-
Zniszczone polskie stanowisko na plaży Półwyspu Helskiego koło Władysławowa (prawdopodobnie od strony Zatoki Puckiej) GK-5-1-103-1-1
Hel czyli główna baza polskiej Marynarki Wojennej Rzeczpospolitej
Wybrzeże Gdańskie było miejscem o strategicznym znaczeniu dla Polski. Jego utrata spowodowałby brak dostępu do morza, co niosłoby za sobą wiele negatywnych skutków gospodarczych i społecznych. Teren ten był także obiektem stałego zainteresowania strony niemieckiej, gdyż oddzielał Rzeszę od Prus Wschodnich. Polscy dowódcy dostrzegali zagrożenie ze strony niemieckiej, dlatego przygotowali plany obrony Wybrzeża na wypadek agresji zachodniego sąsiada.
Pierwsze plany strategiczne pojawiły się już w 1924 r. Przewidywały one, że Hel będzie najważniejszym punktem obrony. Zakładano przy tym wykorzystanie od strony morza nowoczesnych baterii artylerii – przeciwlotniczej oraz nadbrzeżnej – które miały wspierać działania floty. Ostateczna koncepcja obrony Wybrzeża została zatwierdzona przez Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych 30 lipca 1939 r. w ramach planu operacyjnego „Zachód”. Najważniejszym zadaniem Polaków było utrudnienie komunikacji pomiędzy Prusami Wschodnimi a III Rzeszą, obrona portów w Gdyni i Helu oraz udaremnienie przejęcia Kępy Oksywskiej. Hel miał się stać główną bazą polskiej Marynarki Wojennej.
Intensywne przygotowania do obrony Wybrzeża od strony lądu podjęto już w marcu 1939 r. w okresie zaostrzenia stosunków polsko-niemieckich. Zaczęto organizować nowe jednostki i oddziały. Pracami kierowało Kierownictwo Marynarki Wojennej oraz istniejący od 1933 r. organ dowodzenia w postaci Dowództwa Obrony Wybrzeża Morskiego (DOWM). W lipcu 1939 r. zreorganizowano dowodzenie siłami przeznaczonymi do obrony Wybrzeża, dzieląc DOWM na Lądową Obronę Wybrzeża (LOW) i Morską Obronę Wybrzeża. Stan liczebny LOW w przeddzień wojny wzrósł do ok. 500 oficerów i 14 tys. szeregowych.
Całością obrony polskiego Wybrzeża dowodził kadm. Józef Unrug. Głównym celem Lądowej Obrony Wybrzeża była osłona rejonu Gdyni od strony lądu. Dowodził nią płk Stanisław Dąbek. W skład Morskiej Obrony Wybrzeża, dowodzonej przez kmdr. Stefana Frankowskiego, weszły nawodne jednostki polskiej floty. Zasadniczo były to ORP „Gryf”, ORP „Wicher”, dywizjon trałowców, dwie kanonierki, okręty pomocnicze, artyleria nadbrzeżna i wszystkie jednostki na Półwyspie Helskim.
Obrońcy Helu
1 września 1939 r. o godzinie 4.47 z pancernika „Schleswig-Holstein” padły strzały w kierunku polskiej załogi na Westerplatte. Stały się one symbolem niemieckiego ataku na Polskę, a także oznaczały początek II wojny światowej.
Od 1 września 1939 do 2 października 1939 r. trwała bitwa o Hel. 1 Pomimo ogromnej przewagi Niemców żołnierze polscy stawiali zacięty opór. 1 września, po zajęciu Władysławowa Niemcy podeszli blisko pozycji polskich przed Chałupami. Idący w awangardzie patrol został niemal w całości rozbity przez obrońców, a jeńców przekazano kpt. Kasztelanowi, który – jak podaje dowódca żandarmerii na Helu Bolesław Żarczyński – przesłuchał ich „na temat siły atakujących wojsk niemieckich z lądu”. Ciężkie warunki bojowe oraz napaść sowiecka, nazwana natychmiast „ciosem w plecy” (jako pierwszy użył tego określenia brytyjski „Times”), przesądziła ostatecznie o wyniku wojny z Niemcami. Ponadto gdy wojska polskie stawiały jeszcze opór agresorom, 28 września 1939 r. w Moskwie Niemcy i ZSRS zawarły traktat o przyjaźni i granicy, na mocy którego dokonały podziału ziem Rzeczpospolitej. Dodatkowo obie strony zobowiązały się do współpracy w zwalczaniu polskich działań niepodległościowych.
W wyniku przytłaczającej przewagi przeciwnika i brakiem sensu dalszej obrony, kadm. Józef Unrug podjął decyzję o zaprzestaniu stawiania dalszego oporu. Wyznaczył do podpisania aktu kapitulacji szefa sztabu kmdr. Mariana Majewskiego oraz jako tłumacza biegle władającego językiem niemieckim kpt. Antoniego Kasztelana. Opuścili oni Hel na pokładzie kutra rybackiego, a na morzu przesiedli się na niemiecki kuter trałowy z białą flagą na maszcie. Rozmowy toczyły się w sopockim Grand Hotelu, w sztabie niemieckiego dowódcy sił w rejonie nadmorskim gen. Leonharda Kaupischa.
Ostatecznie 2 października 1939 r. kmdr Marian Majewski i kpt. Antoni Kasztelan podpisali akt kapitulacji i złożyli go na ręce kadm. Huberta von Schmundta. Ten zgodził się na honorową kapitulację, pozostawienie białej broni kadm. Unrugowi i jego oficerom, a także należne ich męstwu i godnej postawie traktowanie w niewoli. W dniu kapitulacji obrońcy półwyspu poddali ostatki skrawek wolnej Polski. W ciągu 32 dni walk na Helu zginęło 50 żołnierzy, ok. 150 zostało rannych, a 3,2 tys. osób trafiło do niemieckiej niewoli.
***
28 września 2021 r. w Gdańsku Instytut Pamięci Narodowej otworzył wystawę pt. „Zasłużyć na krzyż: albo Virtuti, albo drewniany. Obrona Wybrzeża 1939”. Niniejsza wystawa została przygotowana przez trzech pracowników Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Gdańsku: dr Barbarę Męczykowską, Artura Chomicza i Daniela Sieczkowskiego.
W 2022 r. Instytut Pamięci Narodowej wydał biografię Antoniego Kasztelana w serii „Bohaterowie Niepodległej”. Historia kpt. Antoniego Kasztelana, powstańca wielkopolskiego, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej, szefa kontrwywiadu Dowództwa Floty, we wrześniu i październiku 1939 r. obrońcy Helu. Po kapitulacji został osadzony w oflagu jako jeniec honorowy, ale w roku następnym – wbrew wszelkim konwencjom – aresztowany przez gestapo, skazany przez sąd niemiecki na czterokrotną karę śmierci i 14 grudnia 1942 r. zgilotynowany w Królewcu. Miejsce jego pochówku do dziś nie jest znane. Symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Witomińskim w Gdyni.
Zachęcamy również do zapoznania się z materiałami audio-wideo, artykułami naukowymi znajdującymi się w portalu przystanekhistoria.pl i na innych stronach IPN:
- Tomasz Ceran, Pierwszy Holocaust. Eksterminacja Żydów na Pomorzu i Kujawach w 1939 r.
- „A więc wojna!”. Militarne i społeczne aspekty wybuchu II wojny światowej [Dyskusja]
- Jakub Mularczyk, Z Kielc na Westerplatte. Losy obrońców Wojskowej Składnicy Tranzytowej