Instytut Pamięci Narodowej (archiwum) [TEKST+AUDIO] 90 lat temu powstało miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej - Komunikaty

Tło historyczne

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Polska stanęła przed wieloma wyzwaniami związanymi z odbudową kraju. Powstanie II Rzeczypospolitej wiązało się z koniecznością zjednoczenia ziem o różnym stopniu rozwoju i różnych tradycjach politycznych. Sytuację dodatkowo komplikowały ruchy polityczne, zarówno prawicowe, jak i lewicowe, które rywalizowały o władzę.

W 1926 r. Józef Piłsudski doprowadził do ustanowienia sanacji – rządu mającego na celu uzdrowienie życia politycznego w Polsce. Jednak opozycja polityczna nie zniknęła, a napięcia społeczne i polityczne wciąż narastały.

Utworzenie specjalnego ośrodka karnego w Berezie Kartuskiej

Bezpośrednią przyczyną powstania więzienia w Berezie Kartuskiej było zabójstwo ministra spraw wewnętrznych gen. Bronisława Pierackiego popełnione przez Hryhorija Maciejkę, działacza banderowskiej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Zabójstwo ministra skłoniło Józefa Piłsudskiego do podjęcia decyzji o utworzeniu specjalnego ośrodka karnego.

Miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej utworzono 12 lipca 1934 r. na mocy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 17 czerwca 1934 r. w sprawie osób zagrażających bezpieczeństwu, spokojowi i porządkowi publicznemu. Pomysłodawcą utworzenia tej placówki karnej był Prezes Rady Ministrów i Minister Spraw Wewnętrznych Leon Kozłowski, a jego pomysł zaakceptował sam Józef Piłsudski.

Bereza Kartuska, położona na Kresach Wschodnich, została wybrana ze względu na swoje odległe i trudno dostępne położenie. Przepisy prawa przyznawały niezwykle szerokie uprawnienia władzom administracyjnym. Bez formalnego postępowania policji i wyroku sądowego możliwe stawało się bezterminowe odizolowanie podejrzanego o działalność wymierzoną w stabilność państwa.

Funkcjonowanie więzienia

Placówka penitencjarna w Berezie Kartuskiej szybko stała się symbolem represji politycznych w Polsce. Osadzano tam głównie komunistów, nacjonalistów ukraińskich, członków Obozu Narodowo-Radykalnego, a także niektórych socjalistów, ludowców oraz działaczy politycznych opozycji. Pobyt w ośrodku karnym miał na celu zastraszenie i złamanie psychiczne więźniów.

Warunki w Berezie Kartuskiej były wyjątkowo surowe. Więźniowie byli poddawani ciężkiej pracy fizycznej, brutalnemu traktowaniu oraz mieli trudne warunki bytowe.

Utworzenie nowej placówki penitencjarnej w Berezie Kartuskiej wzbudzało kontrowersje w kraju. Krytycy specjalnego ośrodka karnego podkreślali, że jego istnienie było sprzeczne z zasadami państwa prawa i demokracji, które Polska starała się reprezentować na arenie międzynarodowej. Działalność więzienia była też przedmiotem licznych interpelacji poselskich i protestów ze strony opozycji.

Specjalny ośrodek karny w Berezie Kartuskiej działał do połowy września 1939 r., kiedy to po agresji Niemiec i Związku Sowieckiego na Polskę, znalazł się pod okupacją sowiecką. Bereza Kartuska przeszła do historii, ale stała się tragicznym symbolem.

***

Zachęcamy do zapoznania się z książką pod redakcją Patryka Pleskota pt. „II RP: cienie i blaski. Szkice do bilansu z perspektywy stulecia”. Książka jest dostępna w  naszych księgarniach stacjonarnych oraz interenetowej.

Polecamy również pracę Mateusza Hübnera pt. „Pułkownicy”. Rdzeń środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej, która jest również dostępna w naszych księgarniach.

Na naszym portalu przystanekhistoria.pl znajdziecie Państwo artykuł dr. hab. Marka Gałęzowskiego pt. Osiągnięcia i niepowodzenia II Rzeczypospolitej. Zapraszamy do korzystania z tego portalu.

AUDIO:

• Miejsce Odosobnienia w Berezie Kartuskiej - prof. dr hab. Krzysztof Kawalec (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN Wrocław)