Wydarzeniu towarzyszyło otwarcie wystawy „Na odsiecz powstańczej Warszawie”. Celem ekspozycji jest ukazanie polskiego bohaterstwa i solidarności w obliczu okupacji oraz przybliżenie działań, które wspierały Powstańców z zewnątrz.
Zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski zwrócił uwagę na fakt, że uroczystość ma miejsce w osiemdziesiątą rocznicę bitwy pod Jaktorowem, ostatniej wielkiej bitwy stoczonej przez Zgrupowanie Stołpeckie z Niemcami w 1944 roku.
– Te siły stanowiły trzon Armii Krajowej w Puszczy Kampinoskiej i doprowadziły do wyzwolenia części tego terytorium, tworząc coś, co czasami nazywane jest Rzeczpospolitą Kampinoską. Żołnierze Zgrupowania wzięli także udział w samym Powstaniu Warszawskim, walcząc m.in. na Żoliborzu czy na Starym Mieście
– podkreślił.
Wśród zebranych gości obecni byli m.in. mjr Waldemar Sielicki – żołnierz Zgrupowania, burmistrz Nowego Dworu Mazowieckiego Sebastian Sosiński oraz dyrektor warszawskiego oddziału IPN dr Tomasz Łabuszewski.
* * *
Pod koniec czerwca 1944 r., w obliczu sowieckiego zagrożenia, oddziały wchodzące w skład Zgrupowania Stołpeckiego Armii Krajowej wyruszyły z Nowogródczyzny w kierunku zachodnim. Na czele formacji stał por. cichociemny Adolf Pilch „Góra”.
Wieczorem 25 lipca, po przejściu kilkuset kilometrów, żołnierze zbliżyli się do Nowego Dworu Mazowieckiego od strony Wieliszewa i Okunina. Z trudem udało im się przedostać na zachodni brzeg Wisły. Po drugiej stronie rzeki liczące 861 żołnierzy oddziały skoncentrowały się w Dziekanowie Polskim.
W ciągu kilku dni zgrupowanie por. Pilcha, który zmienił pseudonim na „Dolina”, dołączyło do miejscowych sił Armii Krajowej, walcząc w ramach utworzonej Grupy „Kampinos”. W sierpniu i wrześniu 1944 r. „Doliniacy” stoczyli na tym terenie kilkadziesiąt bitew i potyczek z Niemcami, wzięli także udział w odsieczy dla powstańczej Warszawy.
Po rozbiciu Grupy „Kampinos” w bitwie pod Jaktorowem, wielu żołnierzy Zgrupowania Stołpeckiego przedostało się na ziemię piotrkowską oraz na Kielecczyznę, tocząc dalsze walki z niemieckimi okupantami. Po wojnie część z nich kontynuowała walkę w ramach podziemia antykomunistycznego.
* * *
Wystawa „Na odsiecz powstańczej Warszawie” ukazuje działania pozawarszawskich struktur Armii Krajowej podejmowane w związku z trwającym w stolicy Powstaniem. Przedstawiona historia koncentruje się w szczególności na reakcji terenowych formacji konspiracyjnych na rozkaz Komendanta Głównego AK gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” z 14 sierpnia 1944 r., w którym wezwał do zorganizowania odsieczy dla walczącej stolicy. Ekspozycja pozwala uzupełnić powszechną wiedzę o Powstaniu Warszawskim o szerszy kontekst historyczny – podejmowane próby marszu na pomoc stolicy.
Na 21 panelach zaprezentowano działania poszczególnych rejonów podwarszawskiego VII Obwodu AK „Obroża”, jak również żołnierzy ze Zgrupowania Stołpeckiego z Nowogródczyzny, Lwowskiego Zgrupowania „San”, Korpusu Kieleckiego oraz wielu innych formacji zbrojnych Armii Krajowej, którzy wbrew przeciwnościom podjęli próbę przedarcia się do stolicy.
Wielu żołnierzy idących na pomoc Powstańcom Warszawskim poniosło śmierć w toczonych na trasie walkach z Niemcami. W starciach w mieście zginęły setki partyzantów. Największą grupę stanowili jednak ci, których rozbroili i zatrzymali Sowieci. Szeregowych żołnierzy zmuszano wówczas do wstąpienia w ramy tzw. Ludowego Wojska Polskiego, a oficerów więziono i zsyłano do sowieckich łagrów.
Ważną część ekspozycji stanowi historia oddziałów VIII Rejonu „Łęgów” Obwodu VII „Obroża” Okręgu Warszawskiego AK, wydatnie wzmocnionych przez siły Zgrupowania Stołpeckiego przybyłe z Nowogródczyzny, obejmująca okres Powstania Warszawskiego. Oddziały skoncentrowane w Puszczy Kampinoskiej udzieliły znacznego wsparcia walczącej stolicy, wiążąc siły niemieckie na przedpolu miasta, blokując trasy komunikacyjne, przyjmując w swoje szeregi żołnierzy z innych rejonów i obwodów AK, dostarczając broń i amunicję, przeprowadzając ataki na lotnisko bielańskie, biorąc udział w krwawych walkach o Dworzec Gdański i wzmacniając siły powstańcze na Żoliborzu. Wystawa ukazuje te wydarzenia w szerszym kontekście odsieczy dla powstańczej Warszawy.