Książki
Kazimierz Krajewski, Nowogródczyzna naszych ojców. Województwo nowogrodzkie II RP, Warszawa 2018, 560 s., ISBN: 978-83-8098-529-2
Album Nowogródczyzna naszych ojców poświęcony jest Ziemi Nowogrodzkiej w latach międzywojennych. Pokazuje odbudowę regionu zrujnowanego przez dwie wojny – światową i bolszewicką, polskie życie społeczne i gospodarcze, administrację, szkoły i działalność oświatową, życie kulturalne i religijne, sądy, policję, straż pożarną, koleje, jednostki Wojska Polskiego stacjonujące na tym terenie. Na starych fotografiach przedstawiono też życie codzienne mieszkańców, ludzi przy codziennej pracy i przy święcie. Ujrzymy też osoby odgrywające istotną rolę w życiu województwa nowogródzkiego. Z kart albumu wyłania się obraz Ziemi Nowogrodzkiej jako krainy chrześcijańskiej, zamieszkałej przez przedstawicieli różnych narodowości i religii, do 1939 r. na ogół zgodnie współistniejących obok siebie. Zobaczymy Nowogródczyznę jako jeden z elementów państwa polskiego, jedno z jej siedemnastu województw, uczestniczących w całości funkcjonowania złożonego mechanizmu Rzeczypospolitej.
Na kartach albumu przewijać się będą postacie najważniejsze w dwudziestowiecznych dziejach Polski, które pojawiały się na Nowogródczyźnie – naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego, prezydentów Stanisława Wojciechowskiego, Ignacego Mościckiego i Władysława Raczkiewicza, marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego, gen. Władysława Andersa i wielu innych.
Lektura albumu uzmysławia, że tamten świat został zmieciony przez sowiecki i niemiecki potop jak legendarna Atlantyda. Dwory zostały spalone, świątynie – zniszczone lub odebrane wiernym. Ujrzymy ludzi, którzy mieszkali wówczas na Nowogródczyźnie i padli ofiarą dwóch systemów totalitarnych, niemieckiego narodowego socjalizmu i rosyjskiego komunizmu – poległych, zamordowanych, zesłanych do obozów koncentracyjnych i łagrów, wygnanych z ojcowizny, umierających na emigracyjnej tułaczce, a w dzisiejszej Polsce niemal zupełnie zapomnianych.
Ocaleni z ludobójstwa. Wspomnienia Polaków z Wołynia, wprowadzenie, wybór i opracowanie Joanna Karbarz-Wilińska, Bartosz Januszewski, Gdańsk–Warszawa 2023, 528 s. + 24 s. wkł. zdj., ISBN 978-83-8229-767-6
Zbiór relacji świadków dokumentuje wołyńskie ludobójstwo dokonane osiemdziesiąt lat temu przez ukraińskich nacjonalistów na południowo-wschodnich terenach II RP. Celem publikacji jest przywrócenie pamięci o ofiarach: dzieciach, kobietach, mężczyznach, ludziach sędziwego wieku, zamordowanych tylko dlatego, że byli Polakami lub – jak w przypadku Sprawiedliwych Ukraińców – że nie godzili się na zło i zbrodnię.
Publikacja w ramach projektu badawczego „Polacy w Rosji i Związku Sowieckim oraz w województwach wschodnich II RP”.
Dokumenty zbrodni wołyńskiej t. 2, oprac. Edward Gigilewicz, Leon Popek, Paweł Sokołowski, Tadeusz Zych, IPN, Muzeum - Zamek Tarnowskich w Tarnobrzegu, Warszawa-Lublin-Tarnobrzeg 2024, 344 s., ISBN 978-83-8376-024-7
Drugi tom Dokumentów zbrodni wołyńskiej udostępnia badaczom zeznania zawarte w dwóch kolejnych księgach przechowywanych w Muzeum - Zamek Tarnowskich w Tarnobrzegu, nazywanych przez twórców źródła Księgą zieloną oraz Księgą brunatną. Nazwy te zaczerpnięto od koloru ich okładek. W księgach tych zawarto kolejne relacje na temat zbrodni wołyńskiej dokonanej na terenie woj. wołyńskiego oraz w Małopolsce Wschodniej, zebrane przez działaczy Komitetu Ziem Wschodnich od stycznia do lipca 1944 r. W całym zbiorze przechowanym przez Urszulę Szumską (tzw. Archiwum Szumskiej) zostały one oznaczone numerami od 1620* do 2075 (w t. 1 Dokumentów zbrodni wołyńskiej wydano poz. 1–1620). Dwie księgi, stanowiące podstawę źródłową niniejszej edycji, w warstwie merytorycznej są jednym źródłem, gdyż poszczególne (numerowane) ciągi zeznań zawarte w jednej księdze znajdują kontynuację w drugiej. Oprócz systemu numeracji zespalającego oba zeszyty, w obu jednostkach archiwalnych znalazły się stosowne odnośniki wskazujące na istnienie dalszego ciągu relacji w drugiej z ksiąg. Fakt ten sugeruje, że zamiarem twórców źródła było stworzenie zbioru relacji ułożonych według nadanych im numerów porządkowych.
Komiksy
Krzysztof Wyrzykowski, Sławomir Zajączkowski, Monte Cassino 1944. Bitwa Dziesięciu Armii, Warszawa 2024, 88 s., ISBN 978-83-8229-999-1
Bitwa o klasztor Monte Cassino – będący częścią niemieckiej linii umocnień zwanej linią Gustawa to jedna z najkrwawszych odsłon II wojny światowej. Począwszy od stycznia 1944 r. przez pięć kolejnych miesięcy umocnienia niemieckie starali się przełamać Amerykanie, Brytyjczycy, Francuzi, Marokańczycy, Algierczycy, Nowozelandczycy (w tym także Maorysi), Hindusi i Gurkhowie. Ostatecznie wszystkie ataki zakończyły się fiaskiem i ogromnymi stratami, sięgającymi 50 tys. żołnierzy. Dopiero wejście do walki 2 Korpusu Polskiego i jego dwa szturmy z 12 i 18 maja 1944 r. doprowadziły do przełamania linii Gustawa i otwarcia aliantom drogi na Rzym. Zwycięstwo pod Monte Cassino stało się symbolem determinacji Polaków w walce o należne im miejsce w powojennej Europie.
Hubert Ronek, Obrona Grodna 1939 r. Łamigłówki, Warszawa 2022, 36 s., ISBN 978-83-8229-531-3 (seria „Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946”)
Zeszyt ćwiczeń i łamigłówek nawiązujący tematyką do zeszytu nr 1 serii komiksowej „Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1946”. Czytelnicy wraz z bohaterami komiksu uczestniczą w ważnych wydarzeniach z czasów II wojny światowej. Rozwiązując rysunkowe, matematyczne i słowne zagadki, jednocześnie utrwalają wiedzę historyczną.
Twórcami serii komiksowej są dr Tomasz Łabuszewski i Tomasz Robaczewski.
Bitwa pod Monte Cassino 1944 r., scenariusz Tomasz Robaczewski, rysunki Huber Ronek, koncepcja serii, wkładka historyczna i konsultacja historyczna Tomasz Łabuszewski, Warszawa 2015, 42 s. (seria „Wojenna odyseja Antka Srebrnego 1939–1944”, zeszyt 4)
Antek Srebrny to prawdziwy żołnierz 2 Korpusu Polskiego – w dodatku żołnierz do zadań specjalnych. Polegają one na udaremnianiu niecnych planów przeciwników. Gra idzie teraz obardzo wysoką stawkę. Oddziały polskie szykują się właśnie do najważniejszej batalii na wojennym szlaku – bitwy o klasztor Monte Cassino. W przygotowaniach bierze udział nawet „kapral Wojtek” – I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że jest nim prawdziwy miś. Niebawem ma się rozpocząć szturm, poprzedzony ostrzałem artyleryjskim. Na czas trzeba więc dostarczyć amunicję. Kto będzie chciał pokrzyżować plany polskich żołnierzy? Czy należy bać się „zielonych diabłów”? Kto dołączy do oddziału Antka? Na wszystkie te pytania znajdziesz odpowiedź w czwartym zeszycie serii „Wojenna odyseja Antka Srebrnego1939–1944” – Bitwa pod Monte Cassino 1944 r.
Periodyki
„Biuletyn IPN” nr 7–8/2024, poświęcony Powstaniu Warszawskiemu w sprzedaży w placówkach Poczty Polskiej, w sieci EMPiK oraz w księgarniach IPN.
ednym z najgoręcej dyskutowanych wydarzeń w polskiej historii jest oczywiście Powstanie Warszawskie, a decyzja o jego rozpoczęciu budzi bodaj najwięcej emocji w Polsce. Czy Powstanie Warszawskie miało sens? Czy jego rozpoczęcie było dobrą decyzją? Czy dowódcy wojskowi i przywódcy polityczni popełnili błąd, czy też słusznie posłali młodych żołnierzy armii ochotniczej w bój? Te i inne pytania w obliczu bezprecedensowej skali zbrodni niemieckich i fizycznego unicestwienia miasta, nie przestają nurtować intelektualistów, publicystów i historyków.
Powstanie Warszawskie ma swoich bohaterów pierwszoplanowych – są nimi powstańcy, którzy walczyli z bronią w ręku. W dyskusjach o przyczynach wybuchu padają nazwiska gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” i komendanta Okręgu Warszawa Armii Krajowej płk. Antoniego Chruściela „Montera”. W ich cieniu pozostają komendanci obwodów kierujący walką na terenie warszawskich dzielnic.
Powstanie Warszawskie postrzegane jako „ostatni głos wolnej Polski” znajdowało poczesne miejsce na łamach konspiracyjnej prasy antykomunistycznej. Dla większości byłych już żołnierzy Armii Krajowej stanowiło bowiem istotną część ich własnej tożsamości, ideowego dziedzictwa, z którym pomimo zmiany szyldów organizacji nadal byli ściśle – emocjonalnie powiązani.
„Biuletyn IPN” nr 5/2024 – Monte Cassino
„Jak dzieci w roku 2100 uczyć się będą [polskiej] historii, to z całej II wojny światowej zostaną tylko Monte Cassino i Powstanie Warszawskie” – napisał niegdyś ojciec Józef Maria Bocheński. Coś w tym jest, dlatego przypominając cztery bitwy pod Monte Cassino, a zwłaszcza tę czwartą – polską, zwycięską, przedstawiamy jednocześnie wysiłek zbrojny Polaków na wielu frontach II wojny światowej.
Towarzyszymy polskim dywizjonom myśliwskim w Wielkiej Brytanii, tworzeniu baz przerzutowych nieopodal Brindisi w południowych Włoszech, jesteśmy z I Dywizją Pancerną gen. Maczka w Normandii. Wspominamy o losie cywilów, którzy wyszli z nieludzkiej ziemi z Armią Andersa. Wśród nich trudno pominąć sporą grupę artystów, aktorów teatralnych i filmowych. To oni zadbali o życie kulturalne w naszych bazach wojskowych. Oni też uwiecznili szlak Armii gen. Andersa.
Biuletyn IPN nr 212-213 (7-8) / 2023. Wołyń - 80. rocznica
Mija osiemdziesiąt lat od rzezi wołyńskiej. Ta zbrodnia wciąż pozostaje niezabliźnioną raną. W rocznicę przedstawiamy relacje ocalonych o okrutnych napadach UPA na polskie wioski, o mordowaniu bezbronnej ludności.
Opisujemy tragicznie zakończone negocjacje przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego z OUN-UPA. Ukazujemy próby stawiania oporu, bronienia polskich miejscowości i ucieczki przed rzezią.
Ukraińska Armia Powstańcza jest kojarzona jednoznacznie z nazwiskiem Stepana Bandery i ludobójstwem dokonanym na Polakach – w 1943 r. na Wołyniu
i w 1944 r. w Małopolsce Wschodniej. Czy UPA musiała pójść tą drogą Inne cele stawiał przed ukraińską partyzantką rywal Bandery – Taras Bulba-Borowec.
Przypominamy, że głosem sumienia narodu ukraińskiego był biskup greckokatolicki Grzegorz Chomyszyn, który otwarcie krytykował działania ukraińskich nacjonalistów i starał się przekonać swoich rodaków, że nienawiść i przemoc nie może być programem politycznym chrześcijańskiego narodu ukraińskiego.
Czy szaleństwo nienawiści ogarnęło cały naród Nie zapominamy, że blisko tysiąc Ukraińców udzielało pomocy Polakom skazanym na zagładę przez nacjonalistów ukraińskich na terenie Kresów Wschodnich. Osoby te przywołujemy na łamach „Biuletynu IPN”.
W numerze na uwagę zasługują też: artykuł o tym, jak Polacy i Ukraińcy ocalili żydowskiego sąsiada na Wołyniu oraz tekst ukazujący dysydenta, wybitnego poetę ukraińskiego Wasyla Stusa.
Dodatkiem do „Biuletynu IPN” jest płyta DVD z filmem Zmarłych pogrzebać w reżyserii Katarzyny Underwood.