Agresja niemiecka we wrześniu 1939 r. zapoczątkowała najbardziej tragiczny okres w dziejach Polski. Na zajętych terenach Niemcy wprowadzili niesłychany terror, wymierzony przede wszystkim w ludność polską oraz liczną mniejszość żydowską. W 1941 roku przywódcy Rzeszy Niemieckiej podjęli decyzję o fizycznym unicestwieniu całego narodu żydowskiego, a następnie przystąpili do jej realizacji. W wyniku terroru okupanta niemieckiego do końca wojny zginęło łącznie 5,5 – 5,8 mln europejskich Żydów, z których połowa posiadała polskie obywatelstwo.
Mimo szerzonej przez okupanta antyżydowskiej propagandy Niemcy widzieli, że wielu Żydów może liczyć na wsparcie Polaków. Aby zniechęcić do jego udzielania, 15 października 1941 roku wydali rozporządzenie o karze śmierci za jakąkolwiek pomoc Żydom, a następnie kary rozszerzyli na tych, którzy o pomocy wiedzieli, lecz Niemcom o tym nie donieśli. Szacuje się, że doraźnej lub dłuższej pomocy mogło udzielić nawet setki tysięcy Polaków.
W sposób zorganizowany niesiono pomoc pod auspicjami Rządu RP na Uchodźstwie, który alarmował świat o Zagładzie Żydów i za pośrednictwem wielu swoich urzędników i dyplomatów realizował pomoc w praktyce, oraz Polskiego Państwa Podziemnego, w ramach którego funkcjonowała niespotykana w innych okupowanych krajach wyspecjalizowana jednostka – Rada Pomocy Żydom „Żegota”. W pomoc zaangażowało się również wiele zgromadzeń zakonnych i księży, w tym biskupów. Jednak największego wsparcia udzielono dzięki pomocy indywidualnych osób. Ich odwaga była tym większa, że musiały się obawiać nie tylko Niemców, ale i konfidentów donoszących na wszystkich, którzy działali wbrew okupacyjnemu „prawu”.
Tak jak nauka nie ustaliła dokładnej liczby Polaków ratujących Żydów, tak nie znamy również wszystkich danych na temat Żydów uratowanych przez Polaków – prawdopodobnie było ich kilkadziesiąt tysięcy. Około tysiąca Polaków zginęło z rąk niemieckich za niesienie pomocy Żydom.
Symbolem polskiej martyrologii za pomoc Żydom stała się, znana nie tylko w Polsce, rodzina Ulmów. Józef i Wiktoria, mieszkający wraz z sześciorgiem dzieci – Stasią, Basią, Władziem, Frankiem, Antkiem i Marysią – w Markowej na Podkarpaciu, przyjęli do swojego domu, prawdopodobnie w końcu 1942 roku, ośmioro Żydów z rodzin Goldmanów, Grünfeldów i Didnerów. Wszyscy, w tym siódme dziecko w łonie Wiktorii, zostali zamordowani przez niemiecką żandarmerię 24 marca 1944 roku. Pośmiertnie Józef i Wiktoria odznaczeni zostali medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a w Kościele katolickim trwa proces beatyfikacyjny całej rodziny.
Wydarzenia organizowane przez Instytut Pamięci Narodowej
WARSZAWA
- 21 marca 2019 – Wideoczat z historią: „Jak było naprawdę, czyli Polacy i Żydzi w czasie okupacji”
- 21 marca 2019 – konferencja prasowa dotycząca przedsięwzięć IPN przygotowanych z okazji obchodów Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką (Centrum Edukacyjne IPN „Przystanek Historia”, ul. Marszałkowska 21/25, godz. 12.30)
- 21 marca 2019 – otwarcie wystawy „Czyny świadczą o człowieku. Polacy udzielający pomocy Żydom podczas Holocaustu na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej” (Centrum Edukacyjne IPN „Przystanek Historia”, ul. Marszałkowska 21/25, godz. 13.00)
23 marca 2019 – dodatek do „Rzeczpospolitej” zatytułowany „Nieznane historie. Z dziejów ratowania Żydów pod okupacją niemiecką”- 24 marca 2019 – centralne uroczystości z okazji Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką
– Msza Św. w intencji żyjących i zmarłych Rodaków, którzy z narażeniem życia ratowali Żydów w czasie okupacji niemieckiej (Katedra Polowa Wojska Polskiego, ul. Długa 13/15, godz. 10.00)
– uroczystość przy Grobie Nieznanego Żołnierza (pl. Marszałka Józefa Piłsudskiego, godz. 12.00)
– odsłonięcie tablicy poświęconej m. Matyldzie Getter (Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, ul. Hoża 53)
– otwarcie wystawy IPN „Siostry, (…) matkami żydowskich dzieci. Siostry Franciszkanki Rodziny Maryi wobec zagłady Żydów w czasie II wojny światowej”, poświęconej życiu i działalności matki Matyldy Getter oraz prezentacja znaczka okolicznościowego Poczty Polskiej serii „Polacy ratujący Żydów” (Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, ul. Hoża 53) - Seminarium „Niemieckie ludobójstwo – tragedia Polaków i Żydów w czasie II wojny światowej”
BIAŁYSTOK
- 22 marca 2019 – otwarcie wystawy „Sprawiedliwi. Kapłani archidiecezji wileńskiej ratujący Żydów w okresie okupacji niemieckiej (1941-1944)’’
- 22 marca 2019 – otwarcie wystawy „Akcja »Żegota« Polski Podziemnej” w Urzędzie Pocztowym w Białymstoku (ul. Warszawska 10), godz. 12.00
BYDGOSZCZ (Delegatura IPN)
GDAŃSK
- 22 marca 2019 – spotkanie „»Kto ratuje jedno życie, ratuje cały świat«: Sprawiedliwy i Ocalony mówią. Spotkanie ze świadkami Zagłady” (siedziba IPN Gdańsk, al. Grunwaldzka 216) godz. 11.00
- 24 marca 2019 – otwarcie wystawy „»Żegota« – Rada Pomocy Żydom” w Muzeum II Wojny Światowej, godz. 13.00
KATOWICE
- 25 marca–30 kwietnia 2019 – prezentacja wystawy „Życie przechowane. Mieszkańcy Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z pomocą Żydom w czasie II wojny światowej” („Przystanek Historia” IPN w Katowicach, ul. św. Jana 10)
- 26 marca 2019 – wykład dr. hab. Pawła Dubera „Ambasada Polski dla całego niemal kontynentu Europy”. Poselstwo RP w Bernie i stosunki polsko – szwajcarskie w cieniu totalitaryzmu i wojny” („Przystanek Historia” IPN w Katowicach, przy ul. św. Jana 10, godz. 12.00)
KIELCE (Delegatura IPN)
- 21 marca 2019 – spektakl/przedstawienie dotyczące Ireny Sendlerowej w wykonaniu Zespołu Szkół im. Jana Pawła II w Osieku, CE IPN „Przystanek Historia” w Kielcach, godz. 11.00 (dla szkół podstawowych)
- marzec: warsztaty dla uczniów „Życie za życie” „Żegota – Rada Pomocy Żydom”, CE IPN „Przystanek Historia” w Kielcach (według indywidualnych zgłoszeń)
- marzec: prezentacja wystawy „Żegota – Rada Pomocy Żydom”, CE IPN „Przystanek Historia” w Kielcach
LUBLIN
ŁÓDŹ
- 22 marca 2019 – otwarcie wystawy „Akcja »Żegota« Polski Podziemnej” (Urząd Pocztowy nr 4, al. T. Kościuszki 5/7godz. 12.00)
- 24 marca 2019 – uroczystość przed Pomnikiem Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata Polaków Ratujących Żydów w latach niemieckiej okupacji w latach 1939-45; wystąpienie okolicznościowe dr. hab. Janusza Wróbla (OBBH IPN w Łodzi), Park Ocalałych, ul. Wojska Polskiego 83, godz. 10.00
MIECHÓW (Oddział IPN w Krakowie)
- 15 marca 2019 – uroczystości w 76. rocznicę egzekucji w Siedliskach koło Miechowa, dokonanej przez niemiecką żandarmerię na rodzinie Baranków i ukrywających się u nich żydowskich mieszkańcach Miechowa – rodzinie Goldfingerów
OSTRÓW MAZOWIECKA (Oddział IPN w Warszawie)
18 marca 2019 – pokaz filmu „Azyl” i prelekcja dr. Dariusza Gałaszewskiego w kinie w Ostrowi Maz.
RZESZÓW
- 22 marca 2019 – prelekcja historyczna Michała Kalisza z OBBH IPN Rzeszów ,,Rodzina Ulmów – Samarytanie z Markowej” (Sala Kolumnowa Podkarpackiego Urzędu Wojewódzkiego w Rzeszowie, godz. 11.10)
- 22 marca 2019 – finał konkursu plastycznego „Zagłada Żydów i pozytywne postawy wobec nich w czasie II wojny światowej”, wystawa prac pokonkursowych na Uniwersytecie Rzeszowskim (budynek rektoratu ul. Rejtana 16 c). Wystąpienie siostry Elżbiety Ślemp ze Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi dotyczące „Sprawiedliwych” z Sambora.
TARNÓW (Oddział IPN w Krakowie)
WIELUŃ (Oddział IPN w Łodzi)
- 4 kwietnia 2019 – wykład Doroty Sieprackiej (OBBH IPN w Łodzi) „Polacy Ratujący Żydów” w ramach Klubu Historycznego im. gen. Stefana Roweckiego „Grota” w Wieluniu (Muzeum Ziemi Wieluńskiej, ul. Narutowicza 13, godz. 13.00)
Pokazy filmu „Paszporty Paragwaju”
Zwiastun filmu:
Film „Paszporty Paragwaju” w reżyserii Roberta Kaczmarka opowiada mało znaną historię współpracy polsko-żydowskiej, której celem nadrzędnym było życie drugiego człowieka. W latach 1942–1943 w poselstwie RP w Bernie funkcjonowała nieformalna grupa złożona z polskich dyplomatów oraz działaczy organizacji żydowskich. Wspólnie działali na rzecz uzyskiwania paszportów państw Ameryki Południowej. Fałszywe dokumenty trafiały do Żydów w okupowanej Europie, którzy dzięki nim uniknęli w większości wywózek do niemieckich obozów zagłady. Posiadacze tych paszportów trafiali do obozów dla internowanych w Niemczech (Tittmoning, Liebenau, Bölsenberg) oraz do okupowanej Francji (Vittel). Część z nich doczekała końca wojny. Rodziny wielu ocalonych dopiero dziś dowiadują się, komu tak naprawdę zawdzięczają życie. Do grupy działającej przy polskim poselstwie w Bernie należeli: Aleksander Ładoś – od kwietnia 1940 r. poseł pełnomocny w Bernie; jego współpracownik Konstanty Rokicki – konsul w Bernie; Stefan Jan Ryniewicz – sekretarz i kierownik Wydziału Konsularnego w Bernie; Juliusz Kühl – sekretarz poselstwa. Ze strony organizacji żydowskich ogromną rolę odegrali: Adolf H. Silberschein – działacz syjonistyczny, poseł na Sejm RP oraz Chaim Eiss – rabin, działacz Agudat Israel.
- 24 marca 2019 – emisja filmu w TVP2 – godz. 18.35, TVP1 – godz. 23.00

BIAŁYSTOK
- 21 marca – Kino „Forum”, pokaz poprzedził wykład dr. Pawła Warota, naczelnika Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Białymstoku (bezpłatne wejściówki do odebrania w siedzibie Oddziału IPN w Białymstoku przy ul. Warsztatowej 1a, po wcześniejszym potwierdzeniu ilości osób na adres email: adriana.plywaczewska@ipn.gov.pl)
BYDGOSZCZ (Delegatura IPN)
- 25 marca 2019 – Kinoteatr „Adria”, ul. Toruńska 30 (obowiązują wcześniejsze zgłoszenia mailowe)
- 25 marca 2019 – Aula Instytutu Nauk Politycznych UKW, ul. ks. J. Poniatowskiego 12, godz. 17.00, wstęp wolny, pokaz realizowany wspólnie z Instytutem Nauk Politycznych UKW w Bydgoszczy
CEDRY WIELKIE (Oddział IPN w Gdańsku)
- 19 marca 2019 – Żuławski Ośrodek Kultury i Sportu, ul. Osadników Wojskowych 41
CIĘŻKOWICE pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych w Ciężkowicach, godz. 10.00
DERBY, Wielka Brytania (Oddział IPN w Rzeszowie)
- kwiecień 2019 – sala parafialna przy kościele p.w. Świętego Maksymiliana Kolbe
GDAŃSK
- 22 marca 2019 – Uniwersytet Gdański, Wydział Filologiczny, ul. Wita Stwosza 55, godz. 19.15
- 24 marca 2019 – pokaz otwarty w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, poprzedzony prelekcją historyczną Bartosza Januszewskiego, godz. 14.00
GORZÓW WLKP. (Delegatura IPN)
- 26 marca 2019 – Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna, ul. Sikorskiego 107, godz. 17.00
GRODZISK MAZOWIECKI (Oddział IPN w Warszawie)
- 19 marca 2019 – Mediateca (ul. 3 Maja 57, godz. 17.00), projekcji filmu towarzyszyła rozmowa MIrosława Biełaszko z reżyserem Robertem Kaczmarkiem
- 20 marca 2019 – pokaz zamknięty dla młodzieży i prelekcja dr. Dariusza Gałaszewskiego (Mediateka w Grodzisku Maz.)
GROMNIK pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych w Gromniku, godz. 10.00
JABŁONKA (Oddział IPN w Krakowie)
- 27 marca 2019 – Zespół Szkół im. Bohaterów Westerplatte (ul. Podhalańska 3, godz. 11.35)
JAWORZYNA ŚLĄSKA (Oddział IPN we Wrocławiu)
- 22 marca 2019 – Szkoła podstawowa im. Marii Konopnickiej (godz. 9.00)
KATOWICE
KIELCE (Delegatura IPN)
- 26 marca 2019 – pokaz otwarty z udziałem dr Alicji Gontarek, dr. Tomasza Domańskiego, dr. Marcina Urynowicza, CE IPN „Przystanek Historia” w Kielcach, ul. Warszawska 5, g. 17.00
KOSZALIN (Delegatura IPN)
- 25 marca 2019 – pokaz dla szkół (Koszalińska Biblioteka Publiczna, pl. Polonii 1, godz. 13.00)
KRAKÓW
- 26 marca 2019 – pokaz poprzedzony wykładem Romana Gieronia (Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Krakowie) Centrum Edukacyjne „Przystanek Historia” IPN, ul. Dunajewskiego 8, godz. 10.00. Rezerwacja miejsc: Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Krakowie, tel. 12 211 70 20, e-mail: oben.krakow@ipn.gov.pl
KWIDZYN (Oddział IPN w Gdańsku)
- 20 marca 2019 – Kwidzyńskie Centrum Kultury, ul. 11 listopada 13, godz. 18.00
LUBLIN
- 25 marca 2019 – pokaz dla młodzieży szkolnej i wprowadzenie historyczne (Kino Bajka, ul. Radziszewskiego 8, godz. 9.30)
- 25 marca 2019 – pokaz dla młodzieży szkolnej i wprowadzenie historyczne (Kino Bajka, ul. Radziszewskiego 8, godz. 11.00)
- 25 marca 2019 – otwarta projekcja filmu i wprowadzenie historyczne (IPN Oddział w Lublinie, ul. Wodopojna 2, godz. 16.00)
- 26 marca 2019 – projekcja dla młodzieży szkolnej i wprowadzenie historyczne (Kino Bajka, ul. Radziszewskiego 8, godz. 11.00)
ŁÓDŹ
- 22 marca 2019 – projekcja filmu dla młodzieży szkolnej, poprzedzona wykładem wprowadzającym prof. Janusza Wróbla (Muzeum Kinematografii, godz. 11.00)
- 22 marca 2019 – projekcja filmu dla młodzieży szkolnej, poprzedzona wykładem wprowadzającym prof. Janusza Wróbla (Muzeum Kinematografii – pokaz otwarty, godz. 17.00)
MIECHÓW (Oddział IPN w Krakowie)
- 15 marca 2019 – pokaz filmu oraz uroczystości w 76. rocznicę egzekucji w Siedliskach koło Miechowa, dokonanej przez niemiecką żandarmerię na rodzinie Baranków i ukrywających się u nich żydowskich mieszkańcach Miechowa – rodzinie Goldfingerów (Kino „Gryf”, godz. 12.30)
NOWY SĄCZ (Oddział IPN w Krakowie)
- 25 marca 2019 – Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu (ul. Lwowska 3, godz. 10.30)
NOWY TARG (Oddział IPN w Krakowie)
- 19 marca 2019 – Zespół Szkół Technicznych i Placówek im. Stanisława Staszica w Nowym Targu (ul. Wojska Polskiego 9, godz. 10.00 i 11.30)
OLKUSZ (Oddział IPN w Krakowie)
- 19 marca 2019 – Miejski Ośrodek Kultury w Olkuszu, godz. 10.00 (zapisy: centrumprzystanek@gmail.com)
OLSZTYN (Delegatura IPN w Olsztynie)
- 21 marca 2019 – pokaz filmu (dla uczniów), realizowany wspólnie z miejscowym Kuratorium Oświaty, godz. 11.00 ( Urząd Wojewódzki w Olsztynie, Al. Piłsudskiego 7/9)
- 22 marca 2019 – pokaz filmu ze słowem wstępnym, realizowany wspólnie z Książnicą Polską w Olsztynie, godz. 18:30 (ul. Jana Pawła II 2/3), wstęp wolny
OSTRÓW MAZOWIECKA (Oddział IPN w Warszawie)
- 26 marca 2019 – projekcja dla młodzieży szkolnej w Kinie Ostrovia (godz. 10.00)
POZNAŃ
PRUSZKÓW (Oddział IPN w Warszawie)
RADŁÓW pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Radłowie, godz. 10.00
RADOM (Oddział IPN w Lublinie)
- 26 marca 2019 – projekcja dla młodzieży szkolnej (Ośrodek Kultury i Sztuki „Resursa Obywatelska", ul. Malczewskiego 16, godz. 12.30)
RUMIA (Oddział IPN w Gdańsku)
- 26 marca 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju” (Stacja Kultury w Rumii, ul. Starowiejska 2, godz. 18.00)
RYGLICE pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Ryglicach, godz. 10.00
RZESZÓW
- 25 marca 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju” (sala konferencyjna IPN Oddział Rzeszów, ul. Szopena 23, g. 16.30)
- 28 marca 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju” (Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Jana Pawła II Sióstr Prezentek, ul. ks. Jałowego 1)
- 9 kwietnia 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju”, organizowany w ramach cyklu „Filmowy wtorek z IPN w Kinie „Zorza” (ul. 3 Maja 28)
SANOK (Oddział IPN w Rzeszowie)
- 26 marca 2019 – sala gobelinowa w Muzeum Historycznym w Sanoku (ul. Zamkowa 2, godz. 10.00, 16.30)
ŚRODA ŚLĄSKA (Oddział IPN we Wrocławiu)
- 6 marca 2019 – Powiatowy Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. M. Kopernika (godz. 10.55, godz. 12.45)
- 8 marca 2019 – Powiatowy Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. M. Kopernika (godz. 11.50)
- 22 marca 2019 – Powiatowy Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. M. Kopernika (godz. 10.50)
STAROGARD GDAŃSKI (Oddział IPN w Gdańsku)
- 28 marca 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju” (sala św. Józefa przy kościele św. Katarzyny, ul. Tczewska 3, godz. 18.30)
SZCZECIN
- 3 kwietnia 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju” (Zamek Książąt Pomorskich, ul. Korsarzy 34, godz. 17.00)
TCZEW (Oddział IPN w Gdańsku)
- 18 marca 2019 – pokaz filmu „Paszporty Paragwaju” (Fabryka Sztuk, ul. 30 stycznia 4, godz. 17.00)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Tuchowie, godz. 10.00
- 26 marca 2019 – Dom Kultury w Tuchowie (ul. Chopina 10, godz. 11.15)
WARSZAWA
- 24 marca 2019 – pokaz angielskiej wersji filmu „Paszporty Paragwaju” oraz o spotkanie z konsulem honorowym RP w Zurychu Markusem Blechnerem (Kino „Muranów, godz. 16.00)
WADOWICE (Oddział IPN w Krakowie)
- 21 marca 2019 – Wadowicka Biblioteka Publiczna (ul. Legionów 1, godz. 17.00)
WEJHEROWO (Oddział IPN w Gdańsku)
- 9 marca 2019 – Wejherowskie Centrum Kultury (ul. Jana III Sobieskiego 255, godz. 17.00)
- 10 marca 2019 – Wejherowskie Centrum Kultury (ul. Jana III Sobieskiego 255, godz. 17.00)
WIELICZKA (Oddział IPN w Krakowie)
- 21 marca 2019 – Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna, godz. 17:00
WŁOCŁAWEK (Oddział iPN w Gdańsku)
- 3 kwietnia 2019 – projekcja dla młodzieży szkolnej w Centrum Kultury Browar B. (ul. Łęgska 28, godz. 10.30)
WOJNICZ pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Licealnych i Technicznych w Wojniczu, godz. 10.00
WROCŁAW
- 12 marca 2019 – Zespół Szkół Ekonomiczno-Administracyjnych
ZAKLICZYN pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Zakliczynie, godz. 10.00
ŻABNO pow. tarnowski (Oddział IPN w Krakowie)
- 22 marca 2019 – Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Żabnie, godz. 10.00
