Instytut Pamięci Narodowej (archiwum) [TEKST+AUDIO] 7 października 1944 r. utworzono Milicję Obywatelską - Komunikaty

Na straży „czerwonego” porządku
Milicja Obywatelska została utworzona 7 października 1944 r. na podstawie manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego oraz dekretu o powołaniu MO. Stanowiła jeden z elementów składowych aparatu terroru, typowego dla krajów niedemokratycznych i służącego do inwigilowania obywateli w celu wykrycia wrogów ustroju. Formację zorganizowano na wzór wojskowy i całkowicie podporządkowano kierownikowi resortu Bezpieczeństwa Publicznego. W kolejnych latach zwierzchnictwo nad działalnością MO przejął minister spraw wewnętrznych. Zamiast strzec porządku i bezpieczeństwa publicznego. MO stała się filarem zapewniającym władzę nominatom z Moskwy.

W skład Milicji Obywatelskiej początkowo wchodzili partyzanci Armii Ludowej, żołnierze oddelegowani z tzw. ludowego Wojska Polskiego, członkowie Polskiej Partii Robotniczej, a także Polskiej Partii Socjalistycznej i Stronnictwa Ludowego oraz wszyscy ci, którzy w formacji mundurowej upatrywali chęć polepszenia swojego losu.

W początkowym okresie istnienia, tj. w latach 1944–1956, MO uczestniczyła w zwalczaniu ugrupowań wywodzących się z Armii Krajowej i innych organizacji tworzących w czasie okupacji podziemie niepodległościowe m.in. Żołnierzy Wyklętych. Dość szybko stała się również narzędziem w dyscyplinowaniu społeczeństwa. Funkcjonariusze tej formacji brali udział m.in. w tłumieniu protestów społecznych w grudniu 1970 r. na Wybrzeżu oraz w kolejnych latach 80. Ponadto milicjanci wspomagali również działania Służby Bezpieczeństwa, która także zwalczała opozycję antykomunistyczną.

„ZOMO – bijące serce partii”
Po poznańskim Czerwcu w 1956 r. w ramach Milicji Obywatelskiej powołano specjalną jednostkę – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO). Ich zadaniem było natychmiastowe reagowanie na zamieszki, które miały przede wszystkim likwidować „zbiorowe naruszenia porządku publicznego” i zapobiegać sytuacjom kryzysowym. W rzeczywistości funkcjonariuszy ZOMO wykorzystywano do brutalnego tłumienia i pacyfikowania manifestacji, demonstracji i innych wystąpień często o charakterze pokojowym.

„Chrzest bojowy” tej formacji miał miejsce już w 1957 r., kiedy to zomowcy rozbili strajk łódzkich tramwajarzy. W następnych latach brali udział w pacyfikowaniu wszystkich dużych protestów społecznych. Warto podkreślić, że ZOMO było jedną z najlepiej wyszkolonych i wyposażonych formacji używanych do rozbijania demonstracji w całym bloku komunistycznym. Jego działania charakteryzowały się brutalnością i bezwzględnością, zomowcy uchodzili zaś za bezmyślne narzędzie systemu – stąd malowane na murach hasło „ZOMO – bijące serce partii”. Po wprowadzeniu stanu wojennego funkcjonariusze tej formacji stali się symbolem brutalności władz PRL, m.in. to pluton specjalny ZOMO zastrzelił 9 górników w kopalni „Wujek”. W chwili powstania ZOMO liczyło 6,6 tys. funkcjonariuszy, a pod koniec istnienia PRL osiągnęło stan 13 tys. osób. Po raz ostatni ZOMO zostało użyte 3 lipca 1989 r., kiedy rozpędziło demonstrację przeciwko zaproponowaniu kandydatury generała Wojciecha Jaruzelskiego na urząd prezydenta Polski.

Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej był jednym z fundamentów, na którym oparła się komunistyczna władza. Tworzyło go Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, a w terenie Wojewódzkie Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego. Zarówno Milicja Obywatelska, jak i jej Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej służyły do zwalczania opozycji antykomunistycznej. Funkcjonariusze, służąc w obu jednostkach, zasłynęli z brutalności i bezwzględności względem obywateli. Dopiero zmiany ustrojowe i upadek systemu komunistycznego spowodował upadek formacji. Oddziały ZOMO rozwiązano już 7 września 1989 r. Natomiast Milicja Obywatelska istniała aż do 10 maja 1990 r., kiedy to została rozwiązana, a w jej miejsce powołano do życia Policję.

***

W 2005 roku Instytut Pamięci Narodowej przygotował wystawę pt. „Ludzie UB”. Wystawa jest poświęcona kadrom organów bezpieczeństwa państwa w okresie powojennym. Historię UB – jak określano aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956 – stanowili specjalnie dobrani, przesiąknięci ideologią komunistyczną funkcjonariusze, którzy decydowali o losach, a często o życiu i śmierci tysięcy Polaków. Mieli oni w zasadzie nieograniczony zakres władzy; przez lata z wewnętrznym przekonaniem realizowali zadania zlecone im przez PPR/PZPR. W celu wypożyczenia wystawy prosimy o kontakt z Oddziałowym Biurem Edukacji Narodowej we Wrocławiu.

W 2023 r. Instytut Pamięci Narodowej wydał czwarty tom publikacji pt. „Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa 1944–1956” autorów: Witold Bagieński, Magdalena Dźwigał. Kolejny tom zawiera pięćdziesiąt artykułów biograficznych dotyczących funkcjonariuszy centrali RBP, MBP, KdsBP i MSW, którzy w latach 1944–1956 pełnili w nich funkcje kierownicze. Publikowane biogramy opracowane zostały na podstawie szerokiej kwerendy archiwalnej oraz dostępnej literatury przedmiotu. Dzięki temu, oprócz szczegółowych informacji na temat przebiegu służby tych osób, czytelnik ma możliwość prześledzenia ich losów również poza aparatem bezpieczeństwa. Stwarza to możliwość poznania często zaskakujących życiorysów, ale również szerszego spojrzenia na nieznane dotąd kulisy działania UB.

Zachęcamy również do zapoznania się z materiałami audio-wideo, artykułami naukowymi znajdującymi się w portalu przystanekhistoria.pl i na innych stronach IPN:

Od wiosny 2006 r. Instytut Pamięci Narodowej w kolejnych wystawach ukazuje „twarze bezpieki” z poszczególnych regionów. Ta ekspozycja ma charakter przekrojowy. Przedstawiono na niej wybrane sylwetki funkcjonariuszy UB/SB z całego kraju. Wystawa stanowi swego rodzaju „portret zbiorowy” funkcjonariuszy, ukazując ich losy i „kariery” w bezpiece. Przy pomocy wybranych cytatów oraz zamieszczonych kopii oryginalnych dokumentów podjęto próbę ukazania ich sylwetek, a także specyfiki komunistycznego aparatu bezpieczeństwa.

Kontakt dla mediów:

Rzecznik Prasowy IPN – Dyrektor Biura:
dr Rafał Leśkiewicz
tel. 602 322 362
rzecznik@ipn.gov.pl

AUDIO:

• Utworzono Milicję Obywatelską - dr Robert Piwko, Naczelnik Delegatury IPN w Kielcach
• Utworzono Milicję Obywatelską - Marek Jończyk, Delegatura IPN w Kielcach
• Utworzono Milicję Obywatelską - Sławomir Furtak, Oddziałowe Archiwum IPN w Krakowie