Instytut Pamięci Narodowej (archiwum) [TEKST+AUDIO] 50 lat temu Sejm PRL przyjął Kodeks pracy - Komunikaty

Prawo pracy w Polsce

Polskie prawo pracy ma tradycję wywodzącą się z początku państwowości II Rzeczypospolitej. Wtedy to rząd Jędrzeja Moraczewskiego wydał dekret, na mocy którego wprowadzono sześciodniowy dzień pracy liczący 48 godzin. Polska znalazła się w czołówce krajów europejskich wprowadzających instytucję płatnego urlopu wypoczynkowego.

Komuniści, po przejęciu władzy w 1944 r. na ziemiach polskich, wydajną pracę postawili za jedną z cnót robotnika. A co za tym idzie wszelkie problemy z wykonaniem planu były traktowane jako akty sabotażu, dywersji i sprzyjania „wrogim, reakcyjnym siłom Zachodu”. Spóźnienia do pracy, awarie wynikające z wad sprzętu czy opóźnienia w produkcji były często powodem dochodzenia prokuratorskiego i obrad Podstawowych Organizacji Partyjnych, gdzie sprawcy składali samokrytykę. Trzeba pamiętać o powszechnie obowiązującym nakazie pracy (wynikającym z ustawy z 7 marca 1950 r. O zapobieżeniu płynności kadr pracowników w zawodach lub specjalnościach szczególnie ważnych dla gospodarki), który oficjalnie zlikwidował bezrobocie, ale przyczynił się do funkcjonowania bezproduktywnych zakładów i frustracji pracowników zmuszonych do pracy w odległych zakątkach kraju.

Zmiany, zmiany...

26 czerwca 1974 r. w Polsce uchwalono Kodeks pracy, który regulował warunki zatrudnienia, obowiązki i prawa pracowników i pracodawców, kwestie płatności za pracę i nadgodziny oraz m.in. kwestie urlopowe. Należy jednak pamiętać, że był to akt prawny powstający w określonych uwarunkowaniach polityczno-społecznych. Robotnicy w historii PRL wielokrotnie sprzeciwiali się władzy komunistycznej z powodów ekonomicznych. Ale też pamiętali grudzień 1970 r., kiedy to władza za pomocą brutalnej siły zdusiła protesty robotników.

Edward Gierek, który zasłynął z powiedzenia „No to jak, towarzysze, pomożecie?”, od początku sprawowania władzy w Polsce dążył do uspokojenia nastrojów społecznych. Przyczynił się do podniesienia najniższych pensji, zwiększył wynagrodzenia za godziny nadliczbowe. Zagraniczne kredyty posłużyły do licznych, czasem nietrafionych, inwestycji przeznczonych na budowę nowych zakładów przemysłowych. I Sekretarz Partii zapowiedział modernizację gospodarki oraz inwestycje w przemysł ciężki. Przyjęcie Kodeksu Pracy, który wszedł w życie 1 stycznia 1975 r., było zapewne jednym z działań Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i jej przybudówek obliczonych na uspokojenie nastrojów w kraju.

W Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, kraju z centralnie planowaną gospodarką oraz niedemokratycznym ustrojem, był to jednak akt prawny niedostatecznie odpowiadający potrzebom pracowników. Został narzucony przez władze, bez wcześniejszego zbadania potrzeb pracowników i bez prób dialogu społecznego. Zawarte w nim zapisy o układach zbiorowych miały definiować warunki wynagrodzenia i innych świadczeń pracowników, jednak w praktyce były one wykonawczymi aktami prawa państwowego.

Mimo tych niedogodności Kodeks pracy stanowił postęp w prawodawstwie. Zagwarantował pracownikom płacę minimalną, poprawił warunki i higienę pracy oraz pozwolił na wykonywanie pracy zarobkowej podczas urlopu. Wcześniej pracodawca mógł bowiem nałożyć na pracownika karę za „niewłaściwą” realizację prawa do wypoczynku.

Kodeks pracy stał się aktem, który był wielokrotnie aktualizowany i dostosowywany do zmieniającej się sytuacji na rynku pracy. Obecnie wprowadzone zmiany wynikają z jego dostosowywania do prawa obowiązującego w Unii Europejskiej. Te uregulowania są obowiązujące dla milionów Polek i Polaków wykonujących pracę w Rzeczpospolitej Polskiej.

***

Instytut Pamięci Narodowej wielokrotnie w swych badaniach zajmował się sytuacją robotników w PRL. W 2005 r. ukazała się publikacja „Dla władzy, obok władzy, przeciw władzy. Postawy robotników wielkich ośrodków przemysłowych w PRL”. Jest to materiał będący próbą przedstawienia ewolucji różnorodnych postaw robotników oraz stosunku władzy do środowisk robotniczych.

W 2014 r. IPN zorganizował w Szczecinie konferencję pt. „Robotnicy w PRL. Między fikcją a rzeczywistością”. Tematem konferencji był rozdźwięk między rzeczywistością a oficjalną stroną szeroko pojętej kultury czy życia robotniczego, propagowanego przez władze Polski Ludowej. Omówiono w jej trakcie zjawiska, mechanizmy i życie robotników w PRL z dwóch przeciwstawnych pozycji: oficjalnej, propagującej idealny czy wyidealizowany świat robotniczy i rzeczywistej, codziennej egzystencji robotników.

W ramach jedenastego cyklu wykładów „Z kamerą po PRL-u” przedstawiono rzeczywistość peerelowską widzianą przez pryzmat filmów fabularnych i dokumentalnych, jak również kronik filmowych, powstałych w latach 1944–1989. W 2017 r. zaprezentowano temat pt. „Portret robotnika w kinie PRL-u” gdzie zajęto się robotnikiem jako przedstawicielem „najbardziej postępowej klasy społecznej” w peerelowskim świecie.

Tematowi sprzeciwów robotników wobec władzy komunistycznej została poświęcona wystawa dr. Sebastiana Kaniewskiego „Bunt robotników. Grudzień '70 – luty '71”. Prezentuje podstawowe informacje dotyczące genezy, przebiegu oraz konsekwencji rewolty robotników w grudniu 1970 r. Plansze wystawy są dostępne online TUTAJ

Polecamy dyskusję  poświęconą fenomenowi społecznego buntu w Grudniu 1970:

IPNtv: Grudzień 1970: między buntem ekonomicznym a niepodległościową rewoltą [DYSKUSJA ONLINE]

AUDIO:

• Sejm PRL uchwalił Kodeks pracy (1974) - dr hab. Patryk Pleskot, Naczelnik Oddziałowego Biura Badań Historyczny IPN w Warszawie