Instytut Pamięci Narodowej (archiwum) [TEKST+AUDIO] 35. lat temu Joanna Szczepkowska ogłosiła koniec komunizmu w Polsce - Komunikaty

Wiatr „zmian”

Na przełomie lat 1988/1989 r. rozpoczęły się w Polsce powolne zmiany, których symbolicznym początkiem były obrady „Okrągłego Stołu” trwające od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Wzięli w nich udział przedstawiciele władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, demokratycznej opozycji oraz stron kościelnych. W trakcie rozmów ustalono podział stref wpływów pomiędzy dwa obozy. Wcześniej, nieoficjalnie, przedstawiciele obozu ówczesnej władzy spotykali się w Magdalence i willi przy ul. Zawrat z Lechem Wałęsą i niektórymi reprezentantami środowisk opozycji demokratycznej.

Pomimo tego, że transformacja odbywała się pod dyktando komunistów, zmian nie można było już zatrzymać a system komunistyczny musiał ustąpić. Jednak jego funkcjonariusze nie chcieli oddać tak po prostu władzy. Stąd pojawił się pomysł organizacji wyborów „kontraktowych” na początku czerwca tego samego roku. Niezależnie od wyniku, komuniści mieli mieć decydujący wpływ na przebieg spraw w Polsce, co podkreślił sam gen. Czesław Kiszczak, mówiąc:

„Dla nas najważniejsze jest wygranie wyborów, a nie styl, w jakim je wygramy. Nie możemy stracić władzy przy pomocy kartki wyborczej.”

Wybory przeprowadzone 4 czerwca 1989 r. przyniosły zdecydowane zwycięstwo opozycji solidarnościowej i jednocześnie druzgocącą porażkę komunistycznej władzy. Premierem został Tadeusz Mazowiecki. Jego wybór miał symboliczne znaczenie. Był pierwszym od zakończenia II wojny światowej niekomunistycznym szefem rządu w Europie Środkowo-Wschodniej. Równocześnie nadal ministrem spraw wewnętrznych był Czesław Kiszczak, a prezydentem wybranym przez Zgromadzenie Narodowe 19 lipca 1989 r. Wojciech Jaruzelski. Pomimo tego Polska rozpoczęła demontaż bloku państw socjalistycznych, a kulminacyjnym momentem była rozbiórka muru berlińskiego 9 listopada 1989 roku. Upadek systemu komunistycznego w Europie stawał się faktem, przynajmniej w wymiarze systemowym.

Wywiad, który stał się symbolem

Wielu Polaków miało poczucie niesprawiedliwości transformacyjnej. Zapowiedziana przez premiera Mazowieckiego polityka tzw. grubej kreski (pojęcie z pierwszego przemówienia sejmowego w sierpniu) de facto porzucała dekomunizację. W praktyce oznaczało to, że nie doszło do ukarania komunistycznych zbrodniarzy (poza pewnymi wyjątkami w późniejszym okresie). Wręcz przeciwnie – komuniści nadal byli obecni w przestrzeni publicznej i mogli sprawować wysokie stanowiska (wielu z nich było działaczami poprzedniego ustroju). W konsekwencji skutki powierzchownej transformacji ustrojowej Polska odczuwa do dziś, czego przykładem jest brak reformy systemu sądownictwa, czy też nierozliczenie nielegalnych działań Służby Bezpieczeństwa. W efekcie zwykli ludzie mieli świadomość, że sprawcy wielu krzywd nie zostali rozliczeni.

Ponadto dość innym istotnym problemem stała się zła sytuacja ekonomiczna kraju. Transformacja gospodarcza, firmowana przez ówczesnego ministra finansów Leszka Balcerowicza, dla wielu Polaków oznaczała utratę pracy i źródeł utrzymania dla ich rodzin. W 1989 r. Polska miała gigantyczną, przeszło 250% inflację, deficyt budżetowy wynoszący ponad 8% PKB i dług zagraniczny przekraczający 42 mld dolarów. Dodatkowo nastąpił spadek produkcji, zamknięcie wielu nierentownych zakładów pracy. Dość szybkim zjawiskiem społecznym okazało się rosnące bezrobocie, osiągające w 1993 r. aż 16,4%.

Pomimo tego wielu ludzi było świadomych, że w roku 1989 coś się skończyło, że pewna epoka, trwająca od 1945 r., zmierza ku końcowi. Jednak nikt nie chciał tego w otwarty sposób przyznać. Sytuacja zmieniła się po wywiadzie aktorki Joanny Szczepkowskiej dla Dziennika Telewizyjnego, który utożsamiany był z reżimem komunistycznym. W sobotę 28 października 1989 r. Joanna Szczepkowska została zaproszona do państwowej telewizji na krótki wywiad dotyczący życia osobistego i teatru. Po półtorej minuty rozmowy, zapytana o plany na przyszłość, Szczepkowska odpowiedziała, że chciałaby zająć miejsce dziennikarki i przekazać coś widzom:

„Mam okazję siedzieć przy tym stole, chciałabym podać jedną wspaniałą wiadomość (…). Proszę państwa 4 czerwca 1989 skończył się w Polsce komunizm”.

Pomimo tego, że spotkanie w telewizji nie było emitowane na żywo, jednak słów Szczepkowskiej nie wycięto. Wywiad z Dziennika Telewizyjnego szybko spotkał się z ogromnym entuzjazmem, a słowa aktorki okazały się potrzebnym bodźcem, którego pragnęli Polacy. Ta krótka informacja uświadomiła Polakom, że pomimo trudności jakie nastały, w związku z transformacją ustrojową, ten totalitarny system ustanowiony przemocą w 1945 r. w końcu się skończył.

***

W 2023 r. w ramach Centralnego Projektu Badawczego IPN „Ruch komunistyczny i aparat władzy” IPN wydał książkę pt. „Kryzys w partii – partia w kryzysie. Ostatnia dekada PZPR” pod red. Tomasza Kozłowskiego i Michała Siedziako. Lata osiemdziesiąte były dla Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej czasem permanentnego kryzysu. Jego finał stanowiło wezwanie Mieczysława Rakowskiego „Sztandar wyprowadzić” i samorozwiązanie partii na jej ostatnim zjeździe w styczniu 1990 r. Teksty zgromadzone w prezentowanym tomie pomagają zrozumieć, co doprowadziło do jej ostatecznego upadku.

W 2019  r. IPN wydał książkę Tomasza Kozłowskiego pt. „Koniec imperium MSW. Transformacja organów bezpieczeństwa państwa 1989-1990”. Likwidacja Służby Bezpieczeństwa od lat wzbudza silne emocje, które sprzyjają budowaniu dwóch skrajnych narracji. Jedna z nich głosi, że elita solidarnościowa miała w dużym stopniu związane ręce, była skrępowana sytuacją międzynarodową oraz oporem ze strony aparatu bezpieczeństwa. Według drugiej liderzy Solidarności narzucili sobie ograniczenia zgodnie z umowami zawartymi w Magdalence i przy Okrągłym Stole. Obie te narracje opierają się na uproszczeniach – snutych w oderwaniu od kontekstu, często zbudowanych na ahistorycznym rozumowaniu. Książka jest wynikiem syntetycznego spojrzenia na proces transformacji organów bezpieczeństwa w latach 1989-1990. Próbą zaprezentowania oceny z perspektywy trzydziestu lat, które upłynęły od opisywanych wydarzeń. Zamierzeniem autora było ustalenie i uporządkowanie podstawowych faktów, czasem ich zdemitologizowanie, zmierzenie się z wyobrażeniami na temat transformacji.

Polecamy też Państwu inne materiały dostępne w portalu IPN przystanekhistoria.pl i na innych stronach Instytutu:

• Przystanek Historia: „Transformacja po polsku. Perspektywa 35-ciu lat" [DYSKUSJA]
• Transformacja ustrojowa w krajach Europy Środkowo-Wschodniej – bilans doświadczeń [DEBATA]
• Zagubione dyskietki z agenturą wywiadu cywilnego – Tajemnice bezpieki
• Tomasz Kozłowski, Spojrzeć w oczy klęsce. Komuniści po wyborach w czerwcu 1989 r.
• Włodzimierz Suleja, Okrągły stół

AUDIO: dr Sebastian Pilarski, dyrektor Biura Badań Historycznych IPN - Joanna Szczepkowska wypowiedziała słowa - Proszę Państwa, czwartego czerwca osiemdziesiątego dziewiątego roku skończył się w Polsce...