W dniu 22 lipca 1944 r. powołano Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, a wraz z nim powstał Resort Bezpieczeństwa Publicznego, w ramach którego funkcjonował Wydział Śledczy, a następnie Sekcja VII (śledcza) Kontrwywiadu oraz Wydział Więziennictwa i Obozów.
1 stycznia 1945 r. resort został przekształcony w Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego na podstawie ustawy Krajowej Rady Narodowej z 31 grudnia 1944 r. o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1944, nr 19, poz. 99). W ramach ministerstwa funkcjonował m.in. Departament I (pełnił on rolę jednostki operacyjnej, której zadaniem było zwalczanie podziemia niepodległościowego) oraz Wydział Więzień i Obozów (któremu podlegały kwestie więziennictwa związane z działalnością resortu, obozy jenieckie, obozy internowanych i obozy pracy przymusowej). Wydział Więzień i Obozów, przekształcono 6 września 1945 r. w Departament VI (Więzień i Obozów), a 10 sierpnia 1946 r. zmienił on nazwę na Departament Więziennictwa MBP.
Wydział IV Samodzielny (Samodzielny Wydział Śledczy) został wydzielony w ramach reorganizacji struktur Departamentu I MBP (wcześniejszy Wydział VIII tegoż departamentu) na mocy rozkazu nr 51 z 6 września 1945 r. Z kolei na mocy rozkazu nr 22 z 25 marca 1946 r. został on przekształcony w Wydział Śledczy, a rozkazem 040/org z 29 czerwca 1947 r. został przekształcony w Departament Śledczy MBP. W strukturach terenowych UB istniały wtedy wydziały lub sekcje śledcze.
W miarę upływu czasu rozrastały się struktury i zadania MBP oraz terenowych jednostek (wojewódzkich, powiatowych oraz miejskich urzędów BP). Ostatecznie resort ten został rozwiązany dekretem Rady Państwa PRL z 7 grudnia 1954 r. o naczelnych organach administracji państwowej w zakresie spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa publicznego (Dz.U. PRL 1954, nr 54, poz. 269), który przeniósł kompetencje MBP na nowo powołany Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.
Celem konferencji jest zaprezentowanie szczegółowych badań nad problemem dotyczącym funkcjonariuszy, struktur i metod działania Departamentu Śledczego MBP wraz z terenowymi jednostkami oraz Departamentu Więziennictwa MBP wobec społeczeństwa polskiego w latach 1945–1954, w tym zbrojnego podziemia niepodległościowego, Kościoła katolickiego, ludzi kultury i sztuki. Jakich metod używano podczas śledztw, jak nakłaniano, wymuszano zeznania, przesłuchiwano i rozmawiano z poszczególnymi dowódcami ugrupowań, żołnierzami i cywilami wspierającymi podziemie, duchownymi Kościoła, artystami i pisarzami? Kto i w oparciu o jakie paragrafy ówczesnych kodeksów mógł być zatrzymany, osadzony w areszcie czy więzieniu, a dalej – skazany? Kto kierował i nadzorował śledztwami i więzieniami? Jakie kary spotkały późniejszych funkcjonariuszy-oprawców? Jakie warunki panowały w więzieniach? Jak wyglądał areszt i codzienne, więzienne życie? Jak wyglądały procesy sądowe?
Na te i inne pytanie spróbujemy odpowiedzieć na konferencji, jednocześnie podsumowując stan badań i zarysowując nowe perspektywy badawcze zarówno w skali krajowej, jak i regionalnej. Chcielibyśmy także porównać metody śledcze i warunki więzienne w jednostkach terenowych i centrali MBP, a jednostkach podległych i szefostwie Głównego Zarządu Informacji WP.
Program
Dzień pierwszy
9.00–9.20 – rozpoczęcie konferencji
9.20–10.00 – Prolog – dr Barbara Świtalska-Starzeńska (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
Ina Awgutis (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Kompleks więzienny na Mokotowie założenie i rozbudowy
dr Aneta Popławska-Suś (Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli Szczecin/SP nr 18 im. gen. Józefa Bema w Szczecinie) – Rakowiecka 37, jako potencjał miejsca pamięci w edukacji historycznej i obywatelskiej w ujęciu żołnierzy podziemia w latach 1945-1956
10.00–10.20 – dyskusja
10.20–10.50 – przerwa
10.50–12.10 – Panel I – Paweł Sztama (Biuro Badań Historycznych IPN/Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
prof. dr hab. Mirosław Golon (Instytut Historii i Archiwistyki UMK Toruń/ Delegatura IPN Bydgoszcz) – Kat Rawicza. Od wiejskiego krawca i gminnego aktywisty Komunistycznej Partii Polski po szefostwo jednego z najcięższych stalinowskich więzień. Działalność Antoniego Konkola w strukturach komunistycznego aparatu represji.
dr Krzysztof Łagojda (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN we Wrocławiu) – Krwawe „Toledo”. Naczelnicy więzienia karno-śledczego nr III w Warszawie w latach 1945-1956.
dr Marcin Witkowski (badacz niezależny) – Naczelnicy więzienia karno-śledczego w Wadowicach w latach 1945-1956.
dr Monika Komaniecka-Łyp (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Krakowie) – Podsłuch w więzieniu mokotowskim w latach 50.
12.10–12.40 – dyskusja
12.40–13.10 – przerwa
13.10–14.30 – Panel II – dr Krzysztof Łagojda (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN we Wrocławiu)
Paweł Sztama (Biuro Badań Historycznych IPN/Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Portret zbiorowy kadry kierowniczej Wydziału II Departamentu Śledczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.
Konrad Pieńkowski (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Metody śledcze wykorzystywane przez oficerów Departamentu Śledczego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego wobec kobiet na terenie więzienia mokotowskiego.
Paweł Szabłowski (Akademia Wymiaru Sprawiedliwości) – Przestępcze metody wymuszania zeznań przez funkcjonariuszy MBP w świetle dokumentacji sądowej do tzw. procesów o łamanie praworządności.
dr Paweł Fornal (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Rzeszowie) – Zbrodnie komunistyczne i zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione przez funkcjonariuszy PUBP w Krośnie w latach 1946-1950 oraz próby ich rozliczenia i osądzenia po powstaniu IPN.
14.30–15.00 – dyskusja
15.00–16.00 – przerwa
16.00-17.00 – dyskusja wokół książki prof. Patryka Pleskota pt. Przedsiębiorstwo MBP. Wybrane aspekty pozaoperacyjnej działalności Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w przestrzeni miejskiej Warszawy (1945–1954), Warszawa 2024.
Paneliści:
dr hab. Patryk Pleskot, prof. URz (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie/Uniwersytet Rzeszowski)
Magdalena Dźwigał (Archiwum IPN)
dr Bartosz Kapuściak (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL/Wojskowe Biuro Historyczne)
Dzień drugi
9.00–10.00 – Panel III – dr Piotr Byszewski (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
dr Barbara Świtalska-Starzeńska (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Powstańcy warszawscy skazani na śmierć i zgładzeni w więzieniu mokotowskim w Warszawie w latach 1945–1948.
dr Dominika Pasich (Oddziałowe Archiwum IPN w Krakowie) – Centralne więzienie w Rawiczu i Jego dwaj więźniowie: ks. dr Piotr Oborski i ks. Zbigniew Gadomski.
Maciej Nowak-Kreyer (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Polowanie na Jana Kmiołka – działalność wywiadowcza i agenturalna bezpieki przeciwko oddziałowi Jana Kmiołka w latach 1947–1951.
10.00–10.30 – dyskusja
10.30–11.00 – przerwa
11.00–12.00 – Panel IV – dr Sylwia Maleszak (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
dr Tomasz Krok (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Warszawie) – Wybrane przykłady wykorzystania agentury celnej w śledztwach dotyczących działalności wywiadowczej w powojennej Polsce (1945-1956).
Michał Wołłejko (badacz niezależny, zastępca redaktora „Glaukopisu”) – Śledztwo i proces Jana Morawca ps. „Tajfun”, „Remisz”, „Henryk”. Metody śledcze, wykorzystanie agentury celnej.
Michał Gawriłow (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – „Nie tylko rozmowy z katem” – historia Kazimierza Moczarskiego jako case study do edukacji o pionie śledczym i więziennictwa MBP.
12.00–12.30 – dyskusja
12.30–13.00 – przerwa
13.00–14.00 – Panel V – Maciej Nowak-Kreyer (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL)
dr Bartosz Kapuściak (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL/Wojskowe Biuro Historyczne) – Sprawa śmierci gen. Franciszka Hermana.
dr Sylwia Maleszak (Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL) – Warunki socjalno-bytowe kobiet w więzieniu mokotowskim.
Magdalena Dźwigał (Archiwum IPN) – „A po wyjściu na wolność zepchnięci w prywatność...” Inwigilacja byłych więźniów okresu stalinowskiego na przykładzie skazanych na karę śmierci przez WSR w Szczecinie.
14.00–14.30 – dyskusja
14.30–14.45 – podsumowanie i zamknięcie konferencji