Książki
Jakub Gołębiewski, Ksiądz Jerzy Popiełuszko. Historia życia, Warszawa 2024, 440 s., ISBN 978-83-8376-014-8
Album ukazuje się w 40. rocznicę męczeńskiej śmierci ks. Jerzego Popiełuszki. Przedstawia wszystkie etapy życia niezłomnego księdza i jego działalność, szczególnie podczas najważniejszych wydarzeń w Polsce lat 80. Publikacja zawiera ponad 340 fotografii i dokumentów. Zamieszczono zdjęcia amatorskie, z domowych archiwów oraz wykonane przez profesjonalistów. Ponadto album zawiera nieznane zdjęcia ks. Popiełuszki z okresu jego pracy duszpasterskiej w parafiach, a także niepublikowane dotąd fotografie dokumentujące jego działalność wśród tworzącego się NSZZ „Solidarność”. Czytelnik pozna świadectwa prześladowania ks. Popiełuszki przez władze komunistyczne – m.in. poprzez zachowane dokumenty Służby Bezpieczeństwa, a także fotografie wykonane w czasie śledztwa w sprawie jego porwania i zabójstwa.
Wojna oczami nastolatki. Wspomnienia Agaty Zofii Prabuckiej z lat 1939–1945, zebr. i oprac. Anna Prabucka-Firlej, wprowadz. i red. nauk. Jan Hlebowicz, Gdańsk-Warszawa 2023, 120 s., ISBN 978-83-8229-890-1
Seria: Publikacje gdańskiego oddziału IPN: tom 91
Książka jest zapisem wspomnień Agaty Zofii Prabuckiej z domu Lewalskiej, obejmujących lata 1939‒1945. To opowieść o gehennie mieszkańców Pomorza Gdańskiego i dramatycznych losach rodziny autorki, a także historia wojennych postaw i przekonań mieszkańców Wierzchucina i okolic. Agata Zofia Prabucka szczegółowo opisuje okupacyjną codzienność, na którą składały się nauka, praca, praktyki religijne, zabawy, obchody świąt religijnych i narodowych. Ukazuje również złożone relacje Polaków i Niemców oraz reakcje ludności na wieść o zbliżaniu się oddziałów Armii Czerwonej w 1945 r.
Adam Pleskaczyński, Czas bestii. Terror w okupowanej Polsce 1939–1945, projekt graficzny Konstancja Pleskaczyńska, Poznań-Warszawa 2023, 496 s., ISBN 978-83-8229-830-7
Liczący 1200 archiwalnych zdjęć album jest największym wydanym zbiorem fotografii prezentującym oblicza niemieckiego i sowieckiego terroru na okupowanych w latach II wojny światowej ziemiach polskich. Przedstawiono w nim eksterminację polskiej inteligencji i ponurą codzienność okupowanej Polski: masowe egzekucje, aresztowania, pacyfikacje polskich wsi, ale również zagładę ludności żydowskiej, deportacje, wywózki na roboty przymusowe do Niemiec i do sowieckiego Gułagu, funkcjonowanie więzień i wszelkiego rodzaju obozów. Wyselekcjonowany materiał ikonograficzny został opracowany po przeanalizowaniu zawartości liczących kilkadziesiąt tysięcy zdjęć zbiorów Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej i wielu innych instytucji w Polsce i za granicą.
Krystyna Rudowska, O życiu i legendach sześciu niezwykłych jeźdźców, Warszawa 2023, 256 s., ISBN 978-83-8229-884-0
Książka jest zapisem spotkań i rozmów Krystyny Rudowskiej z sześcioma niezwykłymi ludźmi: Januszem Komorowskim, Wiktorem Olędzkim, Henrykiem Leliwa-Roycewiczem, Michałem Gutowskim, Olgierdem Janem Kiersnowskim i Janem Kantym Dąbrowskim. Wszyscy oni byli znakomitymi jeźdźcami, zdobywali nagrody w konkursach w kraju i za granicą, a także na igrzyskach olimpijskich. Pięciu z nich służyło w kawalerii i walczyło na frontach II wojny światowej. Opowieści autobiograficzne bohaterów autorka dopełnia czasem komentarzami historyków, by osadzić opisywane zdarzenia w szerszym kontekście. Walorem publikacji są także fotografie i ciekawa szata graficzna.
Piotr Olechowski, Agonia Polaków we Lwowie 1944–1959, Warszawa 2024, 496 s. + 24 s. wkł. zdj., ISBN 978-83-8376-004-9
Seria wydawnicza: Monografie
Książka przedstawia losy ludności polskiej we Lwowie w latach 1944–1959. Opowiada o masowych wysiedleniach polskich mieszkańców miasta w połowie lat czterdziestych XX w. (1944–1946) i tzw. drugiej repatriacji, która zakończyła się w 1959 r. Przybliża też codzienne losy tych Polaków, którzy zostali we Lwowie, opisuje funkcjonowanie Kościoła Rzymskokatolickiego i szkolnictwa polskojęzycznego, aktywność instytucji kultury (np. polskiego teatru), a także działalność przedwojennych uczonych narodowości polskiej w nowej rzeczywistości państwowej i politycznej.
Wincenty Witos, Dzieła wybrane t. 1: Moje wspomnienia, cz. 1: Do 1918 roku, IPN, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wincentego Witosa w Wierzchosławicach, Warszawa 2024, 696 s., ISBN 978-83-8229-902-1, seria tomy 1-5: 978-83-8229-907-6
Dzieła wybrane Wincentego Witosa pokazują ogromny dorobek pisarski współtwórcy polskiej niepodległości. Na pięciotomową edycję składają się wspomnienia, w tym te spisywane na przymusowej emigracji w Czechosłowacji, publicystyka oraz przemówienia. Mimo dużej dozy subiektywizmu dzieła Witosa stanowią cenne źródło historyczne dzięki zawartej w nich faktografii.
Tom pierwszy obejmuje okres od dzieciństwa autora do upadku monarchii austro-węgierskiej. Znajdujemy tu barwne opisy wsi rodzinnej i jej kultury, życia codziennego chłopów galicyjskich, ich świadomości społecznej i narodowej. Witos pokazał także swoją działalność społeczno-polityczną w gminie i w powiecie, powstanie i rozwój Stronnictwa Ludowego, udział w pracach Sejmu Krajowego we Lwowie i w austriackiej Radzie Państwa. Przeczytamy o tarciach i rozłamie w PSL oraz o walkach między poszczególnymi ugrupowaniami politycznymi w Galicji i w Wiedniu. Autor naszkicował przebieg działań wojennych w Galicji, tragedię setek tysięcy jej mieszkańców, wspomniał wrogą postawę rządu austriackiego, a zwłaszcza wojsk austriackich i niemieckich wobec ludności polskiej. Jest mowa także o zrywie niepodległościowym Polaków.
Grzegorz Wołk, „Szaleńcy niepodległości”. Historia Konfederacji Polski Niepodległej, Warszawa 2024, 608 s. + 24 s. wkł. zdj., ISBN 978-83-8376-075-9
Pierwsza naukowa monografia Konfederacji Polski Niepodległej. W 1979 r. twórcy KPN deklarowali, że ich celem jest odzyskanie przez Polskę niepodległości i upadek systemu komunistycznego. Ogłosili, że KPN jest pierwszą od powstania żelaznej kurtyny niezależną partią polityczną, która legalnymi metodami chce pozbawić władzy polskich komunistów.
Jerzy Kirszak, Bogusław Polak, Michał Polak, Generał broni Władysław Anders 1892–1970. Czyny i pamięć, Warszawa 2022, 608 s., ISBN 978-83-8229-456-9
Generał Władysław Anders zajął trwałe miejsce w panteonie narodowym wśród najwybitniejszych wodzów polskich XX w. Sławę przyniosła mu trwająca kilkanaście miesięcy kampania włoska. Droga do chwały wiodła przez I Korpus Polski w Rosji, powstanie wielkopolskie, wojnę z bolszewikami, boje wrześniowe 1939 r. Po 1945 r. przyszło mu jeszcze przez ćwierć wieku toczyć zmagania na emigracji. Do końca życia pozostał strażnikiem pamięci ofiar zbrodni katyńskiej. Generał stał się jednym z symboli walki i niezłomnego trwania ‒ wbrew realiom politycznym ‒ przy idei suwerenności Polski.
Tomasz Ceran, Zbrodnia pomorska 1939. Początek ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce, Bydgoszcz–Warszawa 2024, 451 s., ISBN 978-83-8229-958-8
Książka w ramach projektu badawczego „II wojna światowa i okupacje ziem polskich 1939–1944/45”
Publikacje Delegatury IPN w Bydgoszczy: tom 2
Praca opisuje przyczyny, przebieg, rozmiary i skutki zbrodni pomorskiej 1939, czyli eksterminacji polskiej ludności cywilnej, osób chorych psychicznie oraz pomorskich Żydów w pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej na terenie przedwojennego województwa pomorskiego (Pomorza Nadwiślańskiego i Kujaw).
Ocaleni z ludobójstwa. Wspomnienia Polaków z Wołynia, wprowadzenie, wybór i opracowanie Joanna Karbarz-Wilińska, Bartosz Januszewski, Gdańsk–Warszawa 2023, 528 s. + 24 s. wkł. zdj., ISBN 978-83-8229-767-6
Zbiór relacji świadków dokumentuje wołyńskie ludobójstwo dokonane osiemdziesiąt lat temu przez ukraińskich nacjonalistów na południowo-wschodnich terenach II RP. Celem publikacji jest przywrócenie pamięci o ofiarach: dzieciach, kobietach, mężczyznach, ludziach sędziwego wieku, zamordowanych tylko dlatego, że byli Polakami lub – jak w przypadku Sprawiedliwych Ukraińców – że nie godzili się na zło i zbrodnię.
Publikacja w ramach projektu badawczego „Polacy w Rosji i Związku Sowieckim oraz w województwach wschodnich II RP”.
Komiksy
Krzysztof Wyrzykowski, Sławomir Zajączkowski, Monte Cassino 1944. Bitwa Dziesięciu Armii, Warszawa 2024, 88 s., ISBN 978-83-8229-999-1
Bitwa o klasztor Monte Cassino – będący częścią niemieckiej linii umocnień zwanej linią Gustawa to jedna z najkrwawszych odsłon II wojny światowej. Począwszy od stycznia 1944 r. przez pięć kolejnych miesięcy umocnienia niemieckie starali się przełamać Amerykanie, Brytyjczycy, Francuzi, Marokańczycy, Algierczycy, Nowozelandczycy (w tym także Maorysi), Hindusi i Gurkhowie. Ostatecznie wszystkie ataki zakończyły się fiaskiem i ogromnymi stratami, sięgającymi 50 tys. żołnierzy. Dopiero wejście do walki 2 Korpusu Polskiego i jego dwa szturmy z 12 i 18 maja 1944 r. doprowadziły do przełamania linii Gustawa i otwarcia aliantom drogi na Rzym. Zwycięstwo pod Monte Cassino stało się symbolem determinacji Polaków w walce o należne im miejsce w powojennej Europie.
Tomasz Łabuszewski, Michał Konarski, Hubert Ronek, Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946. Zeszyt 11. „Targi mińskie” 1942 r., Warszawa 2023, 52 s., ISBN 978-83-8229-804-8
W komiksie przedstawiono historię Janki Wydry i drogę, która ostatecznie zawiodła ją w szeregi II Korpusu Polskich Sił Zbrojnych pod Monte Cassino. Cofamy się do prapoczątków serii, czyli obrony Grodna i poznajemy działalność Wydzielonej Organizacji Dywersyjnej „Wachlarz”.
„Zagra-Lin” równa się odwet. Berlin – 24 lutego, 10 kwietnia 1943 Wrocław – 23 kwietnia 1943 r., scenariusz Sławomir Zajączkowski, rysunki Krzysztof Wyrzykowski, koncepcja serii, wkładka historyczna i konsultacja historyczna dr Tomasz Łabuszewski i dr Kazimierz Krajewski, Warszawa 2023, 48 s., ISBN 978-83-8229-856-7
Komiks opisujący brawurowe akcje polskiego podziemia, podczas których „Zagra-Lin", oddział specjalny Armii Krajowej istniejący od grudnia 1942 roku do lipca 1943 roku dokonał wielu zakończonych sukcesem akcji bojowych, w tym zamachów bombowych w Berlinie i Wrocławiu. Szósta część serii komiksowej „W imieniu Polski Walczącej”.
Witold Janik, Sławomir Czuba, Powstanie Warszawskie. Tom II. Komiks paragrafowy, wkładka historyczna Michał Komuda, Karol Mazur, Michał Wójcik, opracowanie graficzne Maciej Czaplicki, autor ilustracji Roman Kucharski, IPN, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2023, 112 s., ISBN 978-83-8229-811-6
Edukacyjny komiks paragrafowy Powstanie Warszawskie. Tom II to kontynuacja przygód 17-letniej Zosi ps. „Oczko” i 15-letniego Janka ps. „Wydra”. Ich historia w tym tomie rozpoczyna się 5 sierpnia na warszawskiej Woli, gdzie żołnierze batalionów „Zośka” i „Parasol” zapisują jedne z najpiękniejszych kart walk powstańczych. Oprócz starć frontowych, czytelnicy będą mogli także przyjrzeć się życiu i problemom cywili w walczącej Warszawie oraz emocjom im towarzyszącym. Książka zawiera na końcu materiał edukacyjny poświęcony powstaniu oraz biografie najważniejszych postaci.
Michał Konarski, Hubert Ronek, Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946. Zeszyt 8. Na partyzanckich ścieżkach 1946 r., Warszawa 2017, 44 s., ISBN: 978-83-8098-266-6
Komiks opisuje losy Antka Srebrnego i jego przyjaciela Romana Piryta w 1946 r. w trakcie niebezpiecznej misji do okupowanej przez Sowietów Polski.
Ósma część „Wojennej Odysei Antka Srebrnego 1939–1946” opisuje kolejne przygody tytułowego bohatera i jego przyjaciół. Antek razem z Romanem Pirytem otrzymują od gen. Stanisława Maczka zadanie udania się do opanowanej przez Sowietów Polski, gdzie mają rozkaz nawiązać kontakt z ppłk. Antonim Olechnowiczem „Pohoreckim” – komendantem eksterytorialnego Okręgu Wileńskiego AK. Misja od początku obfituje w niebezpieczne i nieprzewidziane zdarzenia – na drodze obydwu bohaterów staje bowiem nie kto inny jak Timur – stary wróg Antka jeszcze z łagru, teraz w nowej roli oficera NKWD ścigającego polskich konspiratorów.
Czasopisma
„Biuletyn IPN” nr 1–2/2024 – Akcja „Burza”
Najnowszy numer „Biuletynu IPN” ukazuje akcję „Burza” na obszarze Kresów Wschodnich i Polski pojałtańskiej. W 1943 r. stało się jasne, że w przypadku Polski alianci nie wesprą planowanego powstania powszechnego, którego celem jest wyzwolenie kraju. W listopadzie tego roku zapada decyzja o podjęciu akcji „Burza”. Ma ona zmierzać ku wyzwalaniu ojczyzny siłami Polskiego Państwa Podziemnego i witaniu w roli gospodarza nadchodzących Sowietów.
W czasie akcji dochodzi wielokrotnie do współpracy z „sojusznikiem naszych aliantów”. Radość z sukcesów nie trwa jednak długo. Na Kresach Sowieci, często po wspólnej walce z Niemcami, aresztują i wywożą polską kadrę dowódczą. A przesuwając się w głąb kraju uniemożliwiają marsz oddziałów AK spieszących z pomocą walczącej Warszawie. W numerze przedstawiamy akcję „Burza” w większości Okręgów AK. W rocznicę Powstania Warszawskiego uzupełnimy ten obraz.
„Biuletyn IPN” nr 7-8/2024 – Warszawa '44
Jednym z najgoręcej dyskutowanych wydarzeń w polskiej historii jest oczywiście Powstanie Warszawskie, a decyzja o jego rozpoczęciu budzi bodaj najwięcej emocji w Polsce. Czy Powstanie Warszawskie miało sens? Czy jego rozpoczęcie było dobrą decyzją? Czy dowódcy wojskowi i przywódcy polityczni popełnili błąd, czy też słusznie posłali młodych żołnierzy armii ochotniczej w bój? Te i inne pytania w obliczu bezprecedensowej skali zbrodni niemieckich i fizycznego unicestwienia miasta, nie przestają nurtować intelektualistów, publicystów i historyków.
Powstanie Warszawskie ma swoich bohaterów pierwszoplanowych – są nimi powstańcy, którzy walczyli z bronią w ręku. W dyskusjach o przyczynach wybuchu padają nazwiska gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” i komendanta Okręgu Warszawa Armii Krajowej płk. Antoniego Chruściela „Montera”. W ich cieniu pozostają komendanci obwodów kierujący walką na terenie warszawskich dzielnic.
Powstanie Warszawskie postrzegane jako „ostatni głos wolnej Polski” znajdowało poczesne miejsce na łamach konspiracyjnej prasy antykomunistycznej. Dla większości byłych już żołnierzy Armii Krajowej stanowiło bowiem istotną część ich własnej tożsamości, ideowego dziedzictwa, z którym pomimo zmiany szyldów organizacji nadal byli ściśle – emocjonalnie powiązani.
„Biuletyn IPN” nr 5/2024 – Monte Cassino
„Jak dzieci w roku 2100 uczyć się będą [polskiej] historii, to z całej II wojny światowej zostaną tylko Monte Cassino i Powstanie Warszawskie” – napisał niegdyś ojciec Józef Maria Bocheński. Coś w tym jest, dlatego przypominając cztery bitwy pod Monte Cassino, a zwłaszcza tę czwartą – polską, zwycięską, przedstawiamy jednocześnie wysiłek zbrojny Polaków na wielu frontach II wojny światowej.
Towarzyszymy polskim dywizjonom myśliwskim w Wielkiej Brytanii, tworzeniu baz przerzutowych nieopodal Brindisi w południowych Włoszech, jesteśmy z I Dywizją Pancerną gen. Maczka w Normandii. Wspominamy o losie cywilów, którzy wyszli z nieludzkiej ziemi z Armią Andersa. Wśród nich trudno pominąć sporą grupę artystów, aktorów teatralnych i filmowych. To oni zadbali o życie kulturalne w naszych bazach wojskowych. Oni też uwiecznili szlak Armii gen. Andersa.
„Biuletyn IPN” nr 4/2024 – Katyń – prawda i kłamstwo
Katyń – prawda i kłamstwo – to hasło kwietniowego numeru „Biuletynu IPN”. W kwietniu i maju 1940 r. funkcjonariusze NKWD wymordowali ok. 22 tys. polskich jeńców wojennych i więźniów. Po odkryciu i ujawnieniu zbrodni przez Niemców wiosną 1943 r. Sowieckie Biuro Informacyjne ogłosiło komunikat oskarżający o ten mord Niemców, a Goebbelsa o szerzenie bredni wymierzonych przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Do dziś wielu Rosjan wierzy w rozpowszechnione wtedy kłamstwo katyńskie.
Miało to być założycielskie kłamstwo komunistycznej Polski.
Przez kilkadziesiąt lat w powojennych encyklopediach polskich pisano Katyń – miejsce masowej zbrodni hitlerowskiej. Bezwzględnie usuwano i niszczono pomniki i tablice pamiątkowe, na których Katyń związany był z rokiem 1940. Oczywistością było, że w 1940 roku na Ziemi Smoleńskiej nie było żadnych Niemców, więc zbrodni mogli dokonać tylko Sowieci.
Na warszawskich Powązkach panowie w długich płaszczach usuwali wszelkie kartki z nazwą Katyń. Cóż z tego, jeśli we wszystkie tradycyjne święta narodowe, a także w święto Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny nad nieoznakowaną Dolinką Katyńską biła łuna światła od setek ciasno, jeden przy drugim ustawianych zniczy. Taka jest Polska. Pamięci o zbrodni katyńskiej nie udało się zniszczyć. Przetrwała. Dziś przypominamy prawdę i kłamstwo o Katyniu.
„Biuletyn IPN” nr 3/2024 – 1949. Niezłomni
W marcu zwykle wspominamy Żołnierzy Wyklętych. Najnowszy numer „Biuletynu IPN” ukazuje trudny rok 1949. Komuniści skupiają już w swych rękach pełnię władzy w Polsce. Od zajęcia polskich Kresów przez Związek Sowiecki mija pięć lat, od kapitulacji niemieckiej III Rzeszy – cztery lata, od sfałszowanych wyborów – dwa. Nie ulega wątpliwości, że kres zorganizowanego na większą skalę oporu nastąpił w 1947 r. – po oszustwie wyborczym i ogłoszeniu amnestii, która też okazała się oszustwem. Z tego punktu widzenia rok 1949 nie stanowi żadnego przełomu. W „Biuletynie IPN” pokazujemy epigonów walki o niepodległość na utraconych Kresach i w pojałtańskiej Polsce. Przedstawiamy tych, którzy giną w walce i tych, którzy są mordowani w więzieniach. Winą jednych i drugich było pragnienie Niepodległej.