W interesie obcego rządu? Komunistyczny aparat represji wobec działalności wywiadowczej na terenie kraju (1945–1956), red. Tomasz Krok, Warszawa 2025, 492 s., ISBN 978-83-8376-034-6
Publikacja w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN: Podziemie niepodległościowe 1944–1956 i ofiary represji zamordowane za działalność na rzecz niepodległego państwa polskiego.
Do 1956 r. w Polsce sprawy sądowe, w których postawiono zarzuty o szpiegostwo, zakończyły się wyrokami dla ponad 1800 osób. Zatrzymani mieli pracować dla wywiadów państw zachodnich oraz „emigracyjnych ośrodków wywiadowczych”. Artykuły zamieszczone na łamach książki dotyczą głównie jednostkowych przykładów działalności siatek szpiegowskich po wojnie na terytorium kraju.
„Polish-Jewish Studies”, volume 5/2024
The main theme of the fifth issue of the journal is the issue of aid provided to the Jewish population during World War II, both in occupied Poland and in other areas of Europe. The “Studies” section contains texts on the consequences of providing aid to Jews in selected countries occupied by or cooperating with the German Reich, approaches and research models of the aid phenomenon, the psychological costs of hiding Jews and various forms of aid activities. In addition, you will find articles on the lives of Jews imprisoned in the ghettos and the survival strategies they adopted. We also encourage you to read the texts posted in the sections: “Sources”, “Reviews/Polemics” and “Chronicle”.
Polish-Jewish Studies, vol. 5/2024, will be published on 24 March.
This issue is headlined by the text of Tomasz Domański.
We encourage you to take a look. You can read it by downloading here
„Biuletyn IPN” nr 1–2/2025 – Podział Europy
Nie brakowało Polaków na frontach II wojny światowej. Mieliśmy swój znaczący udział w bitwie o Anglię i wyzwalaniu spod okupacji narodów Europy Zachodniej. Stoczyliśmy zwycięski bój pod Monte Cassino. Złożyliśmy daninę krwi wszędzie tam, gdzie trzeba było z odwagą nieść wolność.
Zabrakło nas na konferencjach Wielkiej Trójki, gdzie ważyły się losy Polski i Europy. Zdecydowano o nas bez nas. I żelazna kurtyna zapadła na kilkadziesiąt lat. Europa została rozdarta.
W rocznicę konferencji jałtańskiej przypominamy tę bolesną lekcję historii. Przypominamy także po to, by nigdy już nie powtórzyło się decydowanie o nas bez nas.
Jan M. Ruman
redaktor naczelny
„Biuletynu IPN”
„Komunizm. System – Ludzie – Dokumentacja" 13 (2024)
Studia opublikowane w najnowszym numerze rocznika czerpią z dorobku konferencji naukowej „Metamorfozy polskiego komunizmu”. Tom jest różnorodny i obszerny. Zainteresowani znajdą w nim m.in. syntetyczne opracowanie na temat poglądów kard. Stefana Wyszyńskiego i jego działań w obliczu kolejnych kryzysów systemowych, artykuł o wpływie organizacji partyjnej PPR/PZPR na życie codzienne funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa oraz wyjątkowe – ze względu na wykorzystane źródła – studium poświęcone przedstawianiu na łamach oficjalnej prasy procesu negocjacji, a następnie podpisania traktatu o podstawach normalizacji między PRL a RFN.
„Institute of National Remembrance Review” 5/2023
Numer składa się z esejów i studiów poświęconych udziałowi Związku Sowieckiego w II wojnie światowej, słabiej naświetlanym przez historiografię sowiecką i komunistyczną, przede wszystkim: politycznemu stosunkowi Związku Sowieckiego do konfliktu europejskiego w latach 1938–1945 i jego stron, okolicznościom demontażu suwerenności państw bałtyckich, przygotowaniu sowieckich sił zbrojnych do udziału w wojnie światowej, losom jeńców sowieckich, dyskryminacji obywateli sowieckich spowodowanej ich pobytem pod okupacją niemiecką, alianckiej pomocy dla sowieckich sił zbrojnych, represjom skierowanym przeciwko ludności zamieszkującej zajmowane przez sowieckie siły zbrojne terytoria, i ekonomicznej eksploatacji tych terytoriów. Istotnym elementem numeru jest prezentacja miejsca pamięci – Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL w Warszawie.
Studia z historii najnowszej Polski, t. 6, red. Sylwia Szyc, Warszawa 2024, 216 s., ISBN 978-83-8376-187-9 (druk), 978-83-8376-188-6 (pdf online)
Publikacja nie jest przeznaczona do sprzedaży.
W dniach 4–9 września 2023 r. w Palczewie koło Warki odbyła się siedemnasta edycja Letniej Szkoły Historii Najnowszej. Wzięło w niej udział szesnaścioro studentów i doktorantów historii, politologii, antropologii, socjologii oraz nauk o bezpieczeństwie. Wśród wykładowców znaleźli się m.in.: dr hab. Władysław Bułhak, dr hab. Adam Dziuba, dr hab. Wojciech Kucharski, dr hab. Rafał Łatka, dr hab. Piotr Majewski, dr hab. Patryk Pleskot, dr Witold Bagieński, dr Przemysław Gasztold, dr Tomasz Kozłowski oraz dr Joanna Lubecka.
Rezultatem spotkania i dyskusji seminaryjnych w Palczewie jest szósty tom Studiów z historii najnowszej Polski. Składa się na niego dwanaście artykułów przygotowanych przez uczestników LSHN, które zostały ułożone w porządku chronologiczno-problemowym. Obejmują one szerokie spektrum zagadnień z historii najnowszej Polski, począwszy od okresu II wojny światowej, aż po czasy współczesne.
Karol Nawrocki, Daniel Wicenty, Shady Networks. Studies on Socialist Economy, Crime, and the Black Market in the Last Two Decades of the Polish People’s Republic, Warsaw 2025, 296 pp., ISBN 978-83-8376-198-5
Shady Networks offers unique insights into the criminal history of twentieth-century communist Poland. Built around case studies at the intersections of government institutions, business, foreign trade, and the criminal underworld, the book scrutinizes the organization of particular social settings, analyzing the circumstances, contexts, and mechanisms that enabled their growth.
„Polish-Jewish Studies”, t. 5, Warszawa 2024, 536 s., ISSN 2719-4086, eISSN 2957-1413
Dwujęzyczny (polsko-angielski) rocznik jest poświęcony historii społeczności żydowskiej na ziemiach polskich w XX w., utrwalaniu pamięci o polskich Żydach oraz wzajemnym i skomplikowanym relacjom polsko-żydowskim. W zamierzeniu redaktorów periodyk został przygotowany jako forum wymiany aktualnych ustaleń badawczych w obszarze Jewish Studies przez badaczy z różnych ośrodków naukowych.
Tematem przewodnim numeru piątego jest problematyka pomocy niesionej ludności żydowskiej w latach II wojny światowej, zarówno na terenie okupowanych ziem polskich, jak i innych obszarów Europy. Dział „Studia” zawiera teksty dotyczące konsekwencji grożących za udzielanie wsparcia Żydom w wybranych krajach okupowanych przez Rzeszę Niemiecką lub z nią współpracujących, ujęć i modeli badawczych zjawiska pomocy, psychologicznych kosztów ukrywania Żydów i różnych form działań pomocowych. Ponadto znajdziemy tutaj artykuły poświęcone życiu osadzonych w gettach Żydów i przyjmowanych przez nich strategiach przetrwania. Zachęcamy także do lektury teksów zamieszczonych w działach: „Źródła”, „Recenzje/Polemiki” oraz „Kronika”.
Piąty numer periodyku jest dostępny poniżej, a także w Bibliotece Cyfrowej IPN na portalu przystanekhistoria.pl.
Zbrodnie niemieckie i sowieckie na Północnym Mazowszu w latach 1939-1945, red. Krzysztof Sychowicz, Leszek Zygner, Mariusz Żuławnik, IPN, Akademia Łomżyńska i Państwowa Akademia Nauk Stosowanych im. Ignacego Mościckiego w Ciechanowie, Białystok-Warszawa 2024, 632 s., ISBN 978-83-8376-166-4
Publikacja w ramach Centralnego Projektu Badawczego: II Wojna Światowa i okupacje ziem polskich 1939-1944/45.
Seria Wydawnicza Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku, tom 65.
W niniejszej publikacji ukazano zasługującą na utrwalenie postawę ludzi wobec agresorów i postępowanie tych ostatnich na podbijanych we wrześniu 1939 r. obszarach. Opór wobec agresji niemieckiej, a następnie mimo braku sił i środków także wobec Sowietów był początkiem tragedii trwającej przez cały okres II wojny światowej. Obu okupantów łączyło prowadzenie masowych aresztowań wśród byłych żołnierzy, policjantów, sędziów, działaczy politycznych, urzędników państwowych i samorządowych oraz księży. Jak pokazał czas, nawet wyparcie z Polski Niemców nie było kresem represji i prześladowań, o czym świadczą poczynania Armii Czerwonej i NKWD w 1944 i 1945 r.
Tomasz Balbus, Brygada „Juranda”. Zarys historii 1. Brygady Wileńskiej Armii Krajowej, Wrocław-Warszawa 2025, 1080 s. (cz. 1: 528 s.; cz. 2: 552 s.), ISBN: tom 1: 978-83-8376-227-2, tom 2: 978-83-8376-228-9
Zanim w 1944 r. doszło do otwartej walki z Niemcami w Warszawie, wcześniej za broń chwycili powstańcy polscy na Wołyniu, Wileńszczyźnie, w Galicji. Potem także na Rzeszowszczyźnie, Lubelszczyźnie, w Białostockiem i wielu innych regionach. W tak szerokim kontekście historycznym można dopiero właściwie ocenić skalę, zasięg i rezultaty walki podjętej wtedy przez dziesiątki tysięcy żołnierzy i działaczy cywilnych Polskiego Państwa Podziemnego. Praca przedstawia genezę, strukturę, życie codzienne, akcje bojowe żołnierzy 1. Brygady Wileńskiej Armii Krajowej dowodzonej przez por. Czesława Grombczewskiego „Juranda”, który poległ 13 lipca 1944 r. pod Krawczunami–Nowosiółkami w ostatnim boju spotkaniowym AK stoczonym na Wileńszczyźnie przez II Zgrupowanie mjr. dypl. Mieczysława Potockiego „Węgielnego” z wycofującymi się oddziałami Wehrmachtu. Zostały opisane różne aspekty służby konspiracyjnej i polowej jurandowców w oddziale partyzanckim operującym na wielonarodowym obszarze przedwojennego województwa wileńskiego.
Zbigniew K. Wójcik, W kleszczach totalitaryzmów. Łukasz Ciepliński (1913-1951). Tom I. Prawość i męstwo, Warszawa-Rzeszów 2025, 408 s. + 40 s. wkł. zdj., ISBN 978-83-8376-153-4.
Seria wydawnicza Oddziału IPN w Rzeszowie.
Wieczorem 1 marca 1951 r. w więzieniu na warszawskim Mokotowie wykonano wyrok śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, na czele którego stał Łukasz Ciepliński. Kiedy we wrześniu 1939 r. Ciepliński, jako młody oficer Wojska Polskiego, stawał do walki w obronie Polski, nie przypuszczał, że będzie ją prowadził aż do końca swojego życia w komunistycznej Polsce.
Dokumenty i relacje o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w latach 1939–1945 i Polakom przez Żydów w latach 1946–1949. Wybór dokumentów z akt Wydziału Opieki Społecznej Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, red. Elżbieta Rączy, Warszawa-Rzeszów 2025, 568 s., ISBN 978-83-8376-151-0
Publikacja w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN: „Dzieje Żydów w Polsce i stosunki polsko-żydowskie w latach 1917-1990”.
Seria wydawnicza Oddziału IPN w Rzeszowie.
Wielu mieszkańców państwa polskiego posiada obecnie podstawowe informacje na temat pomocy udzielanej Żydom przez Polaków. Znikoma jest natomiast wiedza polskiego społeczeństwa o pomocy udzielanej przez organizacje żydowskie Polakom po zakończeniu II wojny światowej. Jedną z organizacji, która udzielała im wsparcia był Centralny Komitet Żydów w Polsce. W podaniach kierowanych do CKŻwP zarówno ze strony polskiej, jak i żydowskiej znajdują się opisy przeżyć ratujących i ich podopiecznych. W niektórych przypadkach są to jedyne informacje o ludziach, którzy starali się ratować życie skazanych na Zagładę. Tylko część z ratujących, z różnych powodów, została uhonorowana przez stronę żydowską tytułem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Obaj recenzenci byli zgodni, że prezentowany wybór dokumentów to cenny przyczynek do pogłębienia naszej wiedzy na temat relacji polsko-żydowskich w warunkach terroru kreowanego przez przedstawicieli tzw. Trzeciej Rzeszy. Są to materiały ważne do poznania szeregu aspektów stosunków polsko-żydowskich w latach wojny i okupacji.
Mateusz Maleszka, Rasa – historycy – wymyślona przeszłość. Historycy z krajów niemieckojęzycznych i anglojęzycznych a kształtowanie się dyskursu rasistowskiego (1871–1935), Bydgoszcz-Warszawa 2025, 412 s. + 8 s. wkł. zdj., ISBN 978-83-8376-164-0
Publikacja w ramach Centralnego Projektu Badawczego: II wojna światowa i okupacje ziem polskich 1939-1944/45.
Seria: Publikacje Delegatury IPN w Bydgoszczy, tom 3.
Praca opisuje pojmowanie i funkcjonowanie kategorii rasy w historiografii anglosaskiej i niemieckiej w latach 1871—1935. Pozwala lepiej zrozumieć genezę i istotę dwudziestowiecznego rasizmu i nacjonalizmu, zwłaszcza w jej nazistowskiej wersji. Uzmysławia, że akademickie rozważania i idee mogą mieć zbrodnicze konsekwencje. Jest ważnym głosem w dyskusji na temat źródeł niemieckiej ideologii narodowosocjalistycznej, która posłużyła za uzasadnienie eksterminacji grup narodowych uznanych za mniej wartościowe rasowo.
Zostali na Wschodzie. Słownik inteligencji polskiej w ZSRS 1945–1991, t. 3, red. Adam Hlebowicz, Warszawa 2024, 728 s., ISBN 978-83-8229-950-2
Seria: „Słowniki”, tom 11.
Słownik prezentuje sylwetki kapłanów, nauczycieli, naukowców i innych przedstawicieli elit polskich, którzy po 1945 r. pozostali na terenie ZSRS. Podjęli misję przeciwstawiania się sowietyzacji, ocalenia języka, kultury, przechowania wiary. Nie zabiegali o honory, nie liczyli na ordery czy wyrazy uznania. Niech zatem biogram każdego z nich przyczyni się do zachowania jego ofiary i pracy w pamięci narodu.