Katarzyna Lisiecka
„Akta Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie
- problem rozproszenia zespołu oraz brak usankcjonowanych prawem możliwości jego scalenia”
1. Miejsce wojskowych sądów rejonowych w strukturze organizacyjnej sądownictwa polskiego
Reaktywacja orzecznictwa sądowego w Polsce powojennej nastąpiła jednocześnie z wyzwoleniem spod okupacji niemieckiej. Początkowo sądy działały w oparciu o przedwojenne akty prawne (jak np. sądy powszechne i sądy pracy) jednak potrzeba umocnienia i ochrony nowego ustroju komunistycznego wymagała zmian w strukturze organów wymiaru sprawiedliwości i przepisach prawnych. Nie można również zapominać o rzeczywistej konieczności szybkiego osądzenia i ukarania zbrodni popełnionych w okresie wojny przez okupanta niemieckiego i kolaborantów, jak również konieczności uzupełnienia kadry sędziowskiej i dostosowania okręgów sądowych do nowych granic państwa.
W latach czterdziestych kontynuowano międzywojenny system trójinstancyjnego, czteroszczeblowego sądownictwa powszechnego. Istniały sądy grodzkie, okręgowe, sądy apelacyjne i Sąd Najwyższy. W 1951 r. (mocą ustawy z 20 lipca 1950 r.)1dostosowano strukturę sądów do administracyjnego podziału kraju - dzieląc je na sądy powiatowe, wojewódzkie i Sąd Najwyższy. Ostatecznie usankcjonował się system sądów powszechnych trójszczeblowy i dwuinstancyjny (ustawa z 27 kwietnia 1949 r.).2
Nowa rzeczywistość wymusiła konieczność utworzenia sądów szczególnego rodzaju do realizacji celów doraźnych. W latach 1945-1946 działały specjalne sądy karne orzekające w oparciu o dekret PKWN z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko - hitlerowskich zbrodniarzy oraz dla zdrajców Narodu Polskiego.3 Do osądzenia zbrodni wojennych powołano także specjalny organ - Najwyższy Trybunał Narodowy.
W latach 1945-1954 orzekały Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym i jej delegatury, stojące na straży nowych założeń gospodarki socjalistycznej i własności społecznej. Istniały również sądy pracy i ubezpieczeń społecznych powołane ustawą jeszcze z 1939 r. w celu rozpatrywania skarg na decyzje instytucji ubezpieczeń społecznych.4
Pierwszym powojennym aktem prawnym normującym ustrój sądów wojskowych był dekret PKWN z dnia 23 września 1944 r. o „ustroju Sądów Wojskowych i Prokuratury Wojskowej”.5 Usankcjonował on w wojsku trzyszczeblowy wymiar sprawiedliwości. Artykuł 12 ustawy mówił o podziale na sądy wojskowe dywizji, korpusów, garnizonów, wojskowe sądy marynarki, następnie sądy armii, okrętów i admiralicji oraz Najwyższy Sąd Wojskowy, który był sądem I instancji w sprawach dowódców dywizji, korpusów i osób służbowo przynależnych do jednostek wojskowych podlegających bezpośrednio Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego (art. 33), przede wszystkim jednak nadzorował orzeczenia wszystkich sądów wojskowych oraz wyjaśniał zasady prawne.
Sądy wojskowe rozpatrywały sprawy o wszystkie przestępstwa popełnione przez osoby wojskowe (żołnierzy, osoby zobowiązane do służby wojskowej, jeńców wojennych, osoby uczestniczące w popełnieniu przestępstwa wojskowego, pracowników administracji wojskowej). Jednak już wspomniany dekret o ustroju sądów i prokuratur wojskowych zastrzegał, iż osoby podlegające właściwościom sądów powszechnych mogą być poddane drogą rozporządzenia PKWN właściwości sądów wojskowych, o ile popełnią przestępstwa uznane za niebezpieczne dla obrony państwa. Właściwości sądów wojskowych rozszerzyły kolejne dekrety: „o ochronie Państwa” z 30 października 1944 r.6 i „o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa” z 16 listopada 1945 r.7 Ostatecznie na mocy rozkazu Ministra Obrony Narodowej Nr 023/Org. z dnia 20 stycznia 1946 r. powołano w każdym województwie wojskowy sąd rejonowy. Do właściwości powyższych przekazano sprawy wszelkich przestępstw popełnionych przez funkcjonariuszy Bezpieczeństwa Publicznego, Milicji Obywatelskiej, Służby Więziennej, żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i od 1949 r. żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza oraz przestępstwa popełnione przez osoby cywilne i zagrażające szeroko rozumianemu bezpieczeństwu państwa.
2. Charakterystyka wojskowych sądów rejonowych, ze szczególnym uwzględnieniem Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie
Do tworzenia wojskowych sądów rejonowych przystąpiono wiosną 1946 r. Powstały one w Białymstoku, Lublinie, Bydgoszczy, Katowicach, Wrocławiu, Krakowie, Poznaniu, Warszawie, Gdańsku, Łodzi, Rzeszowie, Kielcach, Olsztynie, Zielonej Górze i Opolu. Na Pomorzu Zachodnim Wojskowy Sąd Rejonowy działał w Szczecinie. W kwietniu 1946 r. utworzono również Oddział Zamiejscowy w Koszalinie. Rozformowanie Ośrodka Zamiejscowego WSR w Szczecinie z siedzibą w Koszalinie nastąpiło na podstawie rozkazu nr 04/47 Departamentu Służby Sprawiedliwości z 5 marca 1947 r. Akta spraw przejął sąd szczeciński. Wraz z powstaniem województwa koszalińskiego zorganizowano, na podstawie rozporządzenia szefa Departamentu Służb Sprawiedliwości Ministerstwa Obrony Narodowej nr 013 z 4 sierpnia 1950 r., Wojskowy Sąd Rejonowy w Koszalinie.8
Nowopowstałe sądy wojskowe jako jednostki organizacyjne znalazły się poza strukturą sądownictwa wojskowego. Jednakże miały do nich zastosowanie ogólne unormowania Prawa o ustroju Sądów Wojskowych i Prokuratury Wojskowej, art. 18 określał skład orzekający sądu: przewodniczący i dwóch sędziów lub ławników, art. 33 poddawał wyroki sądów kontroli instancyjnej Najwyższego Sądu Wojskowego. WSR składały się z prezesa, będącego kierownikiem sądu, wiceprezesa i sędziów wojskowych.
Odpowiedzialność karną podlegającą WSR normował Kodeks Karny Wojska Polskiego ustanowiony dekretem z 23 września 1944 r.9, oraz dekret z 30 października 1944 r. „o ochronie Państwa”10 zastąpiony dekretem z dnia 16 listopada 1945 r. „o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa”11, a następnie zmodyfikowany dekretem z dnia 13 czerwca 1946 r. o tym samym tytule, czyli tzw. małym kodeksem karnym.12 W aktach koszalińskiego Wojskowego Sądu Rejonowego najczęściej przewijają się oskarżenia o udział w nielegalnych organizacjach (art. 85 - 88 i 95 kkWP, art. 14, 15 i 16 mkk), szpiegostwo (art. 93 kkWP, art. 1 i 2 mkk, 7 mkk), wrogą propagandę (art. 11, 22, 23, 24, 28, 29, 30 i 31 mkk), nielegalne posiadanie broni (art. 4 mkk), czy z art. 89, 101-103, art. 122-135 kkWP za przestępstwa przeciwko państwu i podstawowym interesom politycznym i gospodarczym PRL. W oskarżeniach pojawiał się również dekret „o ochronie tajemnicy państwowej i służbowej” z dnia 26 października 1949 r.13, w późniejszych latach zaś dekret z 4 marca 1953 r. „o wzmożeniu ochrony własności społecznej”.14
Wojskowe Sądy Rejonowe w pełni były dyspozycyjne wobec władzy i odegrały znamienną rolę w polityce represyjnej państwa w stosunku do podziemia zbrojnego i opozycji politycznej. Kolejne dekrety, na których opierały się wojskowe sądy rejonowe nie zadowalały władzy komunistycznej, odpowiednim okazał się dopiero mały kodeks karny, najczęściej stosowany przez sądownictwo wojskowe akt prawny. W rozdziale I dekretu o przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu publicznemu, aż w 11 artykułach przewidywano karę śmierci, w rozdziale II (przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu) w artykule 32. Najwyższym wymiarem kary zagrożone były również przestępstwa z art. 85, 86, 89, 90, 93, 102 i 103 kkWP zwane zbrodniami stanu.15Popełnione przez oskarżonych pospolite przewinienia często niesłusznie kwalifikowano jako zbrodnie przeciw państwu, by w ten sposób zwiększyć wymiar kary.
Skazanym przysługiwała pomoc prawna obrońcy. W 1951 r. po raz pierwszy w koszalińskim Wojskowym Sądzie Rejonowym pojawili się w charakterze obrońców adwokaci.16 Od wyroków sądów wojskowych teoretycznie przysługiwało także odwołanie. Skargi rewizyjne mogli wnosić do Najwyższego Sądu Wojskowego prokuratorzy wojskowi, skazani i ich obrońcy. Prokuratorzy wnosili rewizje na korzyść lub niekorzyść skazanego. Skazany i jego obrońca mogli zaskarżyć orzeczenie tylko na korzyść skazanego i tylko z powodu uchybienia przepisów prawa. Najwyższy Sąd Wojskowy rozpatrywał skargę na posiedzeniu niejawnym i wydawał postanowienie. Dysponując wszystkimi aktami spraw karnych, nadsyłanymi do wglądu po zakończeniu postępowania, odpisami orzeczeń i sprawozdaniami, Najwyższy Sąd Wojskowy miał możliwość zmieniania lub uchylania każdego orzeczenia w celu przekazania do ponownego rozpatrzenia sprawy. W przypadku kar śmierci, utrzymanych mimo rewizji przez NSW, prawo łaski przysługiwało jeszcze Prezydentowi RP, a następnie, mocą Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r., Radzie Państwa PRL.17 Nagminne ferowanie surowych kar przez wojskowe sądy rejonowe złagodzono po 1954 r. W 1955 i 1956 r. zmieniono w drodze rewizji nadzwyczajnej wiele wydanych wyroków. Zmianę kar umożliwiały również amnestie. Więźniów Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie objęła amnestia z 22 listopada 1952 r. i amnestia uchwalona 27 maja 1956 r., czyli już po zakończeniu funkcjonowania wojskowych sądów rejonowych, lecz obejmująca właśnie pokrzywdzonych w wyniku ich orzecznictwa.
W zachowanych aktach koszalińskiego Wojskowego Sądu Rejonowego znaczny odsetek stanowią sprawy, w których oskarżonymi byli funkcjonariusze MO, UBP i KBW, głównie sądzeni za nadużywania władzy, pobicia, kradzieże i pijaństwo. Sprawy osób cywilnych najczęściej dotyczyły młodych ludzi oskarżonych o nielegalne posiadanie broni i udział w nielegalnych organizacjach np. sprawy członków Armii Krajowej18, AK-Konspiracyjne Wojsko Polskie-Pomorze19, Unii Młodzieży Demokratycznej20, Tajnej Młodzieżowej Partyzantki21, Polskiej (lub Podziemnej) Organizacji Tajnych Partyzantów22. Kilkanaście spraw dotyczyło organizacji z Bobolic - Krajowej Policji Bezpieczeństwa23, gdzie na stu członków, sześćdziesięciu aresztowano i skazano. Głównych przywódców skazano na karę śmierci, NSW nie uwzględnił skargi rewizyjnej, dopiero Rada Państwa skorzystała z prawa łaski i zmieniła wyrok na dożywocie. W jednej ze spraw dotyczących organizacji Polskie Podziemne Siły Zbrojne głównym oskarżonym również wymierzono kary śmierci, NSW zmienił wyrok na dożywocie.24
Akta koszalińskiego sądu są bardzo reprezentatywne dla represyjnej i służalczej wobec władz działalności wojskowych sądów rejonowych. Przykładem mogą tu być sprawy o tzw. "szeptaną propagandę" z art. 22 mkk, czyli „rozpowszechnianie fałszywych wiadomości, mogących wyrządzić istotną krzywdę interesom Państwa Polskiego...”. W jednej ze spraw sąd ogłosił karę 13 lat więzienia za wznoszenie po pijanemu okrzyków szkalujących spółdzielnię produkcyjną i wszczęcie bójki z jej pracownikiem (w wyniku amnestii zmniejszono karę do ośmiu lat i ośmiu miesięcy).25Na sześć lat więzienia skazano funkcjonariusza MO, gdyż starał się przedstawić właściwy wkład Armii Czerwonej w rozgromienie faszyzmu.26 W innej sprawie skazano również funkcjonariusza za refleksje głoszone po pijanemu na temat ZSRR.27Podobnych spraw toczyło się bardzo wiele.28
Przykładem błędnej kwalifikacji czynu - przypisaniu pospolitemu przestępstwu podtekstów politycznych może być następująca sprawa. Oskarżeni napadli na furgonetkę, w której jechał kierownik PGR, w pojeździe siedział również funkcjonariusz ORMO. Przestępcy nie mieli na celu napaść na funkcjonariusza lecz zrabowanie wypłat dla pracowników. Sąd nie wziął pod uwagę tego faktu. Dopiero w 1955 r. Najwyższy Sąd Wojskowy złagodził wyrok zmieniając kwalifikację z art. 1§2 i 3 mkk na 259 kk.29Niewłaściwe lub zbyt wysokie wyroki były jednak rzadko zmieniane przez II instancję. Reprezentatywnym przykładem są wysokie wyroki z art. 4§1 mkk za przechowywanie broni, nawet jeśli ta była nie używana lub wręcz niezdatna do użytku.30
W założeniach władz komunistycznych wojskowe sądy rejonowe miały być sądami tymczasowymi, w praktyce jednak istniały 9 lat, w tym koszaliński 5 lat. Dopiero w związku z postępującą normalizacją stosunków społecznych i po rozwiązaniu w grudniu 1954 r. Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego ograniczono ich działania. Ostatecznie mocą ustawy z dnia 5 kwietnia 1955 r. „o przekazaniu sądom powszechnym dotychczasowej właściwości sądów wojskowych w sprawach karnych osób cywilnych, funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa publicznego, MO i Służby Więziennej”, z dniem 1 maja 1955 r. rejonowe sądy wojskowe i związane z nimi prokuratury przestały istnieć. Sprawy określone w rozdziale I dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. „o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa” (z wyjątkiem spraw z art. 7 mkk, czyli dotyczących szpiegostwa), sprawy o przestępstwa z art. 85-88 KKWP, art. 3 - 8 dekretu z dnia 26 października 1949 r. przekazano sądom wojewódzkim jako sądom I instancji.31
3. Problem rozproszenia akt Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie
Skomplikowane dzieje Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie tłumaczą złożoność i rozproszenie akt WSR. Najważniejszym sukcesorem materiałów sądu wojskowego był Sąd Wojewódzki w Koszalinie. Przejął on akta spraw zakończonych, które złożono w archiwum zakładowym sądu, sprawy wymagające rewizji oraz jeszcze nie rozpatrzone, w których wyrok orzekał już sędzia sądu wojewódzkiego. Zgodnie z ustawą z 1955 r. w sądzie wojskowym pozostały sprawy dotyczące przestępstw popełnionych przez żołnierzy zawodowych oraz sprawy osób cywilnych dotyczące oskarżeń z art. 7 mkk o szpiegostwo. Według właściwości sukcesorem powyższych spraw byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie był Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy. Tym samym przywrócona została zasada wyjątkowej właściwości sądów wojskowych w sprawach przestępstw osób cywilnych.
Kolejne miejsca składowania poszczególnych akt WSR możliwe są do odtworzenia m.in. dzięki zachowanym spisom zdawczo - odbiorczym. W latach sześćdziesiątych akta spraw zakończonych, przynależnych właściwości Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie, przechowywane były po części w archiwum Sądu Powiatowego. W 1967 r., stosownie do zarządzenia Ministerstwa Sprawiedliwości Or. II. 22/5/64 z dnia 16.11.1966 r. i na polecenie Prezesa Sądu Wojewódzkiego, Sąd Powiatowy przekazał do spraw służbowych Komendzie Wojewódzkiej MO w Koszalinie wybrane akta spraw karnych, w tym 46 j.a. WSR w Koszalinie.
13 grudnia 1989 r., na skutek decyzji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Nr OMC-2623/89 z dnia 24 listopada 1989 r., archiwum Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Koszalinie (do 1983 r. archiwum KW MO) formalnie przekazało wszystkie przejęte w depozyt akta do Sądu Wojewódzkiego w Koszalinie (64 j.a. w tym 53 j.a. Sr w Koszalinie z lat 1950-1955) oraz akta Sr do Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie (54 j.a. Sr z lat 1946-1952).32 W praktyce jednak akta powyższe znalazły się w posiadaniu Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - IPN działającej przy Sądzie Wojewódzkim w Koszalinie. Komisja była stroną przejmującą materiały z archiwum WUSW. Na skutek uzgodnienia telefonicznego z kierownictwem Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie przejęła również akta Sr, których późniejszym sukcesorem miał być tenże sąd. Po wykorzystaniu do spraw prowadzonych przez koszalińską Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - IPN (w 1991 r. przemianowaną na Okręgową Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - IPN w Koszalinie), akta nie powróciły już do sądów wojewódzkich, lecz zostały w większości przekazane bezpośrednio do archiwów państwowych. 20 kwietnia 1993 r. Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - IPN - Okręgowa Komisja w Koszalinie przekazała do Archiwum Państwowego w Szczecinie część posiadanych materiałów spraw karnych z lat 1946 - 1955 w tym 33 j.a. Sr, 9 j.a. znalazło się już wcześniej w depozycie i dyspozycji Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie. 16 lutego 1995 r. Komisja przekazała 102 j.a. (2,6 m.b.) spraw karnych, w większości Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie, do Archiwum Państwowego w Koszalinie. Podstawą prawną powyższych działań była ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. „o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach” oraz zarządzenie Dyrekcji Archiwów Państwowych z dnia 25 lutego 1986 r. „o szczegółowych zasadach porządkowania oraz trybie przekazywania materiałów archiwalnych do archiwów państwowych”.33 Akta zostały jednak przekazane na podstawie prowizorycznego wykazu, sporządzonego jeszcze przez WUSW w Koszalinie w 1989 r., gdy formalnym odbiorcą akt miał być Sąd Wojewódzki w Koszalinie.
Powstanie Instytutu Pamięci Narodowej stało się realną szansą na przybliżenie działalności zapomnianych wojskowych sądów rejonowych, ich roli w umacnianiu komunistycznego reżimu i w zwalczaniu opozycji oraz na zadośćuczynienie osobom niesłusznie przez nie pokrzywdzonym. Przystępując do realizacji obowiązków wynikających z art. 25 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o IPN, Oddziałowe Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN w Gdańsku przejęło akta sądowe spraw osób represjonowanych z motywów politycznych, ściśle według zasady pertynencji (czyli przynależności terytorialnej), z następujących województw: koszalińskiego, słupskiego, gdańskiego, elbląskiego, bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego. Akta Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie zostały w całości przekazane aż z trzech instytucji: z archiwum zakładowego Sądu Okręgowego w Koszalinie, z Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN Delegatury w Koszalinie, oraz z Archiwum Państwowego w Koszalinie. Niestety poza zasięgiem właściwości Oddziału Gdańskiego IPN znalazły się akta koszalińskiego WSR przekazane przez byłą Okręgową Komisję BZpNP-IPN w Koszalinie do Archiwum Państwowego w Szczecinie. Akta WSR z Archiwum Wojsk Lądowych w Toruniu przejęła gdańska Delegatura IPN z siedzibą w Bydgoszczy.
Sąd Okręgowy w Koszalinie przekazał materiały archiwalne do Oddziału IPN w Gdańsku w trzech turach. 27 sierpnia 2001 r. przejęto 47 j.a.: w tym akta Sądu Apelacyjnego, Sądu Wojewódzkiego, Kolegium d/s Wykroczeń oraz 25 j.a. akt Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie. Archiwalia uzyskały własną sygnaturę zgodną z numerem spisu zdawczo-odbiorczego - IPN Gd 49. W kolejnych turach w 2001 r. i 24 września 2002 r. zostało przejętych 245 j.a. i 166 j.a. Sr. Akta koszalińskiego Wojskowego Sądu Rejonowego uzyskały znów dwie odrębne sygnatury - IPN Gd 207 i IPN Gd 234.
17 września 2001 roku nastąpiło przejęcie 14 j.a. akt Sr pozostałych wśród materiałów Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN z Delegatury w Koszalinie, po byłej Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN. Powyższe materiały archiwalne uzyskały sygnaturę IPN Gd 100.
Akta pochodzące z Sądu Okręgowego i Komisji pozostaną w zasobie Instytutu Pamięci Narodowej. W miarę postępu procesu opracowywania, bez przeszkód będzie można więc połączyć archiwalia o tej samej proweniencji, podzielone na zespoły o sygnaturach przyporządkowanych numerom spisów zdawczo - odbiorczych. Istnieje więc możliwość wyodrębnienia zespołu akt WSR w Koszalinie (całościowo będzie liczył 450 j.a.) z pozostałych przejętych materiałów.
Nie ma natomiast usankcjonowanych prawem możliwości połączenia przejętych akt WSR w Koszalinie z pozostałymi aktami tego zespołu, wchodzącymi już w skład zasobu Archiwum Państwowego w Koszalinie i Archiwum Wojsk Lądowych Filia Nr 1 w Toruniu. Zgodnie z ustawą „o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach” z dnia 14 lipca 1983 r. oraz ustawą o IPN z dnia 18 grudnia 1998 r. akta powyższe zostały przekazane do Instytutu Pamięci Narodowej na zasadzie użyczenia. 54 j.a. akt spraw karnych, w tym 39 j.a. akt koszalińskiego Wojskowego Sądu Rejonowego z Archiwum Państwowego w Koszalinie, zostały użyczone Oddziałowi IPN w Gdańsku na mocy umowy zawartej między stronami 15 marca 2003 r. na dziesięć lat z możliwością przedłużenia. Obecnie funkcjonują one pod wspólną sygnaturą IPN GD 252. Realizując postanowienia porozumienia o współpracy zawartego 16 kwietnia 2002 r. pomiędzy Naczelnym Dyrektorem Archiwów Państwowych a Prezesem IPN, Oddział IPN w Gdańsku zobowiązał się utrzymać użyczone materiały w nienaruszalności ich układu. Podobna sytuacja zaistniała w przypadku akt wypożyczonych z Archiwum Wojsk Lądowych w Toruniu.
Miejsca składowania akt Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie dotyczących osób cywilnych (z wyjątkiem oskarżonych z art. 7 mkk, podlegających po 1955 r, pod sąd wojskowy), od momentu ich wytworzenia do przyjęcia przez OBUiAD IPN - KŚZpNP w Gdańsku.
Oddziałowe Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN w Gdańsku jest w trakcie porządkowania i opracowywania przejętych akt Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie. Archiwalia WSR w Koszalinie, znajdujące się w zasobie Oddziału IPN w Gdańsku, liczą ogółem 489 j.a. z lat 1950-1955, załączniki do akt - pojedyncze pisma (w tym rewizje wyroków sądu) napływają jeszcze współcześnie, gdyż zdarza się, że akta Sr są załączone do spraw rozpoznawanych przez instancję odwoławczą. Terytorialnie akta obejmują byłe województwo koszalińskie z lat 1950-1975. Materiał aktowy stanowią poszyty A4, w większości w twardych okładkach, niekiedy do akt dołączone są dowody rzeczowe. Stan zachowania archiwaliów jest dobry. Wszystkie poszyty są paginowane, oznaczone numerami IPN oraz kolejnymi numerami jednostek archiwalnych w obrębie zespołu. Sygnatury na aktach wypożyczonych z archiwum państwowego i podlegających zwrotowi są nanoszone ołówkiem. Poszyty zapakowane są w opisane pudła z tektury bezkwasowej w celu ich zabezpieczenia przed oddziaływaniem szkodliwych czynników. Następnym etapem opracowywania będzie konieczność połączenia, akt WSR przyporządkowanych różnym sygnaturom archiwalnym, zgodnie z numerami kolejnych spisów zdawczo- odbiorczych akt przekazywanych do OBUiAD IPN w Gdańsku i utworzenie odrębnego zespołu akt o tej samej proweniencji - Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie. Inwentaryzując powyższy zespół będzie można stworzyć wspólną komputerową bazę danych, uwzględniając również akta WSR będące m.in. w depozycie IPN w oddziale gdańskim, poznańskim i delegaturze bydgoskiej. W szybkim odnalezieniu wszystkich miejsc składowania akt pomocne może być tworzenie specjalnych segregatorów przynależnych do zespołu, zawierających całościowy zbiór wytworzonych spisów zdawczo - odbiorczych, dotyczących akt WSR.
To niewątpliwie najlepszy sposób rozwiązania problemu niemożności scalenia zespołu, w tym przypadku podział akt na pozostające w zasobie IPN oraz użyczone z archiwów państwowych. Trudności tego typu są częstym zjawiskiem w archiwistyce. W przypadku, kiedy rzeczywiste scalenie nie jest możliwe - np. gdy część zespołu od dawna wchodzi w skład innego zespołu, a należące do niej dokumenty bywały cytowane w opracowaniach oraz by przestrzegać zasady nienaruszalności zasobu archiwów państwowych, możliwe jest scalenie idealne. Tworzenie tzw. "zespołów idealnych" polega na uwzględnieniu brakującej części zespołu w inwentarzu lub innej pomocy archiwalnej sporządzonej dla danego zespołu, przede wszystkim komputerowej bazie danych, umożliwiającej szybkie odnalezienie pożądanej pozycji.
Wojskowe sądy rejonowe ponoszą szczególną odpowiedzialność za skalę represji komunistycznych lat czterdziestych i pięćdziesiątych, akta WSR mają więc wielkie znaczenie dla prac badawczych nad dziejami najnowszymi. Dlatego też bardzo ważne jest odpowiednie opracowanie, zewidencjonowanie i przygotowanie pomocy archiwalnych dla ułatwienia korzystania z tego typu archiwaliów.
1 Ustawy: o zmianie prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 38 poz. 247), o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 38 poz. 348), o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38 poz. 349),
2 Ustawy: o zmianie przepisów prawa o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 32 poz. 237), o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 32 poz. 238),
3 Dz.U. Nr 4 poz. 16,
4 Aleksandra Tomporek, Organizacja sądownictwa polskiego w latach 1945-2000, w: Archiwa Instytucji Wymiaru Sprawiedliwości, III Krajowe Sympozjum Archiwalne, Łódź 4-5 września 2001 r., s. 27-62; Grzegorz Jakubowski, Sądownictwo powszechne w Polsce w latach 1944-1950, Warszawa 2002,
5 Dz.U. Nr 6 poz. 29,
6 Dz.U. Nr 10 poz. 50,
7 Dz.U. Nr 53 poz. 300,
8 Marek Żukowski, Wymiar Sprawiedliwości na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1957 i jego rola w zwalczaniu opozycji, Koszalin 2002,
9 Dz.U. Nr 6 poz. 27,
10 Dz.U. Nr 10 poz. 50,
11 Dz.U. Nr 53 poz. 300,
12 Dz.U. Nr 30 poz. 192 z późn. zm.,
13 Dz.U. Nr 55 poz. 437,
14 Dz.U. Nr 17 poz. 68,
15 Bohdan Łukasiewicz, Wojskowy Sąd Rejonowy w Olsztynie 1946-1955, Olsztyn 2000, s. 12-16,
16 Marek Żukowski, Wymiar Sprawiedliwości na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1957 i jego rola w zwalczaniu opozycji, Koszalin 2002,
17 Robert Ostafiński-Bodler, Sądy wojskowe w polskich siłach zbrojnych i ich kompetencje w sprawach karnych w latach 1914-2002, Toruń 2002, s. 322, 335; Marian Kallas, Historia ustroju Polski X-XX w., Warszawa 1996, s. 416; Wojciech Roszkowski, Najnowsza Historia Polski 1945-1980, Warszawa 2003, s. 102-103,
18 np. Sr 3/51 (IPN Gd 100/1), Sr 169/52 (IPN Gd 100/5, IPN Gd 100/6),
19 Sr 49/52 (IPN Gd 100/8), Sr 52/54 (IPN Gd 100/9), Sr 53/54 (IPN Gd 100/10, IPN Gd 100/11, IPN Gd 100/12),
20 Sr 56/51 (IPN Gd 100/2),
21 Sr 126/52 (IPN Gd 100/4),
22 Sr 100/53 (IPN Gd 100/7),
23 m.in. Sr 61/52, Sr 119/52 (IPN Gd 100/3), Sr 76/54, Sr 106/54 (IPN Gd 100/13),
24 Sr 72/53 (IPN Gd 234/108),
25 Sr 81/53 (IPN Gd 207/200),
26 Sr 14/53 (IPN Gd 207/200),
27 Sr 112/51 (IPN Gd 49/16),
28 Sr 7/53, 11/54, 28/54, 19/52; Marek Żukowski, "Szeptana propaganda" w orzecznictwie Wojskowego Sądu Rejonowego w Koszalinie w latach 1950-1955, w: Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944-1956, pod red. Witolda Kuleszy i Andrzeja Rzeplińskiego, Warszawa 2000, s. 303-314,
29 Sr 124/51 (IPN Gd 252/36); Marek Żukowski, Wymiar Sprawiedliwości na Pomorzu Zachodnim w latach 1945-1957 i jego rola w zwalczaniu opozycji, Koszalin 2002, s. 112-113,
30 Sr 22/50, Sr 24/50, Sr 120/51; Andrzej Jaracz, Orzecznictwo i działalność wojskowych sądów rejonowych na Pomorzu Środkowym w latach 1946-1955, w: Przestepstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944-1956, pod red. Witolda Kuleszy i Andrzeja Rzeplińskiego, Warszawa 2000, s. 195-218,
31 Dz. U Nr 15 poz. 83,
32 Protokół zdawczo-odbiorczy U-881/89,
33 MP Nr 4 poz. 31.
Autorka jest starszą archiwistką
w Oddziałowym Biurze Udostępniania
i Archiwizacji Dokumentów IPN w Gdańsku.