– Zesłać na zawsze człowieka z rodzinami, to tak naprawdę zesłać na zawsze też pamięć. Ci ludzie nigdy nie mieli wrócić, a więc pamięć o nich z czasem miała zaniknąć na terenach, które były ich rodzinnymi stronami. To jest uderzenie w coś, co jest podstawą funkcjonowania społeczności. Pamięć.
– tymi słowami międzynarodową konferencję naukową otworzył dr hab. Karol Polejowski, zastępca prezesa IPN.
W Centralnym Przystanku Historia IPN im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego odbywa się międzynarodowa konferencja naukowa pt. Zesłać na zawsze. Deportacja oraz życie na zesłaniu w Związku Sowieckim byłych żołnierzy II Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i „kułaków”. Biorą w niej udział naukowcy polscy i zagraniczni oraz goście z krajów doświadczonych totalitaryzmem sowieckim. Wydarzenie organizuje Biuro Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN „Polacy w Rosji i Związku Sowieckim oraz w województwach wschodnich II RP (Kresy utracone)”.
Konferencja ma celu zaprezentowanie i usystematyzowanie aktualnego stanu badań oraz uaktualnienie problemu dotyczącego represji wobec Polaków i byłych obywateli polskich, którzy pozostali poza Polską po 1944 r. i zostali deportowani do odległych rejonów Związku Sowieckiego w latach 1951–1952. Deportacje kojarzone są w Polsce najczęściej z czterema wielkimi akcjami przeprowadzonymi przez Sowietów na Kresach Wschodnich II RP w latach 1940–1941. Słabo zbadanym obszarem w polskiej historiografii są represje wobec Polaków i obywateli polskich, którzy pozostali poza Polską po 1944 r. na terenie sowieckiej Białorusi, Litwy i Ukrainy. Chodzi o byłych żołnierzy II Korpusu PSZ na Zachodzie gen. Władysława Andersa czy rolników i członków ich rodzin zsyłanych w ramach kolektywizacji w latach 1951–1952. Zesłani „na wiecznie” (jako tzw. specprzesiedleńcy) głównie do obwodu Irkuckiego i Krasnojarskiego RSFSR i Kazachskiej SRS, tracili cały dorobek swego życia. Część z nich po 1956 r. zdołała wyjechać do komunistycznej Polski. Pozostali na terenie Związku Sowieckiego nie otrzymali odszkodowania za skonfiskowane mienie, a powrót do poprzedniego miejsca zamieszkania był często uniemożliwiany przez lokalne władze.
Konferencja odbywa się 30 września w godz. 9.00–17.00 w Centralnym Przystanku Historia im. Prezydenta Lecha Kaczyńskiego (biurowiec Central Point, ul. Marszałkowska 107 – wejście od ul. Świętokrzyskiej). Organizatorem merytorycznym wydarzenia jest prof. Jan Szumski (BBH IPN). Wstęp wolny. Zapis konferencji będzie dostępny na kanale IPNtv w późniejszym terminie.
Program konferencji
09.00–9.10 otwarcie konferencji
Panel I
09.15–09.35 – prof. dr hab. Jurij Szapował (Narodowa Akademia Nauk Ukrainy w Kijowie)
Powojenne sowieckie deportacje – próba bilansu
09.35–09.55 – dr Joanna Karbarz-Wilińska (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Gdańsku)
Nie tylko cztery deportacje. Obrońcy Wołynia zesłani po 1944 r. na Syberię
09.55–10.15 – dr Adam Rafał Kaczyński (Muzeum Historyczne w Legionowie)
Deportacje ludności jako narzędzie przymuszania do kolektywizacji – przykład Wołynia po 1944 r.
10.15–10.35 – dr Paweł Libera (Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie)
Spod Monte Cassino na Sybir. Początki badań nad represjami wobec byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w BSRS, USRS i LSRS
10.35–11.10 – dyskusja
11.10–11.30 – przerwa kawowa
Panel II
11.30–11.50 – dr Andrij Kohut (Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Kijowie)
Deportacja „Trojka” – ostatnia operacja wysiedleńcza z Ukraińskiej SRS
11.50–12.10 – dr Arūnas Bubnys (Centrum Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy w Wilnie)
Sowieckie deportacje z obszarów Litewskiej SRS w 1951 r.
12.10–12.30 – dr hab. Jerzy Grzybowski, prof. UW (Uniwersytet Warszawski)
Deportacja byłych żołnierzy PSZ na Zachodzie z terenów Białoruskiej SRS. Stan badań i perspektywy badawcze
12.30–12.50 – dr Anatol Wialiki (Polska Akademia Nauk w Warszawie)
Rehabilitacja żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i „kułaków” oraz członków ich rodzin w drugiej połowie lat 50. XX w. w Białoruskiej SRS
12.50–13.10 – dyskusja
13.10–13.50 – przerwa
Panel III
13.50–14.10 – Olga Bazhan (Centralne Państwowe Archiwum Organizacji Społecznych i Ukrainistyki w Kijowie)
Zasoby Centralnego Państwowego Archiwum Organizacji Społecznych i Ukrainiki jako źródło do historii powojennych deportacji sowieckich z zachodnich obwodów Ukraińskiej SRS
14.10–14.30 – dr hab. Dariusz Rogut, prof. ASzWoj (Biuro Edukacji Narodowej IPN w Warszawie, Akademia Sztuki Wojennej w Warszawie)
Perspektywy badawcze losów Polaków i obywateli polskich w łagrach NKWD/MWD
14.30–14.50 – dr hab. Jan Szumski, prof. PAN (Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie, Polska Akademia Nauk w Warszawie)
Dokumentacja proweniencji sowieckiej dotycząca losów deportowanych z BSRS, USRS i LSRS w latach 1951–1952 w zbiorach Archiwum Hoovera
14.50–15.10 – dyskusja
15.10–15.30 – przerwa kawowa
Panel IV
15.30–15.50 – dr hab. Hubert Chudzio, prof. UKEN (Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie)
Relacje obywateli polskich deportowanych w głąb Związku Sowieckiego w zbiorach CDZWiP
15.50–16.10 – dr Jerzy Rohoziński (Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego)
Bawełniane obszary południowego Kazachstanu jako obszar deportacji w relacjach ustnych zesłańców
16.10–16.30 – Wojciech Płoński (badacz niezależny)
Ostatnia masowa deportacja Polaków z Kresów Wschodnich 18 kwietnia 1952 r. w relacjach rodzinnych
16.30–17.00 – projekcja fragmentów filmu dokumentalnego pt. „Trzy ćwierci do śmierci” na temat deportacji Polaków z Białoruskiej SRS do Kazachstanu w 1952 r.
17.00–17.10 – podsumowanie