-
Budowa krematorium IV lub V na terenie obozu w Brzezince. Źródło" Archiwum IPN, IPN BU 4084/7558
Początek zagłady
Auschwitz do dziś jest jednym z symboli ludobójczej polityki Rzeszy Niemieckiej. Od wiosny 1940 r. istniał tam obóz koncentracyjny, w którym największą grupą więźniów byli początkowo Polacy.
Od sierpnia 1940 r. w Auschwitz działało nieduże krematorium, w którym palono zwłoki zmarłych bądź zamordowanych więźniów. Później urządzono przy nim komorę gazową.
We wrześniu 1941 r. w podziemiach bloku nr 11 esesmani eksperymentalnie użyli cyklonu B do masowego mordowania ludzi. Zginęło ok. 600 jeńców sowieckich i 250 chorych Polaków. „Wówczas to po raz pierwszy piece krematoryjne nie były w stanie podołać spaleniu tak dużej liczby zwłok” – pisze dr Piotr Setkiewicz, autor książki Krematoria i komory gazowe Auschwitz.
Fabryka śmierci
Z czasem Niemcy włączyli Auschwitz – tak jak obozy Kulmhof, Belzec, Sobibor, Treblinka i Majdanek (Lublin) – w plan masowej zagłady Żydów i to właśnie przedstawiciele społeczności żydowskiej zaczęli wyraźnie przeważać wśród ofiar obozu.
W Birkenau, w pewnej odległości od obozu macierzystego Auschwitz I, uruchomiono wówczas kolejne komory gazowe: najpierw prowizoryczne (tzw. czerwony i biały domek), następnie zaś – już w roku 1943 – bardziej „profesjonalne”, umieszczone przy czterech wielkich krematoriach (II–V). Plany budowy szóstego krematorium nie doczekały się już realizacji.
„Jakkolwiek drogie i awaryjne, krematoria Auschwitz i Birkenau okazały swą skuteczność przy spopieleniu zwłok prawie miliona ofiar obozu” – stwierdza Setkiewicz. Prócz Żydów w Auschwitz zabito gazem także pewną liczbę Polaków, Romów i jeńców sowieckich. Masowa zagłada w komorach gazowych trwała tam do listopada 1944 r.
Zacieranie śladów
Krematorium I (w obozie macierzystym) wyłączono z użytku jeszcze w 1943 r. Krematorium IV zostało częściowo spalone 7 października 1944 r., w czasie buntu więźniów z tzw. Sonderkommando, i później rozebrane. Na przełomie lat 1944–1945 częściowo rozebrano, a następnie wysadzono w powietrze krematoria II i III. Miało to służyć zatarciu dowodów zbrodni w sytuacji, gdy Niemcy definitywnie przegrywały wojnę. Do samego końca działało tylko krematorium V. Zostało ono wysadzone w powietrze 26 stycznia 1945 r. – tuż przed ewakuowaniem się załogi obozu.
***
Zbrodnie niemieckie w okupowanej Polsce, w tym w obozach koncentracyjnych i zagłady, od wielu lat stanowią przedmiot badań Instytutu Pamięci Narodowej. Efektem są liczne publikacje.
Zbrodniom i zbrodniarzom z Auschwitz dużo uwagi poświęca dr hab. Joanna Lubecka, autorka monografii pt. Niemiecki zbrodniarz przed polskim sądem. Krakowskie procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym (2021).
Polecamy też książkę Hermanna Langbeina Auschwitz przed sądem. Proces we Frankfurcie nad Menem 1963–1965. Dokumentacja (2011)
oraz album Profesor Jan Sehn 1909–1965. Prawnik, sędzia śledczy, łowca nazistów (2019) dr. Filipa Gańczaka i Piotra Litki.
Wiele materiałów o zagładzie Żydów, zbrodniach niemieckich w Auschwitz i innych obozach jest dostępnych w portalu IPN przystanekhistoria.pl, na innych stronach Instytutu Pamięci Narodowej oraz na kanale IPNtv:
- Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu
- "Auschwitz - pamięć dla przyszłości"
- Zagłada Żydów europejskich PL/EN
- Zagłada Żydów europejskich
- Tablica historyczna poświęcona historii zagłady Żydów europejskich
- Pierwsza część rozmowy z dr. Piotrem Setkiewiczem, kierownikiem Centrum Badań Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu – „Karski był w Oświęcimiu”
- Truth About Camps | W imię prawdy historycznej
- Procesy niemieckich zbrodniarzy wojennych. Krakowska Loża Historii Współczesnej
- Przystanek Historia - promocja książki Profesor Jan Sehn (1909-1965) luty 2020
- IPNtv - Z filmoteki bezpieki odc. 42 - Egzekucje zbrodniarzy hitlerowskich