Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek, prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, dr hab. Krzysztof Polechoński

Recenzenci

prof. Maria Zadencka, prof. dr hab. Maciej Urbanowski

Koordynatorzy serii wydawniczej

Arkadiusz Wingert, Tadeusz Wojciechowski

Redakcja

Tomasz Chlewiński

Korekta

Katarzyna Ziębik

Projekt graficzny i projekt okładki

Elżbieta Waga-Krajewska

Skład

Wojciech Czaplicki

Indeks osób

Katarzyna Ziębik

Ilustracja na okładce: fragment ilustracji Szachy z żoną (Muzeum Polskie w Rapperswilu)

Druk i oprawa

Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu

ul. Żeromskiego 4

27-600 Sandomierz

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, 2021

ISBN: 978-83-8229-943-4 (epub)

ISBN: 978-83-8229-944-1 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

www.ipn.poczytaj.pl

Wstęp

Gdy w „Wiadomościach” pojawiła się pierwsza zbiórka na moją osobę, pewien ołysiały w służebności funkcjonariusz wyraził duże zaniepokojenie. „Ależ Mackiewicz będzie miał możność pisać to, co chce!…”1

Józef Mackiewicz nie miał wielu przyjaciół. Sam sobie był winien, mógł nagiąć się do poglądów otoczenia, dostosować się. Nie chciał. Płynął pod prąd, do źródła prawdy, tej nie zawsze strawnej, tej kłującej w oczy, obnażającej złudzenia, błędne poglądy, jakie wbrew faktom trwają i trwać będą2.

Mackiewicz nie był bezbłędny; to, co pisał, charakteryzowało się często przesadą, nadmiernym krytycyzmem i uprzedzeniem. Jednak – trzeba to bezwzględnie przyznać – jego twórczość nie była interesowna3.

Biografia Józefa Mackiewicza (1902–1985) mieści w sobie prawie wszystkie najważniejsze wydarzenia XX w. Młodość pisarza to czas I wojny światowej; w dorosłość wkraczał jako żołnierz odrodzonej Rzeczypospolitej; doświadczenia dziennikarskie, literackie i polityczne zdobywał w latach odzyskanej niepodległości; kolejna wojna uczyniła z niego świadka tragedii Kresów polskich i zbrodni katyńskiej, a druga połowa jego życia to dramat emigranta wyrzuconego z ziemi ojczystej. Czterech lat zabrakło, aby mógł zobaczyć schyłek ideologii, którą uważał za największe zło w najnowszej historii świata.

„Sam jeden bez sympatyków”4 – tak określił swoją sytuację Józef Mackiewicz po opublikowaniu artykułu, który wywołał prawdziwą „wojnę” intelektualną i prawdopodobnie stał się przyczyną wyroku śmierci, a na pewno – niechęci i ostracyzmu towarzyszącego pisarzowi przez następne dziesięciolecia. Mackiewicz przez całe swoje życie był człowiekiem sporu i walki. Według wspomnienia jego żony – „bardziej niż uznanie, poruszały go napaści, czuł się lepiej w ogniu niż w słońcu powodzenia”5. Autor Karierowicza „kariery pisarskiej” (w takim znaczeniu, jakie tym słowom zazwyczaj przypisujemy) nie zrobił, mimo iż prawie każda jego książka była prawdziwym wydarzeniem literackim, wywołując namiętne dyskusje i spory. Gdy dziś, z dość już odległej i łagodzącej nasze spojrzenie na pewne kwestie perspektywy historycznej, analizujemy jego twórczość i zastanawiamy się nad przyczynami, które tę niechęć wywoływały, uświadamiamy sobie, że nie są to przyczyny oczywiste. W wielu wypadkach wydaje się, że to Mackiewicz miał rację i miał odwagę, w niektórych mylił się lub reagował zbyt emocjonalnie.

Biorąc to wszystko pod uwagę, uznałem, że warto jeszcze raz przyjrzeć się biografii Józefa Mackiewicza, zwłaszcza że ciągle pojawiają się nowe uzupełnienia w tej materii, które każą inaczej spojrzeć na życie pisarza. Dlatego analizując kolejne jego dzieła, zaczynam od ich pierwszej recepcji – po to właśnie, aby nie tylko przypomnieć, ale również spróbować zrozumieć przyczyny, które powodowały tak żywy odbiór zwłaszcza powieści i prac publicystycznych.

W ostatnich latach autor Drogi donikąd wyraźnie wrócił z literackiego „czyśćca”. Niemal corocznie pojawiają się kolejne książki poświęcone jego twórczości (oprócz Czesława Miłosza nie ma drugiego tak często analizowanego twórcy emigracyjnego). Badania nad dorobkiem literackim zapoczątkowała jeszcze za życia pisarza, w ostatniej dekadzie istnienia PRL, Maria Zadencka publikacją Twórczość prozatorska i publicystyczna Józefa Mackiewicza. W następnych latach powstawały kolejne wersje Ptasznika z Wilna Włodzimierza Boleckiego, aż do ostatniej, prawdziwie monumentalnej edycji. Na przełomie tysiącleci ukazała się praca Wacława Lewandowskiego Józef Mackiewicz. Artyzm. Biografia. Recepcja, a w ostatnich kilkunastu latach – książki Adama Fitasa, w których autor analizuje różne aspekty twórczości pisarza. Portret Mackiewicza na tle panoramy życia politycznego i kulturalnego oraz cenne uzupełnienia do najnowszej recepcji dzieła pisarza zawarł Grzegorz Eberhardt w Pisarzu dla dorosłych. Monografiom tym towarzyszą dziesiątki artykułów poświęconych szczegółowym problemom. Oprócz badań literaturoznawczych – najwybitniejszy współczesny prozaik wileński jest także analizowany w kontekście innych nauk6.

Książka moja wiele zawdzięcza autorom tych prac. W analizach utworów Józefa Mackiewicza nie chcę powtarzać interpretacji i wniosków, do których doszli moi poprzednicy (rolę zarysu stanu badań pełnią informacje o recepcji podawane na początku rozdziałów o poszczególnych utworach). Gdyby udało mi się przynajmniej w kilku przypadkach dopowiedzieć coś istotnego do wcześniejszych opracowań, swoją pracę uznałbym za satysfakcjonującą.

Pragnę złożyć wyrazy podziękowania Wszystkim tym, bez których ta książka by nie powstała. W pierwszej kolejności Recenzentom: Pani Profesor Marii Zadenckiej i Panu Profesorowi Maciejowi Urbanowskiemu – za wnikliwą lekturę i cenne sugestie, które pozwoliły mi zwrócić uwagę na wcześniej niedostrzegane aspekty biografii i twórczości Józefa Mackiewicza. Pani Dyrektor Annie Buchmann z Muzeum Polskiego w Rapperswilu dziękuję za udostępnienie materiałów z archiwum Barbary i Józefa Mackiewiczów. Serdecznie dziękuję pracownikom Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie oraz Oddziałowego Archiwum IPN w Rzeszowie. Osobne podziękowania składam moim Najbliższym: Żonie i Dzieciom – za cierpliwość.

1 J. Mackiewicz, „Materia prima”, „Wiadomości” 1971, nr 46.

2 K. Zamorski, Pożegnanie pisarza, „Tygodnik Nowojorski” 1985, nr 5, s. 14 (egzemplarz ze zbiorów Muzeum Polskiego w Rapperswilu (dalej: MPR), I/1/183, w kolekcji Spuścizna po Józefie Mackiewiczu. Materiały biograficzne dotyczące pisarza, kondolencje, wspomnienia pośmiertne).

3 W. Chudy, Józefa Mackiewicza filozofia człowieka i polityki, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty”, 2002/2003, nr 5–6, s. 162.

4 J. Mackiewicz, Sam jeden bez sympatyków [w:] idem, Prawda w oczy nie kole, Londyn 2002, s. 81.

5 Według przemówienia Tymona Terleckiego na pogrzebie Józefa Mackiewicza; zob. maszynopis MPR, I/1/183.

6 Na przykład monografia: G. Łukomski, Józef Mackiewicz (1902–1985). Intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, Łomianki 2019.

I Zanim został pisarzem

„Urodziłem się dnia 19 marca 1902 roku starego stylu w Petersburgu, jako syn Antoniego i Marji z Pietraszkiewiczów Mackiewiczów” – tak napisał o sobie przyszły pisarz jako dziewiętnastolatek1. Jego rodzina miała korzenie szlacheckie: ojciec Antoni (herbu Bożawola) był reprezentantem pokolenia „wysadzonych z siodła” – na miejskim bruku odnalazł się jako współwłaściciel przedsiębiorstwa Fochts i Spółka zajmującego się sprzedażą win – jego kariera mogła więc pod pewnymi względami przypominać losy powieściowego Stanisława Wokulskiego. Matka, Maria z Pietraszkiewiczów (spokrewniona z Onufrym Pietraszkiewiczem2) dzieciństwo i młodość spędziła w Krakowie, a w jej domu rodzinnym często gościli dawni powstańcy, zesłańcy, znani artyści (m.in. Stanisław Wyspiański, Lucjan Rydel, Józef Mehoffer) i inni wybitni przedstawiciele krakowskiego życia kulturalnego. Maria miała zainteresowania literackie i artystyczne: malowała i pisała wiersze, a jednym z jej braci był Adam Pietraszkiewicz, późniejszy generał armii austro-węgierskiej.

Maria i Antoni – jeszcze narzeczeni

We wcześniejszym pokoleniu z działalności niepodległościowej znani byli obydwaj dziadkowie Józefa Mackiewicza: Franciszek Ksawery Pietraszkiewicz, pedagog i pisarz, za udział w spisku Szymona Konarskiego skazany na karę śmierci zamienioną później na wcielenie do wojska3 i Bolesław Mackiewicz, który zmarł na Syberii, zesłany tam za udział w powstaniu styczniowym4.

Dwuletni Józef Mackiewicz

Dla ukształtowania postawy przyszłego pisarza ważne były żywe kontakty z dwiema jego ciotkami (siostrami Antoniego Mackiewicza), które wyszły za mąż za Litwinów. Stefania – za Vincentasa Matulaitisa, jednego z twórców współczesnej tożsamości narodu litewskiego (w późniejszych latach ich zięciem był Stasys Lozoraitis, minister spraw zagranicznych Litwy w latach 1934–1939, po II wojnie światowej premier emigracyjnego rządu litewskiego). Druga siostra Antoniego Mackiewicza, Wilhelmina, wyszła za mąż za Stasysa Matulaitisa, lekarza i historyka, z przekonań najpierw socjaldemokratę, a potem bolszewika5. Z rodziną Mackiewiczów spokrewniony był także bł. Jerzy Matulewicz (Matulaitis), biskup wileński w latach 1918–1925 (stryjeczny brat Vincentasa Matulaitisa)6. Abyśmy mieli komplet rodzinnych koligacji, w drzewie genealogicznym należałoby jeszcze umieścić spowinowaconego z Mackiewiczami mniej znanego komunistę Romana Pilara, którego babka była ciotką samego Feliksa Dzierżyńskiego7.

Do petersburskiego domu Marii i Antoniego Mackiewiczów udało się, przynajmniej częściowo, przenieść atmosferę krakowską: dzieci wychowywano w kulcie polskiej kultury i tradycji, a pani domu w ciągu jedenastu lat pobytu w stolicy Rosji z rozmysłem nie nauczyła się języka państwowego. W mieście nad Newą przyszło na świat starsze rodzeństwo Józefa – brat Stanisław (1896) i siostra Seweryna (1900)8. Rodzina Mackiewiczów dzięki pracy ojca była bardzo dobrze sytuowana pod względem materialnym; wedle informacji samego pisarza jego ojciec był współwłaścicielem kilku kamienic w Petersburgu9.

Troje dzieci Antoniego i Marii Mackiewiczów – pierwsze lata w Wilnie

W 1907 r. rodzina Mackiewiczów przeniosła się do Wilna, zamieszkując w domu z ogrodem położonym przy ulicy Witebskiej na Rossie. Jednym z najważniejszych powodów wyjazdu z carskiej stolicy była troska o stan zdrowia Józefa, któremu wyraźnie nie służył klimat nad Newą. W mieście nad Wilią Mackiewicz został uczniem ekskluzywnego rosyjskojęzycznego prywatnego męskiego gimnazjum realnego Mikołaja Winogradowa przy ulicy Wileńskiej, mieszczącego się w budynku należącym do ciotki przyszłego pisarza, pochodzącej z rodziny Pietraszkiewiczów (Fpl, 380)10. Była to szkoła ośmioletnia, z klasą przygotowawczą11. Wykłady w języku polskim miały tam charakter nadobowiązkowy. Do gimnazjum tego uczęszczało także rodzeństwo Józefa – Seweryna i Stanisław. Poza ulubioną przyrodą i geografią młodszy z braci Mackiewiczów nie miał jednak szczególnych sukcesów w szkole – po latach sam przyznawał, że uczył się źle, chociaż pozytywnie oceniał gimnazjum Winogradowa:

Dom Mackiewiczów przy ulicy Witebskiej w Wilnie, zdjęcie współczesne (fot. Maciej Orłoś)

O szkole rosyjskiej zachowałem wspomnienia przyjemne. Lubiłem ją nawet. Szkołę polską wspominam z niechęcią. Ażeby zachować obiektywizm, którego jestem więcej niż entuzjastą, bo szczerym fanatykiem (jak dziwnie czasem kojarzą się słowa!), muszę podkreślić, że szkoła rosyjska przypadła na okres klas wstępnej, pierwszej, drugiej… czyli na okres dzieciństwa, najczęściej opromieniany wewnętrznym szczęściem. Szkoła polska – na lata głodu, wojny, pierwszych rozczarowań, pierwszych zawodów. Dalej przyznać muszę, że trafiłem do rosyjskiego gimnazjum prywatnego w Wilnie, być może o wyjątkowym obliczu. […]

Może się komuś wydać świętokradztwem, ale powiem, do czego się nawet wówczas nie przyznawałem przed samym sobą, że rosyjską chrestomatję wolałem od polskich „wypisów”, używanych dwa razy tygodniowo na lekcjach polskiego dla Polaków. Chrestomatja zawierała, jak byśmy dziś powiedzieli, „neutralne” bajki, wiersze, opowiadania, przygody. W wypisach połowa tekstu miała jeżeli nie otwartą, to ukrytą treść patriotyczną, ekstatyczną, historyczną, histeryczną, patetyczną, cierpiętniczą12.

W okresie wakacyjnym dzieci pod opieką matki wyjeżdżały m.in. do Krakowa i Ciechocinka. Ze względu na chorobę Seweryny Mackiewiczówny pod koniec 1910 r. wyjechali na południe Europy, przez Wiedeń, Wenecję i Genuę do miejscowości wypoczynkowej Beaulieu-sur-Mer, położonej nad Morzem Śródziemnym, w pobliżu Nicei. Ośmioletni Józef wraz z rodzeństwem spędził kilka miesięcy w radosnej i beztroskiej atmosferze kurortu wypoczynkowego. Wiosną następnego roku w drodze powrotnej odwiedzili także Mediolan13.

Józef Mackiewicz jako uczeń gimnazjum Winogradowa

Riwiera Francuska – ośmioletni Józef Mackiewicz z psem Perdreau

Józef jako dziecko, ze względu na delikatność i skłonność do chorób, Mackiewicz był nazywany „Poziomeczką”. Po latach tak wspominał wileńską młodość:

Co niedzielę matka prowadziła nas na „sumę” do kościoła Misjonarzy, gdzie zasiadaliśmy (wstawali i klęczeli) w ławkach prezbiterium. – … Dominus vobiscum… – odwracał od ołtarza twarz surową, jak z brązu wyciętą, ks. Songin, jeden z tych, jakich mało się już widuje wśród nieugiętych ludzi świata, jeżeli gdzie jeszcze są. […] Wilno leżało na wzgórzach, aż do ulicy Subocz, wówczas „Sierockiej” (był jakiś sierociniec w pobliżu). Ale z drugiej strony, za kościołem, pochyłość spadała dalej ogrodami pomisjonarskimi, chyba aż po rzekę Wilenkę. Widok stąd… Mój ty Boże… (Fpl, 373)

W latach gimnazjalnych ujawniła się wielka pasja Józefa Mackiewicza – miłość do przyrody. Wedle wypowiedzi samego pisarza zainteresowanie to zawdzięczał swojej nauczycielce Jelizawiecie Pietrownej, która obdarowala go książką Priroda:

Strona tytułowa książki Modesta Bogdanowa

Nazwisko autora pamiętałem długie lata. Jakoś ostatnio wytchnęło z mej pamięci. Znany przyrodnik rosyjski, profesor Uniwersytetu Kazańskiego. Obciążyła [książka – K.M.] mój tornister, gdym wracał po lekcjach ze wstępnej klasy gimnazjalnej do domu, i zaciążyła na późniejszych zamiłowaniach, i zdecydowała nawet o wyborze studiów uniwersyteckich. […] Czego uczył autor Prirody? Uczył nie tylko o jej tajnikach i zaciekawiał, ale uczył, jak ją poznawać, jak wejść z nią w kontakt. To była książka rewelacyjna! O dziwo! Nas, wychowanych na tradycyjnych bajeczkach „o ptaszku w złotej klatce”, uczył autor, jak łapać te ptaszki, jak je rozpoznawać, jak je trzymać w klatce, jak się należy nimi opiekować, obserwować ich życie z bliska, jak je kochać! Opisywał piękno wolnego życia w lesie, a zarazem dokładne wskazówki i wymiary sideł, samotrzasków, siatek i klatek. W słowach poważnych i łatwych tłumaczył, co jest znęcaniem się i zbrodnią, a co pożyteczną rozrywką pobudzającą w nas miłość do przyrody14.

Według Barbary Toporskiej, żony pisarza, książka ta była tak ważna dla młodego Józefa Mackiewicza, że wypożyczał ją wielokrotnie z biblioteki szkolnej. Gdy nauczycielka zwracała mu uwagę, że nie może ciągle pożyczać jednego dzieła, chłopiec zawarł układ z kolegami, zgodnie z którym oni pożyczali dla niego Prirodę, a on dla nich dowolne inne książki… (Fpl, 8).

Starszy ogrodnik ze względu na te zainteresowania ornitologiczne nazwał kilkunastoletniego chłopca „świętym Franciszkiem” (Fpl, 47). Fascynacja przyrodą pozostała Józefowi Mackiewiczowi na długie lata – opisy świata fauny pojawią się w wielu jego utworach, a w kolejnych domach i mieszkaniach stałymi „lokatorami” będą ptaki w klatkach (pierwszą z nich, dość znacznych rozmiarów, dostał jeszcze od ojca)15.

Kres beztroskim latom dzieciństwa położyła śmierć ojca w maju 1914 r. i kilka miesięcy później – wybuch I wojny światowej. Odtąd najbliższą osobą dla dwunastoletniego Józefa niepodzielnie będzie matka, która już wcześniej zajmowała się codziennymi troskami rodziny, dbała o patriotyczne wychowanie trójki rodzeństwa i kierowała ich zainteresowania w stronę ojczystej historii i literatury. Wybuch wojny zastał rodzinę Mackiewiczów na kuracji w Ciechocinku.

Ponad rok po wybuchu I wojny światowej trzynastoletni Józef Mackiewicz był świadkiem pierwszego wydarzenia historycznego, które zapamiętał na zawsze:

Zaczęło się od tego, że historia obróciła stronicę zakrwawionym palcem i rozpoczęła nowy rozdział. Po ciężkich walkach armia niemiecka zajęła Wilno we wrześniu 1915. Po raz pierwszy w życiu widziałem olbrzymią spontaniczną demonstrację uliczną. Wilno liczyło wtedy do 60 proc. ludności żydowskiej. I ci Żydzi demonstrowali swoją radość wobec wkraczających Niemców. Ledwo koło Sali Miejskiej (przerobionej na szpital wojenny), oglądając się za siebie, mignęli kozacy ariergardy, gdy już hoch zu Ross (tłumaczy się na polski „konno i zbrojnie”) wjeżdżał patrol czarnych huzarów. Trudno im było się poruszać w zbitym tłumie Żydów oblegających ich konie z okrzykiem: Hoch, Hoch!!!… Wyciągnięte ręce, czapki (Fpl, 380–381).

Wcześniej, podczas walk o Wilno, Mackiewicz niemal nie zginął w wyniku wybuchu bomby zrzuconej z samolotu niemieckiego16. Po zajęciu miasta przez Niemców otworzono gimnazja polskie (wcześniej wraz z wycofującą się armią rosyjską ewakuowało się gimnazjum Winogradowa). Cztery wojenne lata są najmniej znane w całej biografii Józefa Mackiewicza; według życiorysu napisanego przez samego pisarza, w 1915 r. wyjechał on do Moskwy wraz z gimnazjum Winogradowa. Z życiorysu tego wynikałoby też, że w Moskwie zdał maturę w 1918 r.17 Wedle innych źródeł oraz innej wypowiedzi pisarza – w 1915 r. znalazł się jednak ponownie w Wilnie, gdzie został uczniem utworzonego wtedy z inicjatywy Stanisława Kościałkowskiego (późniejszego profesora Uniwersytetu Stefana Batorego) gimnazjum Stowarzyszenia Nauczycieli i Wychowawców18. Po latach naukę w tej szkole oceniał bardzo krytycznie, gdyż przypominała mu „cięrpiętniczy” program z lekcji w języku polskim w gimnazjum Winogradowa19:

I taką wydała mi się właśnie szkoła polska od trzeciej, gdy z pozwolenia niemieckiego Ober Ostu w r[oku] 1915 otwarto gimnazjum Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego. Moralizujące, denerwujące, prawiące o duszy (gdy się myślało o ślizgawce), o mesjanizmie, nawet po lekcjach skazujące na chodzenie na koturnach, łzawiące, bohaterskie i nieszczęśliwe20.

Prawdopodobnie z powodów finansowych Maria Mackiewiczowa zdecydowała się wkrótce opuścić Wilno – w domu pozostał tylko przygotowujący się do matury Stanisław, wolne pomieszczenia wynajęto, a matka z Józefem i Seweryną wyjechała w okolice Poniewieża, najpierw do Burbiszek, a następnie do Bejnarowa, do posiadłości zaprzyjaźnionej rodziny Malińskich; stąd Józef dojeżdżał do Wilna zdawać egzaminy gimnazjalne21. Z tego wojennego czasu po latach pozostały pisarzowi wspomnienia strachu przed napadami band dezerterów i jeńców uciekinierów, ustawicznych grabierzy oraz biedy i niepewności o los najbliższych22.

Gdy w listopadzie 1918 r. odradzały się struktury Rzeczypospolitej, największą siłą militarną na Wileńszczyźnie wciąż były wojska niemieckie stopniowo wycofujące się do Niemiec. W miarę odwrotu zastępowały je wojska bolszewickie. Samo Wilno stanowiło obiekt sporu między Polską, Litwą (przez pewien czas rezydował tu rząd litewski) i – w mniejszym stopniu – Białoruską Republiką Ludową. O przynależność miasta do Polski walczyła Samoobrona Litwy i Białorusi23. W listopadzie 1918 r. niespełna siedemnastoletni Mackiewicz był uczestnikiem manifestacji na placu Katedralnym, której celem było zademonstrowanie wobec administracji niemieckiej woli przynależności miasta do powstającego państwa polskiego – wtedy po raz pierwszy zobaczył żołnierzy polskich, niedawnych podkomendnych gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, którzy wprawdzie rozbrojeni przez Niemców, występowali jednak w pełnych mundurach, z orzełkami. Wraz z innymi gimnazjalistami wyposażonymi w dość przypadkowe elementy uzbrojenia (Józef miał kastet) przyszły pisarz brał udział w pochodzie patriotycznym, który zakończył się krwawym starciem z policją i żołnierzami niemieckimi. Po czterdziestu latach wspominał to jako „jeden z nieważnych epizodów kończącej się epoki. Zaczynała się nowa. Na przełomie tych epok powstawała Polska”24.

Wkrótce potem, pod koniec grudnia 1918 r., Mackiewicz udał się koleją do położonych na południowy-zachód od Białegostoku Łap, w pobliżu których, w Pietkowie, formowały się oddziały wojska polskiego25. Najpierw był żołnierzem 10. pułku ułanów Dywizji Litewsko-Białoruskiej, a potem – 13. pułku dowodzonego przez mjr. Władysława Dąbrowskiego26. Wielkim przeżyciem dla Mackiewicza był pierwszy kontakt z żołnierzami polskimi:

W Łapach ujrzałem pierwszych regularnych żołnierzy niepodleg- łej Rzeczpospolitej Polskiej. Na stacji i posterunkach granicznych stali w pełnym umundurowaniu i rynsztunku, w płaszczach kroju niemieckiego. Tymczasem do mieściny ściągały zastępy młodych ochotników ze wszystkich krańców Polski. Jechali konno i wozami, szli dziesiątki mil pieszo, przekradali się przez kordony wrogich wojsk, narażeni na tysiące niebezpieczeństw27.

Teraz maszerowaliśmy w wytartych mundurach, wybrakowanych z Beselerowskich28 zapasów pruskiego Landsturmu, w prywatnych, a więc dziwacznie różnych butach, taszcząc ogromniaste karabiny pieszej Landwehry, też pozostałe po „zwycięskim” rozbrojeniu Niemców, sztucery, ze wszystkich pod słońcem najmniej nadające się dla kawalerii. Ważyły… nie wiem już dokładnie, ale moc kilogramów w każdym razie, i ciężkimi magazynami boleśnie obijały plecy przy konnej jeździe29.

13. pułk ułanów, do którego na własną prośbę trafił Mackiewicz, był jednostką pod pewnymi względami nietypową – powstał w wyniku przekształcenia samoobrony wileńskiej, zorganizowany był na wzór pułków rosyjskich i w pierwszym etapie swojego istnienia nosił nazwę Pułk Ułanów Wileńskich; przez kilka miesięcy działał jako oddział partyzancki, gdy znaczna część jego żołnierzy odmówiła złożenia broni przez Niemcami30. Dowodzili nim bracia Władysław i Jerzy Dąbrowscy31 – obaj, tak jak większość oficerów tego oddziału, mieli za sobą doświadczenie wojskowe z armii carskiej. Wolno przypuszczać, że w „rodzinnej” atmosferze tego oddziału dobrze czuli się także bracia Mackiewiczowie, gdyż w formacji walczył również starszy o sześć lat brat Józefa Stanisław, który po latach tak opisywał specyfikę socjologiczną pułku:

Był to oddziałek przypominający archaiczne szlacheckie pospolite ruszenie. W kawalerii byli wyłącznie ziemianie i szlachta zaściankowa na własnych koniach o najrozmaitszej broni: było tam około siedmiu typów karabinów i wydawano siedem typów ładunków. Piechota składała się z uczniów gimnazjalnych i robotników wileńskich32.

Kariera wojskowa Mackiewicza trwała prawie dwa lata. W jego publicystyce rozsianych jest sporo wzmianek o tym okresie. Ich chronologię jednak trudno precyzyjnie zlokalizować; np. w esejach autobiograficznych Prawda w oczy nie kole pisarz wspomina swój pobyt w szpitalu wraz z „wachmistrzem 14-go Jej Cesarskiej Mości Elżbiety Pietrowny dragońskiego pułku”, który go „okradł z premedytacją i porzucił chorego jeszcze, w beznadziejnych okolicznościach w Puszczy Białowieskiej” (Pw, 195). W publikowanym w 1933 r. opowiadaniu autobiograficznym Burza – bitwa – burza znajdujemy przejmujący opis szarej codzienności żołnierskiej wypełnionej zmaganiami ze zmęczeniem, głodem i brakiem snu (Tżw, 58–63).

Wydarzenia te miały mieć miejsce w pierwszym okresie dwuletniej wojaczki Józefa Mackiewicza, gdy przyszły pisarz miał 16–17 lat. W późniejszych wspomnieniach wydarzenia te ulegają pewnej mitologizacji i uwzniośleniu, bardziej realistycznie zapamiętała je natomiast siostra Seweryna, która tak wspomina pobyt brata w domu w drugiej połowie 1919 r.:

Legitymacja studencka, 1919 r. 

Moim zdaniem Józio był za młody na to wszystko, co przeżył i przeszedł. Był zgorzkniały, zmęczony, pełen pesymizmu. Wydostał się już z wojska i chciał jechać do Bejnarowa. Byłam wstrząśnięta, słuchając jego opowiadań o marszu przez Puszczę Białowieską, o niebezpieczeństwach i całej tej poniewierce, jaką przeżył. Na miejscu mamy nie puściłabym go od siebie. Mama była za słaba wobec synów. Józio przeszedł przez wielką poniewierkę życiową i nie odczuwał żadnej radości ani dumy z udziału w wojnie. Z radością myślał o polach bejnarowskich. Wyjechał wkrótce przez zieloną granicę33.

Mimo tych dramatycznych doświadczeń wkrótce potem Józef powrócił do wojska. Pewne jest to, że w tym czasie niedawny gimnazjalista walczył na północnych Kresach z wojskami bolszewickimi, a przede wszystkim wziął udział w wojnie roku 1920 – tu jednak znów napotykamy pewne komplikacje faktograficzne. W szkicu z 1930 r. pisarz dokładnie i sugestywnie opisuje przemarsz przez warszawskie ulice, udział w walkach pod Wyszogrodem, Płockiem i w Puszczy Kurpiowskiej z bolszewickim korpusem Gaja-Chana – wszystko to mogło mieć miejsce tyko w sierpniu 1920 r.34 Tymczasem według Kroniki rodzinnej Mackiewiczów, gdy w połowie lipca tegoż roku do Wilna weszły oddziały sowieckie, pułk Józefa został rozbity, a on sam, „błąkający się po lesie”, został aresztowany przez oddział wojsk litewskich. Siostra pisarza widziała brata wcześniej, 15 lipca, nim konnica Budionnego wjechała do Wilna. Następny ślad pojawia się po ponad miesiącu:

Pod koniec sierpnia dano nam znać, że Józio jest wzięty przez Litwinów do niewoli i znajduje się w więzieniu. Komendantem miasta był wtedy któryś Kościałkowski, zwany po litewsku Kościalkowskas. Pobiegłam do komendy i nigdy nie zapomnę, gdy Józio, wyprowadzony pod eskortą, spytał mnie cicho: „Nie wiesz, co oni ze mną zrobią?”. Zrobiło się mnie słabo z rozpaczy, ale powiedziałam, że mama jest u Matułajtisa. Józio, gdy go wzięli do niewoli, powołał się na Matułajtisa Jurka, który był rotmistrzem w wojsku. […] Józia zawieziono do Wilna i tu teraz czekał na decyzję władz. Oczywiście wuj Matułajtis35 zaręczył za Józia, który był żołnierzem, tylko nie miał 18 lat. Od razu go zwolnili i szliśmy razem do domu. Na Niemieckiej ulicy – wszędzie kręcili się Żydkowie głośno rozmawiający po rosyjsku. Na widok obdartego Józia, ubranego w wyszarzały mundur i spadające z nóg buty, podbiegło do niego kilku Żydków i spytało szeptem po polsku: „Panicz, może potrzeba coś z ubrania?”36.

Dwie wersje losów Mackiewicza w okresie Cudu nad Wisłą wydają się wzajemnie wykluczać37. Sytuacji nie rozjaśnia cytowany wcześniej życiorys pisany przez Józefa Mackiewicza 12 września 1921 r., z którego dowiadujemy się, że jesienią 1919 r., po „zwolnieniu z pułku” mjr. Dąbrowskiego, pracował jako kurier w drugim oddziale ofensywy dowódcy frontu i 6. armii w Wilnie do wiosny 1920 r., kiedy to zwolnił się ze służby wojskowej, aby poświęcić się studiom, a następnie, jak pisze:

[…] wobec inwazji bolszewickiej wstąpiłem powtórnie dn[ia] 12 lipca 1920 r. do partyzantki majora Dąbrowskiego (później 211 p[ułku] ułanów) i przebywszy cały odwrót wojsk naszych, jak też ofensywę, dostałem się ranny dn[ia] 5 października w bitwie pod Oranami38 do niewoli litewskiej – tu zaginęły wszystkie moje dokumenta, wraz ze świadectwem dojrzałości, które miałem przy sobie39.

Powyższe relacje (Seweryny i Józefa Mackiewiczów) można by uzgodnić wyłącznie na podstawie hipotezy, że Mackiewicz dwukrotnie dostał się do niewoli litewskiej, na co jednak brak jakichkolwiek dowodów. W świetle powyższych dokumentów wydaje się bardzo prawdopodobne, że Józef Mackiewicz latem 1920 r. przebywał tylko na Wileńszczyźnie i w jej najbliższych okolicach40. Informacja o jego udziale w walkach pod Warszawą opiera się na wspomnianym szkicu Na flankach kawalerii Gaja. 10 lat temu w 211 pułku ułanów, pisanym w pierwszej osobie i sygnowanym inicjałami „J.M.”. Nawet gdyby traktować ten szkic nie jako autobiografię, lecz jako kreację literacką, to pozostaje faktem, że Mackiewicz także kilkadziesiąt lat po następnej wojnie konsekwentnie utrzymywał, że w 1920 r. brał udział w obronie Warszawy41.

Jak widać z powyższych uwag, dzieje wojenne przyszłego pisarza są zawiłe i przypominają prawdziwy Mickiewiczowski żmut. W zawikłaniu tym znaczny udział miał niewątpliwie sam Józef Mackiewicz. Wacław Lewandowski komentował ten stan następująco: „[…] nie ma chyba bowiem w całej współczesnej literaturze polskiej drugiego autora, który kreowałby światy literackie tak sugestywnie, stale osiągając napięcie akcji »naocznego świadka«, który odtwarza rzeczywistość pozaliteracką osobiście przeżytą i doświadczoną”42 – być może to jest klucz do zrozumienia zawikłań roku 1920 w biografii przyszłego pisarza.

Dość ciekawym źródłem do poznania losów Mackiewicza w potwierdzonej ponad wszelką wątpliwość niewoli litewskiej jest natomiast List żołnierza-kawalerzysty, opublikowany na początku 1921 r. (jest to zresztą prawdopodobnie debiut prasowy autora). Pierwsza część tego tekstu, będąca swego rodzaju hymnem na cześć żołnierza ułana, zdradza nieprzeciętny talent literacki:

Gdy ułan pędzi na rozszalałym od emocji koniu, gdy gołą szablą ciska tysiące błyskawic wśród równiny zalanej potokami słońca, wśród złotego pyłu, który jak pyszny wschodni muślin otacza konia i jeźdźca, wśród gwiżdżących kul i granatów pękających z hukiem i na kształt gorących gejzerów roznoszących do góry potoki piasku – wygląda pięknie, nieskończenie pięknie; czuje to ułan całą duszą, każdym fibrem swego organizmu i pędzi naprzód byle prędzej, byle silniej odczuć rozkosz tej zawrotnej jazdy. Upija się szarżą jak wódką, byle naprzód, naprzód do ostatniego tchnienia. Nie ma tu strachu, nie ma kul, nie ma wroga, nie ma nawet śmierci – jest tylko piękno. Cóż go to obchodzi, że go zabiją, jeśli przeszyty kulą lub pod ciosem błyszczącej stali, gdy wyleci mu z ręki błyszcząca szabla i po raz ostatni odbije klingą promienie słońca, a on sam w ostatnim skurczu życia wykręci się na siodle i runie w dół, gdy rumak okryty pianą uniesie go z sobą, włócząc za siebie – to będzie przecież równie piękne43.

Ciąg dalszy Listu żołnierza-kawalerzysty jest ważny jeszcze z innego względu: Mackiewicz ujawnia w nim sporo szczegółów związanych z dostaniem się do niewoli litewskiej. Jeżeli tekst ten potraktujemy jako wspomnienie osobiste, autobiograficzne, to utrata wolności wiązała się z postojem narratora w jednej z chat w wiosce zamieszkanej przez Litwinów. Gospodarz zameldował przejeżdżającemu patrolowi wojsk litewskich o obecności w jego chacie żołnierza polskiego. Po ostrzelaniu chatki gradem kul Litwini ujęli samotnego żołnierza. Ciąg dalszy naładowany jest emocjami w stopniu, który rzadko zdarza się w twórczości Mackiewicza:

Jestem więc w niewoli. – Przede wszystkim żołnierz litewski nie zasługuje na miano żołnierza. Jest to głupie, tchórzliwe, ociężałe bydło, które tylko na widok bezbronnej ofiary wpada w ekstazę rozbestwienia.

Co to jest karność, o tym nie ma pojęcia. Na rozkaz oficera zwrócony do jednego z żołnierzy, by oddał mi moją prywatną włas- ność – odezwał się drugi: „Nie oddawaj, nie oddawaj, nie słuchaj jego”, oficer zamilkł i ustąpił. W ogóle żołnierze demonstrują wobec oficerów brawurowe nieposłuszeństwo: np. jak największą przyjemność sprawia im widocznie potrącanie oficerów na ulicy. Oczywiście im dalej od linii frontu, tym są stosunki normalniejsze. Oficerowie zwracali się do mnie z uprzedzającą grzecznością. Jeden z nich pocieszał mnie w ten sposób, że z wielką galanterią wychwalał męstwo kawalerii polskiej. Bardzo rozpowszechniony jest tam w wojsku język rosyjski: posługują się nim zwłaszcza oficerowie i tak też z nimi się porozumiałem.

Gdy dostałem się do pierwszych stałych posterunków litewskich, otoczyła mnie od razu chmara żołnierzy, a po części i cywilów. Widocznie takie zjawisko jak polski jeniec nie jest częste w obrębie państwa litewskiego. Niektórzy żołnierze biegli obok, gdy mnie prowadzono, jak to zwykli czynić ulicznicy po miastach, przyglądając się uważnie. Naturalnie wyzwiskom i połajankom nie było końca: szczególnie często dawał się słyszeć litewski wyraz „zarżnąć” lub „rozstrzelać”. Żołnierze litewscy są przepełnieni straszną nienawiścią do Polaków, zwłaszcza do zamieszkałych w obrębie państwa czy okupacji litewskiej, a przede wszystkim do „panów”. […]

Pewnego razu wprowadzono nas, oczywiście obdartych do koszuli kilkunastu Polaków i bolszewików, na stację. Tam podobało się jakiemuś otyłemu sierżantowi ustawić nas w półkole, samemu siąść pośrodku i zwymyślać od ostatnich słów. Zwymyślania dotyczyły tylko Polaków. Do bolszewików zwracał się w słodkich słowach, przepraszając ich, że muszą być trzymani na równi z Polakami, i zapewniając, że to długo nie potrwa. Wreszcie zmierzywszy nas jeszcze raz swym groźnym wzrokiem, zachęcał żołnierzy, by zdarli wszystko, co tylko pozostało na nas z ubrania i obuwia, a mogło się do czegokolwiek przydać – naturalnie nie posiadaliśmy już nic takiego: dodał przy tym, że największą satysfakcję sprawiłoby mu dać obok stojącym bolszewikom karabiny i kazać im nas rozstrzeliwać. Na szczęście władza jego była ograniczona44.

Dalszy ciąg relacji jest wypełniony listą żalów pod adresem żołnierzy litewskich, którzy według Mackiewicza nie dają jeńcom pokarmu i wody, nie częstują chlebem czy papierosami (co wtedy w sferach żołnierskich było powszechną praktyką). Polacy traktowani są przez Litwinów szczególnie nienawistnie (np. oskarża się ich o chęć przywrócenia pańszczyzny), co kontrastuje z życzliwym stosunkiem do bolszewików traktowanych jako „swoi”. Doświadczenia wojenne, szczególnie jenieckie, musiały być dla Józefa Mackiewicza przeżyciem prawdziwie traumatycznym, które w dużej mierze ukształtowało jego charakter. Po dzieciństwie spędzonym w zamożnej rodzinie, które bez wątpienia mieściło się w formule „sielskie, anielskie”, i czterech latach wojennych do wojska trafił niespełna siedemnastoletni gimnazjalista wychowany w środowisku inteligenckim. List żołnierza-kawalerzysty wydaje się ważny jeszcze z innego powodu: pisany przez dziewiętnastolatka, rozpoczyna się od emocjonalnej, patetycznej i romantycznej wizji szarży ułańskiej, kończy zaś opisem okrutnego traktowania jeńca polskiego przez żołnierzy i litewską ludność cywilną. List powstał kilka miesięcy po opisywanych wydarzeniach, wolno więc przypuszczać, że obecne w nim emocje są wynikiem niezabliźnionych jeszcze przeżyć Mackiewicza po epizodzie jenieckim45.

W czerwcu 1921 r. Józef Mackiewicz został zatrudniony na stanowisku pracownika pomocniczego w Narodowym Muzeum Przyrodniczym w Warszawie, powołanym do życia dwa lata wcześ- niej. Od nowego roku akademickiego rozpoczął też studia przyrodoznawcze na Uniwersytecie Warszawskim46. Jego opiekunem naukowym był wtedy prof. Konstanty Janicki, znany zoolog47. Zadaniem studenta asystenta było porządkowanie zbiorów ornitologicznych, które miały stać się podstawą kolekcji przyszłego wielkiego muzeum48. Mackiewicz prowadził też badania naukowe, m.in. w Białowieży. Choć jego relacje z prof. Janickim były dość dobre, wydaje się, że szybko zdał sobie sprawę z tego, iż praca naukowa nie jest jego prawdziwym powołaniem. Na ostateczną decyzję o przerwaniu studiów wpłynęła też być może dość oschła i sztywna osobowość opiekuna naukowego. Po jedenastu latach we wzruszającym obszernym wspomnieniu inspirowanym samobójczą śmiercią prof. Janickiego Mackiewicz tak podsumował swój warszawski epizod studencki:

A przecież wytrzymać było trudno. Atmosfera duszna. Duszna nie tylko od wyziewów naftaliny, preparatów, słoików, formaliny, nie tylko od kurzu i pleśni, nie tylko…

Przyznam ze skruchą, że nie wytrzymałem. Dezerterowałem. Ale profesor Janicki trwał na posterunku i trwał lata całe. Biedny profesor. Był zawsze sam ze swymi książkami, swymi mikroskopami. Chciał wytrwać do końca. Widocznie zabrakło mu sił49.

Po wyjeździe z Warszawy dwudziestoletni Mackiewicz podjął jeszcze, krótką zapewne, próbę kontynuowania studiów na Uniwersytecie Wileńskim. Nieudane studia przyrodoznawcze były dla przyszłego pisarza przykrym doświadczeniem, zważywszy na fakt, że w poprzednich kilkunastu latach wykazywał bardzo żywe zainteresowanie życiem zwierząt i chociażby z tego powodu wydawał się bardzo dobrym „materiałem” na studenta, a być może także na naukowca przyrodnika. Wydaje się, że decyzja o rezygnacji z tej drogi życiowej nie wynikała z chwilowego impulsu, lecz była dobrze przemyślana50. Wcześniejsze pasje przyrodnicze i niedokończone studia w tej dziedzinie pozostawiły jednak wyraźny ślad w osobowości pisarza, do czego mimo wszystko przyznawał się po latach: „Osobiście z wykształcenia jestem przyrodnikiem”51. Na podjęcie decyzji o zakończeniu epizodu studenckiego wpłynęły zapewne kłopoty materialne, a być może także debiut nowego czasopisma – dziennika „Słowo”, którego redaktorem naczelnym został starszy brat Stanisław52.

Litewski paszport Józefa Mackiewicza

Na następne siedemnaście lat Józef Mackiewicz związał swoje losy z dziennikiem, który wkrótce stał się jednym z ważniejszych czasopism międzywojnia, trybuną środowisk konserwatywno- -monarchistycznych. Z czasem pismo rozbudowywało swoją ofertę – pojawiały się dość liczne mutacje lokalne (m.in. „Kurier Nowogródzki”, „Dziennik Brzeski” i „Słowo Polesia”) oraz dodatki tematyczne (np. akademicki, myśliwski). Zawsze też „Słowo” było otwarte dla wileńskiego środowiska literackiego: dodatkiem do niego były początkowo „Żagary. Miesięcznik idącego Wilna poświęcony sztuce”, którego pierwszy numer otwierał wiersz Czesława Miłosza Ojczyzna53. Atmosfera artystyczna dziennika, w którego kręgu towarzyskim w tamtych latach znajdował się także przyszły noblista, musiała oddziaływać na Józefa Mackiewicza.

„Żagary” – bezpłatny dodatek „Słowa” 1931, nr 1

Oprócz braci Mackiewiczów w czasopiśmie publikowało liczne grono publicystów, prozaików i poetów, m.in. Paweł Jasienica, Władysław Studnicki, Marian Zdziechowski, Ksawery Pruszyński, Czesław Miłosz, Teodor Bujnicki, Konstanty Ildefons Gałczyński, Michał Choromański, Kazimiera Iłłakowiczówna, Karol Wiktor Zawodziński i Stanisław Rembek. „Słowo” znajdowało wiernych czytelników w całej Polsce, a w Wilnie szybko stało się instytucją kulturalną, która obrosła licznymi legendami. Tadeusz Łopalewski uwiecznił to w balladzie To lubię, urokliwie napisanym naśladownictwie pierwowzoru Mickiewiczowskiego:

Spojrzyj, Marylo, na progu Królewskiej,

Tam, gdzie się zbiega z Zamkową,

Królewski organ ziemiańsko-papieski

Linotypiszni się „Słowo”.

[…]

W środku redakcja: a w niej nocną dobą

Syrewicz, Charkiewicz54… nie zliczę…

Lector nad tobą, Pruszyński pod tobą

I ujrzysz dwa Mackiewicze.

Czy bies tam siedzi, czy dusza zaklęta,

Że o północnej godzinie

Nikt, jak najstarszy wilnianin pamięta,

Miejsc tych bez trwogi nie minie55.

Atmosfera w redakcji oraz w kręgu towarzyskim Mackiewiczów była zresztą dość swobodna, „dekadencko-cygańska”56. W napisanym już po II wojnie światowej wspomnieniu młodszy z braci przyznawał się nawet do pojedynków („trzech własnych”57) w tym gronie. Przy innej okazji Józef Mackiewicz pisał:

Nie można narzekać. Piło się sporo. Raz w pewnym lokalu, którego adresu nie wymienię, tenże Ludwik Abramowicz wstał i pożegnał zebranie ze słowami: „Dosyć, nie mogę dziś późno wracać do domu”, i spojrzał na zegarek. Była godzina ósma rano. Myśmy naturalnie zostali58.

Nad zespołem redakcyjnym dominował jednoznacznie redaktor naczelny Stanisław Mackiewicz. To on odpowiadał za zawartość pisma, on też narzucał jego linię programową. Jak pisze ks. Walerian Meysztowicz, dla starszego z braci Mackiewiczów szczególnie ważne było nie tylko to, „co” się pisze, ale – „jak” się pisze, ceniony był więc styl prezentowanych artykułów59. W relacjach między braćmi nie brakowało konfliktów, w ich efekcie na mniej więcej rok (od późnej wiosny 1924 r. do czerwca roku następnego) Józef Mackiewicz zaprzestał współpracy ze „Słowem”. Spory musiały być więc niebłahe i troskliwie pielęgnowane…60 Po 1928 r., gdy Stanisław Mackiewicz został posłem, Józef dość często zastępował brata w redakcji, co powodowało znaczne poluzowanie dyscypliny zespołu. Po latach Jadwiga Karbowska wspominała:

Józef Mackiewicz obejmował rządy w redakcji i zaczynało się wesołe życie. Ale po sześciu dniach zjawiał się Stanisław z powrotem.

– Co się stało?

– Byłem w Paryżu i zabrakło mi pieniędzy. Pożyczyłem na bilet powrotny61.

Pierwsze lata pracy w „Słowie” były dla Józefa Mackiewicza okresem poszukiwania własnych form wypowiedzi. W 1922 r. opublikował pierwszy tekst, który można uznać za prawdziwy debiut literacki. Z ostępów leśnych Białowieży62 to rodzaj bardzo osobistego reportażu, a jednocześnie wyznanie miłości do przyrody wyrastające być może z tych samych inspiracji emocjonalnych co Puszcza jodłowa Stefana Żeromskiego (dzieło opublikowane trzy lata później), wolne jednak od metaforyki impresjonistycznej. Mackiewicz pisze w sposób bardzo konkretny, opisując koegzystencję przyrody i człowieka. Wydaje się, że wtedy, już w połowie lat dwudziestych, „rodził” się Józef Mackiewicz dziennikarz i pisarz ze swoimi doświadczeniami wojennymi, a przede wszystkim samotny indywidualista, funkcjonujący poza środowiskami literackimi. Czesław Miłosz (młodszy tylko o dziewięć lat) postrzegał Mackiewicza już jako „inne pokolenie”, z „pokrętnymi losami”, jako człowieka tkwiącego „w swoim wileńskim szlacheckim środowisku byłych kawalerzystów z wojny 1920 roku jak on sam”63. Przyszły noblista tak oto postrzegał starszego kolegę:

Józefa Mackiewicza za mojej wileńskiej młodości prawie wcale nie znałem. Mrukliwy, z tych, których trochę krzywy nos zagląda w kieliszek, w maciejówce, często w samodziale i długich butach, mógłby uchodzić za szaraczkowatego szlachcica prosto ze wsi. Lubił nocą popijać w wileńskich restauracjach. […] literaturą się nie interesował. A już o poezji na pewno nie można było z nim gadać. Choć miał, zdaje się, duże oczytanie rodzaju wtedy u nas nierzadkiego: w literaturze rosyjskiej dziewiętnastego wieku64.

Siedemnastoletni okres współpracy ze „Słowem” jest wypełniony jednak przede wszystkim publicystyką – ta forma wypowiedzi najwięcej mówi nam o poglądach Józefa Mackiewicza na rzeczywistość międzywojenną. Jest także najobszerniejsza – dwa tomy zawierające publicystykę międzywojenną to ponad tysiąc stron druku65. Z tekstami publikowanymi w „Słowie” wiąże się dziś problem jeszcze innego rodzaju – kwestia ustalenia podstawowego korpusu artykułów z tego czasopisma, których autorstwo możemy przypisać Józefowi Mackiewiczowi. Według Włodzimierza Boleckiego atrybucja tekstów z lat międzywojennych jest „podstawowym problemem opisu publicystycznej twórczości Józefa Mackiewicza”. W artykułach i notach publikowanym w „Słowie” pojawiały się kryptonimy „m” i „M.”, które równie dobrze można przypisać obydwu braciom. Autor Ptasznika z Wilna relacjonuje m.in. swoją rozmowę z Barbarą Mackiewiczówną (córką Stanisława), która diagnozowała błędną atrybucję niektórych artykułów i notatek. Włodzimierz Bolecki podaje dość przekonujące argumenty, uzasadniając swoje rozstrzygnięcia co do autorstwa tekstów, ale jednocześnie deklaruje: „jakaś niepewność zawsze pozostaje” (PzW, 85). Michał Bąkowski, od lat analizujący kwestię autorstwa pism rozproszonych Mackiewicza, pisze:

Redaktorzy „Słowa” byli młodzi, żyli pełną piersią i bawili się znakomicie przy redagowaniu pisma. Nie traktowali samych siebie zbyt poważnie i kpili bezlitośnie z przeciwników politycznych. […] Jest wielce prawdopodobne, że stali współpracownicy i członkowie redakcji nie przywiązywali większej wagi do tego, kto, jak i kiedy podpisał się pod którym artykułem, a co za tym idzie, nie pamiętali później o użytych przed laty kryptonimach66.

Redakcja „Słowa”, od prawej: Bolesław Wit-Święcicki, Witold Tatarzyński, Józef Mackiewicz, Kazimierz Luboński, Zygmunt Hartung

Autor tych słów kwestionuje również kryptonimy, zdawać by się mogło, najbardziej oczywiste, np. J.M., j.m., J. Mackiewicz67. Cóż pozostaje w tej sytuacji? Wydaje się, że należy przede wszystkim oprzeć się na tekstach, których autorstwo nie jest kwestionowane w edycjach dzieł Mackiewicza – takiego wyboru dokonałem, tworząc bazę materiałową do niniejszej pracy. Całkowitej pewności w tej kwestii nie zdobędziemy nigdy, a z mojej lektury wynika, że szczególnie trudne może być odróżnienie międzywojennych prac obydwu braci Mackiewiczów – także z tego względu, że w latach dwudziestych i trzydziestych ich poglądy były bardzo bliskie, a może nawet tożsame, co wyrażało się także w podejmowaniu tych samych tematów.

Wydaje się, że na początku lat trzydziestych można odnaleźć źródło radykalnego antykomunizmu Józefa Mackiewicza. Teza ta może być zaskakująca, zwłaszcza jeśli uświadomimy sobie, że przecież już kilkanaście lat wcześniej brał on udział w wojnie polsko-bolszewickiej, która była konfrontacją militarną właśnie z ideologią komunistyczną. Zastanawiające jest jednak, że w tekstach pisarza z lat dwudziestych nacisk jest położony przede wszystkim na wojnę nie z ideologią, nie z ustrojem bolszewickim, który przecież zdecydowanie wywrócił ówczesny porządek polityczny, ale po prostu – z wrogiem Polski.

W 1931 r. sytuacja wyraźnie się zmieniła: brat przyszłego autora Kontry Stanisław Mackiewicz odbył podróż do ZSRR68. Efektem tej wyprawy była książka Myśl w obcęgach. Studia nad psychologią sowietów; w latach trzydziestych miała ona jeszcze przynajmniej dwa wydania69. O ile wielu intelektualistów zachodnich w efekcie takich eskapad pozostawiało zakłamane literackie świadectwa „wyższości” ustroju sowieckiego (np. Powrót z ZSRR André Gide’a), o tyle Stanisław Mackiewicz nie żywił w tej mierze żadnych złudzeń: nie ograniczył się do przedstawienia galerii „obrazków” ilustrujących życie w ZSRR, lecz zadał przynajmniej kilka ważnych pytań, zapowiedzianych w tytułach niektórych rozdziałów, np.: Co będzie w razie wojny? Terror, Inteligencja rosyjska i fragment z kwestią tytułową: Myśli w obcęgach. Całość jest przemyślanym studium, które zmierza do postawienia pytania o przyszłość obserwowanego eksperymentu społecznego – Stanisław Mackiewicz dopuszcza trzy możliwości jego rozwoju: zwycięstwo, klęska „albo możliwość współistnienia, współżycia świata kapitalistycznego i bolszewickiego”70.

Wybiegając w przyszłość, można odnieść wrażenie, że wpływ autora Myśli w obcęgach na młodszego brata, zwłaszcza jeśli chodzi o kwestie ideowe, jest najczęściej postrzegany w kontekście wyboru dokonanego przez Stanisława Mackiewicza w 1956 r., kiedy to – jako niedawny premier rządu RP na uchodźstwie – zdecydował się wrócić do kraju. Wtedy rzeczywiście drogi braci rozeszły się radykalnie. W latach międzywojennych było jednak inaczej. Wydaje się, że Mackiewiczowie byli wtedy po jednej stronie ówczesnej barykady politycznej, a wpływy między nimi były obustronne. Gdy czytamy późniejsze dzieła literackie i publicystyczne Józefa, w ich radykalnym antykomunizmie możemy dostrzec echo Myśli w obcęgach – przekonanie, że ideologia bolszewicka jest totalnym zakłamaniem rzeczywistości i niszczy możliwość spostrzeżenia i wyartykulowania obiektywnej prawdy o świecie. Książka Stanisława diagnozuje powstanie dwubiegunowego podziału w społeczeństwie sowieckim, którego wyrazem jest całkowicie odmienna ocena rzeczywistości. Młode pokolenie „ludzi sowieckich” jest wychowane w całkowitym oderwaniu od przeszłości; nie wie, jak wyglądał świat przed rewolucją, i wyrasta w entuzjastycznym przekonaniu o wyższości i doskonałości ustroju sowieckiego; pokolenie wcześniejsze ma poglądy i plany całkowicie odmienne:

Natomiast człowiek starszy (od lat trzydziestu począwszy), chłop, sowieckij służaszczyj, nawet robotnik z reguły klną Sowiety, życzą im jak najprędszego zgonu. To, co się powinno nazywać zdradą stanu, spotyka się w Bolszewii na każdym kroku. Każdy dorożkarz, gdy się dowie, że jesteś Polakiem, z reguły pyta się:

– Kiedyż przyjdziecie nas wybawić?

Normalnie tak samo odzywa się chłop, którego się poczęstuje papierosem. […] Wszedłem do jednej cerkiewki, przerobionej na stołówkę. Było to na wsi. Cudzoziemca w Rosji poznaje się łatwo, bo tylko cudzoziemcy noszą kapelusze i krochmalone kołnierzyki. Siedziało tam przynajmniej 50 chłopów i niewiast. Jeden natomiast wygłosił do mnie mówkę, przedkładając, abym namówił „swoich”, aby przyszli z wojskiem i dali im nareszcie żyć po ludzku71.

Komunizm według Mackiewicza (Mackiewiczów?) jest więc przede wszystkim ideologią radykalnej manipulacji człowiekiem oderwanym od obiektywnej prawdy o świecie – zakłamującej rzeczywistość i zmieniającej znaczenie najprostszych słów. Jednocześnie państwo bolszewickie miało kuszącą ofertę dla polskich ziem kresowych pozostających przez ponad stulecie w różnorodnej łączności z imperium rosyjskim. Z tego punktu widzenia państwo „bez granic” mogło się wydawać propozycją interesującą. Odpowiedzią na to zagrożenie była idea polityczna propagowana na łamach wileńskiego „Słowa”. Czasopismo to dość szybko zaczęto utożsamiać z programem politycznym „krajowców” stanowiącym próbę odpowiedzi na podziały państwowe, które po zakończeniu I wojny światowej pojawiły się na terenie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Cesarstwo rosyjskie, które po rozbiorach Polski obejmowało ziemie dawnego księstwa, w aspekcie terytorialno-gospodarczym konserwowało strukturę utrwaloną na mapie Europy w ciągu poprzedniego ponad pięćsetlecia. Powstanie nowych państw sprawiło, że największe części dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego zostały rozdzielone pomiędzy Litwę, Polskę i Rosję bolszewicką – państwa różniące się ustrojami politycznymi i gospodarczymi, a także aspiracjami geopolitycznymi. Spośród nich tylko Litwa, której nowożytna tożsamość ukształtowała się w XIX w., miała w miarę jednolitą strukturę narodowościową.

Nowa sytuacja stawiała mieszkańców przed nieznanymi wcześniej wyborami; osobisty kontekst konfliktów na linii państwo–obywatel dobrze ilustruje anegdota opowiedziana przez Stanisława Mackiewicza. Według niej w państwie litewskim najważniejszy hotel w Kownie został znacjonalizowany, a jego personel miał obowiązek posługiwać się tylko językiem państwowym, litewskim. W tej sytuacji jeden z pracowników, Polak pozostający tam na etacie już kilkadziesiąt lat, został zwolniony właśnie z powodu niespełnienia powyższego warunku. W jego obronie interweniował korespondent warszawski, który uzyskał zgodę dyrekcji, aby zasłużony pracownik nauczył się tylko kilku najpotrzebniejszych zwrotów po litewsku. Gdy uradowany korespondent poszedł z dobrą wiadomością do pracownika, przedstawiając mu minimalny warunek, którego spełnienie umożliwi mu pozostanie na stanowisku, reakcja była krótka i jednoznaczna:

– A, nie może to być.

– Dlaczego, cóż znowu, mój Boże, ja was sam nauczę tych kilku słów, zobaczycie, że to nie tak trudno.

– Jak ja mogę się „trochę” po litewsku nauczyć, kiedy ja doskonale po litewsku mówię.

Stary po prostu nie chciał inaczej mówić niż po polsku i dostał dymisję. Oto jest tło tego wszystkiego72.

Oprócz konfliktów narodowościowych w powojennej rzeczywistości pojawiły się problemy gospodarcze wynikające z przecięcia tradycyjnych związków ekonomicznych między miastami i regionami. W publicystyce międzywojennej Józefa Mackiewicza dużo jest informacji o upadających miasteczkach przygranicznych, które utraciły swoją naturalną łączność z najbliższą okolicą, o zamierających traktach komunikacyjnych, o przerwaniu związków kulturowych między ziemiami dawnego Wielkiego Księstwa, o granicach i ich roli destrukcyjnej. Tak jak w reportażu znad granicy sowieckiej:

Rzeka Ilia wybiega z Sowietów w powiat Wilejski73, po to, żeby swym krętym korytem zarysować granicę. Po drodze zabiera jeszcze strumień Wieprzatkę, który też poczyna w BSSR. Żaden to wstyd dla rzeki mieć źródła swoje w Bolszewii. I nasza Wilia stamtąd się poczyna, i wspólny z Litwą Niemen. Bo kto mógł wiedzieć, że tak będzie! Granica wytknięta, jak to mówią, na ura, na ura! bagnetów wojennych, ni stąd, ni zowąd zaczyna się nad Ilją i kończy nad Oceanem Spokojnym.

Po obu stronach rzeki stoją słupy. Obydwa jednakie i objętością, i wzrostem, na jednakich kopcach, patrzą ku sobie twarzami tablic: Orzeł i Rzeczpospolita Polska; sierp z młotem i na górze SSSR, u dołu BSSR74.

Podobnie dramatyczny opis znajdujemy w reportażu-sprawozdaniu U źródeł Berezyny, którego tematem jest beznadziejna sytuacja gospodarcza północno-wschodniego krańca Rzeczypospolitej, gdzie na około czterdziestokilometrowym odcinku granicy państwo polskie sąsiadowało kolejno z Litwą, Łotwą i Związkiem Sowieckim. Nienaturalna bariera, która przecięła związki ekonomiczne utrwalone od stuleci, i bliskość całkowicie odmiennych ustrojów spowodowały skondensowaną nienawiść, której wynikiem był stan tymczasowości przekładający się na brak jakichkolwiek perspektyw rozwojowych przed tą częścią województwa wileńskiego. Niemal dziesięć lat po ustaniu działań wojennych Mackiewicz pisze: „wszystko wygląda tak, jakby wczoraj tędy przeszła wojna. […] Stoją rzędami domy, głucho deskami zabite okna i drzwi, częściowo i deski te już wyrwane”75. Na tym tle zobaczyć można resztki dawnej świetności: budynki dawnych urzędów rosyjskich, domy mieszczańskie na tle upiornej współczesności umierającego miasta. Na tym odcinku granicą między Rzecząpospolitą i Związkiem Sowieckim była rzeka Dźwina:

Tam, za rzeką […], płaski i milczący, leży też martwy brzeg bolszewicki. Coś strasznego jest w wyrazie tych ludzi, co wskazują ponad łachą piaszczystą Dźwiny na brzeg przeciwległy i mówią: ani my do nich, ani oni do nas… Widać tam też walące się chaty, poszarpane na dachach strzechy i białą jak śmierć, i jak umarły milczącą – cerkiew76.

Przynajmniej w kilku reportażach Józefa Mackiewicza nad powojennym światem wschodniej Rzeczypospolitej wyraźnie wisi cień państwa monstrum – Związku Sowieckiego, ukazywanego zawsze jako największe zagrożenie, zjawisko, które wymyka się dotychczasowym kategoriom historycznym i politycznym. Państwo to opisywane jest zawsze z użyciem metaforyki kojarzonej ze śmiercią i umieraniem. Ostoją cywilizacji są natomiast dwory ziemiańskie i pałace, ukazywane zawsze jako miejsca tradycji i pamięci o świecie, który istniał jeszcze tak niedawno…

1 Zob. życiorys J. Mackiewicza [w:] W. Bolecki, Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu (zarys monograficzny), wyd. 2 uzup., popr. i rozsz., Kraków 2007, s. 64. Najważniejsze fakty z biografii podaję na podstawie: J. Czachowska, Zawiłe dzieje hasła Józefa Mackiewicza w słownikach IBL, „Teksty Drugie” 1996, nr 6, s. 165–168.

2 Onufry Pietraszkiewicz, filomata, jeden z bohaterów III części Dziadów, przyjaciel Adama Mickiewicza.

3 R. Skręt, Franciszek Ksawery Pietraszkiewicz (1814–1887) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 26, Wrocław 1981.

4 Zob. na ten temat wspomnienie córki Stanisława Cata-Mackiewicza Aleksandry Niemczykowej (A. Niemczykowa, Stanisław z Jańcza Mackiewicz herbu Bożawola, pseudonim Cat. W rocznicę śmierci, „Najwyższy Czas” 2003, nr 7).

5 Ibidem. Według cytowanej przez Włodzimierza Boleckiego Kroniki rodzinnej Mackiewiczów mąż Stefanii za czasów carskich był urzędnikiem w Petersburgu, przeciwnikiem Polski jagiellońskiej, a zwolennikiem Litwy chłopskiej, bez polskiej szlachty i inteligencji (por. W. Bolecki, Ptasznik…, s. 41–42). Mimo iż obydwaj małżonkowie ciotek Józefa Mackiewcza mieli tak samo brzmiące nazwisko, nie łączyło ich bliskie pokrewieństwo.

6 Zob. na ten temat: J. Jaruzelski, Stanisław Cat-Mackiewicz 1896–1966, Wilno–Londyn–Warszawa, Warszawa 1994; A.A. Bajor, „Krasnyj pomieszczik”. Na tropach bohaterów opowieści Józefa Mackiewicza, „Magazyn Wileński” 2006, nr 7–12; 2007, nr 1–4.

7 Zob. J. Mackiewicz, Mój szwagier – szef G.P.U., „Wiadomości” 1964, nr 12.

8 Stanisław Mackiewicz (1896–1966), używający pseudonimu „Cat” w okresie międzywojennym był redaktorem wileńskiego dziennika „Słowo”; związany z nieformalnym konserwatywnym środowiskiem „żubrów kresowych”, z przekonań politycznych monarchista. W czasie drugiej wojny światowej przebywał na emigracji. W latach 1954–1955 był premierem rządu RP w Londynie. W 1956 r. przyjechał do PRL, gdzie angażował się w publicystykę antyemigracyjną, ale podpisał także List 34 przeciwko cenzurze (S. Cenckiewicz, Pomiędzy kompromisem a zdradą. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski [w:] Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009). Siostrą Józefa i Stanisława Mackiewiczów była Seweryna (1900–2002), później żona mykologa Henryka Orłosia i matka pisarza Kazimierza Orłosia.

9 J. Czachowska, Zawiłe dzieje…, s. 161.

10 Wykaz skrótów odsyłających do dzieł Józefa Mackiewicza zob. s. 503.

11 S. Walasek, Edukacja w społeczeństwie wielokulturowym na przykładzie zaboru rosyjskiego na przełomie XIX i XX wieku. „Prace Naukowe. Pedagogika” 2003 (12), s. 54.

12 Jest to odpowiedź pisarza na ankietę: Jak się uczyli współcześni pisarze polscy? Ankieta „Wiadomości”. J. Mackiewicz, „Wiadomości” 1949, nr 21, s. 3.

13 Obszernie o wyprawie śródziemnomorskiej pisze Seweryna z Mackiewiczów Orłosiowa (K. Orłoś, Dzieje dwóch rodzin: Mackiewiczów z Litwy i Orłosiów z Ukrainy, Kraków 2015, s. 135 i n.).

14 J. Mackiewicz, Ptaki w klatce (aż), „Słowo”, 22 I 1935, s. 2. Autor tej książki to Modest Nikołajewicz Bogdanow (1841–1888), wybitny przyrodoznawca, absolwent Uniwersytetu Petersburskiego. Badał faunę Kaukazu i Azji Środkowej, był kuratorem Muzeum Zoologicznego Cesarskiej Akademii Nauk, brał czynny udział w pracach Cesarsko-Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, profesor Uniwersytetu w Kazaniu. Pracował także w muzeach Paryża, Berlina i Wiednia, zwłaszcza nad kolekcjami ptaków, na których skupiały się jego zainteresowania naukowe. Książka, która zrobiła tak wielkie wrażenie na Mackiewiczu, to wydane już po śmierci Bogdanowa ilustrowane dzieło adresowane dla czytelnika dziecięcego i młodzieżowego Из жизни русской природы (Z życia rosyjskiej przyrody, St. Petersburg 1889). Książka ta zawierała pisane w poprzednich latach eseje i opowiadania z życia zwierząt i ptaków, w których autor przypisywał swoim bohaterom także uczucia ludzkie, a jego przewodnią ideą było zainteresowanie młodych czytelników życiem przyrody. O talencie Bogdanowa i powodzeniu dzieła u czytelników świadczyło to, że książka miała wiele wydań (ostatnie: Moskwa 1960) (Богданов Модест Николаевич (1841–1888), https://bioslovhist.spbu.ru/person/819-bogdanov-modest-nikolayevich.html, dostęp 15 IV 2020 r.). Mackiewicz modyfikuje nieco tytuł tego dzieła i opuszcza przymiotnik informujący o „przynależności narodowościowej” opisywanej przyrody. W cytowanym szkicu ze „Słowa” pisarz wspomina także inne dzieło, które ukierunkowało jego zainteresowania w stronę przyrody – otrzymane w prezencie pod choinkę trzytomowe Życie zwierząt niemieckiego zoologa Alfreda Edmunda Brehma (1829–1884). Mackiewicz korzystał prawdopodobnie z któregoś z wydań niemieckojęzycznych (pierwsze ukazało się w latach 1863–1869). Edycja polska ukazała się w latach 1935–1936 (Warszawa, Wydawnictwo Trzaska, Ever, Michalski) (Książkę Brehma podarowała mu ciotka Stefcia (J. Mackiewicz, Fakty…, s. 9).

15 Podobne zainteresowania możemy dostrzec u Czesława Miłosza, co zresztą noblista sam zauważał, gdy pisał o Mackiewiczu: „Bardzo silnie naznaczony przez rosyjskie gimnazjum i przez swoje, w latach szkolnych, fanatyczne zainteresowanie książkami z zakresu zoologii i ornitologii (w czym byliśmy podobni), z wykształcenia i z nawyków obserwacji był przyrodnikiem” (C. Miłosz, Rok myśliwego, Kraków 1992, s. 201). Ślad pasji przyrodniczych Miłosza zauważymy na przykład w Dolinie Issy, zwłaszcza w kreacji głównego bohatera Tomasza Dilbina, zafascynowanego botaniką i ornitologią (prowadzi „atlas” ptaków).

16 Pisze o tym w opowiadaniu Masakra (Fpl, 199).

17 W. Bolecki, Ptasznik…, s. 64.

18 Na przykład Włodzimierz Bolecki pisze: „Będąc uczniem VI klasy gimnazjum, Józef Mackiewicz wstąpił na ochotnika do wojska i jako kawalerzysta wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej” (ibidem, s. 52). Wydaje się, że informacja o maturze zdanej w Moskwie mogła być podana z powodu starań o przyjęcie na studia na Uniwersytecie Warszawskim. Cytowany życiorys nosi tę samą datę (12 IX 1921 r.) co podanie o przyjęcie złożone na uniwersytecie (ibidem, s. 62, 64).

19 Por. przyp. 12. O swojej edukacji w gimnazjum prowadzonym przez Stanisława Kościałkowskiego Mackiewicz pisze także w eseju Frazy ze scenariusza: „Mój przyjaciel Pawełek” (Fpl, 381–382).

20 Jak się uczyli współcześni pisarze polscy? Ankieta „Wiadomości”. J. Mackiewicz, „Wiadomości” 1949, nr 21, s. 3.

21 Na temat tego okresu zob. A.A. Bajor, Czarny Bór. Na skrzyżowaniu ludzkich losów. Na biograficzno-geograficznym szlaku Józefa Mackiewicza, „Magazyn Wileński” 2008, nr 7, http://www.jozefmackiewicz.com/ojm104.html, dostęp 11 II 2021 r.

22 Zob. np. J. Mackiewicz, Z okupacyjnych wspomnień (Tżw, s. 43–47).

23 Na temat politycznych i militarnych aspektów walk o Wileńszczyznę zob.: G. Łukomski, Wojna domowa. Z dziejów konfliktu polsko-litewskiego 1918–1920, Warszawa 1997; idem, Walka o Wilno. Z dziejów samoobrony Litwy i Białorusi 1918–1919, Warszawa 1994.

24 J. Mackiewicz, Demonstracja wileńska. Listopad 1918 (Tżw, s. 57).

25 Według Alwidy Antoniny Bajor Mackiewicz przyjechał do formującego się oddziału wraz z przyjaciółmi: skrzypkiem Kazimierzem Puczettą i kolegą szkolnym Włodzimierzem Popławskim (A.A. Bajor, Czarny Bór…).

26 Na temat wojennych perypetii Mackiewicza zob. W. Lewandowski, Przyczynki do biografii Józefa Mackiewicza prośbami i pytaniami do Włodzimierza Boleckiego, autora „Ptasznika z Wilna”, przeplatane, „Teksty Drugie” 1991, nr 6 (12), s. 51–62.

27 JM [Józef Mackiewicz], Wspomnienie, „Słowo”, 27 XI 1925, s. 2.

28 Hans Hardwig von Beseler, niemiecki generał, generalny gubernator warszawski, w latach 1917–1918 dowódca Polskiej Siły Zbrojnej.

29 J. Mackiewicz, Spotkania, „Lwów i Wilno” 1948, nr 86 (Fpl, 154).

30 13 Pułk Ułanów Wileńskich, red. K. Mijakowski, P. Rozdżestwieński, Warszawa [cop. 2012].

31 Ich nazwiska są znane także z pisowni „Dąmbrowski” lub „Dombrowski”. Drugi z nich to słynny „zagończyk” używający pseudonimu „Łupaszka” (T. Strzembosz, Saga o „Łupaszce” ppłk. Jerzym Dąmbrowskim 1889–1941, Warszawa 1996).

32 S. Mackiewicz (Cat), Historia Polski od 11 listopada 1918 do 17 września 1939, Londyn 1992, s. 112–113.

33 K. Orłoś, Dzieje…, s. 229. Wspomniane w tym cytacie Bejnarowo to miejscowość, w której Mackiewiczowi spędzili ostatni okres pierwszej wojny światowej, u zaprzyjaźnionej rodziny Malinowskich.

34 J.M. [Józef Mackiewicz], Na flankach kawalerii Gaja. 10 lat temu w 211 pułku ułanów, „Słowo”, 23 VIII 1930, s. 2–3. Tekst ten, sygnowany dość ostrożnie, ale i jednoznacznie literami J.M. w dzienniku, którego Józef Mackiewicz był stałym publicystą (pisarz inne swoje artykuły w „Słowie” podpisywał właśnie w ten sposób).

35 Wuj Matulaitis (Wincenty/Vincentas) to ojciec Jurka Matulaitisa, na którego powoływał się Mackiewicz przy wzięciu do niewoli i który był jego kuzynem. Matką Jerzego była Stefania Mackiewicz, ciotka Józefa Mackiewicza (siostra jego ojca).

36 Z Kroniki rodzinnej Mackiewiczów, cyt. za: W. Bolecki, Ptasznik…, s. 57–58.

37 Wydaje się, że szlak bojowy przedstawiony w Na flankach kawalerii Gaja… odpowiada wojennemu szlakowi Stanisława Mackiewicza, jest on jednak sygnowany inicjałami J.M. O zamieszaniu związanym z atrybucją tekstów pisanych przez obu braci pisze Włodzimierz Bolecki (Ptasznik…, 84–85). Pewne jest, że Stanisław Mackiewicz w okresie wileńskim posługiwał się nie tylko pseudonimem „Cat”, lecz także kryptonimem „M.” (por. Słownik pseudonimów pisarzy polskich XVI w – 1979 r., red. E. Jankowski, t. 2: J–Q, Wrocław 1995, s. 516).

38 Orany (lit. Varėna) to miasto położone ok. 80 km na południowy-wschód od Wilna. Bitwa ta nie istnieje w historiografii polskiej. Litwini natomiast odnotowują to jako Varėnos kautynės (bitwy, potyczki pod Varėną) (Kronika miasta Orany, http://biblioteka.varena.lt/lt/varenos-miesto-kronika, dostęp 17 IV 2020 r.). W starciu tym w dniach 3–5 X 1920 r. zginęło prawdopodobnie po kilkunastu żołnierzy z obydwu stron. Po stronie polskiej brali w nim udział żołnierze gen. Lucjana Żeligowskiego. Kilka dni potem rozpoczął się inspirowany przez Piłsudskiego „bunt”, którego efektem było powstanie Litwy Środkowej.

39 Z Kroniki rodzinnej Mackiewiczów, cyt. za: W. Bolecki, Ptasznik…, 59.

40 Jako pierwszy zauważył to Wacław Lewandowski, który pisał, że Mackiewicz po uwolnieniu z niewoli litewskiej przebywał w domu rodzinnym w Wilnie, nie brał udziału w Bitwie Warszawskiej i w późniejszej kontrofensywie (W. Lewandowski, Józef Mackiewicz. Artyzm, biografia, recepcja, Londyn 2000, s. 40).

41 Jeszcze w 1977 r. pisał: „Z osobistych, najskromniejszych obserwacji z wysokości siodła szeregowego ułana pamiętam, jak po klęsce lipcowej i przebyciu rozpaczliwego odwrotu w straży tylnej, osłaniającej cofające się wojska przed napierającym bolszewickim III-cim Konnym Korpusem Gaja, het od Dźwiny… – po dotarciu do Warszawy…” (J. Mackiewicz, Nie było „pustych ładownic”, „Zeszyty Historyczne” 1977, nr 41, s. 223).

42 W. Lewandowski, Józef Mackiewicz…, s. 45.

43 J.M. [Józef Mackiewicz], List żołnierza-kawalerzysty, „Dziennik Poznański”, 6 II 1921, s. 3.

44 Ibidem, s. 3.

45 Po latach Mackiewicz zmienił swój ogląd ówczesnej rzeczywistości: „Po wszystkim, co doznałem w tym więzieniu, napisałem, jako siedemnastoletni chłopak, mały felietonik do »Dziennika Poznańskiego«, w którym nazwałem Litwinów zbiorem chamów i tchórzów. Potem, pracując w Wilnie, wstydziłem się jako krajowiec serdecznie słów swoich przed samym sobą (nikt z postronnych już ich nie pamiętał)” (Pw, 47–48).

46 Według dokumentu uniwersyteckiego, Mackiewicz został przyjęty na przyrodę. Sam pisarz po latach pisał, że studiował zoologię (zob. J. Czachowska, Zawiłe dzieje…, s. 161).

47 L.K. Pawłowski, Konstanty Janicki, wybitny helmintolog polski, „Acta Universitatis Lodziensis” 1984, Folia Zoologica et Anthropologica nr 3, Universitatis Lodziensis, Folia Zoologica et Anthropologica nr 3, s. 120–130.

48 Narodowe Muzeum Przyrodnicze ostatecznie nie powstało, a z przygotowanych zbiorów utworzono tylko Państwowe Muzeum Zoologiczne (J. Dzik, Narodowe Muzeum Przyrodnicze. Historia i marzenia, „Ewolucja” 2004, nr 2, s. 51).

49 aż [Józef Mackiewicz], Ś.p. profesor Konstanty Janicki, „Słowo”, 8 XI 1932, s. 2.

50 Według informacji pochodzących od samego Mackiewicza na pożegnanie się z planami studenckimi i wybór drogi dziennikarskiej wpłynęła także lektura Straconych złudzeń Balzaca (Fpl, 9). Co ciekawe, powieść ta przedstawia w dość krytycznym ujęciu środowisko dziennikarskie; jeden z bohaterów mówi: „Spotykam dziennikarzy za kulisami; wstręt budzą we mnie. Dziennikarstwo to piekło, otchłań niesprawiedliwości, kłamstwa, zdrady, której nie można przejść i z której nie można wyjść czystym, chyba mając za przewodnika, jak Dante laur Wergilego” (H. Balzac, Stracone złudzenia, przeł. T. Żeleński (Boy), Madryt 2005, s. 207).

51 J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji, Warszawa 1989, s. 13.

52 Zob. M. Wojtacki, „Słowo” Stanisława Cata-Mackiewicza, dziennik konserwatystów wileńskich w latach 1922–1939. Monografia pisma, Toruń 2009. Filarem finansowym czasopisma był hr. Jan Michał Tyszkiewicz (1896–1939), który dzięki swoim funduszom zapewniał stabilność budżetową „Słowa”.

53 „Żagary. Miesięcznik idącego Wilna poświęcony sztuce” 1931, nr 1, s. 1. Nad winietą pisma umieszczono napis: „Bezpłatny dodatek do Słowa”.

54 Konstanty Syrewicz pełnił obowiązki sekretarza redakcji „Słowa”; Walerian Charkiewicz – publicysta w tymże czasopiśmie.

55 T. Łopalewski, To lubię. Ballada regionalno-kryminalna; całość ballady: S. Lorentz, Album wileńskie. Warszawa 1986, s. 168–170.

56 Por. W. Lewandowski, Józef Mackiewicz…, s. 55.

57 „[…] gdzie pije się wódkę, tam rodzą się awantury. Kodeks honorowy Boziewicza cieszył się większą poczytnością niż Rycerz Niepokalanej. Sekundanci, lekarz (zazwyczaj bywał nim specjalista chorób dziecinnych dr Iszora lub ginekolog dr Karnicki), strony i »prowadzący pojedynek«” (J. Mackiewicz, Michał K. Pawlikowski [w:] J. Mackiewicz, B. Toporska, Droga pani…, Londyn 1998, s. 438.)

58 J. Mackiewicz, Śmierć doktora Stanisława Kordzia [w:] idem, Szabla i pałka gumowa, Londyn 2015, s. 149. Raporty policyjne – nie do końca zapewne obiektywne – wspominają o libacjach alkoholowych, odebraniu Mackiewiczowi prawa jazdy za prowadzenie samochodu w stanie nietrzeźwym, grzywnach za awantury w miejscach publicznych oraz nierzetelności dziennikarskiej (zob. informacje z Akt Starostwa Grodzkiego w Wilnie wykorzystane w: M. Wojtacki „Słowo”…, s. 155).

59 Por. W. Meysztowicz, Gawędy o czasach i ludziach, Łomianki 2008, s. 220.

60 Zob.: M. Bąkowski, Wstęp do bibliografii, czyli Na początku było „Słowo” [w:] J. Mackiewicz, Nudis verbis, Londyn 2003, s. 520–521.

61 J. Karbowska, Z Mackiewiczem na ty, Warszawa 1994, s. 59.

62 [ali] [Józef Mackiewicz], Z ostępów leśnych Białowieży, „Słowo”, 2 IX 1922, s. 2–3.

63 C. Miłosz, Rok…, s. 200.

64 Idem, Koniec Wielkiego Xięstwa (o Józefie Mackiewiczu), „Kultura” 1989, nr 5 (500); cyt za: Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura, Łomianki 2009. s. 450.

65 Zob.: J. Mackiewicz, Bulbin z jednosielca, wyboru opowiadań i artykułów z lat 1922–1936 dokonał M. Bąkowski, przypisy opracowała N. Karsov, Londyn 2001 (540 s.); Okna zatkane szmatami, wyboru artykułów i opowiadań z lat 1937–1938 dokonał M. Bąkowski, Londyn 2002 (460 s.). Publicystykę z 1939 r. zawiera tom: Nudis verbis, wyboru opowiadań i artykułów z lat 1939–1949 dokonał i bibliografię tekstów z lat 1921–1944 opracował M. Bąkowski, Londyn 2003 (670 s.).

66 M. Bąkowski, Wstęp do bibliografii, czyli O roli donosów policyjnych w badaniach literackich [w:] J. Mackiewicz, Nudis verbis, Londyn 2017, s. 534–535.

67 Ibidem, s. 653.

68 Wyprawa ta odbyła się w ramach prowadzonej przez Sowietów „nowej polityki” otwierania ZSRR. Kraj ten odwiedzili wtedy (oprócz S. Mackiewicza), często na zaproszenie władz sowieckich, m.in. André Gide, Romain Roland, George Bernard Shaw i Melchior Wańkowicz.

69 S. Mackiewicz, Myśl w obcęgach. Studja nad psychologją społeczeństwa sowietów, Warszawa 1931; wyd. następne: Poznań 1932 i Poznań 1935. Książka miała kilka wydań podziemnych w latach osiemdziesiątych; wyd. ostatnie: Łomianki 1998. Pierwsze wydanie stosowało pisownię „sowietów” z użyciem minuskuły.

70 Ibidem, rozdz. Przyszłość, w wyd. Łomianki 1998, s. 77.

71 Ibidem, rozdz. Co będzie w razie wojny?

72 S. Mackiewicz (Cat), Historia…, s. 159.

73 Chodzi tu o powiat, którego siedziba mieściła się w Wilejce, mieście położonym ponad 100 km na wschód od Wilna, blisko granicy sowieckiej.

74 JM [Józef Mackiewicz], Słońce świeci nad granicą, „Słowo”, 18 VII 1935, s. 3.

75 m [Józef Mackiewicz], U źródeł Berezyny, „Słowo”, 18 IX 1929 (Bzj, 183).

76 Ibidem.

II Krajowość i krajowcy

Część Wielkiego Księstwa, która pozostała w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, Mackiewicz nazywał „nędznym wykrojkiem z umierającą stolicą”1. Szczególną stratę we wszystkich wymiarach poniosło właśnie Wilno – w Polsce przedrozbiorowej formalna, podczas zaborów nieformalna, stolica wielkiego „kraju”; w międzywojniu wprawdzie miasto wojewódzkie, ale odcięte odległą o dwadzieścia kilometrów granicą litewską od zachodniej części swojego naturalnego zaplecza gospodarczego2. Józef Mackiewicz w artykule z 1935 r. pisał:

To jest Wilno. A rozwiązanie zagadki pozostawcie nam. Wilno jest dziełem stuleci, jest dziełem wielkim, pełnym, skrystalizowanym i konsekwentnie odpowiadającym specyficznym warunkom geopolitycznym olbrzymiego kraju. Dlatego jest inne niż Kraków i Lwów i dlatego też nie da się nagiąć pod typ tylko „regionalny”. Wieże kościołów i kopuły cerkwi Wilna pospołu przerastają pojęcie regionalizmu. Wilno jest samym sobą. Dlatego wydaje się obcym zarówno dla przybysza z Bydgoszczy, jak z Berlina3.

Idea „krajowości”, w dyskursie politycznym rozmaicie rozumiana, pojawiła się już wcześniej. Najczęściej jej początki wiąże się z działalnością Koła Terytorialnego (nazywanego także Kołem Kresowym) – frakcji parlamentarnej w pierwszej Dumie Państwowej (1906), tworzonej przez Polaków z Ziem Zabranych (terenów obecnej Litwy, Białorusi i Ukrainy)4. U jej początków znajduje się także działalność Tadeusza Wróblewskiego5 i Michała Römera6, który w swojej „Gazecie Wileńskiej” (wydawanej krótko w 1906 r.) przedstawiał ideę wskrzeszenia państwowości opartej na terytorium dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Program tej pierwszej „krajowości” bazował na patriotyzmie obywatelskim (nie krajowym) i sprowadzał się do – jak pisze Maria Zadencka – pewnego rodzaju „kompromisu historycznego”7 adresowanego do „młodych” narodów litewskiego i białoruskiego, które miały zachować polskość kulturową i dążyć do restytucji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przyszłość tego tworu i jego relacje z Polską miały być rozstrzygnięte później.

Od 1912 r. ideę tę propagował Ludwik Abramowicz8 na łamach redagowanego przez siebie „Przeglądu Wileńskiego”. W prospekcie reklamowym tego pisma notował: „PW [„Przegląd Wileński” – K.M.] będzie stał na gruncie obywatelstwa krajowego, uznając ziemie litewsko-białoruskie za kraj o charakterze odrębnym, złączony wspólnymi interesami, stanowiący całość terytorialną i zamieszkany przez kilka narodowości posiadających równe prawa do stanowienia o sobie i losach kraju”9. Abramowicz także po I wojnie światowej był wytrwałym propagatorem tej idei, która wydawała się zmierzać do jakiejś formy federalizmu. Jeszcze w 1928 r., w całkowicie zmienionych i utrwalonych od kilku lat nowych warunkach politycznych, „krajowość” definiował następująco:

Poczucie wspólności terytorialnej, niezależnie od przynależności państwowej i narodowej, które się wytworzyło wskutek wielowiekowego współżycia ludności w jednakowych warunkach prawno-politycznych, na przestrzeni stanowiącej odrębną całość geograficzno-gospodarczą, stanowi podstawę ideologii krajowej, zwanej w skróceniu „krajowością”10.

Anonimowa notatka w „Słowie”, 25 stycznia 1924 r.

Józef Mackiewicz, już później, w czasie II wojny światowej, widział siebie jako kontynuatora idei Abramowicza – po jego śmierci pisał: „Podjąłem próbę kontynuacji jego ideologii, zdając sobie całkowicie sprawę, że podejmuję ją niejako »prywatnie«, bez należnego (jak to się mówi) autorytetu, bez (jak to się mówi) szerszych warstw społeczeństwa, bez pieniędzy, prawie bez towarzyszy broni”11. Wydaje się, że autor tych słów – przynajmniej w 1954 r., gdy były one zapisywane – zdawał sobie sprawę z pewnej utopijności tego przedsięwzięcia…

Środowisko skupione wokół „Słowa” nieco inaczej rozumiało ideę „krajowości” – nigdy też nie sformułowało jakiegoś ścisłego programu, a przywiązanie do „krajowości” na pewno nie znajdowało się na pierwszym miejscu wśród jego wyróżników ideowych. Większość członków zespołu wydającego dziennik podzielała poglądy redaktora naczelnego Stanisława Mackiewicza, który deklarował się jako konserwatysta i monarchista, zwolennik regionalizmu. Grupą docelową, do której adresowane było czasopismo, byli ziemianie – „żubry kresowe”. Środowisko to sprzeciwiało się traktatowi ryskiemu (m.in. za pozostawienie „za kordonem” Mińska) oraz konsekwentnie krytykowało plany reformy rolnej. Postulowało także pewną formę autonomii Wileńszczyzny oraz manifestowało przywiązanie do osobnej tradycji tej ziemi, co było zgodne z wcześniej wspomnianą, wywodzącą się jeszcze z lat carskich, ideą „krajowości”. Za szczególnie ważny pod tym względem należy uznać artykuł Wielkie Księstwo Litewskie – pojawił się on na łamach „Słowa” w 1928 r. i wolno go uznać za w pewnej mierze „programowy”. Autor ilustruje problem przykładem poety, do którego przyznają się trzy narody:

Jeszcze pod jarzmem carskim mógł powiedzieć Mickiewicz „Litwo, Ojczyzno moja”, rozumiejąc pod słowem „ojczyzna” zarówno dalekie lasy Mińszczyzny, jak pola Żmudzi, a to tylko dlatego, że był szlachcicem. Dziś co najmniej szczytem politycznej spekulacji byłoby dopatrywać się w słowie „Tėvynė”12, wypowiedzianym nie tylko przez chłopa spod Telsz czy Połągi, ale nawet przez przeciętnego inteligenta kowieńskiego nowej litewskiej szkoły – pojęcia, obejmującego na przykład Ziemie Nowogródzkie. A jakże by to brzmiało, to „Baćkauszczyna”13 nad rzeką Świętą czy Niewiażą14? Ale kiedyś te dwa wyrazy nie były sobie tak obce: istniał pewien pomost, który je łączył. Tego pomostu teraz nie stało. Czytałem rozważania, na podstawie badań, że Mickiewicz nie umiał ani jednego słowa po litewsku. Wyciąganie z tego wniosku, że Mickiewicz nie był Litwinem, jest równie ryzykowne, jak twierdzenie dzisiejszych pism litewskich, że nim był. A w każdym razie są to sprawy, niestety, dziś nieaktualne, bo tej Litwy, którą Mickiewicz uważał za swoją ojczyznę, dziś nie ma, a było to właśnie Wielkie Księstwo Litewskie. W pojęciu prawno-międzynarodowym za czasów Mickiewicza ono nie istniało – bo było pod zaborem carskiej Rosji, nie istniało ono tak samo do ostatnich lat przed wojną, ale ponieważ treść jego stanowiła szlachta, więc żyło choć w niewoli. Dziś także Wielkie Księstwo Litewskie przecinają trzy granice, ale ono już nie żyje, bo treścią tych terenów nie jest szlachta15.

Autor powyższych słów patrzy na problem dychotomicznie: z jednej strony konstatuje upadek formacji politycznej, która stanowiła część przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, z drugiej – domyślamy się, że chciałby jakiejś formy zachowania dawnego Wielkiego Księstwa. Jak widać – jednym z najważniejszych dylematów dla środowiska krajowców ze „Słowa” był zakres suwerenności proponowany dla postulowanego „kraju”. W ich intencjach zdecydowanie przekraczał on formułę unitarną państwa polskiego16 – celem miała być konstrukcja o strukturze federacyjnej; była to więc w gruncie rzeczy „idea jagiellońska”17. Realnym wzorcem była Litwa w czasach księcia Witolda. Józef Mackiewicz przypominał, że władca ten18 stał na czele państwa wielonarodowościowego i wielokulturowego, w którym używano kilku języków, i jako taki był uosobieniem „jednej, wielkiej, historycznej Litwy”19. Litwę powstałą po I wojnie światowej pisarz uważał zaś za państwo nacjonalistyczne, odcinające się od historycznego wieloetnicznego księstwa.

Podsumowując powyższe uwagi, należałoby jeszcze zadać pytanie o szanse powodzenia programu „krajowców” i o przyczyny odrzucenia tej propozycji ułożenia na nowo relacji przede wszystkim między Polską i Litwą. Gdy w 1915 r. do Wilna wkroczyły wojska niemieckie, 19 grudnia opublikowano uniwersał Wielkiego Księstwa Litewskiego, podpisany przez Radę Konfederacji, wzywający do reaktywacji tego organizmu państwowego. Charakterystyczne jest to, że akt ten (w czterech językach: polskim, litewskim, białoruskim oraz jidisz) wydano anonimowo – tak jakby nikt nie chciał wziąć za niego pełnej odpowiedzialności20. Deklarowany organ egzystował przez kilka miesięcy, obumierając stopniowo – powodem tego procesu był fakt, że żadna z narodowości zamieszkujących Wileńszczyznę nie chciała się z nim identyfikować, a każda zaczęła tworzyć własne struktury, które miały był zalążkiem powstania własnego państwa narodowego21.

Wydaje się więc, że perspektyw reaktywacji jakiejś formy Wielkiego Księstwa nie było już od początku I wojny światowej. Ostateczny kres tym planom położyło powstanie państw jednolitych narodowościowo lub też do takiej jednolitości dążących. Świadomość konieczności zwrócenia się przeciwko Polakom legła u podstaw tworzącej się państwowości litewskiej, zanim jeszcze doszło do wydarzeń, które na długie lata zatruły stosunki polsko-litewskie. Zasadnicze składniki obrazu Polaka-wroga zostały ukształtowane na długo przed eskalacją konfliktu, jakim w potocznym odczuciu była akcja generała Lucjana Żeligowskiego. Od początku procesu urzeczywistniania niepodległości litewskiej władze konsekwentnie budowały wizerunek Polaków jako nieprzyjaciół wewnętrznych i zewnętrznych22.

Ostatnią próbą ocalenia nadziei na jedność terytorialną części dawnego księstwa było powstanie Litwy Środkowej pod koniec 1920 r. Według badaczy zamiarem twórców tego quasi-państwa było dążenie do jego połączenia w jedną polsko-litewską strukturę państwową23. Efektem „buntu” oddziałów generała Lucjana Żeligowskiego (z pełną akceptacją Józefa Piłsudskiego) było powstanie Litwy Środkowej z dominującą ludnością polską. W przyszłości miała się ona zjednoczyć z Litwą „kowieńską”. To, że Litwa Środkowa nie została natychmiast wchłonięta przez państwo polskie, lecz trwała przez półtora roku jako formalnie odrębny byt, może świadczyć o tym, że projekt ten był traktowany poważnie. W 1921 r. trwały próby kompromisu, których efektem miałoby być połączenie Litwy Środkowej i Litwy. Prowadził je polityk belgijski Paul Hymans. Według pierwszej propozycji nowo powstałe państwo miało być dwujęzyczne, podzielone na dwa kantony: wileński i kowieński, miało zawrzeć z Polską umowy gospodarcze, militarne oraz dotyczące kierunku polityki zagranicznej. Po odrzuceniu tej propozycji przez Litwę pojawił się nowy projekt, który dawał większą władzę Litwie „kowieńskiej”, ale mieszkańcy Wileńszczyzny mieliby prawo współdecydowania o sprawach regionu – obydwa państwa powołałyby radę konsultacyjną do spraw polityki gospodarczej i zagranicznej, a Polska miałaby prawo korzystać z portu w Kłajpedzie24. W obydwu wersjach porozumienia miał więc powstać rodzaj konfederacji polsko-litewskiej przypominający relacje między przedrozbiorową Koroną i Wielkim Księstwem Litewskim. Przeszkodą w realizacji tych planów było z pewnością jednoznaczne stanowisko Litwy. Jak pisze Krzysztof Buchowski:

W oczach litewskich działaczy włączenie Litwy do Polski lub związek federacyjny oznaczałyby dopełnienie zagłady narodu poprzez nieuchronny dalszy postęp polonizacji. Przyjmowali przy tym, że litewski interes narodowy miał w tym wypadku absolutnie priorytetowe znaczenie. Właśnie obroną elementarnych wartości narodowych Litwini motywowali opór przeciwko wszelkim próbom wznowienia unii z Polską, nawet jeżeli skutkiem takiej postawy musiało być zachwianie stabilności gospodarczej i osłabienie pozycji międzynarodowej młodego państwa. […]

Kolejne epizody ukazujące ich [Polaków – K.M.] negatywne oblicze interpretowano w propagandzie jako potwierdzenie słuszności przyjętych wcześniej założeń. Jednocześnie każde dramatyczne spięcie nasilało antypolskie nastroje wśród ogółu ludności. W ogniu konfliktu uległ przyspieszeniu proces krystalizowania się litewskiej świadomości narodowej, od początku zwróconej przeciwko wyraźnie wskazanemu, najważniejszemu przeciwnikowi. Polacy zyskiwali etykietę odwiecznego wroga, dążącego do zagarnięcia litewskiego terytorium i zniewolenia Litwinów25.

Stanowisko litewskie było więc niezmiennie konsekwentne: pełna suwerenność państwa litewskiego nad Wilnem i Wileńszczyzną. Argumentem była historia sprzed stuleci, natomiast nad aktualną sytuacją demograficzną przechodzono do porządku dziennego. W litewskiej prasie i na mityngach politycznych od późnej wiosny 1919 r. pisano o „polskim froncie”, Polaków porównywano „do dzikich zwierząt, którym instynkt nakazuje polowanie na ofiary oraz agresję wobec słabszego. Propaganda otwarcie nawoływała do »świętej wojny« przeciw »odwiecznemu wrogowi«”26. Często odwoływano się do tradycyjnego antagonizmu: dwór (polski) – wieś (litewska). Ważnym programem większości stronnictw politycznych na Litwie była reforma rolna, która sprowadzała się przede wszystkim do likwidacji polskiej warstwy ziemiańskiej27. Według ideologów państwa litewskiego możliwa była koegzystencja ich państwa z Rosją bolszewicką. Wiara ta opierała się na przekonaniu, że średniowieczna Litwa żyła w zgodzie z Rusią, a początkiem ich problemów była unia z Polską. Perspektywa federacji w ramach jednego państwa oznaczała dla Litwinów – w perspektywie kilku pokoleń – „rozpłynięcie się” w polskim „morzu”. Litwinów na Litwie było poniżej dwóch milionów – we wspólnym z Polską państwie stanowiliby zatem dopiero czwartą co do liczebności mniejszość narodową, po Żydach, Ukraińcach i Białorusinach. Po stronie litewskiej nie było przy tym żadnej liczącej się siły politycznej, która stawiałaby na jakąś formę konfederacji lub choćby tylko współpracy z Polakami28.

Polska jednak, mając zdecydowaną przewagę demograficzną w Wilnie oraz jego najbliższej okolicy, nie chciała i nie mogła z oczywistych względów przekazać Wileńszczyzny Litwinom. Jeśli rząd polski po traktacie ryskim był wielokrotnie oskarżany o zdradę Polaków pozostałych „za Zbruczem” – na Mińszczyźnie, Żytomierszczyźnie i Podolu (mimo iż stanowili oni tam wyraźną mniejszość) – to ileż bardziej uzasadnione byłyby żale z powodu geograficznie bliższej Wileńszczyzny, gdzie Polacy stanowili jednak zdecydowaną większość? Sytuacja była więc rzeczywiście patowa, a zasadnicza różnica między perspektywą polską i perspektywą litewską sprowadzała się do radykalnie odmiennej oceny dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego od czasów Władysława Jagiełły: dla Litwinów był to czas zdrady i zaniku poczucia ich odrębności, dla Polaków – epoka wielkości Rzeczypospolitej Obojga Narodów, przez stulecia największego państwa w Europie Środkowo-Wschodniej. Właśnie z powodu odmiennej perspektywy w ocenie tej epoki Mackiewicz w Wielkim nieporozumieniu z 1927 r. zaznaczał wprost:

Nie walczymy z Litwą, ale z rządem kowieńskiej republiki, który jest wrogiem tradycji naszych wspólnych przodków. […] Staliśmy i stoimy na stanowisku, że do Litwy posiadamy niczym niezaprzeczone prawa, przekazane nam w spuściźnie przez wieki świetnej tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego z Polską w jeden organizm państwowy złączonego. Tych najpiękniejszych kart historii Najjaśniejszej Rzeczpospolitej nie wyrwą nam z pamięci ani panowie Pleczkajtisy i Polakiewicze, ani Voldemarasy i Daukantasy29.

Z perspektywy twardej polityki sytuacja wydawała się beznadziejna i skłaniała raczej do akceptacji status quo. Józef Mackiewicz i całe środowisko „krajowców” doskonale zdawali sobie sprawę z powyższych planów i uwarunkowań30. Rację ma więc Nina Taylor-Terlecka, która zauważa ewolucję stosunku pisarza do idei „krajowości”: pod koniec lat trzydziestych, przeczuwając zbliżającą się konfrontację sąsiadów Rzeczypospolitej, Mackiewicz doszedł do wniosku, że „jego program krajowy był naiwny. Przyznaje się też do marzycielstwa politycznego, do żywienia złudzeń”31.

1 Ibidem, 174.

2 Diagnozę sytuacji Wilna zawierał artykuł pod znaczącym tytułem Wilno umiera („Słowo”, 3 VIII 1929, s. 1). Jego autorem jest jednak prawdopodobnie Stanisław Mackiewicz (sygnowany jest kryptonimem „M”). Końcowa wzmianka o Bydgoszczy może być aluzją do ówczesnego wojewody wileńskiego Ludwika Bociańskiego (Wielkopolanina z urodzenia), który kilkanaście lat wcześniej był piłkarzem w drużynie Polonii Bydgoszcz.

3 J.M. [Józef Mackiewicz], Czy wielka zagadka Wilna?, „Słowo”, 3 X 1935 (Bzj, 365).

4 J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905–1922, Poznań 1983, s. 55–62.

5 Tadeusz Wróblewski (1858–1925), prawnik, polityk, członek litewskich towarzystw naukowych, założyciel wileńskiej Biblioteki Wróblewskich.

6 Michał Römer (1880–1945), autor m.in. prac: Stosunki etnograficzno-kulturalne na Litwie, Kraków 1906 i Litwa. Studyum o odrodzeniu narodu litewskiego, Lwów 1908. W czasie pierwszej wojny światowej legionista, wtedy zwolennik Piłsudskiego. W 1919 r. wysłannik Piłsudskiego do Kowna w celu przekonania Litwinów do związku z Polską (był przewidywany na premiera rządu polsko-litewskiego w Wilnie). Po 1920 r. odmówił przyjęcia urzędu premiera Litwy Środkowej i związał się z Litwą, był m.in. rektorem Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. W czasie drugiej wojny światowej przebywał w Wilnie, gdzie inicjował spotkania polsko-litewskie, w których uczestniczył Mackiewicz. Jest autorem obszernych dzienników; ich sześciotomowy wybór: Warszawa 2017–2019 (S. Kieniewicz, Römer (Romer) Michał [w:] Polski słownik biograficzny, t. 31, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańk–Łódź 1988–1989).

7 M. Zadencka, Idea krajowa w powieściach Józefa Mackiewicza [w:] Wilno literackie na styku kultur, red. T. Bujnicki, K. Zajas, Kraków 2007, s. 274.

8 Ludwik Abramowicz (1879–1939), na początku XX w. związany z polskimi organizacjami niepodległościowymi, od 1912 r. redaktor „Przeglądu Wileńskiego”, propagującego idee ówczesnych „krajowców”. Uważany za głównego ideologa tego nurtu, zwolennik niepodległości Litwy i przyłączenia do niej Wileńszczyzny (M. Nekanda-Trepka, Ludwik Abramowicz-Niepokójczycki – redaktor „Przeglądu Wileńskiego” [w:] Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. T. Bujnicki, K. Stępnik, Lublin 2005, s. 49–57).

9 Cyt. za: Z. Solak, Między Polską a Litwą. Życie i działalność Michała Römera 1880–1920, Kraków 2004, s. 74–75. Deklaracja ta w warunkach demokratyzującego się wtedy cesarstwa rosyjskiego miała oczywiście trochę inny wymiar niż po pierwszej wojnie światowej – zmierzała przede wszystkim do wyodrębnienia ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego z cesarstwa rosyjskiego.

10 Cytat za: m., Wielkie Księstwo Litewskie, „Słowo”, 4 X 1928, s. 228 (Włodzimierz Bolecki identyfikuje kryptonim „m.” jako „Józef Mackiewicz”). Fragment ten w „Słowie” funkcjonuje na zasadzie aprobatywnego przytoczenia fragmentu artykułu Ludwika Abramowicza Zasadnicze różnice, zamieszczonego w „Przeglądzie Wileńskim”. Autor („m.”) zasadniczo polemizuje z artykułem konkurencyjnego czasopisma, który uzasadniał podstawowe znaczenie warstwy szlacheckiej jako spoiwa gwarantującego istnienie bytu pod nazwą „Wielkie Księstwo Litewskie”. Teza „Przeglądu Wileńskiego” była następująca: nie ma warstwy szlacheckiej – nie ma Wielkiego Księstwa Litewskiego.

11 J. Mackiewicz, O pewnej, ostatniej próbie i o zastrzelony Bujnickim, „Kultura” 1954, nr 11, s. 85.

12 Tėvynė (lit.) – ojczyzna.

13 Baćkauszczyna, бацькаўшчыну (białor.) – ojczyzna.

14 Święta – dopływ Wilii; Niewiaża (Issa z powieści Czesława Miłosza) – dopływ Niemna. Rzeki w centralnej części Litwy.

15 m., Wielkie Księstwo Litewskie…, s. 228.

16 W tej sprawie Józef Mackiewicz polemizował m.in. z prof. Józefem Herbaczewskim, który był zwolennikiem porozumienia polsko-litewskiego, ale na warunkach pozostawienia status quo ich ówczesnych granic (zob. (m.), Zapytujemy prof. Herbaczewskiego, „Słowo”, 28 VIII 1930, s. 1; V. Narušienė, Józef Albin Herbaczewski. Pisarz polsko-litewski, Kraków 2007).

17 Zob. na ten temat także: Krajowość – tradycje zgody narodów w dobie nacjonalizmu: materiały z międzynarodowej konferencji naukowej w Instytucie Historii UAM w Poznaniu, (11–12 maja 1998), red. J. Jurkiewicz, Poznań 1999.

18 W 1930 r. Litwini z Kowna chcieli umieścić w katedrze wileńskiej monumentalny pomnik księcia Witolda, w pięćsetlecie jego śmierci, z napisem wyłącznie w języku litewskim (zob. na ten temat: m. [Józef Mackiewicz], W sprawie Witolda i wywiad z ks. prałatem Sawickim, „Słowo”, 28 I 1930, s. 1).

19 Zob.: (m.) [Józef Mackiewicz], Maior Dux Lituaniae, „Słowo”, 6 II 1930, s. 1.

20 A. Pukszto, Postawy wileńskich Polaków pod niemiecką okupacją w latach 1915–1918 [w:] Ostatni obywatele…, s. 282.

21 Zob. na ten temat: Z. Ponarski, Konfederacja Wielkiego Księstwa Litewskiego 1915–1916, „Białoruskie Zeszyty Historyczne” 1998, z. 10, s. 56–67.

22 Zob.: K. Buchowski, Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku, Białystok 2006.

23 Tak uważa m.in. M. Nekanda-Trepka, Ludwik Abramowicz-Niepokójczycki…

24 Historię negocjacji relacjonuję na podstawie pracy K. Buchowskiego, Litwomani…

25 Ibidem, s. 117–118.

26 Ibidem, s. 105.

27 W felietonie Niechęć do własnej ojczyzny Mackiewicz pisał: „Te głosy, zarówno z lewicy, jak i prawicy, zgodnym chórem potwierdzają raz jeszcze otwarcie prawdziwy cel reformy rolnej na Litwie – zniszczenie prastarej, wielkiej kultury ziemiańskiej na Kowieńszyźnie” (Bzj, 94).

28 W tym akapicie referuję tezy Krzysztofa Buchowskiego z cytowanego już dzieła. Tam także litewskie źródła podające cytaty i opinie.

29 m. [Józef Mackiewicz], Wielkie nieporozumienie, „Słowo”, 10 XI 1927 (Bzj, 104–105). Nazwiska polityków litewskich i polskich, którzy w różnych okresach dwudziestolecia międzywojennego zajmowali stanowisko prolitewskie: Jeronimas Plečkaitis – po przewrocie na Litwę w grudniu 1926 r. był przywódcą rebelii antyrządowej w Taurogach i Olicie, potem na emigracji w Wilnie i Grodnie; Karol Polakiewicz – legionista, w II RP polityk kilku partii; Augustinas Voldemaras – historyk na Litwie, dwukrotny premier; Teodoras Daukantas – generał litewski, wcześniej w marynarce imperium rosyjskiego.

30 Plan Litwy kantonalnej Paula Hymansa był referowany na łamach „Słowa” w anonimowym artykule Nowy projekt litewski w sprawie Wilna (25 V 1930, s. 1). Co ciekawe w zakończeniu tego artykułu autor trafnie przewiduje losy Wilna w czasie drugiej wojny światowej: „W wypadku, gdyby Polska nie zlikwidowała problemów spornych przynajmniej w stosunku do jednego ze swych wielkich sąsiadów, nie będzie się ona mogła długo w obecnych granicach utrzymać i zostanie ze wszystkich stron nader mocno okrojona. […] O ile kwestię wileńską rozstrzygnie oręż kilku narodów, losu Wileńszczyzny z góry przewidzieć nie podobna; najprawdopodobniej większa część Wileńszczyzny przypadłaby Białorusi, zaś samo miasto wraz z wąskim pasem – Litwie” (ibidem).

31 N. Taylor-Terlecka, Józefa Mackiewicza wizja Wielkiego Księstwa Litewskiego 1922–1939 [w:] Ostatni obywatele…, s. 118.

III Pierwsze próby literackie: Pan poseł i Julia oraz Wileńska powieść kryminalna

Dziennikarstwo publicystyczne dość szybko przestało zaspokajać potrzeby Józefa Mackiewicza, którego zainteresowania wyraźnie zaczęły ewoluować w stronę literatury. Jest to o tyle zaskakujące, że takiego zwrotu nie zapowiadały jego pasje przyrodnicze ani wcześniejsze doświadczenia szkolne. Już po II wojnie światowej, wspominając swoje lata gimnazjalne, pisał:

Z […] nieco dziecinnych rozczarowań do wymarzonego, wyśnionego, świętego ongi ideału szkoły polskiej wynikał też mój stosunek do literatury. Do literatury, nie do książek; „literaturę” rozumiałem jako przedmiot wykładowy, przede wszystkim literaturę polską, która mi się od początku wydała nazbyt deklamatorska. Był to przedmiot najbardziej przeze mnie nielubiany. Nie mogłem go lubić, bo nie wierzyłem ani jednemu słowu i nie wierzę do dziś dnia.

Kiedyś, pamiętam, Leoś D. zapytał Władzia S.:

– Słuchaj, ty wierzysz w mesjanizm?

– A idźże ty won – odpowiedział Władzio.

Z tym samym Władziem przeczytaliśmy chyba wszystkie powieści Walerego Przyborowskiego, w których stary wachmistrz, gdy się rozsierdził na dobre, dopieroż to klął: „Do stu par tysięcy kartaczy!”. I z Władziem z tej samej szóstej poszliśmy do autentycznych ułanów, gdzie wachmistrz, nawet w doskonałym humorze, nie mówił inaczej niż: „Ach bracia, k… wasza mać!”. Nie mogłem się oprzeć wrażeniu, że analogiczna rozpiętość zachodziła pomiędzy komentatorsko-deklamatorską literaturą, którąśmy wkuwali, a widzianą i słyszaną prawdą. Może dlatego książki „uczone” w szkole tak niechętnie bierze się później do ręki1.

Słowa te dostatecznie uzasadniają predylekcję dziennikarską i faktograficzną Mackiewicza. Z powyższego cytatu dość jasno odczytujemy także informację, że literatura tworzona przez autora z takimi jak Mackiewicz uprzedzeniami musi być całkowicie odmienna – być może należałoby nawet powiedzieć: musi być zupełnie „nieliteracka”. W jakiejś mierze w takiej właśnie konwencji mieszczą się dwa dzieła powstałe jako efekt „kooperacji” literackiej na początku lat trzydziestych. W 1931 r. we współpracy z Kazimierzem Leczyckim Mackiewicz napisał sztukę teatralną Pan poseł i Julia, dramat z pogodnym zakończeniem w trzech aktach2. Utwór, do dziś niewydany, miał podtekst polityczny: tytułowa Julia mści się na pośle, który ją kiedyś porzucił dla innej… Poziom sztuki dobrze ilustruje fragment, w którym bohaterowie definiują istotę konfliktu:

NOWACKI:

Słuchaj Julio, mówmy serio.

JULIA:

Słucham, słucham.

NOWACKI:

Moja droga, wiesz dobrze, że najgorętszym moim marzeniem byłoby ożenić się z tobą, ale, ale…

JULIA:

No, no odważniej, odważniej.

NOWACKI:

Ale zaszły pewne okoliczności i na horyzoncie mojego życia…

JULIA:

Proszę, proszę.

NOWACKI:

Zjawiła się…

JULIA:

Inna kobieta.

NOWACKI:

Kobieta ta stała się dla mnie tym, czym jeszcze pół roku temu byłaś ty.

JULIA:

Więcej niż ja: ma posag, którego ja nie posiadam.

NOWACKI:

Skądże te informacje… To nie ma żadnego znaczenia.

JULIA:

Dla ciebie osobiście, przypuśćmy… nie, ale partia, która potrzebuje pieniędzy, zasady książęco-demokratyczne, które wymagają złotego fundamentu, nowoczesny Paccard do objeżdżania wyborców…

NOWACKI:

Mnie możesz znieważać, moje zasady, proszę cię, zostaw w spokoju…

JULIA:

Tak, tak wybory, wybory nie mogą obejść się bez pieniędzy, ponieważ to one dają tobie trybunę, z której głosisz te wszystkie wzniosłości, którym przeczy na każdym kroku twoje życie prywatne. Przecież to one robią ciebie tym, czym jesteś, mały, przeciętny, płytki człowieku3.

Na dość stereotypowo ujęty konflikt porzuconej, słabej, chociaż dość inteligentnej Julii Paprockiej i zakłamanego posła Jana Nowackiego (nota bene promującego ustawę O ochronie kobiet porzuconych…) nałożona jest satyra polityczna, nieco w typie Gogolowskim: bohaterowie są zaplątani w rozmaite niejasne układy lokalne, w których każdy próbuje sobie coś załatwić. Z punktu widzenia sztuki teatralnej Panu posłowi i Julii można zarzucić brak istotnego węzła dramatycznego: bohaterowie raczej monologują i relacjonują, niż dialogują czy też ukazują jakieś wydarzenia i przeżywają poważne tragedie. Mimo tych mankamentów sztuka trafiła na deski wileńskiego teatru Lutnia, a życzliwy autor recenzji zamieszczonej na łamach „Słowa” pisał: „Panowie Leczycki i J[ózef] Mackiewicz nie oburzą się na mnie, skoro powiem, że na drodze pisania komedii odkryją sami to, co Szekspir był kiedyś odkrył i wszyscy wielcy pisarze świata…”4.

Na początku 1933 r. ukazała się natomiast (najpierw w „Słowie”, a potem w edycji książkowej) Wileńska powieść kryminalna – wspólne dzieło obu braci Mackiewiczów oraz Jerzego Wyszomirskiego i Waleriana Charkiewicza, wydane pod pseudonimem „Felicja Romanowska”5. Największy udział w tym przedsięwzięciu miał Józef Mackiewicz – spod jego pióra wyszło aż 12 spośród 27 rozdziałów. Kamuflaż był niemal doskonały – czasopismo zamieściło nie tylko fotografię autorki, ale również fragmenty jej biografii, a promotorką tego wcześniej nieznanego talentu literackiego miała być sama Zofia Nałkowska. W świecie literackim powieść została powitana kilkoma recenzjami; Karol Wiktor Zawodziński na łamach „Przeglądu Ilustrowanego” pisał:

Swojskość dekoracji nadaje odmienny posmak konkretności i namacalności scenerii: w powieściach cudzoziemskich ma ona dla nas wyłącznie znaczenie matematycznych elementów dyskutowanego rebusu. Mało tego, daje ona okazję dotykania nieustannego spraw bieżących tego niezbyt wielkiego światka, jakim jest Wilno, a zwłaszcza jego „świata” urzędowego, literacko-artystycznego, naukowego i politycznego6.

Tekst powieści był wręcz gęsty od rozmaitych znaczeń i aluzji, m.in. do konwencji gatunkowej kryminału, do życia politycznego i kulturalnego ówczesnego Wilna, a także do miejscowej kroniki wypadków kryminalnych z lat trzydziestych. Były też aluzje do „Kuriera Wileńskiego” – prasowej konkurencji „Słowa” na gruncie lokalnym. Tłem wydarzeń jest wymienione w tytule miasto ze swoją topografią: ulicami, budowlami, obiektami gastronomicznymi, ukazane skrupulatnie, miejscami wręcz naturalistycznie – z Wileńską powieścią kryminalną można wręcz wędrować po zaułkach, restauracjach i cukierniach wileńskiej Starówki7. Pod tym względem dzieło to nawiązuje do literackiej konwencji wcześniejszych o kilkadziesiąt lat powieści sensacyjnych ukazujących tajemnice różnych miast8.

Obydwa dzieła powstałe „we współpracy” były z pewnością dla Józefa Mackiewicza dobrą okazją do wypróbowania własnych możliwości literackich. Szczególnie drugie z nich (Wileńska powieść kryminalna) było szkołą operowania konwencjami, ale również ustaliło pewien model relacji pisarza ze środowiskiem. Powieść w swoim założeniu miała być prowokacją – i zamierzenie to osiągnęła. Jak pisze Włodzimierz Bolecki, „rozpoczęła się lokalna wojna literacko-publicystyczna, w której bronią były wymierzone w redaktorów »Słowa« złośliwe wiersze, wierszyki, notki, komentarze, oświadczenia czy listy zbiorowe”9. Przy tej okazji Józef Mackiewicz wchodził w liczne spory z „Kurierem Wileńskim”, ujawniając swój talent polemiczny. W 1936 r. ukazało się natomiast jego pierwsze „samodzielne” dzieło literackie – zbiór nowel zatytułowany 16-go między trzecią i siódmą10.

1 Jak się uczyli współcześni pisarze polscy? Ankieta…, s. 3.

2 Kopie maszynopisu tego dramatu znajdują się w archiwum Józefa Mackiewicza w Muzeum w Rapperswilu oraz w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (AIPN 3031/1). Charakter współpracy Leczyckiego jest niejasny – Mackiewicz w jednym ze swoich życiorysów najpierw podał informację o współautorstwie, a potem ją skreślił (W. Bolecki, Ptasznik…, 78). Współpracownik Mackiewicza łączył dziennikarstwo z literaturą, był autorem nowel oraz powieści autobiograficznej Państewko (Warszawa 1928, wydanej także 2008), był też podróżnikiem, drukował korespondencje z Ameryki Południowej. Zmarł jako zesłaniec w Kazachstanie w 1941 r.

3 K. Leczycki, J. Mackiewicz, Pan poseł i Julia, maszynopis w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswillu (12 s.)

4 Rec. M. Limanowski, Teatr w „Lutni”, „Słowo”, 6 XII 1931, s. 2. W Narodowym Archiwum Cyfrowym można zobaczyć fotografie z tej inscenizacji, https://audiovis.nac.gov.pl/obraz/152328/, dostęp 22 IV 2020 r.

5 Zob. współczesne wydanie powieści: F. Romanowska, Wileńska powieść kryminalna, wstęp i przypisy W. Lewandowski, Londyn 1995.

6 K.W. Zawodziński, Metamorfozy powieści kryminalnej, „Tygodnik Ilustrowany” 1933, nr 17, s. 327. O powieści pisał także L. Piwiński na łamach „Rocznika Literackiego” (1934, s. 109).

7 Genezę i problematykę powieści przedstawia Tadeusz Bujnicki („Wileńska powieść kryminalna” Felicji Romanowskiej na tle gazetowych powieści kryminalnych w odcinkach „Słowa” i „Kuriera Wileńskiego”, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2016, seria „Scripta Humana”, t. 5: Kryminał. Między tradycją a nowatorstwem, red. M. Ruszczyńska et al.).

8 Por. np. Tajemnice Paryża E. Sue (1842), Tajemnice Londynu P. Févala (1843), Tajemnice Marsylii É. Zoli (1867), Tajemnice Warszawy A. Pierzchnickiego (1909). Literackim „potomstwem” wileńskiej powieści kryminalnej może być w jakiejś mierze Zły Leopolda Tyrmanda (1955) – panorama kryminalnego życia Warszawy.

9 W Bolecki, Ptasznik…, s. 82.

10 J. Mackiewicz, 16-go między trzecią i siódmą, Wilno 1936 (77 s.). Opowiadania z tego tomu omawiam w rozdziale „Pod każdym niebem” i inne opowiadania Józefa Mackiewicza wraz z powojennymi małymi formami prozatorskimi autora.

IV Reporter i publicysta. Bunt rojstów

W latach trzydziestych Józef Mackiewicz udzielał się przede wszystkim jako dziennikarz reporter, zyskując coraz większą rozpoznawalność w całym kraju. Przed laty Maria Zadencka tak podsumowała oryginalność jego sztuki reporterskiej:

W reportażach objawiał się Mackiewicz jako wróg numer jeden biurokracji. Tropił oszustwa urzędnicze, najrozmaitsze objawy złego czy bezmyślnego funkcjonowania instytucji czy indolencji władz. Były kampanie, które wygrywał, więc wiele osób zwracało się doń o pomoc, o obronę swoich praw. Każdą sprawę, o której pisał, poznawał dokładnie, ze stanowiska każdej strony, opisywał logicznie, chronologicznie. Z reguły okazywało się, że winna w danym przypadku jest instytucja, władza. Ludzie, których bronił, reprezentowali często stare niepisane prawa tych ziem, ignorowane, nierozumnie zwalczane przez nieznające miejscowych warunków władze1.

Mackiewicz – sam indywidualista – świetnie rozumiał ludzi, którzy nie mieścili się w ramach urzędniczych paragrafów; tak było m.in. z geograficznie bardzo odległą od Wilna sprawą pustelnika, który przed piętnastu laty zamieszkał w Pieninach, w pobliżu zamku św. Kingi, nie uzyskując wcześniej zgody Dyrekcji Lasów i Zarządu Parku Narodowego. Po przedstawieniu historii nielegalnego eremity w reportażu pod intrygującym tytułem Ponura tajemnica niestotalizowanego pustelnika (przypadek ten był wtedy w Polsce znany, gdyż pisali o nim m.in. Jan Wiktor, Antoni Wasilewski i Maria-Jehanne Wielopolska) Mackiewicz wyrażał swoje oburzenie faktem, „żeby nawet pustelnikowi narzucać obowiązek stawania na baczność przed panem leśniczym, kierownikiem, magistrem, dyrektorem, konserwatorem, referentem…” (Nv, 171). Z punktu widzenia biografii pisarza interesujące może być jego wyznanie uczynione w tym reportażu:

Nie lubię gór, lubię patrzeć w twarz równinie. Godzinami się toczyć po litewskich lasach. Lubię poleską tundrę i nie lubię turystów, szlaków znaczonych farbą na korze i tego, co mi „Wedla” reklamuje w puszczy. Ale nie mogę zaprzeczyć, że jest tu pięknie nad wyraz. Pięknie jak na oleodruku (Nv, 166).

Publicystyka Józefa Mackiewicza powstająca w latach trzydziestych staje się coraz bardziej różnorodna. Oprócz typowych felietonów i artykułów pojawiają się rozmaite formy dokumentalne. Przykładem może być tekst o przydługim tytule Ad mirażau kulturnaj pracy u Miensku po „Sołowieckije i Koreło-Murmanskije Isprawitielno Trudowyje Łagiery”2. Pierwszych kilka zdań to wprowadzenie narratora Mackiewicza, a zasadnicza część to już wywiad-relacja Franciszka Olechnowicza, wileńskiego Białorusina, który na początku lat dwudziestych dobrowolnie znalazł się Związku Sowieckim, przekonany, że tam będzie mógł działać na niwie kultury białoruskiej. Po kilku latach został aresztowany i zesłany na dziesięć lat do łagru. Dzięki staraniom przyjaciół w Polsce w wyniku wymiany za białoruskiego komunistę mógł wrócić do Wilna.

Anons prasowy w „Słowie”, 5 lutego 1938 r.

Efektem rozwoju działalności dziennikarskiej Józefa Mackiewicza jest wydany w 1938 r. Bunt rojstów – książka zawierająca 24 reportaże, która ukazała autora jako ukształtowaną osobowość dziennikarską, zajmującą ważne miejsce w gronie międzywojennych mistrzów tego gatunku3. Zapowiedzią uznania czytelniczego dla tego dzieła był poprzedzający je List do autora pióra samego Ferdynanda Ossendowskiego. Słynny podróżnik i pisarz wyrażał w przedmowie swoje uznanie w sposób niezwykle emocjonalny, zapowiadający żywy odzew, jaki książka miała zyskać wśród czytelników: „Każdy najmniejszy reportaż umieszczony w książce Pana żywym echem odbił się w moim sercu i obudził w nim wspomnienia tego, co przejrzałem własnymi oczyma…”4. W dalszym ciągu Listu… Ossendowski wyjaśnia czytelnikom, dlaczego w swoich dziełach nie podjął problemów obecnych w książce Mackiewicza. Sytuacja, w której starszy o pokolenie reporter czuje się zobowiązany do „tłumaczenia się” przed dziennikarzem „Słowa”, z pewnością świadczy o uznaniu jego rangi literackiej wykraczającym daleko poza kurtuazyjne uprzejmości, zwłaszcza że towarzyszą temu zapewnienia o „odsłonięciu rzetelnej prawdy o naszych kresach”, o „gorącym sercu autora łomoczącym szybkim tętnem”, i wreszcie – o współczuciu i miłości „dla ludzi zapomnianych przez wszystkich oprócz sekwestratora…”. Ossendowski dostrzegł także to, co jest specyfiką książki Mackiewicza – jej „buntowniczość” wyrażającą się w przesłaniu, które autor Buntu rojstów formułuje w zdaniu: „To tylko państwo jest godne posiadać własne prawa, w którym każdy obywatel tego swego prawa broni!”. Potwierdzeniem wagi problemu i „buntu” obecnego w książce niech będzie fakt, że cenzura skreśliła fragment przedmowy Ossendowskiego5.

Ksawery Pruszyński na łamach „Wiadomości Literackich” anonsował ukazanie się książki, która jest „tragiczna, lecz państwowotwórcza, bo walcząca z zakłamaniem, łatwizną, kwietyzmem”. Recenzent przewidywał, że będzie ona zwalczana jak żadna inna, dlatego że „żadna nie miała bezczelności powiedzieć aż tak dużo prawdy”6. Karol Zbyszewski odnotowywał, że Mackiewicz

nie jest radosnotwórczy. Mowy przy bankietach nie wprawiają go w baranią ekstazę. Po kraju nie jeździ salonkami ani ministerialnymi autami. To chroni go przed bezkrytycznością. Zawsze zagląda pod przykrywkę frazesów, szumnych deklaracji i nie tai tego, co tam spostrzega. Pisze z odcieniem smutku, jak powiedzą zapewne urzędowe czynniki – z sardonicznym grymasem szkodnika7.

I dodawał:

Mówienie prawdy nie jest szkodnictwem. Bunt rojstów rozwiewa wiele iluzji zaszczepionych nam przez komunikaty PAT-u, pokazuje nam smutne, biedne, sekciarskie, zrezygnowane kresy takimi, jakie są naprawdę. To arcypożyteczna książka.

A że napisana z talentem, czyta się ją lekko, z przyjemnością8.

Wyjątkowość i odkrywczość Buntu rojstów podkreślali wszyscy recenzenci9. Książka była na pewno wielkim sukcesem literackim Józefa Mackiewicza – po kilkunastu latach terminowania w zawodzie dziennikarskim opublikował dzieło gatunkowo nowatorskie i odważne, które zaznaczyło odrębność i wyjątkowość jego autora i które czytelnicy przyjęli z zainteresowaniem. Tytułowy bunt nie był tylko figurą retoryczną, lecz dobrze przemyślaną strategią autorską, a można go rozumieć na rozmaite sposoby. Przede wszystkim jako sprzeciw wobec sielankowej i euforycznej wizji rozwoju Rzeczypospolitej międzywojennej, obecnej w ówczesnych mediach i oficjalnej linii rządowej: Mackiewicz ukazuje północno-wschodnie kresy jako krainę „zapomnianą przez Boga i ludzi”, kraj często wręcz niewyobrażalnej nędzy i ciemnoty, zaniku tradycyjnych wyznań chrześcijańskich10, braku perspektyw rozwoju gospodarczego, niedokończonych lub zapomnianych inwestycji państwowych. W tym aspekcie wydaje się, że Bunt rojstów można rozpatrywać jako dzieło polemiczne na przykład wobec twórczości reportażowej Melchiora Wańkowicza, który w Sztafecie entuzjastycznie przedstawiał oszałamiające perspektywy związane z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego. Mackiewicz pokazywał regiony, przed którymi nie stworzono takich perspektyw, co oznaczało dla nich pozostawanie na marginesie państwa polskiego, w stanie permanentnego regresu.

Już pod koniec lat dwudziestych ukształtowała się oryginalna forma wypowiedzi dziennikarskiej Józefa Mackiewicza, łącząca w sobie reportaż, esej historyczno-politologiczny, elementy gawędy oraz szczególną dbałość o ukształtowanie warstwy językowej przypominającej twórczość pisarzy z poprzedniego wieku. Widać to dobrze na przykład w zakończeniu reportażu U źródeł Berezyny:

Piękne okolice: lasy, jeziora. Gdyśmy Widze minęli, droga powiodła w ślicznych wirażach przez kraj górzysty święciańskiego powiatu i takeśmy na przemian to krajobrazem się lubując, to gawędząc – do Święcian dopadli.

Tam oddechu nabrawszy w płuca od szybkiej jazdy, ktoś spojrzał na mapę: tyle drogi, tyle drogi i jakby się w kółko człowiek kręcił. Prawdziwie jak po omacku w ciemnym korytarzu11.

Delektując się tym językiem, czytelnik nieraz przyłapie się zapewne na złudzeniu, jakby oddawał się lekturze Pamiętników kwestarza… Złudzenie to mogą rozbić tylko podkreślane z upodobaniem przez Mackiewicza wzmianki o „szybkiej jeździe”: pisarz porusza się już nie znaną nam z lektury Pana Tadeusza „dwukolną dryndulką” lub „dwukonną bryką”, lecz samochodem, którym „kilometrów po 70 na godzinę odwalić można i maszyna nie drgnie nawet na wyboju żadnym, kamieniu czy mostku”. Wnikliwy czytelnik pozna nawet markę automobilu: „Cicha to leśna drożyna, od niechcenia jakby przez ludzi wyjeżdżona, aż się kurczyła cała, unosząc być może raz pierwszy w życiu tak potężnego fiata na swych piaszczystych koleinach”12. Samochód jako środek podróży to jednak raczej rarytas – w ówczesnych reportażach najczęściej poznajemy Mackiewicza korzystającego z bardziej prozaicznych, publicznych środków komunikacji: pociągu (z ustawicznym narzekaniem reportera na opóźnienia, wbrew stereotypowi o wyjątkowej punktualności międzywojennych kolei…), koncesjonowanego autobusu13, statku, łódki lub zaprzęgu konnego.

Gdy dziś czytamy międzywojenne reportaże lub felietony o tematyce „krajowej” (tym razem w znaczeniu: dotyczącej ziem dawnego Wielkiego Księstwa), dostrzegamy w nich z pewnością wielką miłość do tej ziemi, lecz także równie wielką znajomość psychologii jej mieszkańców, „tutejszych”, których przodkowie zamieszkiwali tę okolicę od stuleci. Józef Mackiewicz jak mało kto znał mentalność chłopów z Wileńszczyzny i sąsiednich regionów, dlatego wielokrotnie uskarżał się na krzywdy, jakie mieszkańcom wyrządzali urzędnicy przyjeżdżający z innych części Polski, nieznający ani historii, ani współczesnych realiów ziemi, na której przyszło im pracować. Gdy urzędnicy i policjanci gwałtownie lub nieproporcjonalnie reagują na przejawy buntu „tutejszych”, pisarz daje im niemal wykład na temat skutecznego korygowania rozmaitych wykroczeń przeciwko obowiązującemu prawu. Mackiewicz doskonale wie, że mieszkańcy puszcz i bagien poleskich żyją na całkowicie innym poziomie rozwoju cywilizacyjnego i świadomości prawnej niż obywatele mieszkający w regionach Polski bardziej uprzemysłowionych lub z dłuższą tradycją rządów prawa. Dlatego też pisarz sugeruje (raczej bez ironii) stosunkowo łagodne ich karanie, nawet w postaci kary fizycznej, za stosunkowo niegroźne występki:

Dawniej przy pierwszej próbie bezprawia, dwóch, trzech „strażników” nastraszyłoby ich nahajami. Bądźmy szczerzy. Nahajka w pojęciu chłopa to kara za wykroczenia. To tak jak ojciec bije rózgą niegrzeczne dziecko. To oni rozumieją14.

Tymczasem nowa władza czeka na poważniejsze wykroczenia, a gdy one w końcu nastąpią – przysyła policję lub wojsko uzbrojone w karabiny i bagnety – co przez chłopów uznane jest już nie za akt sprawiedliwości, ale niezrozumiałej krzywdy. Jak pisze Mackiewicz, w wypadku większych protestów lub zamieszek standardem w ówczesnych interwencjach policji było użycie broni białej (lub przynajmniej grożenie jej użyciem) – co powodowało całkowicie odmienne reakcje poszkodowanych:

Wtedy błyszczą bagnety i wtedy chłop rozumuje: Aaa, to zupełnie co innego! Ostrze bagneta to objaw już nie silnej ręki ojcowskiej, a ręki wroga. Bo czyż ojciec straszy kiedy dziecko nożem, gdy może uderzyć tylko rózgą? (Bzj, 178).

Rezultatem takiego postępowania jest utrwalenie wrogości między władzą polską i „tutejszym” chłopstwem. Podobnie oceniane jest przysyłanie z innych regionów Polski urzędników i osadników, którzy nie rozumieją miejscowych uwarunkowań historycznych, religijnych i kulturowych. Efektem niezrozumienia tradycji miejscowej i skomplikowanej przeszłości tej ziemi są liczne krzywdy, które wyrządzają ludności twórcy praw nieprzystosowanych do sytuacji Kresów. Mackiewicz bardzo krytycznie oceniał „element napływowy”: nauczycieli, urzędników, policjantów, osadników, junaków, którzy nic nie wiedzą o przeszłości tej ziemi i nie mają szacunku dla „tutejszych” – ludzi żyjących na tej ziemi od stuleci, a siebie widzą najczęściej tylko w roli „krzewicieli wyższej kultury” lub turystów i myśliwych, którzy nie czują żadnych związków także z przyszłością tej krainy.

Przynajmniej kilka reportaży Mackiewicza przedstawia takie właśnie sytuacje. Rynsztok i szkoła w Wołożynie to opis regulacji potoku płynącego przez miejscowość. Odbywa się to wbrew mieszkańcom (widzącym pilniejsze potrzeby), ale za to na ich koszt. Narocza to z kolei relacja o upaństwowieniu największego w Polsce międzywojennej jeziora, które od stuleci było źródłem utrzymania dla setek okolicznych mieszkańców, uważających je za swoją własność – po wejściu w życie nowej ustawy, gdyby chcieli oni nadal łowić w nim ryby, musieli udowodnić przed sądem swoje prawa lub wykupić dzierżawę. Dodatkowym efektem konfliktu, który szczególnie oburza mieszkańców, jest uderzenie w inne odwieczne prawo związane z połowami w jeziorze:

[…] od wieków istniał nad Naroczem tradycyjny zwyczaj obdarowywania darmo rybą niezamożną ludność wiejską, nawet z dalszych wsi, która gromadziła się bezpośrednio przy niewodzie, trochę pomagała, a trochę po prostu się pałętała po lodzie. Dotyczyło to zwłaszcza dzieci, które przybiegały z koszykami i dzbanami. Wszystkim się dostawało po trochu, nikt nie odchodził z pustymi rękoma (Br, 63).

Paradoksem poświadczającym absurdalność całego problemu było to, że rybaków broniących swojego odwiecznego prawa oskarżano o sympatie komunistyczne. „Naroczańskie” reportaże Mackiewicza to przykład dziennikarstwa interwencyjnego, które zresztą odniosło skutek: m.in. w efekcie nagłośnienia tej sprawy w „Słowie” po mniej więcej roku sporów prawie całkowicie przywrócono stan prawny jeziora Narocz sprzed wybuchu konfliktu15.

Podobnych przykładów twórczości dziennikarskiej autora Buntu rojstów możemy znaleźć w tamtym okresie więcej. Mackiewicza interesowały przede wszystkim wszelkie skandale i afery związane z działalnością władz lokalnych. W jego reportażach znajdziemy m.in. relację z procesu komisarza lotnej kontroli skarbowej oskarżonego o wielokrotne dopuszczanie się „czynu nierządnego względem osoby poniżej lat 15”. Sprawa zakończyła się kuriozalnym wyrokiem uniewinniającym, z sentencją, że czyny te wykonywane były „dla dobra służby”16. „Kto mi latarnię powróci…” to z kolei przejmująca opowieść o tuszowaniu sprawy wypadku komunikacyjnego z udziałem samochodu starosty z Lidy. W wyniku tego zdarzenia zginął przypadkowy chłop. Po tragedii pojazd nie zatrzymał się, rodzina „człowieka zabitego przez starościńskie auto traktowana jest z całym rygorem biurokratycznej niechęci” (Nv, 75), a władze nawet nie próbują ustalić odpowiedzialności dygnitarza17. Grodzieńska „powieść” współczesna (Ozs, 148–15418) to z kolei relacja o defraudacji ogromnej kwoty pieniędzy w miejscowej Kasie Komunalnej. Proces w sprawie, w którą zamieszani byli przedstawiciele miejscowej elity, trwał pięć lat; główny winowajca, starosta, dostał wyrok (rok więzienia), ale prawdziwą ofiarą stał się kasjer, który ujawnił całą sprawę – jego majątek został zlicytowany, a on sam zmarł pod wpływem tych przeżyć.

Obiektem krytyki w ówczesnych tekstach dziennikarskich Mackiewicza są także niektóre przedsięwzięcia i instytucje, które zazwyczaj w historii Polski międzywojennej były przedstawiane w pozytywnym świetle. Reportaż pod niewątpliwie prześmiewczym tytułem Duch Naprawy krąży w Gaciach19 to relacja z pobytu w Uniwersytecie Ludowym prowadzonym przez Ignacego Solarza w Gaci koło Przeworska. Reporter „Słowa” krytykuje w programie zajęć brak konkretnej wiedzy rolniczej i odniesień do wychowania religijnego, a w zakończeniu uznaje, że działalność tej instytucji to „zwyczajna polityczna, demagogiczna fołksfrontowość20, podana w misce chłopsko-mistycznej soczewicy”. Całość reportażu utrzymana jest w stylistyce satyryczno-pamfletowej: żona Solarza wygląda na „opaloną fanatyczkę”, a uczestniczki kursu są „mocno zhisteryzowane, zegzaltowane, zmistyfikowane tajemniczością roli, którą, gdy wyjdą stąd, spełniać mają wśród ludu. Powydawałbym je za mąż” (Ozs, 177–181)21.

W podobnej stylistyce Mackiewicz przedstawia główną inicjatywę gospodarczą drugiej połowy lat trzydziestych – Centralny Okręg Przemysłowy (chociaż bez użycia tej nazwy w formie urzędowej22), przy okazji relacji z pobytu w Sandomierzu. Miasto to jest przedstawiane jako pogrążone w beznadziejnym marazmie, z setkami bezrobotnych, bez stacji kolejowej, z mostem „klasy C” na Wiśle (wprawdzie żelaznym, ale na drewnianych palach), z jedyną prężną instytucją – więzieniem mieszczącym się od czasów carskich w dawnym zamku, który „jest duży i obronny, więc w tej chwili jedna dwudziesta część mieszkańców Sandomierza siedzi w więzieniu, bo aż (czy około) 500 więźniów, na ogólną liczbę 10 tysięcy mieszkańców”23. Wspólną cechą wszystkich miejsc, które odwiedza reporter, jest oczekiwanie na realizację tego wielkiego planu, który zapowiedział wicepremier, a który Mackiewicz kilkakrotnie nazywa „fatamorganą”, także w tytule (Fata-morgana Polski „C”. Nad Sandomierzem góruje więzienie). Z dzisiejszej perspektywy w relacji tej zauważamy przede wszystkim pesymistyczną optykę narratora: na usprawiedliwienie autora możemy powiedzieć, że dotarł on do Sandomierza w połowie roku 1937, a więc na samym początku realizacji wielkiego planu budowy COP.

Powtarzającym się tematem w działalności dziennikarskiej Mackiewicza w latach trzydziestych jest pokazywanie absurdów ekonomicznych i społecznych, które wiązały się z próbami aktywizacji gospodarczej Kresów w tym okresie. Jednym ze „sztandarowych” projektów mających przynieść poprawę sytuacji mieszkańców tych ziem, była budowa portu w Drui, miasteczku położonym w powiecie brasławskim, na najbardziej oddalonym północno-wschodnim skrawku Wileńszczyzny i Rzeczypospolitej24. Pierwszym krokiem, który miał pomóc w „odblokowaniu” gospodarczym północnej Wileńszczyzny, była, już na początku lat trzydziestych, budowa linii kolejowej do centrum państwa, z ominięciem Wilna. Mackiewicz bezwzględnie punktuje ten pośpiesznie zrealizowany zamiar:

Stara droga wynosi 219 km, a nowa, która Druję miała zbliżyć do szerokiego świata – 252 km. Starą drogą kosztuje taniej i podróż z Wilna trwa 6 godzin 35 minut. Przez Woropajewo z Wilna – 9 godzin. Przeciętna szybkość na tej trasie wynosi 35 km na godzinę. Na nowej – 28 km na godzinę (Br, 78).

Po dokładnym przeliczeniu trasy wychodzi Mackiewiczowi, że szybciej niż do Drui mógłby dojechać z Wilna do Krakowa; przy okazji czytelnik reportażu dowiaduje się, że z jakichś tajemniczych powodów stację kolejową kończącą tę inwestycję wybudowano w odległości kilometra od miasteczka, a wywłaszczenie odbyło się z krzywdą dla chłopów, którym nie wypłacono należności za ich ziemię. To jednak nie koniec problemów pogranicznej osady – wkrótce potem pojawił się zamysł budowy w niej „drugiej Gdyni” – portu rzecznego, z którego mogłyby płynąć statki do łotewskiej Rygi. Do realizacji tego zamiaru nie doszło, być może częściowo także z powodu kolejnego artykułu Mackiewicza (Stare szlaki i nowe koncepcje), w którym wykazywał on brak podstaw ekonomicznych uzasadniających ten plan. Ostatecznym ciosem dla Drui była jednak nowa ustawa o pasie nadgranicznym, która uniemożliwiała jakiekolwiek inwestycje na tym terenie – jej realizacja oznaczała praktycznie zagładę życia gospodarczego Drui. W ostatnim reportażu z tej serii (Tak się skończyło…) Mackiewicz ironicznie przedstawiał realizację najnowszego rozporządzenia o podniesieniu estetyki prowincjonalnych miasteczek:

Bo czego się dla tej Drui nie robi! Na przykład ładnie się ją teraz pobieliło. Wszystko wapnem, jak odremontowany wychodek. Nie tylko drewniane, zapluskwione chaty, ale i kamienice w rynku, z czerwonej cegły domy, płoty, wszystko. Na przykład taki parkan: każda deska innej grubości i różnej długości. Wszystko razem wali się na bruk i pod kątem 45 stopni wisi nad świeżą rozsadą pastewnych buraków. Wybielono ten parkan. Teraz wygląda przyzwoicie, aż przyjemnie przejść się obok…25 […] Dla podniesienia ducha mieszkańców zmieniono nazwę głównej ulicy. Nazywała się od czasów niepodległości Polski imieniem założyciela i fundatora Drui Lwa Sapiehy. Dziś nazwano ją im. Rydza-Śmigłego (Br, 93).

Wśród dziesiątków artykułów, felietonów i reportaży Mackiewicza z lat międzywojennych, podejmujących najczęściej sprawy trudne i ważne dla całego społeczeństwa lub dla jednostek najbardziej pokrzywdzonych pod względem materialnym, znajdziemy także sporo tekstów ukierunkowanych na sprawy kultury, a zwłaszcza zachowania dorobku poprzednich pokoleń. W tej części dorobku dziennikarskiego pisarza ważne miejsce zajmuje z pewnością Ostatnia posiadłość ziemska Puszkinów (o domu w podwileńskich Markuciach, który należał do zmarłej w 1935 r. synowej wielkiego rosyjskiego romantyka; Bzj, 375–385). Kilkakrotnie Mackiewicz podejmował też sprawę odkryć naukowych dotyczących przeszłości Wielkiego Księstwa, na przykład eksploracji archeologicznych w Dawidgródku (Tajemnica piętnastu trumien podziemi zamkowych i Grobowce książąt kijowskich; Bzj, 495–504).

Dziś, po osiemdziesięciu latach od pierwszej edycji Buntu rojstów, możemy powiedzieć, że recepcja tego dzieła składa się przynajmniej z dwóch etapów. Pierwszy był efektem jego dziennikarskiej proweniencji – w tekstach Mackiewicza dostrzegano protest przeciwko beznadziejnej kresowej, prowincjonalnej rzeczywistości i przeciwko polityce państwa, a świadectwem takiego odczytania były wspomniane wcześniej problemy z cenzurą. Dziś, gdy diametralnie zmieniły się realia ówczesnego świata, widzimy w tej książce przede wszystkim rzetelny dokument, który swoim realizmem może nas chronić przed naiwną wiarą w zbyt optymistyczną wizję rzeczywistości, którego autor „sprowadza nas na ziemię”, ukazując także niepowodzenia polityki państwowej wobec terenów dawnego Wielkiego Księstwa.

Przy okazji niemal każdego relacjonowanego problemu Mackiewicz pokazuje także brak postaw ekonomicznych dla urzędowo wprowadzanych reform. Przykładowo w związku ze wspomnianą wcześniej „sprawą Narocza” dowiadujemy się, że urzędnicy wprowadzający nowe prawo doszli do wniosku, że jezioro wymaga także dodatkowego kosztownego zarybiania – w efekcie do zbiornika wpuszczono narybek, który wkrótce wyginął, co stało się przedmiotem kpin miejscowej ludności pamiętającej, że ilość ryb zawsze przekraczała możliwości połowu: „nieudolne próby Dyrekcji jeszcze bardziej utwierdziły chłopów w ich przekonaniu, że jest to »pańska zabawa«, a nie solidna gospodarka rybna” (Br, 63).

Północno-wschodnie kresy państwa polskiego w optyce ówczesnej twórczości dziennikarskiej autora Buntu rojstów to kraina, w której przede wszystkim brakuje elementów łączących jej mieszkańców: linie podziałów biegną według kryteriów językowych, narodowych, religijnych, majątkowych. Kresowiaków dzieli więc niemal wszystko, ale oprócz dychotomii wyznaczonych przez współczesność, nie mniej ważne są te, które odnoszą się do przeszłości i przyszłości. Mackiewicz bardzo konsekwentnie kreśli „czarną” wizję kresowej rzeczywistości, „czarną” także bardzo dosłownie, w wymiarze zwyczajnego wyglądu zewnętrznego; oto kilka charakterystycznych przykładów: „Plac Batorego w Grodnie jest brudny jak stara ścierka. Z brudu wyłażą kamienie, jakby się prosiły, żeby nimi rzucać. Policjant nie przeszkodzi, bo policjanta nie ma” (Br, 153); wspomniane miasteczko Druja to „straszny obraz nędzy i rozpaczy. Nieodbudowane po wojnie kamienice i nowe ruiny. Na wpół rozwalone płoty. Połamane chaty” (Br, 89); niewielka „Hoszcza leży na brzegu jeziora. Jej tylne opłotki, chlewy, stodoły, gdzie stoi marny dobytek i gdzie chłop częściej chodzi za własną potrzebą niźli z gospodarskiego celu – wszystko utyka w morzu, w morzu traw błotnistych obszarów” (Br, 169); z kolei miasteczko Jeziory to

wielki, niebrukowany plac. Po samym niemal środku chodzi olbrzymia świnia i ryje. Dzieci w harcerskich koszulkach wrzeszczą jak na wojnie i czasem padnie stamtąd brzydkie rosyjskie przekleństwo. Podobnie klnie chłop białoruski swego konia, podpierając ramieniem długą sosnę, którą wiezie do tartaku, tak samo klnie robociarz, importowany z Polski do tego tartaku. […] odwieczne załamania ścian, brud, gnój, całą prawdę kłującego w oczy niechlujstwa, zalano wapnem. Od frontu oczywiście, od drogi, od szosy im. Marszałka Piłsudskiego. Nawet kamieniom, które przecie mówić nie mogą, zatkano gębę wapnem (Br, 155).

Fatalną wymowę tych opisów w jakiejś części równoważą opisy przyrody, jak zwykle u Mackiewicza dość lakoniczne, ale bardzo konkretne i obrazowe: „Nie ma nic cudowniejszego ponad żółte liście klonu. Spadają nawet bez wiatru, wielkie wycinanki przyrody, i kładą się cicho, jak dywan, u stóp. Stoimy na tym bursztynowym podłożu, na las patrzając” (Br, 184); „Ciągle kapie rosa i ciągle jest cicho. Na północnym wschodzie niebo jaśnieje. Za chwilę pierwszy pisk sikorki. Jak brązowa kulka mignął strzyżyk i zapadł w wykrocie. Znów cisza. Ech, cóż to, puszcza nie chce się budzić!” (Br, 42). Podobnie przedstawiona jest podróż statkiem rzeką Prypecią:

To, co za burtą, to nie jest dla pióra. Malować, malować, malować. Żadne góry, żadne wirchy, ani hale – temu się równać nie mogą. Het, het poniosło wzrokiem, a przecież nie jest to jednostajność morza! Słońce zapada za rufą. Jego olbrzymia tarcza wisi raz nad wodą, to nad sitowiem, lub prześwieca pnie sosen, zależnie od skrętu rzeki i steru. A wtedy las pali się nad wodą, szuwary stają się czerwone, potem biegnie za nimi ścieżka krwistej piany (Br, 107).

Stałym punktem odniesienia jest dla Mackiewicza sytuacja tych ziem i ich mieszkańców przed I wojną światową. W szkicu Taka sobie broszurka…, będącym polemiką z patetyczną retoryką materiałów propagandowych, autor nieco dwuznacznie podsumowuje politykę imperium carskiego na tych terenach, pisząc z pewnym dystansem: „powiadają, że polityka oświatowa carskiej Rosji polegała na utrzymaniu milionowych mas chłopstwa w ciemnocie”, ale też „fatalnie przegrała” [Rosja lub polityka] w bitwach wielkiej wojny, aż do rewolucji (Br, 125). To, co przyszło później, nie napawa jednak szczególnym optymizmem:

Polityka Polski kroczy odmiennymi drogami. Tak dalece nawet różnymi, iż w niektórych dzielnicach „kresów” zdawać się może, że poza szkołami i „bastionami kultury” w postaci placówek policji i placówek Korpusu Ochrony Pogranicza, nie daje tamtejszej ludności – nic (Br, 124).

Wielokrotnie w Buncie rojstów Mackiewicz ukazuje pozorność wszelkiej urzędowej działalności, która teoretycznie powinna przecież poprawiać los ludności miejscowej. W Miasteczku, opowieści o tkwiących w beznadziejnym marazmie podgrodzieńskich Jeziorach, autor kreśli obraz socjologiczny miejscowości gminnej, w której działa 21 organizacji społecznych: od „Strzelca”, Związku Rezerwistów oraz Ligi Obrony Przeciwpowietrznej i Przeciwgazowej po Ligę Morską i Kolonialną, Związek Osadników i dwie osobne organizacje przeciwpożarowe. Tak dynamiczny obraz aktywności społecznej jest tylko pozorny: w rzeczywistości w stowarzyszeniach zasiada kilkanaście osób, które wymieniają się funkcjami, a ich działalność sprowadza się do posłusznego reagowania na życzenia kierowane z wyższych szczebli administracji:

[…] gdy trzeba zażądać kolonii, wysłać depeszę do Ligi Narodów, pokazać pięść w kierunku Gdańska, gdy trzeba przyjąć wojewodę lub godną Jezior dać odprawę Czechom na Śląsku. O wszystkim myślą, o wszystkim pamiętają, trzymając rękę na pulsie aktualnych zagadnień. Oni staną na defiladzie, oni tworzą szpaler, oni będą dekorowani, bo oni są odpowiedzialni za społeczeństwo nie tylko trzech tysięcy mieszkańców miasteczka, ale też wielu tysięcy jeszcze okolicznych wiosek. Bo cóż wiedzą i czują tamci? Durne chamy (Br, 158).

Takich ironiczno-pamfletowych relacji w Buncie rojstów i całej twórczości dziennikarskiej Mackiewicza z lat trzydziestych jest więcej. Po lekturze jego ówczesnych reportaży na pewno bardziej rozumiemy, dlaczego ich autor już wtedy „był sam”, zwłaszcza że obiektem jego krytyki byli nie tylko małomiasteczkowi dygnitarze, ale również osoby ze świecznika ówczesnego życia politycznego… Jedna z części Buntu rojstów nosi tytuł Dygnitarze i łosie, a jej tematem są refleksje na temat ośrodka myśliwskiego w Puszczy Rudnickiej, którego częstymi gośćmi byli ministrowie, generałowie, a nawet dwóch prezydentów:

Mogłoby się kiedyś zdarzyć, że nagle rozchylą się krzaki olszyny i po miękkim mchu, depcząc żurawiny, wyjdzie na spotkanie Prezydenta Mościckiego, b[yły] Prezydent Wojciechowski. Bo tereny głuszcowe i łosiowe stykają się nawzajem, albo i pokrywają nawet. Ale zdarzyć się nie może.

Corocznie do Puszczy Rudnickiej przyjeżdża b[yły] Prezydent Wojciechowski, ale wiosną na głuszcze. Zaś Prezydent Mościcki, jesienią na łosie.

P[an] Wojciechowski jest członkiem T[owarzyst]wa Miłośników Przyrody i wielkim też miłośnikiem polowania (Br, 48).

Niejako mimochodem Mackiewicz zaznacza także, że polowaniom tym towarzyszą pewne niejasności formalno-finansowe: imprezy te dzielą się na reprezentacyjne (darmowe) i prywatne (które powinny podlegać opłatom); granica między nimi jest niejasna, a myśliwym zdarza się także przekraczać roczny limit zwierząt przeznaczonych do odstrzału. Polowaniom towarzyszą imprezy alkoholowe, podczas których załatwia się rozmaite interesy prywatne (jeden z uczestników przechwala się: „Właściwie mogę otrzymać posadę, jaką chcę, w Warszawie, ale dla siebie nie wypada mi prosić. Siostrę swoją ulokowałem w departamencie…”; Br, 48). Ukoronowaniem jednego z polowań jest sukces myśliwski pana prezydenta:

Łoś wyszedł o godzinie szóstej wieczorem z lewej strony i bokiem posuwał się z wolna. Wygląda jak potwór. Prezydent jest doskonałym strzelcem. Padł pierwszy i śmiertelny strzał w łopatki. Drugi już tylko pod brzuch. Łoś zakręcił się na miejscu i runął.

Był to wspaniały okaz, dziesiątak (Br, 41).

Nie jest zapewne przypadkiem, że najwyższy przedstawiciel władz państwowych pojawia się w Buncie rojstów poniekąd w roli egzekutora… W pierwodruku prasowym jeszcze bardziej podkreślone zostało poczucie obcości – żona gratuluje mężowi pięknego strzału, a następnie głowa państwa odjeżdża ze swoją asystą luksusowymi limuzynami przez prowincjonalne wioski i miasteczka oczywiście do Warszawy. Cała opowieść w „Słowie” zatytułowana była zresztą jeszcze wyraziściej (Pan Prezydent zabił łosia, z kontrastowym nagłówkiem W żywicznym oddechu Puszczy Rudnickiej…), wpisując się w ogólne przesłanie działalności reporterskiej Mackiewicza, który konsekwentnie przedstawiał miejsca swojej dziennikarskiej eksploracji jako zaniedbane przez władze państwowe i wykorzystywane tylko instrumentalnie – bez jakiejkolwiek troski o interesy mieszkańców tej ziemi.

Narracja, którą posługuje się Mackiewicz, jest bardzo zróżnicowana. Najwięcej fragmentów Buntu rojstów to zobiektywizowane relacje typowe dla twórczości dziennikarskiej. Zdarzają się jednak opowieści utrzymane w nieco innej poetyce: interesujący i odbiegający wyraźnie od żurnalistycznego schematu jest chociażby początek reportażu Przez błotną pustynię wiedzie droga do raju – moim zdaniem, jeden z artystycznie najciekawszych i najlepszych literacko:

Fragment artykułu Pan Prezydent zabił łosia, „Słowo”, 18 września 1935 r.

Przed rokiem, czy też dawniej, w prasie ukazała się krótka, ale o frapującej treści notatka. Na Polesiu, wśród błot, „odkryto” wieś. Wieś, w której ludzie żyli odgrodzeni od świata tajemniczymi ścieżkami. Nie wiedzieli, co na tym świecie się dzieje. Nie płacili podatków! – Nie stawali do wojska, nie odbywali szarwarków. Jednym słowem, wieś-raj. – Mówiono, że „odkrył” wieś Stanley26 polskich kresów… sekwestrator (Br, 161).

Pomieszanie realizmu i fantazji, ironia niekiedy granicząca z szyderstwem, a wszystko to opowiedziane obrazowo, swobodnym, gawędziarskim stylem – nie ulega wątpliwości, że Mackiewicz potrafi przyciągnąć uwagę czytelnika, bawiąc się odsłanianiem kolejnych epizodów swojej opowieści. Mitrycze – bo tak nazywa się ten mityczny raj – położone są rzeczywiście daleko od cywilizacji, na mokradłach, a narrator wędruje do nich w towarzystwie bardzo charakterystycznego miejscowego przewodnika, który każdego spotkanego człowieka i każdą sytuację komentuje ni to złośliwym życzeniem, ni to przekleństwem: „sztob ty zharieł”27 (oczywiście formy zaimka i czasownika dostosowane są do sytuacji).

W licznych dygresjach, którymi ubarwiona jest cała opowieść, Mackiewiczowi niekiedy zdarza się konstruować całe majstersztyki zaskakujących skojarzeń:

Pierwszy raz byłem w Paryżu w roku 1916. Miejscowość ta leżała na Litwie, w powiecie poniewieskim, opodal kolei żelaznej z Dyneburga do Radziwiliszek28. Niedaleko stacji Łaba. Przy drodze ze wsi Dobszany do folwarku Pojule. Za strumykiem koleiny drogi wybiegały na piaszczysty garb. W zagajniku drzew liściastych stała chatka. Była bardzo stara, słomą kryta. Obok chlew i żadnego ogrodzenia. Cała tonęła w kwiatach. Nie wiem, czy miała szyby w oknach, bo zasłaniały je właśnie kwiaty. Malwy, georginie, słoneczniki plątały się razem. Jesienią kwitły astry. Dziesiątki razy przejeżdżałem drogą z Dobszan do Pojula, ale nie wiem, czy jakiś człowiek mieszkał w chacie. Tylko kury i kwiaty mówiły mi, że: tak. – Być może, była to pozostałość po gajówce. Być może, była to pańska fanaberia, która nazwała tę chatę: Paryż.

Ot sobie, żart. Ale, rzec można, Paryż ten bądź co bądź leżał w Europie.

Drugi raz byłem w Paryżu, leżącym we Francji […] (Br, 162).

Cały epizod zdradza „rękę literacką” – Mackiewicz niewątpliwie panuje nad tokiem narracji; snując swoją opowieść w formie literackiego żartu, buduje ją z reporterskiego konkretu, pamiętając przy tym, aby domknąć ją klamrą, podobnie jak czyni zresztą z kompozycją całej relacji Przez błotną pustynię wiedzie droga do raju. Po długiej wędrówce dziennikarz w towarzystwie swojego cicerone dociera do zapomnianych przez Boga i ludzi Mitrycz, których już właściwie nie ma: niemal wszyscy mieszkańcy przenieśli się bliżej cywilizacji i tylko jedna chata jest zamieszkana przez żyjącą w niewyobrażalnej nędzy rodzinę. Rzecz nie kończy się jednak użalaniem nad poleską biedą – Mackiewicz pamięta o introdukcji do swojego dzieła, konstruującej raj z marzeń o życiu bez szarwarków (obowiązkowych, nieopłacanych robót, najczęściej przy naprawie dróg) i bez podatków. Odpowiedzią na tę początkową fantazję, gdy Mitrycze zostały już zdemitologizowane, jest akapit zamykający opowieść:

Oto jest geneza wszystkich opowieści o Mitryczach. Wypływa z niej smutny morał. Jakże ponurą musi być rzeczywistość dzisiejszej wsi, jak skromny ideał biednych ludzi. Wystarczyło komuś rzucić wieść, że w wolnej Polsce, w województwie Poleskim, w powiecie Kossowskim, gminie Paseckiej, w gromadzie Sporowskiej, jest wieś, w której… nie było dotąd sekwestratora! I oto wokół tej wsi powstaje legenda, legenda współczesnej Polski – legenda o raju na ziemi, o raju wśród błot, bo przez nie nie może przekroczyć urzędnik polski (Br, 176–177).

Można więc powiedzieć, że konstrukcja artystyczna reportażu Przez błotną pustynię wiedzie droga do raju została podporządkowana przesłaniu całego Buntu rojstów – głębokiemu przekonaniu, iż Polsce kresowej (a może Polsce prowincjonalnej w ogóle) dzieje się wyjątkowa krzywda, iż władza państwowa do tego stopnia nie rozumie problemów tych społeczności, że nawet wtedy, gdy pojawiają się jakieś inicjatywy mające w swoim założeniu chęć pomocy – w praktyce stają się one zaprzeczeniem szlachetnej idei.

Polska północno-wschodnia – zbiorowy bohater książki – jest ukazywana jako wspólnota obca wobec państwa polskiego, jako społeczeństwo nieidentyfikujące się z jego ideami. Alienacja ta w dużej części wydaje się uzasadniona polityką, która dość konsekwentnie dotyka mieszkańców Wileńszczyzny, Brasławszczyzny i pińskich błot… Taką właśnie „alarmistyczną” interpretację sugerował Ludwik Chomiński29, autor wstępu do książki (umieszczonego po Liście zamiast przedmowy Ossendowskiego), który po wyjaśnieniu znaczenia „rojstów” („błotniste zarośla, trzęsawisko, zwane także: mszar, mszaryna, omszaryna”) pisał:

Dadzą rojsty i chleb, i paszę, gdy je pieczołowicie przekopać, dbając o właściwy spływ wody, w której się duszą – lecz biada śmiałkowi, który je zechce deptać butem, podkutym jak zdobywca, nieliczący się z ich naturą.

Bo deptać się nie pozwolą.

Tego nie chcą i przeciw temu się burzą.

A gdy cierpliwości zbraknie, następuje nieoczekiwany – Bunt Rojstów…30

Z punktu widzenia artyzmu w Buncie rojstów można widzieć barwną egzotykę ludzi i miejsc, którzy żyją jakby na innej planecie. Pisarzowi chodziło jednak nie o egzotykę, ale o – jak podkreślali recenzenci – ostrzeżenie i stworzenie realnej perspektywy zmiany tej sytuacji, a więc o pewien rodzaj dziennikarskiego „interwencjonizmu”. W cytowanej przedmowie Ludwik Chomiński powoływał się nawet wprost na metaforę Stefana Żeromskiego – „trza rozrywać rany polskie, by nie zabliźniły się blizną podłości” – i dodawał już sam od siebie: „samobójczego zakłamania”. Wydaje się zatem, że w ten sposób Mackiewicz stał się też twórcą nowej formuły dziennikarstwa: wprawdzie „polska szkoła reportażu” ukształtuje się dopiero w latach powojennych, ale autor Buntu rojstów należał na pewno do tych autorów, którzy kładli jej podwaliny. Teksty zamieszczone w książce są na pewno ściśle wyselekcjonowane, ale czytając publicystykę pisarza z lat trzydziestych, znajdziemy w niej całkiem sporo innych utworów pisanych z równą pasją31. Drugą więc perspektywę, którą ukazuje książka, można by nazwać „prewencyjną”: Józef Mackiewicz w Buncie rojstów wielokrotnie przypomina tę rzeczywistość polityczną i społeczną, która znajduje się za nie tak odległą granicą wschodnią, i ostrzega, że kresowa nędza i krzywda mogą być dobrą pożywką dla ustroju, który tam zagościł.

1 M. Zadencka, Przedmowa [w:] J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji, Kraków 1985, s. III–IV.

2 J. Mackiewicz, Ad mirażau kulturnaj pracy u Miensku po „sołowieckije i koreło-murmanskije isprawitielno trudowyje łagiery”, „Słowo”, 27 IX 1933 (Bzj, 280–290). Wspomnienia Olechnowicza ukazały się w języku polskim jako: Siedem lat w szponach G.P.U., Wilno 1935 i Prawda o Sowietach (wrażenia z 7-letniego pobytu w sowieckich więzieniach r. 1927–1937), Warszawa 1937. Autor był zaprzyjaźniony z Mackiewiczem, który jego tragiczne losy w czasie drugiej wojny światowej przedstawił w powieści Nie trzeba głośno mówić (Olechnowicz występuje tam jako Franciszek Brzozowicz).

3 W dalszym ciągu tej części pracy analizuję zasadniczo Bunt rojstów, ale korzystam także z międzywojennych reportaży, które nie weszły w skład książki (zawsze podając źródło w przypisie). Wiadomo, że na zawartość książki wpłynęły także wymogi stawiane przez cenzurę. Z mojej lektury wynika, że w „Słowie” pozwalano Mackiewiczowi drukować teksty „ostrzejsze”, stawiające w bardziej niekorzystnym świetle zwłaszcza ówczesną administrację.

4 Wszystkie cytaty z Listu: Józef Mackiewicz i krytycy…, s. 29–31.

5 W przedmowie Ossendowskiego cenzura skreśliła zdanie: „Ci urzędnicy nie myślą wcale o buncie »Narocza«, bo i po co mają suszyć sobie tym głowę, kiedy »wodzów strasznego buntu rybackiego«, jakichś tam Roliczów czy Suboczów, policja ozdobić może kajdankami i osadzić w więzieniu na Łukiszkach w Wilnie, potrzymać ze trzy tygodnie i wypuścić, jak gdyby nigdy nic nie zaszło – najwyżej – zwykła, turystyczna wyprawa z przygodą” (fragment ten znajduje się w przedmowie Ossendowskiego wydrukowanej jeszcze przed publikacją książki jako jej zapowiedź; por. „Słowo”, 24–25 XII 1937, s. 7 – na egzemplarzu w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej numer ten, podobnie jak z dnia poprzedniego, liczony jest jako 254). Skreślenie to w różnych edycjach Buntu rojstów sygnalizowane jest albo kilkoma pustymi wersami, albo nawiasem […]; przywrócono je w wydaniu: Londyn 2011, s. 352.

6 K. Pruszyński, Książka o człowieku głębinowym, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 9, s. 4. W antologii Józef Mackiewicz i krytycy… błędnie wydrukowano fragment pierwszego cytowanego zdania („walcząca zakłamaniem”), co wypacza intencję autora.

7 K. Zbyszewski, W długich butach po błocie, „Prosto z Mostu” 1938, nr 9, s. 2.

8 Ibidem.

9 Na temat Buntu rojstów pisali także: [S. Mackiewicz] Cat, „Słowo”, 7 II 1938, s. 1; [S. Żejmis]. „Polityka” 1938 nr 5; N.N., „Czas” (Kraków), 11 II 1938, nr 41, s. 5; A. Grzymała-Siedlecki, „Kurier Warszawski”, 5 V 1938, nr 122, s. 4.

10 Znaczną część książki zajmują refleksje na temat ekspansji nowych ruchów religijnych o proweniencji protestanckiej (G. Pełczyński, Józef Mackiewicz i sekty, „Porównania” 2012, t. 11, s. 327–332).

11 m. [Józef Mackiewicz], U źródeł Berezyny, „Słowo”, 18 IX 1929 (Bzj, 184).

12 m. [Józef Mackiewicz], Kto zbadał puszcz litewskich…, „Słowo”, 29 IX 1929 (Bzj, 187).

13 Ten środek lokomocji to z kolei „najbezczelniejsza dyktatura lichwy komunikacyjnej, która dyktuje warunki i chłopom, i panom, tylko dlatego że jest w rękach […] umiejących chodzić po referatach komunikacyjnych” (Br, 153).

14 m. [Józef Mackiewicz], U źródeł Berezyny… (Bzj, 178).

15 Po paru miesiącach Mackiewicz z satysfakcją odnotował: „Zbyt daleko posunięta z naszej strony byłaby to skromność, gdybyśmy chcieli pominąć milczeniem wielkie zwycięstwo, jakie odnieśliśmy nad Naroczem. […] Dnia 3 stycznia 1937 r. Dyrekcja Lasów usunięta została z nieograniczonego władania Naroczem i praktycznie przywrócony został stan sprzed ustawy rybackiej (w sensie przymusowych obwodów). […] Wcale natomiast nie cieszymy się z klęski Dyrekcji Lasów, jaką poniosła nad Naroczem. Jest bowiem bolesnym wyrazem, w jak nieopatrzny sposób rozporządza się u nas pieniędzmi podatkowymi. Jak się je szasta na różne inwestycje nieprzynoszące nikomu realnej korzyści. Jak źle się gospodaruje w niektórych przedsiębiorstwach państwowych. Jak szkodliwie szafuje się autorytetem Państwa dla zaspokojenia urzędniczych ambicji. […] Cóż bowiem oznaczała gospodarka naroczańska Dyrekcji Lasów, jak nie eksperyment? Rozwiązano ją dopiero po latach. A zatem eksperyment, który się nie udał. A w ciągu tego czasu zakuto jednak w kajdany uczciwych ludzi, innych pozbawiono »chleba« (ryby), a wielu, wielu usposobiono nieprzychylnie do państwa, które poniosło tam straty i gospodarcze, i polityczne. Więc tak nie można” (J. Mackiewicz, Jezioro Narocz odzyskało wolność, „Słowo”, 14 I 1937, s. 3).

16 J. Mackiewicz, Jak to było z nierządem dla dobra służby (Ozs, 364–370).

17 Z artykułów i reportaży Mackiewicza o krzywdach chłopskich związanych z parcelacjami, wywłaszczeniami, melioracjami itd. można by ułożyć osobną książkę (zob. np. Likwidujemy sprawę Gajdzisa, Bzj, 491–492).

18 Finał afery przedstawia D.c. grodzieńskiej powieści współczesnej (Ozs, 182–187).

19 Na początku reportażu Mackiewicz snuje rozważania „lingwistyczne”, które mają sugerować pewną dwuznaczność związaną z nazwą miejscowości, a poprzez to pewnie także z założoną w niej instytucją: „Czy wieś ta nazywa się w istocie Gać czy też brzydko po chłopsku Gacie? – Faktem jest, że każdy ją odmienia inaczej, być może zależnie od nastroju. Być w Gaciach, uważać może poniektóry za dwuznacznik, ale być tam trzeba, bo stały się słynne już na całą Polskę” (Ozs, 177).

20 Fołksfront, Front Ludowy – koalicja partii komunistycznych, socjalistycznych i liberalnych, które w latach trzydziestych przejmowały władzę m.in. w Hiszpanii i Francji; najczęściej były tworzone z inspiracji ZSRR.

21 W negatywnych opiniach na temat instytucji Solarza Mackiewicz nie był jednak odosobniony. Dla uczestników kursów był on postacią charyzmatyczną, natomiast wśród obserwatorów zewnętrznych zdarzało się sporo opinii krytycznych: dla Wincentego Witosa Solarz to „dziwak udający apostoła”, Maria Dąbrowska krytykowała Uniwersytet Ludowy: „nie daje solidnych podstaw wiedzy w żadnej dziedzinie; rozpala tylko do białości jakąś nieokreśloną egzaltację mistyczno-socjalistyczną” (A.A. Zięba, Solarz Ignacy [w:] Polski słownik biograficzny, t. 40, Warszawa–Kraków 2000–2001, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ignacy-solarz, dostęp 24 V 2021 r.). Jako przeciwwagę dla działalności Solarza utworzono w Ujezdnej koło Przemyśla Katolicki Uniwersytet Ludowy.

22 Dla czytelnika rzecz była jednak ewidentna: Mackiewicz cytuje wypowiedź wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, w której „rozwinął szczegółowo swój wielki plan inwestycyjny Polski C (centralnej), której centrum właśnie, czyli niejako stolicą gospodarczą, ma być Sandomierz”. W dosłownie już przytaczanych słowach polityk ten zapowiada: „Musimy rzucić pierwsze konkretne hasło: rozbudowy nowego centralnego rejonu przemysłowego”, oraz informuje o znaczeniu tego planu dla obronności państwa (Ozs, 173).

23 Ibidem.

24 Druja była położona nad rzeką Dwiną, blisko miejsca, w którym stykały się granice Polski, Łotwy, Związku Sowieckiego i niepodległej Litwy (zob. mapa na s. 502). Miejsce to było najbardziej skrajnym przykładem problemów gospodarczych, które wynikły w związku z nowymi granicami: z trzech stron otaczały je państwa, z którymi relacje były co najmniej chłodne (granica z przyjazną Łotwą była krótka i nie miała dużego znaczenia gospodarczego).

25 Do sprawy bezsensownego w niektórych sytuacjach malowania wapnem prowincjonalnych wsi i miasteczek Mackiewicz wracał kilkakrotnie, w osobnym felietonie Szkodliwe maniactwo, w którym po przedstawieniu kurnej chaty składającej się z jednego pomieszczenia wspólnie zamieszkiwanego przez ludzi i zwierzęta, autor puentuje: „Ludzie ci prowadzą za wpół głodny żywot. »Żywioła« i kury załatwiają swe naturalne potrzeby w izbie i nikt ich za to nie karze. Ale za domem stoi ładnie wybielony ustęp dla ludzi, do którego, oczywiście, nie chodzą w obawie zbrukania i narażenia na mandat karny” (Ozs, 106). W Estetyce antypaństwowych nastrojów autor pisze o konsekwencjach ekonomicznych tego zarządzenia: horrendalnych karach i wzroście dochodów handlarzy wapnem (Ozs, 348–353).

26 Henry Stanley (1841–1904), angielski dziennikarz, podróżnik i odkrywca.

27 W miejscowej gwarze białoruskiej: „żebyś się spalił…”.

28 W granicach państwa litewskiego znajdują się dwa „Paryże” – ten, o którym pisze Mackiewicz, nazywa się obecnie Paryžius, a pisarz poznał go prawdopodobnie podczas pierwszej wojny światowej, gdy jako kilkunastoletni młodzian przebywał w zaprzyjaźnionych dworach.

29 Ludwik Chomiński (1890–1958) był właścicielem drukarni w Wilnie, posłem na Sejm Ustawodawczy, Sejm Litwy Środkowej oraz Sejm I kadencji RP. Polityk PSL „Wyzwolenie”. Był współwłaścicielem „Słowa”.

30 L. Chomiński, „Rojsty” [w:] J. Mackiewicz, Bunt rojstów, Londyn 2011, s. 354. W pierwszym wydaniu książki Mackiewicza tekst ten był umieszczony jako swoista druga przedmowa. Wyżej cytowaną etymologię słowa „rojsty” Chomiński przedstawiał za: Ilustrowana encyklopedja Trzaski, Everta i Michalskiego z wieloma mapami, tablicami ilustracjami, t. 4, Warszawa 1927, s. 899.

31 Dużo równie „drapieżnych” reportaży można znaleźć w tomach Bulbin z jednosielca i Okna zatkanie szmatami, gromadzących publicystykę z lat 1922–1936 i 1937–1938. Niektóre z nich poruszają nawet te same problemy, które pojawią się w Buncie rojstów.

V Wojna: pierwszy rok

W okresie międzywojennym nastąpiły ważne wydarzenia w życiu prywatnym Józefa Mackiewicza. Jeszcze w 1924 r. ożenił się z nauczycielką Antoniną Kopańską, kończącą wtedy studia uniwersyteckie, i dość szybko został ojcem córeczki Haliny Antoniny. Małżeństwo to po kilku latach zakończyło się rozwodem. Po rozstaniu z żoną Mackiewicz związał się z korektorką w redakcji „Słowa”, rodowitą wilnianką Wandą Żyłowską, z wykształcenia także nauczycielką, ponoć niezwykłej urody1. Owocem tego związku była córka Idalia2. W 1934 r. pisarz poznał warszawiankę Barbarę Toporską, która także podjęła pracę w „Słowie”3; prawdopodobnie w 1938 lub 1939 r. zawarli oni związek małżeński4. Pod koniec lat trzydziestych żona Józefa Mackiewicza zakupiła z własnych funduszy drewniany dom z ogrodem w Czarnym Borze, letniskowym osiedlu położonym na skraju Puszczy Rudnickiej, około 15 km na południe od centrum Wilna, nad rzeką Waką, przy trakcie kolejowym do Lidy5. Miejscowość ta rozwijała się wtedy intensywnie, stając się osiedlem dla bogatszych wilnian, którzy chcieli wyprowadzić się z miasta6. Czarny Bór stał się miejscem pobytu Mackiewiczów także w czasie wojny i został utrwalony w wielu dziełach literackich autora Drogi donikąd. Dom Mackiewiczów znajdował się na skraju lasu, blisko torów kolejowych. Po latach Idalia Żyłowska wspominała go następująco:

Domek w Czarnym Borze był bardzo ładny, tylko okiennice miał chyba zielone albo brązowe, nie świeciły tak jak dzisiaj. Okna z lewej od ganku należały do gabinetu Józefa. Stała tam skórzana kanapa, biurko i były półki z książkami. Boczne okna w lewej ścianie – to do buduaru Barbary (tak się nazywał) i sypialni. W buduarze stała kozetka, były też miękkie stołeczki i toaletka z pachnidłami. Barbara jednak prawie nigdy tam nie przebywała. W sypialni stało duże łoże i komoda, do której w czasie wojny składano nieprasowaną bieliznę, oraz parawan, za którym były ukryte przyrządy do mycia oraz nocniki. Okno z prawej – to od stołowego pokoju, stał w nim duży kredens, a pośrodku pokoju stół. Ściany zdobiły jakieś ceramiczne talerze, które wydawały mi się brzydkie i nie na miejscu. Pamiętam, że Barbara też miała coś przeciwko tym talerzom.

Józef Mackiewicz przed domem w Czarnym Borze, na balkonie córka Halina

Ganek nie był oszklony, była to zwykła werandka, na której piło się mleko z keksem (gdy ktoś przyjeżdżał z Wilna) lub z czarnym chlebem kupionym gdzieś za domami, w chatach. W deszcz ławeczka i stolik były przesiąknięte, a w zimie stały na nich czapy śniegowe, podłużne i krzywe. Na tej ławeczce rezydował w swych latach szczenięcych biały jak śnieg owczarek Miś, któremu wszyscy bez końca wyławiali pchły na różowym brzuszku.

Przed gankiem był kwiatowy ogródek dość starannie uprawiony, ale kwitło tu mało. Drzewo z lewej było o ileż młodsze i cieńsze, bogate w szpakówki, o które wróble wiodły zacięty bój z prawowitymi mieszkańcami. Stał tu ładny drewniany płocik z małą furteczką, przez którą wychodziło się od razu do lasu gęsto usypanego szyszkami, porośniętego szorstkim wrzosem, który ukrywał, czasem nawet tuż za płotem, żółciutkie kurki.

Z lewej strony od ganku, za krzewami była brama wjazdowa na placyk-podwórko. Rosły tu dwie samotne sosny ochraniające budy wilczurów Karasa i Tajki7. Stamtąd też przez kuchnię wchodziło się do domu. Wzdłuż prawej ściany domu zewnętrzne schodki prowadziły na salkę: dwa prawie nieumeblowane pokoiki. Ten od werandy był większy i słoneczny, miał niemalowaną podłogę. Z prawej strony rósł nieduży, ale bogaty sad, pachnący, brzęczący i zawsze zakazany8.

Czarny Bór. Dom Józefa Mackiewicza. Stan współczesny, po remoncie

W tym czasie w publicystyce Józefa Mackiewicza coraz częściej pojawia się problematyka międzynarodowa. W drugiej połowie lat trzydziestych, po powrocie z podróży na Litwę pilnie komentował ówczesną sytuację wewnętrzną i międzynarodową tego państwa, m.in. utratę Kłajpedy na rzecz Niemiec. Dostrzegał także zdecydowaną niemożność zawarcia jakiegokolwiek sojuszu polsko-litewskiego, przede wszystkim z powodu zdecydowanej wrogości Litwy do takiego kompromisu, wyrażającej się w niechęci do wszystkiego, co kojarzyć się mogło z niegdysiejszą wspólnotą polityczną obu państw:

Kowno w ciągu lat dwudziestu wypowiedziało gruntowną walkę tzw. „polskości”, a w walce tej posunięto się do metod ausrotten nie tylko w stosunku do mieszczańsko-inteligencko-polskich i tradycyjno-szlacheckich pierwiastków, ale nawet w stosunku do wszystkiego, co jest słowiańskie, co przed wiekami stanowiło o fundamentach wielkiego słowiańsko-ruskiego państwa, które założył wielki Witold pod Wielkie Księstwo Litewskie9.

Sytuacja „Słowa” w drugiej połowie lat trzydziestych stawała się skomplikowana. Pismo znajdowało się coraz częściej w konflikcie z władzami państwowymi ze względu na krytyczne stanowisko wobec polityki rządu, także wobec polityki zagranicznej – wyrażało się to m.in. w domaganiu się sojuszu z Niemcami. Wiosną 1939 r. właściciel pisma i jego redaktor Stanisław Mackiewicz został nawet z tego powodu uwięziony w obozie w Berezie Kartuskiej. „Słowo” opublikowało kilka artykułów pod wspólnym tytułem Redaktor Stanisław Mackiewicz wywieziony do Berezy (dwa z nich zostały skonfiskowane decyzją starosty). Brat Józef tak komentował to wydarzenie:

W westybulu stoi w naszej redakcji pomnik marszałka Piłsudskiego. Nieruchomy, biały, z zastygłą buławą w ręku. Naczelny redaktor naszego pisma uwielbiał Piłsudskiego. Kazał go nam ustawić w niszy i przechodził obok codziennie. Codziennie wchodził, trzaskając drzwiami, zawsze śpieszący, zapracowany. – Został wywieziony do Berezy. – Wczoraj tymi drzwiami wchodził tłum. Przystawał, przysłuchiwał się tylko albo szedł do dalszych pokoi i cicho, jakby to był pogrzeb, składał kondolencje, wyrazy żalu, szacunku. – Bo czyż to nie pogrzeb? Czyż nie pogrzeb tej najświetniejszej, najjaśniejszej, wymarzonej, tej wolnej, w słowie i piśmie, jakąśmy ją chcieli widzieć, kiedyś, bardzo dawno?… (Nv, 96)

Tę smutną relację można oczywiście postrzegać tylko w bezpośrednim kontekście wydarzenia, na które jest reakcją – byłby to wyraz rozczarowania polityką, która doprowadziła do aresztowania Stanisława Cata-Mackiewicza. W szerszym aspekcie jest to jednak także pożegnanie z Polską, której za kilka miesięcy już nie będzie. Wydaje się, że na początku 1939 r. Mackiewicz nie miał złudzeń co do wybuchu wojny, a może i co do jej przebiegu – świadczą o tym tytuły jego szkiców i felietonów zamieszczanych w „Słowie”: „Anschluss” i „Grunwald”, Czy Litwa stanie u boku Polski?, Z Hitlerem nie można – polemizować10, Gdańsk bez złudzeń, Stanowisko defensywne, ale nie: ustępliwe, Polska wobec planów sowieckich nad Bałtykiem, Sowiecka polityka Piotra Wielkiego i wreszcie, wydrukowany już w połowie sierpnia, artykuł pod wszystko mówiącym tytułem Pomiędzy Stalinem i Hitlerem…11

Notatka prasowa: „Słowo”, 24 sierpnia 1939 r.

Już 23 sierpnia „Słowo” zamieściło artykuł Mackiewicza Podział państw bałtyckich informujący o konsekwencjach porozumienia niemiecko-sowieckiego; czytamy w nim:

Dzisiaj doczekaliśmy się porozumienia sowiecko-niemieckiego. Pisałem o nim w korespondencji z Rygi przed półtora tygodniem, że widmo tego porozumienia jest najstraszniejszą ewentualnością, jaką by oczekiwać mogły państwa bałtyckie. Oznaczałoby niemal koniec ich bytu niepodległego. […] Dlaczego Sowiety nie miałyby pójść na podział państw bałtyckich z Niemcami? (Nv, 201)12

W dalszej części artykułu autor trafnie przewidywał cele polityki sowieckiej nad Bałtykiem, czyli odzyskanie szerokiego dostępu do tego morza.

Pierwsza strona „Słowa”, 31 sierpnia 1939 r.

Wrzesień 1939 r. zastał Mackiewicza w Wilnie i jego najbliższej okolicy. W „Słowie” zdążyło się ukazać jeszcze kilka jego tekstów (w tym: Niemcy bombardują ludność Wileńszczyzny – interesujący przykład mini-reportażu wojennego; Nv, 204–207). Swego rodzaju przełom w perspektywach postrzegania wojny nastąpił 18 września. Gdy po jakimś czasie pisarz rekonstruował swoje ówczesne nadzieje i oczekiwania, wspominał, że właśnie wtedy, w „najbardziej niesamowity wieczór”, jaki dane mu było przeżyć, oczekiwał, że Litwini zajmą Wilno, bo przecież mają traktat z Sowietami z lipca 1920 r., który im to miasto przyznaje: „Sytuacja Wilna staje się przez to szczęśliwsza od innych miast polskich. Litwini ochronią nas przed okupacją sowiecką”13. W nadziejach tych Mackiewicz nie pozostawał osamotniony. Z jego relacji wynika, że duża część społeczeństwa wileńskiego i niektóre środowiska polityczne także oczekiwały wejścia Litwinów na Wileńszczyznę lub szukały formuły politycznej, która umożliwiałaby czasowe przekazanie tego regionu państwu litewskiemu14. Zdając sobie sprawę z tego, że do miasta zbliżają się wojska sowieckie, Mackiewicz wyjechał z Wilna z tysiącami uchodźców na północ, traktem w stronę litewskiego Wiłkomierza:

Gdy sobie przypomnę dziś obraz jesieni, wielkiej jesieni polskiego odwrotu 1939 po tym samym trakcie, zaprószonym żołnierzami polskimi, granatowymi mundurami policji, masą aut, autobusów, ciężarówek… pełnym śmiechów, przekleństw, żartów, myśli samobójczych, głupoty ludzkiej, szczerego patriotyzmu, nostalgii i kombinatorstwa, rozpaczy, apatii, obojętności… czekających urzędników, kobiet z dziećmi na rękach… wygodne poduszki w limuzynach i nogi skrwawione marszem, zaprzęgi końskie, armaty, rowery… stosy banknotów nagle bezwartościowych, nędzę i złoto w sakwojażach… (Pw, 41).

Po przejściu granicy, gościnnym przyjęciu przez Litwinów i kilkudniowym pobycie w obozie dla uchodźców Józef Mackiewicz trafia do Kowna, gdzie jest świadkiem chaosu i rozpaczy urzędników polskich w ambasadzie, do końca nierozumiejących, z jakiego powodu państwo rozsypało się „jak domek z kart”. W tej atmosferze powstał artykuł My Wilnianie – jak zaznaczał autor: „pisany krwią serdeczną, z serca, które przeżyło wielką tragedię”, wydrukowany w wydawanym w Kownie litewskim piśmie „Lietuvos žinios”. Zawierał konsekwentną krytykę systemu rządów ustanowionych w Polsce po przewrocie majowym, w tym krytykę polityki uprawianej przez Józefa Piłsudskiego i jego następców. Po kilku latach Mackiewicz, nazywając go „fatalnym”, żałował wstępu do swojego artykułu, w którym deklarował oczekiwanie na to, że wojska litewskie wkraczające do Wilna zostaną „radośnie i solidarnie” powitane przez wszystkich mieszkańców, „niezależnie od tego, czy to Polacy czy Litwini”15. Autor obarczał odpowiedzialnością za tragedię wrześniową m.in. marszałka Piłsudskiego, którego „fatalnym” błędem było tworzenie „fikcyjnego wielkiego państwa (mocarstwowość), gdy warunki geopolityczne domagają się państwowości realnej”. W zakończeniu artykułu pisarz jeszcze raz powtarzał cel, dla którego napisał ten tekst, a była nim ochrona przed obarczaniem całego narodu odpowiedzialnością za „niebywałą w dziejach klęskę – winę za nią ponoszą tylko jej sprawcy”.

Artykuł My Wilnianie wywołał prawdziwą burzę. Jak pisał sam jego autor, niemal jednolicie środowisko polskie zarzucało mu zdradę, nazywając go zaprzańcem, renegatem, a nawet przestępcą politycznym. Do takiej recepcji przyczyniło się radio kowieńskie, które eksponowało fragmenty najbardziej krytyczne wobec państwa polskiego. Z oficjalnym pismem dezawuującym tezy artykułu wystąpił internowany wtedy na Litwie niedawny marszałek sejmu Aleksander Prystor, który jako reprezentant dwustu polskich oficerów odmawiał Mackiewiczowi prawa występowania w imieniu Wilnian, nazywając jego propozycje „niegodnymi Polaka”16. Od tej chwili pisarz pozostawał w opozycji wobec dużej części społeczeństwa polskiego na Litwie, a często nawet w konflikcie. Emocje, które skłoniły Mackiewicza do napisania artykułu My Wilnianie, nie były jednak wtedy wyjątkiem. Po latach Czesław Miłosz pamiętał przede wszystkim stan szoku, w jakim jesienią 1939 r. znajdowało się społeczeństwo polskie. Przyczyną była tragiczna i – wtedy odbierana jako gwałtowna – klęska państwa, które miało być „silne, zwarte i gotowe”. Z tej traumy płynęły deklaracje takie jak ta sformułowana w artykule Aleksandra Wata:

Na przykład, co robił w Wilnie Józef Mackiewicz? Józef Mackiewicz przecież w Wilnie zaczął wielką kampanię przeciwko dawnemu rządowi, co uważano za zdradę. A on nie z sympatii do Litwy i nie z oportunizmu, tylko rzeczywiście musiał jadowi dać ujście w serii artykułów przeciwko sanacji…17

Artykuł Józefa Mackiewicza w „Lietuvos žinios”, 14 października 1939 r.

Na pewno ostatnie miesiące 1939 r. i pierwsza część roku następnego były dla Józefa Mackiewicza czasem dość radykalnej konfrontacji z tendencjami przejawianymi przez większość społeczeństwa polskiego. Nigdy wcześniej pisarz nie pozostawał tak wyraźnie – jak to ujmował wtedy – „sam jeden bez sympatyków”. Nawet jeśli taki właśnie tytuł jednego z jego ówczesnych artykułów18 był podyktowany przez subiektywne odczucie samotności, to jest w nim także duża część obiektywnej prawdy o ówczesnej sytuacji autora. Ta gorzka, ale realistyczna autodiagnoza zapowiadała także drugą połowę życia Józefa Mackiewicza, kiedy to idea rekonstrukcji Wielkiego Księstwa będzie odchodziła coraz bardziej w niepamięć – z koncepcji nikłej, chociaż w sprzyjającym układzie geopolitycznym być może prawdopodobnej, przechodząc w sferę mitu lub utopii.

Gdy Mackiewicz dowiedział się, że Sowieci przekażą Wilno Litwie, był – jak sam pisał – „szczerze uszczęśliwiony”19, mając nadzieję, że do miasta przybędą wszyscy uchodźcy i stanie się ono początkiem realizacji marzeń o „kraju” wspólnym dla Litwinów, Polaków i Białorusinów. Pisarz znalazł się w pierwszej grupie uchodźców wracających do Wilna – i tu przeżył bolesną konfrontację swoich marzeń z rzeczywistością: wileńscy Polacy przyjęli wrogo fakt wkroczenia do miasta wojska litewskiego, a Litwini „uczynili wszystko, aby wrogość tę spotęgować i rozłam pogłębić”20. Przejawem tego procesu była brutalność policji litewskiej bijącej Polaków pod błahymi pretekstami (za polski guzik na czapce ucznia, za rozmowę po polsku na ulicy…) oraz akcja lituanizacyjna bezmyślnie likwidująca nawet te symbole, które mogły jednoczyć oba narody (np. zmiana nazwy ulicy Mickiewicza na Gedymina), i zmuszająca do błyskawicznej nauki języka litewskiego tych, którzy chcieli utrzymać posadę lub dostać jakąkolwiek. Zgodnie z nowymi przepisami za brak znajomości języka państwowego zwalniano nie tylko nauczycieli i urzędników, ale również kolejarzy21. Mackiewicz nie mógł zrozumieć, dlaczego Litwini zamiast podkreślać swoją rolę jako tych, którzy przynoszą wolność po kilkutygodniowych rządach sowieckich, prowokują kolejne konflikty, traktując odwiecznych mieszkańców tej ziemi jako niegodnych prawa do zamieszkiwania na niej22. Na rezultat takiej polityki nie trzeba było długo czekać, już wkrótce „Bolszewicy przestali się nagle wydawać tak straszni”, a „nękani przez Litwinów maluczcy spośród ludności polskiej, wbrew nawet własnym sympatiom, mimo swej woli widzieli w bolszewikach stacjonujących na Litwie tę władzę silniejszą, która jedynie może się skutecznie przedstawić rozpasaniu [litewskiemu – K.M.]” (Pw, 116–118).

W takich okolicznościach Józef Mackiewicz uzyskał prawo do wydawania „Gazety Codziennej”, w której drukowane były teksty zarówno dawnych redaktorów „Słowa”, jak i nowych współpracowników, m.in. Światopełka Karpińskiego, Mieczysława Limanowskiego, Michała Kazimierza Lubońskiego, Michała Kryspina Pawlikowskiego, Barbary Toporskiej, Konstantego Szychowskiego, Michała Römera, a także Czesława Miłosza23 i Teodora Bujnickiego. Pismo ukazywało się dzięki pomocy finansowej hrabiego Michała Zygmunta Tyszkiewicza24.

Dla Mackiewicza „Gazeta Codzienna” miała być kontynuacją „Słowa”25 – jeszcze jednym miejscem, w zupełnie innych warunkach politycznych, porozumienia sił przywiązanych do idei „krajowej”. Kilkumiesięczna egzystencja pisma była wypełniona jednak przede wszystkim coraz bardziej dotkliwymi utarczkami z cenzurą litewską, która chciała uczynić z tego czasopisma organ rozbijający „jednolity front społeczeństwa polskiego”. Na te odmienne koncepcje programowe nakładały się jeszcze spory w zespole redakcyjnym i konieczność uwzględniania faktu, że Litwa nie była wtedy państwem suwerennym, a na jej terytorium stacjonowały wojska sowieckie coraz bardziej wpływające na politykę państwa26 (tego niechcianego opiekuna także nie można było krytykować). Świadomość tych wszystkich uwarunkowań sprawiała, że na przykład „sprawa polska” mogła wtedy (na przełomie 1939 i 1940 r.) pojawiać się na łamach tego pisma w bardzo ograniczonym zakresie. Przykładem takiej sytuacji może być sposób, w jaki Mackiewicz próbował poddawać krytyce niektóre aspekty wcześniej wspomnianej ustawy o obywatelstwie, czyniącej cudzoziemcami tysiące ludzi, którzy na Wileńszczyźnie się urodzili i nigdy z niej nie wyjeżdżali. Artykuł Obcokrajowcy… kończy taka oto „kompromisowa” deklaracja sformułowana dziwaczną składnią, wyraźnie obliczona na udobruchanie cenzorskiego oka i ucha: „Rozumiemy celowość selekcji mieszkańców. Ale selekcja, jak każda selekcja, winna być, naszym zdaniem, przeprowadzona bardziej wnikliwie w sytuację faktyczną. W sytuację tej ziemi, tylekrotnie już w ciągu wieków targanej i umęczonej komplikacjami”27.

Ówczesna publicystyka Mackiewicza to przede wszystkim polemiki, będące często odpowiedzią na ingerencje cenzury, oraz analiza polityki zagranicznej. W kilku artykułach pojawia się krytyka sojuszy zawieranych przez państwo polskie przed wybuchem wojny – szczególnie sojuszu z Anglią. Mackiewicz bardzo konsekwentnie obnaża politykę tego państwa, która zawsze koncentruje się przede wszystkim na interesie własnego imperium. W tym kontekście podczas wojny sowiecko-fińskiej Mackiewicz przypomina, że Finlandia odmówiła skorzystania z pomocy brytyjskiej, wybierając raczej podpisanie układu pokojowego z Sowietami (wiążącego się z utratą części terytorium) niż związanie się z koalicją angielską. W artykule Finlandia nie żądała pomocy pisał: „Jak świat szeroki i wielkie są jego morza, i wiele i wysp lądów obmywają od lat dwustu – nie spotkał jeszcze Wielkiej Brytanii taki afront polityki globalnej, aby ktoś wolał stracić, niż przyjąć królewski gest jej pomocy” (Nv, 277).

Już na początku 1940 r. władze litewskie odebrały Mackiewiczowi koncesję na wydawanie „Gazety Codziennej”. Jego następcą został Romuald Węckowicz, kuzyn Teodora Bujnickiego, reprezentujący bardziej ugodowe stanowisko wobec cenzury. Umowa dżentelmeńska była taka, że Węckowicz miał być redaktorem pro forma, ale to Mackiewicz miał w dalszym ciągu kierować redakcją. Układ ten jednak się nie sprawdził – bardzo szybko założyciel pisma został odsunięty od jakiegokolwiek realnego wpływu na kształt gazety. Stało się to m.in. za sprawą eskalacji konfliktów narodowościowych w Wilnie wiosną 1940 r., gdy pogrzeb dwóch policjantów litewskich, którzy zginęli w niejasnych okolicznościach, przerodził się w regularny pogrom Polaków. Jak pisał Mackiewicz – przewodziła „młodzież” litewska:

Tłumy jej zalały ulice z pałkami w rękach, bijąc każdego Polaka, zrywając polskiej młodzieży czapki z głowy, drąc każdy napis polski, gazety, rozbijając szyby w redakcjach polskich; cuchnący bezkarnością tłum wdarł się do lokalu operetki polskiej, zerwał przedstawienie, potłukł szyby (Pw, 197).

Gdy następnego dnia wezwano redaktorów pism polskich, nakazując im potępienie mordu na policjantach, Mackiewicz gotów był to uczynić, jeśli równocześnie otrzyma zgodę na uczciwe zrelacjonowanie wydarzeń dnia poprzedniego. Wobec braku porozumienia pozbawiono go nie tylko jakichkolwiek wpływów na redagowanie „Gazety Codziennej”, ale również możliwości wydawania czegokolwiek na Litwie. Samo czasopismo ukazywało się jeszcze do lipca 1940 r., natomiast ostatni artykuł Mackiewicza zamieszczono tam 2 maja28.

1 Wanda Żyłowska (1896–1941 lub 1942) była córką Ottona i Antoniny z Rodziewiczów. W 1917 r. ukończyła VII klasę Szkoły Żeńskiej Stowarzyszenia Nauczycielek i Wychowawczyń w Wilnie (wcześniej ukończyła Prywatną Wileńską Szkołę Handlową Julii Maciejowiczowej), a w roku następnym uzyskała prawo nauczania w „zakresie nauki początkowej oraz w zakresie kursu klas niższych gimnazjalnych” (zob. wspomnienie o niej: H. Jotkiałło, Świadectwa ludzkich losów, http://www.tygodnik.lt, dostęp 18 IV 2020 r.).

2 Idalia Żyłowska (1931–1998 lub 2002) po drugiej wojnie światowej ukończyła studia na Uniwersytecie Wileńskim, a następnie była nauczycielką w Czarnym Borze. Mackiewicz utrzymywał kontakt z córką również w okresie powojennym (zob. wspomnienie o Idalii pióra Krystyny Adamowicz, http://www.tygodnik.lt/201802/bliska4.html, dostęp 18 IV 2020 r.). Córka Mackiewicza jest także autorką wspomnienia Czarnoborska Arkadia Mackiewiczów, opublikowanego w londyńskim „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza” (1990, nr 14, s. 4).

3 Barbara Toporska (1913–1985) prowadziła w „Słowie” dodatek literacki, publikowała także w innych czasopismach. Oprócz pisania tekstów publicystycznych zajmowała się także działalnością literacką (zob. m.in.: T. Mianowicz, Mówię czasami Polska, mówię czasami Wilno, „Rzeczpospolita” 2008, nr 28, s. K4–K5; idem, Barbara Toporska – szkic do portretu [w:] Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu z cyklu „Duchowe źródła nowej Europy”, Zamek Rapperswil, 26–28 września 2006 r., red. N. Kozłowska, M. Ptasińska, Warszawa 2011, s. 250–263; A. Tomczak, Barbara Toporska (nota biograficzna) [w:] Zmagania z historią…, s. 21–25. Według Michała Pawlikowskiego, w Barbarze Toporskiej kochali się obydwaj bracia Mackiewiczowie, co stało się przyczyną animozji między nimi, które później przerodziły się w konflikt ideowy (J. Maurer, Dzień z Józefem Mackiewiczem, „Archiwum emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, zeszyt 5/6, s. 310).

4 Nie jest pewne, czy Mackiewicz miał formalny rozwód z Antoniną Kopańską. W opracowaniach dość często pojawia się informacja o przejściu pisarza pod koniec lat trzydziestych na obrządek prawosławny, co miało być protestem wobec polityki państwowej odnośnie do mniejszości wyznaniowych i narodowych. Prawdopodobnie nie istnieją żadne dokumenty, które potwierdzałyby tę konwersję. W paszporcie litewskim, którym pisarz posługiwał się w okresie drugiej wojny światowej, wpisane jest wyznanie rzymskokatolickie, narodowość polska, a w rubryce stan cywilny jest adnotacja: „żonaty” (W. Bolecki, Ptasznik…, s. 253). W 1959 r. Mackiewicz deklarował: „Ja katolikiem nie jestem. Przeszedłem bowiem na prawosławie w 1938 r., w czasie, gdy w Polsce spalono 138 cerkwi” (S. Kossowska, Od Herberta do Herberta. Nagroda „Wiadomości” 1958–1959, Londyn 1993, s. 32). Nieco inną wersję motywacji do zmiany wyznania przedstawia Jadwiga Maurer, rozmówczyni Mackiewicza w latach emigracyjnych: „pan Józef opowiadał mi o tym, jak »zmienił wiarę«, żeby się móc ożenić z Barbarą. Mniej więcej to samo słyszałam już zresztą od [Michała Kryspina] Pawlikowskiego. Nie powiedział mi, na jakie wyznanie przeszedł, podkreślał tylko ciągle, że »przeszedł«, bo musiał. Po prostu został do tego zmuszony przez okoliczności. Tę rozmowę pamiętam tak dobrze, bo kiedy skończył, zapytałam niemądrze. […]. W niektórych tekstach o Józefie Mackiewiczu pojawia się informacja, że pan Józef przeszedł na prawosławie z solidarności i sympatii do uciśnionych Białorusinów. Pragnę podkreślić, że takiej tezy nie lansowali wobec mnie ani Mackiewicz ani Pawlikowski. Mówili jedynie o przechodzeniu na inne wyznanie, aby móc wziąć ślub” (J. Maurer, Dzień…, s. 309).

5 W testamencie sporządzonym w 1965 r. Mackiewicz podkreślał, że dom w Czarnym Borze był kupiony za pieniądze jego żony i był jej własnością (zob.: G. Łukomski, Józef Mackiewicz (1902–1985). Intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, Łomianki 2019, s. 287). Dom ten obecnie, po wieloletnim zapomnieniu, jest remontowany przez Fundację Wileńszczyzna z przeznaczeniem na dom pracy twórczej, z izbą pamięci poświęconą Józefowi Mackiewiczowi (P. Hlebowicz, Apel do miłośników twórczości Józefa Mackiewicza i działaczy opozycji antykomunistycznej, „Kurier Wnet” 2020, nr 68, s. 4; wilenszczyzna.org.pl, dostęp 20 IV 2020 r.).

6 Mackiewicz pisał o tym m.in. w reportażu A Szwarce Bor („Słowo”, 24 VII 1936; Br, 317–328).

7 Karas (lit.) – wojna, taika (lit.) – pokój.

8 A.A. Bajor, Czarny Bór…, http://www.jozefmackiewicz.com/ojm104.html, dostęp 11 II 2021 r.

9 J. Mackiewicz, „Kto mi latarnię przywróci…”, „Słowo”, 22 II 1939 (Nv, 79).

10 Artykuł ten (z 30 IV 1939 r.) był reakcją na przemówienie Hitlera, które można uznać za zerwanie wszelkich nadziei na pokój. Mackiewicz puentował swoje stanowisko jednoznacznie: „Odpowiedzieć milczeniem. Milczeniem, przerywanym tylko chrzęstem wyjmowanych i zasadzanych na karabiny bagnetów!” (Nv, 120).

11 Wszystkie teksty opublikowano w „Słowie” między 14 III a 15 IV 1939 r.

12 Wersja porozumienia niemiecko-sowieckiego z sierpnia 1939 r. przewidywała rzeczywiście podział państw bałtyckich: Litwa miała zostać w strefie niemieckiej, Łotwa i Estonia – w sowieckiej. Dopiero w podpisanym po działaniach wojennych 28 września traktacie o granicach i przyjaźni w zamian za Lubelszczyznę i część województwa warszawskiego w strefie sowieckiej znalazła się Litwa. Artykuł ten wystawia Mackiewiczowi dobre świadectwo jako politologowi: przed zawarciem porozumienia (artykuł został opublikowany w dniu podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow) potrafił on przewidzieć jego skutki dla państw bałtyckich.

13 J. Mackiewicz, Litwini nie przyszli (Pw, 32).

14 Józef Mackiewicz pisze na przykład o telefonie od byłego wicemarszałka sejmu Aleksandra Zwierzyńskiego, który z nadzieją wypowiadał się o przyjściu Litwinów (Pw, 34).

15 Artykuł Mackiewicza został oczywiście opublikowany w języku litewskim. Ten cytat i pozostałe w tym akapicie na podstawie tłumaczenia zamieszczonego w tomie Nudis verbis (s. 211–214).

16 J. Mackiewicz, Sam jeden bez sympatyków (Pw, 81). Na temat reakcji, które spowodował artykuł, zob. także idem, Odpowiadam przeciwnikom, ale nie oszczercom (Nv, 222–226).

17 A. Wat, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, rozmowę przeprowadził C. Miłosz, oprac. L. Ciołkoszowa, Warszawa 1998, s. 327. Komentarz ten odnosi się także do artykułów publikowanych przez Mackiewicza kilka miesięcy później w „Gazecie Codziennej”.

18 J. Mackiewicz, Sam jeden bez sympatyków (Pw, 81–85).

19 Ibidem.

20 Ibidem, s. 95.

21 Ibidem, s. 102–110.

22 Na przykład ustawa o obywatelstwie pozbawiała tej godności ludzi urodzonych kilkanaście kilometrów od Wilna, na terenie tym razem włączonym do Białorusi sowieckiej, czyniąc z nich „obcokrajowców”, którzy nie mieli nawet prawa korzystać z pociągów (Pw, 108–109).

23 C. Miłosz, Głos wiernego czytelnika, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6, s. 157.

24 Michał Zygmunt Tyszkiewicz (1903–1974), ziemianin, mąż Hanki Ordonówny, urzędnik MSW, więzień Łubianki.

25 Samo wileńskie „Słowo” zostało przeniesione do Paryża, gdzie Stanisław Mackiewicz wydawał je jako tygodnik (J. Jaruzelski, Stanisław Cat-Mackiewicz…).

26 Zob. na ten temat rozdz. „Gazeta Codzienna” w Wilnie (Pw, 120–128).

27 J. Mackiewicz, Obcokrajowcy…, „Gazeta Codzienna” 1040, nr 98 (Nv, 305).

28 Bazy sowieckie na Litwie powstawały już od jesieni 1939 r., natomiast 17 czerwca następnego roku nastąpił kres jakiejkolwiek samodzielności tego państwa; po ultimatum sowieckim w Wilnie powstał rząd uległy pod każdym względem Sowietom, a 21 VII 1940 r. proklamowano Litewską Socjalistyczną Republikę Sowiecką.

VI Pod władzą sowiecką

Już kilka miesięcy wcześniej, przed formalnym przyłączeniem Litwy do Związku Sowieckiego w sierpniu 1941 r., Mackiewicz utracił jakiekolwiek źródło dochodu. Pisarza nie było więc w zespole dawnej „Gazety Codziennej”, która połączona z konkurencyjnym „Kurierem Wileńskim”, przekształciła się w jawnie już komunistyczną „Prawdę Wileńską”. Nie chcąc brać udziału w procederze publicznego kłamstwa, Mackiewicz zdecydował o zaprzestaniu jakiejkolwiek działalności publicznej i podejmował rozmaite prace fizyczne. Doświadczenia z tego okresu będą później dla niego materiałem do twórczości literackiej i eseistycznej. Wybór, którego wtedy dokonał, nie był oczywisty dla większości jego kolegów po piórze. Włodzimierz Bolecki pisze:

[…] wielu wileńskich dziennikarzy, pisarzy i intelektualistów natychmiast po wkroczeniu bolszewików podjęło z nimi współpracę. Podobnie jak niespełna rok wcześniej we Lwowie. W sowieckiej prasie okupacyjnej wydawanej w języku polskim (m.in. w „Prawdzie Wileńskiej”, „Czerwonym Sztandarze”, „Nowych Widnokręgach”) niemal nazajutrz po rozpoczęciu okupacji pojawiły się nazwiska Polaków – i to nie byle jakie […]. W Wilnie ten spektakl przepoczwarzania się Polaków w lojalnych obywateli Kraju Rad nie był tak drastyczny jak we Lwowie. Wzięło w nim jednak udział wielu znanych literatów – byli wśród nich […] m.in. Anatol Mikułko (skazany później przez sąd AK na karę śmierci) i Jerzy Maśliński, był też najbliższy współpracownik Mackiewicza z „Gazety Codziennej”, a potem redaktor „Kuriera” – Teodor Bujnicki (zastrzelony z wyroku AK w początkach roku 1944) (PzW, 193–194)1.

Mackiewiczowi udało się przeżyć na wolności całe, mniej więcej roczne, rządy sowieckie na Litwie, mimo że jako człowiek z bogatą przeszłością, także polityczną, znajdował się pod obserwacją NKWD. Może właśnie ze względu na tę przeszłość pisarza pozostawiano w spokoju, uznając, że nie jest groźny m.in. z powodu braku zaplecza politycznego, które podzielałoby jego poglądy – natomiast jego ewentualne aresztowanie i deportacja na Syberię mogłyby się odbić szerokim echem za granicą. Zapewne z tych też względów Mackiewiczowi wolno było więcej niż innym obywatelom Litwy sowieckiej. Chcąc mieć jakiekolwiek źródło dochodu, autor Buntu rojstów zakupił konia i furmankę i wykonywał proste prace transportowe. W Czarnym Borze odwiedzała go córka, szesnastoletnia Halina. Ojciec uczył ją wtedy m.in., „jak należy piłować kloce, jak trzymać za uchwyty piły, stojąc po dwóch stronach kozła, na którym leży pień. Uczył zaprzęgać konia, zakładać chomąto, orczyk. Kiedy jadą razem do lasu, córka powozi – jesienią wozem, zimą saniami”2.

Jego ówczesne doświadczenia możemy w jakiejś mierze poznać z książki Prawda w oczy nie kole, a także z rozmaitych autobiograficznych aluzji i nawiązań w prozie (m.in. w Drodze donikąd). Na ich podstawie można domniemywać, że chcąc zdobyć jakiekolwiek środki do życia, prawdopodobnie brał on wtedy udział przynajmniej w kilku akcjach przemytniczych na granicy między republikami sowieckimi: litewską i białoruską. Klimat tych wypraw dobrze oddaje opowiadanie autobiograficzne „Padwiezut…” z tomu Fakty, przyroda i ludzie:

Jest grudzień roku 1940. Jedziemy sankami w kierunku południowym, na miasteczko Bieniakonie, odległe od Wilna o 50 kilometrów. Stanowi ono granicę pomiędzy Litewską i Białoruską Republiką. Jedziemy w nocy, bez dzwonka, bocznymi drogami, omijając większe skupiska ludzkie. We wsiach poustawiane są dodatkowo nocne warty chłopów. Te warty mogą być równie niebezpieczne dla podróżnych, jak zwyczajni bandyci lub milicja. Noc całą siedzą w jakiejś chacie i piją samogon, którego niezliczone ilości rozlały się po kraju. […] Wieziemy ze sobą 10 par trzewików, 50 kilo cukru, kilka koszul, bibułkę do tytoniu, 5 tuzinów napilników i kilkaset proszków od bólu głowy, za które płacą na wsi po 2 ruble za proszek, ponieważ jest kompletny brak środków leczniczych.

Za wsią Stasiły musimy skręcić w bok i biorąc ze sobą wtajemniczonego przewodnika, jedziemy na przełaj, przez błota, a później drożyną, ledwo widoczną wśród lasów i śniegu (Fpl, 89–90).

Wyprawy te – jeśli wierzyć ich wersji faktograficznej zawartej w prozie – nie zawsze kończyły się szczęśliwie. W wyżej wspomnianym opowiadaniu „Padwiezut…” nocna konfrontacja z milicją sowiecką wymaga użycia granatu.

Innym źródłem utrzymania była wtedy dla Józefa Mackiewicza praca drwala, a także karczowanie nieużytków, kopanie rowów, zimą zwożenie śniegu z ulic wileńskich oraz inne prace fizyczne3, które mogły zapewnić minimalne warunki egzystencji i uzasadnić prawo do życia w ustroju, który chlubił się szczególnym docenieniem pracy robotnika i chłopa…

Pisarz był wtedy namiętnym obserwatorem rzeczywistości sowieckiej i przede wszystkim rejestratorem zmian, jakie ta, wcześniej niespotykana formacja cywilizacyjna, powodowała w psychice i zachowaniach ludzi. Nowym, szczególnym doświadczeniem było obserwowanie procesu adaptowania się do nowej rzeczywistości, co było wyjątkowo widoczne w zachowaniu najmłodszego pokolenia. Usłyszawszy na przykład z ust dziecięcego prowodyra zapowiedź zabawy „w kolejkę”, Mackiewicz spodziewał się ujrzeć kolejną wersję zabawy w „pociąg czy coś podobnego” – zobaczył jednak coś zupełnie innego:

[…] okazało się, że chodzi tu o kolejkę-ogonek przed sklepem. – Była to zabawa straszna. – Dzieci ustawiały się w rząd przed barierą, do której zwykło się uwiązywać zwierzęta, potulnie i posłusznie, same jak zwierzęta zmorzone pracą. Stały nieruchomo, a co pewien czas któreś z nich przełaziło pod barierą na drugą stronę. Urozmaicenie miała stanowić kłótnia wywoływana przed wyimaginowanymi drzwiami wyimaginowanej kooperatywy, którą likwidował jeden z chłopców, przedstawiający milicjanta: wrzeszczał ordynarnie, kopał i wymachiwał trzymanym prętem. Była to zabawa nowa oczywiście, bo jeszcze rok nie minął od czasu, gdy nie było żadnych kooperatyw, a sklepy pełne towaru i zamożności i ludzie nie potrzebowali wystawać na ulicy po kawałek mydła, perkalu czy zelówkę, ale była to zabawa nade wszystko – nudna. Tak mi się zdaje, że chyba przenudna. Wiatr, który igrał słomą i pierzem wróbli, igrał też włosami dzieci, a one stały nieruchomo przed brzydkim, nadpróchniałym słupem. Nazwałem tę zabawę „straszną”, gdyż w gruncie rzeczy była to zabawa w niewolę i nędzę4.

Ważnym przyczynkiem do powstawania nowej mentalności jest opublikowany już po wejściu Niemców artykuł Moja dyskusja z NKWD, zaczynający się od znamiennej konstatacji: „Pozwolę sobie zacząć od samochwalstwa”, i zawierający dużo obserwacji zapisywanych niemal „na żywo”. Postawa pisarza była w trakcie rocznego panowania sowieckiego na Litwie – wedle niego samego – wyjątkiem:

Otóż nie brałem udziału ani w pierwszym, ani w drugim głosowaniu bolszewickim; nigdy na swym domku nie wywiesiłem czerwonej płachty; nigdy nie byłem na żadnym zebraniu, wiecu, nie maszerowałem w żadnym pochodzie; czterokrotnie wzywano mnie do podpisania pożyczki – odmówiłem. Wiem, że takich zgłosić się może więcej, ale wówczas… wówczas byłem odosobniony, sam jeden w całej gminie5.

Taki właśnie „sam jeden” Mackiewicz budził rozmaite obawy sąsiadów z Czarnego Boru, którzy na wszelkie sposoby próbowali skłonić go do zachowań bardziej uległych wobec ustroju sowieckiego. Przykładem sytuacji ukazującej tego rodzaju konflikt są wydarzenia związanie z jednym z sowieckich świąt państwowych. Jak pisze autor Mojej dyskusji z NKWD, tego dnia wszyscy mieszkańcy ozdobili swoje posesje czerwonymi flagami – jedynym wyjątkiem był dom Józefa Mackiewicza. Po południu odwiedził go sąsiad staruszek z błagalną supliką:

„Panie, pan nie wywiesił czerwonego sztandaru… Ja rozumiem… my wszyscy przecie… ale po co pan to robi, przecież i tak nic nie zmieni. Panie, ja jestem stary człowiek, niech pan posłucha starego: wywieś pan póki czas, bo będzie nieszczęście!” – „Przecież to zaraz – odpowiadam – zapadnie zmierzch!” – „To nic nie szkodzi, lepiej później niż nigdy”. – „Dziękuję za życzliwość, ale nie wywieszę”. Staruszek odszedł szczerze zmartwiony (Nv, 314)6.

Tego rodzaju zachowanie nie mogło ujść uwagi władz sowieckich – Józef Mackiewicz został wezwany na przesłuchanie przez NKWD. Wielogodzinne spotkanie z przedstawicielami tej instytucji obfitowało w dość gwałtowne zwroty akcji. Po niemal subtelnej wymianie uwag z miejscowym politrukiem pisarz został właściwie porwany do wileńskiego gmachu zajętego przez NKWD, gdzie przez kilkanaście godzin był indagowany przede wszystkim o powód odmowy poważniejszego zaangażowania w rzeczywistość sowiecką. Przyszły autor Drogi donikąd jest na początku traktowany łagodnie i delikatnie, potem był straszony dwudziestopięcioletnim więzieniem i w końcu został zmuszony do podpisania oświadczenia o zachowaniu wszystkiego w tajemnicy, co jest wstępem do zwolnienia. Powodem przesłuchania była z pewnością „milcząca opozycyjność” wobec rzeczywistości sowieckiej. Jednym z poważniejszych zarzutów w ustach przedstawiciela państwa nastawionego na urzędowy kolektywizm było pytanie: „To wy, znaczy, indywidualistą jesteście?”. Pisarz w rozmowie ze śledczymi stara się zachować pewną formę neutralności wobec realiów sowieckich, próbując lawirować między prowokacyjnymi pytaniami, które sugerują jego wrogość wobec państwa sowieckiego. Nie zaprzecza przy tym faktom oczywistym, na przykład temu, że brał udział w wojnie z bolszewikami w 1920 r.

Dla przesłuchujących w gruncie rzeczy najtrudniejszym dylematem jest odpowiedź na pytanie: dlaczego polski inteligent, zamiast radośnie zaangażować się w budowę komunizmu, podejmuje pracę fizyczną? W kluczowym momencie rozmowy pada pytanie: „Więc jakiż jest wasz stosunek do władzy sowieckiej?” – swoją ostrożną odpowiedź Józef Mackiewicz zaczyna od wiele obiecującej frazy: „Niektóre rzeczy mi się podobają…”, a zapytany o to, co mu się nie podoba – przechodzi na tematykę okołoliteracką, zgłaszając zastrzeżenia do „szablonowości” literatury sowieckiej… Wydaje się, że wezwanie pisarza na przesłuchanie ze strony NKWD od początku miało być rodzajem ostrzeżenia i rozpoznania sytuacji – gdyby chciano go rzeczywiście uwięzić, wystarczającym pretekstem mógł być na przykład właśnie udział w wojnie 1920 r. Efektem przesłuchania była ściślejsza kontrola Mackiewicza – odtąd nie wolno mu zmieniać miejsca zamieszkania; ma także stawiać się na każde żądanie władz.

Z pewnością Józef Mackiewicz bardzo dobrze zdawał sobie sprawę z tego, jak krucha była jego ówczesna wolność, chociażby dlatego, że wiedział przecież o kolejnych wywózkach swoich rodaków z ziem włączonych do sowieckiej Ukrainy i Białorusi7. Zapewne nie bez powodu Paweł, bohater Drogi donikąd, przewiduje swoje aresztowanie i tuż przed napaścią Niemiec ucieka do puszczy, pragnąc ocalić lub przynajmniej przedłużyć swoją wolność. Jeszcze bardziej autobiograficzny charakter ma utrzymany w konwencji reportażu szkic Prorok z Popiszek, w którym czytamy:

Z początkiem czerwca zaczęło się łapanie i wywożenie żywych ludzi w taki sposób, w jaki dotychczas praktykowało się to tylko w odniesieniu do bezdomnych psów wałęsających się po ulicach. Ciężarówki sowieckie przypominały istotnie budki hyclowskie. Było ich tylko bez porównania więcej. Ludzie tak samo stali na ulicach, milcząc, oglądając się, skupiając i odchodząc. Można było wargi przygryzać do krwi, można było paznokcie aż do bólu wciskać w ściśniętą pięść, ale nie można się było ani odezwać, ani tym bardziej zaprotestować. […] Nie do pomyślenia się wydaje, aby dwustutysięczne miasto, strzelając ku niebu wieżami kościołów i kopuł cerkiewnych, wierzące w Boga, wyrosłe w tradycji chrześcijańskiego poświęcenia i cnót ogólnoludzkich, żeby takie Wilno zamierało na ulicach, gdy w biały dzień spędzano i wywożono z jego murów tysiące najlepszych obywateli, rodaków, niewinne ofiary, starców, kobiety, dzieci przytulone do matek, mężczyzn, chłopaków w mundurach gimnazjalnych. Nie do pomyślenia wydawać się mogło w dawnych czasach, aby te ofiary płakały tylko cicho lub siedziały blade na skąpych tłumoczkach tak bezradne, jak tylko bezradnym może być ludzkie ciało w agonii. – A jednak tak było (Nv, 336–337).

1 Komentarzem do tego procesu może być tytuł innej pracy Włodzimierza Boleckiego na ten temat: W. Bolecki, Prawda historyczna, której zmienić się nie da [w:] idem, Widziałem wolność w Warszawie, Londyn 1989.

2 K. Orłoś, Dzieje…, s. 407.

3 Informacje o tych zajęciach rozsiane są w całej publicystyce Mackiewicza, na przykład przedstawiając tło wydarzeń w szkicu wspomnieniowym Zabawy dzieci, pisze: „Było to wiosną okupacji sowieckiej w rodzinnym mieście, w którym to trudniłem się podówczas wożeniem gnoju dla ogrodników miejskich” (J. Mackiewicz, Zabawy dzieci, „Lwów i Wilno” 1848, nr 75; Fpl, 240).

4 Ibidem, s. 242.

5 J. Mackiewicz, Moja dyskusja z NKWD, „Goniec Codzienny”, numery z 31 VII, 1, 2 i 3 VIII 1941 (Nv, 314; z tej edycji następne cytaty).

6 Inną wersję tej anegdoty podaje Mackiewicz we wspomnieniu Na Marble Arch (Fpl, 226). Rozmaite szczegóły na temat tych głosowań, zebrań i wywieszania czerwonej flagi na 1 V 1940 r. wykorzystane są także w formie zbeletryzowanej w Drodze donikąd. Przy innej okazji Mackiewicz ironizował na temat gorliwości prosowieckiej swoich sąsiadów, porównując ich postępowanie do sytuacji z Ogniem i mieczem, gdy jeńcy Jeremiego Wiśniowieckiego sami się wieszają ze słowami: „prędzej, prędzej, bo On się będzie gniewał” (Okupacja sowiecka, Fpl, 170); Mackiewicz myli powieści Sienkiewicza – prawdopodobnie chodzi o Potop, w którego 34. rozdziale Akbah-Ułan (Tatar, podkomendny Kmicica) przynagla skazanych, aby sami się wieszali, gdyż inaczej bagadyr (Kmicic) będzie się gniewał.

7 Z powodu włączenia do Litwy Wileńszczyzny nie dotknęły w pierwszej połowie 1940 r. trzy wielkie deportacje Polaków z Kresów anektowanych do państwa sowieckiego w 1939 r. Masowe wywózki z Litwy rozpoczęły się dopiero na początku czerwca 1941 r., a więc kilka tygodni przed wybuchem wojny niemiecko-sowieckiej.

VII „Goniec Codzienny”. Wyrok

Wiosną 1941 r. w przygnębiającej i beznadziejnej atmosferze w podwileńskich Popiszkach, w graniczącej z Czarnym Borem Puszczy Rudnickiej pojawił się młody człowiek uznany za „proroka”, który miał czynić cuda i zapowiadał największy z nich w najbliższych dniach. Do miejsca tych wydarzeń ciągnęły tysiące ludzi spragnionych przede wszystkim odmiany swojego losu i końca okupacji sowieckiej. Mackiewicz, czując zagrożenie wywózką w nieznane, udaje się konnym zaprzęgiem do Popiszek, gdzie jest świadkiem1 nieudanego cudu oraz rozpędzenia przez NKWD zgromadzonych tłumów, które przybyły oglądać nadzwyczajne wydarzenia.

Kilka dni potem rozpoczęła się wojna niemiecko-sowiecka. Wspominając rozmaite manewry armii carskiej, polskiej i niemieckiej, których był świadkiem w minionych dziesięcioleciach, autor Mojej dyskusji z NKWD z niemałą satysfakcją pisze: „Ale tak kompletnego bezhołowia, bezładu i bezwładu, dezorganizacji i paniki, jaką wykazał aparat sowiecki w r[oku] 1941, ani przedtem, ani później nie oglądaliśmy na naszych ziemiach”2. W jednym ze wspomnień Mackiewicz pisze, że jego prawdziwe i ostateczne pożegnanie z ustrojem bolszewickim nastąpiło 24 czerwca, gdy podczas gry w szachy, widząc wycofujących się żołnierzy sowieckich, obiecał żonie: „Nigdy już bolszewicy!”3.

Po wejściu Niemców na Litwę Józef Mackiewicz otrzymał propozycję redagowania „Gońca Codziennego” – czasopisma polskojęzycznego, które miało gloryfikować sukcesy oręża niemieckiego. Świadkiem rozmowy, w trakcie której przedstawiono tę ofertę, był Wacław Studnicki4, były dyrektor archiwum państwowego w Wilnie, który tak ją relacjonował:

Wiem, że p[anu] Józefowi Mackiewiczowi władze wojskowe niemieckie w r[oku] 1941 w Wilnie proponowały objęcie redakcji i współpracę w czasopiśmie mającym być wydawanym w języku polskim. Propozycje te p[an] Józef Mackiewicz stanowczo odrzucił, co stwierdzam, gdyż byłem świadkiem sceny, która rozegrała się w lokalu pierwotnym komendantury wojskowej i połączonego z nim biura Propaganda Staffel Balticum III przy ul. Mickiewicza w domu Banku Gospodarstwa Krajowego. Odmowa kategoryczna p[ana] Józefa Mackiewicza współpracy z owym pismem wyrażona słownie Leider nicht5 wywołała oburzenie ze strony przedstawiciela władzy, który w brutalnych słowach kazał p[anu] Mackiewiczowi wyjść i pokazał drzwi6.

W proces powstawania tego pisma zaangażowany był także Jurgis Matulaitis7 (vel Jerzy Matulewicz), brat cioteczny Mackiewicza, rotmistrz pułku huzarów litewskich, a wcześniej oficer w 15. Pułku Ułanów Poznańskich. Przypomnijmy – w 1920 r. Jurgis przyczynił się do zwolnienia autora Buntu rojstów z niewoli litewskiej. Ostatecznie redaktorem pisma został Czesław Ancerewicz, a Józef Mackiewicz miał pewien wpływ na obsadę tego stanowiska8.

„Goniec Codzienny” cieszył się znaczną popularnością wśród Wilnian. To właśnie z tego pisma dowiedzieli się oni m.in. o wynikach konferencji teherańskiej (listopad–grudzień 1943 r.) przesądzającej kształt wschodniej granicy Polski. W pierwszych kilku miesiącach istnienia tego tytułu Józef Mackiewicz podjął z nim współpracę: w 1941 r. ukazało się na łamach pisma kilka jego artykułów (w tym wcześniej wspomniana Moja dyskusja z NKWD i Prorok z Popiszek); ostatni został zamieszczony w numerze z 10 października9. Pierwszym była natomiast relacja Przeżyliśmy upiorną rzeczywistość. Inicjalne zdanie tego artykułu dość wyraźnie ujawnia powody podjęcia tej współpracy: „Korzystam z pierwszych łamów drukowanych po polsku, aby je prosić o gościnę. Nie wiem, czy bardziej z tęsknoty do pisania, czy z nienawiści do bolszewików. W każdym razie nie wstydzę się ani jednego, ani drugiego uczucia”10.

Wszystkie artykuły Mackiewicza z 1941 r. można uznać za teksty „rozrachunkowe” z okresem panowania sowieckiego na Wileńszczyźnie11. W pierwszym z nich, wyżej już cytowanym, tematem była masakra sowiecka w Prowieniszkach12. Po wstrząsającej relacji o mordzie autor w obszernym komentarzu podsumowującym istotę władzy sowieckiej pisze o niej jako o strukturze pozbawionej opinii publicznej i państwie, które istotę obywatelstwa sprowadziło do systemu niewolnictwa nieznanego „od czasu faraonów”, a kłamstwo uczyniło nieodłącznym elementem codzienności: „kto nie jest zadowolony i uśmiechnięty, tego zaproszą do NKWD”. W ostatnich akapitach Mackiewicz wyraża swoją radość z powodu wybuchu wojny, na którą całe społeczeństwo czekało wprawdzie tylko rok, ale „z takim upragnieniem, jakby upłynęły lata całe”. Dla dzisiejszego czytelnika zaskoczeniem może być jeszcze inny aspekt tego artykułu – latem 1941 r. w środku Europy opanowanej przez III Rzeszę w gazecie niemieckiej dla Polaków pozwolono Józefowi Mackiewiczowi pisać o „Narodzie Polskim” (wielkimi literami!), chociaż oczywiście w kontekście współudziału razem z „całym światem cywilizowanym” w zniszczeniu państwa sowieckiego…

10 sierpnia 1941 r. w „Gońcu Codziennym” ukazał się artykuł Józefa Mackiewicza To dopiero byłaby klęska, pisany wyraźnie pod wpływem umowy Majski–Sikorski, deklarującej sojusz Sowietów z polskim rządem emigracyjnym. Przesłanie tego niewielkiego tekstu jest następujące: zwycięstwo koalicji antyniemieckiej byłoby dla Polaków największą klęską w historii – oznaczałoby sprowadzenie Polski do rangi protektoratu sowieckiego, podobnie jak innych państw Europy Wschodniej: „I nie byłoby w Europie żadnego czynnika, żadnej potęgi, która by była w stanie, albo nawet chciała, wyrwać polski naród z czerwonych kleszczy destrukcyjnego imperializmu”13. Można więc powiedzieć, że w sierpniu 1941 r., a więc jeszcze trzy i pół roku przed konferencją jałtańską, Mackiewicz przewidział, jakie skutki dla Polski i dla polskich kresów będzie miało zwycięstwo Sowietów w II wojnie światowej. Ważnym kontekstem takiej właśnie opinii może być fakt, że nie była ona przypadkiem jednostkowym. Także w rządzie londyńskim były podobne antycypacje losu powojennego Polski – m.in. z tego względu prezydent Raczkiewicz nie upoważnił gen. Władysława Sikorskiego do podpisania układu z Majskim. Polski premier uczynił to samowolnie!14

Krótka (dwuipółmiesięczna) współpraca z „Gońcem Codziennym” świadczyła o tym, że Mackiewicz dość szybko pozbył się złudzeń co do sposobu, w jaki Niemcy traktują podbite narody na wschodzie Europy. Sprawa ta jednak ciągnęła się za nim przez długie lata, z kulminacją na początku 1943 r., kiedy to na pisarza został wydany wyrok śmierci. W styczniu lub lutym tegoż roku na łamach konspiracyjnego pisma „Niepodległość” ukazał się artykuł przygotowany przez Lucjana Krawca i Jerzego Wrońskiego (ten ostatni za okupacji sowieckiej był współpracownikiem komunistycznej „Prawdy Wileńskiej”) pt. Trzej panowie z „Gońca”. Artykuł, zamieszczony w rubryce „Pod pręgierzem”, dotyczył Ancerewicza, Mackiewicza i rosyjskiego emigranta Eugeniusza Kotlarewskiego, a jego intencją było ukazanie osób związanych z „Gońcem Codziennym” jako kolaborantów wysługujących się Niemcom. Aby wzmocnić wagę oskarżenia, pojawiły się też zarzuty, że Mackiewicz po formalnym zakończeniu współpracy z pismem nadal zamieszcza w nim artykuły, podpisując je pseudonimami. Publikacja w „Niepodległości” niewątpliwie przyczyniła się do wydania wyroków śmierci na Józefa Mackiewicza i Czesława Ancerewicza (ten drugi wyrok został wykonany)15.

Sprawa „wyroku na Mackiewicza” przedstawiana jest najczęściej fragmentarycznie, z wieloma niedopowiedzeniami16. Najbardziej całościową relacją wydaje się sprawozdanie Stefana Korbońskiego, chociaż pod niektórymi względami jego wiarygodność może budzić wątpliwości. W niecałe dziesięć lat po zakończeniu wojny pisał on:

Ostatnim wypadkiem kolaboracjonizmu zasługującym na wzmiankę jest sprawa Józefa Mackiewicza, współpracownika gadzinówki niemieckiej wydawanej w Wilnie pod nazwą „Goniec Codzienny”. Jeden z redaktorów „Gońca” Ancerewicz został zastrzelony z wyroku sądu podziemnego i o ile mnie pamięć nie myli, również jakieś orzeczenie w stosunku do Mackiewicza zostało wydane i następnie ogłoszone w zimie 1942–1943 w jednym z numerów „Niepodległości”, organu wileńskiego okręgu AK. Rad będę, jeśli ktoś z podziemia wileńskiego te moje niekompletne wiadomości uzupełni i wyjaśni sprawę do końca17.

Jak widać, relacja ta opatrzona jest zastrzeżeniami, w których Korboński przyznaje się do swojej częściowej niewiedzy w sprawie wyroku na Mackiewicza. Takich wątpliwości nie miał on już w opublikowanym 21 lat później Polskim państwie podziemnym, gdzie o wyroku informuje bardzo szczegółowo. Dowiadujemy się m.in., że z uwagi na „wysoką pozycję społeczną” Mackiewicza płk Aleksander Krzyżanowski „Wilk”, komendant okręgu wileńskiego Armii Krajowej przedstawił tę sprawę podziemnej Radzie Wojewódzkiej, w której miały swoich przedstawicieli wszystkie wileńskie stronnictwa polityczne oraz arcybiskup wileński. Grono to uznało zarzut zdrady głównej za uzasadniony i przekazało rzecz do dalszego procedowania komendantowi okręgu, zgodnie z obowiązującą procedurą. Następnie płk Krzyżanowski powołał sąd, który wydał wyrok śmierci. Wyrok ten „został zawieszony z uwagi na interwencję i naciski z różnych stron na płk. Krzyżanowskiego, by wykonanie wyroku odłożyć do końca wojny i dać Józefowi Mackiewiczowi w międzyczasie możność rehabilitacji”18.

Druga relacja Stefana Korbońskiego jest na pewno bardzo uporządkowana, z logicznym następstwem wydarzeń. Jej mankamentem może być jednak fakt, że została opublikowana ponad trzydzieści lat po opisywanych wydarzeniach, gdy wszyscy przywoływani w niej świadkowie już nie żyli. Poważniejszym zarzutem jest jednak to, że spośród pięciu przywoływanych w książce uczestników „sądu nad Mackiewiczem” jeden na pewno na początku 1943 r. już nie żył, a drugi na pewno nie brał udziału w rozprawie19. Wiarygodność relacji obniża także fakt, że Stefan Korboński nie był bezpośrednim świadkiem procesu (jako szef Kierownictwa Walki Cywilnej otrzymywał informacje z całego kraju, ale przebywał najczęściej w Warszawie) – jego zapis jest więc sprawozdaniem „z drugiej ręki”. Nie ulega także wątpliwości, że i Mackiewicz, i Korboński darzyli się przez długie powojenne dziesięciolecia co najmniej niechęcią20, co także mogło wpłynąć na sposób przedstawienia całej sprawy.

Wedle innych źródeł wyrok na Józefa Mackiewicza wydał Wojskowy Sąd Specjalny – na jego czele stał prawnik wileński Stanisław Ochocki, który „kierował podziemną służbą sprawiedliwości Komendy Okręgu i pełnił obowiązki osobistego doradcy prawnego Komendanta Okręgu Wileńskiego AK”21. Po wojnie mieszkał on w Polsce, wykonując zawód adwokata (zmarł w 1977 r.). Wedle jego relacji prokuratorem oskarżającym Mackiewicza podczas procesu był zaprzyjaźniony z pisarzem Zygmunt Andruszkiewicz22.

Oskarżenie o kolaborację i późniejsze związane z tym wieloletnie problemy Józefa Mackiewicza mogły mieć jeszcze inną przyczynę. W lokalu „Gońca Codziennego” bardzo często przebywał wtedy inny Mackiewicz – Bohdan, w czasach międzywojennych najpierw policjant i członek ochrony prezydenta Wojciechowskiego, później kierownik filii wileńskiej „Kuriera Warszawskiego”, raczej urzędnik niż dziennikarz, ale bardzo ceniący sobie tytuł „redaktora”, który przysługiwał mu z racji członkostwa w Syndykacie Dziennikarzy. Podczas okupacji niemieckiej Bohdan Mackiewicz był „królem” wileńskiego „czarnego rynku” i z tego powodu bardzo często przebywał w lokalu „Gońca Codziennego”, który jako instytucja niemiecka nie był odwiedzany przez policję litewską, zawzięcie tropiącą spekulantów. W lokalu redakcji nie budziło też zdziwienia większe zgromadzenie ludzi, gdyż można to było wytłumaczyć obecnością licznych interesantów zamawiających ogłoszenia lub wykupujących prenumeratę. Józef Mackiewicz tak relacjonuje ówczesną „karierę” swojego poniekąd dziennikarskiego sobowtóra:

Osobiście, mieszkając w odległym o 12 km od miasta Czarnym Borze, gdy przychodziłem do Wilna, też używałem tego lokalu jako pierwszej „bazy” orientacyjnej, zwłaszcza w zimie, gdzie się można było ogrzać, spotkać tego i owego, dowiedzieć o stanie bezpieczeństwa w mieście, w ogóle: „co słychać?”; sprzedać jakąś rzecz, zorientować w cenach czarnego rynku. Otóż nad tym codziennie tam gromadzącym się tłumkiem ludzi królował, jeżeli nie jako król, to w każdym razie wówczas jako królik wileńskiego czarnego rynku „redaktor” Bohdan Mackiewicz. Znaczna część, jeżeli nie większość interesantów, to byli jego osobiści klienci. Miał też rozległą klientelę wśród uprzywilejowanej ludności litewskiej. Stąd nad głowami wizytatorów „Gońca Codziennego” od rana aż do zamknięcia unosiło się ciągle wołanie: „Redaktor Mackiewicz!”, „gdzie jest redaktor Mackiewicz?!”…, „redaktor Mackiewicz do telefonu!?”…, „czy redaktor Mackiewicz wyszedł? Kiedy przyjdzie redaktor Mackiewicz?” – i w tym zagajeniu spraw, bez końca. Nic więc dziwnego, że gdy Zygmunt Jundziłł, nieobeznany z nową dla niego topografią wileńską, zapytał w lokalu „Gońca Codziennego” o „redaktora Mackiewicza”, skierowany został do Bohdana Mackiewicza, i mylne stąd wyciągnął wnioski, że insynuacja, jakobym to ja był redaktorem „Gońca Codziennego”, wynika z prostego nieporozumienia przez pomieszanie identycznych nazwisk23.

W świetle powyższego wydaje się bardzo prawdopodobne, że dla dużej części gości odwiedzających redakcję „Gońca Codziennego” było oczywiste, że etatowym pracownikiem tego dziennika jest redaktor Józef Mackiewicz. Niezależnie od rozmaitych niejasności nie ulega wątpliwości, że wyrok na Mackiewicza został wydany24, a następnie zawieszony w wyniku protestów wielu osób znających pisarza, w tym jego „kolegi po piórze” – Sergiusza Piaseckiego (który wcześniej był przewidziany jako wykonawca egzekucji). Zaważyć też miały stanowiska polityczne zajmowane na emigracji przez brata Józefa Mackiewicza – Stanisława25. Jeszcze inny argument przemawiający za niezbyt rygorystycznym podejściem przez władze podziemne do całej sprawy przywołuje Barbara Toporska: „Mieszkaliśmy na odludziu w lesie i [wyrok] mógł być z łatwością wykonany. Baliśmy się Gestapo, baliśmy się policji litewskiej”26. Z pewnością ten kilkutygodniowy czas niepewności w pierwszych miesiącach 1943 r., gdy wyrok pozostawał w pewnym zawieszeniu, był dla pisarza przeżyciem dramatycznym. Jego córka zapamiętała, że podczas odwiedzin u ojca w Czarnym Borze zamykano wtedy okiennice w domu27.

Gdy znamy treść artykułów publikowanych przez pisarza w „Gońcu Codziennym”, wydany na niego wyrok dziś wydaje się absurdalny – nie ma w nich nic, co stawiałoby Polskę i Polaków w złym świetle. Jedyny zarzut, jaki można Mackiewiczowi postawić, jest natury czysto formalnej: rzeczywiście opublikował on w niemieckiej „gadzinówce” kilka artykułów o charakterze jednoznacznie antysowieckim i istnieje uzasadnione podejrzenie, że prawdziwą przyczyną orzeczonej kary śmierci była właśnie taka wymowa tych tekstów, a do wydania wyroku przyczynił się były redaktor komunistycznej „Prawdy Wileńskiej” Jerzy Wroński. Poza tym wrogość wobec Józefa Mackiewicza budowały także jego wypowiedzi odzierające z jakichkolwiek złudzeń nadzieje tych, którzy wierzyli, że kraje zachodnie pomogą Polsce w odzyskaniu pełnej suwerenności. Stawiane przez pisarza tezy były więc z różnych względów niewygodne dla niemal wszystkich środowisk politycznych.

1 Znając dość racjonalne usposobienie Józefa Mackiewicza, trudno uwierzyć, aby głównym motywem jego podróży do Popiszek była chęć doświadczenia szczególnych przeżyć związanych z działalnością miejscowego „proroka”. Być może pisarz miał jakieś inne nadzieje związane z tą wyprawą: perspektywę ukrycia się, ucieczki za granicę niemiecką, a może – tak jak wielu innych – przewidywał, że wkrótce wybuchnie konflikt niemiecko-sowiecki i chciał przeczekać kilka tygodni. O wydarzeniach związanych z „prorokiem z Popiszek” obszerniej piszę w rozdziale na temat Drogi donikąd.

2 J. Mackiewicz, Wojna 1941, „Lwów i Wilno” 1947, nr 31 (Fpl, 125).

3 We wspomnieniu Na drogę do Kalwarii Mackiewicz pisze, że to urwane zdanie zostało nagrodzone „rzekomo na jakimś międzynarodowym konkursie literackim” jako najbardziej tragiczne, zamykające „coś w trumnie przeszłości, czego się nie da więcej wskrzesić żadną mocą naszej planety” (Fpl, 179).

4 Wacław Studnicki (1874–1962), członek PPS, w 1896 r. więzień Cytadeli warszawskiej, po odzyskaniu niepodległości organizator polskich archiwów. Po drugiej wojnie światowej w Stanach Zjednoczonych. Brat Władysława, zdecydowanego germanofila, zwolennika powołania w 1939 r. polskiej armii przy boku Niemiec. Później m.in. więzień Pawiaka.

5 Leider nicht (niem.) – niestety nie.

6 Z.A. Siemaszko, Wileński „Goniec Codzienny”, „Zeszyty Historyczne” 1993, nr 106, s. 4.

7 Po drugiej wojnie światowej wyjechał on do Stanów Zjednoczonych, ożenił się z Alicją Pomian i żył jako Polak; por: Z.A. Siemaszko, Wileński „Goniec Codzienny”…, s. 3.

8 W donosie na Mackiewicza skierowanym do polskiego podziemia, niejaki „Porębski” tak oto relacjonował tę kwestię: „Kilka dni po objęciu przez [niemieckie] władze partyjne administracji na terenie Litwy zgłosił się do ówczesnego szefa propagandy Kopfermana pan J[ózef] Mackiewicz z propozycją założenia polskiego pisma. Ponieważ pan Kopferman był zdania, że może być mowa tylko o piśmie niemieckim w języku polskim, powstała między wyżej wymienionymi różnica zdań, wskutek czego Mackiewicz został wyrzucony (dosłownie) z gabinetu (i ze schodów). Nie dając za wygran[ą], Mackiewicz proponuje innym dziennikarzom utworzenie pisma niemieckiego (w języku polskim). Podjął się tej misji Czesław Ancerewicz. Nakład »Gońca« osiągnął zawrotną jak na stosunki wileńskie cyfrę 80 000 egzemplarzy” (W. Lewandowski, Donosy na Józefa Mackiewicza, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2009, z. 1 (10), s. 175–176). Według tego samego źródła Mackiewicz otrzymywał pewien dochód od nakładu tego czasopisma.

9 Półtora roku potem Mackiewicz opublikował jeszcze swoją relację z Katynia (J. Mackiewicz, Widziałem na własne oczy, „Goniec Codzienny”, 3 VI 1943, s. 3–4).

10 J. Mackiewicz, Przeżyliśmy upiorną rzeczywistość, „Goniec Codzienny”, 27 VII 1941 (Nv, 309; stamtąd także następne cytaty z tego artykułu).

11 Taką wymowę miała zresztą zdecydowana większość artykułów publikowanych w „Gońcu”.

12 W tej podkowieńskiej miejscowości mieścił się obóz dla przeciwników władzy sowieckiej na Litwie. Na wieść o wybuchu wojny strażnicy litewscy przejęli nad nim kontrolę. Wkrótce potem w pobliżu obozu niespodziewanie pojawili się czołgiści sowieccy, którzy ogniem z karabinów zmasakrowali więźniów i strażników, a rannych dobijali bagnetami. Wśród około pięciuset ofiar byli także Polacy: jeńcy żołnierze z 1939 r. i uchodźcy wojenni. Warto też pamiętać o ciągnącej się przez dziesięciolecia upiornej historii tego miejsca – przed wojną w obozie tym więziono przeciwników ówczesnego rządu litewskiego, jesienią 1941 r. Niemcy uruchomili w tym miejscu obóz pracy, m.in. dla Żydów („inspektorem pracy” został strażnik ocalały z masakry sowieckiej), który potem został filią obozu koncentracyjnego w Kownie, a po powrocie władzy sowieckiej więziono tam żołnierzy Armii Krajowej.

13 J. Mackiewicz, To dopiero byłaby klęska…, „Goniec Codzienny”, 10 VIII 1941, s. 1.

14 Prezydent i większość władz emigracyjnych oczekiwali na rozwój sytuacji na froncie wschodnim, zwłaszcza na jednoznaczną deklarację Stanów Zjednoczonych, a na razie planowano prowadzić negocjacje z Sowietami na niższym szczeblu, na przykład z udziałem ambasadora w Londynie Edwarda Raczyńskiego (będącego formalnym odpowiednikiem ambasadora sowieckiego Majskiego). Prezydent Władysław Raczkiewicz, nie akceptując układu, początkowo miał zamiar złożyć dymisję, ostatecznie jednak swój protest zakończył oficjalnym pismem, w którym informował premiera Sikorskiego, że układ zawarty i podpisany bez zgody głowy państwa „nie ma mocy wiążącej dla Rz[eczy]p[ospo]litej Polskiej” (W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 1939–1945, t. 1, Gdańsk 1989, s. 201).

15 Czesław Ancerewicz (1888–1943) podczas wojny z bolszewikami w latach 1919–1920 działał w wywiadzie wojskowym, w czasie swojej pracy w „Gońcu Codziennym” udzielał informacji Armii Krajowej. Na jego decyzję o współpracy z Niemcami wpłynął m.in. fakt, że jego żonę i dwunastoletniego syna aresztowało NKWD (żonę uwolnili Niemcy). Ancerewicz zginął w Wilnie, w przedsionku kościoła św. Katarzyny, w zamachu, którego organizatorem był Sergiusz Piasecki.

16 Sprawa wyroku jest dość niejasna i zagmatwana, a relacjonuję ją przede wszystkim na podstawie bardzo szczegółowych ustaleń Włodzimierza Boleckiego (W. Bolecki, Ptasznik…, s. 375–465).

17 S. Korboński, W imieniu Rzeczpospolitej („Biblioteka Kultury”), Paryż 1954.

18 Idem, Polskie państwo podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945, Londyn 1974 (korzystam z wydania: Warszawa 2008 – relacja na temat procesu Mackiewicza znajduje się na s. 144–145).

19 Korboński w kontekście procesu wymienia płk. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka” (zm. w 1951 r. w szpitalu więziennym na Mokotowie), Adama Galińskiego (zm. w 1973 r.), dr. Jerzego Dobrzańskiego (zm. w 1970 r.), ks. Romualda Świrkowskiego (zamordowanego w Ponarach w maju 1942 r.) i senatora Władysława Kamińskiego (od 1942 r. był w Armii Polskiej na Bliskim Wschodzie, zginął pod Monte Cassino w 1944 r.); zob. biogramy: ks. R. Świrkowski (Korboński podaje: „Romuald Świerkowski”), http://www.swzygmunt.knc.pl/MARTYROLOGIUM/POLISHRELIGIOUS/vPOLISH/HTMs/POLISHRELIGIOUSmartyr2778.htm, dostęp 1 VIII 2020 r., Z. Dłużewska-Kańska, Kamiński Władysław [w:] Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964–1965.

20 J. Mackiewicz, Nie chodzi o polemikę (artykuł napisany najpóźniej w 1970 r., niepublikowany za życia pisarza, pierwodruk w WTiDF, s. 159–166.

21 L. Kania, Adwokat Stanisław Ochocki (1907–1977) – szef sądownictwa wojskowego Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej, „Palestra” 2004, nr 49/7–8 (559–560), s. 190. Członkowie tego sądu byli bardzo dobrze ukryci: „P[od]- por[ucznik] S[tanisław] Ochocki był jednym z najbardziej zakamuflowanych członków ścisłego kierownictwa Okręgu Wileńskiego AK. Na co dzień pracując jako robotnik w fabryce drewniaków, kontaktował się niemal wyłącznie z komendantem Okręgu. Pozwoliło mu to na zachowanie w tajemnicy swojej konspiracyjnej roli nawet wobec agentów NKWD-NKGB, którzy spenetrowali struktury podziemnego Okręgu Wileńskiego AK i zidentyfikowali kadrę dowódczą Okręgu i Delegatury Rządu na Kraj jeszcze przed nadejściem Armii Czerwonej w lipcu 1944 r.” (ibidem). Po wojnie Ochocki został aresztowany przez NKWD i po okrutnym śledztwie skazany na 10 lat łagru. Do Polski wrócił w 1956 r.

22 G. Mazur, O Józefie Mackiewiczu inaczej, „Więź” 1991, nr 6, s. 89.

23 J. Mackiewicz, „Redaktor” Bohdan Mackiewicz, „Wiadomości” 1971, nr 43, s. 5.

24 Trzeba jednak powiedzieć, że sam Mackiewicz właściwie do końca życia dawał wyraz swojemu sceptycyzmowi co do wyroku śmierci na niego. W 1975 r. pisał: „P[an] Korboński mówi dużo w swym wywiadzie o rzekomym wyroku śmierci wydanym na mnie. To nie jest wykluczone” (J. Mackiewicz, [Dumny jestem, że mnie bolszewicy nie „zdradzili”]. List Józefa Mackiewicza, „Nowy Świat” (Nowy Jork) 1970, nr 109, MTiDF, s. 156).

25 Stanisław Mackiewicz był przez pewien czas członkiem Rady Narodowej RP, namiastki parlamentu. Przeciwstawiał się współpracy rządu emigracyjnego ze Związkiem Sowieckim.

26 List Barbary Toporskiej do Marii Zadenckiej; cyt. za: G. Eberhardt, Pisarz dla dorosłych. Opowieść o Józefie Mackiewiczu, Warszawa 2013, s. 226.

27 Szczegółowe sprawozdanie z oskarżenia Mackiewicza oraz wydanego na niego wyroku przedstawia Włodzimierz Bolecki (W. Bolecki, Ptasznik…, rozdz. Wyrok w części Tak zwana „sprawa Józefa Mackiewicza”).

VIII Katyń i Ponary. Widziałem na własne oczy

W kwietniu 1943 r. niemiecka Agencja Transocean podała informację o odkryciu masowych grobów polskich żołnierzy wymordowanych przez Sowietów w Katyniu wiosną trzy lata wcześniej. Józef Mackiewicz, za zgodą władz podziemia polskiego, został członkiem jednej z delegacji, która w maju tego roku miała zbadać miejsce egzekucji i pochówku jeńców1. Po powrocie do okupowanego kraju pisarz złożył raport polskim władzom podziemnym; zastępcy dowódcy wileńskiej Armii Krajowej przekazał także kilka przedmiotów wydobytych z grobów w lesie podsmoleńskim, m.in. naramienniki oficerskie, gazety i kulę wyjętą z głowy zamordowanego żołnierza. Efektem pobytu pisarza w Katyniu jest jednak przede wszystkim przejmujący wywiad-reportaż Widziałem na własne oczy zamieszczony na łamach „Gońca Codziennego”2. Relacja ma wymiar przede wszystkim dramatycznego świadectwa opartego na obserwowaniu wydobywania zwłok zamordowanych jeńców, na rozmowach z innymi świadkami ekshumacji oraz okolicznymi mieszkańcami. Pisarz początkowo stara się powstrzymywać emocje – podaje przede wszystkim nieulegające wątpliwości fakty, wśród nich ten związany ze sprawcami mordu: służbami państwa sowieckiego. Bezmiar tragedii ujawnia się w chwili stanięcia nad grobami katyńskimi:

Kwiat inteligencji, rycerstwo Narodu! Tworzą warstwy w głąb, warstwy ciał ludzkich jedne na drugich. W tej okropnej chwili przychodzi mi straszliwe porównanie ich do wielkiej skrzyni sardynek. Ułożone są jak sardynki, przekładane nawzajem to nogami, to głową, sprasowane, spłaszczone w trupim soku, który na dnie niektórych dołów ustaje się nieraz w postaci zielonej, martwej cieczy, nieodbijającej ani wierzchołków drzew, ani obłoków na niebie. Obnażyliśmy głowy i staliśmy nieruchomo, jakieś ptaszki ćwierkały na sośnie. Deszcz akurat przestał padać, błogosławiony wiatr odegnał na przeciwną stronę grobu odurzający swąd. I nawet na chwilę wyjrzało słońce. Był to moment, którego nie zapomnę nigdy, bo promienie tego słońca padły i zabłysły nagle na złotym zębie czyimś tam, w głębi na wpół otwartych ust. Odchyliłem głowę, by zmienić kąt odbicia i nie patrzeć na te słoneczne igraszki. W takich chwilach samo życie wydaje się cynizmem. Wiosna nad dołem splątanych nawzajem rąk, nóg, wykrzywionych twarzy, zlepionych włosów, oficerskich butów, strupieszałych mundurów, pasów. Pomyśleć sobie, że każda z tych pozycji leżących, skrzywienie kolana, odrzut głowy był ostatnim odruchem najwyższej męki, rozpaczy, strachu, bólu… czy ja wiem zresztą, jakich najgorszych odczuwań ludzkich3.

Józef Mackiewicz (w białym płaszczu) podczas prac ekshumacyjnych w Katyniu

Dwa lata po zakończeniu wojny na łamach wydawanego w Londynie tygodnika „Lwów i Wilno” Mackiewicz opublikował zmienioną i rozszerzoną wersję swoich wspomnień, nadając jej tytuł Dymy nad Katyniem4. Pierwszy akapit precyzował kontekst reportażu zamieszczonego w 1943 r. na łamach „Gońca Codziennego”: „Niemcy użytkowali groby katyńskie jako kopalnię dla swej akcji propagandowo-politycznej, której usiłowali nadać jak najszerszy zasięg”. W tekście londyńskim autor informował o rozmaitych ograniczeniach nakładanych w czasie jego wyprawy przez władze niemieckie, podawał nazwiska osób spotkanych w Katyniu oraz wyjaśniał sprawę łusek z amunicji niemieckiej, którą Sowieci rozstrzeliwali żołnierzy polskich5. Dymy nad Katyniem opublikowane w 1947 r. stanowiły także oczywiste nawiązanie do wydanych dwa lata wcześniej Dymów nad Birkenau Seweryny Szmaglewskiej – Mackiewicz w tytulaturze swojego wspomnienia podkreślał to, czego nie wolno było czynić pisarzom w kraju – analogię między zbrodniami obydwu państw podpisujących traktat Ribbentrop–Mołotow.

Relację z podróży do Katynia – jak wcześniej wspomniałem – Mackiewicz złożył także dowództwu wileńskiej Armii Krajowej, a także kilku znajomym osobom. Aleksandra Niemczykowa, która była świadkiem jednej z takich opowieści, bardzo wysoko oceniała jej wartość dokumentalną:

To była relacja świadka dociekliwego, relacja świadka, który znał i niemiecki, i język rosyjski, który starał się rozmawiać z okolicznymi mieszkańcami, oczywiście nie było to wtedy przez Niemców zabraniane, ale dzięki temu, że Józef Mackiewicz tak dobrze znał rosyjski, tak dobrze umiał rozmawiać z chłopami, jakoś umiał się czegoś dowiedzieć, i właśnie nie miał żadnych wątpliwości, kto rozstrzelał tych oficerów, opowiadał o różnych szczegółach, był świadkiem wyjmowania dokumentów, zwracał uwagę na takie drobiazgi…6

Powrót ojca z wyjazdu do Katynia zapamiętała także jego córka:

Halusia pamięta powrót ojca z Katynia. Przyszedł […] kilka dni potem. Pamięta nawet zapach przywiezionych przez niego „pamiątek”, przechowywanych w tekturowym pudełku: poplamionego listu, napisanego kopiowym ołówkiem, drewnianej papierośnicy, świętego obrazka, cygarniczek, oficerskich naramienników. Mówił, że zebrał wszystko spod drzew sosnowego lasku, wokół rozkopanych dołów – zbiorowych mogił7.

Kilka miesięcy później Józef Mackiewicz był świadkiem – tym razem w samej chwili tragicznych wydarzeń – mordu na Żydach dokonanego przez Niemców w podwileńskich Ponarach8. Pisarz stał się przypadkowym obserwatorem egzekucji, gdy jadąc pożyczonym rowerem w odwiedziny do kolegi, znalazł się w pobliżu niedawnej sowieckiej bazy wojskowej. Początkowo nic nie zapowiadało dramatu:

Ranek nie był dżdżysty, raczej tylko śliski. Co chwila przednie koło roweru wybiegało w płytką kałużę i co chwila jakiś liść ze ścieżki, bury, przylepiał się do gumy i obracał z nią kilkakrotnie, odpadał jak coś niepotrzebnego, a później lipnął drugi. Nad górami Ponarskimi wiatr pędził chmury pod chmurami, postrzępił je całe i powyciągał wzdłuż, ale do błękitu nieba nie mógł się przedrzeć. W wąwozach było cicho. Na drogach bocznych pusto-pustynno i woda deszczowa, niezmącona przejezdnym kołem, stała w koleinach. – Dla kogoś rejestracja tych prostych faktów wydać się może błahą i niepotrzebną. Dla mnie była ona dekoracją jednego z największych przeżyć życia.

Już z oddali widać było stojący na stacji pociąg osobowy (Fpl, 22).

Napisane wkrótce potem opowiadanie-reportaż Ponary – „Baza” to zapis potwornej masakry, zapewne jednej z pierwszych w tym miejscu. Przejeżdżając przez leśną polanę obok stacji kolejowej, pisarz stał się widzem chaotycznego, bestialskiego mordowania setek ludzi uciekających z wagonów, wyciąganych z pociągu i rozjeżdżanych na torze kolejowym… W ogromie literatury przedstawiającej tragedię narodu żydowskiego w czasie II wojny światowej trudno znaleźć drugą tak przejmującą relację o zagładzie niewinnych ludzi. Mackiewicz na kilku stronach swojego reportażu przedstawia wprawdzie epizody znane z wielu innych relacji (dezorientację pasażerów, którzy zniecierpliwieni zatrzymaniem pociągu, pytają, kiedy pojadą dalej, zaskoczenie ofiar, zabijanie dzieci, naturalistyczne opisy zbrodni) – jednak skondensowana lakoniczność jego opowieści robi wyjątkowe wrażenie, podobnie jak całkowita bezradność świadków mordu, w tym także samego pisarza:

Zobaczyłem jeszcze, jak wróble uleciały z dachu wagonu, a będąc już oddzielony metalową siatką od fatalnego toru, zdążyłem wskoczyć pod okap budynku stacyjnego. Chwała Bogu, stało tam jeszcze dwóch kolejarzy w mundurowych czapkach. Nie byłem sam. Trzymam kurczowo rower i podświadomie czuję, że wobec tego, co nastąpi, tego najstraszniejszego, co nastąpić musi, ten rower, ci kolejarze, do których przylgnąłem, to stanie w miejscu bez ruchu, to jedyna legitymacja na prawo dalszego życia. Stłoczyliśmy się razem za tym rowerem jak za szańcem, bo uciekać nie było już gdzie (Fpl, 24).

1 Okoliczności wyjazdu do Katynia w drugiej połowie maja Mackiewicz przedstawił w sprawozdaniu złożonym w 1945 r. w Rzymie (w druku ukazało się ono natomiast w książce Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, przedm. W. Anders, Londyn 1948) oraz dwa lata później we wspomnieniu Dymy nad Katyniem („Lwów i Wilno” 1947, nr 10 i 11, przedruk w Fpl, s. 46–69). Niekiedy podaje się informację, że pisarz był tam w składzie komisji Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, co nie jest prawdą – organizacja ta nie zgodziła się na oficjalne zbadanie zbrodni w Katyniu, gdyż pomysłu tego nie zaaprobowali Sowieci. Delegację wysłał natomiast Polski Czerwony Krzyż. W Katyniu była także komisja międzynarodowa z udziałem naukowców, głównie lekarzy, z kilku krajów europejskich. Niemcy organizowali tam także wyjazdy różnych grup z okupowanych ziem polskich, a także jeńców polskich oraz z państw zachodnioeuropejskich. Mackiewicz był w Katyniu z jedną z kolejnych już delegacji, w której skład wchodzili: dziennikarz szwedzki, dwóch dziennikarzy portugalskich oraz dziesięciu robotników warszawskich (por. także na ten temat: R. Morawski, Katyń w niemieckiej propagandzie, „Pamięć.pl” 2013, nr 12).

2 Zob.: J. Mackiewicz, Widziałem na własne oczy, „Goniec Codzienny”, 3 VI 1943, s. 3–4. Formalnie tekst ten jest wywiadem, nie jest natomiast podane nazwisko dziennikarza zadającego pytania. Niemal cały wywiad dostępny jest na stronie: http://www.jozefmackiewicz.com/teksty16.htm, dostęp 4 XII 2020 r.

3 Ibidem.

4 Por. przyp. 1 na s. 137.

5 Mackiewicz informuje o tym w sprawozdaniu zamieszczonym w Zbrodni katyńskiej… Wszystkie źródła do dziejów zbrodni katyńskiej podkreślają, że jeńcy byli rozstrzeliwani z amunicji niemieckiej dostarczanej do Związku Sowieckiego jeszcze przed drugą wojną światową. Z tego punku widzenia interesujące może być to, że Mackiewiczowi w 1943 r. w niemieckim „Gońcu Codziennym” pozwolono pisać o zabranej z Katynia „kuli” (czyli części pocisku niezawierającej żadnych napisów), a nie o opatrzonej sygnaturami łusce, której identyfikacja mogłaby w 1943 r. rodzić różne niewygodne pytania, a przede wszystkim przypominać o współpracy niemiecko-sowieckiej już od czasu układu w Rapallo (1922 r.), a więc kilkanaście lat przed podpisaniem traktatu Ribbentrop–Mołotow.

6 W. Bolecki, Ptasznik…, s. 643.

7 K. Orłoś, Dzieje…, s. 411.

8 W latach 1941–1944 teren dawnej sowieckiej bazy lotniczej w Ponarach Niemcy wykorzystywali jako miejsce egzekucji Żydów, Polaków z ruchu oporu, jeńców sowieckich oraz innych ofiar. Łącznie zamordowano tam 60–100 tys. osób. Egzekucje wykonywali przede wszystkim członkowie litewskiej formacji kolaboracyjnej. Dokładna liczba ofiar jest niemożliwa do ustalenia, gdyż zwłoki większości z nich zostały spalone (M. Tomkiewicz, Zbrodnia w Ponarach 1941–1944, Warszawa 2008).

IX Ucieczka i „Alarm”

Sytuacja na froncie wschodnim pod koniec 1943 r. sprawiała, że należało poważnie liczyć się z przegraną Niemiec i powrotem władzy sowieckiej na ziemie polskie. Zapowiedź tego, co wkrótce czeka mieszkańców Wileńszczyzny, stanowił mord na dobrze znanym Mackiewiczowi działaczu białoruskim, redaktorze pisma „Biełaruski Hołos” Franciszku Olechnowiczu, który jako niewygodny dla nadchodzącej władzy sowieckiej został zastrzelony we własnym mieszkaniu przez agenta bolszewickiego1. W zbiorowej egzekucji niemieckiej rozstrzelano adwokata Mieczysława Engela, który cieszył się „szacunkiem wszystkich narodowości Wilna”, bardzo bliskiego przyjaciela Mackiewicza2.

W tym coraz bardziej tragicznym czasie pisarz zdecydował o opuszczeniu Wileńszczyzny i wyjeździe do Generalnej Guberni. Zgodę na to uzyskał ostatecznie dzięki Władysławowi Studnickiemu w maju 1944 r. W ostatnich dniach pobytu pojechał do Wilna, gdzie zrobił u fotografa pamiątkowe zdjęcie z córką Haliną – wręczył jej odbitkę wraz z medalikiem z czasów powstania styczniowego z wizerunkiem Matki Bożej, Orła i Pogoni, prawdopodobnie rodzinną pamiątkę po babce Wilhelminie3. Moment opuszczenia na zawsze domu w Czarnym Borze, w którym spędził wprawdzie tylko sześć lat swojego życia, ale bardzo dramatycznych, pisarz przedstawił w opowiadaniu Na drogę do Kalwarii:

Gdy wychodziłem po raz ostatni z domu… (Ileż tragizmu mieściłoby się w tym wyświechtanym zdaniu w czasach, gdy prawo własności było tak święte jak ołtarz parafialnego kościoła!) Nie spojrzałem nawet na masę własnych rzeczy. Siekiera tkwiła w pniu? Niech tkwi. Walizki miał podwieźć nazajutrz sąsiad, któremu zostawiałem całe obejście, bo choć to Pan Bóg dobry, a sąsiad ukradł mi kiedyś łańcuch od studni, ale zawsze lepiej, jak już zostawiać, to raczej na łasce sąsiada niźli na Boskiej opiece. Zresztą z tym łańcuchem to było dawno. A dziś wszystko jest dawno.

Nachyliłem się jedynie przed budą, ażeby pogłaskać psa. Spał, wyciągnąwszy przednie łapy i na nich ułożył swój kudłaty łeb. Gdy go głaskałem na wieczne pożegnanie, ledwo otworzył jedno oko i tylko ogonem wewnątrz budy wystukał takt. Może myślał, że idę sobie po prostu do stajni albo przez dziedziniec do wygódki. Ani przeczuwał, że to na zawsze, ani ani (Fpl, 176).

Pierwszym miejscem pobytu Mackiewicza po wyjeździe z Czarnego Boru była Warszawa – miasto z inną niż Wilno historią wojenną, które nie doświadczyło niedawnej władzy sowieckiej, z mieszkańcami wierzącymi w sojusze zachodnie, przekonanymi, że dzięki nim są w stanie wywalczyć niepodległe państwo. Mackiewicz w późniejszych tekstach kilkakrotnie wspomina niezrozumiałą dla niego atmosferę w stolicy ogarniętej powszechną konspiracją i traktującej nadchodzącą armię sowiecką jako oczywistego „sojusznika naszych sojuszników”. Stan ten dobrze oddaje kontrast widoczny rok wcześniej, gdy ujawniono zbrodnię katyńską: dla mieszkańców Wilna, znających rzeczywistość sowiecką, nie ulegało wątpliwości, że mordu dokonali Sowieci; mieszkańcy Warszawy to samo wydarzenie komentowali: „jeszcze jedno kłamstwo Goebbelsa”4. Czesław Miłosz, który wtedy spotykał się w stolicy z Mackiewiczem, tak wspominał po latach:

Odbyliśmy długą rozmowę. Z jego strony było to powtarzane na różne sposoby pytanie: „jak to jest możliwe?”. Więc teraz, kiedy jasne dla każdego, że alianci są daleko, nic? Żadnej próby dogadania się, choćby w ostatnim momencie, z przegrywającymi Niemcami, skłonnymi już do ustępstw? Teraz przecie można by było wydawać pismo, żeby mówić głośno prawdę o okupacji sowieckiej tłumioną przez polskie podziemie na usługach Londynu, a pośrednio Moskwy. Słuchaliśmy go z niedowierzaniem, jak się słucha człowieka niespełna rozumu. I wyśmialiśmy go. Powiedzieliśmy mu, że nikt by z takim pismem nie współpracował, że kolaborantom, Emilowi Skiwskiemu i Feliksowi Rybickiemu, nikt nie podaje ręki, a on, gdyby zaczął wydawać takie pismo, zostałby napiętnowany jako zdrajca. […]

Opowiadając to, nie uważam, że obciążam Mackiewicza, który w tym wypadku oświadczał się za kolaboracją, skąd mogłoby wynikać, że uprawiał ją dawniej. Otóż nie wynika. Był to wówczas człowiek zrozpaczony i być może bardziej zrozpaczony niż Minkiewicz i ja, bo my zachowywaliśmy jakieś nadzieje5.

W tej sytuacji Mackiewicz próbuje montować sojusz antybolszewicki, zdając sobie sprawę z tego, że bliskie wejście armii sowieckiej będzie oznaczać kres złudzeń i marzeń o niepodległej Polsce. W Warszawie kilkakrotnie spotkał się z przedstawicielami podziemia oraz z politykami, którzy wcześniej stawiali na opcję proniemiecką (m.in. z Janem Emilem Skiwskim, który wydawał wtedy pismo „Przełom”, agitujące za opowiedzeniem się Polaków po stronie upadających Niemiec). Błędem byłoby jednak utożsamianie Mackiewicza z tą orientacją. W jego ówczesnych pismach nie ma zachęty do współpracy politycznej lub militarnej z Niemcami (co zresztą w 1944 r. byłoby pomysłem samobójczym). Jest natomiast jednoznaczne opowiedzenie się za powstrzymaniem jakiejkolwiek działalności, która mogłaby przyspieszyć zwycięstwo sowieckie. We wcześniejszych fazach wojny (zwłaszcza tej kończącej się jesienią 1941 r.) pisarz z pewnością inaczej postrzegał tę kwestię i państwo niemieckie wraz z jego ówczesnymi sukcesami militarnymi widział jako nadzieję na pokonanie bolszewizmu. Jak stwierdza Maciej Urbanowski, Mackiewicz jeszcze w 1943 r. „nie odrzucał z góry idei zmiany sojuszów politycznych, z sarkazmem pisząc o używaniu w polityce pojęcia »zdrady«, przypisując jego stosowanie tłumowi lub ludziom o niskim poziomie umysłowym”6.

Przesłanie takie głosił także „Alarm”, efemeryczne pismo, którego trzy numery wydał Mackiewicz w lecie 1944 r.7 – pierwszy z nich za własne pieniądze. „Nadpartyjny organ do walki z bolszewizmem” (taki był podtytuł tego pisma) diagnozował przede wszystkim aktualny stan rzeczy: „Niemcy wojnę przegrały i są wrogiem, który prędzej czy później odejdzie, bo odejść będzie zmuszony” (16). Józef Mackiewicz opowiadał się za zajęciem przez Polaków stanowiska w pewnej mierze neutralnego wobec wojny przetaczającej się przez ziemie polskie. „W pewnej mierze” – dlatego że nie odrzucał on całkowicie oporu (w domyśle – zbrojnego), ale „w odpowiedniej chwili” (26). Jego program był bliski pozytywistycznym ideom pracy rozłożonej na dziesięciolecia. Po przypomnieniu dziewiętnastowiecznych insurekcyjnych dziejów Polski jako wzorzec stawiał odmienną metodę realizacji marzeń o suwerenności:

O wiele wymowniejsze jeszcze jest porównanie dziejów Finlandii do Polski […]. Oto Finlandia, przyłączona do Rosji w tym samym co i Polska okresie, nie zrobiła ani jednego powstania, nie stosowała oporu nielegalnego ani razu. A jednak, dzięki temu właśnie, mogła rozbudować swoją oświatę tak szeroko i urobić narodowo swoich obywateli tak bardzo, że w chwili powstania koniunktury na niepodległość duch narodowy w Finlandii stał nie równie wyżej niż w Polsce i na Litwie, gdzie szereg powstań zepchnął z powodu braku możności oświaty ducha narodowego na niski bardzo szczebel (25).

Ważną częścią programu deklarowanego przez „Alarm” była polemika z ofertami proniemieckimi zgłaszanymi przez Skiwskiego i jego pismo „Przełom”. Po zapoznaniu się z założeniami tego organu Mackiewicz jednoznacznie oświadczał: „p[an] Skiwski nie stoi na stanowisku przyszłej suwerenności Polski, a więc przestaje nas interesować” (29). Pisarz nie miał złudzeń co do charakteru przyszłego rządu, który zostanie zainstalowany w Polsce – mając doświadczenie sfałszowanych głosowań nad włączeniem Litwy do Związku Sowieckiego, pisał, że państwo to umie „po mistrzowsku” fałszować wolę wyborców (17).

Wydaje się więc, że program Mackiewicza przedstawiany w „Alarmie” wyrastał przede wszystkim z bardzo realistycznej oceny sytuacji geopolitycznej. Nie było w nim naiwnej wiary w pomoc „sojuszników naszych sojuszników”, lecz próba liczenia na własne siły i na ewentualną późniejszą zmianę sytuacji politycznej w Europie. Nie było też chęci łączenia się z przegranymi (Niemcami), zwłaszcza że Mackiewicz po kilkuletnich doświadczeniach wileńskich zdawał sobie sprawę, iż to państwo nie widzi na mapie Europy miejsca dla suwerennej Polski. Nie było także wzywania do jakiejkolwiek formy walki zbrojnej. Było natomiast zachowanie sojuszu z państwami zachodnimi i jednocześnie odrzucenie linii Curzona jako wschodniej granicy Polski. Cel programu wyznaczały słowa Józefa Mackiewicza zamykające pierwszy numer „Alarmu”: „dla nas pobicie Niemiec nie jest celem, tylko jednym ze środków do celu. Celem wojny, którą prowadzimy, jest odrodzenie potężnej, niepodległej, suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej” (35–36). Słabością propozycji autora Drogi donikąd była z pewnością jej dość daleko posunięta ogólnikowość – brak było na przykład konkretnej sugestii, jak mają się Polacy, a zwłaszcza polskie podziemie, zachować wobec wkraczającej na ich ziemię armii sowieckiej8. Pozostaje też dziwnym paradoksem, że Mackiewicz, który tak wiele miejsca w swojej publicystyce międzywojennej poświęcił wykazywaniu niesprawiedliwości ustalonych wtedy granic, pierwszy numer „Alarmu” kończył deklaracją:

Dziś w obliczu zaborczych żądań sowieckich Naród Polski ma tylko jedną odpowiedź: Odrzucamy kategorycznie koncepcje sowieckie nazywane linią Curzona, stoimy zdecydowanie na gruncie nienaruszalności granic ustalonych traktatem ryskim.

NIE DAMY WSCHODU POLSKI!!! (36)9

Plan ten nie mógł przynieść efektów praktycznych przede wszystkim dlatego, że nie opowiadało się za nim żadne liczące się środowisko polityczne. Podziemie reprezentujące rząd w Londynie już od kilku miesięcy realizowało akcję „Burza” (na Wołyniu rozpoczęła się ona w lutym 1944 r.), która sprowadzała się do powstania zbrojnego, współpracy z armią sowiecką w walkach z Niemcami oraz prób przejmowania władzy w imieniu legalnego rządu polskiego. Uzyskana w ten sposób suwerenność miała być gwarantowana przez aliantów zachodnich10. W Warszawie, w której Mackiewicz publikował „Alarm”, Armia Krajowa przygotowywała akcję zbrojną, zrealizowaną za kilka tygodni jako powstanie warszawskie. W tej sytuacji program wysuwany przez Mackiewicza nie miał żadnych perspektyw na realizację. Był z pewnością propozycją idealistyczną, a nawet utopijną – zakładającą, że żadna siła polityczna w Polsce nie zgodzi się przejąć władzy z rąk Sowietów, ale – z drugiej strony – plan akcji „Burza”, zakładający zaangażowanie aliantów zachodnich w obronę niepodległości Polski, był oparty przecież na nie mniej życzeniowych nadziejach.

Sytuacja pisarza w Warszawie była dość złożona. Podziemie AK-owskie traktowało go nieufnie, mając dość niejednoznaczne informacje o jego działalności w Wilnie. Wiadomo, że Biuro Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej ostrzegało przed kontaktami z Mackiewiczem, zalecając „dużą ostrożność” i wypominając mu publikacje „antyangielskie”11. Jedynie na obrzeżach środowiska związanego z rządem londyńskim pisarz znajdował rozmówców, którzy przynajmniej częściowo podzielali jego poglądy. W tym kręgu pojawił się także pomysł wydania „białej księgi” przedstawiającej rządy sowieckie na Litwie12. Mając więc świadomość pozostawania w pewnej izolacji, dokładnie w przeddzień wybuchu powstania Józef Mackiewicz zdecydował się wyjechać ze stolicy, na której przedpolu pojawiły się wojska sowieckie:

Dnia 30 lipca 1944 r. – przyjaciel mój namawiał, bym został. Staliśmy wtedy na chodniku Alei Jerozolimskich w Warszawie, a jemu się zdawało, że się waham. Przez Wisłę z Pragi ciągnęły czołgi niemieckie w odwrocie. […] I tak się zaczął ten odwrót z miasta do miasta, jak spadanie z drzewa, gdy się człowiek łapie po kolei za każdą gałąź13.

W tłumie podobnych jak on uchodźców Mackiewicz udał się wraz z żoną w stronę Krakowa:

Ale przedtem zahaczyliśmy o Częstochowę. Wcale nie żałuję, że w lata wojny nie wędrowałem po dalekich krajach i morzach. Tamci panowie byli jak turyści, a my – jak historycy. Od litewskich blinów kartoflanych, które zjadali na naszym podwórku żołnierze hiszpańskiej „Błękitnej Dywizji” (jakże szczekał na nich nasz Miszka!); od grobów smoleńskich, od masakry getta, od ruin Warszawy, aż tu, po zamek na Jasnej Górze, to jakby potop przeżywany osobiście w różnych jego postaciach i zwielokrotnionym stadium. – Obraz Matki Boskiej pozostał nietknięty; wisiały vota i ciężkie, ociekające srebrem świeczniki; w krużgankach i korytarzach cicho było, tą wilgotną ciszą historycznych murów, tym spokojem wieków, majestatem starości, który zbyt dużo rzeczy widział, by mu się przyszło wzruszać widokiem nowym z naszej perspektywy, ale nie z perspektywy tego, co się już nieraz przewalało u stóp Jasnej Góry. U tych stóp teraz szły furmanki. Nieskończone ich sznury, kozackie i ukraińskie telegi uchodźców. Ludzie, którzy w nich jechali, mieli ten specjalny wyraz, jaki nakłada maska wojny: otępienie przez wyczerpanie14.

Podczas pobytu w Krakowie Mackiewicz spotkał się m.in. z „ludźmi z głębszego podziemia” – środowiskiem czasopisma „Przełom”, które już niemal od początku wojny opowiadało się za daleko posuniętą współpracą z Niemcami. Do jednego z takich spotkań doszło jesienią 1944 r., a interlokutorami pisarza byli Feliks Burdecki i Jan Emil Skiwski. Według spisanej trzy lata później relacji sednem dyskusji było pytanie o realne podstawy programu głoszonego przez rozmówców Mackiewicza:

– Interesowała mnie ta rozmowa – powiedziałem – gdyż czytając „Przełom”, nie mogłem zrozumieć zasadniczej jego tezy: panowie twierdzą, że Anglicy obiecują nam, ale swych obietnic nie dotrzymają. Słusznie. Ale dlaczego stąd ma wynikać, że powinniśmy iść z Niemcami, które nie potrzebują niczego dotrzymywać, ponieważ nie tylko nam nic nie obiecały, ale przeciwnie, zapowiadają, że w „nowej Europie” nie będziemy już istnieć jako naród, co najwyżej tylko jako „lud”?

Burdecki przerwał gwałtownie:

– Właśnie powinniśmy ich przekonać swym stanowiskiem… Pan oczywiście nie wie, ale ja mam zapewnienia z Berlina… itd.

On ma zapewnienia… On, niejaki Burdecki… od Hitlera może?…15

Rozmowa zakończyła się bardzo szybko ustaleniem zasadniczych rozbieżności: dla Mackiewicza stawianie na „opcję niemiecką” pod koniec 1944 r., po doświadczeniach pięciu lat okupacji, było przedsięwzięciem pozbawionych jakichkolwiek racjonalnych przesłanek. Absurdalność całej sytuacji wzmacnia pamfletowa i nieco szydercza konwencja opowieści o rozmowie z Burdeckim i Skiwskim16. Wtedy, jesienią 1944 r., po tragedii powstania warszawskiego pisarz miał prawo nie wierzyć w jakiekolwiek miraże sojuszu niemiecko-polskiego17.

W czasie kilkumiesięcznego pobytu w Krakowie Mackiewicz udzielał się jednak przede wszystkim w pracach tzw. Biura Studiów – nieformalnej instytucji, której zadaniem był wybór celów politycznych dla Polski w czasie kończącej się wojny. Wśród osób zaangażowanych w tej projekt znajdowali się m.in. Adam Ronikier18, Aleksander Bocheński, Stanisław Stomma i Kazimierz Zdziechowski. Grono to krytycznie oceniało „koszty ludzkie” powstania warszawskiego, starając się osiągnąć jakąś formę porozumienia z Niemcami w ostatnich miesiącach zmagań militarnych. Z tego powodu Biuro Studiów znajdowało się pod baczną obserwacją podziemia polskiego związanego z rządem w Londynie. Jak pisze Ronikier, 7 sierpnia delegacja tej grupy, z Józefem Mackiewiczem w składzie, udała się do księcia metropolity krakowskiego Adama Sapiehy, by prosić o wystąpienie do władz niemieckich o zgodę na wyjazd do Warszawy, gdzie Książę Niezłomny mógłby pośredniczyć w zawieszeniu broni: „Niestety, książę metropolita, jak skonstatowaliśmy z prawdziwym smutkiem, nie poszedł po linii naszych rozumowań i zamierzeń, które dopiero post factum stwierdzić mogliśmy, jak dalece były słuszne i jedynie celowe”19. Decyzja arcybiskupa krakowskiego wynikała z jego zasady niemieszania się do polityki wojennej.

Efektem działalności Biura Studiów była publikacja broszury Józefa Mackiewicza Optymizm nie zastąpi nam Polski20. Bezpośrednim punktem odniesienia dla tej niewielkiej książeczki było kończące się wtedy powstanie warszawskie, chociaż główne jej tezy musiały powstać już wcześniej. Dziś program sformułowany przez Mackiewicza należałoby uznać za deklarację chłodnego, racjonalnego, a nie emocjonalnego podejścia do polityki. Już na początku autor stawia diagnozę: „W polityce międzynarodowej nie ceni się przyjaciół całkowicie oddanych, a w dodatku słabych” (1121).

Nowością w Optymizmie…, wyraźnie zwerbalizowaną przez Mackiewicza, było odarcie ze złudzeń wszelkich nadziei na współpracę z Niemcami – po pół roku pobytu w Generalnej Guberni pisarz radykalnie zmienił w tej sprawie zdanie. To, co w Warszawie wydawało mu się dziwną i niezrozumiałą osobliwością (oczekiwanie na bolszewików jako wyzwolicieli), postrzega teraz jako efekt planowej polityki: „Największym popularyzatorem bolszewizmu, nie tylko w Polsce, ale w całej Europie, stali się właśnie Niemcy” (25). Ich winą było przede wszystkim systematyczne odmawianie Polakom godności:

Ale nie kaźnie i obozy koncentracyjne, nie straszne metody Gestapo budzą tę nieprzejednaną zaporę nienawiści, ale – deptanie godności ludzkiej. W stolicy Polski, w Warszawie, na parkanach miejskich wisiały szyldy zabraniające Polakom wstępu. Więc nawet nie psom. Pies może wejść, tylko Polak nie może. Wagony były dla Polaków, jak dla Murzynów w Afryce. […] I trzebaż doprawdy tej bezgranicznej tępoty, tego zbrodniczego zaślepienia, żeby tymi metodami werbować Naród Polski dla niemieckiej idei „Nowej Europy”!22 (24)

Zaskoczeniem może być, że tym razem, z perspektywy października 1944 r., Mackiewicz broni decyzji o wybuchu powstania – uważa, że była ona uzasadniona zarówno dotychczasowym przebiegiem wojny, jak i zachowaniem wojsk niemieckich: „Plan był raczej rozumny i pod każdym względem politycznie moralny” (30), a sprowadzał się do stworzenia „faktu dokonanego” – jako gospodarz przyjęcia wojsk sowieckich w stolicy. Klucz do rozwikłania sytuacji leżał, jak pisze Mackiewicz, w rękach niemieckich: „Zdawało się, cóż prostszego i dogodniejszego dla ich polityki, jak wycofać się z Warszawy i rozdmuchać konflikt sowiecko-polski. […] Ale brutalna jednostronność polityki niemieckiej niezdolna była do tego rodzaju elastycznej koncepcji myślowej” (31). W momencie wybuchu powstania Niemcy zachowują się więc nie tylko nieracjonalnie, ale nawet w sposób samobójczy, ostatecznie zrażając do siebie Polaków. W ich propagandzie pojawia się wyrażenie „drugi Katyń”, którym określają swój zamiar wobec stolicy Polski i jej mieszkańców.

Dla osób znających wcześniejsze poglądy Mackiewicza zaskoczeniem może być konkluzja, którą sformułował w swoich rozważaniach na temat powstania:

Mimo wszystko powstanie przyniosło nam ogromne korzyści polityczne. Bóg zechce rozsądzić, czy równoważą one krew, mord, cierpienia naszych rodaków, hańbę kobiet, zniszczenie klejnotów rodzimej kultury, płacz dzieci. Czy ruiny splamione krwią, czy rozwłóczone po ulicach trupy naszych najlepszych nie przeszkadzają nam w zimnym rachunku politycznym?… (32)

W dalszym ciągu swojego wywodu Mackiewicz wyjaśnia, że pewną korzyścią wynikającą z powstania było ujawnienie prawdziwego oblicza polityki sowieckiej, którą było „najcyniczniejsze wydanie Warszawy na łup”. Autor broszury jest też przekonany, że powstanie „wstrząsnęło sumieniem świata” (31). Słowa te, pisane albo w trakcie kolejnych aktów dramatu powstańczego, albo tuż po jego klęsce, należy rozpatrywać przede wszystkim w kontekście tragedii tego zrywu – jako próbę swego rodzaju racjonalizacji, nadania mu sensu.

Mackiewicz, zważywszy na głoszone od kilku lat poglądy, miałby prawo powiedzieć: A nie mówiłem? Wierzyliście w sojusze, w „sojusznika naszych sojuszników” – i co? Autor broszury Optymizm nie zastąpi nam Polski tak jednak nie czyni – w obliczu apokalipsy powstańczej próbuje raczej ocalić nadzieję, chociaż wydarzenie to odczytuje jako ostateczną klęskę marzeń o suwerennej Rzeczypospolitej. W następnych akapitach przedstawia perspektywę dalszego rozwoju sytuacji, a perspektywa ta, po trzech, czterech miesiącach od powstania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego zdecydowanie nie nastrajała optymistycznie:

Mamy największą ilość „Quislingów” po stronie sowieckiej, polską armię czerwoną, obecnie prowizoryczny polski rząd komunistyczny, Komitet w Ameryce23, prasę komunistyczną w języku polskim, zarówno w kraju, jak za granicą. Liczymy niezliczone szeregi oportunistów i nieświadomych sympatyków Bolszewii (35).

Perspektywa na przyszłość jest przedstawiona w ostatnim rozdziale, noszącym zresztą tytuł programowy Mieczem, słowem i drukiem. Mackiewicz nie widzi sensu pozostawania „jednostek wartościowych” w kraju, ponieważ w ustroju totalitarnym nie ma dla nich miejsca. Zasadniczy bój o Polskę rozegra się na uchodźstwie, w emigracyjnym ośrodku politycznym. Zadaniem Polaków, którzy pozostaną w wolnych krajach, będzie budzenie ducha oporu przeciwko sowietyzacji: „Naród Polski pod bolszewikami siły swe czerpać będzie nie ze śp. Sienkiewiczów i Mickiewiczów (n[ota]b[ene] przyprawionych przeciw Niemu), a z aktualnych audycji Radia Polskiego. Z literatury, której w kraju drukować nie będzie wolno” (41).

Drugim celem emigracji ma być pilnowanie, aby „sprawa polska” nie była uznana za wewnętrzny problem Związku Sowieckiego, aby ciągle pozostawała otwartym problemem. Mackiewicz nie widzi potrzeby szybkiej konferencji pokojowej, gdyż ta – w domyśle – mogłaby utrwalić zdobycze państwa sowieckiego. Nadzieję natomiast widzi w działaniu przeciwnym: „musimy dołożyć wszelkich możliwych sił, ażeby konflikt państw zachodnich z Sowietami spowodować” (42)24.

Na decyzję Mackiewicza o wyjeździe z kraju tuż przed nacierającą na Kraków armią sowiecką można zatem popatrzeć także jako na realizację tego programu. Autor Mojej dyskusji z NKWD i reportażu Widziałem na własne oczy, uczestnik ekshumacji w Katyniu nie miał z pewnością żadnych złudzeń co do swojego losu, gdyby dostał się w ręce władz sowieckich. Decyzja mogła być więc tylko jedna. 18 stycznia pisarz wraz z żoną opuszcza miasto drogą na południe, w stronę Kalwarii Zebrzydowskiej, pozostawiając wcześniej swoje bagaże w bramie krakowskiej kamienicy. W tych dniach szczególnie dotkliwy był dla niego entuzjazm, z jakim mieszkańcy oczekiwali wejścia armii sowieckiej:

Wolałbym iść przez to miasto z zamkniętymi oczyma, ażeby nie widzieć tych podnieconych rozradowaniem twarzy. Szliśmy prędko. Śnieg chrupał, niebo się wypogodziło, słońce świeciło. Prędzej, prędzej! Nonsens tej uciechy z wkraczających do królewskiego Krakowa bolszewików zapierał dech. Walizka nie była ciężka, ale iść było ciężko. Słońce grzało, choć był styczeń, i krople potu biegły po twarzy za kołnierz jak nieznośne mrówki. […]

Wisła leżała pęknięta wzdłuż i ciekła środkiem lodów, niosąc drobną krę. Żona była w pantoflach, ja w półbucikach; głęboki śnieg zawalił brzegi. O przejściu rzeki nie było w ogóle mowy. – W powietrzu, wysoko, przeświecając metalem w słońcu, dzwoniły dyszkantem pikujące samoloty wroga. Z tej czy tamtej strony nie było swoich, wszystkie należały do wrogów. Dalej leżał Kraków, wyciągając ku górze dymy kilku pożarów25.

W czeskim Bohuminie dzięki pomocy miejscowego kolejarza Mackiewiczom udało się wsiąść do pociągu, którym dotarli do bombardowanego Wiednia, skąd dwa tygodnie później wyjechali w kierunku Włoch. Tym razem w zdobyciu miejsca w pociągu pomocne okazały się kontakty z Tatarami, którzy pamiętali, że przed wojną pisarz ujmował się za mniejszościami etnicznymi i religijnymi i z tego względu zapewnili mu miejsce w transporcie ewakuacyjnym:

Wyjazd z Wiednia nastąpił w drugiej połowie lutego 1945 [r]. Wykoncypowana została taka typowa dla okresu hitlerowskiego reżymu „lipa”, a jedna z największych, jakiej byłem świadkiem: kilku Tatarów krymskich, litewsko-polskich, kilku Karaimów z Trok. Kilku Gruzinów i jeden Azerbejdżanin; poza tym eleganckie panie z Warszawy, Wilna i Krakowa, panowie obładowani walizkami z najlepszej skóry świńskiej, kierownik poczty z Zawias, czy Jewja, który ciągnął na plecach worek kartofli, bo mu powiedziano, że jest ich brak we Włoszech, inżynier, który kiedyś budował chłodnie w nowej Wilejce, towarzystwo w bogatych futrach, dwie panie w wyjątkowo jaskrawych kapeluszach… (Fpl, 195)

Podróż była wypełniona dramatycznymi epizodami. Już po wjechaniu na terytorium Włoch okazało się, że szlak kolejowy jest nieprzejezdny – trzeba było wrócić do Austrii i stąd dopiero inną drogą, przez Słowenię ponownie wjechać do Italii. Wszystko to odbywało się pod gradem bomb amerykańskich. Pierwszym miejscem pobytu Mackiewicza we Włoszech był Mediolan. Tutaj pisarz był świadkiem ostatnich dni Włoskiej Republiki Socjalnej, powołanej przez Mussoliniego w północnej części Włoch we wrześniu 1943 r.

1 Na temat wcześniejszych losów Olechnowicza zob. przypis 2, s. 73. Był on osobą bardzo bliską Mackiewiczowi, pisarz przedstawił jego zabójstwo w opowiadaniu Egzekucja (zob. Fpl, 128–132).

2 W późniejszym wspomnieniu Mackiewicz pisze, że wyjątkowo życzliwy dla wszystkich Engel miał mu właśnie umożliwić zakup książek w księgarni nur für Deutsche. Kilka dni potem pisarz, nieświadomy tego, że jego przyjaciel został aresztowany jako zakładnik, wziął w sklepiku do ręki gazetę, w której na pierwszej stronie znalazł właśnie nazwisko Engela jako pierwszego na liście rozstrzelanych: „Dziś już nie potrafię odtworzyć tego wrażenia… Poczułem jakiś, zdaje się, ucisk w żołądku, jakiś kwas w gardle… Wyobraziłem sobie nagle sympatycznego mecenasa, jak stoi ze swym brzuszkiem trochę wypiętym… Nie, to wprost nie do wiary! – Na drugim miejscu – profesor Pelczar…” (Kazimierz Pelczar, światowej sławy onkolog). Z następnego akapitu dowiadujemy się, że córka Engela pracowała w urzędzie niemieckim i załatwiła właśnie w Berlinie uwolnienie ojca, „gdy już dawno było za późno… Sprzątnięto trupy. Koniec” (J. Mackiewicz, Prowieniszki, Fpl, 231–232).

3 K. Orłoś, Dzieje…, s. 413.

4 Zob. na ten temat: D. Jarosiński, Józefa Mackiewicza rozważania o Powstaniu Warszawskim, „Debata” 2009, nr 8 (23), s. 28. Autor, przytaczając komentarz warszawskiej ulicy, powołuje się na wspomnienie Janusza Zawodnego, uczestnika konspiracji, autora pracy Death in the Forest. The story of the Katyn Forest Massacre (Notre-Dame 1962).

5 C. Miłosz, Rok…, s. 218. Dla Miłosza ta warszawska rozmowa musiała być ważna, gdyż wrócił do miej po ponad półwieczu (idem, Głos…, s. 157).

6 M. Urbanowski, Mackiewicz versus Skiwski? [w:] Józef Mackiewicz (١٩٠٢–١٩٨٥). Świadek „krótkiego stulecia”, red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Łomianki 2013, s. 130.

7 Wydaje się, że zachował się tylko jeden egzemplarz pierwszego numeru tego pisma, wydany 26 czerwca na ośmiu stronach wypełnionych pismem maszynowym. Nakład „Alarmu” nie jest znany, był jednak najprawdopodobniej minimalny. Pierwszy numer znajduje się w zbiorach Chełmskiej Biblioteki Publicznej, dostępny jest jako osobno wydany dodatek do drugiej edycji Nudis verbis (Nudis verbis. Suplement, Londyn 2017 – ta 56-stronicowa broszura zawiera tekst czasopisma oraz reprodukcję oryginału); cytaty z tego wydania lokalizuję, podając w nawiasie numer strony.

8 Mackiewicz pisał wprawdzie o „neutralności” wobec działań wojennych na froncie wschodnim, która spowodowałaby doczekanie klęski Niemiec na Zachodzie, „zanim jeszcze bolszewicy zaleją nasz kraj” (17), ale w realiach szybko wkraczającej na ziemie polskie armii sowieckiej perspektywa ta nie była realna.

9 Powyższy cytat w wydaniu Nudis verbis. Suplement (Londyn 2017) wydrukowany jest czcionką pogrubioną, natomiast w fotografii oryginalnego numeru „Alarmu” zamieszczonej w tym tym samym wydaniu słowa te zapisane są wersalikami, tak jak to cytuję.

10 Na temat akcji „Burza” zob. np. W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia…, t. 2, Gdańsk 1989, s. 66 i n.

11 Zob. materiały z Archiwum Akt Nowych (W. Bolecki, Ptasznik…, s. 256).

12 Wiadomo o kontaktach Mackiewicza z płk. Wacławem Lipińskim, zwolennikiem środowisk sanacyjnych i z tego względu pozostającym w swego rodzaju odosobnieniu wobec konspiracji związanej z rządem londyńskim. Mackiewicz wręczył Lipińskiemu maszynopis książki Dziękujemy Stalinowi za nowe, radosne życie, przedstawiającej realia okupacji sowieckiej.

13 Cyt. za: S. Chosiński, Trzy okupacje Józefa Mackiewicza (1939–1944). Ucieczka przed „wyzwoleniem” (po V 1944), „Esensja. Magazyn Kultury Popularnej” 2006, nr 2, https://esensja.pl/ksiazka/publicystyka/tekst.html?id=3006&strona=1#strony, dostęp 23 IV 2020 r.

14 J. Mackiewicz, Na drogę do Kalwarii (Fpl, 180).

15 J. Mackiewicz, Ludzie z głębszego podziemia, „Wiadomości” 1947, nr 26 (65), s. 1; stamtąd także cytaty w następnym przypisie.

16 Już na początku opowieści Mackiewicz obiecuje sobie „nie byle jakie przeżycia literackie po zetknięciu z osobami tak skrzętnie zamaskowanymi, którym o każdej godzinie groziła kula z pistoletu egzekutywy wykonawczej, oficjalnego polskiego podziemia”. Ironiczną wymowę ma także ukuta przez Mackiewicza formuła „głębszego podziemia”. Jak czytamy, wydawany przez Skiwskiego i Burdeckiego „Przełom” „nie zamieszczał adresu ani redakcji, ani administracji, zadowalając się numerem skrzynki pocztowej. Redaktorzy tego pisma, które miało »przełamać« opinię polską, zmuszeni byli, wobec stanowiska tej opinii, przenieść swe osobiste życie w najgłębsze podziemia. Nie wiem, do ilu osób w Polsce mogło się ograniczyć koło ich bliższych znajomych. Zapewne zerwali ze wszystkimi. Posługiwali się fałszywymi nazwiskami. Nikt w kraju nie wiedział, gdzie mieszkają, gdzie bywają, gdzie jadają. Wiedziało o tym zapewne Gestapo, ale była to marna ochrona”. Po zakończeniu rozmowy Mackiewicz odwiedza pisuar w Sukiennicach: „Staruszek, którego życie zmusiło do przebywania cały dzień w tym obrzydliwym podziemiu, chciał go widocznie jakoś upiększyć: na podłużnych muszlach ustawił dwie puste blaszanki po konserwach i wetknął w każdą po bukieciku jesiennych astrów. Tak jak w tamtej stołówce” (w jadłodajni odbyła się rozmowa z redaktorami „Przełomu”). Analogia między sensami obydwu „podziemi” sugerowana przez Mackiewicza powinna być więc dla czytelnika oczywista…

17 Jak pisze Maciej Urbanowski, Mackiewiczem zgadzającym się na tę rozmowę kierowało najprawdopodobniej „zaciekawienie” Skiwskim (M. Urbanowski, Mackiewicz…, s. 130).

18 Adam Ronikier był w czasie okupacji prezesem Rady Głównej Opiekuńczej, polskiej organizacji charytatywnej działającej za zgodą władz niemieckich. Biuro Studiów nieoficjalnie korzystało z bazy lokalowej RGO (J. Mackiewicz, Przyczynek do ponurych dziejów, „Wiadomości” 1952, nr 36–37 (336–337), s. 5).

19 A. Ronikier, Pamiętniki 1939–1945, Kraków 2001, s. 354.

20 Mimo iż to skromne objętościowo dzieło wydane było w półtysięcznym nakładzie (Kraków 1944), przez ponad pół wieku uważano je za zaginione (na temat odkrycia broszury zob. J. Zieliński, Zimny realista. Józef Mackiewicz o roku 1944, „Rzeczpospolita”, 1–2 X 2004).

21 J. Mackiewicz, Optymizm nie zastąpi nam Polski, Londyn 2005. Stamtąd dalsze cytaty.

22 Podkr. K.M.

23 Być może chodzi o Ligę Kościuszkowską, organizację komunistyczną w USA, założoną w 1943 r. m.in. przez Oskara Langego i ks. Stanisława Orlemańskiego, wspierającą na gruncie amerykańskim I Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.

24 Takie stanowisko Mackiewicza było także zapewne przyczyną, że w kraju nie zachował się ani jeden (z pięciuset wydrukowanych) egzemplarz broszury Optymizm nie zastąpi nam Polski egzemplarz. Warto może zauważyć, że program wyprowadzenia najważniejszego ośrodka kierującego Polską poza granice państwa może przypominać postulaty i praktykę wcześniejszej o ponad sto lat Wielkiej Emigracji. Postulat oczekiwania na konflikt wydaje się dokładnie powtarzać prośbę „O wojnę powszechną za Wolność Ludów!” z Litanii pielgrzymskiej kończącej Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Adama Mickiewicza [podkr. – K.M.].

25 J. Mackiewicz, W drogę do Kalwarii, „Lwów i Wilno” 1948, nr 57 (Fpl, 182–183). Tam także inne szczegóły tej ucieczki.

X Emigracja. Pierwsze dziesięciolecie

W ostatnich tygodniach wojny Józef Mackiewicz znalazł się w Rzymie, w 2. Korpusie gen. Władysława Andersa. Przydzielono go do komórki kierowanej przez rtm. Zdzisława Stahla z poleceniem opracowania dokumentacji „sprawy katyńskiej”. Naoczny świadek ekshumacji był bardzo cennym nabytkiem, gdyż w dotychczasowych badaniach prowadzonych w Biurze Dokumentów przy jednostce gen. Andersa opierano się wyłącznie na materiałach niemieckich oraz polskich, powstałych w Związku Sowieckim, gdy po podpisaniu umowy Majski–Sikorski poszukiwano śladu po zaginionych jeńcach. Sprawa Katynia od chwili odkrycia grobów była dość kłopotliwa dla władz polskich, gdyż dopóki ZSRS pozostawał sojusznikiem państw zachodnich, jej podnoszenie mogło być uznane za próbę podważania owego sojuszu. Z tego względu Biuro Dokumentów działało w warunkach dość daleko posuniętej dyskrecji, swoje prace kryptonimując jako „sprawę K”1.

Mackiewicz bardzo szybko przystąpił do pracy i jeszcze w 1945 r. gotowa była pierwsza wersja opracowania. Na szybkie tempo pracy wpływała także działalność trybunału w Norymberdze, który miał zajmować się sądzeniem zbrodni wojennych – wydawało się, że przygotowywana dokumentacja może przyczynić się do uznania odpowiedzialności sowieckiej za mord. Efektem prac przede wszystkim Józefa Mackiewicza była obszerna publikacja Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, wydana po polsku po raz pierwszy w 1948 r. w Londynie, a wkrótce potem także w przekładach na inne języki: niemiecki, angielski, francuski, włoski, hiszpański2. Był także projekt sfilmowania tego dzieła. Sądząc chociażby po liczbie tłumaczeń, książka z pewnością spełniła swoje zadanie dokumentacyjno-informacyjne, chociaż Międzynarodowy Trybunał w Norymberdze po włączeniu jej do aktu oskarżenia zdecydował, że w sprawie Katynia nie będzie zbyt dociekliwy i nie zbada jej. W rezultacie – jak pisze Józef Mackiewicz – „przestępca nie tylko nie został ukarany, ale dostąpił zaszczytu zasiadania w Trybunale”3.

Z żoną w Rzymie na Ponte Cavour

Cieniem na historii Zbrodni katyńskiej w świetle dokumentów położyło się wydanie tej książki z pominięciem nazwiska autora na stronie tytułowej. Mogło to być spowodowane stawianym wówczas pisarzowi zarzutem kolaboracji. Być może chodziło także o wyeksponowanie gen. Władysława Andersa jako autora przedmowy do tej księgi. W każdym razie wedle oświadczenia samego Mackiewicza: „Książka w języku polskim pt. Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, z przedmową Władysława Andersa – jest całkowicie przeze mnie opracowana, skomponowana i napisana. Jestem de facto jej autorem”4. Wydaje się, że jaśniej nie można – sprawa jest jednoznaczna, tym bardziej że autorstwo Józefa Mackiewicza potwierdzają także inni świadkowie powstawania książki. Nie zmienia to faktu, że także w kolejnych jej wydaniach nazwiska świadka ekshumacji w lesie smoleńskim nie można było wypatrzeć na stronie tytułowej. Dla Mackiewicza sprawa ta była wyjątkowo przykra, czemu dał wyraz m.in. w korespondencji z rodziną:

Projekt umowy w sprawie ekranizacji Zbrodni katyńskiej

Była taka afera. Tutejszy wódz emigracji w sposób niesłychanie bezczelny ukradł mi napisaną na zamówienie książkę i – wydał ją pod własnym nazwiskiem po francusku. W dodatku nie zapłacił pieniędzy. Naturalnie miał wszystkich ludzi w kieszeni, a ja byłem zupełnie bezsilny, żeby się procesować albo chociaż znaleźć sojuszników dostatecznie wpływowych. W normalnych warunkach byłby to skandal na miarę państwową, a krzywda mnie wyrządzona wprost niesłychana5.

Jeszcze we Włoszech, w trakcie opracowywania książki o zbrodni katyńskiej, pojawiły się kolejne inkryminacje pod adresem Mackiewicza o kolaborację podczas okupacji niemieckiej6. Sąd Koleżeński powołany przez Syndykat Dziennikarzy Polskich we Włoszech rozpatrywał oskarżenia, które miały świadczyć o zbyt daleko posuniętej współpracy pisarza z Niemcami – nie było zapewne przypadkiem, że zarzuty pojawiły się właśnie wtedy, gdy pracował on nad dokumentacją sprawy Katynia. Ostatecznie po przedstawieniu różnych oświadczeń, zaświadczeń, złożeniu stosownych wyjaśnień Mackiewicz został oczyszczony z zarzutów7.

Zapewne także pod wpływem tych doświadczeń w 1947 r. Mackiewiczowie wyjechali do Wielkiej Brytanii, gdzie mieszkali najpierw przez sześć lat w Londynie, a następnie do 1955 r. w Brighton. W tym czasie, w 1952 r. autor Zbrodni katyńskiej w świetle dokumentów został powołany przez komisję Kongresu Stanów Zjednoczonych na świadka koronnego oraz eksperta w sprawie oceny wyjaśnień sowieckich w sprawie Katynia8. Informacji w tej sprawie udzielał, pozostając w Londynie9.

Londyn – przed lokalem firmy prowadzonej przez Barbarę Toporską

W niektórych okresach jedynym stałym źródłem dochodu małżonków były prace Barbary Toporskiej Mackiewiczowej. We Włoszech dorabiała ona szydełkowaniem, a w Londynie prowadziła sklep z pracownią „reparacyjną”, której specjalnością były przeróbki krawieckie. Stałe źródło dochodu pojawiło się dopiero w 1952 r., gdy żona Mackiewicza rozpoczęła pracę w rozgłośni „Głos Ameryki”, gdzie zajmowała się sporządzaniem skryptów dla polskiej sekcji tej radiostacji.

1 Pracę Mackiewicza nad Zbrodnią katyńską relacjonuję na podstawie opracowania: K. Zamorski, Autor pierwszej książki o Katyniu [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990, s. 131–142.

2 Mackiewicz sporządził także skrót tego dzieła i wydał go pod tytułem Mordercy z lasu katyńskiego – książka miała kilka tłumaczeń na języki obce.

3 M. Zybura, Józef Mackiewicz jako świadek i monografista zbrodni katyńskiej w świetle dokumentów, Warszawa 1997, s. 142. „Przestępca” to oczywiście Związek Sowiecki.

4 To oświadczenie zawarte jest w liście Mackiewicza do Ignacego Wieniewskiego, cyt. za: W. Bolecki, Ptasznik…, s. 649.

5 Jest to fragment listu Mackiewicza do siostry Seweryny z 1958 r. (K. Orłoś, Józef Mackiewicz w świetle listów rodzinnych [w:] Zmagania z historią…, s. 47). Jeszcze jaśniej pisał o tej sprawie Mackiewicz pod koniec życia: „książkę napisałem, była w niej również moja osobista relacja z pobytu w Katyniu w 1943 r. Wszystko było dobrze, dopóki gen. Anders nie wpadł na pomysł wydania mojej książki po francusku pod własnym nazwiskiem. Długo trwała kłótnia, więcej szczegółów nie będę opisywał. W rezultacie – zerwanie. […] Ja nie chciałem występować osobiście przeciwko gen. Andersowi ze względów politycznych. Były mediacje, sądy rozjemcze etc.” (cyt. za: W. Bolecki, Ptasznik…, s. 653). Na temat procesu pozbawiania Mackiewicza autorstwa książki zob. K. Zamorski, Dwa tajne biura 2 Korpusu, Londyn 1990, s. 249–264.

6 Zapowiedzią tych rozliczeń było zerwanie współpracy z Mackiewiczem przez redakcję czasopisma „Orzeł Biały”.

7 Dokumentacja działalności Sądu Koleżeńskiego zob. W. Bolecki, Ptasznik…, 470–510.

8 Komisja powołana przez Kongres USA działała w latach 1951–1952, przesłuchiwano świadków także w Europie. W jej skład wchodzili kongresmeni w dużej części pochodzenia polskiego. Z Polaków oprócz Mackiewicza zeznawali m.in. premier Stanisław Mikołajczyk, Józef Czapski, Ferdynand Goetel i były ambasador w ZSRR Tadeusz Romer. Komisja zakończyła działalność uznaniem winy sowieckiej (Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951–1952, t. 1, wstęp, wybór i oprac. W. Wasilewski, Warszawa 2017).

9 Szczegółowy zapis zeznań zob. W. Bolecki, Ptasznik…, rozdz. Józef Mackiewicz przed Komisją Katyńską Kongresu USA.

XI Pod każdym niebem i inne opowiadania Józefa Mackiewicza

Jeszcze w 1936 r. ukazał się zbiór nowel Mackiewicza pt. 16-go między trzecią i siódmą1. W okresie powojennym, od końca lat czterdziestych, w prasie emigracyjnej były drukowane następne małe formy prozatorskie, głównie opowiadania, które złożyły się na wydany w 1964 r. tomik Pod każdym niebem. Wreszcie w 2015 r., jako jeden z kolejnych tomów Dzieł Mackiewicza, opublikowano Tajemnicę żółtej willi i inne opowiadania. Klasyfikacja gatunkowa utworów znajdujących się w tych zbiorach jest raczej umowna: zawierają one zarówno teksty fikcjonalne – genologiczne „opowiadania”, jak i osobiste wspomnienia przypominające bardziej reportaż niż prozę fabularną2.

16-go między trzecią i siódmą, niewielka książeczka wydana nakładem „Słowa”, zawierała sześć utworów, których tytuły w większości zapowiadały treść sensacyjną (np. Pieniądze, Pojedynek, Kiedy byłem głodny). Opowieść tytułowa to nieco melodramatyczna historia ostatecznego rozstania zakochanych, z motywami niedoszłego zabójstwa i rozczarowania, nieco na modłę młodopolską topionego w alkoholu.

Najciekawsze z tego zbioru wydają się wątki autobiograficzne wykorzystane w kilku utworach. W Kuzynie z nieprzyjacielskich huzarów Mackiewicz wraca do swoich przeżyć związanych z wojną oraz niewolą litewską. Tytułowy „kuzyn” wykazuje podobieństwo z Jerzym Matulewiczem-Matulaitisem, z którym pisarz zetknął się jako jeniec. Prawdziwa historia w opowiadaniu jest wyraźnie udramatyzowana. „Kuzyn” podczas nieco dwuznacznego ni to przesłuchania, ni to rozmowy towarzyskiej z uwięzionym bohaterem otrzymuje od niego informacje, że w miejscu ich wczorajszej walki nie ma już oddziałów polskich. Następnego dnia „kuzyn” na czele oddziału żołnierzy litewskich wyrusza w to miejsce i znajduje tam śmierć, gdyż właśnie poprzedniego dnia teren został zajęty przez Polaków. Tragiczny finał jest dla czytelnika zaskakujący również z tego względu, iż wcześniejsze wydarzenia sugerowały, że podstawowym problemem będzie raczej pochwała relacji rodzinnych, które trwają mimo wojny. W nieco innej tonacji emocjonalnej utrzymana jest Ślizgawka – osadzona w realiach wileńskiego dzieciństwa Mackiewicza opowieść o konflikcie narodowościowym dotyczącym wspólnego korzystania z lodowiska urządzonego dla dzieci z rodzin polskich. Tym razem fabuła kończy się polubownym rozwiązaniem – dzieci z rodziny rosyjskiej są dopuszczone do wspólnej zabawy, a przyjaźń zadzierzgnięta przy tej okazji przetrwa dziesięciolecia. To także częsty motyw prozy tego pisarza: podważanie nacjonalizmów próbujących dzielić ludzi.

Przedwojenny tom nowel Mackiewicza został odnotowany przez prasę literacką. Życzliwą wzmiankę zamieściły „Wiadomości Literackie”, które piórem Emila Breitera wyróżniły m.in. Pieniądze, napisane „z dużym poczuciem humoru i groteski; [w których] autor daje wyraz zabawnemu ustosunkowaniu się gości pensjonatowych i właścicielki pensjonatu do młodego małżeństwa czekającego na przekaz pieniężny z miasta i żyjącego tymczasem na kredyt”3. Lokalne wileńskie „Środy Literackie” zamieściły natomiast bardzo krytyczną i napastliwą recenzję, której autor zarzucał Mackiewiczowi, że „nie umie literacko poradzić sobie z tematem. Dobre koncepcje i pomysły grzebie w nieudolnej formie”. W konkluzji recenzent łaskawie zgadzał się umieścić nowele na pograniczu dziennikarstwa i literatury, ale klasyfikację tę uważał za „przyznanie niemal zaszczytu”4.

Nowele ze zbioru 16-go między trzecią i siódmą są świadectwem poszukiwania przez pisarza własnej drogi twórczej. Były też – jak napisze wiele lat później Kazimierz Orłoś – „zapowiedzią wielkich możliwości”5. Mackiewicz pokazał się czytelnikom jako autor dobrze panujący nad materią kompozycyjną dzieła literackiego, dbający o utrzymanie napięcia i sprawnie operujący konwencjami literackimi. Część sensacyjno-melodramatyczna tomu niczym nie wyróżnia się na tle podobnej „produkcji” literackiej, nowele oparte na osobistych doświadczeniach pisarza natomiast pozwoliły mu odnaleźć nowe możliwości artystyczne. Józef Mackiewicz prezentował się w nich jako twórca potrafiący dostrzec nowe perspektywy w realistycznym, opartym najczęściej na własnym doświadczeniu kształtowaniu świata przedstawionego. Wszystko to uzasadnia opinię, że pisarz ujawnił się jako „nowelista, i to od razu najwyższej klasy”6.

Osobisty ton narracji kontynuuje także powojenny tomik z 1964 r. Pod każdym niebem7, który rozpoczyna napisane z wielkim wyczuciem materii literackiej Faux pas ciotki Pafci, wzruszające wspomnienie z oczywistym podtekstem autobiograficznym, tym razem jednak precyzyjnie zamaskowanym. Jak pisze Wacław Lewandowski, opowiadanie to:

nie ma prostej genezy autobiograficznej. U podstaw zamysłu utworu legły historia rodziny i wspomnienia autora, ale wszystkie rzeczywiste pierwowzory osób i zdarzeń są tu przemieszane i skomponowane tak, aby złożona z nich literacka rzeczywistość była światem wykreowanym, a nie – odtworzonym z pamięci. Podejście do twórczości Józefa Mackiewicza jako literackiej autobiografii czy kroniki rodzinnej zawsze przyniesie zawód poszukiwaczom prostych zbieżności i zależności. Tytułowa ciotka Pafcia została np. obdarowana przez autora przeżyciami, które były udziałem trzech osób rzeczywistych: Stefanii Matułajtisowej, Wilhelminy Matułajtisowej i pani Stanisławowej Fleury z zaprzyjaźnionego sąsiedzkiego domu. – J. Mackiewicz zawsze z tego, co było, tworzył całość nową, wyłącznie w jego dziele istniejącą8.

W kamuflaż materii autobiograficznej włączona jest także postać dziecka, dla którego tytułowa bohaterka jest właśnie „ciotką” – chłopiec (mimo iż wydaje się tożsamy z autorem) nosi imię Henryk, niemal neutralne na gruncie genealogii Mackiewiczów9. Jednym z najważniejszych walorów literackich Faux pas ciotki Pafci jest właśnie doskonałe wykorzystanie kontrastu między psychologią bohaterów dziecięcych i światem dorosłych. Właściwym bohaterem i tematem opowiadania jest jednak kategoria przekraczająca kreacje „ludzkich” protagonistów – jest nią czas, jego przemiany i wpływ na postaci świata przedstawionego. Widoczne jest to już w pierwszych zdaniach:

W chwili obecnej ciotka małego Henryka, gdyby żyła, liczyłaby dokładnie lat 86. Ale nie żyje już od roku 1940. Weszła więc i to bardzo głęboko w wiek XX, do którego nigdy nie należała.

Wiek XIX zgasł w roku 1914, ale nie nastąpiło to od razu i daty około 1 sierpnia nie można traktować za definitywną. W Polsce XX wiek zaczął się niewątpliwie wcześniej. Polska wyprzedziła pod tym względem niektóre inne narody, ale ciotka nie szła z tym, co się zowie: duchem czasu, nie przez upór, snobizm czy konserwatyzm, ile przez brak wykształcenia. W ten sposób przełom, który zaznaczył się zamianą wychowania humanistycznego na wychowanie polityczne, prawie jej nie dotknął (Pkn, 5)10.

Początek opowiadania zapowiada bardziej esej socjologiczno-filozoficzny o heglowskim Duchu Czasu niż literacką opowiastkę rodzinną. Mackiewiczowi udaje się jednak pogodzić dwa plany swojej narracji. Upływ czasu ilustrowany jest przez przemiany, którym podlega świat przedstawiony: w jakiejś mierze transformacje te obrazuje drewniany rekwizyt, którym dysponuje ciotka – rączka parasola zakończona wyobrażeniem ptasiej głowy z drapieżnym dziobem. Jak pisze Mackiewicz, „z czasem twarz ciotki nabrała ostrości rysów, a nos się wydłużył i upodobnił do tej rączki parasola, ale o tym później” (Pkn, 5). W następnych dziesięcioleciach parasol jest jej nieodłącznym atrybutem, wreszcie po 1920 r., gdy – jak przypomina narrator – nastąpiły znane „powikłania i zmiany”, ciotka „żyła wciąż, choć zestarzała się bardzo. Parasol z głową drapieżnego ptaka stał zniszczony w kącie przedpokoju. Zabrała go ze sobą, gdy zlikwidowawszy wszystkie sprawy, pojechała wreszcie do Kowna” (Pkn, 25). I właśnie w stolicy międzywojennej Litwy ma miejsce ostatni epizod opowiadania. Pod koniec września 1939 r., a więc już po wejściu wojsk sowieckich na Wileńszczyznę, w domu ciotki Pafci zbierają się jej liczni krewni, rozbitkowie z „zatopionej” wojennym kataklizmem Rzeczypospolitej. W tragicznej aurze bezradności i „potępieńczych swarów” główna bohaterka opowiadania wypowiada myśl z głębi swojego serca: „– Ot, głupi. Zamiast gadać nie wiedzieć co, zebraliby się wszyscy razem… Wszystkie narody… Przestaliby się kłócić o byle głupstwo, pogodziliby się, zjednoczyli i znieśliby tę bolszewicką zarazę ze świata. Ale rozumu nie mają…”(Pkn, 26).

Nierealność „planu” ciotki Pafci jest dla wszystkich oczywista. Staruszka spotyka się więc z mniej lub bardziej ironicznymi komentarzami i pozostaje jej tylko wyjść z pokoju niczym aktor, który zakończył swoją kwestię w teatrze… Jedynym jej niemym sojusznikiem pozostaje Henryk, teraz już dorosły, który „chciał, zdawało się, coś powiedzieć, ale widocznie zawstydził się wobec tego gremium, bo tylko przełknął ślinę i tak jak inni uśmiechnął się pobłażliwie, patrząc na drzwi, które zamknęły się za ciotką” (Pkn, 26).

Teatralne wyjście ciotki ma więc sens szerszy – jest pożegnaniem z bezpowrotnie minioną epoką, ale również zakończeniem wielkiej idei, odarciem jej ze złudzeń o możliwości spełnienia wielkiego mitu. Przychodzi inny czas, w którym nie będzie miejsca na szlachetne plany i marzenia – czas totalitaryzmu. Nawet Henryk (oczywisty ideowy porte-parole Mackiewicza) nie ma odwagi publicznie przyznać racji ciotce11.

Wyraźnie powiązane z biografią pisarza jest także opowiadanie Tajemnica żółtej willi12. Narrator pierwszoosobowy rozpoczyna swoją opowieść od przypomnienia wydarzenia sprzed wielu dziesięcioleci:

W roku 1911, w grudniu śnieżnym i mroźnym, pojechaliśmy parokonnymi saniami na dworzec kolejowy. Było bardzo dużo rzeczy. Jak to się w tamtych czasach podróżowało w II klasie rosyjskich pociągów: z pieczonymi kurczętami, z jajkami na twardo, z przyjaciółmi, którzy odprowadzają aż na peron, z pudłami czekoladek, z kwiatami, które wyrzuca się po ruszeniu pociągu. Ze służbą żegnającą całowaniem po rękach i srebrnym rublem wręczonym ober-konduktorowi, żeby nie wpuszczał nikogo do pociągu i przynosił wrzątek po drodze. Byłem wtedy mały i szczęśliwy ponad wszelką miarę, nawet się nie domyślając, że nie przystoi być do tego stopnia szczęśliwym (Tżw, 6).

Nawet przy pobieżnej znajomości biografii pisarza czytelnik nie powinien mieć wątpliwości: narrator jest w dużej mierze tożsamy z autorem, zwłaszcza że w dalszym ciągu opowiadania nie znajdziemy niemal żadnego elementu świata przedstawionego, który nie byłby przynajmniej prawdopodobny w kontekście wyjazdu niemal dziewięcioletniego Józefa Mackiewicza do Nicei. Zgadza się wszystko: trasa podróży, miejsce pobytu, pora roku, nazwa willi, w której mieszkała pani Mackiewiczowa z dziećmi13. Podobnie jak Faux pas ciotki Pafci także Tajemnica żółtej willi pod względem genologicznym bardziej niż opowiadaniem jest rodzajem wspomnienia z dzieciństwa, z wyraźnie podkreśloną rolą upływającego czasu. Czytelnik, który po raz pierwszy sięga po ten tekst, pod wpływem tytułu spodziewa się zapewne treści sensacyjnej lub przynajmniej dramatycznej14. Tymczasem właściwym tematem opowiadania jest problem, który jest wyraźnie podkreślony w epizodzie bezpośrednio odnoszącym się do zagadki tytułowej willi. Zaintrygowany pustym budynkiem narrator zagląda do niego i nie widzi tam w zasadzie nic wyjątkowego: zwyczajne ściany, meble, obrazy i pozostawione drobiazgi. Wszystko to wprawia go jednak w szczególny stan emocjonalny:

Wtedy nie umiałem sprecyzować uczucia, jakie mnie ogarnęło. Dziś wiem, że było to jedno z tych olśnień, których doznaje się wyłącznie przez własne doświadczenie. Wtedy żyłem jeszcze w przekonaniu, że szprychy dni obracają się wprawdzie w kole, ale koło to stoi w miejscu. I oto nagle zrozumiałem dlaczegoś w tej chwili, że ono nie stoi, że się toczy i – toczy w nieznane. O życiu nie miałem pojęcia. Nagle miałem je przed oczyma: słońce i cień, młodość i pleśń, dom i grób, życie i śmierć. A wszystko razem: tajemnica. Nigdy jeszcze nie doznałem tak oczywistego wrażenia, że podpatruję życie obcych ludzi, jak właśnie w tej chwili, gdy obok nie było żywej istoty (Tżw, 18–19).

Całość opowiadania rozgrywa się w dwóch planach czasowych. Na ostatnich stronicach narrator po czterdziestu pięciu latach przypadkowo przejeżdża w pobliżu „żółtej willi”, tym razem bardziej wyblakłej, i pragnie ją odwiedzić. Próbę podejmuje dwukrotnie, za każdym razem w wielkim pośpiechu, niejasno tłumacząc swoim towarzyszom podróży, jaki jest powód chwilowego odłączenia się od grupy. Każda próba wejścia na ogrodzony teren willi kończy się niepowodzeniem. Zaglądając przez furtkę, narrator obserwuje miejsca niemal identyczne z tymi, które widział przed niemal półwieczem: „Furtka ta sama! Żelazna, z dużym okrągłym otworem na okno. I drzewo świętojańskie to samo, rozrosłe, stare, rzucające cień” (Tżw, 20). Wydaje się, że słowa „nie miałem czasu”, którymi bohater komentuje drugą nieudaną próbę odwiedzin, mają także głębsze znaczenie – proustowskie „poszukiwanie straconego czasu” jest niemożliwe; zamknięta furtka, uparcie nieodpowiadająca na dzwonek, broni wejścia nie tylko na teren willi, ale symbolicznie także do całej przeszłości.

Kilka opowiadań Józefa Mackiewicza ma wyraźny wymiar intertekstualny, nawiązując do znanych motywów i tematów literackich. Przykładem wyjątkowo udanym jest Morderstwo na rzeką Waką15 – tragiczna historia trudnej miłości rozgrywająca się w pierwszych latach II wojny światowej w realiach podwileńskich. Bohaterem opowiadania jest Antoni Bołtuszko, miejscowy zdun i „złota rączka”, podejmujący się różnych prac. Zakochuje się on w pochodzącej z sąsiedniej miejscowości Tatarce o oryginalnym imieniu Akwilina, wyróżniającej się także egzotyczną urodą oraz szczególną godnością i delikatnością w zachowaniu – co skwapliwie zauważa narrator:

Bołtuszkowie mieszkali u mnie krótko, rok jeden zaledwie, do wybuchu wojny. Akwilina chadzała zawsze po podwórku sobie właściwymi, drobnymi kroczkami, głowę trzymała prosto, ale oczy stale zakryte rzęsami, i czasem tylko zdawało się, że nie obracając źrenic, jakby zerka na boki, co czynią zresztą często kobiety, które czują, że są obserwowane. Idąc z wiadrem do studni, ledwo dostrzegalnie kołysała się w wąskich biodrach.

– Na coś się tak zapatrzył? – usłyszałem raz pytanie mojej żony.

Bo ja wiem… Na to może, jak Akwilina spuszcza na łańcuchu wiadro do studni (Śzs, 62–63).

Morderstwo nad rzeką Waką jest także przykładem mistrzowskiej stylizacji językowej. Narrator i jednocześnie bohater drugiego planu wydarzeń to inteligent (oczywiście, jak to często u Mackiewicza, w swojej mentalności i biografii niemal we wszystkim tożsamy z autorem16), który mówi polszczyzną „standardową”. Wszystkie pozostałe dramatis personae to natomiast „miejscowi” posługujący się charakterystyczną gwarą podwileńską. Kontrast tych dwóch stylów jest dla czytelnika niemałą atrakcją i stanowi o walorze artystycznym opowiadania:

Czy […] Akwilina, była ładna?… Baby z sąsiedztwa zwykłe były mówić: „Ot, taka tam ładność! Czarniawa ona, ale żesz słaaaba. Krowa podoić i to zadyszy się”. Natomiast młode kobiety i dziewczęta o pretensjach podmiejskich, gdy np. po sumie w niedzielę stały grupkami przed kościołem, powiadały wręcz: „Ani ona ładna, ani ona co”.

A oto podobny stylistycznie fragment rozmowy narratora ze znajomym włościaninem, który jest albo bardzo dobrze poinformowany o charakterze Antoniego Bołtuszki, albo zwyczajnie zazdrości mu młodej i urodziwej żony:

– Pan bierze Bałtuszke za stróża?

– Uhum.

– Czysty śmiech. Toż to pierwszy żulik w całej gminie.

– Czemu?

– Jak czemu! On panu cały dom wyniesie. To nie mój interes, ale niechaj pan zapyta kużdego: gdzie Bałtuszka przechodzi, tam i wirówka na płocie nie ustoi sie. Nu tak wprost można powiedzieć, że i złodziej.

– No to może złodziej od złodziei najlepiej obroni.

– Ot, też pan i gada. Mnie to w tym interesu nie ma, ależ pan przekona się. A i żonka ta u niego, też nijaka… Czy panu drzewa moża, czasem, potrzebna? (Śzs, 61)

Pierwsze miesiące wspólnego życia Antoniego i Akwiliny Bołtuszków wypełnione są szczęściem małżeńskim, które znajduje swoje dopełnienie w przyjściu na świat córeczki. Zapowiedzią poważnych problemów może być porzucenie przez męża dotychczasowych uczciwych sposobów zarobkowania i zajęcie się pędzeniem samogonu oraz handlem tak pozyskanym trunkiem. Korzystając z jeszcze innych niejasnych źródeł finansowych, Bołtuszko dość szybko staje się człowiekiem zamożnym17. Ważny aspekt Morderstwa nad rzeką Waką ujawnia sentencjonalna wypowiedź jednego z bohaterów przypomniana przez narratora:

– Życie – mówił mi pewien rybak z pobliskiego jeziora Popiskiego, najrybniejszego i najpłytszego w całym b[yłym] Wielkim Księstwie – życie jest jak możny pan, nawet niekoniecznie zły, a taki pan, co to powoduje się fantazją. Jak kogoś nie zlubi, to będzie bić po karku po prostu za nic. A ma jeszcze swego, jakby to powiedzieć, rządcę, czyli administratora wrednego, który nazywa się Los. Ot ten to Los i jest najgorszy. Chodzi z biczem i tym biczem, bywa nie to pojedynczego człowieka, ale całe narody okłada. A jak już przyczepi się, to niech Bóg uchowa, do grobu nie popuści (Śzs, 64).

Powyższe słowa zapowiadają dość radykalną zmianę w życiu bohaterów. Sygnałem nadchodzącego dramatu jest pojawienie się Moniki, młodszej siostry Akwiliny, równie urodziwej, z którą coraz bogatszy szwagier zaczyna najpierw skrycie, a potem bardziej otwarcie romansować. Narrator relacjonuje:

Kiedy zobaczyłem ją po raz pierwszy, owej niedzieli, gdy przyszła z Akwiliną do kościoła, uderzyło mnie przede wszystkim to, co uważam osobiście za fenomen, wokół którego obracała się cała historia Bołtuszki. Tym fenomenem było łudzące wprost podobieństwo Moniki do – Akwiliny… To znaczy, rzecz miała się tak: gdyby były jednych ze sobą lat, byłyby oczywiście normalnymi bliźniętami. Ale bliźniętami nie były i Monika, o trzy lata młodsza od siostry, stanowiła tylko odbicie tych rysów, które Akwilina już utracała i to utracała zarówno pod wpływem czasu, jak dziecka oraz przede wszystkim trosk. Gdy na przykład podczas podniesienia Monika nakrywała swe oczy rzęsami niby „łapkami jodłowymi”, jak to poetycznie powiadał rzeźnik Rojkiewicz, była w istocie swej tylko idealniejszym wydaniem Akwiliny. A więc nie mogło być prawdą, co gadały baby, że Akwilinie „czegoś” brakowało. Wręcz przeciwnie, sądzę, że to „coś”, co ją różniło od innych, a mogło wzbudzać niechęć otoczenia, stanowiło właśnie źródło uroku, który padł na Bołtuszkę. Czy był to urok normalny czy też urok w potocznie krajowym, niedobrym tego słowa znaczeniu, nie zamierzam rozstrzygać. Zrozumiałem jedynie wtedy, że Bołtuszkę trzyma i że kocha się on w rzeczywistości w dalszym ciągu, wyłącznie w – Akwilinie… A Monika nie jest żadną, jak o niej mówiono, żmiją, czyli po naszemu „gadziną”, i nawet nie jest Moniką, ale bardziej Akwiliną niż jej siostra! I ledwo widoczne piegi w okolicy nosa, i małe ręce, i sposób trzymania głowy, i jakby z tatarska zarysowany ukos oczu, i nawet to patrzenie kącikami źrenic, i… wszystko (Śzs, 71–72).

„Urok w potocznie krajowym, niedobrym tego słowa znaczeniu”18 wydaje się kluczem do zrozumienia relacji Bołtuszki i Moniki, a wiąże się on z fenomenem, jakim jest podobieństwo fizyczne obu sióstr. Od chwili pojawienia się młodszej z nich w motywacji postępowania bohaterów wyraźnie zaznacza się czynnik irracjonalny, który konsekwentnie prowadzi do tragedii. Pierwszą ofiarą staje się Akwilina, wyraźnie bezbronna wobec zmiany, jaka nastąpiła w zachowaniu męża – wcześniej delikatny – stał się drażliwy i wyraźnie ignorował żonę, która w trakcie dramatycznej sceny finałowej najpierw próbowała go zatrzymać, ciągnąc za palto, a w końcu bezradnie zawodziła: „Antoooś, wróóóć, wróóóć!!” (Śzs, 70). Wkrótce potem, po krótkiej sprzeczce Bołtuszko zabija Monikę, trzykrotnie strzelając do niej z pistoletu.

Mackiewicz, opowiadając tę mroczną historię kryminalną, kładzie wyraźny nacisk na metafizyczne, pozarozumowe inspiracje, którymi kieruje się morderca. Szczególnie ważne jest nie tyle uderzające podobieństwo sióstr, ile pewien „ideał”, który w różnych momentach jest przypisywany każdej z nich. Gdy Bołtuszko idzie do młodszej siostry, narrator zaznacza, że jest on „pod – urokiem” (Śzs, 72). Tuż przed popełnieniem morderstwa Monika (jeszcze nie wiedząc, że za chwilę zginie) patrzy na swojego zabójcę „kącikiem oka, tak po – Akwilinowemu”. Gdy kilka sekund później umiera, narrator pyta retorycznie: „Kogóż zabił w tej chwili Bołtuszko? Czy zdawał sobie sprawę?” (Śzs, 73).

Dopełnieniem tego współdzielenia ideału pomiędzy obie siostry jest ostatni fragment opowiadania, który zdaje się wyjaśniać zamiar pisarza:

Kobieta, którą spotkałem po kilku dniach, gdy niosła na jednym ręku owiniętą w chustę dziewczynkę, ochrzczoną Rózią, a w drugim ręku mały węzełek, już chyba w niczym nie przypominała Akwiliny. Imiona oczywiście mylą i nie są zresztą niczym innym niż umownym dźwiękiem ludzkiej mowy, w tym zaś wypadku szczególnie nieistotnym. Jasną jest bowiem rzeczą, że właściwą Akwilinę zastrzelił Bołtuszko. Akwilinę, której urok działał jeszcze po śmierci. Ta tu, pozostała, odarta z uroku, wlokła się długo, bo lód już puścił i Wakę trzeba było obchodzić aż po moście… (Śzs, 74)

Wydaje się, że w świetle powyższego fragmentu można sformułować tezę, iż właściwą Akwiliną był pewien ideał urody, a może tylko swoiste zwierciadło odbijające ideał, który wcielał się w obie kobiety. Przyczyną pojawienia się radykalnego zła w świecie przedstawionym opowiadania jest przede wszystkim gwałtowne wzbogacenie się Bołtuszki. Miarą zmiany w jego statusie materialnym jest złoto, z mroczną historią swojego pochodzenia, które bohater nosi ze sobą niczym archetypowy literacki skąpiec, nieznajdujący nikogo, komu mógłby powierzyć swój skarb.

Przemiany, które następują w Akwilinie i Monice, każą nam dostrzec inne jeszcze źródło literackie tych postaci. W noweli Edgara Allana Poego Portret owalny znajdziemy bohaterkę także „niezmiernie rzadkiej urody”19, dziewczynę utrwaloną na obrazie przez swojego męża – malarza. Wraz z powstawaniem portretu (proces ten trwa długie tygodnie) pierwiastek życia przechodzi z żywej kobiety na jej malarskie wyobrażenie: „gdy już praca była na ukończeniu i brakło ledwo jednego rzutu pędzlem po wargach i jednej plamy na oku, dusza w piersiach pani tliła się jeno, jak płomyk w lampie”. Wraz z ostatnim ruchem pędzla piękna modelka umiera w chwili, gdy malarz, zachwycony swym dziełem, wykrzykuje: „Zaiste! To życie samo!”.

Próbując porównać opowiadanie Mackiewicza i nowelę Poego, nie znajdziemy w nich oczywiście prostych analogii między bohaterami. Na pewno można jednak dostrzec w tych utworach wywodzącą się z podobnego namysłu nad przemijalnością świata refleksję nad urodą (życiem?) i niemożnością jej zachowania. Podobne jest także ukazanie świata przedstawionego i zanurzonych w nim bohaterów w kontekście dramatu śmierci bezwzględnie pochłaniającej życie.

Ważnym aspektem struktury Morderstwa nad rzeką Waką jest także wyraźnie zaznaczona gra, którą Mackiewicz prowadzi między głównym bohaterem i narratorem. W zasadzie całe dość nieobliczalne i chaotyczne postępowanie Bołtuszki można tłumaczyć najprościej (tak uczyniłby zapewne prokurator) nadużyciem alkoholu – autor dyskretnie to przypomina20. W aspekcie psychologicznym bohater wydaje się dość prostą konstrukcją, a przynajmniej autor nie daje czytelnikowi sygnałów, które mogłyby podać w wątpliwość taką opinię: Bołtuszko odpowiada bardzo krótkimi zdaniami, w obydwu siostrach interesuje go najprawdopodobniej ich uroda, jest wyraźnie zafascynowany złotem (nosi je ciągle w kieszeniach), którego źródło pochodzenia jest, jak mówiliśmy, mroczne. Właściwie cała psychologia tego bohatera to projekcja uczuć i psychiki narratora, który jest wyraźnie zafascynowany urodą obydwu sióstr (co ujawnia się w wyżej cytowanych fragmentach). To narrator przypisuje Bołtuszce motywacje, wątpliwości i pytania i to on udziela na nie odpowiedzi. Te skomplikowane relacje na linii narrator – główny bohater sprawiają jednak, że Morderstwo nad rzeką Waką jest jednym z artystycznie najciekawszych opowiadań Józefa Mackiewicza.

W analizowanej grupie tekstów Józefa Mackiewicza ujawnia się właściwość raczej nieczęsta w prozie tego pisarza, mianowicie poczucie humoru21 – raczej subtelne, często połączone z ironią. Oto kilka przykładów z pierwszych trzech stron Faux pas ciotki Pafci: siostrzeniec głównej bohaterki na polecenie matki, żegnając ciocię odjeżdżającą pociągiem, macha na jej pożegnanie, aż „wreszcie pozostały tylko szyny”; francuskie książki są dla dziecka nieodpowiednie z tego względu, że w nich „psotne dzieci okazują się prawie zawsze górą, a starsi wychodzą na głupców”; gdy nowa niania okazuje się dziewiętnastoletnią (już!) panną, dzieci komentują jej wiek słowami: „Boże, jaka stara!”; wyobrażenie alegorycznej Polski na patriotycznych pocztówkach to „pani w nocnej koszuli skuta na rękach kajdanami”.

Przykładem Mackiewiczowskiego humoru są opowiadania Przygoda małego diabełka22 i Arkadiusz-fantasta23. Klamrę kompozycyjną drugiego z nich stanowi wprowadzenie narratora, który najpierw zapowiada historię usłyszaną w więzieniu od kolegi – Rosjanina („siedziałem, przyznaję się, za zbytnią antysowieckość, a on tak sobie, za nic”; Tżw, 22), a w zakończeniu opowiadania wyjaśnia jego tragiczny los. Ów współwięzień i nowy narrator opowiada epizod, którego był świadkiem jako żołnierz armii rosyjskiej podczas pierwszej wojny światowej. W jego oddziale wojskowym wyróżniał się tytułowy Arkadiusz, wyjątkowo inteligentny i utalentowany gawędziarz, który potrafił opowiadać fantastyczne historie z pogranicza absurdu i groteski24.

Arkadiusz wyróżnia się umiejętnością konstruowania przedziwnych historii opowiadanych z „kamienną miną”, w taki sposób, że słuchacze bezwiednie poddają się urokowi jego narracji. Mechanizm tych opowieści dobrze ilustruje podana przez tego bohatera geneza najnowszego wynalazku techniki wojskowej, którym dysponują żołnierze armii carskiej na początku pierwszej wojny światowej – ciężkiego karabinu maszynowego. Według Arkadiusza broń ta znana była już w starożytności, chociaż oczywiście nie strzelała wtedy pociskami, lecz – strzałami. Ponieważ koledzy-żołnierze w dalszym ciągu mają wątpliwości co do możliwości istnienia takiej broni przed kilkoma tysiącami lat, Arkadiusz udowadnia im to przy pomocy argumentacji odpowiedniej dla żołnierza z początku XX w.:

Mądrze urządzony był. Wytłumaczyć tym, co nie widzieli, trudno. Ale nawet i widząc, nie każdy zmiarkuje. Każdy z was przecie widział, powiedzmy, warsztat tkacki, wiejski: zdaje się, baba prosta i ta potrafi z nim obchodzić się, a powiedz jeden z drugim, jak on urządzony? Podobnie i tamten miał różne sznureczki, przekładnie, cięciwy na rolkach się obracały, tylko że trzeba było wciąż korbą kręcić, taką jak u gramofonu, a wtedy strzały leciały z niego jak chmura! (Tżw, 29)

Aby jeszcze bardziej przekonująco uzasadnić antyczną genezę cekaemu, Arkadiusz dodaje, że broń ta była już używana w Betlejem przez Trzech Króli, którzy dla swojej obrony ustawili dwa egzemplarze tego sprzętu: jeden od strony Nazaretu, a drugi od strony Jeruzalem – ten ostatni „dobrze w choinkach zamaskowany był. Od tego właśnie i zwyczaj choinek poszedł”. W świecie wyobraźni Arkadiusza, jak widzimy, nie ma słabych punktów: wszystko jest logicznie uzasadnione. Konstrukcja tego świata jest w gruncie rzeczy bardzo realistyczna – wszystko „pojedynczo” i „osobno” jest tu prawdziwe: i ciężki karabin maszynowy, i warsztat tkacki, i Trzej Królowie, i Betlejem, i choinka… Nie ma tu żadnych typowych elementów „fantastycznych”: istot nadziemskich, smoków, nadnaturalnych rozwiązań fabularnych.

Absurd całej konstrukcji świata przedstawionego wynika z zestawienia elementów prawdopodobnych oraz z umieszczenia ich na jednym planie historycznym. Nieco mylący może być rzeczownik, którym autor dookreśla Arkadiusza – jest on „fantastą” w tym znaczeniu, że potrafi przekonująco wymyślać i opowiadać fascynujące historie. Nie wydaje się jednak, by czynił to bezwiednie, utożsamiając się z kreowanym światem. Czy więc może to być „człowiek kierujący się fantazją, nieliczący się z rzeczywistością, marzyciel”25? Bohater opowiadania doskonale wie, w jakim świecie żyje, bardzo dobrze radzi sobie z realiami wojennymi, awansuje także na stopień podoficerski. Gdybyśmy szukali jego antenatów literackich, być może należałoby przywołać barona-łgarza Münchhausena26 z opowieści Gottfrieda Augusta Bürgera – bohatera, który „potrafił” podróżować na kuli armatniej i wydobyć się z bagna, ciągnąc się za własne włosy. Mackiewiczowski Arkadiusz wydaje się właśnie takim dwudziestowiecznym Münchhausenem, „prawdomównym kłamcą”27, który stara się ubarwić szare i niebezpieczne życie żołnierskie tworami swojej fantazji. Jeśli czytelnik zastanowi się nad funkcją świata przedstawionego w tym opowiadaniu, dojdzie pewnie do wniosku, że jest nią żart, ale również właśnie pochwała niesamowitej wyobraźni, której dają się uwieść słuchacze opowieści żołnierskich. Arkadiusz jest więc przede wszystkim „opowiadaczem”, „pisarzem”28, który w warunkach wojennych znajduje wdzięcznych „czytelników”29.

Powyższe uwagi to jednak tylko część biografii bohatera opowiadania. Józef Mackiewicz domyka jego życiorys tragedią. Jedna z wyjątkowo „fantazyjnych” opowieści staje się przyczyną jego śmierci. A opowieść była szczególna: pod koniec pierwszej wojny światowej, po rewolucji Arkadiusz miał w niezwykłych okolicznościach poznać samego Lwa Trockiego. Bohater opowiadania jako bezrobotny miał zostać wtedy zatrudniony w cyrku w Mohylowie na nietypowym stanowisku:

Właśnie lwy pozdychały z głodu, więc mówi mi dyrektor: „Dobrze, możesz zarobić; włożysz skórę lwa i wyjdziesz na czworakach na arenę. Dostaniesz od seansu funt chleba i pięć funtów kartofli”. Ma się rozumieć, wyszedłem i ogonem jeszcze macham jak żywy. Wtem z drugiej strony wypuścili drugiego lwa, ale takiego nieudolnego! Spojrzałem i od razu spostrzegłem, że w dziurach na oczy szkła ćwikierów30 błyskają. Myślę więc: „Ech”… Zaryczałem strasznie i ogon do góry. A tamten przysiadł od razu z przerażenia i zadku nie może od piasku oderwać. Wtedy żal mi się go zrobiło, podchodzę wolno i szeptam: „Nie bojś”. Zrazu nie mógł przyjść do siebie, ale później zmiarkował, odetchnął, uciszył się i wyciągnął łapę: „Liowa – pyta cichutko – wy toże iz Mogiliowa?”. Uścisnęliśmy sobie łapy, a tu widownia brawo bić zaczęła, bo myślano, że lwy takie uczone (Tżw. 32–33).

Konfidencja z Lwem Trockim nie wyszła jednak Arkadiuszowi na dobre: w okresie walki w ZSRS z trockizmem oskarżono go o odbywanie tajnych spotkań z Lwem Trockim w Mohylowie, połączone z otrzymywaniem tajnych instrukcji szpiegowsko-dywersyjnych. W rzeczywistości sowieckiej wyrok mógł być tylko jeden: kara śmierci. Jak pisze o swoim bohaterze Mackiewicz, „fantazja go jak zawsze poniosła, i za tę fantazję został rozstrzelany. Cóż chcesz, dzisiaj przecie fantazję ludziom odebrano. Pozostał tylko regulamin” (Tżw, 32). Wyobraźnia przegrywa więc z nieludzkim ustrojem, który wyróżnia się także brakiem poczucia humoru… Przesłanie wypływające z całego utworu może być więc podobne do konstatacji zawartej w ostatnich wersach Faux pas ciotki Pafci: w nowej rzeczywistości komunistycznej nie ma miejsca na zwyczajne ludzkie odruchy i zachowania.

1 J. Mackiewicz, 16-go między trzecią i siódmą, Wilno 1936, s. 77.

2 Szczególnie mylący pod tym względem jest tytuł zbioru Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania (Londyn 2015), w którym znajdują się zarówno prawdziwe „perełki” prozy artystycznej (opowiadanie tytułowe oraz np. Arkadiusz-fantasta), jak i typowe wspomnienia (Katastrofa pociągu motorowo-ekspresowego 505 na szlaku Kraków – Zakopane w dniu 26 września r.b. – reportaż; pierwodruk: „Słowo” 2 X 1938, s. 7).

3 E. Breiter, Powieść i nowela, „Wiadomości Literackie” 1937, nr 1, s. 6.

4 A. Mikułko, Na pograniczu dziennikarstwa i literatury, „Środy Literackie. Kwartalnik” 1936, nr 5, s. 40–41. Prawdopodobnie opinia recenzenta była w dużej mierze motywowana ideologicznie. Anatol Mikułko, zasiadający w redakcji pisma „Żagary”, był poetą komunizującym, w czasie drugiej wojny światowej był skazany na karę śmierci za współpracę z bolszewicką „Prawdą Wileńską”. Po wojnie był m.in. redaktorem pisma „Po prostu”.

5 K. Orłoś, Opowiadania Józefa Mackiewicza, „Plus-Minus” (dodatek do „Rzeczpospolitej”) 1993, nr 10; cyt. za: Józef Mackiewicz i krytycy…, s. 502.

6 M. Urbanowski, Całkiem inny Mackiewicz, „Dziennik”, 5 XII 2007.

7 J. Mackiewicz, Pod każdym niebem. Historie i zdarzenia, Londyn 1964. Podtytuł sugeruje charakter dokumentalny dzieła. Teksty zawarte w tym zbiorze powtórzono w przygotowanym jeszcze za życia pisarza tomie Ściągaczki z szuflady Pana Boga (Londyn 1989), zawierającym także przedruk dwóch opowiadań z książki 16-go między trzecią a siódmą. Jeszcze inny wybór opowiadań Mackiewicza zamieszczono w Tajemnicy żółtej willi.

8 W. Lewandowski, Józef Mackiewicz…, s. 31.

9 Mężem Seweryny z Mackiewiczów (siostry Józefa i Stanisława) był Henryk Orłoś (1896–1983), leśnik i mykolog. Dzieciństwo spędził on jednak na Ukrainie, w świecie zupełnie innym niż ten wileński, który jest tłem opowiadania.

10 Cytaty z opowiadania Faux pas ciotki Pafci za: J. Mackiewicz, Pod każdym niebem… W nawiasie podaję numer strony.

11 Sytuacja ta wydaje się przypominać finał wiersza Cypriana Norwida Nerwy: podmiot liryczny, widząc niemożność dotarcia z jakimikolwiek argumentami do współuczestników salonowej wymiany zdań, wybiera milczenie: „Dlatego: usiądę z kapeluszem / W ręku – – a potem go postawię / I wrócę milczącym faryzeuszem / – Po zabawie”.

12 Pierwodruk: dodatek tygodniowy „Ostatnich Wiadomości” wydawanych w Mannheim (1958, nr 14).

13 Nie zgadza się natomiast data wyjazdu. Mackiewiczowie rozpoczęli podróż pod koniec 1910 r. Pewną ciekawostką jest także brak wśród towarzyszy podróży brata narratora (pani Mackiewiczowa wyjechała do Nicei z trójką swoich dzieci: Józefem, Stanisławem i Seweryną). Powodem jest zapewne niechęć pisarza do Stanisława Mackiewicza, który w 1956 r. opuścił Londyn i wyjechał do PRL (opowiadanie zostało opublikowane dwa lata później).

14 Być może tytuł opowiadania Mackiewicza jest nawiązaniem do powieści detektywistycznej Tajemnica żółtego pokoju (Le mystère de la chambre jaune) francuskiego pisarza Gastona Leroux (1868–1927), którego najpopularniejszym utworem był Upiór w operze.

15 Opowiadanie opublikowane w tomie Ściągaczki z szuflady Pana Boga…

16 Opowiadanie jest wyraźnie stylizowane na dokument autobiograficzny: rzeka Waka płynie od zachodniej strony Czarnego Boru, bardzo dokładnie naszkicowany jest także kontekst historyczny wydarzeń (okupacja sowiecka i niemiecka).

17 Budzącym zawiść okolicznych mieszkańców źródłem wzbogacenia się Bołtuszki mogło być albo szmalcownictwo – szantażowanie bogatego kupca żydowskiego i zabicie go, albo obrabowanie grobu z drogocennymi rzeczami i zabójstwo Żyda, który strzegł tych skarbów. Wszystkie te wersje narrator komentuje słowami niczym z Mickiewiczowskiej ballady: „Jak tam było naprawdę, ja nie wiem” (Śzs, 68).

18 Słownik języka polskiego nazywany „wileńskim” definiuje urok jako „urzeczenie, oczarowanie, czar” (Słownik języka polskiego, oprac. A. Zdanowicz et al., Wilno 1861, cz. 2, s. 1780).

19 Cyt. za: E.A. Poe, Portret owalny [w:] idem, Opowieści nadzwyczajne, przeł. i słowo wstępne B. Leśmian, t. 2, Lwów 1913, s. 59–60.

20 Na przykład przed zabójstwem Moniki: „Może by i Bołtuszko wiedział lepiej, gdyby samogon nie przesłaniał mu wciąż świadomości” (Śzs, 72).

21 Stosunek Mackiewicza do tej kategorii literackiej był dość złożony: „[…] moim zdaniem, humor, jeżeli nawet miałby być skarbem międzyludzkim, w przyrodzie nie istnieje. Humor zostawmy w domu czy kawiarni, schodząc do lasu. Bo w lesie nie ma nic, co by było śmieszne; ani jeden liść, ani jeden ptak nie jest zabawny. […] z humorem nie można polować, zabijać zwierząt i ptaków; można tylko post factum opowiadać anegdoty myśliwskie” (J. Mackiewicz, Ostatnie dni Wielkiego Księstwa, „Kultura” 1960, nr 4, s. 127). Pamiętając o tym, że Mackiewicz miał „duszę przyrodnika” i w ten sposób chciał także kreować świat przedstawiony w swoich dziełach, trzeba zauważyć także puentę cytowanej wypowiedzi, którą można sprowadzić do diagnozy: w przyrodzie/życiu/polowaniu humoru wprawdzie nie ma, ale w opowieściach (czyli w literaturze) o myśliwskich i innych życiowych wydarzeniach – kategoria ta już ma prawo obecności.

22 Jest to może niezbyt wyszukana, ale pomysłowa satyra na temat rodziny diabelskiej (bohaterowie to: diabeł, diabłowa i diablątko), rozpoczynająca się od epizodu przedstawiającego powrót latorośli w pielesze piekielne:

Kuchnia była zupełnie wystygła, gdy Borutek wrócił ze szkoły. Matka przypinała sobie właśnie skrzydła nietoperza, zamierzając widocznie wyjść.

– Ja chcę jeść – powiedział.

– Zobacz, może tam co jest jeszcze. Ale nie nudź, bo się spieszę.

– Ja chcę jeść.

– Powiedz to tacie, gdy wróci – odrzekła ze złośliwą intonacją w głosie.

Diabłowa istotnie się spieszyła i dla skrócenia drogi frunęła oknem, zamykając je za sobą. Ale po chwili zastukała w lufcik.

– Podaj mi widły.

– Gdzie są – odparł mrukliwie.

– Zawsze masz tysiąc pytań. Poszukaj.

Wisiała w powietrzu, postukując w zdenerwowaniu haczykiem lufcika. Borutek znalazł widły w kącie przedpokoju i wysadził przez lufcik.

– Nie podaje się nigdy ostrzem do przodu – skarciła go i odleciała” (Pkn, 98).

23 Pierwodruk: „Wiadomości” 1952, nr 2, s. 2. Cytuję według przedruku w Tżw.

24 Kreacja tej postaci może przypominać wcześniejszych bohaterów literackich, żołnierzy wyróżniających się podobnymi umiejętnościami (od „żołnierza samochwała” Plauta, przez Szekspirowskiego Falstaffa, po Sienkiewiczowskiego Zagłobę).

25 Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, http://www.sjpd.pwn.pl/haslo/fantasta/, dostęp 6 II 2021 r. Korzystam z jednego ze starszych leksykonów, gdyż podaje on znaczenia najbliższe czasowi powstania opowiadania.

26 Warto przypomnieć, że pierwowzór historyczny Niezwykłych przygód barona Münchhausena także był żołnierzem armii rosyjskiej, ale w XVIII w. (A.Z. Makowiecki, Słownik postaci literackich, Warszawa 2000, s. 519).

27 Prawdomówny kłamca – wersja sceniczna przygód barona Münchhausena, pióra dramaturga sowieckiego Grigorija Gorina.

28 Wielki słownik języka polskiego jako jedno ze znaczeń leksemu „fantasta” podaje: „pisarz / twórca literatury fantastycznej (https://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=11056&id_znaczenia=5167995&l=8&ind=0, dostęp 6 II 2021 r.).

29 Münchhausenowski rodowód ma niewątpliwie także inna niesamowita historia, której bohaterem jest fantasta Arkadiusz. W śnieżną noc urządza on podwładnym swoim w samotnie stojącej chacie świętowanie Wigilii Bożego Narodzenia. Gdy żołnierze, pogrążeni w radosnym świętowaniu i uśpieni opowieściami swojego dowódcy, zapominają wystawić wartę, do domu wchodzi znienacka grupa uzbrojonych kirasjerów niemieckich, którzy rozbrajają Rosjan. Widząc jednak świąteczną atmosferę w chacie, Niemcy postanawiają zwyczajnie wyjść, nie biorąc nawet żołnierzy carskich do niewoli. Ten wyjątkowy akt zachowania ludzkiego Arkadiusz także przypisuje sobie, ujawniając, że to jego pomysłem było świętowanie Wigilii (przypomniawszy to, ogłasza, że prawdziwa Wigilia będzie dopiero następnego dnia). Można więc powiedzieć, że zasługą Arkadiusza było (wzorem Münchhausena) zarówno stworzenie problemu (zarządzenie świętowania Wigilii i uśpienie czujności żołnierzy), jak i jego rozwiązanie (wprowadzenie w błąd co do daty Wigilii zarówno swoich podwładnych, jak i Niemców). Czytelnik domyśla się, że gdyby żołnierze niemieccy zastali swoich przeciwników przy zwyczajnym posiłku, to doszłoby do walki lub przynajmniej do wzięcia Rosjan do niewoli).

30 Ćwikier, cwikier, cwikiery – okulary trzymające się na nosie przy pomocy sprężynującego elementu. Cwikiery nosił m.in. Lew Trocki.

XII Droga donikąd. Niewola to wolność?

Po trzydziestu latach pracy Józefa Mackiewicza wypełnionych przede wszystkim twórczością reportażową i publicystyczną, w 1955 r. wydawnictwo londyńskie Orbis Księgarnia Polska wydało dwie jego powieści: Droga donikąd i Karierowicz. Szczególnie pierwsza z nich została przyjęta z wielkim entuzjazmem. Michał K. Pawlikowski jako tło do tego dzieła widział Rok 1984 Georga Orwella. O ile jednak twórca angielski w swojej antyutopii ukazał – jak pisze recenzent „Wiadomości” – „satyryczną”1 wizję przyszłości, o tyle Mackiewicz przypomniał świat jak najbardziej realny, z żywymi ludźmi, żyjącymi w ustawicznym strachu. Uznanie Pawlikowskiego budziła galeria postaci powieściowych, „typów” umieszczonych w propagandowej „komorze ciśnień” przerabiającej ich na ludzi sowieckich. Autor zaś zasłużył jego zdaniem na miano „majstra dialogu, który toczą bohaterowie ludzcy i prawdziwi, nawet wtedy, gdy filozofują”.

Paryska „Kultura” powitała Drogę donikąd dwukrotnie. Wacław Zbyszewski pisał: „Książka to bez uśmiechu. Tragiczna, bolesna, zła. Ludzie w niej są źli. Przyroda zła. Pogoda – mrozy, zadymki, wiatry, odwilże, wilgoć, komary – wszystko walczy z człowiekiem. Czasem tylko zwierz jakiś jest dobry…”2. Recenzent widział Mackiewicza i jego bohaterów na tle wielkich twórców dziewiętnastowiecznej literatury rosyjskiej, zwłaszcza Fiodora Dostojewskiego. Dostrzegał „osobność” Mackiewicza, który jest „zabiedzonym, ponurym, milkliwym, skrzywdzonym, zgorzkniałym i zbolałym”. Obszerny tekst nie był jednak jednoznacznie „laurkowy” – Zbyszewski wytykał powieściopisarzowi rozmaite usterki („ustępy rezonersko-dziennikarsko-publicystyczne”, „infantylizm polityczny”). W konkluzji tej obszernej analizy powieści czytamy słowa pisane z prawdziwą pasją:

Józef Mackiewicz jest też krzywdzony, spychany na ostatnie miejsce, lekceważony, szkalowany przez sforę pasożytów, którzy tradycyjnie jak pijawki żłopią krew i chleb literatów, tych „organizatorów”, tych kontrolerów, tych przewodników, tych polrealistów, poprawiaczy, naprawiaczy i innych łobuzów. Przez zwyczajnych łapsów i prowokatorów policyjnych. Cała ta gadzina, wszystkie te wypędki szpiclowskie i drugooddziałowe nienawidzą Józefa Mackiewicza, szkalują go i denuncjują z tą samą zajadłą nienawiścią, z jaką szczeka na niego ulicznica Odolska3, też niemogąca mu darować, że talent wykopał tak nieprzebytą przepaść między bolszewicką dziwką a samotnym pisarzem…

Gdyby Droga donikąd była napisana po niemiecku, czy choćby po rosyjsku, to by Józef Mackiewicz dostał Nagrodę Nobla jeszcze w tym roku.

A tak?

Ech, życie…

W jednym z następnych numerów miesięcznika paryskiego Czesław Miłosz rozpoczynał swoją wypowiedź od zdania: „»Kultura« umieściła już recenzję o Drodze donikąd Józefa Mackiewicza, ale ta dziwna książka zasługuje na więcej”4. W dalszych akapitach dwukrotnie zaś powtórzył pytanie: „jeżeli nikt tego nie chce, dlaczego to jest?” – Miłosz recenzowaną powieść widzi przede wszystkim jako dzieło filozoficzne, stawiające pytania o istotę i przyczynę Zła, nazywanego przez niego „Bestią Społeczną”.

Notatka prasowa

Pierwsza powieść Mackiewicza stała się w następnych dziesięcioleciach tematem wielu obszernych analiz ukazujących formy zniewolenia sowieckiego5. W jej strukturze zostały rozmieszczone także z pozoru mniej zauważalne znaki, które układają się w całościowe przesłanie tego dzieła. Szczególnym symbolem obecnym w świecie przedstawionym Drogi donikąd jest krzyż. Wywoływane przez niego skojarzenia są niekiedy przypadkowe6, o wiele częściej można je jednak interpretować w kontekście bogatej symboliki, jaką znak ten ewokował przez dwa tysiąclecia obecności w kulturze.

Niewiele wiemy o wyglądzie domu głównego bohatera powieści, a zwłaszcza o wyposażeniu (wiemy tylko, że jest tam zegar). Paweł, spodziewając się aresztowania, podczas nieprzespanych nocy patrzy na ścianę swojego pokoju, na której widzi cień pelargonii (a więc doniczki z kwiatami stoją na parapecie) i „krzyż witryny okiennej, oświetlanej od zewnątrz, jeszcze z bardzo daleka, reflektorami jadącego po szosie samochodu (Dd, 54). Krzyż ten jest więc nietypowy, niematerialny, „wyświetlany” na ścianie pokoju – pojawia się w chwili zagrożenia i można go rozumieć jako znak ostrzeżenia i ratunku. Poza tą domniemaną interpretacją metafizyczną można ten epizod ze znakiem krzyża uznać za interesujący pomysł artystyczny. Czytelnik powinien pewnie domyślić się też, że symbol ten jest dynamiczny, przesuwa się po ścianie wraz ze zmianą położenia samochodu, który zbliża się do domu i od niego oddala.

Dla bohaterów powieści ważne są także stojące w pobliżu domów krzyże przydrożne, będące naturalnym i oczywistym elementem miejscowego pejzażu. Podczas podróży przez Wileńszczyznę Paweł obserwuje: „Znowu droga przed nimi. Przy drodze krzyż na rozstaju; wisi blaszany Chrystus, a nad nimi siedzi trznadel, iskając sobie w piórkach. Po obu stronach pociągnęły się krzaki, zarośla, pola śniegiem pokryte, znów lasy, znów pola” (Dd, 187). Jeden z takich przydrożnych krzyży stoi w pobliżu domu Pawła, a o jego istnieniu dowiadujemy się w epizodzie przedstawiającym spacer bohatera w towarzystwie Weroniki: „U wylotu ścieżki widniały już białe ramiona krzyża, postawionego tam przed kilku laty na pamiątkę jakiegoś człowieka, który zmarł w drodze”. Paweł i Weronika najpierw „zbliżali się” do niego, a gdy doszli do krzyża, Weronika „spuściła oczy, powiedziała »do widzenia« i poszła” (Dd, 55–56).

Krzyż ten jest w okolicy ważnym znakiem topograficznym – gdy gospodarz wraca do domu, wyraźnie cieszy się: „Oto już znajomy krzyż, później kupa kamieni, znajomy pień samotnej brzozy rozwalonej piorunem dawno, dawno temu; znajomy dół, skąd kopano piasek, później śmieszna sosna o podwójnym pniu w kształcie liry” (Dd, 242). W tym wypadku podstawowy symbol chrześcijaństwa, otwierający listę „miejsc ukochanych”, oznacza więc także powrót do domu, w szerszym znaczeniu niż tylko fizyczne – jest granicą między przestrzenią swojską i rodzinną, dającą oparcie i poczucie bezpieczeństwa, a światem zewnętrznym, niebezpiecznym, wrogim. W wypadku akurat tego epizodu znaczenie krzyża jako linii granicznej uwypukla jeszcze człowiek, sekretarz sielsowietu, materializujący się na początku tylko jako „cień” (rzecz dzieje się wieczorową porą), który indaguje Pawła w sprawie „pożyczki na armię czerwoną”. Bohater oczywiście odmawia i przedstawiciel władzy sowieckiej odchodzi, „nie żegnając się”.

W folklorze żywe jest przekonanie o tym, że krzyże mają moc odpędzania złych duchów, demonów7. Można by się zastanawiać, czy powyższy fragment Drogi donikąd nie może być interpretowany także w takim kontekście, zwłaszcza że Mackiewicz miał dużą świadomość ludowych wyobrażeń religijnych, o czym świadczą jego przedwojenne reportaże z tomu Bunt rojstów.

Drugi powieściowy krzyż przydrożny jest umiejscowiony przy chałupie Jana Chonta – Białorusina, z którym Paweł robił różne interesy przemytnicze i który pewnego razu całkowicie zmienił swoje postępowanie – nie tylko nie przyjął zaskoczonego wspólnika do domu, ale jeszcze poszczuł go psami. Po odjeździe Pawła Chont „nic nikomu nie mówiąc, jął wdziewać kożuch, przepasał się rzemieniem, wziął kij i wyszedł na drogę. Córka patrzyła za nim w ślad długo, aż minął na rozstaju krzyż z rozpiętą na nim Męką Pańską” (Dd, 146). Tajemnicę dziwnego postępowania tego bohatera poznajemy dopiero po dłuższym upływie czasu, podczas kolejnej wyprawy handlowej Pawła. Okazuje się, że Chont nie wytrzymał presji, jaką wywierała na niego władza sowiecka. Z jednej strony spotykał się z ostracyzmem całej wsi, która najpierw wzięła rozparcelowaną ziemię dworską, a potem, gdy obciążono ją podatkami, przystąpiła do kołchozu. Chont natomiast był dość bogatym chłopem, jeszcze przed wojną miał duże gospodarstwo, a ponieważ w związku z tym status prawny jego posiadłości był inny, na razie formalnie nie odbierano mu własności. Poczucie zagrożenia i pewność, że jego sytuacja wkrótce się zmieni, sprawiały jednak, że odczuwał swoją sytuację wyjątkowo dramatycznie. Drugą przyczyną jego problemów był syn, który najpierw wyjechał do pracy do Sowietów, a gdy zorientował się, że wkrótce będzie aresztowany, uciekł stamtąd i ukrywał się w gospodarstwie ojca, który przypuszczał, że wcześniej czy później ktoś z mieszkańców wsi doniesie o zbiegu władzom sowieckim.

Pod wpływem presji psychicznej związanej ze swoją sytuacją Chont dokonuje serii desperackich czynów, które zapoczątkowuje znane nam już wyjście na drogę w pobliżu krzyża. Po kilku miesiącach jego sąsiad tak opowiada o tych wydarzeniach: „Tak ot, u niego, od tego wszystkiego, w głowie cości pomieszało się. Poszedł, sam na syna donos ułożył, a potem powrócił i wziął gospodarka swoja spalił. Sam siebie podpalił. Zdurniawszy już był za wszystkiem” (Dd, 186).

Gdy Jan Chont mija na rozstaju „krzyż z rozpiętą na nim Męką Pańską”, można powiedzieć, że idzie na ostatnią część swojej Golgoty, której właściwym sprawcą jest system sowiecki.

Szczególny przykład symboliki krzyża pojawia się w końcowej części Drogi donikąd, w obszernym epizodzie opowiadającym historię „proroka z Popiszek” – najwyżej osiemnastoletniego Oluka Smolskiego (Aleksandra Iwaszki8) z Puszczy Rudnickiej, który – jak już wspomniano – za czasów sowieckiej okupacji Wileńszczyzny cieszył się opinią proroka i cudotwórcy. Dla Mackiewicza był on postacią ważną – jego historia zamyka fabułę powieści. Pisarz przedstawia tego bohatera jako człowieka wrażliwego, o głębokiej duchowości, traktującego bardzo poważnie najważniejsze przesłanie chrześcijaństwa: cześć składaną Bogu i pomoc bliźnim.

Oluka czytelnik poznaje po raz pierwszy, gdy wraz z przyjacielem Frankiem wraca furmanką z kościoła. Ich rozmowa w czasie podróży rozpoczyna się od znamiennego pytania: „Ot, ty mnie powiedz, Oluk, czy Bóg w końcu jest, jak ksiądz prawi na ambonie, czy nie?” (Dd, 269). Tematyka teologiczna wkrótce zamienia się w egzamin z praktyki życia chrześcijańskiego. Pojawiają się w nim takie moralne zagadnienia jak: Kto jest dla nas bliźnim? Czy bolszewicy mają coś wspólnego z ideą chrześcijańską? Czy jesteśmy w stanie zrobić coś bezinteresownie dla dobra innych? To ostatnie pytanie zyskuje bardzo praktyczny wymiar – ponieważ droga, którą się poruszają, pełna jest kamieni utrudniających jazdę, Oluk zastanawia się, dlaczego tyle razy korzystając z tego szlaku, nikt nigdy nie odrzucił tych kamieni na bok, co wszystkim podróżnym poprawiłoby komfort podróży. Pod wpływem prowadzonej rozmowy Franek zsiada z wozu i wyrzuca jeden z kamieni na bok:

Coś jakby się poruszyło wewnątrz Smolskiego: „Dla drugich” – myślał. „Chrystus dla kogo umarł na krzyżu świętym!…” Podskoczyli na następnym kamieniu, ale już nikt nie złaził, by go usunąć. Żeby tak każdy kamień z drogi, do wieczora nie wróciliby do chaty (Dd, 270).

Można więc powiedzieć, że debata osiągnęła swój cel praktyczny – odrzucenie kamienia sprawi, że także inni podróżni-bliźni będą mieć większą wygodę podróżowania. Symbol chrześcijaństwa wspomniany w rozmowie przyjaciół przyjmuje natomiast swój fizyczny wymiar w izdebce Oluka, nad którego łóżkiem „wisiał nieduży krzyż na ścianie. Zwyczajny krzyż z drzewa, pobejcowany na ciemny brąz, z przybitym doń maleńkim metalowym Chrystusem”9 (Dd, 271). Krzyż ten odegra ważną rolę jeszcze przynajmniej dwukrotnie, przede wszystkim w chwili przeżycia mistycznego, którego dozna Oluk:

Wypadek zaszedł w południe, w niedzielę. Matka wróciła do kuchni z udoju, zaczęła coś mówić do syna przez otwarte drzwi, a nie było odpowiedzi. Odstawiła cebrzyk i wycierając ręce w fartuch, zajrzała do izdebki. – Wraz będzie obiad – powiedziała do samej siebie głośno. – Wyszedł czy co?…

A on stał pośrodku, trzymając uroczyście jak na procesji krzyż zdjęty ze ściany. Twarz miał siną jak u topielca, nalaną, oczy w słup, mętne; źrenice uciekły pod górne powieki, białka wyglądały strasznie; na czole krople potu. Stara krzyknęła okropnym głosem, rzuciła się doń.

– Oluczek! Synek! Co tobie, Matko Przenajświętsza!

Stał jak drewno. W rogach ust ślina. Chciała mu wyrwać krzyż z ręki, ale zaciśnięty był w pięści, jak w kleszczach (Dd, 271–272).

Również w dalszych etapach szczególnego stanu duchowego, który przeżywa Oluk, krzyż ma istotne znaczenie. Towarzyszy mu, gdy ten bełkocze niezrozumiałe słowa, i wtedy, gdy wypowiada przepowiednię o cudzie, który ma nastąpić 17 czerwca. Gdy mistyczne przeżycie kończy się, krzyż zostaje z powrotem umieszczony na ścianie. Matka Oluka, próbując wyjaśnić u miejscowego proboszcza naturę tych wydarzeń, tłumaczy, że nie wie, czy wynikają one z tego, co dzieje się „wewnątrz” jej syna, czy też może są efektem oddziaływania „tego krzyża. Bo jeżeli drugi jaki krzyż weźmie do ręki, to nic. A jak tylko ten ze ściany, to jakby w nim jaka siła… niebieska”.

Jakiś czas później znak ten ogląda proboszcz, który jako przedstawiciel władzy duchowej miał zweryfikować doświadczenia mistyczne wizjonera. Krótka wizyta księdza ma jednak przebieg czysto formalny: „Obejrzał izdebkę Oluka, zdjął krzyż ze ściany, obrócił go w rękach parę razy, powiesił z powrotem na gwoździu, przeżegnał, powiedział kilka słów do obecnych i wyszedł do swojej furmanki” (Dd, 274). Wkrótce potem Oluk z tym samym krzyżem w dłoniach uzdrawia bardzo chorego sąsiada. W epizodzie tym krzyż konkretyzuje się w dwóch wersjach: może być krzyżem „żywym” – wtedy, gdy trafia do rąk człowieka żyjącego pełnią wiary, gdy za jego pośrednictwem czyniony jest cud lub gdy Oluk w jego obecności przeżywa stany mistyczne, i jest krzyżem „martwym” – gdy patrzą na niego, a nawet trzymają go w rękach ludzie widzący w nim tylko oryginalny rekwizyt czy magiczny przedmiot albo gdy jest oglądany w celu bezdusznej weryfikacji jego mocy. Jak mówi matka Oluka: „jeżeli drugi jaki krzyż weźmie do ręki, to nic”.

W przeddzień zapowiedzianego cudu do Popiszek ciągną tysiące ludzi z całej okolicy (przyjeżdża także sowieckie NKGB). Zapowiedzianego dnia ukazał się Oluk, trzymając swój „krzyż drewniany z małym, metalowym Chrystusem i utkwił wzrok w przestrzeń przed siebie, której zapewne nie widział wcale”. Wśród okrzyków podekscytowanego tłumu oczekującego na nadzwyczajne wydarzenia słychać głosy:

– Ludzie, ludzie! Ustąpcie przed krzyżem świętym!

Ale mało kto słuchał i był słuchany. W morzu spotniałych twarzy, zmierzwionych włosów, opadłych z głowy chusteczek babskich i latających na wietrze kosmyków panowała tylko jedna, wspólna, zbiorowa namiętność: być bliżej cudu! Zobaczyć! Zobaczyć na własne oczy!

W olszynowym zagajniku o kilometr od wsi, przed średniej wielkości kamieniem obrośniętym z wierzchu jak inne mchem siwozielonkawym zatrzymał się wreszcie Oluk i wzniósł ręce z krzyżem do góry… W niebo. Zrobiła się cisza (Dd, 351).

Po dłuższym oczekiwaniu na cud, który jednak nie następuje, do akcji przystępują służby sowieckie, które wyprowadzają Oluka. Narrator kończy opowieść o nim pytaniem: „Co zrobił z krzyżem, niósł go w ręku czy też schował w kieszeń siermięgi?”10 (Dd, 353).

W Drodze donikąd mamy też rozważania niejako „teoretyczne” (bez odniesienia do konkretnego krzyża „materialnego”) na temat najważniejszego symbolu religii chrześcijańskiej. Co ciekawe, Mackiewicz wkłada je w usta jednego z najbardziej oryginalnych bohaterów swojej powieści – Fjodora11 Mikołajewicza, oficera sowieckiego, który jest gościem „Ptasznika”12 – znajomego Pawła. Podczas ich wspólnego spotkania Mikołajewicz wygłasza dłuższy monolog na temat chrześcijaństwa. W centrum jego wypowiedzi znajduje się właśnie passus na temat krzyża:

Czego symbolem jest krzyż? Wielkich nakazów: „Nie zabijaj, kochaj bliźniego jak siebie samego” itd. A wie pan chyba, w jaki sposób ten znak krzyża najbardziej, najskuteczniej rozpowszechnia się po świecie? Proszę, już druga taka wojna, a ile ich było przedtem! Ludzie idą jeden drugiego mordować, a tam, gdzie zamordują, postawią znak: „kochaj bliźniego”; zamordują i znak: „nie zabijaj”; zamordują i znak postawią: „on w ciebie kamieniem, a ty – chlebem”, i tak dalej, i tak dalej. Im więcej morderstw, tym więcej krzyżów. Miliony krzyżów po tamtej wojnie, miliony będą po tej, miliony tych symboli miłości bliźniego, a każdy postawiony akurat w miejscu, gdzie bliźni został zamordowany. Ten sam morduje i ten sam często krzyż stawia. To nie jest kłamstwo? Jest. Ale my przywykliśmy, że tak jest, i nikomu do głowy nie przyjdzie nawet wytykać (Dd, 208–209).

Wypowiadający te słowa major armii sowieckiej jest bohaterem o biografii tyleż skomplikowanej, co zagadkowej. Zdążył być oficerem armii carskiej – w 1941 r. jest człowiekiem starym, siwowłosym. Wiemy, że w 1920 r. był już w armii bolszewickiej i walczył przeciwko Polsce. Mimo takiej przeszłości w jakiś tajemniczy sposób uniknął czystek stalinowskich w latach trzydziestych. Jest starym przyjacielem „Ptasznika”, jeszcze z czasów Rosji carskiej, gdy ten przebywał w okolicach Symbirska. Jego obecność w świecie przedstawionym Drogi donikąd jest nieco ahistoryczna. „Ptasznik” w mieście tym znał Lenina. Mówi, że był z nim „jednolatkiem” – gdyby mjr Mikołajewicz także był ich rówieśnikiem (a wszystko na to wskazuje, bo jeszcze w wojsku carskim, jako kapitan, zdążył przejść do rezerwy), to w 1941 r. powinien mieć 71 lat, czyli dość dużo jak na oficera jakiejkolwiek armii…

„Ptasznik”, który sam uciekł z Rosji przed bolszewizmem, traktuje majora, mimo noszonego przez niego munduru, jako swojego zaufanego przyjaciela, a Pawłowi rekomenduje go niebudzącymi wątpliwości słowami: „Z nim możesz pan rozmawiać jak ze mną, szczerze”. Kluczem do zrozumienia postawy majora może być jego długi monolog, w którym wykłada swoje poglądy. Może on też wyjaśniać jego obecność w armii sowieckiej. Najistotniejszy fragment tej wypowiedzi odnosi się do najważniejszych kategorii w ustrojach demokratycznych:

Wolność słowa? Wolność krytyki? Wolność wypowiadania własnego zdania? Pan wie, co to jest? To jest właśnie ta pycha jednostki, która za jednakowy grzech uważana jest i tu, i tam! Panu pozwolą wypowiadać się czy drugiemu i już pan i drudzy będą to uważali za wolność. Ale niech pan najpierw zapyta, czy to jest ważne, czy to jest potrzebne komu, to, co ma pan powiedzieć? Czy pan to mówi z intencją dla dobra czy tylko, aby dać upust własnej pysze i pragnieniu władzy nad innymi, aby im narzucić swoje zdanie. Więcej panu powiem: tak zwana wolność słowa prowadzi często do własnej niewoli. Człowiek wciąga się, chce wciąż mówić dalej, a żeby go słuchali, zacznie iść na ustępstwa w stosunku do słuchaczy, na kompromisy, zacznie mówić tylko pół prawdy, później ćwierć prawdy, a z tego może wyjść, że łże nie tylko innym, ale nawet sobie. A wszystko przez pychę: „Ja, moje zdanie!”. A na czorta ono komu, to jego zdanie! Prawdziwa wolność jest nie w słowach, proszę pana, a w milczeniu. W tym właśnie, żeby słowa nie zakłamały własnych, prawdziwych, wewnętrznych myśli. Na tym polega prawdziwa wolność jednostki w stosunku do przytłaczającej ją zbiorowości (Dd, 211).

Zanim przejdziemy do próby interpretacji tego fragmentu powieści, należy jednak koniecznie przypomnieć zdanie, które wygłosi narrator nieco później, na następnej stronie powieści, jako komentarz do tyrady majora Mikołajewicza: „Po raz pierwszy od chwili, gdy zaczął mówić, oczy jego zwęziły się i błysnęły w nienawistnej jakiejś ironii; nie poznać było, czy przeciw Bogu, który go zawiódł, czy przeciw Stalinowi, któremu służy”.

W świetle powyższego zdania, teorie formułowane przez majora Mikołajewicza można rozumieć przynajmniej na dwa sposoby. Może to być rodzaj żartu, gry słów, rozumowania pozornie logicznego, które ma zasłonić jego prawdziwe poglądy. A może po prostu chce on sprawdzić poglądy rozmówcy, „Ptasznika”, stopień zsowietyzowania jego inteligencji wyrażający się w zdolności do zaakceptowania absurdalnego wniosku, który przecież w istocie sprowadza się do tezy, że prawdziwą wolnością słowa i prawdziwą wolnością krytyki jest niekorzystanie z tych praw.

Poglądy Mikołajewicza można jednak sprowadzić także do zasadniczej zgodności z bolszewicką ortodoksją: prawo do krytyki i wolność słowa to burżuazyjne teorie, które kłamstwo nazywają prawdą – major mówi słowami agitatora sowieckiego: „tak zwana wolność słowa prowadzi często do własnej niewoli”13. W tym miejscu warto przypomnieć, znane nam z antyutopii Orwella „hasła Partii wymalowane starannie na białej fasadzie”, a wśród nich to: „WOLNOŚĆ TO NIEWOLA”14. Czyżby Fjodor Mikołajewicz był aż tak bardzo pojętnym uczniem Wielkiego Brata?

Pod koniec przemowy, gdy major Mikołajewicz już udowodni Pawłowi, że „prawdziwa wolność jest w milczeniu”, wyciąga wnioski uzasadniające obecny, niedoskonały jeszcze, stan rzeczy:

Przez tysiące lat przywykliśmy nie krytykować spraw wiary świętej, a teraz przywykamy nie krytykować wiary bolszewickiej. Mówię panu, to kwestia przyzwyczajenia. Przywyknie i pan z czasem. Od razu przyjść nie może, człowiek jest niesforny. Dlatego i potrzebne są z początku GPU i NKWD, jak kiedyś potrzebna była inkwizycja, a teraz więzienia, obozy. Etapami15 (Dd, 211).

Przemoc jest więc chwilowa. Na końcu tego procederu ma powstać społeczeństwo, które wewnętrznie zaakceptuje nową ideologię. I wtedy – jak czytelnik powinien się domyślić – już nie będzie potrzebna policja polityczna ani łagry. Gdybyśmy więc chcieli w majorze widzieć apologetę ustroju, to byłby on także wyznawcą tej wersji utopii komunistycznej, która wyrażała wiarę w możliwość zbudowania rękami ludzkimi raju na ziemi, rzeczywistości politycznej, która zaspokoi wszystkie człowiecze marzenia i tęsknoty.

To, co proponuje major, jest jednak przede wszystkim programem budowy „nowego człowieka”, takiego, który będzie myślał kategoriami nowego ustroju (i który zostanie w przyszłości nazwany homo sovieticus). Proces ten obserwuje on na własnym przykładzie:

Ja nie łżę. Sam byłem prawosławnym, rosyjskim oficerem, wiernie służyłem carowi. A oto teraz jaki mundur noszę… Z początku rzygać się chciało na samego siebie. Ale cóż, jeżeli każda władza od Boga pochodzi… I chyba tak musi być, skoro widzimy, że On się z tym pogodził (Dd, 212).

Wracając do wcześniej cytowanej wypowiedzi Mikołajewicza na temat krzyża, można dostrzec w niej przede wszystkim zawód człowieka rozczarowanego ideą, która okazała się słaba i bezbronna w starciu ze światem, a jej wyznawcy – zbyt często niekonsekwentni w wyznawaniu i praktykowaniu zasad swojej wiary. W tym sensie major byłby reprezentantem tej części społeczeństwa, która zaakceptowała komunizm, lub przynajmniej pogodziła się z nim, często ze strachu przed silniejszym. Niektóre argumenty w wypowiedzi Mikołajewicza wydają się jednak jakby żywcem przeniesione z antyreligijnej propagandy sowieckiej, na przykład: wszystkie wojny wywołali chrześcijanie; wszyscy wyznawcy krzyża są zakłamani i żyją całkowicie inaczej, niż uczył Chrystus; chrześcijanie mordują chrześcijan, krzyż jest znakiem morderstwa…

Wywody majora można odnieść także do jeszcze innego przesłania powieści, z którego mogłoby wynikać tragiczne przekonanie, że człowiek jest stworzeniem „plastycznym”, które można przekonać do każdej idei, lub: że każdą ideę będzie on starał się zracjonalizować, próbując nadać jej sens, oraz – niezależnie od tego, jak byłaby zbrodnicza – będzie chciał uwierzyć w jej ewolucję w dobrą stronę. Przyjmując taką interpretację, można dojść do wniosku, że powieść Mackiewicza w swoim przesłaniu przekracza tylko problem odrzucenia komunizmu i można ją odczytywać jako ostrzeżenie przez każdą rzeczywistością zmierzającą do totalnej unifikacji społeczeństwa.

Jedna z najsmutniejszych scen powieści opowiada o przybyciu do majora córki „Ptasznika”, który przed chwilą został pobity i aresztowany przez Sowietów (wcześniej, jako jedyny w mieście miał odwagę fizycznie przeciwstawić się ludziom, którzy przyszli go aresztować):

Jego garbata córka, korzystając z zamieszania, wyskoczyła do ogrodu i na wpół ubrana przebiegła po kładce przez rzeczkę na drugą stronę i bocznymi ulicami poleciała do koszar, aby prosić o ratunek Fjodora Mikołajewicza. Ale major powiedział jej, że jest bezsilny. Zaczęła go błagać, używając różnych naiwnych argumentów. Wtedy zlitował się nad nią i obiecał, że spróbuje… może da się coś zrobić… Po jej wyjściu jednak siadł na łóżku i siedział nieruchomy (Dd, 296).

Czytelnik zastanawia się nad przyczyną bierności majora. Znał system i wiedział, że nie może pomóc? Nie chciał się narazić? A może jeszcze gorzej – był tak zsowietyzowany, że sam informował odpowiednie służby o dawnym carskim poddanym, który nie przepada za komunizmem? Obecność mjr. Fjodora Mikołajewicza w powieści jest dla czytelnika z pewnością zagadką, między innymi ze względu na zaufanie, jakim obdarza go „Ptasznik”, znający starego oficera od dziesięcioleci – trudno uwierzyć, aby tak sympatyczny i – jak się wydaje – szczery Rosjanin, przy tym intelektualista uosabiający w sobie to, co w dawnej Rosji było najlepsze, miał się okazać zwyczajnym agentem przychodzącym do przyjaciela na przeszpiegi.

Wydaje się jednak, że obecność majora można uzasadnić jeszcze inaczej: swoimi wypowiedziami ewidentnie demaskuje on proces, jakiemu podlega społeczeństwo sowieckie; ukazuje mechanizmy manipulacji, którym poddawani są obywatele; informuje o zjawiskach, które będą trwały dziesięciolecia, a na ich końcu pojawi się w masowej skali – jakby to powiedział Czesław Miłosz – „zniewolony umysł”, który połknie pigułkę Murti-Binga, zrezygnuje z własnej wolności i zaakceptuje wszystkie reguły, których będzie od niego wymagać władza. Na własnym przykładzie mjr Mikołajewicz pokazuje wreszcie, że ideologia jest tak zdeprawowana, iż nawet szlachetny człowiek, lub przynajmniej kierujący się szlachetnymi motywami, nie jest w stanie zrobić nic, aby uratować niewinną ofiarę. Przyjmując taką interpretację postaci Fjodora Mikołajewicza, mamy także pewność, że jego obecność w świecie przedstawionym Drogi donikąd doskonale harmonizuje z zasadniczym przesłaniem tej powieści.

1 M.K. Pawlikowski, Droga do piekła, „Wiadomości” 1955, nr 32, s. 1. Stamtąd także następne cytaty.

2 W.A. Zbyszewski, Nagroda Nobla, „Kultura”, 1955, nr 10/96, s. 148–158. Stamtąd także następne cytaty. W tym miejscu warto przypomnieć, że Mackiewicz w połowie lat siedemdziesiątych był kandydatem do Nagrody Nobla, zgłoszony przez Wydział Slawistyczny Uniwersytetu w Cansas (zob.: Józef Mackiewicz a nagroda Nobla, „Kultura” 1975, nr 3, s. 113–114).

3 Wanda Odolska, propagandzistka komunistyczna, szczególnie znana z programów radiowych na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych minionego stulecia (audycja „Fala 49”).

4 C. Miłosz, „Polacy z kresów”. Proszę uszanować Wilnianina, „Kultura” 1955, nr 12, s. 130.

5 Zob.: bibliografia w niniejszej pracy.

6 Takie znaczenie znak ten ma zapewne w zdaniu, które wypowiada narrator przy okazji opisu wędrówki Pawła po Wilnie, aby sprzedać zabytkową szablę, której „z boku wyłaziły już końce srebrnego krzyża głowni” (Dd, 68).

7 G. Odoj, A. Pec, Kapliczka i krzyż przydrożny jako miejsca znaczące, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2001 (5), s. 108.

8 Tak naprawdę nazywał się pierwowzór literackiego „proroka z Popiszek” (A.A. Bajor, Popiszki… Tu mieszkał Oluczek cudownik, „Magazyn Wileński” 2003, nr 4, s. 33–34, http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww4/bal12.htm, dostęp 12 IX 2020 r.). Postacią Oluka interesowała się Maria Krupowies, dialektolog z Uniwersytetu Wileńskiego, która zebrała wiele świadectw przedstawiających w bardzo pozytywnym świetle tę postać (A.A. Bajor, Prorok z Popiszek: „Jestem taki sam człowiek, jak i wy…”, „Magazyn Wileński” 2003, nr 7, s. 32–36, http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww7/Liep9.htm, dostęp 12 IX 2020 r.).

9 Był to krzyż wyrzucony z miejscowej szkoły po wejściu Sowietów (S. Reńca, Nasz święty z Popiszek, http://www.jozefmackiewicz.com/ojm081.html, dostęp 10 IX 2020 r.).

10 Wizjoner został dwukrotnie aresztowany przez służby sowieckie (drugi raz po ich ponownym wejściu na Wileńszczyznę w 1944 r., wtedy też został zesłany do łagru w Workucie). Po powrocie z zesłania pracował w kołchozie, a mieszkał u Jadwigi Rus. Autor współczesnego reportażu, który miał okazję odwiedzić jej dom, pisze: „Tak samo jak i wtedy, w rogu pokoju wisi ten sam Chrystus, do którego modlił się Ola” – być może był to więc ten sam krzyż, który towarzyszył Olukowi w 1941 r. (zob. S. Reńca, Nasz święty…).

11 Tak właśnie zapisuje to imię Mackiewicz.

12 „Ptasznik” to stary człowiek, mieszkający wraz z niepełnosprawną córką w domu z ogrodem, zajmuje się hodowlą ptaków (doskonale zna ich zwyczaje oraz potrafi naśladować głosy ptasie). W przeszłości miał żonę, prawosławną Rosjankę, z którą wyjechał do Symbirska. Po jej śmierci i po rewolucji wrócił do Wilna. Szanując pamięć żony, pali w domu przed ikoną lampkę.

13 Podkr. – K.M.

14 G. Orwell, Rok 1984, Warszawa 1988, s. 15. Orwell także zapowiadał podobne operacje lingwistyczne, które mają przyspieszyć ewolucję społeczeństwa: „Literatura przeszłości ulegnie zniszczeniu. Chaucer, Shakespeare, Milton i Byron znani będą tylko z adaptacji na nowomowę, nie tylko innych, a wręcz sprzecznych z oryginałami. Nawet literatura partyjna nie uniknie zmian. I partyjne hasła. Bo jak może istnieć hasło »wolność to niewola«, skoro zniknie pojęcie wolności? Myślenie ludzkie ulegnie przeobrażeniu. Tego, co my rozumiemy jako myślenie, nie będzie w ogóle. Ortodoksyjność oznacza niemyślenie, brak potrzeby myślenia” (ibidem, s. 41).

15 W dalszym ciągu swojej wypowiedzi major porównuje swoją analizę do działań „Ptasznika”, który stopniowo odzwyczaja swoje ptaki od wolności.

XIII Karierowicz – „pseudobohater z przypadku”

Mniej uwagi recenzenci poświęcili drugiej powieści Józefa Mackiewicza, także wydanej 1955 r. – a mianowicie Karierowiczowi. Tym razem oceny były też nieco bardziej ambiwalentne – wątpliwości budziła przede wszystkim kreacja głównego bohatera powieści Leszka. Maria Danilewiczowa uznała go za „papierowego i nieco bezwolnego”1. Podobnym tropem szedł Wit Tarnawski, który w głównym bohaterze powieści widział „surowy osąd i niechęć do typu współczesnego inteligenta, do nijakości jego uczuć i słabości moralnego kręgosłupa” – co byłoby może zrozumiałe, gdyby nie to, że w końcowych partiach powieści, jak pisze recenzent, dominuje moralna opowiastka „o zacnych prostakach i zdemoralizowanym panku”2. Nieco inne podejście do Leszka miał Stanisław Baliński, który uznał, że bohater ten to „człowiek z małym charakterem, małym sercem i małymi ambicjami, jeden z tych ludzi, których nie należy nikomu życzyć za przyjaciela, tyle w jego naturze egoizmu, oportunizmu i niesolidności”3 – w diagnozie tej mieściła się nie tylko ocena moralna bohatera powieściowego, ale również uznanie, że takie, całkowicie nieheroiczne postacie zdarzają się w życiu, a pisarz ma prawo je przedstawiać.

Zgodny zachwyt recenzentów budziły natomiast opisy przyrody, co najdobitniej chyba wyraził Michał Chmielowiec:

Lakoniczność, znakomita pamięć, dar obserwacji wsparty przyrodniczym wykształceniem autora, stłumiony liryzm – to wszystko prawda, ale to jeszcze nie objaśnia dostatecznie, skąd bierze się urok tych opisów. Wydaje mi się, że główną jego [Mackiewicza] tajemnicą jest szczególny rodzaj rzeczowości. Mackiewicz nie maluje przyrody grubym pędzlem maczanym w bogatej palecie kolorów. Odcieni, epitetów, obrazowych zwrotów (procent przymiotników w jego opisach jest zdumiewająco niski), ale rysuje ją ostrym piórkiem, takim, jakiego używa inżynier kreślący plany. Proszę zwrócić uwagę, jak stosunkowo mało obchodzą go cechy opisywanych rzeczy, a jak bardzo ich położenie, liczba, wzajemny stosunek w przestrzeni i w czasie4.

Dla Marii Danilewiczowej opisy przyrody „są małymi arcydziełami: zwięzłe, rzeczowe, wyznaczające nastrój poszczególnych rozdziałów. Więcej niż akompaniament”5. Opinię tę podzielał Wit Tarnawski, który pisał:

Mackiewicz kocha przyrodę, ptaki, drzewa, ale nade wszystko puszczę, królestwo drzew. Puszcza jest dla tego uciśnionego człowieka wszystkim: miejscem wolnym od ludzi, niezmąconym pięknem, swobodą, wyzwoleniem. Puszcza stoi opodal ciasnoty miasteczka i zaduchu szpitala jak wysokie niebo nad płaską ziemią6.

Według recenzenta, to właśnie w Karierowiczu pisarz dawał „najbogatszy i najlepszy” opis puszczy.

Wspomniany wcześniej Michał Chmielowiec w swojej interpretacji poszedł w stronę sugerowaną przez tytuł powieści. „Kariera” Leszka toczy się niejako mimochodem – bohater nie kreuje jej w żaden sposób, pomaga jej tylko „rosnąć”. Recenzent dostrzegł przy tej okazji pewną analogię między Drogą donikąd i Karierowiczem polegającą na wspólnym namyśle nad problemem kłamstwa, wobec którego muszą się określić bohaterowie: w pierwszej powieści Paweł skonfrontowany z zakłamaniem systemu zewnętrznego, w drugiej – Leszek, który poprzez własne milczenie staje się co najmniej wspólnikiem oszustwa.

Stryj Cezary, „dobry duch” opiekujący się Leszkiem, nie do końca świadomy wszystkich meandrów biografii swojego bratanka, ale za to „bardzo zadowolony z dowcipnej formułki”, mówi: „Powiadają, że zbrodniarza ciągnie zawsze do miejsca popełnionego przezeń złego czynu. Widocznie z czynem bohaterskim jest odwrotnie, bo ciebie to miejsce właśnie odpycha” (K, 163). Topografia Karierowicza jest tyleż konkretna, co zagadkowa. Na pierwszej stronie powieści czytamy:

Miasteczko było bardzo małe, położone na równinie. Z mgły oddalenia widniała wieża jedynego kościoła katolickiego. Przy zbliżaniu można było rozeznać dwie cerkwie prawosławne i kwadratowy kadłub synagogi, ustawiony prawie na skraju, od którego zaczynała się już płaszczyzna śniegów. Poza tym były jeszcze w miasteczku trzy pomniejsze bóżnice, szpital, szkoła i ze dwa budynki urzędowe […]7 (K, 7).

Niemal dokładnie ten sam opis powtarza się na przedostatniej stronie powieści, gdy Leszek odjeżdża pociągiem – klamra kompozycyjna domyka się8. Miasteczko będące centrum wydarzeń powieściowych jest bezimienne („nie odznaczało się żadną specjalną właściwością ani słynęło z jakiejkolwiek tradycji. Nie miało nawet własnej rzeki, o której można by coś powiedzieć; K, 9). Okoliczne wioski mają nazwy uniwersalne, spotykane w wielu różnych okolicach (Łosie, Pieski, Muchanowo), które trudno znaleźć obok siebie na jakiejkolwiek mapie. Bezimienne są także puszcza (odległa od miasteczka o dwadzieścia kilometrów na wschód, „największa w kraju”) i rzeka9. Geografia miejsca jest nawet nieco baśniowa: „Ale za puszczą na wschodzie leżą, hen, kraje, siódme rzeki i jeziora, wszystkie jeszcze pod lodem” (K, 71). Cała okolica położona jest raczej daleko od stron rodzinnych Leszka, który jedzie tutaj pociągiem „całą noc”. Ze wschodniosłowiańsko brzmiących imion i nazwisk czytelnik domyśla się, że rzecz dzieje się na Kresach: szczególnym przypadkiem takiej właśnie pogranicznej onomastyki jest nazwisko doktora kierującego miejscowym szpitalem:

Za czasów niemieckich pisał się „Davidoff”. Gdy wkroczyli bolszewicy, powrócił do „Dawydow”, o rzekomo lewicowych przekonaniach. Przy Polakach przezwał się „Dawidowski”, wymawiając słowa z fatalnym akcentem, ale wówczas takich było dużo. Krótki czas przy Litwinach podpisywał się „Dawidauskas”. Jedynie gdy raz wkroczyły jakieś oddziały narodowe białoruskie, a później na odmianę ukraińskie, to w obydwu wypadkach utrzymał nazwisko „Dawidenko” (K, 17).

Miasteczko pełni funkcję centrum powieściowego świata przedstawionego. Tutaj zawiązują się i rozwiązują wszystkie wątki i intrygi, tutaj wracają bohaterowie. Jest w nim kilka miejsc o szczególnym znaczeniu. Po pierwsze oczywiście szpital, poza tym rynek, przy którym stoją cerkiew i piekarnia. Najważniejsze miejsca pojawiają się w powieści przynajmniej dwukrotnie: za pierwszym razem często jedynie w zapowiedzi, później już bezpośrednio jako miejsce wydarzeń. Taką funkcję wróżby-zapowiedzi pełni epizod z pierwszej części powieści, który ma miejsce podczas nocnego patrolu na ulicach miasteczka z udziałem Leszka i Kostka. Widząc ciemną sylwetkę, która nie reaguje na wezwanie do zatrzymania się, pierwszy z nich strzela w jej kierunku:

Echo odskoczyło od cerkwi do przeciwległych kamieniczek, odbiło się raz jeszcze krótko i potoczyło po zamarłych ulicach. Huk zadzwonił w uszach. Postać zatrzymała się raptownie, machając z przerażenia rękami. Gdzieś zaszczekał pies.

– Daj spokój – wycedził Kostek nagle zmieszany, ale szedł z tyłu za Leszkiem w kierunku człowieka. Na placu stał stary Żyd, trzęsąc się. W ręku trzymał książkę.

– Ja głuchy, panowie… – Nie mógł wymówić nic więcej. Kula musiała mu gwiznąć tuż koło głowy. Poczuł ją zapewne bardziej, niż usłyszał huk strzału. W tej chwili z mroku wyłoniły się jeszcze dwie postacie.

– On głuchy – powiedział jeden drżącym głosem.

– Dokąd wy?!

– Do bóżnicy, już wpół do szóstej… – Ktoś w ciemności dzwonił zębami (K, 10–11).

Wydarzenie to uzyskuje swoje dopełnienie i wyjaśnienie kilka dni później, gdy do szpitala jest przywożony furmanką kolejny pacjent, nieprzytomny stary człowiek. Lekarz, który rozpoczął dyżur od zoperowania nowego przybysza, stwierdził, że jego stan jest beznadziejny. Dalsze szczegóły przynosi jak zawsze dobrze poinformowany Flor:

– Bardzo stary. Żeby był młodszy, może by jeszcze wyżył. A tak… nie da się nic zrobić. Głuchy jakiś Żyd.

– Co mu jest? – zainteresował się Lodzio.

– Głuchy. Szedł do waszej bóżnicy dziś o świcie. Nie dosłyszał wołania i dostał kulą pod żebra (K, 50)

Zapowiedź śmierci spełniła się. W podobnej funkcji wykorzystane jest urokliwie miejsce na przedmieściu, które odwiedza Leszek tuż po rozmowie w dyrekcji leśnej, podczas której udało mu się ocalić swoje stanowisko:

Po raz pierwszy od sześciu lat szedł tymi bocznymi zaułkami, już prawie na peryferiach miasteczka. Uliczka nagle spadała stromo w dół, wprost na mostek, przerzucony poprzez rów odpływowy. Wiosną lub bardzo mokrej jesieni nabierał on cech płynącego ruczaju i korzystając z tej okoliczności gospodynie sąsiadujących z rowem posesji hodowały kaczki (K, 197).

Miejsce to – jak na miejscowe możliwości niemal arkadyjskie – zyskuje zupełnie inne znaczenie już po wyjeździe Leszka. Narrator zamyka wówczas jeszcze inny wątek:

Było już wiosną, w początkach kwietnia… A chodziło o to, że na rozmokłej łące za rowem odpływowym, przy którym, jak wiadomo, sąsiednie gospodynie hodowały kaczki, w odległości dwustu kroków od drewnianego mostku – znaleziono ciało doktora Dawidowskiego. Miał otwór w czaszce, a pistolet starego systemu wojskowego, używanego w minionej wojnie, leżał obok. Komisja lekarska stwierdziła bezsprzeczny fakt samobójstwa, nie ustalając przy tym żadnych przyczyn, gdyż to do orzeczenia lekarskiego nie należy (K, 256).

Innym przykładem podobnej zapowiedzi wypadków mających w przyszłości nastąpić jest zdarzenie podczas kopania grządek przyszpitalnych, z których warzywa miały między innymi urozmaicić wyżywienie pacjentów. Jako pierwsza wykonuje tę czynność Anastazja, wysłuchując krytycznych komentarzy swojej matki oraz stróża szpitalnego. Gdy tylko pojawił się Flor, od razu z entuzjazmem przystąpił do tej czynności i – jak komentuje narrator – „nie wytrzymał, żeby nie udzielić rad w kopaniu; nie wytrzymał, żeby nie zapytać, co tu ma być: kwiaty czy jarzyny?” (K, 108). Flor zachęca stróża do zaaprobowania nowego pomysłu obietnicą: „Takie kwiaty pójdą, że i na rynku będziesz mógł sprzedawać”. W ten sposób doprowadza do zwiększenia powierzchni planowanego ogrodu, a nawet wyprawia się z Anastazją do odległej wsi po sadzonki roślin – jednym słowem, szybko staje się profesjonalnym kierownikiem całego przedsięwzięcia ogrodniczego. W ten sposób ujawnia swoją prawdziwą życiową pasję. Epizod jest niewątpliwie zapowiedzią tego, co nastąpi za kilka lat: w sprzyjających warunkach ekonomicznych Flor stanie się lokalnym przedsiębiorcą ogrodniczym, zaopatrującym w kwiaty i warzywa całe miasteczko i okolicę.

Karierowicz pod względem genologicznym posiada niewątpliwie elementy typowej „powieści o dorastaniu”. O głównym bohaterze powieści Maria Danilewiczowa powiedziała, że jest on „żałosnym pseudobohaterem z przypadku”10. Cóż mogło doprowadzić powieściowego Leszka do takiego stanu? Wiemy o nim niewiele, ale wystarczająco dużo, aby wyciągnąć dość ważne wnioski. Jego ojciec zmarł „dawno”, a ponieważ w momencie zawiązania akcji utworu bohater ma najwyżej 19 lat, możemy być przekonani, że znaczną część swojego życia spędził bez ojca, pozostając pod opieką matki i stryja Cezarego, o którym czytamy w powieści:

[…] w domu stał się komentatorem woli ojca, jaką by nieboszczyk niewątpliwie okazał: „… Gdyby Jaś żył…”, mawiał do wdowy; albo: „Gdyby twój ojciec żył”, zwracał się do Leszka, „toby na pewno” nie dopuścił do czegoś, nie zezwolił na coś, zakazał czegoś itd. Leszek miał czasem wrażenie, że śp. aptekarz, jego ojciec, był jak urzędowa tablica z rozporządzeniem, na której ponad obojętną w gruncie rzeczy treścią, widnieje czarne słowo: „Wzbronione” (K, 99–100).

Tego rodzaju wychowanie sprawia, że Leszek jest osobą wybitnie niesamodzielną, co ujawnia się w momencie wstąpienia do wojska mimo osobistej niechęci do takiej decyzji. Bohater zostaje żołnierzem na skutek decyzji opiekunów, zwłaszcza stryja, który orzeka: „Mój drogi, wiek ma swoje prawa, jak to się mówi, ale i obowiązki… Twój ojciec by jednak… Trudno. Wszyscy jednak idą. Ostatecznie, nie możesz robić choćby wstydu matce…”11 (K, 101). Tym sposobem decyzja zapadła. Warto także przypomnieć doświadczenie, które Leszek wyniósł jeszcze ze szkoły: „Już w szkole zaczął poznawać tę prawdę, której całą dobitność ukazało mu wojsko: że ujmowanie się za słabszymi jest samookreśleniem siebie jako słabego. Trzeba być zawsze takim jak wszyscy”12 (K, 28). Powyższa reguła stanie się później dla Leszka najważniejszą zasadą życiową – „być takim jak wszyscy”.

Pierwszą ważną decyzją życiową, jaką bohater powieści podjął samodzielnie, była ucieczka ze szpitala (chociaż inspiracja ze strony Flora była niewątpliwie ważna, a nawet z psychologicznego punktu widzenia można by pokusić się o stwierdzenie, że to Flor zastąpił Leszkowi stryja w podjęciu tej decyzji…). Decyzja ta jest także początkiem kolejnych fatalnych zbiegów okoliczności – to z powodu tej ucieczki Leszek strzela w drzwi domu, raniąc Lubę i czyniąc z niej kalekę, a w dalszym efekcie, to z powodu eskapady do puszczy i ciągu dalszych wydarzeń zostaje wydany na szantaż Flora.

W zasadzie całkowicie samodzielnie podejmuje natomiast decyzję o nauce leśnictwa. „W zasadzie” – dlatego że znów na dalszym horyzoncie tego wyboru widzimy Flora, który zaraził młodzieńca miłością do lasu. Stryj jest wyraźnie zaskoczony decyzją bratanka (młodzieniec mógł przecież prowadzić aptekę po ojcu), ale wydaje się, że dość łatwo godzi się z tym wyborem.

Czytając Karierowicza, odnosimy wrażenie, że nad Leszkiem, a częściowo także nad innymi bohaterami powieści, wisi pewnego rodzaju fatum. W tych kategoriach można interpretować chociażby zapowiedzi różnych wydarzeń: stary Żyd nie może uniknąć śmierci z rąk patrolu wojskowego, Leszek musi ponieść konsekwencje niewłaściwych wyborów, Dawidowski musi umrzeć (chociaż ten zgon jest najbardziej zagadkowy). Karierowicz jest więc także powieścią o nieuchronnych (dwukrotnych) powrotach do miejsca, o którym bohater chciałby zapomnieć – to też swego rodzaju fatum.

Leszek – niesamodzielny egoista, zaplątany w swój życiorys nie jest jedynym bohaterem, którego ocena moralna nie wypada zbyt pozytywnie. Jego przyjaciel Flor, zamieszany w śmierć Marka, dorównuje mu na pewno egoizmem, a trudno z nim sympatyzować, mając chociażby w pamięci cynizm, z jakim traktuje innych bohaterów. Jest on zresztą przykładem jakiegoś zła faustycznego: kilka lat wcześniej dokonał szczególnego eksperymentu, w wyniku którego „zyskał dowód” (w jego przekonaniu), że Boga nie ma. Gdy będąc ogrodnikiem w Briańsku, popadł w tarapaty finansowe (dość istotne szczegóły na temat przyczyny swojej biedy podaje w rozmowie z Anastazją, Leszkiem i Józiukiem: „jakoś noga mnie powinęła się i… Jednym słowem, nie będę długo opowiadał: pracy pozbyłem się, chciałem interes zrobić na boku, nie udał się”; K, 58), zapragnął ni mniej ni więcej, tylko aby to Bóg spełnił jego życzenie i podarował nowe palto żonie:

A właśnie wiosna nastała, zupełnie podobna do tej, niezwykle wczesna. W kożuchu chodzić nie wypada. Jej koleżanki, znajome chodzą mniej więcej ubrane, a ona jak żebraczka; a kupić nie ma za co. Skąd, myślę, pieniędzy wziąć? Nie żeby w ogóle: pieniądze, ale tylko na palto. Myślę i chodzę po zaułkach, i zaczynam modlić się, i tak sobie kombinuję: jeżeli Bóg jest, to w żadnym wypadku nie może odmówić pieniędzy na palto. Żeby na co innego, na sprawę jakąś złą, czy chociażby nawet dobrą, ale poważną, dla mnie… to rozumiem, to mogą być różne przeszkody. Ale jaka może być przyczyna, żeby odmówił mojej biednej żonie na palto? No, jaka? Co Jemu może zaszkodzić czy innym ludziom, czy religii, czy światu, czy gwiazdom, czy słońcu wreszcie, żeby moja żona miała palto? Nic, nic i zupełnie nic. Takiej przyczyny być nie może (K, 58).

Ponieważ mimo trzydniowych modlitw palto nie pojawiło się, Flor rozumowo13 uznał, że Bogiem nie warto się interesować, co też odtąd gorliwie tłumaczy innym. Z jego rozmaitych napomknień wynika, że nie jest wzorem uczciwości14, stąd też uzasadniony jest lęk Leszka (po powrocie do miasta w roli leśnika) przed bliższymi kontaktami z dawnym kolegą ze szpitala15. Gdy w końcu Flor przychodzi do leśniczówki jako szantażysta, nawiązuje do wydarzenia z Briańska: „Trzasnął pięścią w stół! – Ja żyć chcę! Rozumiesz?! Ja też żyć chcę! Dość, dość tego! Ja po ulicach nie będę więcej chodził i wypraszał palta u Pana Boga!” (K, 172). Flor jest więc rodzajem zbuntowanego Fausta16, który uważa, że w życiu powinien cieszyć się sukcesami, a nie cierpieć. Co ciekawe, swego rodzaju antytezą Flora, jeśli chodzi o relacje z Bogiem, mógłby być Leszek. Po sześciu latach, gdy wraca do miasteczka i dowiaduje się, że raniona przez niego Luba wyzdrowiała, przypomina sobie, że widząc swoją ofiarę wiezioną do szpitala i mając świadomość swojej winy, prosił: „Tak, tak, teraz pamięta, że wtedy sam powiedział: Może Bóg da… Powiedział tak i Bóg dał. Na nic, na nic wykręty” (K, 171).

Czytając te słowa, zaczynamy wierzyć, że rzeczywiście tym razem odnajdujemy w powieści motyw skruszonego grzesznika, którego pokorna modlitwa jest wysłuchana przez Boga. Problem jest tylko taki, że gdy sięgniemy do opisu podróży sprzed „powieściowych” sześciu lat, to dowiemy się, że tę pokorną modlitwę („Dałby Bóg”) wypowiada wtedy chłop wiozący chorą do szpitala, odpowiadając na wcześniejsze „agnostyckie” słowa Leszka: „Przejdzie może” (K, 94; w znaczeniu: „przejdzie choroba”). Jego przyznawanie się nie do własnej modlitwy trzeba raczej uznać za kolejny dowód wewnętrznego zakłamania i samooszukiwania się.

1 M. Danilewiczowa, „Karierowicz” Józefa Mackiewicza, „Wiadomości” (Londyn) 1956, nr 10, s. 4.

2 W. Tarnawski: Dwie książki Józefa Mackiewicza, „Kultura” (Paryż) 1956, nr 4, s. 147.

3 S. Baliński, Witaj kariero… Nowa książka Józefa Mackiewicza, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1956, nr 77 (przedruk: Józef Mackiewicz i krytycy…, s. 29–31)..

4 M. Chmielowiec (ps. Michał Sambor), Nad „Karierowiczem”, „Wiadomości” (Londyn) 1958, nr 16, s. 2.

5 M. Danilewiczowa, „Karierowicz”…, s. 4.

6 W. Tarnawski, Dwie książki…, s. 145–146.

7 Gdy Leszek po sześciu latach wraca do miasteczka, narrator niemal dokładnie powtarza wcześniejszy opis: „Sklepy, rynek, trzy kina, owe dwie kawiarnie, kilka urzędów… Nie było tego dużo. Dwie cerkwie, kościół, szpital miejski i rzeźnia miejska, zakład ogrodniczy, biblioteka miejska… Może chyba dwa domy publiczne” (K, 185).

8 „Miasteczko było małe, położone na równinie. Teraz oddalało się powoli, ale można było rozeznać dwie cerkwie prawosławne i wieżę kościoła katolickiego; prawie na skraju ustawiony – kadłub synagogi, od którego zaczynała się już płaszczyzna śniegów. W rowach też leżał głęboki śnieg” (K, 255).

9 Rzeka znajduje się w puszczy, w pobliżu leśniczówki, w której mieszka Leszek.

10 M. Danilewiczowa, „Karierowicz”…, s. 4.

11 Wzmiankę o zadowoleniu matki narrator komentuje słowami: „Leszek kiwnął głową na znak, że zrozumiał: matce nie musi być bardzo przyjemnie obcować z kobietami, których synowie poszli na wojnę, a jej własny, i do tego jeszcze jedyny, obija boki w domu”.

12 Podkr. – K.M.

13 Pierwiastek rozumowy w kontekście wyborów religijnych jest dla Flora bardzo ważny. W rozmowie tłumaczy on, że nie broni innym „wierzyć” bez angażowania pierwiastka rozumowego: „co innego wiara, a co innego rozum. Ja wierzyć, nie bronię nikomu, ale w takim razie nie suń się do mnie z rozumem” (K, 57).

14 Oprócz wcześniej wspomnianego epizodu („chciałem interes zrobić na boku”) poprzedzającego zakład w sprawie palta Flor przyznaje, że podczas pobytu w puszczy, gdy Luba była jego kochanką, „znosił im do chaty różnych różności” (K, 43) – wszystko wskazuje na to, że albo był członkiem jakiejś grupy rabusiów, albo sam utrzymywał się wtedy z kradzieży.

15 Gdy Flor kończy opowieść o palcie, Anastazja ostrzega Leszka: „Nie słuchaj ty jego, nie zadawaj się z nim. On jakiś niezupełnie rozumny i ciebie jeszcze do złego doprowadzi” (K, 59).

16 Z zastrzeżeniem, że oczywiście Faust zawiera pakt z Mefistofelesem, a nie z Bogiem.

XIV Kontra. Powieść o końcu świata

W 1957 r. w Bibliotece „Kultury” paryskiej ukazuje się kolejne dzieło Józefa Mackiewicza. Kontra1 to opowieść o dziejach formacji rosyjskojęzycznych walczących przy boku armii niemieckiej, a wywodzących się w największej części z jeńców i dezerterów z wojska sowieckiego. Temat ten był pisarzowi bliski przynajmniej z dwóch bardzo osobistych powodów: w latach 1919–1920 sam walczył w oddziale, którego żołnierzami byli uchodźcy z Rosji bolszewickiej, natomiast pod koniec drugiej wojny światowej uciekał z Wiednia do Włoch pociągiem, którego pasażerami byli w dużej części Tatarzy krymscy, ewakuujący się przed nacierającą armią sowiecką.

Jedną z najciekawszych recenzji na temat tego dzieła napisał Michał Kryspin Pawlikowski, który m.in. doszedł do paradoksalnego wniosku:

Nie wahałbym się jednak nazwać Józefa Mackiewicza najbardziej „nie-polskim” ze wszystkich pisarzy polskich. Istotnie: sceną i klimatem Drogi donikąd jest skrawek dawnej Litwy i – jeśli nie liczyć języka – tzw. „polskość” nie jest, jakby się wyraził W[acław] A[lfred] Zbyszewski, „kamertonem” powieści. Wątek Karierowicza byłby możliwy w każdym kraju. Wreszcie Kontra jest utworem, po którego przeczytaniu obcy czytelnik nie domyśliłby się, że autorem jest Polak2.

Ten sam krytyk dostrzegał szczególny ładunek emocjonalny i polityczny w końcowym fragmencie powieści przedstawiającym tragedię jeńców wydanych przez aliantów zachodnich Sowietom, którzy w okrutny sposób ich wymordowali lub umieścili na dziesięciolecia w łagrach. Książka wpisywała się w ideowy scenariusz dzieł Józefa Mackiewicza – ukazywała bezwzględność ekspansji sowieckiej, której towarzyszyły bezradność, zła wola lub naiwność sojuszników zachodnich. Powieść nie ograniczała się jednak wyłącznie do tych problemów, lecz stawiała fundamentalne pytania o sens jakiejkolwiek współpracy z bolszewikami, nawet w obliczu tak ekstremalnego zagrożenia jak III Rzesza. Wspomniany wyżej Michał Pawlikowski trafnie, jak się wydaje, rozpoznawał istotę i tragiczny wymiar tego zagadnienia:

W świetle „obiektywnej prawdy”, do której wykrycia autor dąży z uporem na 272 stronicach swego wstrząsającego opowiadania, zbrodnia ta jest chyba najbardziej ponurym epizodem ostatniej wojny, bardziej nawet ponurym od Katynia, jeśli się zważy, że masakry katyńskiej dokonali bolszewicy, a zbrodni w dolinie Drawy żołnierze jednego z mocarstw zachodnich, w których, jak zauważa autor w przypisach, „większość przedstawicieli wschodnioeuropejskich narodów na emigracji… słusznie dopatruje się dziś jedynego oparcia i sojusznika przeciwko Sowietom3.

Wszyscy krytycy w dużym stopniu akceptowali hybrydową formę Kontry, będącej w zasadzie powieścią, ale ze znacznymi akcentami dokumentalno-publicystycznymi4, oraz podzielali opinię o szczególnej wadze problemu podjętego przez Mackiewicza, szczególnie jego ocenę dwulicowości państw zachodnich nie tylko zezwalających na wydanie byłych jeńców sowieckich na pewną śmierć lub zesłanie, ale również przeprowadzających tę operację siłami własnych żołnierzy. Między innymi Jerzy Niezbrzycki pisał o książce jako o wielkim wydarzeniu „zarówno moralno-ideowym, jak i literackim”, którego tematem jest epizod będący „zbrodnią bez względu na to, kim były w rzeczywistości te czy inne osoby – ofiary barbarzyństwa Zachodu”5.

* * *

Kontra jako powieść to dzieło przedstawiające epopeję kozacką na przestrzeni mniej więcej półwiecza. Na przełomie XIX i XX w. w stanicy nad Donem przychodzą na świat dzieci Aleksandra Kolcowa, w tym troje, które doczekają dorosłości: pierworodny syn Aleksander (Sasza), Ula i najmłodszy Mitia. Z powodu miejsca ich urodzin czytelnik pierwszy raz sięgający po powieść mógłby przypuszczać, że Mackiewicz pisze dalszy ciąg Cichego Donu Michaiła Szołochowa. Podobieństwo można dostrzec jednak tylko w bardzo ograniczonym zakresie: Kontra jest utworem o wiele skromniejszym objętościowo, z o wiele prostszymi charakterologicznie kreacjami bohaterów, w zasadzie bez wątku romansowego, który tak ubarwiał epopeję Szołochowa6, a tok narracji ogranicza się do bardzo szkicowo zarysowanych losów bohaterów oraz informacji historycznych i jest prawie całkowicie pozbawiony jakże ważnych w Cichym Donie opisów przyrody.

Dramatyczne losy rodziny Kolcowów dodatkowo powikłała pierwsza wojna światowa zakończona rewolucją, która wywróciła porządek wcześniejszego świata. Z tego okresu fabuły powieściowej ważny wydaje się epizod przedstawiający ucieczkę przed armią bolszewicką dzieci, dziesięcio-, jedenastoletnich elewów szkoły wojskowej, wśród których znajduje się Mitia Kolcow. Rzecz jest dość dokładnie datowana i rozpoczyna się w styczniu 1920 r., po rozgromieniu „białych” w południowej części Rosji. Początkowo dzieci pod opieką swoich dowódców mają zamiar ewakuować się w stronę Polski. Gdy to się okazuje nierealne, zmierzają do Odessy – ta jednak jest już okrążona przez wojska bolszewickie. Wtedy pojawia się wiadomość, że dzieci mogłyby być przyjęte w Jugosławii, dokąd jednak dotrzeć mogą już tylko pieszo. Kilkusetosobowa wygłodzona i obdarta grupa, przypominająca jakąś dziwną „krucjatę dziecięcą”, w zadymce śnieżnej i w mrozie zmierza więc w stronę Rumunii. Mackiewicz jest mistrzem w stopniowaniu emocji: w nocy rozlegają się alarmy ostrzegające przed bolszewikami, w dzień koczującej grupie dokuczają głód i sroga aura zimowa. Wśród dzieci rozchodzą się plotki na przemian przerażające lub budzące nadzieję („obecna królowa rumuńska to wnuczka Aleksandra II”, więc na pewno udzieli im pomocy…). Gdy w końcu dochodzą do zamarzniętego Dniestru, po jego drugiej stronie widzą cel swoich marzeń: twierdzę Akerman (znaną chociażby z Sonetów krymskich Mickiewicza) – wtedy rumuńską:

W tej chwili staje się coś niepojętego: z fortecy rumuńskiej błysnęło, ukazał się biały obłoczek dymu i razem z dalekim odgłosem strzału przecina powietrze syk lecącego pocisku. Wyrżnął w lód o kilkaset metrów w prawo, buchnął ogniem i wodą przed saniami jakiegoś uchodźcy! Lód zatrzeszczał, załamał się, koń zadem osiadł do połowy w przerębli, sanie tylnymi płozami stanęły dęba. Krzyki. Wszystko zamarło na miejscu. Tylko w uszach pozostał jeszcze szklanny dźwięk lodowych odłamków.

– Co to jest?!

– Co to ma być?!

– Dlaczego strzelają?! (Ko, 27)

Po pewnym czasie nieporozumienie się wyjaśnia i dzieci zostają gościnnie przyjęte w Rumunii – mogą się najeść, ogrzać i zasnąć. To jednak nie koniec emocji. W środku nocy brutalnie dzieci budzą żołnierze rumuńscy i wyrzucają z powrotem do Rosji… Okazuje się, że nie mogą przebywać w państwie neutralnym i muszą wracać przez zamarznięty Liman (dziewięciokilometrowej szerokości ujście Dniestru) z powrotem do Odessy, w ręce bolszewików.

W następnych latach Kolcowowie dzielą losy typowe dla obywateli państwa sowieckiego – najbardziej dramatyczne są zapewne przeżycia Mitii, który najpierw jest „bezprizornym” i trafia do obozu dla małoletnich, następnie udaje mu się zdobyć zawód agronoma i założyć rodzinę, potem jest omyłkowo aresztowany i więziony przez ponad rok, co staje się przyczyną dalszych jego problemów, gdyż – jak pisze Mackiewicz – władza sowiecka ciągle o nim pamięta, zakładając, że „jeśli komuś stała się istotnie jakowaś niesprawiedliwość lub krzywda, to powstają obiektywne przyczyny, aby ten ktoś odczuwał niechęć względem tej władzy, a wskutek tego może się stać jej czynnym wrogiem” (Ko, 48). Z tego powodu bohater jest inwigilowany, a za krytyczną wypowiedź o Pawliku Morozowie, który wydał w ręce władz swojego ojca, otrzymuje wyrok 15 lat łagru.

Zwolniony po wybuchu wojny, spotyka się z ojcem po upływie prawie ćwierć wieku od rozstania z rodziną. Scena ta, lakonicznie „męska”, jest jedną z najbardziej poruszających w tej powieści:

Twarz cała w bruzdach, okolona brodą, nie zmieniła wyrazu. Oczy po dawnemu pozostały barwy szarego lodu. Nastało krótkie milczenie, podczas którego stali naprzeciw siebie, Mitia prawie jak na baczność w czasie apelu w łagrze. Pierwszy ruch zrobił ojciec: oderwał się od poręczy mostu, podszedł bliżej, bliżej, tuż, wyciągnął palce, jakby był ślepy, dotknął nimi syna. Pomacał jego ramiona. szyję, zapadłe policzki i spytał:

– Mitia?

– Ja.

Wtedy starzec oparł się całym ciężarem na ramieniu syna, spuścił głowę i patrzał w zabłocone deski mostu. Mitia stał wciąż wyciągnięty, prawie jak na baczność podczas apelu. Dopiero po dłuższej chwili ojciec, nie unosząc opuszczonej głowy, odezwał się:

– My tu, Mitia, muzyki słuchamy. Słyszysz, Mitia, muzykę? (Ko, 66)

„Muzyka”, z napięciem słuchana przez całą wieś, to armaty niemieckie, które w marzeniach kołchoźników powinny im przynieść wolność. Po paru miesiącach Mitia trafia do oddziałów kozackich organizowanych przez Niemców, bierze udział w walkach, a następnie wraz z cofającymi się formacjami dostaje się do niewoli brytyjskiej. W pierwszej połowie 1945 r. w Austrii, w dolinie rzeki Drawy, w brytyjskiej strefie okupacyjnej powstały ciągnące się przez wiele kilometrów obozy, w których umieszczono dawnych żołnierzy z utworzonych przez Niemców oddziałów antysowieckich. Dziesiątki tysięcy jeńców wraz z rodzinami zamieszkało w budynkach i namiotach, początkowo nawet z własną bronią. W takiej sytuacji Mitia odnajduje osiemdziesięciopięcioletniego ojca Aleksandra Kolcowa oraz siostrę Ulę.

Tu następuje finał. Mackiewicz pokazuje kolejne odsłony dramatu tych ludzi. Początkowo jeńcom towarzyszy optymizm – wierzą w szybki wybuch konfliktu zbrojnego ze Związkiem Sowieckim, mieli w nim wziąć udział. Tylko nieliczni pesymiści przewidywali, że najgorszy los, jaki może ich spotkać, to wywiezienie do kolonii angielskich i wcielenie do służby wojskowej. W ciągu kilku miesięcy w obozie powstały właściwie osobne wioski i osady zamieszkałe przez tysiące jeńców i uchodźców, wyposażone we wszystkie niezbędne urządzenia oraz instytucje, łącznie z cerkwiami, w których odprawiano nabożeństwa.

Wkrótce jednak Związek Sowiecki wymógł na swoim sojuszniku brytyjskim, że wszyscy obywatele tego państwa zostaną przekazani jego władzom. Autor rekonstruuje kolejne etapy wprowadzania w życie porozumienia brytyjsko-sowieckiego. Proceder ten odbywał się wbrew woli jeńców, którzy wiedzieli, że po powrocie do ojczyzny czeka ich albo zesłanie do łagru z wieloletnim wyrokiem, albo kara śmierci. Wojsko brytyjskie przeprowadzało tę akcję, posługując się wszelkimi możliwymi środkami: oszustwem, kłamstwem, wreszcie brutalną przemocą, w której wyniku setki jeńców oraz członków ich rodzin zakatowano na śmierć. Akcja trwała kilka dni, a każdy obóz był likwidowany nieco inaczej:

Cały obóz otoczony został tyralierą żołnierzy uzbrojonych w pistolety automatyczne, karabiny z nasadzonymi bagnetami oraz grube pałki. Ludzie poczęli się uciskać wzajemnie, tłoczyć. Na zewnątrz Kozacy wszystkich wojsk i junkrzy. W środku kobiety, dzieci, starcy i duchowni przy ołtarzach.

Major Davis podjechał, popatrzył, nic nie powiedział i odjechał. Jeszcze przez pewien czas trwały modły, śpiewano pobożne pieśni. […]

Nagle, na dany rozkaz, żołnierze rzucili się w tłum, rozrywając łańcuch rąk i bijąc kolbami i pałkami po obnażonych do modlitwy głowach, po plecach, ramionach, po twarzach.

Od razu zrobiło się zamieszanie, powstała panika. Wśród krzyków i lamentu deptano i zadeptywano się wzajemnie. Tłum, cofając się, zaczął napierać na parkan odgraniczający obóz od pola. Parkan runął pod naciskiem. Ale na polu też stały czołgi. Żołnierze strzelali na postrach nie w górę, a pod nogi. Zbitych i okrwawionych chwytano i wleczono do ciężarówek (Ko, 196–197).

Sceny te to kompozycyjne i dramatyczne centrum powieści. Mackiewicz zasadniczo nie ujawnia bezpośrednio swojego stosunku do sprawy wydania jeńców Sowietom – jego narrację można uznać za chłodną i reporterską. Dla czytelnika rzecz jest jednak oczywista: oficerowie i żołnierze brytyjscy ukazani są w roli katów, a często także złodziei rabujących dobytek swoich ofiar. Szczególne wrażenie robi profanacja przedmiotów kultu religijnego. Kozacy próbowali przeciągać sprawę swojego wydania Sowietom, organizując modlitwy w cerkwiach polowych:

Wtedy to padł pierwszy Kozak doński przebity bagnetem. Tłum odpłynął na chwilę i odsłonił ołtarze. Duchowny odwrócił się i wyciągnął ku żołnierzom Ewangelię, ale piechur 8. batalionu wytrącił mu ją bagnetem z ręki. Jeden z Kubańców zasłonił się ikoną Matki Boskiej, otrzymał jednak cios w skroń i skóra wraz z włosami zwisła mu na ucho. Trzeci próbował parować cios chorągwią św. Mikołaja Cudotwórcy. Istotnie, uderzenie pałki zerwało tylko materiał i wdeptało Mikołaja Cudotwórcę w błoto, ale Kozak uszedł cało. W tej chwili stłoczona w tłumie kobieta, żona jednego z oficerów wywiezionych na „konferencję” dostała boleści porodowych. Litościwi żołnierze brytyjscy podnieśli ją i sanitarką odwieźli do szpitala. Tegoż dnia urodziła bliźniaki.

Improwizowana kaplica, ołtarz, obrazy święte, kielichy, wszystko to zostało przewrócone i rozdeptane na ziemi (Ko, 197).

Mackiewicz pokazuje także, że wśród osób przekazanych armii sowieckiej znajdowali się emigranci porewolucyjni z Rosji, którzy nigdy nie mieli obywatelstwa sowieckiego. Cały opisany przez Mackiewicza proceder jest więc złamaniem jednej z podstawowych zasad cywilizacji zachodniej. Nawet jeśli pamiętamy o nie zawsze chlubnej roli oddziałów kolaboracyjnych w czasie wojny, to zdecydowany sprzeciw musi budzić wydawanie władzom sowieckim uchodźców cywilnych, którym powinno przysługiwać prawo azylu lub uczciwego sądu za popełnione zbrodnie.

W tej części powieści następuje także rozwiązanie wątku fabularnego związanego z rodem Kolcowów. W trakcie jednej z akcji pacyfikacyjnych obozu ginie senior rodu Aleksander:

Stało się to, że starzec, ujrzawszy swego przyjaciela ciągniętego za nogi niby baran, poczuł raptowny przypływ wszystkich sił, które mu Bóg chciał może zaoszczędzić i rozłożyć na jeszcze kilka lat życia. Ale Kolcow przez chwilę myśli, krótszą niż mgnienie oka, uświadomił sobie, że mu już więcej potrzebne nie będą: „Zużyję je wszystkie za jednym zamachem, chociażby wbrew zamiarom boskim…”. I tym jednym zamachem żołnierzowi, który kopał Fomina w głowę, wyrwał karabin ze słowami:

– Co robisz, gadzie?! – Młodzieńczym chwytem przekręcił kolbę do góry i chciał ją opuścić ze straszną siłą na czaszkę oprawcy, ale zaczepił o wystającą belkę pułapu. W tym momencie cios wymierzony pałką w głowę zamroczył starca. Drugi powalił go na kolana. Od trzeciego i czwartego padł na ziemię, wypuszczając karabin z ręki. Piąty, z dużą mocą, od którego pękła kość na skroni, zadał mu ten sam młody, barczysty żołnierz, któremu uprzednio wyrwał broń. W ten to sposób John Smith, rodem ze Szkocji, zabił Aleksandra Kolcowa znad Donu za to, iż nie chciał być posłuszny władzy bolszewickiej ustanowionej we wschodniej Europie (Ko, 199).

Wkrótce potem Ulę, córkę Aleksandra Kolcowa, żołnierz brytyjski ciągnie do ciężarówki, która zawiezie ją do strefy sowieckiej. Mitii w całym zamieszaniu udaje się ukryć i po wielu perypetiach pozostaje na zachodzie Europy. Postać ta pod wieloma względami jest dość typowym przykładem bohatera Mackiewiczowskiego – jest w niej pewien rodzaj bezradności i bezwolności wobec wydarzeń przedstawionego w Kontrze czterdziestolecia, ale są w niej również pewne sprzeczności i ewolucje postawy. Mitia dość szybko orientuje się, jakie zasady obowiązują w państwie bolszewickim, i stosuje taktykę mimikry: nie wypowiada się na tematy polityczne, a jako młody człowiek wstępuje do Komsomołu. Nawet wtedy, gdy jest żołnierzem „konrewolucyjnej” formacji wojskowej, czytelnik może mieć wrażenie, że motywacje tego akcesu są dość przypadkowe. Nie doświadcza także żadnych przeżyć religijnych. Z tego punktu widzenia można odnieść wrażenie, że autor trafnie charakteryzuje Mitię Kolcowa mniej więcej w połowie jego biografii powieściowej: „Stał się tylko człowiekiem sowieckim” (Ko, 38).

Tym bardziej zaskakująca i niezrozumiała może być wypowiedź Mitii na temat Pawlika Morozowa (wspomnianego już w tym rozdziale). Niespodziewanie wykrzyknął pod jego adresem: „Kanalia” (co jak na „człowieka sowieckiego” jest niewątpliwie aktem dużej odwagi; Ko, 48–49). Ceną za ten incydent będzie proces i więzienie.

Obok bohaterów z rodziny Kolcowów, wokół których ogniskuje się główny temat powieści, w utworze znajdziemy także postać, która jest obecna w świecie przedstawionym nieco na zasadzie deus ex machina. To Mohamed Tugaj, syn bogatego przedsiębiorcy irańskiego. Studiuje w Berlinie, zgodnie z życzeniem ojca, najpierw ekonomię polityczną, później, już z własnego wyboru – architekturę. Na skutek perypetii wojennych w 1944 r. trafia do stolicy Austrii. Pod względem charakterologicznym jest w pewnym sensie „człowiekiem bez właściwości” – nie ujawnia emocji, zachowuje niezależność materialną (ojciec z Teheranu mimo wojny znajduje sposoby na przesyłanie mu pieniędzy). Gdy w Europie rozpętał się konflikt militarny, mógł jeszcze wrócić do ojczyzny, ale – jak się dowiadujemy – „wojna zaczęła go interesować i odkładał wyjazd do państwa neutralnego” (Ko, 206).

Motywacja, która skłania Tugaja do pozostania w „fortecy europejskiej” Hitlera (to określenie także znaczące), wydaje się więc czysto badawcza, naukowa. To na pewno ewenement na tle innych postaci powieści, które ewidentnie i dosłownie po mapie Europy przegania „wiatr historii”. W zasadzie Tugaj nie okazuje lęku podczas bombardowań Wiednia, a nawet jest wtedy oparciem dla innych uchodźców ukrywających się w schronach7. Interesuje się uciekinierami muzułmańskimi ze wschodu sowieckiego, ale – jak nas informuje narrator – zainteresowanie to „miało jednak charakter platoniczny. Nie było w tym nic z solidarności wyznaniowej czy fanatyzmu ideologicznego” (Ko, 206). Mimo to nie jest obojętny na ich los – wspiera uchodźców dobrymi radami i pieniędzmi. Posiada także umiejętność, która sprawia, że w jego otoczeniu jest zawsze dużo ludzi: „lubił i umiał – słuchać. I ta cecha najwięcej mu zjednywała przyjaciół i szacunek, jakim go otaczano” (Ko, 206). Aby czytelnik nie miał innych podejrzeń co do statusu tego bohatera, narrator dopowiada, że nie dał się on wmanewrować w żadną działalność agenturalną.

Obecność Mohameda Tugaja w świecie powieści uzasadnia zdanie: „W tym to czasie zapoznał i zbliżył się ze sferami rozmaitych muzułmańskich emigrantów ze wschodu, głównie z Rosji, którzy zwłaszcza w początkach 1945 roku obficie nawodnili Wiedeń” (Ko, 205). Znajomość Mitii Kolcowa z synem irańskiego przedsięciorcy ma charakter raczej czysto formalny – łączy ich tylko to, że spotykają się w tych samych schronach i lokalach wiedeńskich.

Obserwując przebieg wojny europejskiej, Tugaj dochodzi do dość osobliwych konkluzji: „coraz bardziej nabierał przekonania, że światem rządzi nie ekonomia, nie towar, nie wszechwładny rzekomo pieniądz, a – psychika ludzka i ukryte w niej siły emocjonalne” (Ko, 214). Na studiach architektonicznych próbuje odnaleźć wspólny sens stylów europejskich i dochodzi do wniosku, że jest nim pragnienie wzniesienia się, tęsknota do nieba – „tego nad głową”. Wyposażony w taką wiedzę o Tugaju, czytelnik Kontry zostaje skonfrontowany przez Mackiewicza z dość nietypowym przeżyciem, jakiego doznaje ten bohater:

I oto pewnego dnia naszła go dziwna refleksja. Nalotu nie było. Spojrzał na zegarek, a później w niebo, jakby zdziwiony szukał tam wytłumaczenia wyjątkowo spokojnego południa. Po niebie ciągnęły odwilżowe chmury. Na tle ich monotonnie przepływającej masy, tknięty został obrazem, który dojrzał, a który właściwie nosił w oczach od paru ostatnich lat przebywania w opanowanej wojną Europie: Obok świętego o wzroku z wiarą utkwionym w niebo, stał drugi bez głowy; olbrzymie anioły dmące w olbrzymie fanfary jakowyś hymn triumfalny do nieba, dęły go w dalszym ciągu, choć jeden miał tylko pół trąby, a drugi leciał w ogóle bez rąk. Dumna postać na podniebnej krawędzi, wznosząca się z harfą, nie miała strun, lewej piersi, nosa i wszystkich palców u prawej nogi. Nad kompletną ruiną pewnego dachu pozostała tylko figura składająca ręce do nieba; ongiś wskazywała ludziom na dole kierunek, do którego winni dążyć, ale co robiła w tej chwili, gdy wszystko, co najgorsze, przychodziło z tego podniebnego kierunku? Żadna najśmielsza karykatura nie potrafiłaby chyba dosadniej uzmysłowić w kamieniu śmieszności tej architektury obliczonej na łączność z niebem, które dziś łamało aniołom skrzydła, świętym głowy, wieżom krzyże i dekonspirowało niemoc symboliki. Koń na pomniku miał oderwane tylne nogi, tak że rycerz siedział tylko na jego dwóch przednich; lew był bez ogona, satyr bez brzucha, pałac bez dachu, kościół bez kopuły (Ko, 216).

Obraz ten funkcjonuje w powieści na skomplikowanej, oniryczno-realistycznej zasadzie. Zaczyna się bardzo konkretnie jak na warunki wojenne – nawet „sielankowo” (dziś nie było nalotu…). Poznajemy miejsce, porę dnia, stan pogody, po czym przenosimy się jednak w inną, metaforyczną rzeczywistość, gdy czytamy, że autor „tknięty został obrazem, który dojrzał, a który właściwie nosił w oczach od paru ostatnich lat przebywania w opanowanej wojną Europie” (Ko, 216)8. Wizja, którą narrator pozwoli czytelnikowi za chwilę „zobaczyć”, jest więc przedziwną kompilacją obrazu zbombardowanej architektury i rzeźby, nałożonych na kilkuletnie doświadczenia wojenne człowieka będącego obserwatorem poniekąd zewnętrznym, pochodzącym z innej cywilizacji (jak czytamy kilka zdań dalej: „Tugaja nie łączyła wspólnota chrześcijańska z tym światem. A więc refleksje jego nie poszły w kierunku standardowym dla przeciętnego Europejczyka”; Ko, 216).

Wizja zbombardowanej rzeźby lub architektury przedstawiona jest w sposób niezwykle realistyczny, ale to, co kiedyś miało głębokie uzasadnienie i głęboki sens, okazuje się surrealistyczną i bezsensowną pozostałością po dawnym dziele sztuki. Członkowie zespołu muzycznego nie mają instrumentów lub części ciała, przy pomocy których mogliby zagrać, a figura, niegdyś mająca wertykalnie wskazywać kierunek, ku któremu ludzie powinni podążać, teraz wskazuje miejsce, z którego nadeszła zagłada. W całym fragmencie kilkakrotnie pojawiają się odwołania do nieba – miejsca, które prymarnie i nieodwołalnie ma swój sens religijny, ale może także oznaczać wszelki kierunek i cel rozwoju ludzkiego i marzeń człowieczych. Teraz, po wojnie i po zbombardowaniu starego świata, wszystko utraciło swój sens, a miejsce, które dawniej wyznaczało najważniejszy cel egzystencji – prawdziwe życie, teraz stało się domeną śmierci. Cały niegdyś żywy świat stał się tylko martwą atrapą i teatrem absurdu przemawiającym niezrozumiałym językiem. Jeżeli wspaniała „orkiestra” została zbombardowania, teraz zamiast harmonii dźwięków słyszymy milczenie.

Dopowiedzeniem sensów tej wizji jest nawiązanie w kolejnych zdaniach do innego artefaktu:

Przypomniał sobie widzianą w jakimś piśmie fotografię kościoła w New Yorku, który ze swoją kilkupiętrową wieżą, wyglądał cudacznie, zabudowany wokół przez kilkunastopiętrowe drapacze. W ten sposób wieża ta wskazywała właściwie nie niebo, lecz świecącą reklamę kaloszy. „Opanowanie podniebnych wysokości, myślał, musi wpłynąć chyba na zmianę dotychczasowego wyrazu wszystkich architektur świata. Bo jeżeli kamienny anioł trąbić będzie do samolotu, który obrywa mu bombą skrzydła, sprowadzi ten wyraz do symbolicznego paradoksu. Oto, gdzie tkwi groteska rozwoju kultury ludzkiej, a nie w przesadnych rozmiarach pretensjonalnej secesji” (Ko, 216).

Obydwa przywoływane przez Tugaja obrazy pełne są słownictwa i metaforyki religijnej (aniołowie, święci, wieże, krzyże, kościół i niebo). Również opisy destrukcji dotykają sfery sakralnej: święci i aniołowie są okaleczeni, kościół i wieże – pozbawione wieńczących je kopuły i krzyża. Świat po wojnie jest więc rzeczywistością zdesakralizowaną, pozbawioną odniesienia do Boga. Całość tej przejmującej wizji można rozumieć jako jeden z wielu powstałych po drugiej wojnie światowej obrazów katastroficznych, za pomocą środków różnych dziedzin sztuki (poezja, dzieła plastyczne i filmowe) wyrażających przekonanie o „końcu starego świata” i to, co Tadeusz Różewicz nazwał poszukiwaniem „nauczyciela i mistrza”, który przywróci „wzrok słuch i mowę […] nazwie rzeczy i pojęcia”9.

1 J. Mackiewicz, Kontra, Paryż 1957. Książka ukazała się w serii „Biblioteki Kultury”, a jej centralny fragment stanowiło rozbudowane opowiadanie Zbrodnia w dolinie rzeki Drawy, opublikowane dwa lata wcześniej („Wiadomości” 1955, nr 43, s. 1).

2 M.K. Pawlikowski, „Kontra”, „Wiadomości” (Londyn) 1957, nr 40, s. 3.

3 Ibidem, s. 3.

4 W tej zresztą sprawie recenzenci polemizowali częściej ze sobą niż z Mackiewiczem: Jerzy Niezbrzycki pisał o obecnej w książce „odrobinie dziegciu”, którym „jest publicystyka Mackiewicza” (J. Niezbrzycki, Kontra [w:] Mackiewicz i krytycy…, s. 168), a Wit Tarnawski natomiast przeciwnie – dochodził do wniosku, że „partie publicystyczno-historyczne splatają się logicznie i potrzebnie z fikcją i oba wątki w równej mierze przyciągają uwagę i współczucie czytelnika” (W. Tarnawski, Kontra [w:] Mackiewicz i krytycy…, s. 172).

5 J. Niezbrzycki, Kontra…, s. 169.

6 Jedyne prawdziwe uczucie, mogące mieć charakter efektownego romansu powieściowego, to historia małżeństwa Uli Kolcowej i Azera Abbasa Maleka, który jako sprzedawca dywanów odwiedził stanicę kozacką po to, by kolejnego dnia wyjechać, zabierając córkę gospodarza.

7 Podczas najbardziej dramatycznej chwili nalotu, gdy z przerażającym świstem spada bomba, Alik wbija palce w ramię Tugaja, który dopiero po chwili zrozumiał, że „to, co odczuwa”, to ból (Ko, 210).

8 Podkr. – K.M.

9 Wkrótce potem Tugaj „poczuł nagle wielką tęsknotę za wydostaniem się z wojennego kotła” i zdecydował się jednak podjąć próbę powrotu do ojczyzny. Udało mu się uzyskać odpowiednie zezwolenia i wyjechać do Włoch. Stał się też nieco innym człowiekiem – okazuje uczucia ludzkie (strach, zniecierpliwienie, obawa o swój los). Z ostatniej wiadomości, którą przekazuje nam na jego temat narrator Kontry, dowiadujemy się, że Tugaj przygotowuje się do wyjazdu z Włoch do Kairu.

XV Dno nieba – epizod paraliteracki

W 1957 r. ukazała się także książka Józefa Mackiewicza, która ma zapewne najdziwniejszą historię edytorską spośród wszystkich dzieł tego pisarza: w mieście stołecznym PRL Warszawie nakładem Wydawnictwa Ministerstwa Obrony Narodowej opublikowano wspomnienia wojenne Dno nieba1. Na stronie tytułowej jako autor figurował Roman Lutosławski, lotnik Polskich Sił Zbrojnych walczących na zachodzie Europy. Mackiewicz spotkał go w Rzymie tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej, wysłuchał jego opowieści wojennych, a następnie je spisał. Wkrótce potem została podjęta próba wydania tego dzieła na Zachodzie, ale zakończyła się ona niepowodzeniem (autor miał się ukrywać pod pseudonimem Józef Roman – pseudonim składający się z imion obydwu zaangażowanych w to przedsięwzięcie panów). Gdy Lutosławski wrócił do Polski, doprowadził do wydania książki, nie konsultując tego zamiaru z Mackiewiczem (który zresztą nie miał o to pretensji). Książka miała jeszcze dwa wydania (wszystkie trzy edycje miały ponad pięćdziesiąt tysięcy nakładu, przekraczając łączny nakład wszystkich pozostałych książek Józefa Mackiewicza…)2.

Dno nieba na pewno jest adresowane do czytelnika niewymagającego szczególnie złożonych kreacji literackich – formalny autor i bohater (Lutosławski) wydaje się w istocie „antybohaterem” przeżywającym serię katastrof i z tego względu można go uznać za swoiste odwrócenie losów bohaterskich lotników znanych na przykład z Dywizjonu 303 Arkadego Fiedlera – bardziej niż sukcesami w walkach podniebnych przechwala się osiągnięciami alkoholowymi oraz rzeczywistymi lub domniemanymi sukcesami w życiu erotycznym. W dość niekorzystnym świetle ukazywana jest także armia Polski przedwojennej – z mało inteligentną kadrą dowódczą, przekonaną o własnej potędze i słabości Niemiec przechwalających się tekturowymi czołgami Wermachtu. Taka wizja Polski międzywojennej gwarantowała powieści wsparcie wydawnicze w PRL i trzykrotne, masowe nakłady3.

Szlak wojenny bohatera Dna nieba jest nietypowy. W 1939 r. trafia do obozu jenieckiego na Łotwie, następnie przez Szwecję do Francji, a po jej klęsce – do Afryki. W jego biografii pojawiają się miejsca doskonale znane Mackiewiczowi: Wilno, Baranowicze, Rzym, dolina Drawy. Niektóre epizody także wydają się autobiograficzne, na przykład opis bombardowania (widziany przez narratora „naziemnego”) przypomina naloty przeżyte przez Mackiewicza w Wiedniu w roku 1945.

Powodem, dla którego warto przypomnieć tę powieść, są właśnie fragmenty pisane charakterystycznym piórem Mackiewiczowskim, na przykład to wspomnienie bohatera z lat najmłodszych:

Pamiętam z dziecięcych lat, że kiedyś przy obiedzie matka, wiedząc o moim zamiłowaniu do map, opowiadała, że u pewnych znajomych leży na stole taka cerata, która wyobraża mapę Europy. Bardzo chciałem usiąść przy takiej ceracie. „Jak zjesz grzecznie zupę” – obiecywała mama. Potem, jak to często z matkami bywa, zapominała. Ja pamiętałem. Dopominałem się tyle razy, aż w końcu poszliśmy do tych znajomych. Nikt nie mógł zrozumieć, dlaczego się nagle rozpłakałem, gdy przed kolacją chciano położyć obrus. Sprawa się wyjaśniła z mego przerywanego płaczem bełkotu; obrusa nie położono i posadzono mnie koło Hiszpanii. Na Madrycie, pamiętam, stała solniczka, a pod filiżanką herbaty miałem Barcelonę. Później odsunąłem wszystko i przyglądałem się konturom ziem i mórz. Zawsze bardzo lubiłem mapy4.

Na uwagę zasługują dość liczne obrazki demitologizujące z codziennego życia żołnierskiego, na przykład ten, gdy narrator, wezwany do sztabu i poproszony o wypełnienie ankiety, w rubryce przeznaczonej na wpisanie osobistych życzeń, zanotował: „Latać chcę, ale proszę o przydział do sztabu, w którym mógłbym awansować”. Konsekwencją nadmiernej szczerości jest wezwanie do gabinetu dowódcy, gdzie bohater dowiaduje się, że takimi życzeniami „nas kompromituje”. W odpowiedzi pyta dowódcę: „A pan pułkownik nie chce [awansować]?”5.

1 Genezę tej książki oraz jej dzieje edytorskie relacjonuję na podstawie: S. Chosiński, Wielki nieobecny, „Esensja. Słowo i Obraz”, 2003, nr 8, https://esensja.pl/ksiazka/publicystyka/tekst.html?id=22574&strona=1#strony, dostęp 18 VII 2020 r. Informacja o Dnie nieba znajduje się także w: J. Mackiewicz, B. Toporska, Droga Pani…, Londyn 1989, s. 469.

2 R. Lutosławski, Dno nieba, Warszawa 1957. Drugie wydanie (1958 r.) nosiło ten sam tytuł. Edytorem trzeciego wydania, treściowo nieco skorygowanego, pod tytułem Przez północ do tropików, był Instytut Wydawniczy PAX (Warszawa 1969).

3 Kpt. Roman Marian Lutosławski (1900–1986), autor i bohater Dna nieba, w 1939 r. był dowódcą Eskadry Treningowej, będącej częścią 5. pułku lotniczego stacjonującego w Wilnie. Od 1943 r. był pilotem w 318. Dywizjonie Myśliwsko-Rozpoznawczym, który stacjonował w Egipcie, Palestynie i we Włoszech (piloci walczyli m.in. w okolicy Monte Cassino).

4 R. Lutosławski, Dno nieba, Warszawa 1957, s. 53.

5 Ibidem, s. 66.

XVI Sprawa pułkownika Miasojedowa. W trybach wojny

W 1962 r. nakładem londyńskiego wydawnictwa B. Świderski ukazała się powieść Sprawa pułkownika Miasojedowa, której tematyka mogła zaskoczyć czytelników przyzwyczajonych do ustalonego kręgu problemów obecnych dotychczas w utworach Józefa Mackiewicza. Z tego punktu widzenia mogło wydawać się, że pisarz sięgnął do historii niemal zamierzchłej, która przed półwieczem, w czasie pierwszej wojny światowej rozpalała umysły wielu Rosjan. Sprawa była wówczas tym bardziej zastanawiająca, że proces podpułkownika armii carskiej Sergiusza Miasojedowa, oskarżonego o szpiegostwo na rzecz Niemiec, odbył się niemal błyskawicznie – od posiedzenia sądu (oskarżonemu odmówiono prawa do obrony) do egzekucji na stoku Cytadeli warszawskiej nie minęło nawet trzydzieści godzin, a cała sprawa stała się początkiem „szpiegomanii”, która ogarnęła wszystkie walczące strony1. W latach pięćdziesiątych XX w., a także dziś, gdy od „sprawy Miasojedowa” minął ponad wiek, wydaje się ona nie mniej zawikłana niż wtedy, gdy mówiono o niej w całej Europie. Wydaje się, że sam Mackiewicz odczuwał potrzebę „wytłumaczenia” się przed czytelnikami z podjęcia takiego oryginalnego tematu, gdyż w posłowiu do swojego dzieła nieco ironicznie pisał: „Czytelnik polski, przyzwyczajony, że po polsku pisze się prawie wyłącznie o Polakach i tematach polskich, może wziąć mi za złe zarówno wybór osób, jak tematu, który mnie zafrapował” (SpM, 482)2.

Recepcja książki, jak na dzieło o tak „egzotycznej” tematyce, była zadziwiająco życzliwa. Michał Chmielowiec na mapie intelektualnej dzieł Mackiewicza umieścił powieść wśród utworów „szukających” prawdy o życiu. Zadanie, jakie pisarz przed sobą postawił, było niełatwe, tym bardziej że od czasu „sprawy Miasojedowa” minęły już dziesięciolecia i odnalezienie prawdy na temat tej historii jest coraz trudniejsze, a przecież – jak pisał Chmielowiec – nie jest sztuką bronienie ludzi „czystych ja łza”, „wielkim osiągnięciem Mackiewicza jest przekonująca obrona jednostek tak małych, że mogłyby się zdawać zerami”3.

Podobnie historię głównego bohatera powieści interpretował Michał Pawlikowski, który los Miasojedowa, po fatalnym początku wojny dla Rosjan dowodzonych przez naczelnego wodza Mikołaja Mikołajewicza, widział na miarę postaci z tragedii antycznej:

Bo opinia publiczna domagała się kozłów ofiarnych. Pierwszym z nich padł Miasojedow. Prawica nie ujęła się za nim, bo miał żonę Niemkę (może nawet Żydówkę!) i wąchał się z Żydami. Lewica nie mogła się ujmować za żandarmem… „A żandarm nie jest człowiekiem?!” – wykrzykuje zrozpaczona „nielegalna” żona Miasojedowa. Dla lewicy rosyjskiej, dla tzw. społeczeństwa, żandarm nie był człowiekiem. I dlatego nikt się nie ujął za Miasojedowem za życia i nikt nie pomyślał później o rehabilitacji niewinnie straconego4.

Taki właśnie uniwersalny wymiar dramatu Miasojedowa przyczynił się także do opublikowania kilku przekładów powieści na języki obce, m.in. na niemiecki i hiszpański5.

1

Powieść o płk. Sergiuszu Miasojedowie jest dziełem wyjątkowym w twórczości Mackiewicza. Mimo że we wszystkich jego dziełach realia życiowe, niezwykle realistyczne kreacje bohaterów, a nawet faktografia historyczna odgrywają ważną rolę – to ich bohaterami są jednak postaci, przynajmniej „formalnie” – fikcyjne. Z pewnej odmienności powieści zdawał sobie sprawę sam twórca, gdy w słowie Od autora, niewątpliwie prowokująco, pisał: „Dlaczego powieść oparta być musi koniecznie na fikcji? Nie podzielam tego zdania. Sądzę, że może być bardziej ciekawa, gdy oparta jest na prawdzie” (SpM, 482).

Główny bohater Sprawy pułkownika Miasojedowa nie ma w sobie nic z tego, co potocznie nazywamy „bohaterstwem”. Jest człowiekiem przeciętnym, swoje sukcesy wojskowe i finansowe zawdzięcza bądź to przypadkowi, bądź sprzyjającemu układowi towarzyskiemu, w którym się znalazł. Jego celem są na pewno kolejne awanse: gdy na swojej drodze spotyka miłość Eugenii, widzi w tym przede wszystkim przeszkodę dla swojej kariery: „On widział swoją przyszłość w postaci idących w górę schodów, których najwyższe stopnie ginęły w mgle niesprecyzowanych marzeń. […] A on chciał iść, piąć się na przebój! On chciał się ożenić bogato, wziąć dużo pieniędzy w posagu. Dużżżo!” (SpM, 29).

W szczytowym punkcie swojej kariery jego marzenia spełniają się i pieniędzy ma rzeczywiście bardzo dużo. Z wielkim ukontentowaniem wylicza żonie kolejne tysiące rubli, które będzie otrzymywał za przewodniczenie zarządowi towarzystwa okrętowego oraz z innych źródeł: „Razem 10 tysięcy siedemset rubli, ja. Plus gratyfikacje, plus inne bonifikaty. Teraz dodaj procenty od twego kapitału. Bój się Boga, czego można więcej chcieć!” (SpM, 92). Nie jest jednak Miasojedow stereotypowym skąpcem – lubi też wydawać pieniądze. Po przedstawieniu Klarze ich imponującego salda finansowego prezentuje także projekt „ekspensów”: wyborne mieszkanie z biurem, szeroki krąg znajomych, przyjęcia, teatry, „śnieg, sanna, rysaki”, wyborne jedzenie… Gdy już w trakcie wojny stan jego finansów załamuje się i staje się wprost „fatalny”, zrozpaczony, informuje o tym żonę.

Sprawa ewentualnego szpiegostwa Miasojedowa zostaje w powieści wyraźnie zdementowana – języczek u wagi odmierzącej jego uczciwość pod tym względem wyraźnie wskazuje: niewinny. Główny bohater powieści jest przedstawiony przede wszystkim jako ofiara intrygi – swego rodzaju „produkt”, który najbardziej nadawał się do „sprzedaży”, także medialnej, właśnie jako szpieg. Aura podejrzenia o szpiegostwo budowana jest dość konsekwentnie: od pierwszych, niemal nic nieznaczących aluzji aż po znalezienie człowieka, który zeznaje wprawdzie niekonsekwentnie i zmienia treść swoich denuncjacji, ale trafiwszy na odpowiedni czas, staje się użyteczny dla ludzi, którzy w Rosji chcą za wszelką cenę znaleźć kozła ofiarnego. Jedną z pierwszych sugestii jest pytanie płk. Jerandakowa skierowane do innego oficera: „Czy te wszystkie podejrzenia i pogłoski, tyczące pułkownika Miasojedowa oparte były istotnie na jakichś konkretnych podstawach i poszlakach czy nie?” (SpM, 221).

Bagatelizujący charakter tego pytania jest wzmacniony poprzez czas przeszły – rzecz wydaje się mieć znaczenie wyłącznie historyczne. Z biegiem kolejnych miesięcy wąski strumyk podejrzeń zmienia się w lawinę oskarżeń gromadzonych za plecami Miasojedowa. Kilka miesięcy po wybuchu wojny gen. Daniłow z rosyjskiego sztabu generalnego, po katastrofie militarnej, której doznało imperium carskie w Prusach (liczba utraconych jeńców „sięgała cyfry nienotowanej dotychczas w dziejach wojen od stworzenia świata”), rzecz przedstawia już bez ogródek: oprócz wyłączenia z odpowiedzialności naczelnego wodza, „musi być jednocześnie wskazany ktoś czy coś, co tę odpowiedzialność ponosi” (SpM, 251).

Dalej generał precyzuje swoje wypowiedzi: na kolejnych etapach psychozy szpiegowskiej, po pogromach antyżydowskich, zaczyna się zrzucanie odpowiedzialności na dowódców noszących nazwiska niemieckie, co ze względu na częstotliwość ich występowania we wszystkich rodzajach wojsk groziłoby dezorganizacją armii. Jak widać – jest więc zapotrzebowanie na winnego z dobrym, rosyjsko brzmiącym nazwiskiem. Wkrótce potem zapadają ostateczne decyzje: „Przeprowadzić dochodzenie energicznie, szybko i stanowczo”, i „sprawę załatwić szybko, możliwie jeszcze przed Wielkanocą. Dla uspokojenia opinii publicznej” (SpM, 302, 309). Już po aresztowaniu pułkownika narrator z sarkazmem poinformuje czytelników: „W taki sposób, z rozkazu naczelnego wodza, ujęty został bezpośredni sprawca klęski 10. Armii…” (SpM, 322). Zaraz po aresztowaniu odbywa się krótki proces, zapada wyrok i wykonana zostaje egzekucja winnego Sergiusza Miasojedowa.

2

W Sprawie pułkownika Miasojedowa dość często znajdziemy fragmenty będące refleksjami epickimi o charakterze historiozoficznym. Najczęściej wypowiada je narrator, a ich tematem jest kończąca się nieodwołalnie epoka. Taki niewątpliwie charakter ma epizod opowiadający o dotarciu do Wilna wiadomości o wybuchu pierwszej wojny światowej. Nad Wilejką kobiety piorą ubrania, z oddali dziecko jednej z nich niedokładnie słyszanym krzykiem przekazuje wiadomość, że jest ogłoszona „…lizacjaaa”, a ojciec dostał wezwanie do stawienia się w wojsku. Mackiewicz potrafił w oryginalny sposób oddać zaniepokojenie praczek, które wprawdzie przerywają pracę, ale dyskutując między sobą o niedosłyszanej wiadomości, zastanawiają się, czy warto debatować nad wiadomością wykrzyczaną przez dziecko. Jedyną osobą świadomą jej znaczenia wydaje się przechodząca właśnie przez most Klara Miasojedowa, która zrozumiała wiadomości i „coś ścisnęło [ją] za gardło i nie mogła się zdobyć, aby tej na dole [kobiecie] dać znać o tym, co się stało” (SpM, 226). Epizod ten narrator komentuje zdaniem: „Tak zakończył się nad tą rzeczką, przeciągnięty ponad miarę, właściwy wiek XIX, miniona epoka dziejów” (SpM, 226). Wraz z początkiem wojny zmieni się wszystko, co Mackiewicz ilustruje, odwołując się do odwiecznych zmian w przyrodzie:

Tak jak wiosna nie ustępuje przed zimą od razu, lecz ociąga się, robi wstręty, w zacienionych parowach przetrzymuje długo zwały śniegu, nawraca przymrozkami, tak też stary, skostniały wiek XIX, krok tylko po kroku ustępował przed nowym. I w cieniu jego na wpół zmurszałej już tradycji wciąż jeszcze walczący przeciwnicy oddawali poległym wrogom należny im hołd i honory (SpM, 267).

Wielokrotnie w Sprawie pułkownika Miasojedowa Mackiewicz na różne sposoby nawiązuje dialog z dziewiętnastowieczną literaturą rosyjską. Przypomnijmy kilka najbardziej oczywistych przykładów. W chwili, gdy kariera Miasojedowa ma wejść w ostatni etap, tuż przed wybuchem wojny, narrator informuje czytelnika: „Dnia 4 lipca 1914 roku w mieszkaniu Miasojedowych przy ulicy Kołokolnaja 11 doszło do niesłychanego skandalu” (SpM, 213). Nawiązanie do początku pierwszego rozdziału Anny Kareniny Lwa Tołstoja („W domu Obłońskich zapanował całkowity zamęt. Żona dowiedziała się, że mąż ma romans z Francuzką, byłą guwernantką ich dzieci, i oświadczyła, że nie może mieszkać z nim pod jednym dachem”6) jest oczywiste, zwłaszcza że przyczyny i konsekwencje obydwu „zamętów” są tożsame: romans pana domu – odejście żony.

Gier literackich z powieścią pisarza rosyjskiego jest więcej. Podczas jednej ze swoich podróży Miasojedow jest świadkiem wypadku kolejowego, w którym ginie zwrotniczy obsługujący stacyjne urządzenia („spóźnił się z ustawieniem zwrotnicy. Biegł do niej, gdy pociąg już nadchodził”. Jego towarzysz podróży, widząc rozpaczającą żonę zmarłego, najpierw chce jej wręczyć banknot,

[…] ale powstrzymał się i wręczył zawiadowcy stacji.

– Proszę oddać wdowie. Na pogrzeb… – dodał niezręcznie.

Kilku obecnych zerknęło ciekawie, by dojrzeć wartość banknotu. Miasojedow chciał pójść za przykładem swego towarzysza podróży, ale nagle uznał powtórzenie tego samego gestu za żenujące i zwrócił się tylko surowo do żandarma:

– Dopilnować mnie, żeby wszystko było w porządku (SpM, 186).

Bardzo podobny epizod znajdziemy w osiemnastym rozdziale części pierwszej Anny Kareniny: na petersburskim dworcu „stróż kolejowy, pijany czy też zanadto opatulony z powodu mrozu, nie dosłyszał cofającego się pociągu i został przejechany”7. Wroński, pod wpływem słów Anny Kareniny, która pyta o możliwość pomocy zrozpaczonej żonie zabitego, wręcza zawiadowcy stacji dwieście rubli dla wdowy. Gest ten Obłoński, brat Anny, komentuje słowami: „To bardzo ładnie, bardzo ładnie! Co za poczciwy chłopak!”8. Paralela wydaje się więc oczywista, chociaż zachowanie bohaterów jest nieco inne.

Drugą powieścią, także pisarza rosyjskiego, która expressis verbis pojawia się u Mackiewicza, są Martwe dusze Mikołaja Gogola. Jedną z postaci z otoczenia Miasojedowa jest książę Andronnikow, bohater o dość skomplikowanym statusie w świecie przedstawionym powieści – wszędobylski, dobrze poinformowany, intrygant obecny we wszystkich ministerstwach i salonach stolicy. Mackiewicz charakteryzuje go dość dokładnie:

Był to człowiek o nieokreślonym na oko wieku, niezbyt chudy, ale znowuż i nie taki, iżby powiedzieć można, że jest gruby; zachowywał wyszukane maniery towarzyskie w stosunku do ludzi, na których mu zależało aktualnie, i bywał wtedy prawie do serca przyłożyć, a też świetny causeur9. Dlatego niektórzy porównywali go do znanego bohatera powieści Gogola, Cziczikowa. Ale książę Andronnikow potrafił też być innym: okazywać najdalej posuniętą dezynwolturę, lekceważenie, oblicze łgarza i fantasty, i ci, którzy go takim znali, porównywali często do analogicznej postaci Nozdrewa, z tejże powieści (SpM, 141).

Analogia z Cziczikowem jest niezwykle precyzyjna. O bohaterze tym dowiadujemy się, że także mówi o sobie „ogólnikowymi zwrotami”, nie jest „ani tłusty, ani nazbyt chudy” i nie lubi znajdować się w centrum zainteresowania. Podobny jest też aferalny charakter działań obydwu bohaterów. Andronnikow w różnych instytucjach forsuje pomysł nawodnienia terenów rosyjskiej Azji Środkowej i udaje mu się pozyskać dla tych planów emira Buchary. Rzecz kończy się niepowodzeniem, ale nikt nie pociąga do odpowiedzialności jej inicjatora (SpM, 143). Cziczikow, bohater Gogola, jak pamiętamy, swoje „martwe dusze” planował przesiedlić w inne rejony imperium carskiego, pozyskując na ten cel specjalne fundusze:

Zakupy Cziczikowa stały się tematem rozmów. Zaczęto w mieście mówić, dyskutować, zastanawiać się nad tym, czy warto kupować chłopów na przesiedlenie. Wiele dyskusji wykazywało doskonałą znajomość rzeczy. „Naturalnie – mówili niektórzy – co do tego nie ma dwóch zdań: w południowych guberniach istotnie ziemia jest dobra i żyzna; ale jak tam będzie chłopom Cziczikowa bez wody? Przecież tam nie ma żadnej rzeki”10.

W tym wypadku wydaje się, że bohater powieści Mackiewicza kontynuuje plan bohatera Martwych dusz, uzupełniając jego niedostatek, tzn. brak wody. Pamiętamy także, że pierwowzór literacki Andronnikowa – Cziczikow także został zdemaskowany i także nie poniósł odpowiedzialności za swój czyn.

Drugie nawiązanie do powieści Gogola w Sprawie pułkownika Miasojedowa pojawia się w wypowiedzi Michelsona, wcześniej znajomego tytułowego bohatera, który podczas wyjazdu z zesłania syberyjskiego udziela takiej rady Klarze Miasojedowej-Szatkowskiej:

A te pięć rubli, co pani ma, […] to proszę wszyć, za przeproszeniem, w swoją intymną bieliznę. Bo ta główka, choć ona i carska, ale złota. Ona zawsze się przyda. Przyjaciel może zdradzić i mąż, niech Bóg broni, panią opuścić, ale ten martwy cesarz nigdy panią nie zdradzi. To już pisał wielki Gogol o kopiejce. Pani czytała Martwe dusze? No to właśnie, tak i jest w życiu, póki my żyjemy. A jak będzie, jak po nas przyjdą ludzie z innej gwiazdy, to ja nie odpowiadam (SpM, 415).

I tym razem aluzja do twórczości Gogola to niemal dosłowny cytat z Martwych dusz: ostatnia rada, jaką Paweł Cziczikow dostaje od swojego ojca przed rozpoczęciem edukacji szkolnej, dotyczy właśnie sposobu traktowania dóbr materialnych – dziedzic rodu ma starać się przypodobać nauczycielom i zwierzchnikom, nie przyjaźnić się z kolegami (a jeżeli już koniecznie „ma to przyjść”, to tylko z bogatymi, żeby się na coś przydali), ma nie częstować nikogo („lepiej rób tak, żeby ciebie częstowali”), a przede wszystkim: „chowaj i ciułaj kopiejki, to najpewniejsza rzecz na świecie. Kolega albo przyjaciel oszuka cię i w biedzie pierwszy cię wyda, a kopiejka nie wyda, w jakiejkolwiek byś się biedzie znalazł. Wszystko zrobisz i wszystko możesz pokonać na świecie kopiejką”11.

Wydaje się, że wszystkie te nawiązania do twórczości Tołstoja i Gogola są przede wszystkim przemyślanym elementem kreacji świata przedstawionego w powieści. Skoro jej bohaterami są w większości Rosjanie, to naturalne jest, że powinni oni myśleć kategoriami bliskimi kulturze tego narodu. Na pewno obecność tych epizodów wiązała się także ze szczególną sympatią Mackiewicza do literatury rosyjskiej. Nie bez powodu jeden z bohaterów powieści wygłasza pogląd, że oddaje ona „prawdę życia” (w opozycji do literatury francuskiej, która ma oddawać anegdotę życia; SpM, 387)12.

Intertekstualność Sprawy pułkownika Miasojedowa ma na celu także przedstawienie pewnych typowych sytuacji (rozpad małżeństwa) i typów bohaterów (Cziczikow) doskonale rozpoznawalnych dla czytelników wywodzących się z kręgu kultury rosyjskiej lub przynajmniej znających literaturę tego narodu. Wyżej przedstawione przykłady wchodzenia w dialog z literaturą Tołstoja i Gogola rozgrywają się na różnych poziomach. O ile przywołanie postaci Cziczikowa wydaje się prostą analogią z bohaterem powieści Mackiewicza, o tyle w pozostałych wypadkach rzecz jest bardziej skomplikowana.

Wypadek kolejowy i reakcja na tragedię mają być z pewnością elementem charakterystyki Miasojedowa, który pod pewnymi względami może przypominać Wrońskiego z Anny Kareniny (obydwaj bohaterowie są żołnierzami, podobnie instrumentalnie traktują kobiety, chcą się przede wszystkim cieszyć życiem). W sytuacji świadka tragedii ludzkiej bardziej humanitarnie potrafi zachować się jednak Wroński, który wspomaga wdowę (chociaż nie czyni tego całkiem spontanicznie, bo zmotywowany jest obecnością i zachętą Anny).

Aluzja do „pochwały kopiejki” z Martwych dusz w dziele Mackiewicza realizuje się na poziomie bardzo praktycznym. W powieści Gogola Paweł Cziczikow traktuje zalecenia ojca niezmiernie serio – jako zadany mu program życiowy. Dalsze lata wypełnione są zabieganiem o pomnożenie kolejnych kopiejek, co sprawia, że bohater jest dość mroczną postacią powieści. W Sprawie pułkownika Miasojedowa zalecenia wygłaszane przez Michelsona nie zmieniają bohaterów w maszyny do produkowania pieniędzy, które służą im przede wszystkim do zachowania życia i do wyrwania się z Rosji ogarniętej rebelią bolszewicką.

Nieco podobny charakter mogą mieć pojawiające się w powieści Mackiewicza liczne sentencje, złote myśli, niekiedy stylizowane na folklor – przypomnijmy kilka z nich. Mysogorski: „Czy pan idzie, powiedzmy, po 11. linii Wasiljewskiego Ostrowa w Petersburgu, czy po Miasnickiej w Moskwie, czy po prospekcie w Ekaterynosławiu, czy po jakiejś tam Bołchowskiej w Orle… wszędzie to samo: spotyka pan raz człowieka, raz świnię”. (SpM, 35) Właścicielka domu publicznego w Wilnie: „ludzie dzielą się tylko na indywidualne charaktery, a nie na religie, rasy i narodowości” (SpM, 196). Ktoś z obecnych w otoczeniu ministra Suchomlinowa: „Przemijają nie tylko lata. Przemijają domy, lasy, łąki, drogi, nawet rzeki przeminą. Ale trzy rzeczy nie przemijają na naszej planecie: morze, góry i niebo” (SpM, 75). Złota myśl cytowana jako wypowiedź mędrca szyickiego: „mądrość nie polega na odróżnianiu zła od dobra; to potrafi nawet kot. Mądrość polega na tym, by z dwóch dóbr wybrać lepsze, a z dwóch zeł wybrać mniejsze” (SpM, 146). Sentencje te są często pewnego rodzaju podsumowaniem prowadzonych dialogów, efektowną puentą, która ma zakończyć rozmowę, a ich podstawowy sens zmierza do sformułowania możliwie najbardziej ogólnej uwagi na temat natury człowieka. Wydaje się, że zdecydowana większość z nich to maksymy samego Mackiewicza – przynajmniej niektóre odzwierciedlają jego poglądy.

3

Mniej więcej połowa fabuły Sprawy pułkownika Miasojedowa rozgrywa się w czasie wojen światowych: pierwszej i drugiej. Oprócz tragicznych faktów przemawiających do czytelnika grozą nieodłącznie związaną z przebiegiem konfliktów zbrojnych w powieści znajdziemy także mniej lub bardziej obszerne passusy, które istotę wojny komentują w zasadzie w oderwaniu od wydarzeń powieściowych. Najobszerniejszy z nich i najbardziej głęboki pod względem obecnych w nim kontekstów rozpatruje ją w kontekście kategorii szczególnie przez pisarza cenionej – Prawdy:

Wojna jest zwielokrotnionym uzewnętrznieniem tych namiętności ludzkich, które podczas pokoju drzemią nieuzewnętrznione. […] Ale te same namiętności, które wojną kierują, odtrącają obiektywizm brutalnym łokciem. Do wydawania opinii powołany jest rzeczoznawca o mentalności feldfebla, który w razie potrzeby nie zawaha się naukowej prawdzie pogrozić kułakiem. A wtedy staje ona na baczność i włącza się do szeregu, bo uczeni historycy są zazwyczaj słabej kondycji fizycznej i obawiają się narodowej pięści. To, co się dzieje po obydwu stronach frontu, wie tylko niebo. […]

Tymczasem wojna zaczyna się w rzeczywistości od tego, że łamie kości wszelkim usankcjonowanym kategoriom, sztywnym kanonom. Zmiata na swej drodze bariery dzielące bohaterstwo od tchórzostwa, szlachetność od podłości, słuszną od niesłusznej sprawy, wrzucając razem do jednego dołu, rowu strzeleckiego, leju od pocisku. Nigdy człowiek nie pozbywa się tak gruntownie uniformizmu, jak właśnie w czasie, gdy miliony ludzi wtłoczone zostają w uniformy (SpM, 235).

Powyższy „poemat o wojnie” jest w istocie lamentem nad utraconym pokojem, z którym Prawdzie było jednak bardziej po drodze. Fragment ten ma także wymiar głęboko antropologiczny – jest wyrażeniem przekonania o niedoskonałości natury ludzkiej: zło drzemie w człowieku, mniej lub bardziej ukryte. Wojna tylko je ujawnia i pozwala mu zaistnieć w świecie. Prawda – rzeczywista bohaterka tego tekstu – jawi się jako kategoria delikatna, wymagająca pewnej subtelności w odbiorze. Co ciekawe, autor deklaruje także swoje przywiązanie do „usankcjonowanych kategorii i sztywnych kanonów” oraz „uniformizmu”, w których widzi szansę właśnie na obronę Prawdy13. Wydaje się, że Józefa Mackiewicza, między innymi w kontekście powyższego fragmentu i deklarowanej obrony najważniejszych wartości, jasnych kryteriów i oczywistych kategorii, można uznać za klasyka, w swoim programie bliskiego Przesłaniu Pan Cogito Zbigniewa Herberta.

Wojna jest obecna w Sprawie pułkownika Miasojedowa także w formie mniej poetyckich obrazów. W pięćdziesiątym rozdziale powieści Mackiewicz umieszcza epizod wojenny przedstawiający śmierć żołnierza Trofimowa, który zginął blisko okopu podczas próby wyciągnięcia z rzeki osobliwego zjawiska przyrodniczego. Opowiada o nim przyjaciel zabitego:

Była taka rzecz: orzeł-rybołów, wielkich rozmiarów, zapewne przelotny, musiał ujrzeć szczupaka tuż pod powierzchnią wody; runął nań z góry i wbił swe szpony w rybę. Szczupak był jednak również rozmiarów, i zapewne siły, niezwykłej. Zaczął ciągnąć w głąb. Orłowi zabrakło mocy, aby go unieść w powietrze, a nie potrafił już rozewrzeć szponów, które w walce jeszcze zaciskał, nikt nie wie, gdzie się to odbyło i jak długo trwać mogło śmiertelne zmaganie. Ptak musiał w końcu zmordować mięśnie potężnych skrzydeł. Ryba przeciągnęła i zatopiła go w głębi wód. Ale sama się już uwolnić nie zdołała. Po pewnym czasie zdechła i oto wypłynęła z ptakiem na powierzchnię. Prąd rzeki przygnał to niezwykłe zjawisko na okop (SpM, 264).

Wydaje się, że wydarzenie to jest parabolą zapowiadającą tragiczny finał kilku wątków powieściowych – w pierwszej kolejności tego wojennego: zmagania militarne, które miały się zakończyć w ciągu paru miesięcy, przeciągają się na ponad cztery lata, a ich efektem jest katastrofa trzech mocarstw europejskich. Sama historia o orle i rybie jest w powieści powtarzana kilkakrotnie, a Miasojedow opowiada ją najpierw Eugenii14, a potem w trakcie oficerskiego spotkania towarzyskiego, nieco ubarwiając wydarzenie i czyniąc siebie jego świadkiem (SpM, 266, 316). Co ciekawe, dzieje się to tuż przed aresztowaniem, tak jakby tytułowy bohater powieści zapowiadał swój koniec.

Wojna jest także dla niektórych indywiduów okazją do wzbogacenia się. W sprawie pułkownika Miasojedowa w takiej roli występuje malarz Maliuszin, który wyjaśnia, że żołnierzem w czasie wojny być nie może, bo jest jedynym żywicielem rodziny, opiekującym się matką („nie wiadomo było, czy mówi prawdę, czy kpi. Nikt o jego matce nigdy nie słyszał. Ale samo słowo było poważne, więc milczeli”; SpM, 283). Bohater ten jest przykładem wzorcowego cynika – dla swojej korzyści potrafi poświęcić wszystko. Tłumacząc Miasojedowowi kulisy dochodowego zlecenia, które właśnie otrzymał, rozpoczyna od krótkiego wykładu na temat teologii malarstwa ikonowego. Czytelnik może się więc dowiedzieć, że ta odmiana sztuki jest oknem, „poprzez które człowiek prawosławny widzi Boga, Chrystusa, Maryję, czy jakiegoś świętego, takim, jakim on jest w rzeczywistości w niebie” (SpM, 284). Ikon nie maluje się z pejzażu, ponieważ przedstawiają rzeczywistość niebiańską – jest to więc sytuacja zupełnie inna: „jak u katolików byle Dürer, Filippo Lippi, czy Stefan Lochner, może sobie pozwolić na malowanie Matki Bożej według twarzy swojej dziewczynki, z którą sypia” (SpM, 284).

Po wygłoszeniu tej mowy apologetycznej Maliuszin informuje swojego rozmówcę, że zlecono mu namalowanie żołnierzom carskim objawienia Matki Bożej, które miało mieć miejsce w okolicach Augustowa. Aby poznać pejzaż i inne realia miejscowe, otrzymał od zleceniodawców „naiwniaków” „grubszą zaliczkę”. Wykorzysta te pieniądze jednak w inny, sobie znany sposób, gdyż przecież wie, „jak wygląda śnieg, las i żołnierze”. Natomiast cel swojej aktualnej twórczości artystycznej wykłada w kilku zwięzłych zdaniach: „Odmalowuję wojnę dla podniesienia patriotycznych uczuć. Przede wszystkim dla czasopisma »Ogoniok«. Masę pieniędzy już zarobiłem na wojnie. Daj jej Boże zdrowie. Chociaż jej jeszcze na oczy nie widziałem, a nie bardzo mam ochotę widzieć” (SpM, 283)15.

W powieści Mackiewicza znajdziemy także inne przykłady obrazów propagandowych pierwszej wojny, obecnej m.in. na plakatach „o prymitywnym rysunku i takichże barwach”, tworzonych zapewne przez artystycznych kolegów Maliuszina. W grafikach tego rodzaju krwią „ociekały trupy Niemców i Austriaków”, kozak jedną szablą wycinał szwadron dragonów niemieckich, pilot rosyjski śmigłem aeroplanu „wierci dziurę” w zeppelinie niemieckim, a nieprzyjaciel porzuca armaty na widok oddziału piechoty kierowanego „pod wodzą brodatego popa z niesionym krzyżem”.

Śmierć u Mackiewicza jest, można powiedzieć, naturalną konsekwencją wojny. W powieści znajdziemy liczne opisy zabijania, umierania oraz ich finalnego efektu – martwych, często na różne sposoby zniekształconych ciał. Szczególne nagromadzenie obrazów tanatycznych występuje w końcowej części powieści, w epizodach ukazujących bombardowanie Drezna. Tekst ten, mimo że objętościowo zajmuje tylko osiem stron, jest wręcz porażający. Autor zasadniczo nie epatuje pojedynczą śmiercią kolejnych z tysięcy ofiar, lecz koncentruje się raczej na globalnym spojrzeniu na strukturę miasta i na reakcjach większych grup ludzi:

Przez jedną, jedyną, jakże długą w nadziei minutę zdawało się, że pierwsza fala nalotu zelżała. Ale w następnej minucie przyszła druga. A po drugiej trzecia, jeszcze gorsza od tamtych. Było za późno do rzeki. Nie było przejścia. Gdziekolwiek się zwrócić, stała ściana ognia. Za chwilę zaczął się już palić asfalt pod nogami. Ludzie robili skoki jak małpy, biegli, zawracali, znowu skakali, padali martwi. Opodal był zbiornik wody. Jeden z tych licznych, wybudowanych na nieszczęście ludzkie, w całym mieście. O cementowych wysokich ścianach, które prostopadle spadały na głębokość dwóch i pół metra. Ludzie, matki, dzieci, na których paliły się ubrania, wszystko rzucało się i skakało w wodę na oślep. Tam, nie mogąc zgruntować, tonęli jedni pod drugimi, a powrotu nie było, bo odpychali ich od brzegu ci, którzy chcieli jeszcze wskoczyć. Zwierzęca panika pozbawiała rozsądku, a słów nikt nie słyszał (SpM, 473).

Zagłada miasta przedstawiona jest w stylu niemal reporterskim, w konwencji bardzo zróżnicowanej pod względem stylistycznym. Zdania są różnej długości, pozbawione raczej typowych środków artystycznych, takich jak metafory, porównania, powtórzenia, enumeracja. Sama zaś śmierć ukazywana jest jako zjawisko masowe, dotykające tysięcy mieszkańców16. Rozbudowany epizod drezdeński jest swego rodzaju podsumowaniem całej powieści ukazującym konsekwencje nowoczesnego konfliktu wojennego, który przeradza się w totalną zagładę miasta.

1 Współczesny stan wiedzy na temat sprawy ppłk. Miasojedowa zob.: W.C. Fuller, Prawdziwy koniec carskiej Rosji. Szpiegomania i zmierzch imperium, tłum. M. Kittel, Warszawa 2008.

2 Kilka lat później ukazał się niemiecki przekład powieści (Der Oberst. Die Affäre Mjassojedow. Ein historischer, München 1967).

3 M. Chmielowiec (ps. Michał Sambor), Nasza sprawa, „Wiadomości” (Londyn) 1963, nr 10, s. 1.

4 M.K. Pawlikowski, Powieść o rosyjskim Dreyfusie, „Kultura” (Paryż) 1963, nr 4, s. 137.

5 Nie udało się znaleźć informacji o ewentualnym tłumaczeniu powieści na język rosyjski, a wydaje się, że jej publikacja właśnie w tym języku mogłaby być prawdziwym wydarzeniem – nie tylko literackim.

6 L. Tołstoj, Anna Karenina, tłum. K. Iłłakowiczówna, t. 1, Warszawa 1988, s. 7.

7 Ibidem, s. 75.

8 Ibidem, s. 76.

9 Causeur (fr.) – gawędziarz.

10 M. Gogol, Martwe dusze, przeł. W. Broniewski, Warszawa–Wrocław–Kraków 1998, s. 187.

11 Ibidem, s. 278.

12 Na temat aluzji literackich u Mackiewicza zob.: W. Lewandowski, Józef Mackiewicz…, m.in. rozdz. Aluzja rosyjska, s. 191–231.

13 W innym miejscu powieści gen. Januszkiewicz (skądinąd postać nie całkiem jednoznaczna) staje w obronie innej ważnej kategorii: „Wojna jest w gruncie bezprawiem. Pan wie, na czym wojna się opiera i z czego żyje? Z bezprawia” (SpM, 306).

14 Eugenia powtarza opowieść kucharce, która dziwną historię rozumie w kontekście zmagań wojennych: „żeby czasami i ta wojna nie skończyła się ot tak: jak wczepią się siebie, to gotowi obydwa pójść na dno” (SpM, 267).

15 Maliuszyn w swojej interesowności może przypominać Sienkiewiczowskich Maćka z Bogdańca lub Rzędziana, z tym że ci bohaterowie jednak narażali swoje życie i widzieli wojnę.

16 W ostatnim akapicie rozdziału o bombardowaniu Drezna Mackiewicz pisze: „W rezultacie nie wiadomo, czy Klara dowiedziała się w końcu, że liczba ofiar zbombardowanego Drezna znacznie przewyższała liczbę ofiar w Hiroszimie?” (SpM, 479). Wedle dzisiejszego stanu wiedzy w Dreźnie zginęło do 25 tys. mieszkańców, czyli mniej więcej jedna trzecia liczby ofiar Hiroszimy.

XVII Lewa wolna. Inny rok 1920

W 1965 r. nakładem Polskiej Fundacji Kulturalnej ukazała się kolejna powieść Mackiewicza – Lewa wolna. Tym razem pisarz wrócił do „tematu polskiego” – wydarzenia powieściowe związane są z wojną roku 1920. Publikację tego dzieła odnotował Adam Pragier na łamach „Wiadomości”:

Radością pisarza jest, gdy książka jego nie tonie w obojętnym milczeniu, niby kamień rzucony w wodę, lecz znajduje żywy odgłos. Im więcej odgłosów, tym lepiej, choćby nawet nie wszystkie były przychylne. Takie są właśnie koleje Lewej wolnej Józefa Mackiewicza. Obok wielu słów uznania spotkała się ta książka z potępieniem, a nawet z protestami1.

Powyższe słowa odnosiły się do gwałtownego sporu o tę powieść, którego kwintesencją była broszura W obronie prawdy historycznej – pokłosie serii zebrań z udziałem przedstawicieli stowarzyszeń polskich w Londynie, a zwłaszcza Federacji Światowej Stowarzyszenia Polskich Kombatantów2. We wstępie do publikacji sugerowano dość przemyślny i nieuczciwy proceder wprowadzenia przez wydawcę (Polską Fundację Kulturalną) powieści na rynek księgarski:

Poprzedzono ją wiele mówiącą reklamą, która musiała zmylić czytelników. Miast podkreślić kontrowersyjny charakter książki Mackiewicza, nazwano ją w ogłoszeniu „pierwszym w powieściowej literaturze polskiej eposem historycznym o przełomie lat 1918–1920”, stwierdzono, że jest to szczytowe osiągnięcie poczytnego pisarza i rewelacja literacka wysokiej klasy. Powieść na miarę głośnych arcydzieł literatury światowej. Ogłoszenia te, ukazujące się w organach Polskiej Fundacji Kulturalnej („Dziennik Polski” i „Tydzień Polski”) mogły czytelnikom nasunąć przypuszczenie, że wydawca – instytucja publiczna, związana z polskim niepodległościowym kierownictwem politycznym – nie dostrzega w tej książce żadnych istotnych momentów, które by należało ocenić negatywnie z polskiego punktu widzenia3.

Broszura zawierała obszerny referat Stanisława Biegańskiego, który gromadził najważniejsze zarzuty wobec powieści Mackiewicza: przedstawienie wojny przede wszystkim z punktu widzenia interesów rosyjskich i sowieckich, zniekształcanie i poniżanie działań władz państwa polskiego oraz wojska polskiego, a szczególnie pomniejszanie ich zasług podczas Cudu nad Wisłą oraz nieuczciwe posługiwanie się źródłami i cytatami. W tle wypowiedzi zamieszczonych w broszurze przypomniano także postawę Mackiewicza podczas ostatniej wojny, przeciwstawiając ją zachowaniu reszty społeczeństwa polskiego.

Istota sporu o Lewą wolną dotyczyła w istocie problemu pozaliterackiego – szczególne oburzenie budziły dość obszernie przedstawione przez Mackiewicza negocjacje w Białowieży i Mikaszewiczach (obecnie południowa Białoruś), gdzie latem i jesienią 1919 r. były prowadzone tajne rozmowy polsko-sowieckie, podczas których zdecydowano o przerwaniu ofensywy polskiej w celu dania bolszewikom czasu na pokonanie dowodzonych przez gen. Denikina wojsk Armii Ochotniczej, odnoszących wtedy największe sukcesy i zagrażających nawet Moskwie4. Mackiewicz w swojej powieści konsekwentnie przedstawia te rozmowy jako efekt ponadnarodowej sympatii socjalistycznej między Piłsudskim i Leninem. Negocjator ze strony sowieckiej Julian Marchlewski, który przybywa tajnie do Warszawy jeszcze w maju 1919 r., rozpoczyna swoje wystąpienie od złożenia następującej oferty:

– Możemy się kłócić – mówił – zwalczać nawet nawzajem. Ale nie możemy sobie wyobrazić, aby przywódcy Polskiej Partii Socjalistycznej, aby Józef Piłsudski, twórca ongiś Organizacji Bojowej PPS, bohater manifestacji zbrojnej na Grzybowie w 1904, „krwawej środy”, zamachu na Skałona, na wołyński pułk lejbgwardii pod Łapami w 1907, na pociągi pod Pruszkowem, Rogowem i Bezdanami, mógł się dzisiaj zdecydować na popieranie bezpośrednie czy chociażby pośrednie w jakimś stopniu carskich generałów, admirałów i żandarmów! Wasze oddziały posuwają się w głąb Rosji… (Lw, 104).

Kilka zdań dalej powieściowy Marchlewski precyzuje: „[…] w imię uczciwości socjalistycznej, i zresztą zdrowego rozsądku, nie możecie przecie podtrzymywać Kołczaka, czy Denikina!” (Lw, 104), a narrator jeszcze bardziej jednoznacznie kieruje zarzut:

Tajny wysłannik Lenina trafił na grunt podatny. Właściwie jego patetyczna elokwencja była nawet zbyteczna. Gdyż wódz naczelny i naczelnik państwa zarazem, pomijając wszelkie inne koncepcje polityczno-strategiczne i osobiste aspiracje, odczuwał nieprzepartą awersję przede wszystkim do „białej” Rosji, z którą walczył przez całe swoje życie. Jeżeli więc chodziło o ten wyłącznie odcinek polityczny, nie było trudno znaleźć i ustalić wspólną platformę pomiędzy interesem rewolucji bolszewickiej i poglądem naczelnika państwa na interes nowo powstałej Polski (Lw, 104).

Oskarżenie jest więc jasne: za utrwalenie władzy bolszewickiej w Rosji odpowiada Józef Piłsudski. O ile negocjacje w 1919 r. są potwierdzone przez historyków i ujawniono je już w dwudziestoleciu, o tyle Mackiewicz idzie jeszcze dalej i sugeruje, że wstrzymanie walk i podjęcie rozmów pokojowych w Rydze jesienią 1920 r., już po Cudzie nad Wisłą, było poprzedzone także jakimś dogadaniem się z bolszewikami, którym w tym czasie zagrażały oddziały gen. Piotra Wrangla. Już 8 września Józef Piłsudski odrzucił zdecydowanie możliwość porozumienia wojskowego z wysłannikiem dowódcy białogwardzistów rosyjskich. Wiadomo, że negocjatorzy polscy przybyli do Rygi już 16 września, a rozpoczęcie oficjalnych rozmów nastąpiło 21 września, a więc na początku bitwy nad Niemnem, która przypieczętowała zwycięstwo polskie. Wiadomo, że tydzień później dyplomata sowiecki raportował z Berlina, iż otrzymał od wysłannika socjalistycznego wicepremiera rządu polskiego ofertę „poważnych rozmów, w których ustalone zostałyby jak najszybciej warunki realnego pokoju między Polską a Rosją Sowiecką. 12 października zawarto rozejm, który umożliwiał bolszewikom pokonanie oddziałów białogwardyjskich i ostateczne okrzepnięcie ich państwa5. Wszystko więc wskazuje na to, że Mackiewicz w swojej powieści trafnie przedstawiał genezę pertraktacji polsko-sowieckich, których efektem był traktat podpisany w Rydze.

Krytyczny obraz Piłsudskiego w Lewej wolnej nie był kreacją przypadkową. Wydaje się, że dość dokładnie i konsekwentnie wiąże się on z poglądami Józefa Mackiewicza, także tymi z czasów przedwojennych. Kamieniem węgielnym jego związków ze środowiskiem krajowców było wszakże przekonanie, że przyczyną wielkiego zła dotykającego ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego jest rozbiór jego najważniejszych dóbr między Polskę, Związek Sowiecki i Litwę. Jednym z bezpośrednich powodów tego podziału był niewątpliwie traktat ryski ustanawiający granicę polsko-sowiecką. Uznanie, że to Piłsudski ponosi odpowiedzialność za ten pakt legitymizujący władzę bolszewicką nad wschodnią częścią Wielkiego Księstwa, było więc próbą nazwania przyczyny zła, która sprawiła, że na dawnym jednolitym organizmie politycznym pojawiły się granice6. Z takim obrazem naczelnika państwa wiąże się konsekwentne przypominanie wszystkich jego niepowodzeń i zachowań rzucających cień lub pozwalających dwuznacznie oceniać legendę genialnego polityka. Jedna z bohaterek, słysząc nazwisko naczelnika, dopytuje: „O jakiego to Piłsudskiego chodzi? […] O tego, co napadał na pociągi?” (Lw, 36). W powieści znajdziemy m.in. informację o zachowaniu Piłsudskiego w przeddzień Bitwy Warszawskiej:

[…] wódz naczelny opuścił Warszawę, udając się do „Grupy Uderzeniowej” koncentrowanej pod Dęblinem, i pozostawił całość operacji w rękach szefa sztabu gen. Rozwadowskiego, dowódcy frontu gen. Hallera oraz wojskowego doradcy francuskiego gen. Weyganda (Lw, 335).

Częstym argumentem usprawiedliwiającym przerwanie ofensywy armii polskiej jest przypominanie, że wojsko to goniło nieprzyjaciela ostatkiem sił, bez większych zapasów amunicji i wyposażenia wojskowego, a wróg nie był tak naprawdę do końca rozbity. Mackiewicz zarówno w Lewej wolnej, jak i w późniejszej publicystyce przeciwstawiał się takim opiniom. W 1977 r. tak pisał o wyposażeniu armii polskiej w sierpniu 1920 r.:

Z osobistych, najskromniejszych obserwacji z wysokości siodła szeregowego ułana pamiętam, jak po klęsce lipcowej i przebyciu rozpaczliwego odwrotu w straży tylnej, osłaniającej cofające się wojska przed napierającym bolszewickim III Konnym Korpusem Gaja, het od Dźwiny… – po dotarciu do Warszawy przebyliśmy na błoniu Mokotowskim prawdziwą metamorfozę. Otrzymaliśmy nowe jak z igły bluzy, płaszcze angielskie, spodnie francuskie z jakimś czerwonym kantem, pasy, patrontasze, koce amerykańskie, nowe siodła, karabiny angielskie i amunicji po gardło! Świeże konie (pogadywano, że z demobilu amerykańskiego). Doszło do takich „szykan”, że szwadrony uzyskały jednolitą maść koni: tak np. 1. kasztany i gniade, 2. kare etc. Co już było w tamtejszej wojnie luksusem nie lada. Tylko szablę zachował każdy ułan własną. – Opisałem to w powieści pt. Lewa wolna7.

Atak na powieść Mackiewicza ze strony środowiska emigracji londyńskiej, szczególnie przywiązanego do kultu Marszałka, wynikał zatem przede wszystkim z krytycznego obrazu Piłsudskiego jako polityka odpowiedzialnego za negocjacje w sprawie polskiej granicy wschodniej. Kwestia ta pojawia się szczególnie pod koniec powieści, podczas wielkiej dysputy politycznej, którą można by nazwać „rozmową dwóch wujów” (Stefana i Jerzego). Poglądy krytyczne wobec Piłsudskiego głosi powieściowy wuj Jerzy:

[…] centralnym momentem tak zwanych preliminariów ryskich jest data 12 października, która pozwoliła bolszewikom odetchnąć i skoncentrować wszystko, co jeszcze u nich pozostało dla rozbicia Wrangla. Czy w tym względzie doszło poprzednio do jakowychś tajnych porozumień pomiędzy Piłsudskim i Leninem, jak to było rok temu, „szara eminencja” nie wie. Wiele na to wskazuje. Choć fakt, że w Rydze znalazł się ten sam Kossakowski, który rokował z Marchlewskim w Mikaszewiczach, nie jest jeszcze dowodem przekonującym. To nieważne. Zresztą sam Lenin przyznał pośrednio kilka dni temu, gdy powiedział, że: „wystarczyłoby w zupełności kilku tygodni… a wisielibyśmy wszyscy na przydrożnych drzewach”… (Lw, 444)

Polemika z utrwalonym od kilku dziesięcioleci obrazem, a nawet mitem wojny roku 1920 na pewno była jednym z ważnych aspektów powieści. Tradycyjna metafora Cud nad Wisłą8, którą określamy to starcie, także jest w Lewej wolnej kontestowana. W pierwszym akapicie powieści dziewięćdziesięciopięcioletni Mamert udziela rad swojemu wnukowi, wygłaszając przy okazji swoiste „przesłanie życiowe”: „Pamiętaj jedno, bo może się już nie zobaczymy: Nie ma cudów na świecie” (Lw, 7). W tym kontekście, polemicznym wobec ówczesnej oficjalnej historiozofii, należałoby także widzieć tytuł jednej z dwunastu części powieści – Nie ma cudów.

Warto przypomnieć, że w obronie powieści Mackiewicza z Londynu głos zabrał Marian Hemar, pisząc satyrę Na uchwałę, wyśmiewającą „ciała zbiorowe”, które uchwalały protesty przeciwko powieści. Protesty te nie były jednak, cytując słowa poety lwowskiego: nemine contradicente (jednogłośne); większość recenzentów próbowała dostrzec w Lewej wolnej coś więcej aniżeli echo literackie sporu historycznego.

Wiersz Mariana Hemara Na uchwałę, „Wiadomości” 1969, nr 48

Uwagi do powieści Mackiewicza zawarte we wspomnianej książce W obronie prawdy historycznej, tak jak to wcześniej zaznaczyłem, miały charakter pozaliteracki, a w zasadzie – jawnie polityczny. Z tym większą uwagą warto wsłuchać się w głos recenzentów, którzy w Lewej wolnej widzieli przede wszystkim powieść historyczną, ukazującą inny, niż to było utrwalone w naszej literaturze, obraz wojny polsko-bolszewickiej. Niekiedy odczuwali oni pewien rodzaj zażenowania z powodu zarzutów kierowanych pod adresem pisarza. Bohdan Brodziński, przypominając listę zarzutów „politycznych”, ironicznie komentował je słowami: „Przytomny obserwator z miejsca zauważy, że analogiczna dyskusja, operująca analogicznymi argumentami, mogłaby się śmiało dziś toczyć w lokalu »Trybuny Ludu«, a jej uczestnikami mogliby być pp. Kliszko, Werblan i Starewicz…”9. Wcześniej wspomniany Adam Pragier doceniał spokojny realizm w opisie przygód bohaterów powieści:

Padło także wiele zarzutów w związku z opisami przygód wojennych Karola Krotowskiego i kilku ułanów, jego przyjaciół. Pono nie wiedzą, o co się biją, nie wspominają o ojczyźnie, nie mają kultu wodza, a za to często wymawiają brzydkie wyrazy po kilka razy. Nie wydają mi się te zarzuty uzasadnione. Rzeczywiście o ojczyźnie nic nie mówią – ale się za nią biją. Nie widzimy ani jednego wypadku tchórzostwa czy załamania się. Nieraz się strasznie boją, ale strach zawsze umieją pokonać. Wychodzą z wielu opresji z dobrym „morale”. A są to przecie chłopcy poniżej 20 lat10.

Jednym z zarzutów kierowanych pod adresem książki Mackiewicza była obecność wśród żołnierzy walczących przeciwko bolszewikom także narodowości niepolskich. Brodziński widział w tej tendencji pozostałość przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, głoszącej wolność dla wszystkich jej obywateli, niezależnie od przynależności etnicznej, czego „dzisiejsze prymitywy ludzkie, wykształcone na Hitlerze i Stalinie, nie są w stanie […] pojąć”.

Echa londyńskich sporów wracały w recenzji Wita Tarnawskiego, który bardzo pozytywnie oceniając powieść, zgłaszał pewne uwagi do relacji między światem fikcji powieściowej a „rozprawą historyczno-polityczną”. Ten drugi aspekt Lewej wolnej oceniał krytycznie, diagnozując, że jest on wyobcowany ze struktury powieści i jako taki wypada dość nienaturalnie na jej tle. Michał Chmielowiec dostrzegał w powieści „antyromantyczną wizję wojny”, w której szczególnie cenne jest to, że:

Mackiewicz nie ukrywa wielu innych wstydliwych spraw: że motywy zaciągania się do wojska polskiego nie u wszystkich obrońców ojczyzny były najszlachetniejsze, że w wojsku tym odchodziła niekiedy spekulacja, że zdarzały się rabunki, że pętał się w nim element kryminalny, że bywały chwile demoralizacji, wiania, paniki, że tu i ówdzie powieszono Bogu ducha winnego Żydka (jako że „Żydzi sprzyjają bolszewizmowi” – z drugiej strony Żyd Abramek jest lubiany w szwadronie ułanów polskich!), że pewna wioska wyzwolona spod bolszewików witała Polaków serdecznie nie tyle jako oswobodzicieli, ile pod wpływem ulgi, gdy dość przypadkowo rozwiały się obawy o możliwe z ich strony represje, że wojna zupełnie inaczej wygląda „z konia oficerskiego” niż „z konia ułańskiego”, że w zwycięstwie oręża polskiego brały też pewien udział niepolskie formacje antybolszewickie itd. itd.11

1

Próbując spojrzeć na powieść Mackiewicza od strony walorów literackich, warto przede wszystkim docenić jej przemyślaną kompozycję, wyrażającą się w umiejętnym skorelowaniu wątku historycznego z przygodami wojennymi bohaterów. Model powieści, sprawdzony wcześniej w Drodze donikąd, Kontrze i Sprawie pułkownika Miasojedowa, tym razem pisarz wykorzystał do przedstawienia panoramy wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Czas wydarzeń powieściowych to mniej więcej dwanaście miesięcy: od końca 1919 r. do grudnia następnego roku. Informacje historyczne ukazują tło międzynarodowe walk, prowadzone negocjacje, wydarzenia w sztabach wojskowych dowodzących armiami oraz działania militarne na zmieniających się frontach wojny. Bohaterami tego dalekiego planu są po stronie bolszewickiej między innymi: Lenin, Stalin, Trocki, Marchlewski, Dzierżyński, Tuchaczewski, Gaj-Chan, a po stronie polskiej: Piłsudski, Sikorski, Witos, Haller (Stanisław) oraz dziesiątki mniej znaczących postaci biorących udział w działaniach politycznych i militarnych.

Wszystko to sprawia, że czytelnik dość dokładnie poznaje przebieg kampanii wojennej widzianej z perspektywy narratora-historyka, a także działania „białych” Rosjan przeciwstawiających się rewolucji bolszewickiej w swoim kraju. Na tym tle przedstawione są losy bohaterów fikcyjnych, spośród których na pierwszym planie znajduje się Karol Krotowski, a towarzyszą mu Wacław Ruczetta, Józef Karaś, Paweł Zybienko, Brąkiewicz; na nieco dalszym tle znajdują się Leoś Wasilewski, kozak doński Dymitr Biełkin, lwowiak Tarkowski, krakus Władzio Jabłonowski, poznaniak wachmistrz Leopold Kaczmarek, bracia Wintowtowie: Jan (robiący karierę u bolszewików) i Piotr (żołnierz z oddziału Bułaka-Bałachowicza), małżeństwo Kostriełowów (po stronie sowieckiej). Czytelnik poznaje zwięzłe biografie każdego z nich, chociaż niektórzy znani są tylko z nazwiska. Grono bohaterów reprezentuje całą przedrozbiorową Rzeczpospolitą i wyraźnie przypomina przekrój narodowościowy oddziału, z którym Józef Mackiewicz brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej (podobny jest także szlak bojowy postaci powieściowych).

Bohaterowie Lewej wolnej nie są bynajmniej kreowani na herosów – mają wszystkie wady i zalety swojego pokolenia: przeklinają, w wolnej chwili odwiedzają dom publiczny, na polu walki dość często nie kryją strachu, słowa takie jak „ojczyzna” i „patriotyzm” raczej nie goszczą na ich ustach – w chwili zagrożenia potrafią się jednak zmobilizować do wielkiego wysiłku. Główny bohater Karol romansuje ze swoją kuzynką, a do ślubu dochodzi dopiero wtedy, gdy ta rodzi mu córkę. Wcześniej, w chwili największego zagrożenia Warszawy, 14 sierpnia 1920 r. wbrew zakazowi opuszcza swój oddział i udaje się do wuja, by wysłuchać jego reprymendy w sprawie wspomnianego romansu:

– Powiem ci, kochany Karolu, że jest nam wszystkim w rodzinie bardzo, ale to bardzo przykro z powodu twego postępku. To, coś zrobił z Zosią. Po prostu nie mogę zrozumieć, jak mogłeś czegoś podobnego się dopuścić i w dodatku zostawić ją samą prawie na pewną śmierć.

– Przecież nie mogłem jej zabrać ze sobą na konia! – wybuchnął, nie namyślając się, Karol. […]

– Nie do pomyślenia. Zupełnie nie do pomyślenia. – Wuj Stefan szukał słów. – Ty nie myśl, że mnie chodzi o jakiś banalny, tak zwany, skandal w rodzinie. Po prostu o moralną ocenę uczynku, który jest przygnębiający (Lw, 338–339).

Bohaterowie powieści chcą po prostu przeżyć wojnę i nie zgłaszają żadnych aspiracji martyrologicznych. Bardzo dobrze ilustruje to jeden z epizodów wojennych, gdy nieznany im młody porucznik, ogarnięty romantycznym „szałem bojowym”, nakazuje im udział w straceńczej walce pod jego dowództwem:

Ale w tym samym momencie wyskoczyła ulicą naprzeciw garstka konnych, prowadzonych przez oficera. Młody porucznik w ułance o granatowym otoku, oczy błędne, piana w kącikach ust, szabla wysoko wzniesiona nad głową.

– Za Polskę! Za mną! – krzyczał w ekstazie. A dostrzegłszy obcych ułanów przed sobą: – Dołączyć!! Za mną! Naprzód! Szableeee!

Brąkiewicz osadził przed nim konia.

– Panie poruczniku, my mamy rozkaz…

– Dołączyć!!! Zzzzarąbię, psubraty! Za mną, do ataku! […]

Brąkiewicz zorientował się w mig:

– Rozkaz, panie poruczniku! – I odwróciwszy się do swoich, półgłosem: – To jakiś wariat. Dołączamy chłopcy, spokojnie, na samym końcu. A później odskoczymy między domy. Z wariatem nie można.

– Za Polskę! – chrypiał histerycznie porucznik, tracąc głos (Lw, 362–363).

Dyskusje o sensie patriotyzmu pojawiają się w powieści kilkakrotnie. Po raz pierwszy w wymiarze raczej „teoretycznym”, na początku powieści, podczas debaty grona oficerskiego na temat znaczenia słów składających się na hasło „Bóg–Honor–Ojczyzna”. Uczestnicy dyskusji umieszczają w kontekście tych wartości także Prawdę i Państwo. Najbardziej konsekwentną wizję patriotyzmu przedstawia kpt. Florek:

Według mnie pojęcie patriotyzmu również nie jest kategorią zakrzepłą i niezmienną. Wzbogaca się i przekształca wraz z przemianami, którym podlega naród w procesie swego historycznego rozwoju. Trzeba dokonywać takiego przewartościowania naszych tradycji, naszej przeszłości historycznej, aby utrwalić to tylko, co prawdziwie służyło i służyć będzie w przyszłości istotnym interesom narodu. I wtedy pojęcie to przestanie być płynne, a stanie się stałym (Lw, 50).

Propozycja ta jest jednak kontrowana uwagą, że „istotne interesy narodu” mogą być także wykorzystane przez stronę bolszewicką, a wtedy Polskę może czekać los Rosji. Kapitan Florek, który wizję tę odbiera jako atak na swoją „definicję” patriotyzmu, ogłasza wtedy, że dobro narodu złożone jest w tej chwili w ręce naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego. Wyjaśnienie to uniemożliwia w zasadzie dalszą polemikę, zwłaszcza, że dowódca pułku rtm. Pawłowski wydaje rozkaz zakończenia „niepotrzebnej dyskusji” (Lw, 51). Pod koniec powieści znajdujemy dopełnienie tej debaty – tym razem w rozmowie biorą udział „zwykli” żołnierze, główni bohaterowie powieści, zastanawiający się nad swoim losem powojennym. Wacław Ruczetta, żołnierz-muzyk, w czasie wojny wożący ze sobą skrzypce, wygłasza wtedy słowa, które można potraktować jako podsumowanie wcześniejszej dyskusji „oficerskiej”:

– Mówił mnie jeden mądry człowieczek, jak byłem jeszcze w konserwatorium: są trzy rodzaje patriotyzmu. Patriotyzm narodowy, patriotyzm doktryny i patriotyzm pejzażu. Narodowy interesuje się tylko ludźmi zamieszkującymi dany pejzaż, ale nie pejzażem. Doktrynalny, ani ludźmi ani pejzażem, tylko zaszczepieniem doktryny. Dopiero patriotyzm pejzażu, mówił ten człowieczek, obejmuje całość, bo i powietrze, i lasy, i pola, i błota i człowieka jako część składową pejzażu (Lw, 372).

Dwa odrzucone patriotyzmy (narodowy i doktrynalny) to zapewne późna aluzja do wcześniejszej wypowiedzi kpt. Florka. Propozycja Ruczetty jest na pewno przeniesieniem dyskusji na inny poziom. O ile patriotyzmy wcześniejsze definiowały stan rzeczy zastany i zmierzały do jego modyfikacji lub doprecyzowania, o tyle propozycja kaprala muzyka postuluje radykalną redefinicję pojęcia utrwalonego i ewoluującego w kulturze europejskiej od stuleci. Patriotyzm „od zawsze” (Horacy, Kochanowski12) uznawany był za „miłość ojczyzny”, rozumianej jako konkretne miejsce geograficzne. Ale również od starożytności za ojczyznę uważano pewien byt polityczny: miasto-państwo lub państwo, z historią i ludźmi, którzy je zamieszkują13. Dziewiętnastowieczna Encyklopedia Orgelbranda ujmowała to zagadnienie następująco: „Patriotyzm, uczucie miłości ojczyzny, objawiające się godnie w światłym pojmowaniu jej zalet, zarazem też niedostatków, w gorącej obronie pierwszych, a usilnym dążeniu o usunięcie drugich”14. Natomiast w czasie, gdy Mackiewicz pisał Bunt rojstów, Adam Grzymała-Siedlecki w szkicu o patriotyzmie pisał:

Ojczyzna, która uczucie patriotyczne rodzi, jest to ukochanie wszystkich poszczególnych składników historycznego bytu narodowego, terytoriów swojej osiadłości, przyrody ziem ojczystych, języka, którym rodacy mówią, państwowości, która narodowi zapewnia samoistne trwanie w dziejach, kultury i obyczaju, które historia w narodzie wyżłobiła15.

Ruczetta w swojej definicji precyzuje, że patriotyzm pejzażu obejmuje geografię, przyrodę, ale również człowieka (który jednak w tym zestawieniu prezentować się może nieco abstrakcyjnie: bez historii, narodowości, państwa…). Chyba sam autor tej propozycji zdawał sobie sprawę z pewnej jej ułomności, gdyż reagując na wątpliwości kolegi, dopowiada: „Dużo trzeba jeszcze przemyśleć, ale czasu brakuje. I zresztą psu na budę. Ja tak sobie tylko… No, rozmawiamy z tobą w tej chwili tylko o… powietrzu” (Lw, 372). Może z tego wynikać, że patriotyzm pejzażu jest pewnym konstruktem, który ma wielką wartość dla jednostki jako kategoria nazywająca przywiązanie emocjonalne do miejsca i jako wyraz sprzeciwu wobec nacjonalizmów, natomiast niekoniecznie należałoby go traktować jako propozycję mającą zastąpić patriotyzm rozumiany jako tradycyjne umiłowanie ojczyzny.

Przy tej okazji warto zwrócić jeszcze uwagę na źródło tego terminu w twórczości Józefa Mackiewicza. Pejzaż odgrywa ważną rolę w konstruowaniu świata przedstawionego w jego reportażach międzywojennych – wtedy, gdy był propagatorem „idei krajowej”, która w swoich początkach zmierzała po prostu do wskrzeszenia Wielkiego Księstwa Litewskiego jako odrębnego organizmu państwowego. Tymczasem termin „patriotyzm pejzażu” pojawia się dopiero w powieści opublikowanej w 1965 r., a więc 30–40 lat później, gdy „krajowość” nie ma już żadnych szans powodzenia. Wydaje się więc, że miał on być jej substytutem, namiastką wielkiej idei, która z powodów politycznych odeszła w przeszłość.

W Lewej wolnej jednoznacznie krytycznie oceniana jest ideologia bolszewicka. Zaprzyjaźniony z Karolem Paweł Zybienko, który przez pewien czas był żołnierzem sowieckim, wcielonym przymusowo do armii jako maturzysta z gimnazjum moskiewskiego, opierając się na swoich doświadczeniach, mówi:

Ale ja ich przejrzałem. Oni chcą od ciebie, ciebie samego, zabrać. Żeby nie było ciebie, a na to miejsce taka maź, taki wspólny rozczyn pod ciasto. To, co oni tam krzyczą: „Grab nagrabione!”, to tylko takie zachęty z jednej, a straszaki dla staruszków z drugiej strony. A naprawdę, to oni chcą zagrabić nie to, co było przez kogoś zagrabione, a to, co nigdy nie było nagrabione, tylko to, z czym każdy człowiek rodzi się do życia. To oni chcą zabrać. O! I dlatego trzeba ich zniszczyć. Nie: „W Imię Ojca i Syna…”, a w imię ratowania samego siebie (Lw, 68–69).

Kapral, przypadkowy rozmówca Karola, patrząc na biedę żołnierzy sowieckich, eksporterów rewolucji, i upadek gospodarczy ich kraju, stwierdza: „Zniszczyli życie u siebie, ich interes. Ale po co niszczyć u innych?” (Lw, 221). Ideologia bolszewicka jest jednoznacznie oceniana przez przedstawicieli wszystkich warstw społecznych:

Dlatego ludzie nieświatli mówili: „Zaraza”. Na tej podstawie, że podobnie jak nie rozeznać gołym okiem bakcyla choroby, tak nie rozeznać było na oko bakcyla rewolucji, który zarażał człowieka, niezależnie od jego narodowości, stanu, wyznania i wykształcenia. Ludzie mówili, że bakcyl tej zarazy przewieziony został do Rosji w zaplombowanym wagonie przez tych samych Niemców, którzy teraz zmuszeni są utrzymywać przed nią kordon sanitarny (Lw, 34).

Można więc powiedzieć, że ideologia komunistyczna jest w powieści przedstawiana jako demoniczne novum nieznane wcześniej w dziejach ludzkich cywilizacji – jako zjawisko kwestionujące cały dorobek ludzkości i stawiające ludzi przed zagrożeniami wcześniej niespotykanymi i niespodziewanymi16.

1 A. Pragier, Lewa – zagrodzona, „Wiadomości” (Londyn), 1967, nr 11, s. 1.

2 S. Benedykt et al., W obronie prawdy historycznej. Głosy i opinie o książce „Lewa wolna”, Londyn 1966.

3 Ibidem, s. 7.

4 Konteksty historyczne relacjonuję na podstawie artykułu Andrzeja Nowaka (A. Nowak, „Lewa wolna” albo o spiskach Piłsudskiego z Leninem [w:] Zmagania z historią…, s. 117–143).

5 Z dokumentów odnalezionych przez Andrzeja Nowaka wynika, że prawdopodobnie po 28 września prowadzone były negocjacje w tej sprawie z udziałem Wiktora Koppa, przedstawiciela sowieckiego w Berlinie (A. Nowak, „Lewa wolna”…, s. 134 i n.).

6 Żal do Józefa Piłsudskiego o podpisanie traktatu ryskiego nie był jednorazowy. Józef Mackiewicz co najmniej od kilku lat nabierał o tej sprawie coraz bardziej konsekwentnego przekonania. W połowie lat pięćdziesiątych pisarz przypominał m.in. fragment wywiadu z Marszałkiem, w którym ten na pytanie, czy porozumienie z bolszewikami nie narazi Europy na poważne niebezpieczeństwo, odpowiedział: „Doskonale zdaję sobie sprawę z tego niebezpieczeństwa… Ale jestem przekonany, że lepiej narazić się teraz na niebezpieczeństwa, które będziemy mogli zwalczać, niż utrzymywać w nieskończoność stan rzeczy bezwzględnie zgubny” (Nasza strona medalu, „Wiadomości” [Londyn] 1956, nr 19, s. 3). Natomiast w Zwycięstwie prowokacji (1962) sprawie tej poświęcony jest rozdział Mikaszewicze. Autor cytuje słowa Piłsudskiego, który w jednym z odczytów powiedział: „Armia bolszewicka była wtedy tak doszczętnie rozbita na całej linii frontu, że nie miałem żadnej przeszkody w tym, aby sięgnąć tak daleko, jakbym zechciał” (J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji, Warszawa 1989, s. 86). Właśnie w kontekście tych słów Mackiewicz interpretuje zastanawiająco nagłe powstrzymanie ofensywy polskiej oraz szybkie podpisanie „pokoju prowizorycznego” (już 12 października, gdy Wrangel skutecznie bronił się na Krymie).

7 J. Mackiewicz, Nie było „pustych ładownic”, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1977, nr 41, s. 221.

8 Twórcą tego określenia jest polityk Narodowej Demokracji Stanisław Stroński (1882–1955), którego zresztą Mackiewicz mógł znać w Londynie, gdzie Stroński zmarł jako emigrant.

9 B. Brodziński, „Lewa wolna” a zniewolone umysły, „Kontynenty” (Londyn) 1966, nr 88, s. 13–14.

10 A. Pragier, Lewa – zagrodzona…

11 M. Chmielowiec, „Piękno i smutek tych wszystkich rzeczy…”, „Wiadomości” 1966, nr 9, s. 1.

12 „Słodko jest i chwalebnie dać życie w ofierze / Za ojczyznę…” (Carmina III 2, 13, przeł. J. Zawirowski [w:] Kwintus Horacjusz Flakkus, Dzieła wszystkie, t. 1: Ody i epody, tekst łaciński do druku przygotował, wyboru przekładów dokonał, przedmową, życiorysem poety, wersyfikacją i komentarzem opatrzył O. Jurewicz, s. 220); „A jeśli komu droga otwarta do nieba, / Tym, co służą ojczyźnie” (J. Kochanowski, Pieśni, Księgi wtóre, Pieśń XII [w:] idem, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1972, s. 287).

13 Łacińskie słowo patria jest dosłownie przejęte z greki: πατριά – rodzina, plemię, naród, wywodzące się od wspólnych przodków.

14 Encyklopedyja powszechna Samuela Orgelbranda, t. 20, Warszawa 1863, s. 464.

15 A. Grzymała-Siedlecki, Patrjotyzm [w:] Świat i życie. Zarys współczesnej wiedzy i kultury, red. Z. Łempicki, t. 3, Lwów–Warszawa 1935, s. 1283.

16 Pewną zagadką jest tytuł utworu – w powieści przywoływany jest przynajmniej kilkakrotnie okrzyk: „Lewa wolna!”, odnoszący się do wydawanego kolumnie żołnierskiej lub jadącemu oddziałowi ułanów rozkazu pozostawienia wolnej połowy drogi. Ponieważ jednak wiemy, że Mackiewicz przywiązywał dużą wagę do tytułów swoich dzieł (zwykle miały one tytuł metaforyczny), taka dosłowna wykładnia wydaje się zbyt prosta. Być może tytuł powieści należałoby rozumieć także jako ostrzeżenie przed udostępnianem „wolnej” drogi dla ideologii komunistycznej próbującej zniszczyć Polskę w 1920 r.?

XVIII Nie trzeba głośno mówić. Powieść-debata

W 1969 r. ukazała się ostatnia z wielkich powieści Mackiewicza – Nie trzeba głośno mówić1, epicka kontynuacja Drogi donikąd. Tym razem utwór został zgodnie przyjęty jako najlepsza spośród dotychczasowych powieści tego pisarza. Tadeusz Jan Nowacki pisał o „dziele, które czyta się jednym tchem – przykuwającej powieści, epopei o zmierzchu polskości na dawnych kresach Rzeczypospolitej”2, o dziele napisanym przez autora, którego „potężny talent” ma pobudzać czytelników do krytycznego myślenia. Zbigniew Siemaszko doszedł do wniosku, że powieść ma większą wartość jako „prawdomówna relacja dziejów ludzkich niż jako dzieło artystyczne”3.

Wydaje się, że recenzentem najbardziej wszechstronnie ukazującym problematykę utworu był Henryk Grynberg, który Nie trzeba głośno mówić widział w aspekcie materiału zarówno historycznego, jak i literackiego. W tym pierwszym dostrzegał ukazanie polityki niemieckiej wobec terenów Europy Wschodniej w całej jej dyferencjacji, jako efektu ścierania się rozmaitych wpływów mających zróżnicowane wizje przyszłości tych ziem, a nie jako jakiś jeden konsekwentnie realizowany zamysł polityczny. Grynberg, być może nieco upraszczając zagadnienie, podkreślał także pewną chaotyczność w działaniach drugiej strony:

Beznadziejnie mordują się wzajemnie przede wszystkim sami konspiratorzy. Czasami tylko do tego sprowadza się cała ich konspiracyjna działalność. Giną więc jeden po drugim i tylko bardzo nielicznym „udaje się” paść z ręki oficjalnego wroga. Tak dzieje się w miastach, bo po wioskach i lasach chodzą mali partyzanci z wielkimi karabinami. Partyzanci wszelkiego typu mordują jedni drugich w zaciekłej walce. We wioskach i lasach wzajemnie zabijają się: Polacy, Litwini, Ukraińcy, Rosjanie, Łotysze, Białorusini. Niemcy stoją trochę z boku i tylko dyrygują tą doborową orkiestrą. Oczywiście, jeśli zachodzi potrzeba, to też potrafią wejść szybko w akcję, zakatrupić sto, dwieście osób, sprawniej niż tamci, bo mają ogromną przewagę w technice i… cywilizacji4.

Krytyk podejmuje także polemikę z przedstawionym w powieści Józefa Mackiewicza „stanem rzeczy” lub przynajmniej próbuje wyciągnąć z niego wnioski logiczne aż do bólu. W ten sposób powstaje ciąg wniosków i pytań odnoszących się do sytuacji w Europie Wschodniej w latach 1944–1945: Czy zachodni alianci mogli wtedy zwrócić się przeciwko Rosji komunistycznej? Czy mieli szansę taką wojnę wygrać? Czy uzyskaliby poparcie swoich obywateli dla takiego zamierzenia? I wreszcie pytanie o skutki takiego planu: jakie byłyby straty i co zostałoby z nas po ewentualnej wygranej?

Zadając pytania, recenzent jednocześnie stwierdza: „W 1945 r. alianci mogli jedną tylko rzecz zrobić z całą pewnością: przedłużyć światową rzeź o dalsze pięć lat… […] Kto z nas, będąc na miejscu aliantów – podjąłby taką decyzję?”. Ciąg pytań retorycznych ukazuje właściwie całą tragiczną dramaturgię kończącej się wojny, z której – tak właśnie jak w tragedii antycznej – naprawdę nie było dobrego wyjścia. Refleksję tę Grynberg znajduje na ostatnich stronicach powieści, gdzie można znaleźć przede wszystkim wielkie rozgoryczenie sytuacją, z której właściwie nic dobrego nie może wyniknąć, niezależnie od wszelkich nadziei i starań. Stan ten recenzent sprowadza do następujących wyborów:

A teraz ostatni problem: co miała robić AK? Pomagać Niemcom? Oczywisty nonsens. Pomagać Sowietom? Również nonsens. Walczyć przeciw i jednym, i drugim? Największy nonsens. Wszcząć wielką wojnę partyzancką przeciwko lawinie sowieckiej? To nie Wietnam, Polski nie oddziela od Rosji żaden Pacyfik. Owszem, pomnik bohaterstwa byłby jeszcze większy. Polski nie byłoby, byłby tylko pomnik. Na tym polega tragedia, o której pisze Mackiewicz5.

Pewne powieściowe uproszczenia w ukazywaniu sylwetek pisarzy sympatyzujących z komunizmem (m.in. Aleksandra Błoka) tropił w Nie trzeba głośno mówić Józef Łobodowski:

Takich oskarżeń nie wolno rzucać nikomu, a tym bardziej pisarzowi, który, jak Mackiewicz, chce sądzić naszą epokę i współczesnych przede wszystkim z pozycji sumienia. Krzywdzących sądów nie usprawiedliwi ani pośpiech, ani niedostateczna znajomość omawianych spraw. Tego rodzaju lekkomyślne wyroki zwracają się zawsze przeciw sądzącym i skazującym.

Nieludzka postawa zajęta i broniona w imię najwyższych ludzkich wartości – oto paradoks, niegodny pisarza tej miary6.

1

Czytelnika, który sięga po powieść Mackiewicza, zaskoczy przede wszystkim bardzo obszerny plan wydarzeń powieściowych, rzadko w takiej formie spotykany w prozie współczesnej, przy czym jest on obszerny zarówno tematycznie, jak i geograficznie. Zaczynając od tego drugiego aspektu, musimy zauważyć, że bohaterowie znajdują się m.in. w Mińsku, Moskwie, Warszawie, Berlinie i oczywiście najczęściej, w Wilnie. Problemowo powieść również jest niezwykle bogata: bohaterowie znajdują się niemal w „oku cyklonu” – w kręgu ich zainteresowań są wszystkie ważne kwestie polityczne dotyczące Europy Wschodniej w czasie II wojny światowej: starcia militarne i przebieg linii frontu, szanse na porozumienie między narodami zamieszkującymi te ziemie, ruchy konspiracyjne związane z niemal wszystkimi nacjami znajdującymi się pod okupacją niemiecką, najważniejsze akty ludobójstwa wojennego (Katyń, Ponary), historia formacji kolaborujących z Niemcami, a składających się z jeńców sowieckich czy wreszcie powstanie warszawskie. Tłem wydarzeń jest rzeczywistość okupacyjna, najczęściej wileńska i okołowileńska, widziana z perspektywy „szarego człowieka”, ale autor przenosi nas także do sztabów wojskowych, lokali konspiracyjnych, na place i ulice Moskwy oraz Berlina, do rezydencji Wilhelma Kubego, gauleitera Białorusi.

Narracja powieściowa to splot informacji faktograficznych o wydarzeniach militarnych i politycznych przypominający podręcznik historii oraz typowy dla klasycznej powieści realistycznej o losach bohaterów widzianych z perspektywy narratora trzecioosobowego. Jeśli patrzymy na Nie trzeba głośno mówić jako na powieść o II wojnie światowej, to musimy przede wszystkim dostrzec, że Mackiewicz w swoim eposie bardzo często ukazuje aspekty historii wojennej i okupacyjnej niemal zupełnie niedostrzegane przez innych autorów – chociażby pokazanie różnic w reakcjach na konkretne wydarzenia wojenne w zależności od tego, w jakiej części Polski się rozgrywają. Bohaterom powieści, którzy przeżyli prawie dwa lata pod okupacją niemiecką, bardzo trudno jest pojąć wiązanie poważnych nadziei i kalkulacji politycznych z Niemcami, którzy w czerwcu 1941 r. przekraczają Bug. Po raz pierwszy ta konfrontacja dwóch spojrzeń ujawnia się w rozmowie odbywającej się w kawiarni wileńskiej wkrótce po wejściu do miasta Wermachtu. Przybysz z Warszawy, nie mogąc zrozumieć nadziei, które Wilnianie wiążą z nowym okupantem, tłumaczy: „My ich znamy od dwóch lat […]. (»Z Warszawy«, potwierdził swój pierwszy odruchowy domysł Henryk) – Jeszcze ich panowie poznacie, nie tylko z Bekanntmachungen7” (Nt, 30).

Problem ten (radykalnie odmienne spojrzenie na obydwie okupacje i obydwu okupantów przez Polaków, mówiąc w uproszczeniu – z obydwu stron Bugu) pojawia się w powieści jeszcze kilkakrotnie i służy Mackiewiczowi do zilustrowania najważniejszej kwestii jego programu politycznego: zdecydowanego odrzucenia jakichkolwiek działań, które miałyby przyspieszyć wejście wojsk sowieckich na ziemie polskie. Wiąże się to także z oceną przygotowań do powstania. Przekonanie o jego sukcesie jest oparte na wierze w pomoc armii sowieckiej, która jest, jak to kilkakrotnie powtarzają bohaterowie książki, „sojusznikiem naszych sojuszników”. Po raz pierwszy teza ta w radykalnej formie pojawia się w ustach wysłannika konspiracji warszawskiej, który po zawarciu układu Majski–Sikorski mówi w Wilnie: „Rosja jest w tej chwili naszym sojusznikiem, i wszystko jest w porządku” (Nt, 126). W sytuacji politycznie o wiele bardziej skomplikowanej, gdy po odkryciu grobów jeńców polskich w Katyniu dochodzi do zerwania stosunków dyplomatycznych rządu emigracyjnego ze Związkiem Sowieckim, teoria ta jest nadal podtrzymywana, a jej nową wersję przedstawia Watrycy:

I ta Rosja, choć stosunki z nami zerwane, jest sojusznikiem naszych sojuszników. Brednie o „sprzedaniu nas Sowietom” to bezsilny bełkot propagandy niemieckiej. Tylko żadnych z naszej strony wariackich, antysowieckich gestów, bo to może nam popsuć właśnie w chwili, gdy ważą się nasze losy. To gra na młyn Gestapo (Nt, 436).

W kolejnych latach fabuły powieściowej podobny pogląd pojawi się jeszcze kilkakrotnie, w formie najjaskrawszej, wyraźnie ironicznej, w relacjonującej opinie przywódców konspiracji wypowiedzi Henryka w momencie, gdy na ziemie polskie wkraczają już Sowieci: „Teza: »sojusznik naszych sojuszników«. Spryskana wodą święconą najszczerszego patriotyzmu” (Nt, 454). O ile po stronie Polaków „kresowych” ocena perspektywy ewentualnych rządów sowieckich jest jednoznaczna, o tyle inaczej patrzą na nią oponenci z Generalnej Guberni. Ich przedstawiciel, bezimienny „gość” z Warszawy, reprezentant przywódców konspiracji, deklaruje: „Rosja z roku 1944 to już nie tamta. Przyszłość niesie niewątpliwie wielkie przeobrażenia w społeczeństwie rosyjskim i to też jest jeden z elementów budowania naszej przyszłości” (Nt, 521). W dalszym ciągu swojego wywodu tłumaczy on Leonowi, że nawet gdyby doszło do okupacji sowieckiej, to Polacy nie dadzą się „skomunizować” i wytrwają w niezależności, „z wyjątkiem oczywiście, garstki jednostek”8. W kontekście rozważań nad uznaniem Sowietów za sojuszników warto także przyjrzeć się stronie, która powinna uchodzić za „bezwzględnych” stronników aliantów zachodnich. O tych ostatnich bohaterowie powieści rozmawiają bardzo często; dowiadujemy się więc, że „od postawy i dobrej chęci tych sojuszników […] przyszły los Polski zależy” (Nt, 521), a przedstawiciel konspiracyjnego dowództwa informuje:

Niedawno w „Biuletynie”, to jest centralny organ AK, ukazał się artykuł pod tytułem: „Churchill, wielki przyjaciel Polski”. […]

Wy może, tam na prowincji, nie zdajecie sobie sprawy w pełni – ciągnął gość – o czym my tu mamy dokładne informacje. Jak dalece możemy liczyć na naszych sojuszników i im w pełni ufać (Nt, 522).

Tragicznym końcem wiary w zachodnich sojuszników i w „sojuszników naszych sojuszników” jest przypomniany przez Mackiewicza rozkaz dowódcy Armii Krajowej gen. Bora, który pod wpływem wiadomości o wcielaniu lwowskich żołnierzy AK do wojska sowieckiego zachęca, aby „Polacy korzystali z uprawnienia wstępowania do armii Berlinga. Rozkazem tym potwierdziłem zarządzenie komendanta obszaru Lwów, wydane przez niego. Analogiczny rozkaz wydaję dla innych okręgów na wschód od tzw. linii Curzona” (Nt, 578). Wydarzenie to można uznać za koniec złudzeń co do możliwości zachowania suwerennego państwa polskiego – AK-owcy mają się stać częścią armii kierowanej przez komunistów polskich…

Kończąc kwestię „sojuszniczą”, warto przypomnieć powieściową opinię Litwina Wilenasa, która pod wieloma względami może się wydawać bliska poglądom samego autora:

Mnie się zdaje, że pierwszym krokiem w dążeniu do suwerenności jest swoboda w doborze sojuszników. I pewna, jakby to rzec, elastyczność w tym wyborze. Tak też było, gdy nasze państwa powstawały po pierwszej wojnie. A w Polsce zwłaszcza ścierały się różne orientacje, różne koncepcje i tak dalej. Dziś Polska bez reszty, jakby to rzec, zamknęła się sama w klatce jednostronnego sojusznika. W ten sposób dobrowolnie przekreślając swe prawa suwerenne. Pod tym względem my, choć mały narodek, jesteśmy swobodniejsi. Idziemy z Niemcami i przeciw Niemcom jednocześnie. Trudność rozmowy z Polakami polega na tym, że trzeba rozmawiać jednocześnie z całym brytyjskim Commonwealth (Nt, 326).

Brak takiej właśnie postawy zarzucał Mackiewicz przywódcom Polskiego Państwa Podziemnego – tym londyńskim i tym warszawskim. Wydaje się, że pisarz nie miał większych złudzeń co do praktyki politycznej stosowanej przez wielkie mocarstwa i uważał, że siłą mniejszych państw może być właśnie swego rodzaju pragmatyzm – nastawienie na chwilowe korzyści możliwe do szybkiego zdyskontowania. Jednym z najważniejszych problemów politycznych poruszanych w powieści jest natomiast próba odpowiedzi na pytanie o przyczyny, dla których Polacy „zachodni” pałają taką wrogością do Niemców. Kwestię tę tłumaczy Julian w rozmowie z Leonem:

Jest deptanie godności narodowej na każdym kroku, nie do wytrzymania dla człowieka z poczuciem godności. I to straszne poniewieranie godności przeżywa każdy człowiek, w tramwaju, gdzie ludzie wiszą, podczas gdy w wagonach nur für Deutsche siedzi rozpartych trzech bydlaków; w pociągu, jak dla Murzynów; siedzisz w restauracji, nie takiej, a pierwszorzędnej, z serwetą pod brodą jesz rosół z pasztecikami, wchodzą draby: Hände hoch! I ty stoisz, rosół stygnie, twoja dziewczynka koło ciebie, a ty ręce do góry, dobrze jeszcze, jeżeli ze strachu nie podniosłeś razem łyżki, z której kapie ci rosół do rękawa. I tak czekasz albo nawet, milcząc, patrzysz, jak taki cham obmacuje twoją dziewczynkę, czy nie ma broni. Ludzie siadają później i wstydzą się spojrzeć sobie w oczy z poniżenia, jakiego doznali. Ja wiem!… – przerwał Leonowi, który chciał coś wtrącić – u was to samo. Ale właśnie dlatego, że u was nie ma życia cywilnego w znaczeniu tego słowa, tak się na pewno nie odczuwa. A tu w biały, „cywilny” dzień, nie w żadnych kacetach czy więzieniach. O tamtych już nie mówię. Otóż to poczucie permanentnego poniżenia zaślepia, to prawda, stronę polityczną, ale to psychologiczna realność. Ty wiesz, że w Krakowie, byłem akurat niedawno, na Plantach, pod zamkiem królów polskich, są nawet ławki ogrodowe nur für Deutsche, na które Polak nie ma prawa usiąść, nawet żeby była pusta. Możesz sobie wyobrazić stopień tego poniżenia psychicznego. A ty chcesz przyjść i ludziom opowiadać: jakie będą psychiczne konsekwencje okupacji sowieckiej! Przy tym sam przyznajesz, że zupełnie innego rodzaju. Z czym do gościa, bracie! Polacy nie są probolszewiccy, ale ich Niemcy takimi robią każdego dnia (Nt, 517–518).

Wypowiedź ta jest częścią wielkiej debaty politycznej w kilku kolejnych odsłonach z udziałem wielu rozmówców. Są w niej uczciwie przedstawiane argumenty obydwu stron biorących udział w sporze. Można powiedzieć, że orientacja przeciwna do zaprezentowanej w powyższym cytacie, „kresowa”, stawiająca w ostatnim roku wojny przynajmniej na zachowanie neutralności wobec strony niemieckiej, opiera się na argumentacji bardzo racjonalnej – na doświadczeniu rządów sowieckich i świadomości, jakie są ich konsekwencje: „byli w niewoli i przeszli do innej, pozwalają sobie na wybór” (Nt, 518).

2

Przy pierwszej lekturze powieści, podczas analizy jej struktury, zwłaszcza tak znacznej obecności narracji historycznej (w zasadzie – naukowej9), wydawać się może, że dość trudno byłoby znaleźć podobnie pomyślane dzieła literackie. Na planie wydarzeń powieściowych „Wielkiej Historii” obecni są na równych prawach bohaterowie fikcyjni, jak i postaci historyczne (z Hitlerem i Stalinem na czele, których wypowiedzi także są wplecione w narrację powieściową…). Jeśli jednak spojrzymy na powieść Mackiewicza na tle innych realizacji gatunku, zwłaszcza w odmianie historycznej, możemy dojść do wniosku, że autor Nie trzeba głośno mówić staje przed „odwiecznym” dylematem wszystkich twórców tych dzieł: jakie powinny być relacje między bohaterami historycznymi i fikcyjnymi lub w szerszym aspekcie – między historią i fikcją powieściową? Wprawdzie powieść Józefa Mackiewicza nie jest eposem historycznym i nie powstawała z taką intencją (chociaż dziś może być tak odbierana, zwłaszcza przez młodsze pokolenie czytelników), ale pod pewnymi względami wydaje się, że świat w niej przedstawiony jest kreowany według wzorca tradycyjnych powieści historycznych: bohaterowie planu fikcyjnego stykają się z postaciami z planu historycznego. Przy czym samą „historyczność” powieści należałoby rozumieć przede wszystkim jako dokumentalizm w wymiarze raczej niespotykanym w typowych powieściach, nawet tych, których tematem jest historia lub wojna; za bardzo charakterystyczny przykład możemy uznać narrację o początku działań militarnych podczas wojny niemiecko-sowieckiej:

W ciągu czerwca 1941 Niemcy skoncentrowały wzdłuż granicy sowieckiej, na przestrzeni 1600 km, od Morza Bałtyckiego do Czarnego, 146 dywizji, o łącznej sile 3 milionów żołnierzy, 600 000 wozów, 750 000 koni, 3580 czołgów, 7184 armat i 1830 samolotów. Nie wliczając w to 3. i 4. armii rumuńskich na południu oraz armii fińskiej na północy.

W tym samym czasie Związek Sowiecki miał wzdłuż swoich zachodnich granic zgrupowane [tu następuje skrupulatne wyliczanie sowieckiego potencjału militarnego – K.M.].

W niedzielę 22 czerwca, godzina 3.15 rano: wzdłuż całego frontu plunęły ogniem wszystkie działa i ruszyły do ataku niemieckie wojska lądowe. Zaskoczenie na przestrzeni 1600 km było kompletne. Ani jedna jednostka sowiecka nie była postawiona w stan alarmu… (Nt, 25)

Cóż mogą nam przypominać te precyzyjne wyliczenia? Może inną epopeję wojenną:

Co więcej, nowe czambuły nadciągnęły ze wszystkich stron. Przyszli carzykowie: azowski i astrachański, którzy nigdy przedtem w Polsce nie bywali, w cztery tysiące wojowników; przyszło dwanaście tysięcy hordy nohajskiej, dwadzieścia tysięcy biłgorodzkiej i budziackiej, wszystko zaklęci ongi Zaporoża i kozactwa nieprzyjaciele, dziś bracia i na krew chrześcijańską zaprzysięgli sprzymierzeńcy. Na koniec przybył i sam chan Islam Girej z dwunastoma tysiącami Perekopców10.

Inne formacje wojskowe, inny język narracji, ale jej funkcja podobna. Wyliczenia, i te Sienkiewiczowskie, i te u Mackiewicza, sporządzone z pełną wiarygodnością, jaka była możliwa w chwili powstawania obydwu dzieł, pełnią podobną funkcję: mają wzmocnić walory dokumentacyjne eposów, przekonać czytelnika o „prawdzie” świata przedstawionego, wreszcie – stworzyć wizję historii, która będzie uznana za przekonującą i przede wszystkim zgodną z prawdą historyczną. Nie trzeba głośno mówić jest na pewno przede wszystkim powieścią polityczną, w takim aspekcie, w jakim do tej odmiany epiki należą na przykład Przedwiośnie Stefana Żeromskiego i Generał Barcz Juliusza Kadena-Bandrowskiego. Różnica polega na tym, że Mackiewicz nie zakłada postaci historycznej „maski” innej, fikcyjnej postaci, ale ukazuje ją pod jej właściwym imieniem i nazwiskiem. Rozpatrując powieść w tym wymiarze, trzeba także dostrzec koherencję niektórych bohaterów z autorem dzieła. Wydaje się, że gdybyśmy szukali w niej bohatera, który miałby być autorskim porte-parole, to najczęściej w tej roli występuje Henryk; niektóre z jego wypowiedzi wydają się dosłownie „rezonować Mackiewiczem”, programem politycznym znanym z jego publicystyki – oto charakterystyczny pod tym względem fragment:

Nie zgadzam się, żeby Niemcy byli wrogiem największym. Większym są bolszewicy, bo są bardziej dla każdego narodu niebezpieczni. Z prostej formuły, że żaden Polak nie może być jednocześnie Niemcem, gdyż pojęcia te wykluczają się nawzajem. Ale każdy Polak może być jednocześnie komunistą. Gdyż pojęcia te, często niestety, dobrze się nawet rymują (Nt, 280).

Słowa te wypowiadane są podczas rozmowy Henryka z Konradem, który w powieści deklaruje się jako (co najmniej) sympatyk opcji prokomunistycznej. To także jedna z ważnych cech formalnych Nie trzeba głośno mówić – poglądy polityczne wyrażane są najczęściej w toku polemiki, w konfrontacji z osobą deklarującą odmienną opcję polityczną. Wydaje się, że znaczna część książki to właśnie dyskusje polityczne, w których ścierają się różne wizje polityki i odmienne wizje przyszłości powojennej ziem polskich. Ta „dialogowość”11 powieści wydaje się czasami wręcz nieprawdopodobna w kontekście realiów okupacyjnych, które raczej nie skłaniają do uzewnętrzniania swoich poglądów. Tymczasem bohaterowie Mackiewicza, już po krótkiej znajomości, otwierają się przed sobą niczym w debacie na antycznej agorze… Tak jakby prawda artystyczna brała górę nad prawdą historyczną.

To właśnie nastawienie na rozmowę, na debatę sprawia, że powieść tę możemy uznać za przykład prawdziwej polifoniczności epickiej, która może być elementem charakterystyki bohatera, ale może być również środkiem do odkrywania prawdy o świecie i o regułach rządzących na przykład światem wielkiej i małej polityki. W Nie trzeba głośno mówić wszystkie wielkie spory polityczne (o sojuszników, o powstanie, o zasady w polityce) toczą się właśnie poprzez starcie poglądów.

3

Sentencjonalna fraza w tytule powieści w intencji autora odnosi się oczywiście do całej zawartości dzieła, niemniej jednak przynajmniej kilkanaście razy użyta jest ona w utworze dosłownie (lub niemal dosłownie)12. Dwa z tych użyć wydają się szczególnie ważne, między inymi z tego względu, że odnoszą się do wspólnej kwestii. Pierwsze z nich jest fragmentem wypowiedzi Leona:

Właściwie żyjemy, i co gorsza działamy, bez informacji. Informację zastępuje propaganda. Nie mówi się nikomu, co jest naprawdę, tylko to, co powinien za prawdę uważać. W rezultacie całe podziemie składa się z ogromnej ilości ministrów propagandy, bez ministerialnej pensji, za to z czyjejś nominacji. Odchodzi totalna urzędówka. Każde słowo własne podlega skarceniu: „O tym nie należy głośno mówić…” (Nt, 244).

Druga z tych wypowiedzi funkcjonuje w powieści na trochę innych prawach, ponieważ wychodzi z ust bohatera, który nadużył alkoholu. Z tego względu orację tę można rozumieć przynajmniej na dwa sposoby: z jednej strony można by ją uznać za pijacki bełkot, z drugiej – zgodnie ze starożytną sentencją in vino veritas – może ona przypominać słowa dziecka z Nowych szat cesarza Andersena, które jako jedyne ma odwagę powiedzieć, że „król jest nagi”:

– Proszę pana – odpowiedział Skowroński, dotykając ramienia Henryka – czasy się zmieniły od tamtego czasu, gdy wpisywano w nasz hymn słowa: „Dał nam przykład Bonaparte, jak zwyciężać mamy”. Od czasów rewolucji bolszewickiej, wpisuje się we wszystkie hymny wszystkich narodów: „Dał nam przykład Lenin z Trockim, jak łgać mamy”… Chociaż się tego głośno nie śpiewa. Nie mówiąc już, że jest wojna, a pierwszą ofiarą każdej wojny pada zawsze prawda. No i co zrobisz? Nic nie zrobisz. […]

Jeżeli „w imieniu Rzeczypospolitej” można zabić, to dlaczego nie można zełgać? Jeżeli dla dobra Rzeczypospolitej można samemu zginąć, to dlaczego nie można krzywoprzysiąc? Krzywoprzysięstwo jest mniejszym grzechem niż zabicie człowieka. No więc! A tego, kto by twierdził, że było, tego wykończyć jako oszczercę i prowokatora… w imieniu Rzeczypospolitej. Tak się robi, panie Orłowski, i tak się powinno robić! – Trzasnął nagle otwartą dłonią po kolanie Henryka. Henryk ani drgnął. – Powie pan, że to cyniczne? Nie zaprzeczę. Ale co nie jest cyniczne, powiedz pan, na wojnie?

– Nie to powiem. Tylko nasze staropolskie: „po co o tym głośno mówić”… (Nt, 370–371)13.

Obydwa przywołane cytaty wyrażają najważniejszą ideę całego pisarstwa Mackiewicza – prawdę rozumianą klasycznie, po arystotelesowsku, jako „zgodność sądu z istniejącym stanem rzeczy”14. Imperatyw ten jest szczególnie zagrożony, a nawet, mówiąc zgodnie ze stanem rzeczy przedstawionym w powieści, nie ma go lub nie obowiązuje on w czasie wojny, która jest epoką propagandy, łgarstwa, krzywoprzysięstwa, oszczerstwa, prowokacji i cynizmu. W powieści znajdziemy liczne przykłady takiego stanu rzeczy – w szczególności odnosi się to do działalności wszelkich organizacji tajnych, które są polem ścierania się różnych interesów, często ze sobą sprzecznych. Ewidentnym przykładem cynicznej prowokacji jest rada agenta sowieckiego Raczenki udzielana kandydatowi na współpracownika:

Wiecie, Drużko, jak trzeba naród rozruszać? Jak nie chce iść Niemca bić, to trzeba żeby ich Niemcy bili, wtedy sami pójdą do lasu. Zabić Niemca, mało. Trzeba, żeby na trupie zostały ślady gniewu całego narodu. Niektórzy wzdrygają się żywym albo rannym wyłupiać oczy. Zresztą ja ich rozumiem.

I nie trzeba wcale. Nie chodzi o zemstę, a o skutek. Najlepiej więc już zabitemu wyjąć oczy albo poobcinać uszy (Nt, 294)15.

Proceder prowokacji i kłamstwa jest szczególnie widoczny w działalności partyzantów sowieckich, celowo wykorzystujących antagonizmy między narodami, które mogłyby „wybić się” na samodzielność. Z pewnością jest to także element demaskowania systemu sowieckiego jako „imperium zła”, służący ukazaniu go jako państwa, które planowo odcięło się od fundamentalnych i odwiecznych zasad cywilizacji europejskiej i chrześcijańskiej. Ilustracją tej kwestii może być fragment wypowiedzi wysoko postawionego urzędnika niemieckiego, który tak komentuje sytuację więźniów sowieckich w niewoli niemieckiej:

Zgadzam się, że sytuacja jeńców sowieckich w naszych obozach jest straszna. Ale ten krzyk za granicą sojuszników sowieckich i rozdzieranie ich drogich, humanistycznych szat, jest trochę nielogiczny. Niech pan weźmie pod uwagę, generale, że rząd sowiecki nie tylko nie podpisał konwencji genewskiej dotyczącej jeńców wojennych, ale ponadto, rozkazem nr 260 z 15 września 1941, którego odpis jest w naszym posiadaniu, oświadczył, że w stosunku do własnych żołnierzy nie zna pojęcia jeńców, a tylko zdrajców ojczyzny. I tak też są oni przez same Sowiety traktowani: jako zdrajcy. Nawet ranni. Do dziś dnia nie wysłano im z Sowietów ani jednego grama żywności, ani przez Czerwony Krzyż, ani przez cokolwiek. Nie otrzymali ani jednego listu czy kartki od rodzin. Są to ludzie wykreśleni, przede wszystkim przez Związek Sowiecki, z listy ludzi żyjących… (Nt, 194)

Można powiedzieć, że urzędnik niemiecki widzi problem od strony „pozytywizmu prawniczego” (nie ma podstaw prawnych do traktowania żołnierzy sowieckich jako jeńców wziętych do niewoli). Z drugiej strony mamy inne państwo totalitarne, które swoich obywateli wziętych do niewoli pozbawia praw ludzkich. Obserwator zewnętrzny może tu dostrzec dziwną zgodność dwóch totalitaryzmów przejawiającą się w odrzuceniu norm moralnych i prawa innego niż stanowione przez ludzi.

Opierając się niewątpliwie na swoim doświadczeniu, Mackiewicz niezwykle krytycznie przedstawia wydawanie i wykonywanie wyroków przed organizacje konspiracyjne – stąd we wcześniej cytowanym fragmencie wypowiedzi Skowrońskiego pojawiło się nawiązanie do tradycyjnej formuły poprzedzającej wykonanie wyroku: „Jeżeli »w imieniu Rzeczypospolitej« można zabić, to dlaczego nie można zełgać?”. Takich autobiograficznych aluzji jest w powieści z pewnością więcej16.

Sama wojna jest w utworze Mackiewicza przedstawiana w kategoriach misterium iniquitatis – czasu nie-prawości (sic!), bezprawia, w którym nie obowiązują żadne reguły. Stąd w Nie trzeba głośno mówić tak wiele obrazów śmierci: zbiorowej (Katyń, Ponary), ale również nie mniej przerażającej – indywidualnej. W tym makabrycznym tańcu śmierci opatrzonym refleksją nad jej zadawaniem i obecnością zła w człowieku warto zwrócić uwagę także na epizod, który rejestruje obecność Tanatosa w innym jeszcze wydaniu. Oto jedno z najwcześniejszych wspomnień dziecięcych Henryka:

Moje pierwsze zastanowienie nad człowiekiem. Była ranna słoneczna pogoda. Ojciec pracował wysoko na pomniku. Nagle zajechał mały wózek i wysiadł człowiek. Wyjął woreczek i zaczął sypać ziarno gołębiom. Pomyślałem, pamiętam: „Jaki to dobry musi być człowiek, by tracić czas i pieniądze na ziarno, byle nakarmić głodne ptaki. I jak można się w ludziach mylić, gdyż on z pierwszego wrażenia wydał mi się niesympatycznym”. W tej chwili zaczęły zlatywać gołębie. Masa. Sto, trzysta. A on sypał w jedno miejsce na bruk. Gołębie, pik-pik-pik, jeden przy drugim, jeden przez drugiego, bo on sypał wciąż w to miejsce i im na skrzydła, na karki. A one dziób-dziób-dziób w kłębowisku. Wszystko trwało kilka minut. Nagle człowiek z woreczkiem odszedł kilka kroków i spojrzał na gołębie jakoś tak… W tej chwili usłyszałem huk. To był huk ze trzystu skrzydeł, które raptownie, wszystkie naraz uderzyły w powietrze i całą skłębioną masą zerwały się w górę! Ale zaledwie na metr, półtora od ziemi… By tym samym kłębowiskiem runąć w dół. Wiły się w strasznych bólach, przedśmiertnych konwulsjach, załamując skrzydła, wyciągając różowe łapki, chwytając powietrze otwartym dzióbkiem. Masa śmierci. Nie pamiętam, ile sekund minęło w moim mózgu, zanim zrozumiałem, że ziarno było zatrute… A człowiek wydostał z wózka skrzynkę drewnianą, podszedł i zaczął pakować do niej umierające gołębie, upakowywać, uciskając jak śmiecie, jeszcze żywe, ruszające się w przedśmiertnych drgawkach, łamiąc im kości, głowy, nogi, śpiesząc widocznie w inne miejsce. Magistrat zarządza taką rzecz na wiosnę, bo wtedy w gniazdkach zdychają też i małe gołąbki z głodu, które czekają na pokarm rodziców… (Nt, 533–534)

Na Nie trzeba głośno mówić można więc popatrzeć także w kontekście filozoficznym – jako na opowieść o mrocznym aspekcie natury człowieka, który jest zdolny do zła nie tylko w czasie wojny.

1 J. Mackiewicz, Nie trzeba głośno mówić. Powieść, Paryż 1969.

2 T.J. Nowacki (ps. Tadeusz Norwid), Czy nie trzeba głośno mówić?, „Wiadomości” (Londyn) 1969, nr 36, s. 1.

3 Z.S. Siemaszko, Najwyższy czas mówić głośno, „Kultura” (Paryż) 1971, nr 1/2, s. 204.

4 H. Grynberg, Wielka wojna małych ludzi, czyli musimy głośno mówić, „Wiadomości” (Londyn) 1969, nr 52, s. 1.

5 Ibidem, s. 1.

6 J. Łobodowski, Worek Judaszów. Mackiewicz niszczy poetów, „Wiadomości” (Londyn) 1972, nr 33, s. 3.

7 Bekanntmachung (niem.) – urzędowe ogłoszenie, informacja, komunikat wojskowy o sytuacji na froncie; tu w znaczeniu niemieckich afiszów ogłaszających listy rozstrzelanych.

8 Ta wypowiedź bezimiennego szefa konspiracji AK-owskiej jest szczególnie ciekawa z tego względu, że Mackiewicz obdarza go świadomością daleko wykraczającą poza horyzont wojny: tak jakby on (konspirator) był świadom tego, że Akcja „Burza”, której częścią było powstanie warszawskie, jest w gruncie rzeczy przegrana i trzeba nastawić się na „długie trwanie” (Nt, 521).

9 Stąd też brały się zarzuty krytyków powieści Mackiewicza, którzy właśnie z tego powodu kontestowali walory literackie dzieł.

10 H. Sienkiewicz, Ogniem i mieczem, t. 1, Warszawa 1971, s. 310.

11 Dialogowość, obecna właściwie w całej prozie Mackiewicza, jest jednak odległa od „dialogiczności” o proweniencji Bachtinowskiej, która zakłada „nierozstrzygnięty spór równouprawnionych i pełnowartościowych podmiotów ideologicznych” (H. Markiewicz, Polifonia, dialogiczność i dialektyka. Bachtinowska teoria powieści, „Pamiętnik Literacki” 1976/2, s. 83–98). U Mackiewicza dialog to wymiana poglądów, w której obydwaj rozmówcy mają prawo wyłuszczyć swoje racje, ale która jednak w jakiś sposób zmierza do rozstrzygnięcia sporu.

12 Oprócz dwóch szczególnie interesujących fragmentów, które omawiam w następnych akapitach, z powieści Mackiewicza dowiemy się, że „nie wolno głośno mówić”: o cichym porozumieniu między okupacyjnymi władzami niemieckimi i wileńską Armią Krajową, tolerującym działalność konspiracji polskiej (Nt, 281); o wyrażanym przez niektórych Polaków zadowoleniu: „Jedyna rzecz, co Hitler dobrego zrobił, to to, że zniszczył Żydów” (Nt, 286); o tym, że Niemcy nie usuwają napisów antykomunistycznych wykonanych przez konspiratorów z AK (Nt, 522); o finansowaniu przez aliantów zachodnich działalności konspiracji polskiej, zdaniem Juliana, dzięki temu życie w Warszawie pod względem ekonomicznym miało być bardzo łatwe (Nt, 527–528); o współdziałaniu AK z wojskiem sowieckim tuż przed wybuchem powstania warszawskiego (Nt, 578); o ps. „Łupaszka”, który walczył z Sowietami (Nt, 612–613); o ucieczce z obozów niemieckich jeńców i więźniów, którzy za wszelką cenę nie chcieli być „wyzwoleni” przez armię sowiecką (Nt, 617); o powodzeniu ekonomicznym chłopów w Generalnej Guberni, którym Niemcy dają kredyty i premie za dostawy żywności (Nt, 527) – ta ostatnia teza w świetle dobrze znanych tragicznych losów wsi polskiej w czasie wojny wydaje mi się oparta na znacznym uproszczeniu lub też odnosi się tylko do jakiejś grupy osób mieszkających na wsi.

13 Przy innej okazji Leon demaskuje Konrada, który w swoim referacie w gronie konspiratorów AK-owskich przedstawia rzekomą bezproblemową i systematyczną współpracę partyzantki polskiej i sowieckiej. Po referacie, gdy Julian dowiaduje się, że referent „wszystko zełgał”, w swoim komentarzu także używa słów: „nie trzeba głośno mówić” (Nt, 548).

14 „Mówić, że to, co jest, jest, a to, co nie jest, nie jest to prawda”. Przekład Jana Łukasiewicza (J. Łukasiewicz, O zasadzie sprzeczności u Arystotelesa, „Filozofia Nauki” 1997, nr 1, s. 150).

15 Drużko, nie mogąc znieść nacisku Raczenki, popełnia samobójstwo. Przez pryzmat cynicznego „programu” propagowanego przez Raczenkę można także patrzeć na zabójstwo Wilhelma Kubego, gauleitera Białorusi. Dla Sowietów był on tym bardziej niebezpieczny, że zmierzał do dowartościowania Białorusinów, pozwalając im na utworzenie niektórych instytucji narodowych oraz otwarcie szkół.

16 Wymagają one na pewno dokładniejszego zbadania. Przykładowo w powieści kilkakrotnie w negatywnych kontekstach pojawia określenie „kurier z Warszawy” (np. Nt, 454, 455). Podczas jednej z rozmów Leon (porte-parole Mackiewicza?) mówi: „Rozmawiałem z kurierem z Warszawy, mówił, że jest świetnie, z czego widać, że jest bardzo źle. Polityka idzie na korzyść bolszewików” (Nt, 454). W innym miejscu czytamy: „Wszystko jedno, jak się ten kurier nazywa: »Janek«, »Franek«, »Drych«, »Brych« czy »Zych«. Słowem, po przybyciu na Zachód twierdzi, że on nie tylko przewiózł, ale z narażeniem życia sam wykradł te tajemnice. Szalone fetowanie. Król angielski zaprasza go na śniadanie, prezydent Roosevelt na obiad. Sława światowa, bohater narodowy. Cała Polska jest z niego dumna. Czy w takiej sytuacji może komu zależeć na zdemaskowaniu łapsa, że to lipa, że to nie on, a kto inny tego dokonał?” (Nt, 552). Cytaty te należy zapewne rozpatrywać w kontekście antagonizmu między Mackiewiczem i Janem Jeziorańskim używającym kilku pseudonimów, które łączyło imię „Jan”. Jego książka Kurier z Warszawy wyszła wprawdzie dopiero w 1978 r., ale epitet ten łączono z Jeziorańskim już w czasie okupacji.

XIX Od „kompletnie sfałszowanego obrazu rzeczywistości” do sentire cum Ecclesia

Lata sześćdziesiąte dwudziestego stulecia to czas wielkiej i rewolucyjnej zmiany kulturowej, która dotknęła cywilizację zachodnią. Wkrótce potem, na początku następnego dziesięciolecia powstają dwie książki będące reakcją Józefa Mackiewicza na zmiany w Kościele katolickim, których katalizatorem był zwołany przez papieża Jana XXIII i kontynuowany przez Pawła VI sobór. W cieniu krzyża1 i Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy2, wydane nakładem londyńskiego wydawnictwa Kontra, to publicystyczne analizy dość rewolucyjnych korekt w praktyce Kościoła, głównie (chociaż nie tylko) w wymiarze Jego związków ze światem zewnętrznym, politycznym – Mackiewicza nade wszystko interesuje relacja Kościoła do komunizmu.

W recepcji tych dwóch dzieł zauważalna jest znamienna ewolucja: o ile w pierwszych recenzjach i omówieniach, tych z lat siedemdziesiątych, wyraźnie akcentowano uwagi krytyczne3, o tyle w pracach nowszych pojawia się coraz większe zrozumienie dla intencji autora. Z dzisiejszej perspektywy należałoby nawet stwierdzić, że nie ma żadnej innej publikacji Mackiewicza4, której odbiór zmieniłby się tak radykalnie. Przykładem tego pierwszego etapu recepcji obu dzieł może być recenzja W cieniu krzyża pióra Zbigniewa Siemaszki, który już w wymownym tytule Kościół w krzywym zwierciadle zajmował wobec książki stanowisko jednoznaczne: „w przeciwieństwie do poprzednich powieści Droga donikąd, Lewa wolna, Nie trzeba głośno mówić, ostatnia książka Mackiewicza jest nieciekawa i bałamutna. […] W cieniu krzyża jest książką przestarzałą, gdyż została ona doprowadzona zaledwie do r[oku] 1963”5.

W recenzji pojawiły się także wyraźnie niesprawiedliwe interpretacje niektórych aspektów książki: Siemaszko między innymi przypomina, że tytuł W cieniu krzyża Mackiewicz zapożyczył z filmu sowieckiego, prymitywnie antyreligijnego – co sugeruje powinowactwo metodologiczne między obydwoma sposobami relacjonowania rzeczywistości – i w filmie W cieniu krzyża i w książce pod tym samym tytułem. Tymczasem w książce Józefa Mackiewicza relacja o filmie jest wstępem do opowieści o prześladowaniu Kościoła w Związku Sowieckim. Przywołany przez pisarza tytuł ma wymowę ironiczną, demaskującą obłudę systemu sowieckiego: prostacki film, niesprawiedliwie ukazujący losy katolików pod rządami komunistów, ujawnia prawdę o ich prześladowaniu. W kontekście książki Mackiewicza tytuł można rozumieć jako określenie całego procesu, który zachodził w Kościele po II wojnie światowej, a także jako demistyfikację mechanizmów fałszywego pojednania.

Najbardziej krytyczny ogląd książek Mackiewicza o reformie Kościoła przedstawił Dominik Morawski, który swoją wypowiedź na łamach „Kultury” rozpoczął od następującej diagnozy:

Szkoda, że tak wielki talent powieściopisarski marnuje się w kiepskich pamfletach, jaka szkoda, że urazy uniemożliwiają mu obiektywną ocenę rzeczywistości. Te i podobne wrażenia nasuwają się przy lekturze ostatniej książki Józefa Mackiewicza Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, wydanej na wiosnę bieżącego roku, a stanowiącej kontynuację publikacji W cieniu krzyża, która ukazała się trzy lata temu. Publicystyka Mackiewicza w tej dziedzinie ma od lat charakter „instrumentalny” (chce uczynić z Kościoła narzędzie doraźnej polityki). Trzeźwą analizę zastępuje podejście apriorystyczne i ton inkwizytorski. Mackiewicza nie obchodzi ani los Kościoła powszechnego, ani katolicyzmu polskiego – opętany jest przewodnią myślą: czy i w jakiej mierze spełniają funkcję antykomunistycznego taranu6.

Z dalszych partii recenzji Dominika Morawskiego czytelnicy mogli się dowiedzieć między innymi, że Mackiewicz uporczywie „lansuje kłamliwe wersje różnych faktów”, przedstawia „kompletnie sfałszowany obraz rzeczywistości”, „stanowisko jego jest archaiczne”, „wszystko niemiłosiernie upraszcza”, jego sympatie „są po stronie faszystowskiej kamaryli”, „nic absolutnie nie obchodzi [go] polski interes narodowy”, ogarnięty jest „fobią antykomunistyczną, a na dodatek „polemizuje również z niżej podpisanym [Dominikiem Morawskim]”. Recenzent nie omieszkał także przypomnieć, że w czasie wojny pisarz „ofiarowywał kolaborację niemieckim władzom okupacyjnym”. W świetle powyższych argumentów, wzmocnionych kwantyfikatorami „wszystko”, „nic” i „zawsze”, nie mogły więc zaskakiwać wnioski na temat całości dzieła Mackiewicza zawarte w podsumowaniu: „Pozostaje sporo zgrabnie wyłowionych cytatów i kilkanaście bystrych spostrzeżeń. Ale to stanowczo za mało, by uzasadnić potrzebę napisania książki”7.

W wielu recenzjach (także u Dominika Morawskiego) pojawiły się sprostowania błędów faktograficznych oraz uwagi krytyczne na temat braku zróżnicowania przez Mackiewicza sytuacji Kościoła na Zachodzie i w krajach „za żelazną kurtyną”, a zwłaszcza w Polsce – przy tej okazji szczególnie niesprawiedliwe wydawały się zarzuty wobec prymasa Stefana Wyszyńskiego. Na uwagę pod tym względem zasługuje recenzja Józefa Łobodowskiego, w której możemy odnaleźć zarówno uznanie dla zasadniczego przesłania, z jakim występuje autor W cieniu krzyża, jak i dostrzeżenie mankamentów wynikających między innymi z jednostronnego doboru materiału oraz właśnie z nieuwzględnienia specyfiki krajów Europy Wschodniej. Ten ostatni problem Łobodowski sygnalizuje za pomocą anegdoty metaforycznej:

Może przyda się tu, dla ostatecznego ustalenia stanowiska, mała ilustracja. Inna jest sytuacja dobrze zaopatrzonego proboszcza na tłustej parafii, któremu nic nie grozi prócz własnych fanaberii i siedmiu grzechów, a zupełnie inna misjonarza, żyjącego i działającego w dzikiej dżungli, otoczonej przez plemiona ludożerców czyhających każdej chwili, by go upolować, obedrzeć ze skóry i wsadzić do kotła z gotującą się wodą8.

Późnym refleksem tych jednoznacznie krytycznych opinii był szkic Michała Horoszewicza z początku lat dziewięćdziesiątych. W warstwie merytorycznej powtarzał on zarzut sprowadzania Kościoła do wymiaru politycznego oraz „wydumany przez autora nakaz trwałego antykomunizmu”. Autor, po przypomnieniu krytykowanych przez Mackiewicza modernizacyjnych zamierzeń liturgiczno-eklezjalnych Pawła VI, ostrzegał potencjalnych czytelników: „Być może Mackiewicz nie orientował się, że właśnie takie oceny formułował już wówczas głośny dysydent z Ecône – abp Lefebvre”. Znaczną część szkicu zajmuje obrona „postępowych” środowisk katolickich w Polsce, a w konkluzji możemy przeczytać:

Być może, należałoby książkami tymi zająć się od strony psychoanalitycznej, w normalnym bowiem trybie szkoda na nie czasu i zachodu. Wydawanie ich i rozprowadzanie to sprawa edytorów oraz czytelników. Natomiast apologetyczno-obronnemu kreśleniu sylwetki Mackiewicza w prasie katolickiej winna chyba towarzyszyć głęboko penetrująca, nienagannie rzetelna i prawdziwie wielostronna analiza nurtu publicystycznego reprezentowanego właśnie przez oba wymienione tytuły: „Szkaluj śmiało, zawsze coś przylgnie” – smutne to, ale akurat jakże stosowne9.

Jeden z ostatnich głosów jednoznacznie krytycznych wobec tej grupy tekstów Mackiewicza ukazał się już na początku nowego stulecia. Andrzej Sulikowski dostrzegał w nich:

Ujmowanie Kościoła w aspekcie politycznym. To zawsze możliwe, nawet u chrześcijanina z „przysypanym sercem” (K. Rahner), a z takim chyba przypadkiem mamy tutaj do czynienia10. Józef Mackiewicz dostrzega tylko jeden wymiar Kościoła, widoczny wprawdzie dla wszystkich (dzięki prasie), ale bynajmniej nie najważniejszy z punktu misji religijnej. W tym duchu są pisane wszystkie teksty publicystyczne Mackiewicza, a teza główna – „Kościół kolaboruje z komunizmem i zawiera niedopuszczalne kompromisy” – staje się coraz bardziej dyskusyjna. Bo dane nam jest dożyć czasów, których Mackiewicz jako publicysta polityczny nie przewidywał: rozpad imperium komunistycznego, następnie rechrystianizacja Sowietów, spełnianie się proroctw fatimskich, wizyty Jana Pawła II na Ukrainie i w Kazachstanie11.

W dalszych partiach artykułu autor podkreśla, że docenia warsztat faktograficzny Mackiewicza, który czyta wnikliwie prasę zachodnią i krajową, odważnie odsłania kulisy wydarzeń oraz rekonstruuje ich mechanizmy. Zaletą jego prac jest także ostrzeganie przed niebezpieczeństwem kompromisu i zbyt daleko idących ustępstw. Zarzutem jest natomiast postawa pisarza, który „troszczy się o Kościół nie tyle jako chrześcijanin, ale przede wszystkim jako polityk”, a także „nie kocha Kościoła jako niezwykłego daru Boga, a tylko drży na myśl o tym, żeby tak sprawne narzędzie działań politycznych przypadkiem nie zmarnowało się w ręku nieodpowiednich duchownych”12. Artykuł pisany jest niewątpliwie z pozycji człowieka identyfikującego się z całokształtem reform soborowych, patrzącego na nowy kształt relacji Kościoła ze światem (także tym komunistycznym) z pełnym przekonaniem o ich celowości. Tak jednoznacznie optymistyczne przesłanie na temat soboru deklarowane jest w ostatnim akapicie artykułu, będącym polemiką z tezami Mackiewicza:

Pisarz nie chce widzieć ani korzyści duszpasterskich, wynikłych z ustaw soborowych, ani nowych objawów religijności odradzającej się wśród społeczeństw Zachodu i Wschodu. Przewiduje stopniową i chyba nieodwracalną sekularyzację Kościoła, zanik zainteresowania dla tajemnic wiary, wyczerpanie się istotnych energii chrześcijaństwa. Jak dalece mylił się w swych diagnozach, m.in. co do trwałości komunizmu, przekonuje nas dziś drugie dziesięciolecie pontyfikatu Jana Pawła II, a szczególnie stosunek papieża do chrześcijaństwa wschodniego, do prawosławnej Rosji13.

Co ciekawe, już w latach siedemdziesiątych pojawiło się kilka pozytywnych opinii o książkach wśród czytelników z kręgu Kościoła. Niewątpliwie szczególną satysfakcję sprawił Mackiewiczowi list od kard. Josyfa Slipyja, greckokatolickiego arcybiskupa Lwowa, który w łagrach sowieckich spędził osiemnaście lat14. Po lekturze W cieniu krzyża napisał on list do autora z serdecznym podziękowaniem za książkę oraz życzeniami „wielkich sukcesów w dalszej twórczej pracy”15. Jednoznacznie pozytywną opinię na temat Watykanu w cieniu czerwonej gwiazdy wygłosił również wybitny logik i sowietolog, profesor uniwersytetu we Fryburgu szwajcarskim, dominikanin o. Józef Maria Bocheński; uczynił to także w formie skierowanego do Józefa Mackiewicza osobistego listu, w którym pisał o książce m.in.:

[…] jest jednym z bardzo rzadkich dobrze sformułowanych protestów przeciw zdradzie systematycznie popełnianej przez naszych własnych ludzi w wolnym świecie – zdradzie na nieszczęśliwych braciach. Każdy, kto czuje się solidarny z prześladowanymi, a w szczególności każdy Polak, powinien być Panu za to wdzięczny. Następnie książka posiada, moim zdaniem, znaczną wartość informacyjno-dokumentalną. Może pomóc jednym w otwarciu oczu na rzeczywistość – innym posłuży jako znakomity „podręcznik” do dyskusji. Chciałbym Panu także całkiem osobiście za to podziękować16.

W nowszych opracowaniach na temat książek W cieniu krzyża i Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy można zauważyć bardziej zrównoważone rozłożenie akcentów – wydaje się się nawet, że z biegiem lat Mackiewiczowi coraz bardziej „oddawana jest sprawiedliwość” – także w wypadku tych dwóch dzieł. Zwrot ten na gruncie badań historycznoliterackich zapoczątkowała Maria Zadencka w połowie lat osiemdziesiątych, jeszcze za życia pisarza. Podejmując refleksję nad grupą tekstów związanych ze zmianami w Kościele zapoczątkowanymi mniej więcej ćwierć wieku wcześniej, w kontekście obszernej już wtedy wiedzy o ich konsekwencjach dla wspólnoty kościelnej, pisała:

Stan ten budzi sporo sprzeciwów w łonie samego Kościoła, pojawiają się opracowania, manifesty, oświadczenia opisujące katastrofalne położenie Kościoła i przyczyny tego stanu. Zdarzało się także, że wyrażano podejrzenia, iż Kościół obecny przestał być Świętym Kościołem Powszechnym. Wszystkie te objawy są albo ignorowane, albo niejednokrotnie nawet bardzo ostro zwalczane. Mackiewicz w swej relacji zdaje się przypisywać dużo racji tym krytycznym głosom17.

Ksiądz Dariusz Kowalczyk w 2012 r. tezy stawiane przez Mackiewicza w książkach W cieniu krzyża i Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy oraz we wcześniejszych pracach publicystycznych komentował następująco:

Dobitnie wyrażał swe obawy, że Stolica Apostolska może pójść za daleko w szukaniu porozumienia z krajami komunistycznymi. W 1966 r., a więc zaraz po zakończeniu Soboru, pisał: „Jeżeli Kościół w swoim stosunku do »świata współczesnego« pewną granicę przekroczy – a czasem zdaje się, że zbliża się do niej fatalnie – światu istotnie grozić może… nie wiem, czy de-chrystianizacja, zmierzch chrześcijaństwa […] – natomiast de-katolizacja, zmierzch katolicyzmu”. Mackiewicz ubolewał, że niektóre środowiska kościelne dały się wciągnąć we „współczesny konformizm postępowy”. Twierdził, że zaproszenie na Sobór Watykański II delegatów Cerkwi moskiewskiej było naiwnością, gdyż w ten sposób na Soborze mieliśmy w istocie agentów sowieckich. Warto tu przypomnieć tzw. porozumienie z Metz, w wyniku którego – jak twierdzą niektórzy historycy – Moskwa zgodziła się „łaskawie” na udział w Soborze swych prawosławnych delegatów w zamian za gwarancje, że Kościół katolicki powstrzyma się w czasie jego trwania od potępiania komunizmu18.

Opinię tę wydaje się podtrzymywać także Wiesława Tomaszewska, która zauważa, że w obydwu książkach Mackiewicz widzi Kościół katolicki przede wszystkim jako organizm poddający się atmosferze filosowieckiej lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Wychodząc od takiej właśnie rekonstrukcji postawy pisarza i pamiętając o jego „zapalczywości”, badaczka wpisuje postawę autora W cieniu krzyża w formułę św. Ignacego Loyoli: sentire cum Ecclesia – odczuwania z Kościołem:

Mackiewicz pisał w imieniu człowieka wierzącego, doznającego tragicznego losu wszędzie tam, gdzie rządzą komuniści. Pisał, podjąwszy ryzyko środowiskowego ostracyzmu, w postawie najszczerszej solidarności z chrześcijaninem Kościoła katakumb, człowiekiem prześladowanym niekiedy tak straszliwie jak chrześcijanin w Chinach, a mimo to trwającym w wierze w Chrystusa na przekór okolicznościom19.

Ocenę Wiesławy Tomaszewskiej podziela Roman Graczyk, który trafnie puentując tezy Mackiewicza, dochodzi do wniosku, że dla pisarza szukanie modus vivendi z komunizmem było „obrazą rozumu i przyzwoitości”, natomiast stanowisko uznające, że wprawdzie „komunizm jest wrogiem Kościoła, ale Kościół nie ma wrogów”, było dla Mackiewicza „boleśnie głębokim zawodem. Był on tą sytuacją moralnie porażony”. W rezultacie Graczyk dopatruje się w postawie pisarza głębokiej i przemyślanej troski o Kościół:

Jeśli więc tak wielki kładł nacisk na to, że Kościół soborowy powinien nazwać zło komunizmu – złem, to w efekcie chodziło mu o ocalenie co najmniej autorytetu moralnego Kościoła. A bez tego autorytetu, jak wiemy, głoszenie orędzia o zbawieniu staje się problematyczne20.

Wydaje się więc, że krytycy Mackiewicza sprzed niemal półwiecza – dziś, mając zupełnie inną, nie tak optymistyczną, perspektywę oglądu sytuacji Kościoła, prawdopodobnie mniej krytycznie spojrzeliby także na dwie książki „kościelne” z pierwszej połowy lat siedemdziesiątych. Gdy przyglądamy im się dziś, niemal pół wieku od chwili powstania, zauważamy przede wszystkim ich prekursorski charakter: na początku lat siedemdziesiątych po prostu nie było opracowań, które w tak planowy sposób podejmowałyby analizę zmian, dziś często nazywanych „soborowymi”. Z faktu, że książki Mackiewicza przekładano już wtedy na języki obce, można wnioskować, że ich nowatorski charakter dostrzeżono również poza naszym kręgiem językowym21. Mimo iż nie są to opracowania ściśle naukowe, a autor nie był ani historykiem, ani politologiem, trzeba docenić również ich charakter dokumentacyjny – Mackiewicz w ogromnej większości podaje możliwe do weryfikacji źródła swoich informacji. Prace są efektem poważnego namysłu nad zgromadzonym materiałem, a ich autor potrafi przekonująco uzasadnić swoje hipotezy. Układ całości jest w zasadzie chronologiczny – pod tym względem książki spełniają więc także jedno z możliwych kryteriów poważnych prac badawczych.

Innym ważnym aspektem jest różnorodność podejmowanej przez Mackiewicza tematyki. Oczywiście, główny problem to zmiany w relacji Kościół katolicki – ideologia komunistyczna i do tej kwestii sprowadzają swoje uwagi niektórzy recenzenci. Jednak na marginesie głównego zagadnienia pojawiają się mniej lub bardziej obszerne analizy i przyczynki, m.in. na temat zmian w podejściu do problemu ekumenizmu, zmian liturgicznych, stosunku do przemian społecznych i kulturowych, dziejów Światowej Rady Kościołów, dziejów prawosławia pod rządami komunistycznymi, historii Kościoła w PRL, stosunku Kościoła do zmian rewolucyjnych m.in. w Chinach, Wietnamie, Chile i innych krajach Ameryki Łacińskiej.

Definiując główny obiekt swoich badań, czyli komunizm, Mackiewicz dochodzi do wniosku, że nieprawdą jest, iż ideologia ta „zagraża »zachodniej cywilizacji«, »zachodniej kulturze«. Komunizm zagraża cywilizacji i kulturze. Każdej. Rzymskiej, bizantyjskiej, chińskiej, indyjskiej, arabskiej. Wrogiem [jest] nie narodów, lecz człowieka tout court, jest wrogiem i jego Boga, i całego dorobku ludzkiego” (Zp, 211).

Tłem historycznym do opisu procesu zmian jest dla Józefa Mackiewicza transformacja, której w Związku Sowieckim po rewolucji bolszewickiej podlegała cerkiew prawosławna, początkowo wyraźnie zaznaczająca swój sprzeciw wobec polityki państwa komunistycznego i mająca swój okres męczeński, z czasem w swojej masie ewoluująca w stronę tzw. żywej cerkwi, jawnie sterowanej przez agentów wykonujących polecenia władz. W tym pierwszym etapie ówczesny patriarcha Tichon w 1918 r. rzucał na bolszewików anatemę „mocą użyczonej nam przez Boga władzy”, podkreślając dobitnie: „o ile nosicie jeszcze imiona chrześcijańskie, i chociażby przez urodzenie swe tylko, do Cerkwi prawosławnej należycie” (Zp, 143). Przykładem upadku Cerkwi może być wystąpienie patriarchy Aleksego na pogrzebie Stalina. Z tej osobliwej mowy pogrzebowej wynikało, że przywódca sowiecki, odpowiedzialny za śmierć i prześladowania tysięcy kapłanów i biskupów, „zawsze był dobrej woli i czuły na potrzeby naszego Kościoła… On spełniał wszystkie nasze prośby. […] I teraz, gdy go już nie ma między nami, modlimy się o pokój dla jego nieśmiertelnej duszy…” (Wc, 102).

Konfrontacja tych postaw musi być miażdżąca. Mackiewicz interpretuje drugie z tych wystąpień na kilka sposobów: jest to na pewno objaw „deprecjacji słowa” w obliczu faktów, wykluczający wszelką możliwość dialogu; jest to „niesłychane zakłamanie”. Ale również – dla laika – „wynurzenia słowne” „Jego Świętobliwości Patriarchy moskiewskiego” mogą być przesłanką do zwątpienia w prolog do Ewangelii św. Jana eksponujący Słowo, które było na początku…

Dla czytelnika polskiego wstępem do problematyki podejmowanej w obu książkach Mackiewicza są niektóre partie wcześniejszego o dekadę Zwycięstwa prowokacji (1962), przedstawiające między innymi relacje Kościoła i państwa polskiego po drugiej wojnie światowej. Mackiewicz ukazuje w nich genezę ruchów katolickich Pax i Znak, kładąc nacisk na rolę inspiratorską władz komunistycznych w procesie ich powstawania oraz na ewolucję tych grup od etapu politycznego do formuły, którą nazywa między innymi „ekspozyturą prokomunistycznego faryzeizmu”22. Siła niektórych cytatów przypominanych przez Mackiewicza wydaje się miażdżąca – na przykład w 1960 r. „Tygodnik Powszechny” deklarował: „Światowy system amerykański powoli się rozprzęga… Siłę może nam dać jedynie ścisły sojusz ze Związkiem Radzieckim… Uświadomienie tego faktu całemu społeczeństwu i przekonanie go o słuszności tak pojętej racji stanu jest najważniejszym zagadnieniem naszego bytu narodowego…” (Zp, 150).

Ofiarą kolejnych kompromisów stają się struktury polskiego rządu na emigracji: ambasada polska przy Watykanie jest coraz bardziej marginalizowana, a jej izolacja jest przedmiotem kolejnych gier rządu peerelowskiego – warunkiem udzielenia zgody na wyjazd biskupów do Rzymu jest bezwzględny zakaz nawiązywania jakichkolwiek relacji z ostatnim ambasadorem przy Watykanie… Zakończenie misji tego dyplomaty – Kazimierza Papéego, mianowanego jeszcze w roku 1939, było zresztą ceną, jaką Stolica Apostolska musiała zapłacić, aby móc nawiązać kontakty z władzami PRL23.

Mackiewicz przypomina także porozumienia podpisywane przez hierarchów: umowę z 1950 r., dwa lata późniejszą zgodę na przysięgę biskupów i wreszcie „dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych” z 1953 r. wymagający zgody państwa na przyjęcie „duchownych stanowisk kościelnych” oraz zobowiązujący biskupów i kapłanów do składania ślubowania na wierność Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Jak pisze Mackiewicz, był to „szczytowy punkt pognębienia Kościoła w Polsce i komunistom zdawało się, iż osiągnęli jego pełną dezintegrację” (Zp, 145). Po aresztowaniu prymasa Stefana Wyszyńskiego jedyną przeszkodą w procesie całkowitego zwasalizowania Kościoła była jego struktura, na czele z papieżem, a ten był poza zasięgiem władzy komunistycznej. Stąd też „wściekłe ataki na szlachetną postać niezłomnego papieża Piusa XII” (Zp, 146).

Zwycięstwo prowokacji jest także gorącym protestem przeciwko polityce nazywanej przez Józefa Mackiewicza polrealizmem, czyli godzeniem się z politycznym stanem rzeczy ustalonym w Jałcie – uznaniem, że Polska komunistyczna jest jakąś emanacją państwa polskiego, i wyciągnięciem z tego stanowiska wszystkich konsekwencji. W wypadku Polaków żyjących w PRL taka postawa oznaczała akceptację rządów komunistów i ewentualnie nieśmiałe próby koncesjonowanego wyrażania poglądów katolickich lub narodowych, zawsze jednak z podkreśleniem, że akceptuje się socjalizm, „przewodnią rolę” jednej legalnej partii oraz sojusz ze Związkiem Sowieckim. W wypadku Polaków na emigracji – polrealizm oznaczał utrzymywanie kontaktów z peerelowskimi urzędami państwowymi oraz politykami, podróże do kraju oraz porzucenie jakiejkolwiek krytyki komunizmu i porządków wprowadzonych po wojnie24. Program krytyki polrealizmu można dostrzec u Mackiewicza w broszurze Optymizm nie zastąpi nam Polski, wydanej w październiku 1944 r. Zwycięstwo prowokacji jest kontynuacją tej postawy.

Odrębny wątek w „kościelnych” książkach Mackiewicza dotyczy przemian właśnie na najwyższym szczeblu władzy kościelnej. W nauczaniu Kościoła Mackiewicz zauważa przede wszystkim porzucenie wcześniejszych deklaracji potępiających komunizm. Punktem wyjścia dla jego analiz jest stanowisko Kościoła wobec tej ideologii za pontyfikatów Piusa XI i Piusa XII, czyli do 1958 r. W książce W cieniu krzyża autor przypomina encyklikę Divini Redemptoris z 1937 r., w której Pius XI potępił „ateistyczny komunizm, który podkopuje fundamenty cywilizacji chrześcijańskiej” (Wc, 66). W 1956 r., na wieść o powstaniu węgierskim, Pius XII w odstępie kilku dni napisał trzy krótkie encykliki odnoszące się do tych wydarzeń. W dokumentach tych papież solidaryzował się z Węgrami, a w ostatniej z encyklik, jak pisze Mackiewicz, potępiał „gwałt dokonany na narodzie węgierskim przez komunistycznego agresora” (Wc, 58)25.

W tym kontekście musiała zastanawiać wolta, która nastąpiła w ciągu kilku następnych lat. Mackiewicz widzi ją między innymi w przyjęciu eksploatowanej po drugiej wojnie w państwach komunistycznych retoryki „pokojowej” – uznającej, że na tle doświadczeń koszmaru niedawno zakończonych zmagań militarnych pokój jest dobrem naczelnym, które może łączyć wszystkich ludzi. Konfrontację dwóch sposobów patrzenia na ten problem pisarz widzi w wydarzeniu podczas ostatniej sesji soboru w 1965 r.:

Dnia 7 października wystąpił kardynał Ottaviani, uważany powszechnie za przywódcę „obozu konserwatywnego”. Zwrócił on uwagę, że słowo „wojna” jest za szeroko ujmowane. Bywają różne wojny. Bywają podżegane przez komunizm światowy w celu rozszerzenia jego panowania. Nie wolno też zapominać – powiedział – że komunizm wywołuje w różnych krajach zamieszki, które prowadzą do agresji i wojny. Jakiż jest sposób przeciwstawić się im? Nie wolno też zapominać, że miliony ludzi znajdują się dziś w niewoli komunistycznej, z której pragną się wydostać. Trzeba pamiętać, że według nauki świętego Tomasza przedstawiciele ludu i sam lud mogą i powinni obalić w pewnych warunkach własny rząd (Wc, 61).

Problem ten Mackiewicz przedstawia w formie metafory będącej jednocześnie tytułem rozdziału jego książki Pokój – moneta absolutna (Wc, 74). Na leksyce „pokojowej” opiera się także osobliwe porozumienie, które poprzedza otwarcie soboru w październiku 1962 r. Kilka poprzednich miesięcy jest wypełnionych staraniami strony katolickiej o obecność w Watykanie przedstawicieli Cerkwi prawosławnej. Mackiewicz przedstawia kolejne etapy poszukiwania porozumienia w tej sprawie, zwieńczone spotkaniem w Metzu kard. Tisseranta z przedstawicielem Cerkwi rosyjskiej – abp. Nikodemem26, który jako jedyny warunek obecności przedstawicieli prawosławia podczas zbliżającego się soboru postawił zobowiązanie się strony katolickiej do niepodejmowania w czasie tego zgromadzenia w jakiejkolwiek formie krytyki komunizmu. Efektem rozmów była zaaprobowana przez Jana XXIII zgoda na spełnienie tego żądania27. Wkrótce potem, dzień po rozpoczęciu soboru, do Rzymu przybyli przedstawiciele prawosławia rosyjskiego. Józef Mackiewicz przedstawia ich z charakterystyczną dla siebie gorzką ironią:

Borowoj i Kotlarow – mimo iż przyobleczeni w szaty duchowne, w rzeczywistości, jak wskazywało wiele źródeł, specjalnie urobieni agenci wywiadu sowieckiego – wraz z przybyłym z nimi korespondentem TASS-a, Krasikowem, przyjęci zostali z dużymi honorami w Rzymie. Po przybyciu 12 października sowieckim samolotem na lotnisko Fiumicino, udali się do bazyliki San Paolo fuori le Mura, gdzie odbyli modły; następnie do bazyliki św. Piotra, gdzie uklękli przed papieżem28 (Wc, 136).

Jako komentarz do tego wydarzenia autor książki W cieniu krzyża zamieszcza następujące słowa:

Przeciwko zaskakującemu uprzywilejowaniu przedstawicieli Moskwy wystąpiły liczne głosy zastrzeżenia ze sfer katolickich. Jednym z nich był artykuł, który ukazał się w szwajcarskiej Baseler Nachristen, napisany przez przedstawiciela Litwy, najbardziej katolickiego kraju w Europie – Sztasysa Łozarajtisa29. W artykule tym b[yły] minister spraw zagranicznych Litwy i b[yły] poseł przy Kwirynale, a po śmierci prezydenta Smetony faktyczny szef wolnej Litwy na Zachodzie wskazywał na istotny charakter tej moskiewskiej wizyty: „Przedstawiciele rosyjskiego Kościoła prawosławnego są dziś albo na emigracji – pisał – albo w Rosji, ale w Cerkwi katakumb. Ci zaś, którzy przybyli do Rzymu, to przedstawicie rządu sowieckiego i partii komunistycznej, czyli nie Cerkwi, ale ciemiężycieli Cerkwi”30 (Wc, 137).

W dalszych partiach książki Mackiewicz śledzi soborowe losy przyjętego w Metzu porozumienia o niepodejmowaniu w czasie obrad problematyki komunizmu. Jako pierwsi próbę przełamania tej zmowy podjęli greckokatoliccy biskupi ukraińscy – piętnastu z nich przygotowało obszerny dokument przedstawiający prześladowania w Związku Sowieckim. Jak pisze Mackiewicz, „drogą pewnych nacisków i przedłożeń”31 udało się przekonać ich do wycofania owego memoriału, a wysłannik sowiecki – archimandryta Kotlarow z satysfakcją mógł zameldować, że grupy wywodzące się z emigracji ukraińskiej usiłowały „zmącić przyjazną atmosferę wokół naszego przyjazdu i rozbić początek dobrych stosunków z Kościołem katolickim, ale ich poczynania zostały »jednogłośnie potępione« przez Sekretariat soboru i Sekretariat dla Spraw Jedności Chrześcijan” (Wc, 145).

Kolejną próbą przypomnienia o cierpieniach katolików pod władzą sowiecką było zorganizowanie wystawy na temat „Kościół Milczenia”. „Tygodnik Powszechny”, zbulwersowany tą ekspozycją, informował, że biskupi polscy „mają zastrzeżenia do tego przedsięwzięcia”32, dodawał także od siebie, że druga już z kolei wystawa rzymska o tej problematyce „deformuje obraz sytuacji Kościoła w krajach komunistycznych. Imprezy tego rodzaju na pewno nie służą sprawie poprawy stosunków między Kościołem a Państwem w tych krajach” (Wc, 148).

We wrześniu 1963 r., a więc już za pontyfikatu nowego papieża Pawła VI, dwudziestu sześciu biskupów udało się w przerwie obrad soborowych do Niemiec, aby na własne oczy zobaczyć „żelazną kurtynę” dzielącą Europę, z zasiekami, polami minowymi i murem berlińskim dzielącym miasto. Po powrocie do Rzymu milczeli posłuszni Pawłowi VI, który uważał, że lepiej nie mówić o tej wyprawie, aby – jak pisze Mackiewicz – „nie dzielić, lecz dążyć do jedności…” (Ww, 34).

Próbując zrozumieć przyczyny nie tylko braku potępienia, ale w ogóle niepodjęcia w trakcie soboru jakiejkolwiek debaty na temat komunizmu, Mackiewicz wielokrotnie podkreśla panującą wtedy na Zachodzie, a szczególnie we Włoszech, atmosferę fascynacji komunizmem: przesiąknięte tą ideologią były wtedy książki, kina, teatry, radio, muzyka popularna i rozpoczynająca swoją karierę telewizja, partie i związki zawodowe, stowarzyszenia, których celem było propagowanie związków z państwami komunistycznymi, a także instytucje, z którymi musiał zetknąć się każdy młody człowiek – szkoły, uniwersytety. Autor podaje dokładne dane, liczbę członków organizacji, nakłady czasopism (Wc, 185–193). Niektóre informacje mogą budzić szczególne zastanowienie, na przykład ta, że na czele Katedry Historii Chrześcijaństwa stanął komunista Ambrosio Donini albo że Radio Wolna Europa propagowało Włoską Partię Komunistyczną jako wzorcową dla Europy Wschodniej (Wc, 185, 189). W tej części praca Józefa Mackiewicza jest studium cywilizacyjno-kulturowym rejestrującym symptomy przemian, które za kilka lat znajdą swoją kulminację w wydarzeniach roku 1968…

Tymczasem na półmetku obrad soborowych Kościół wraca do retoryki pokojowej. W 1963 r., na kilka tygodni przed śmiercią Jan XXIII podpisuje encyklikę Pacem in terris – dokument, z którego wynika, jak to interpretuje Mackiewicz, „że systemy błędne mogą być też sprawiedliwe i zawierać dobro…” (Wc, 174). Encyklika spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem niemal we wszystkich państwach, a Nikita Chruszczow, szef państwa sowieckiego, powitał ją słowami:

Witamy z uznaniem wystąpienie Jana XIII. My, komuniści, nie kierujemy się żadnymi religijnymi poglądami. Równocześnie jednak wychodzimy z założenia, że konieczne jest połączenie wszystkich wysiłków w interesie zachowania pokoju. […] Nie jestem teologiem. Ale, o ile pamiętam, według ewangelii Chrystus głosił pokój, a nie wojnę… (Wc, 175)

Entuzjazm dla encykliki wyrażały wszystkie światowe sfery polityczne i religijne, a miarą rewolucji, która wtedy się dokonywała, było przekształcenie rzymskiego Kolegium Papieskiego „Russicum”, założonego w 1929 r. w celu nawracania prawosławnych na katolicyzm oraz kształcenia duchownych przede wszystkim dla wschodnich obrządków katolickich. Jan XXIII podjął decyzję, że instytucja ta zostanie przemianowana na „Dom dla pielgrzymów z Rosji” wybranych przez metropolitę Nikodema oraz zakład naukowy dla działaczy wydziału zagranicznego patriarchatu moskiewskiego, czyli – jak to komentuje Mackiewicz – „agentów wyznaczanych przez tegoż Nikodema” (Wc, 182).

Kościół interesuje Mackiewicza przede wszystkim w aspekcie politycznym, jako największa struktura potencjalnie mogąca stanowić ośrodek grupujący sprzeciw społeczny wobec państwa totalitarnego. Z tej perspektywy można popatrzeć zarówno na fragmenty „kościelne” Zwycięstwa prowokacji, jak i na obydwie książki o cieniach polityki Watykanu jako na wyznanie osoby zdradzonej i oszukanej. Autor tropi wątki, które pojawiały się w jego publicystyce już od dziesięcioleci. Można powiedzieć, że Kościół katolicki jest ukazywany jako dalszy ciąg „zwycięstwa prowokacji” – światowej ekspansji komunizmu.

Oprócz działań bezpośrednio związanych z soborem Mackiewicza interesuje następne dziesięciolecie relacji Kościół – ideologia komunistyczna, a tym, co go najbardziej niepokoi, jest utrata tożsamości i odporności na infiltrację komunistyczną. Horrendalne wręcz przykłady tego zjawiska możemy znaleźć szczególnie w relacjach na temat Ameryki Łacińskiej: Mackiewicz przedstawia m.in. informację o nabożeństwie w Chile odprawionym w rocznicę urodzin Lenina. Prelegent, którym był szef stowarzyszenia młodzieży chrześcijańsko-demokratycznej, głosił, że przywódca rewolucji sowieckiej to „ideał prawie nieosiągalny… który otworzył drogę ludziom pracy całego świata” (Wc, 218).

Chile było zresztą wtedy swoistym „poligonem” transformacji Kościoła. Gdy prezydentem tego państwa, z programem „chilijskiej drogi do socjalizmu”, został marksista Salvador Allende, nabożeństwo dziękczynne z odśpiewaniem Te Deum, jak przypomina Mackiewicz, odprawił kardynał arcybiskup Santiago, przekazując przy tej okazji „wybranemu na prezydenta komuniście – gratulacje papieża Pawła VI” (Wc, 219). Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy jest jednym z pierwszych opracowań rejestrujących powstanie „teologii wyzwolenia” – zjawiska, które znacząco wpłynie na Kościół w następnych dziesięcioleciach33. W końcowych rozdziałach książki znajdujemy dziesiątki przykładów ludzi Kościoła zaangażowanych po stronie propagowania ideologii marksistowskiej – efektem tego procesu jest stopniowa eliminacja „katolicyzmu autentycznego”, który jest

zdecydowanym wrogiem komunizmu. Z każdym jednak rokiem traci on swoje wpływy, gdyż jego zwolennicy wśród hierarchii kościelnej nie cieszą się poparciem Watykanu, i są przeważnie przedwcześnie usuwani na emeryturę. Górę bierze „chrześcijaństwo progresywne”. Jest ono aż nadto dobrze znane w Europie, gdzie się wykluło i skąd szerzy się na cały świat, głównie przez tzw. katechizm holenderski. Pozornie pozostawia on całe Depositum fidei nietknięte, ale w praktyce nadaje mu taką interpretację, że z dawnej, tradycyjnej wiary niewiele pozostało (Wc, 200–201).

Oprócz analiz politycznych lub politologicznych w wypowiedziach autora można odnaleźć fragmenty konfesyjne, które świadczą o tym, że pisarz przynajmniej w jakiejś mierze identyfikuje się z Kościołem i właśnie dlatego ma do niego tym większy żal. W Zwycięstwie prowokacji możemy przeczytać taką na przykład deklarację:

Jest niewątpliwie tylko jeden szczery stosunek do Boga. Głęboka wiara w to, że cokolwiek się robi i myśli, Bóg przenika myśli i prawdziwe intencje czynów człowieka. Człowiek, który zatraca poczucie tej wszechobecnej Wiedzy, czy to w życiu prywatnym czy publicznym, zasłaniając się Imieniem Boga dla maskowanych w ten sposób celów prywatnych czy politycznych, nosi miano – faryzeusza. Zaś jednym z ostatecznych celów komunizmu jest zniszczenie na ziemi wszelkiej wiary w Boga […] (Zp, 144).

Jeżeli uznalibyśmy te słowa za pewnego rodzaju osobistą deklarację wiary, to byłoby to jednak wyznanie przeżycia bardzo głębokiego – Mackiewicz oczywiście nie pisze językiem filozofa o Bożej immanencji, ale daje świadectwo przekonania o ustawicznym pozostawaniu w kręgu obecności Boga. Przy okazji wielokrotnie podkreśla, że państwo sowieckie nie jest kolejną formą państwa rosyjskiego, lecz bytem wywodzącym się z zupełnie innej politycznej i kulturowej inspiracji, że Rosja przedrewolucyjna to „państwo (ustawowo nawet!) związane z wiarą w Boga, oparte na moralności chrześcijańskiej” (Zp, 42). W niewątpliwie idealizowanej pod wieloma względami Rosji carskiej fascynuje go także specyfika, której śladów nie mógł już znaleźć na Zachodzie:

Pamiętam, jak w roku 1911, gdy jako dziecko po raz pierwszy byłem we Francji, zwrócono mi uwagę: „Patrz! Dorożkarz na koźle czyta gazetę!”. Chłop rosyjski gazet nie czytał. Nie interesowało go zagadnienie, która drużyna zwycięży w footballu, i wiele innych zagadnień poruszanych w gazetach. W wolnych od zajęć chwilach interesowało go zagadnienie bardziej do rozmyślań dostępne: czy Bóg jest i gdzie leży prawda? Stąd owe przysłowiowe, rzekomo typowo rosyjskie „bogo- i prawdoiskatielstwo”, które znalazło też odbicie w literaturze34 (Zp, 45).

Próbując rozpoznać osobistą postawę Mackiewicza wobec kwestii analizowanych w książkach o cieniach Kościoła, warto zwrócić uwagę na zakończenie Watykanu w cieniu czerwonej gwiazdy:

Arcybiskup Giovanni Battista Montini, obejmując swojego czasu archidiecezję Mediolanu, dla zdobycia sobie popularności w tym najbardziej przemysłowym i „progresywnym” mieście Italii, wzniósł teatralnym gestem ręce do nieba:

„Będę się modlił o to, aby zgrzyt i warkot motorów był nam muzyką; a kopeć i dymy kominów fabrycznych kadzidłem!”.

Wierzymy, że Ojciec, Bóg wszechmogący, nie zechce tej modlitwy wysłuchać.

I może nie zechce wysłuchać i tamtych modlitw, zanoszonych przed Jego ołtarze, aby „błogosławił” czy „zachował”, Polskę w ustroju komunistycznym35 (Wc, 305).

Wydaje się, że komentarz, którym Mackiewicz opatruje słowa przyszłego papieża Pawła VI, to słowa człowieka zatroskanego o los Kościoła – stojącego wewnątrz struktury, która w poprzednich dziesięcioleciach była także ostoją oporu przeciw komunizmowi. Warto także zwrócić uwagę na fakt, że za jeden z ważnych powodów odrzucenia tej ideologii pisarz uznaje prześladowania religijne w Rosji, i to nie tylko te bezpośrednio dotykające wierzących, ale przede wszystkim te, które są wpisane w założenia systemu: policyjny zakaz „zagadnienia Boga i prawdy […], gdyż wszystkie zagadnienia świata zostały już z góry rozstrzygnięte przez Lenina i wystarczy je tylko umieć na pamięć. Wątpienie stało się karalne”. W niektórych słowach Mackiewicza można się dopatrzeć także oburzenia prostacką propagandą ateistyczną, której ważnym źródłem były poglądy twórcy państwa sowieckiego:

Lenin był nie tylko twórcą klasycznej taktyki w zwalczaniu wiary w Boga. Lenin osobiście cierpiał na uraz, nienawidził Boga. W listach do Gorkiego nazywał Boga „rozkładającym się trupem, który smrodem rozkładu zakaża powietrze świata”36 (Zp, 143).

1 J. Mackiewicz, W cieniu krzyża. Kabel Opatrzności, Londyn 1972. Książka miała kilka wydań podziemnych; korzystam z edycji: Londyn 1994.

2 Idem, Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Londyn 1975; korzystam z edycji: Warszawa 1989.

3 Tendencja taka przejawia się mniej lub bardziej wyraźnie w następujących recenzjach W cieniu krzyża: Z.S. Siemaszko, Kościół w krzywym zwierciadle, „Wiadomości” (Londyn) 1972, nr 32, s. 4; J. Giertych, Nie o przerobienie komunizmu chodzi, „Opoka” (Londyn) 1973, nr 7, s. 63–67; J. Mirewicz, „W cieniu krzyża” powieść fantastyczna z tezą, „Przegląd Powszechny” (Londyn) 1973, nr 10, s. 17–21, oraz w omówieniach Watykanu w cieniu czerwonej gwiazdy: J. Kowalewski, „W Rzymie twoja zguba”? (O nowej, do głębi przejmującej książce Józefa Mackiewicza), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1975, nr 227, s. 3; J. Łobodowski, Krzyż i czerwona gwiazda, „Wiadomości” (Londyn) 1975, nr 42, s. 3; D. Morawski, Korespondencja z Rzymu. Majaczenia na temat Krzyża i Czerwonej Gwiazdy, „Kultura” (Paryż) 1975, nr 12, s. 66–73; J. Giertych, O rzekomym kompromisie Kościoła z komunizmem, „Opoka” (Londyn) 1976, nr 12, s. 76–84; J. Mirewicz, Mackiewicz w cieniu Scattoliniego, „Przegląd Powszechny (Londyn) 1976, nr 1, s. 11–16, nr 2, s. 4–9; J. Kowalewski, A coś ty złego ludziom zrobił Mackiewiczu, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1977, nr 69, s. 3.

4 Ze względu na jedność tematyczną dla potrzeb niniejszej książki dylogię Józefa Mackiewicza traktuję jako jedno dzieło.

5 Z.S. Siemaszko, Kościół…, s. 4.

6 D. Morawski, Korespondencja…, s. 66.

7 Tekst Morawskiego ma jeszcze jedną osobliwość. Ponieważ nie jest on recenzją w sensie ścisłym, ale „korespondencją z Rzymu”, w drugiej części autor przechodzi do analizy polityki Watykanu w połowie lat siedemdziesiątych i dochodzi do wniosków przynajmniej zbliżonych do tez Mackiewicza. Z tej części korespondencji możemy się więc dowiedzieć o pojawiającym się coraz wyraźniej „krytycyzmie wobec ugodowego kursu papieskiego, a zwłaszcza wobec sprzeczności i katastrofalnych wyników tzw. Ostpolitik”, o „wyraźnym otrzeźwieniu w Watykanie” i biciu „na alarm z powodu ogólnie panującego zamętu pojęć wśród wiernych, zamazywania jasno określonych linii podziału pomiędzy wojującym marksizmem a chrześcijaństwem i przede wszystkim z powodu szerzenia się »niebezpiecznego ducha kapitulacji« (wśród katolików włoskich, ofiar kolektywnego odrętwienia po sukcesach wyborczych komunistów)” (ibidem, s. 70–71).

8 J. Łobodowski: Krzyż…, s. 3.

9 M. Horoszewicz, Józefa Mackiewicza papofobia, „Więź” 1992, nr 6, s. 163.

10 W tym miejscu Andrzej Sulikowski opatruje swój tekst obszernym przypisem rozpoczynającym się od zdania: „Stosunek do kobiety wyraża w jakiś sposób stosunek do Kościoła (= Matka, Oblubienica, Sancta Ecclesia)”, a następnie przypomina trzy kobiety Józefa Mackiewicza: Antoninę Kopańską, Wandę Żyłowską i Barbarę Toporską.

11 A. Sulikowski, Józef Mackiewicz o kościele katolickim [w:] Literatura utracona, poszukiwana czy odzyskana. Wokół problemów emigracji, red. Z. Andres, J. Wolski, Rzeszów 2003, s. 265–266.

12 Ibidem, s. 267.

13 Ibidem, s. 268.

14 O dramatycznym losie kard. Slipyja oraz o szczegółach uwolnienia Mackiewicz pisał w książce W cieniu krzyża.

15 Mackiewicz informował o tej korespondencji w liście na łamach „Kultury” (1973, nr 1–2, s. 238), pisząc o kardynale, którego „tyloletnie cierpienia w kaźniach sowieckich nie ustępują chyba tamtym, doznanym przez św.św. męczenników, a jego niezłamana tym męczeństwem i nieugięta dyplomatycznymi naciskami postawa, na tle tak niepokojącej dziś polityki Watykanu – kompromisów wobec światowego komunizmu, należy – obok postawy kard. Mindszentiego – do najbardziej wzniosłych Duchem wyjątków w naszym, przeżywającym kryzys, Kościele” (ibidem).

16 List Józefa Marii Bocheńskiego OP do Józefa Mackiewicza z 17 VII 1975 r. opublikowany w: J. Mackiewicz, Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Londyn 1986.

17 M. Zadencka, Twórczość publicystyczna i powieściowa Józefa Mackiewicza. Próba monografii [praca magisterska w zbiorach MPR], s. 87.

18 D. Kowalczyk, Czytaliście Mackiewicza?, „W Drodze” 2012, nr 4, s. 86–87.

19 W. Tomaszewska CR, Sentire cum Ecclesia. Publicystyka Jerzego Turowicza i Józefa Mackiewicza wobec II Soboru Watykańskiego [w:] Stulecie urodzin Jerzego Turowicza, red. J. i A. Sulikowscy, Szczecin 2015, s. 247. Badaczka, konfrontując stanowisko Mackiewicza z tekstami Jerzego Turowicza, zauważa jeszcze jeden ważny aspekt: książki autora W cieniu krzyża powstawały poza zasięgiem cenzury – być może także z tego względu jego opinie były tak szokujące dla krytyków żyjących po wschodniej stronie „żelaznej kurtyny”, którzy w swoich pracach musieli brać pod uwagę różne pozamerytoryczne okoliczności.

20 R. Graczyk, Tomaszewska o Turowiczu i Mackiewiczu, https://wpolityce.pl/kultura/235441-tomaszewska-o-turowiczu-i-mackiewiczu, dostęp 14 VIII 2020 r.

21 Książka miała także przynajmniej kilka przekładów, w tym angielski Wiktora Moszyńskiego (In the shadow of the Cross, New York 1973) oraz hiszpański (A la sombra de la Cruz, Mexico 1973).

22 Mackiewicz dwukrotnie przedstawia swoje analizy tych ruchów; najpierw w Zwycięstwie prowokacji (rozdziały: Jak i z czego powstał „Pax” oraz Faryzeizm contra agentura), a następnie w Watykanie w cieniu czerwonej gwiazdy (rozdział Znak pola doświadczalnego).

23 Polski ambasador był oficjalnie uznawany za przedstawiciela rządu emigracyjnego do śmierci Piusa XII, czyli do 1958 r. Następnie, jeszcze do 1972 r. tolerowano go jako administratora spraw ambasady RP. Później musiał opuścić budynek ambasady i do śmierci w 1979 r. pozostawał w Rzymie prywatnie, jako przedstawiciel rządu na uchodźstwie.

24 Zob. na ten temat: M. Janiak, Zagadnienie i krytyka polrealizmu w twórczości Józefa Mackiewicza, „Dialogi Polityczne” 2008, nr 10, s. 115–130.

25 W pierwszej encyklice (Luctuosissimi Eventus) Pius XII pisał o Węgrzech, „które są teraz przesiąknięte krwią przez szokującą masakrę” zadaną przez „zbrojną potęgę, która sprowadza […] śmierć wielu ludzi”. Drugą (Laetamur admodum), pisaną 1 I 1958 r. Pius XII kierował także do Polski (28 października prymas Stefan Wyszyński wrócił z wygnania do Warszawy), pisząc o nadziei na „nowy poranek pokoju opartego na sprawiedliwości”, który „wydaje się wreszcie otwierać dla narodu polskiego i węgierskiego”. W trzeciej encyklice (Datis nuperrime), pisanej już po stłumieniu buntu węgierskiego przez armię sowiecką, Pius XII jednoznacznie potępiał agresorów, pisząc: „Słowa, które Pan powiedział do Kaina: »Głos krwi twego brata woła do mnie z ziemi« (Rdz 4,10), są aktualne dzisiaj. Tak bowiem krew narodu węgierskiego woła do Boga. I chociaż Bóg często karze osoby prywatne za ich grzechy dopiero po śmierci, to jednak, jak uczy historia, niekiedy karze w tym doczesnym życiu władców ludzi i ich narodów, gdy niesprawiedliwie postępowali z innymi. Jest On bowiem sprawiedliwym sędzią” (http://www.vatican.va/content/pius-xii/en/encyclicals.index.html#encyclicals, dostęp 18 VIII 2020 r., przeł. z ang. – K.M.).

26 Abp Nikodem był przewodniczącym Wydziału Zewnętrznych Stosunków Cerkiewnych. Sławomir Cenckiewicz tak rekonstruuje barwną biografię tego hierarchy: „Dziś już wiemy, że abp Nikodem był jednym z najgroźniejszych agentów KGB rozpracowujących zachodnią i grecką Cerkiew prawosławną, Światową Radę Kościołów oraz Kościół katolicki. Szczegóły jego pracy dla KGB ujawnił w latach dziewięćdziesiątych zbiegły na Zachód archiwista Łubianki płk Wasilij Mitrochin. Z dokumentów przekazanych przez niego Brytyjczykom wynika, że Nikodem posługiwał się pseudonimem »Adamant«, a jego błyskawiczna kariera w patriarchacie moskiewskim i urzekająca kilku papieży otwartość była wyreżyserowaną przez KGB grą. Nikodem był prawdziwą gwiazdą sowieckiego prawosławia. Miał zaledwie 18 lat (ur. w 1929 r.), kiedy złożył śluby zakonne i przyjął święcenia diakonatu. Dopiero później przeszedł szkolenie wojskowe w Armii Czerwonej, co było odstępstwem od sowieckiego porządku prawnego, który zakazywał składania ślubów zakonnych przed odbyciem służby wojskowej. W wieku 20 lat Nikodem przyjął święcenia kapłańskie. Sześć lat później wyjechał do Jerozolimy, gdzie z czasem objął funkcję kierownika misji rosyjskiej i archimandryty (1956–1959). W wieku 31 lat był już biskupem Jarosławia i Rostowa oraz stałym członkiem Światowego Synodu Cerkwi Rosyjskiej, zaś trzy lata później został arcybiskupem Leningradu oraz prawą ręką metropolity Moskwy i Wszechrusi Aleksego – również agenta KGB ps. Drozdow” (S. Cenckiewicz, Sobór w cieniu Kremla, https://www.rp.pl/artykul/940742-Sobor-watykanski-II-w-cieniu-Kremla.html, dostęp: 28 V 2021 r.). We wrześniu 1978 r. Nikodem niespodziewanie zmarł podczas audiencji u papieża Jana Pawła I.

27 Gdy Mackiewicz pisał swoje książki, sprawa spotkania w Metzu i podjętego na nim zobowiązania wydawała się tylko hipotezą, a przynajmniej nie była całkiem udowodniona. Dzisiaj wszyscy badacze zajmujący się problematyką przygotowań do soboru piszą o tym jako o czymś niebudzącym wątpliwości (D. Kowalczyka, Czytaliście Mackiewicza?…; R. de Mattei, Sobór watykański II. Historia dotąd nieopowiedziana, Ząbki 2012, s. 134–136).

28 Wedle współczesnych badań obydwaj przedstawiciele prawosławia w trakcie soboru mogli uczestniczyć we wszystkich posiedzeniach, także zamkniętych, oraz mieli dostęp do wszystkich dokumentów, łącznie z tajnymi (zob. A. Radziukiewicz, Duchowny, uczony, dyplomata, „Przegląd Prawosławny” 2015, nr 11, s.16-19).

29 Taką pisownię stosuje Józef Mackiewicz.

30 Mackiewicz przywołuje tu komentarz spowinowaconego ze sobą Stasysa Lozoraitisa, ministra spraw zagranicznych Litwy w latach trzydziestych, który po wojnie zamieszkał w Rzymie i stał na czele emigracyjnego rządu litewskiego. Ponieważ przebywał on w watykańskich kręgach dyplomatycznych, można go uznać za osobę wyjątkowo dobrze poinformowaną w sprawie przybycia na sobór obserwatorów z Moskwy. Mackiewicz utrzymywał kontakty z mieszkającą w Rzymie rodziną Lozorajtisów. W albumach pisarza zgromadzonych w Muzeum Polskim w Rapperswilu znajdują się zdjęcia potwierdzające tę znajomość.

31 W dalszym ciągu swojego wywodu Mackiewicz wyjaśnia, że biskupów greckokatolickich skłoniono do wycofania dokumentu, przekonując ich, że mogłoby to zaszkodzić rokowaniom w sprawie zwolnienia z łagru ich metropolity Josyfa Slipyja, który był schorowany i od siedemnastu lat przebywał na zesłaniu. Wydaje się, że dobiegający wtedy siedemdziesiątki hierarcha był traktowany przez władze sowieckie jak swego rodzaju zakładnik – zwolniono go dopiero kilkanaście miesięcy później.

32 Mackiewicz podaje wypowiedź redaktora naczelnego Jerzego Turowicza (zob. „Tygodnik Powszechny” 1962, nr 50). Mówieniu o Kościele Milczenia przeciwstawiał się także prymas Stefan Wyszyński (Wc, 148–149).

33 Mackiewicz rejestruje powstanie tego zjawiska za pomocą cytatu z ks. Michała Poradowskiego: „Na czym marksizacja teologii katolickiej polega, w czym się przejawia? Można to zagadnienie streścić w jednym zdaniu: tradycyjną teologię zbawienia przekształca się w »teologię wyzwolenia«, co w konsekwencji prowadzi do tzw. »teologii rewolucji« i do »teologii gwałtu«” (Ww, 197).

34 Komentując francuski epizod, Mackiewicz owego uduchowionego „typowego” (?) chłopa rosyjskiego zestawia z jego odpowiednikiem na Zachodzie – bohaterem opowiadania Stary człowiek i morze Ernesta Hemingwaya, który w sytuacji zagrożenia życia przypomina sobie zawody baseballowe ligi amerykańskiej.

35 Przypomnienie modłów o „zachowanie” Polski w ustroju komunistycznym odnosi się do rozmaitych kompromisów Kościoła w Polsce, będących tematem książki Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy (np. w podrozdziale W służbie Bogu i Ojczyźnie).

36 Te poglądy Lenina musiały być dla pisarza szczególnie bulwersujące, gdyż ponownie pojawiły się one także w poszerzonym wydaniu Zwycięstwa prowokacji, już w zmienionej rzeczywistości historycznej, po 1980 r. Po przypomnieniu słów z listu do Gorkiego Józef Mackiewicz pisze: „A Lenin jest jego największym prorokiem po dziś dzień. Powstaje pytanie, czy papież obecny, który unika wypowiedzenia słowa »komunizm«, wie o tym liście Lenina, o rzeczywistej dążności każdego komunizmu, który pragnie zniszczenia wiary w każdego Boga?… I oto dochodzi do paradoksalnego zdarzenia: podczas jakiejś manifestacji robotniczej Solidarności w Gdańsku w hucie im. Lenina powieszono na ścianie obok portretu Lenina portret papieża. Akt ten poczytany być musiałby za ciężką obrazę dla namiestnika Chrystusowego. Tymczasem uznano go powszechnie jako akt hołdu dla papieża, dowód katolickiego nastawienia robotników i przejaw »opozycyjnych« dążeń wolnościowych. Jest to jeden drobny przykład w paśmie niekonsekwencji, pomieszania pojęć itd., których tu wyliczać nie będziemy” (Zp, 226).

XX Publicystyka powojenna. Od Gombrowicza po rebelię roku 1968

W okresie emigracyjnym utwory literackie stanowiły tylko część twórczości Józefa Mackiewicza. Większość jego ówczesnych prac ma charakter publicystyczny. Są to przede wszystkim recenzje, eseje, polemiki, wspomnienia, listy do redakcji oraz rozmaite wypowiedzi na tematy aktualne, zamieszczane w prasie polonijnej1, a także w czasopismach obcojęzycznych, często związanych z emigracją ze Wschodu2. W publicystyce Mackiewicza wyróżnia się obszerny zbiór recenzji, z których można by zestawić niemal podręcznik polskiego piśmiennictwa emigracyjnego. Dość rzadko wśród recenzowanych dzieł pojawiają się typowe utwory literackie – często natomiast krytyka interesują pamiętniki oraz opracowania dotyczące różnych aspektów historii i polityki dwudziestowiecznej.

Mylilibyśmy się jednak, uznając, że autora Buntu rojstów nie interesowała literatura. Znaczna część jego publicystyki zawiera obronę własnego rozumienia istoty tej dziedziny twórczości. Wydaje się, że Mackiewiczowskie rozumienie literatury dopuszczało dość duży zestaw konwencji literackich, z wyraźną jednak predylekcją do różnych odmian realizmu. Broniąc książki wspomnieniowej gen. Aleksandra Pragłowskiego, Mackiewicz pisał:

Ktoś zwrócił mi uwagę: „Pragłowski właściwie o żadnym polskim wojskowym – poza sobą samym – nie pisze dobrze”. Raczej tak. Ale co to szkodzi? Każdego prawo jest pisać jak chce. Na przykład Witold Gombrowicz od dawna pisze tak, jakby kula ziemska obracała się nie wokół własnej osi, lecz wokół nadmuchanej Ferdydurki. Też nikomu nie szkodzi. Dopiero Barbara Szubska i ja spostrzegliśmy to pierwsi. O ile jednak Gombrowicz poza tym nie wychyla się z ram współczesnej awangardowej konwencji, o tyle Pragłowski pozwala sobie nie zwracać uwagi na różne konwenanse3.

Nie przypadkiem w powyższym cytacie pojawia się Witold Gombrowicz, który dla Mackiewicza już od dekady był synonimem tego wszystkiego, czego w twórczości literackiej nie akceptował. Już w 1960 r. krytycznie oceniał kształt artystyczny utworów przebywającego wtedy jeszcze w Argentynie pisarza:

Pod szlifem stylu ukryć można najbardziej banalne myśli, ale za to nie wypadną one ani banalnie, ani naiwnie. […] Dlaczego panuje taka moda, diabli wiedzą. Ale panuje. Nie wymieniając niektórych naszych pisarzy po nazwisku, często zadaję sobie pytanie: „czemu człowiek nie pisze jak człowiek, tylko jak Gombrowicz!4

W 1963 r. Mackiewicz dostrzegał wyraźne akcenty egocentryczne (a może i megalomańskie) w osobowości swojego kolegi po piórze: „Nie będąc Gombrowiczem, nie przypisuję sobie nie tylko pierwszej, ale nawet tysiącznej roli w narodzie”5. Cztery lata później w sprawozdaniu z obrad jury nagrody „Wiadomości” z wyraźną satysfakcją informował o wystąpieniu Michała Chmielowca, który przemawiał zwięźle, „słusznie nie rozwodząc się długo nad swym numerem pierwszym: Gombrowiczem. I każdy wie, że jest on lansowany przez kazionną awangardę europejską, więc co tam można dodać do tego, co już napisano”6.

W 1969 r. w obszernej recenzji Awantur w rodzinie Mariana Hemara Mackiewicz zamieścił fragment parodiujący manierę stylistyczną charakterystyczną dla Dziennika Witolda Gombrowicza. Celem tego zabiegu było skontrastowanie dwóch poetyk i krytyka „mętniactwa formy”, „które uchodzi za współczesną awangardę”. Oto fragment tej parodii:

Ja, ja, ja, ja i ja, który jestem jedynym poetą duszącym się w natężeniu własnego geniusza. Symplifikuję ogólną panoramę, a przecież miałem pod kciukiem wymowę faktu. Co robić, co robić, co robić? Zerwać! Dystans! Wypupić. Dajcie mi nóż, chcę obciąć nadmiar własnego geniusza. Azalia. Historia ustawiła mnie na szczycie góry. Alleluja.

Dosyć. […]

Jakie to proste! Ja. Bęc! Trzeba uznać tylko mój talent7.

Wydaje się, że cios został wymierzony dość celnie. Gombrowicz odpowiedział polemiką8, w której pojawiła się teza, iż jego oponent na serio wziął historię opowiedzianą w Dzienniku o kupnie przez autora Trans-Atlantyku luksusowej willi oraz o jego rzekomym synu poczętym z mulatką (w tekście Mackiewicza trudno dopatrzeć się jakichkolwiek aluzji do tych kwestii). Sporo miejsca zajęło Gombrowiczowi wyrażenie żalu, iż nie doczekał się w prasie emigracyjnej żadnej polemiki, atak na poetykę Hemara oraz podkreślenie własnej wyjątkowości – szczególnie widoczne w ostatnich zdaniach:

Schopenhauer powiedział, że umysł człowieka zwykłego jest jak latarka kieszonkowa, która oświetla to tylko, czego się szuka (np. wchodzę do spiżarni i szukam suszonych śliwek). A umysł człowieka genialnego, mówi Schopenhauer, jest jak słońce, które oświetla wszystko obiektywnie i sprawiedliwie. Takiej genialności bardzo życzę p. Mackiewiczowi. A także myśli emigracyjnej w ogóle9.

Kontynuacją tych tez był jeden z ostatnich fragmentów Dziennika, w którym autor poświęcił Mackiewiczowi obszerny passus, radykalnie kwestionując wartość pisarstwa twórcy wileńskiego. Krytycznie oceniał przede wszystkim naczelny cel jego pisarstwa: ideę walki z komunizmem: „nic innego go nie obchodzi, a zwłaszcza nie obchodzi go, że te pięćdziesiąt lat krwawego przewrotu to odpowiedź na tysiącletnie duszenie chłopa i robotnika przez szlachciurę, który rozsiadł się okrakiem na chamie i żarł”10. Gdybyśmy przyjęli tę wypowiedź dosłownie, bez poprawki uwzględniającej prawdopodobny prowokacyjny jej charakter, to wynikałoby z niej, że Gombrowicz traktuje komunizm jako w pewnej mierze słuszną odpowiedź na krzywdy doznawane w ciągu tysiąclecia przez proletariat… W dalszym ciągu swojej wypowiedzi autor Trans-Atlantyku schodzi na poziom co najmniej pamfletu (jeśli nie paszkwilu). Czytelnik może się więc dowiedzieć, że Mackiewicz to hetman kawalerii „ciężkiej”, który zasłużenie ma problemy z przekładami, gdyż „jeśli [jego dzieła – K.M.] i przetłumaczą od czasu do czasu na jakiś język, to nie dlatego, że dobry, a dlatego, że łatwy”. Gombrowicz przypomina:

[…] mieszkając o 20 kilometrów od lotniska w Nicei, mając do czynienia nieustannie z pisarzami, krytykami, dziennikarzami wszystkich nacji, nie spotkałem się ani razu z nazwiskiem „Mackiewicz”, mam prawo powiedzieć, że jego książki nie wywołują zainteresowania w czytelniku biorącym bardziej na serio literaturę11.

Inne afronty zamieszczone w dzienniku Gombrowicza Mackiewicz przypomniał w jednej z późniejszych recenzji zamieszczonej w „Wiadomościach”:

Witold Gombrowicz w ostatnim przed śmiercią Dzienniku zamieszczonym w „Kulturze” (262/263) w r[oku] 1969 nazwał mnie Savonarolą […]. Ale – powiada – już czas pohamować nieco naszego coraz bardziej szalejącego Savonarolę. Uwaga, moi Panowie! Pod przewodem takiego Hetmana (to przytyk do nazwania mnie kiedyś przez Mariana Hemara: „hetmanem literatury polskiej”) zawędrujecie wprost do Ciemnogrodu12.

Najobszerniejszą wypowiedzią Józefa Mackiewicza na temat autora Ferdydurke jest odpowiedź na ankietę przeprowadzoną i opublikowaną na łamach „Wiadomości” w 1969 r., już po śmierci Gombrowicza. Za największe osiągnięcie tego pisarza twórca Buntu rojstów uważał Ferdydurke. W odpowiedzi na kolejne pytanie wyjaśniał, że gdyby pisał historię literatury polskiej, twórczość autora tego dzieła omówiłby na połowie stronicy. Najszerzej jednak Mackiewicz rozwinął i umotywował swoją odpowiedź na pytanie o ocenę dorobku literackiego Witolda Gombrowicza:

Stanowczo był przecenionym. Źródłem tej przeceny stała się duża reklama, jaką Gombrowicz potrafił sobie wyrobić w międzynarodowych sferach literackiego establishment, czyli kumoterstwa popieranej przez pewne koła amerykańskie tzw. awangardy. Zbliżonej lub czasem identycznej z pojęciem „Lewicy Intelektualnej”, która w dzisiejszej Demokracji w odniesieniu do spraw intelektualno-artystycznych spełnia mniej więcej tę funkcję, jaką za czasów carskich spełniała Prokuratura św. Synodu w odniesieniu do spraw Cerkwi prawosławnej. Czyli miarodajną funkcję. Nasi ojcowie tego rodzaju manipulacje w dziedzinie ducha nazywali z przekąsem: „kazionszczina”; w tamtych, dawnych czasach, gdy awangardy nie bywały jeszcze subsydiowane przez kancelarie państwowe. Rozgłos i powodzenie, jakie udało się Gombrowiczowi osiągnąć w tych rządzących dziś Duchem Czasu, literaturą i sztuką, najbardziej miarodajnych sferach, zaimponowało rodakom.

Tymczasem tajemnica powodzenia Gombrowicza jest, moim zdaniem, dosyć prosta. Gombrowicz nie umiał pisać i nie miał nic do napisania. Zastosował więc chwyt, jakiego używają malarze, którzy nie umieją malować i nie mają nic do namalowania: ukrycie treści, a raczej jej braku, pod niezrozumiałą dla otoczenia formą. Czym mniej treści, tym bardziej niezrozumiała forma. Trzeba się tylko nie obawiać absurdu13.

W dalszym ciągu swojej wypowiedzi Mackiewicz nie odmawia Gombrowiczowi talentu („swoistego”), który przejawił się w umiejętnym zastosowaniu „triku” polegającego na stworzeniu wokół swojego utworu aury „niezrozumiałości” i „trudności”. Mechanizm ten sprawia, że każdy, kto deklaruje rozumienie takiego dzieła, przynależy do „elity umysłowej”, natomiast jego twórca zyskuje miano „geniusza”. Wydaje się, że najtrudniejszy do zaakceptowania był dla Mackiewicza szczególny nacisk na formę (kształt artystyczny) dzieła literackiego w twórczości Gombrowicza. Według autora Drogi donikąd kwestie te nie powinny przesłaniać (lub zasłaniać) idei utworu. A na pewno nie powinny stanowić bariery w odczytaniu zasadniczego sensu dzieła. Chcąc czytelnikom jeszcze bardziej unaocznić problem, w swoich odpowiedziach na pytania ankiety gombrowiczowskiej „Wiadomości” Mackiewicz sięgnął po analogię z recepcji sztuk plastycznych:

Sam oglądałem na pewnej wystawie, subsydiowanej przez miasto o wielkiej tradycji malarskiej, gumowe talerze przyklejone do krzesła z podpisem: „Proszę na nie usiąść, aby uzyskać lepszy kontakt ze sztuką”; stare pończochy damskie przybite gwoździami do ściany; kawałek znalezionej na ulicy deski, z pietyzmem ułożony na cokole. Wszystko nieoprotestowane przez podatników, którzy boją się przyznać do własnej ignorancji w dziedzinie sztuki współczesnej14.

Sugestia autora była oczywista: przypomnienie tych rekwizytów w kontekście twórczości Gombrowicza sugerowało związek między ekscentrycznymi formami dzieł plastycznych i twórczością tego pisarza. Ilustrując problem recepcji dzieła literackiego autora Ferdydurke, Mackiewicz w ankiecie „Wiadomości” przypomniał debatę po rzymskiej inscenizacji jednej ze sztuk teatralnych Witolda Gombrowicza. Po spektaklu rozpoczęła się na widowni dyskusja, w trakcie której „każdy mówił co innego, bo każdy zrozumiał inaczej albo wręcz odwrotnie niż przedmówca. W sumie nie zrozumiał nikt. Nikt się do tego nie przyznał. Poszli do domu z przekonaniem, że tak właśnie powinno być”15.

Wypowiedź Mackiewicza na temat Gombrowicza wyraźnie wyróżniała się spośród kilku odpowiedzi na ankietę „Wiadomościach” (m.in. Zymunta Hertza, Jadwigi Maurer, Czesława Miłosza16), raczej zgodnie utrzymanych w tonie entuzjastycznym. Pół roku później Mackiewicz tak oto sarkastycznie skomentował głosy oddane w ankiecie:

[…] niedawna, zawstydzająca jednomyślność ujawniona w ocenie osoby i twórczości Gombrowicza na łamach „Wiadomości” zaprezentowała zarazem kolekcję słowną, którą złośliwi mogliby nazwać „pustosłowiem”. Uznano za „niedopuszczalne” (!) podważanie osobistej wielkości Gombrowicza. Jest to, nawiasem mówiąc, admonicja przez nas ulubiona. Przez „niedopuszczenie” bowiem innej głośnej myśli stwarza się właśnie jednomyślność w narodzie, tak wysoko przez Polaków cenioną17.

Ostatnim akordem sporu (już po śmierci autora Kosmosu) była reakcja Mackiewicza na opublikowane w „Twórczości” pod koniec 1969 r. przez Jarosława Iwaszkiewicza listy otrzymywane od Witolda Gombrowicza18, który prosił w tej korespondencji swojego kolegę po piórze o protekcję między innymi w załatwieniu posady attaché kulturalnego przy poselstwie polskim w Buenos Aires i o pracę w Banco Polaco (argentyńskiej filii państwowego banku PKO). Zabiegał także o wydanie Ferdydurke w kraju, deklarując chęć napisania przedmowy wykazującej związki tej powieści „z duchem przemian socjalnych w Polsce”, a nawet z duchem „realizmu”, gdyż „antynomiczna struktura tego utworu zapewnia mu efektywność we wszystkich koniunkturach politycznych”. W liście z 1947 r. prosił Iwaszkiewicza o interwencję u gen. Wiktora Grosza, niedawnego szefa Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego, z deklaracją: „przesłałem Groszowi studium na temat reorganizacji współżycia kulturalnego polsko-argentyńskiego […] i zobaczę, co MSZ na to powie, ale na wszelki wypadek załączyłem prośbę o subsydium dla napisania książki o nowej rzeczywistości polskiej dla Argentyńczyków”19. Wkrótce potem Gombrowicz otrzymał posadę w Banco Polaco – instytucji postrzeganej przez emigrantów jako „agenda komunistycznej władzy”20. W jednym z następnych listów do Iwaszkiewicza autor Ferdydurke – wydaje się, że całkowicie serio – sondował możliwość objęcia stanowiska dyrektora tej placówki, próbując uknuć intrygę mającą na celu odsunięcie obecnego szefa21.

Jakkolwiek publikacja tej korespondencji w PRL nie była z pewnością przypadkowa, niemniej jej tematyka oraz ujawnienie poszukiwania dość szczególnego rodzaju protektorów spowodowały, że „na wizerunku Gombrowicza pojawiły się rysy”. Szczególnie w środowisku emigracyjnym, jak pisze Wacław Lewandowski, korespondencja wywołała „spore poruszenie. Niektórzy spośród niedawnych admiratorów Witolda Gombrowicza zrewidowali swą dotychczasową opinię. Mówiono tu i ówdzie o pisarzu jako zdrajcy emigracji, kimś, kto walcząc o sławę pisarza antykomunisty, jednocześnie zabiega o wsparcie komunistycznych władz”22.

Józef Mackiewicz swoją ocenę kwestii zawartych w tej korespondencji zamieścił w przygotowanym dla „Wiadomości” artykule na temat Sergiusza Piaseckiego. Opisując stosunek Gombrowicza do władz komunistycznych użył określenia „merdanie”, którego na wszelkie sposoby chciał uniknąć redaktor londyńskiego tygodnika Michał Chmielowiec. Podsumowanie korespondencji na ten temat znajduje się w liście Mackiewicza z 15 kwietnia 1970 r.:

Niestety, nie; w żadnym wypadku nie zgadzam się na usunięcie „merdania”. Jeżeli Pan się też nie zgadza na jego puszczenie, proszę mi łaskawie odesłać cały artykuł. Chyba, że zamieni Pan na ścisłe „zabiegi o pieniądze u komunistycznego okupanta”23. Tak się bowiem rzecz przedstawia od r[oku] 1947 po 1968, czyli aż do samej prawie śmierci Gombrowicza, „merdanie” jest więc najbardziej łagodnym zwrotem zastępczym. Żeby nie używać słów: świnia, łajdak, nikczemniak, podlec etc. etc. Pana porównania Gombrowicza do innych, nie są szczęśliwe i nieścisłe24. Nie będę tu przytaczał okoliczności tamtych i jego. Mówi Pan o kimś, kto był i zerwał. A on odwrotnie: był tu i starał się wcisnąć w łaski komunistów. W najobrzydliwszy sposób, ofiarując nawet zgłosić akces do socrealizmu. Przy tym ten szczyt zafałszowania: uchodzić za wielkiego chojraka, który się wypupia rzekomo na Polskę, wielkiego indywidualistę etc. I pisze jednocześnie stylikiem wcale nie gombrowiczowskim, gdy chodzi o trochę forsy komunistycznej, wysadzenie kogoś z posady bankowej, aby mu ją zając etc. Jest to podlec patentowany. „Merdanie” jest złagodzeniem opisu rzeczy do granic możliwych25.

Podsumowując spór Mackiewicza z Gombrowiczem, można powiedzieć, że mimo pamfletowej stylistyki rozgrywał się on na dwóch poziomach. Z jednej strony dotyczył najważniejszych problemów artystycznych – był sporem o relacje między formą i treścią oraz o to, co w literaturze jest najważniejsze. Z drugiej strony niewątpliwie miał charakter etyczny – był sporem o wartości i o postawę pisarza wobec ustroju totalitarnego. Znamienne jest to, że nawet Konstanty Jeleński, broniąc na łamach „Kultury” argentyńskiego korespondenta Iwaszkiewicza, czynił to, używając dość szczególnego argumentu: „Gombrowicz patrzył na siebie odważnie i bezlitośnie. Ułatwiał mu to zresztą krańcowy relatywizm w widzeniu człowieka. […] »Coraz bardziej zdajemy sobie sprawę – pisał Gombrowicz – że coś tu szwankuje. Przez ileż rozmaitych moralności musi się przedrzeć każdy z nas. Z księdzem inna moralność, z kobietą inna. W wojsku co innego, w życiu cywilnym co innego…«”26. Cały konflikt był więc także sporem o charakter wyznawanej etyki.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że wcześniej wspomniane wrażenia Mackiewicza z niekonwencjonalnej wystawy dzieł sztuki użytkowej nie są jedynym śladem zainteresowań tego pisarza ewolucją sztuki w drugiej połowie XX w. Przynajmniej w kilku jego tekstach publicystycznych są dłuższe lub krótsze refleksje na ten temat27. Jednym z ciekawszych jest szkic Na tematy „abstrakcyjne”, rozpoczynający się w stylu relacji reporterskiej:

Byłem na wystawie obrazów, gdzie uderzyło mnie pewne, przypadkowo zasłyszane zdanie. Główna sala wypełniona była płótnami tzw. abstrakcjonistów. Zatrzymałem się przed obrazem, który przedstawiał namalowany jednolitą, czerwoną farbą prostokąt. Nic poza tym. Olbrzymia czerwona plama w formie prostokąta. Otrzymując w sklepie za darmo katalog farb do malowania ścian, podłóg czy płotu, można mieć wiele podobnych prostokątów różnych kolorów i odcieni, oczywiście mniejszych rozmiarów28. Przed obrazem stał młodzieniec o sympatycznej powierzchowności i wybitnie inteligentnym wyrazie twarzy. I ten to młodzieniec powiedział do swej towarzyszki, równie jak on młodej i też sympatycznie inteligentnej z pozoru:

– To jest bardzo dobre… – Przechylił przy tym głowę nieco na bok, jak czynią to czasem, obserwując, znawcy przedmiotu. Młoda dziewczyna skinęła głową potakująco, może gwoli uczynienia przyjemności towarzyszowi29.

Pretensja, którą Mackiewicz zgłasza pod adresem młodych widzów tej wystawy, dotyczy przede wszystkim nieracjonalności ich postawy. Pisarz chciałby usłyszeć uzasadnienie rozumowe ich oceny „czerwonego prostokąta” – dlaczego ten obraz jest „bardzo dobry”? Dlatego też uparcie przysłuchuje się widzom, mając nadzieję, że jakieś argumenty padną z ich ust. Pierwszy wniosek, który pisarz wyciąga z tej sytuacji, ma charakter diagnozy: „Miałem uczucie, jakie mają zapewne kalecy wobec zdrowych, przykre uczucie daltonisty czy wręcz ślepego, który nie widzi nic, co inni widzą”30.

Warto zauważyć, że Mackiewicz nie kwestionuje wartości sztuki abstrakcyjnej samej w sobie – domaga się tylko uzasadnienia wyborów estetycznych. W dalszych częściach swojego eseju przywołuje przykłady z życia wzięte, z których zdaje się wynikać, że sztuka współczesna i współczesna krytyka sztuki zatraciły zdolność do poddawania swoich wytworów obiektywnej, racjonalnej ocenie. W zamian pojawiły się argumenty irracjonalne lub oparte wyłącznie na emocjach. Przypominając odwiedziny u znajomego malarza, pisarz przywołuje komentarz artysty oraz swoją reakcję na jego słowa: „[…] pokazując mi swe płótna, i z właściwą mu lotnością umysłu zgadując, że nic nie rozumiem, westchnął wyrozumiale: »Tak, naturalnie, to są rzeczy trudne…«. Trudne do zrozumienia, w tym wypadku. Trzeba posiadać rozum, ażeby zrozumieć. On ten rozum ma, mnie go brakuje”31. Ironiczny komentarz podkreśla dziwny paradoks: wydaje się oczywiste, że posługiwanie się rozumem zawsze wiąże się z możliwością, a nawet koniecznością uzasadnienia i obrony swojego sądu – tym razem jednak inaczej: rozum ma oznaczać milczenie.

Szukając przyczyn obecności sztuki abstrakcyjnej w instytucjach kultury, Mackiewicz dochodzi do wniosku, że w dużej mierze wynika ona ze snobizmu oraz „podświadomego kompleksu niższości wobec rzeczy niezrozumiałych”32. Mechanizm ten polega na uznawaniu wartości tej sztuki na podstawie erystycznej zasady powszechnej zgody: „Skoro się to maluje i wystawia, więc muszą być ludzie, którzy to rozumieją”33. Autor eseju dopowiada, że wprawdzie 99 proc. zwiedzających nie tylko nie rozumie tej sztuki, ale zwyczajnie „nic nie widzi”, myśli swoich jednak nie ujawnia, „aby się nie kompromitować”.

Mackiewicz formułuje także oryginalną definicję sztuki – jest nią „wizja artysty, który potrafi jej nadać widoczny dla innych – wyraz”34. Sztuka abstrakcyjna jest natomiast tylko „pomysłem”, który jeszcze nie znalazł swojego wyrazu. W podsumowaniu rozważań autor zgłasza jeszcze jedno zastrzeżenie, które można by nazwać oderwaniem od podstawowej prawdy o życiu lub brakiem widocznego związku z otaczającym nas światem:

[…] abstrakcjonizm w tej formie, w jakiej jest dziś, przede wszystkim uderza w oczy swym ubóstwem. Gdy się wchodzi na salę z ulicy, mając jeszcze w oczach barwy i kolory świata otaczającego, chociażby kreski, trójkąty i barwne koła znaków drogowych, budek telefonicznych, karoserii samochodowych, czy w blasku słońca, czy cieni, czy śniegu; w szarym odbiciu chmur czy świetle reflektorów, nie mówiąc już o klasycznej przyrodzie nieskończonych farb – to kleksy, marmurki, plamy abstrakcjonistów wydają się być nieudolnym wysiłkiem małego Dyzia, pozbawionego talentu, ale może jeszcze bardziej pozbawionego wizji świata. I to martwe, nieruchome ubóstwo na ścianach nade wszystko nudzi. Nie, nie śmieszy, nie irytuje, a – nudzi35.

Esej Na tematy „abstrakcyjne” jest raczej wyjątkiem w praktyce publicystycznej Józefa Mackiewicza. Nie licząc recenzji, zdecydowana większość jego tekstów powojennych dotyczy problematyki bieżącego życia politycznego oraz wydarzeń społeczno-kulturalnych. W powojennym czterdziestoleciu pisarz był żywo zainteresowany wszystkimi wydarzeniami, które przetaczały się przez Europę, zwłaszcza jeśli dotyczyły one jej części wschodniej. Na tym tle wyróżnia się obszerny szkic, a właściwie erudycyjny esej „Materia prima”36, który formalnie rzecz biorąc, jest recenzją książki Beniamina Józefa Jennego pod tym właśnie tytułem37. Autor tej książki, emigrant z Polski przebywający w Wenezueli, rozczarowany do peerelowskiej wersji marksizmu omawiał w swoim dziele przekształcenia, którym podlegała ta ideologia w dziesięcioleciach powojennych, i z pewną nadzieją patrzył na te transformacje. Recenzowana książka powstawała w okresie, gdy rewolta roku 1968 trzęsła posadami społeczeństw zachodnich. Mackiewicz wybrał ją zapewne także z tego względu, że widział możliwość analizy na jej tle nowych zjawisk, które pojawiły się wtedy w życiu społecznym i politycznym.

Ponieważ Materia prima przedstawiała tezę o analogicznej sytuacji obywateli pod rządami komunistów i w tzw. wolnym świecie, autor recenzji skupia się przede wszystkim na radykalnej odmienności sytuacji w obydwu formach ustrojowych, argumentując ją chociażby możliwością swobodnego publikowania: „Nie ma ustawy w wolnym (bez cudzysłowów) świecie, która by zakazywała B.J. Jennemu myśleć, napisać i wydać to, co chce. Wydana przez niego książka jest tego najlepszym dowodem”38. Natomiast w państwach komunistycznych „wyłącznie władza sama publikuje myśli, gdyż żadnego wydawcy poza władzą nie ma”.

Jennego i Mackiewicza łączy przekonanie o bankructwie ideologii marksistowskiej, która – jak pisze pierwszy z nich – „jest spekulacją i kołem błędów”. Mackiewicz ze swej strony dodaje sprzeciw wobec prób traktowania poprzednich dziesięcioleci jak niezamierzonej pomyłki w praktyce politycznej państw komunistycznych. Stalin i jego następcy nie są „wypaczeniem” ideologii marksistowskiej – są „czystym produktem filozofii marksizmu”, a „istota zła tkwi właśnie w filozoficznej recepturze marksistowskiej”, czego uparcie nie rozumieją sowietolodzy zachodni.

Ważnym aspektem wypowiedzi Mackiewicza są pytania o rewizjonizm, traktowany wtedy jako tendencja zmierzająca do reformy komunizmu. Jenne w swoim wywodzie liczył na to, że rewizjonizm stanie się „powszechnym wyznaniem wiary postępowej lewicy intelektualnej i klasy robotniczej”. Odrzucając wprawdzie marksizm, operował językiem i terminologią dziwnie związaną z tą ideologią. Mackiewicz wyłapuje z jego programu wszystko, co ma właśnie taki wydźwięk: „rewizjonizm zrodził się w łonie zwycięskiego obozu komunistycznego”, „Właściwym ideowym przeciwnikiem komunistów są dziś byli marksiści”, „Autentyczny rewizjonizm jest problematyką uniwersalną […], a jej zapleczem jest ruch robotniczy”, „Postęp uwidocznia się jedynie wśród lewicy”, „To wszystko należy adresować do młodzieży, która epokę rozumie”. Autor Zwycięstwa prowokacji kilkakrotnie metaforyzuje program Jennego jako niemożność „wyjścia poza kredowe koło” dotychczasowego myślenia. Poza tym zdecydowanie odrzuca sensowność wspomagania dawnych marksistów, którzy właśnie stali się rewizjonistami:

Już słowo „rewizjonizm” budzi we mnie odruch niechęci. Rewizjonizm rozumiem jako zrewidowanie czegoś, co jest, bez naruszania samej substancji, czyli ulepszenie, udoskonalenie tego, co jest. Ale nie jego obalenie. Bolszewicy, obalając monarchię w Rosji, nie nazywali tego: „rewizjonizmem”. Podobnie próby obalenia z kolei bolszewizmu nikt nie nazywał: „rewizjonizmem”. Pod tym względem skłaniałbym się raczej do cytowanych tu poglądów, że „rewizjonizm” istotnie jest tylko „wewnętrznym sporem w ramach marksizmu”, próbą ulepszenia komunizmu.

Mackiewicz krytykuje także inne elementy „koła kredowego”, poza które nie ośmielał się wyjść Beniamin Jenne, a które także są częścią programu ideowego rewolty roku 1968: „klasę robotniczą”, „lewicę” i „młodzież”. Grupy te recenzent ironicznie nazywa „nowym narodem wybranym przez Marksa”. Argumentacja pisarza opiera się nie tyle na teoriach, ile na praktyce życiowej. Kwestionując zasadność wywyższania klasy robotniczej, po przypomnieniu osobistego doświadczenia („Ja za czasów podsowieckich byłem drwalem, a później furmanem, co nie znaczy, że przystałem do »klasy robotniczej«”) stwierdza zanik tej grupy społecznej:

Nie będę przytaczał banałów o robotnikach amerykańskich z własnym domem, autem, kontem bankowym. […] Pytam naszego ślusarza, gdy wreszcie zajechał swym mercedesem: „Gdzie pan przepadł, panie Schall? Kran się nie dokręca, a nie można się było do pana dodzwonić”. – „Na urlopie”. – „Gdzie?”. – „Ach, Kanada, Stany, Kalifornia, Meksyk… Wracając, w Paryżu”. – „Ładna rzecz! I cóż to kosztowało?” – „Ponad trzy tysiące. W Meksyku podobało mi się najwięcej. Na przyszły rok jadę znowu”. – Nie pytałem go, czy chciałby przystać do ideologicznego rewizjonizmu świata.

Mackiewicz kwestionuje także znaczenie grupy, na której przede wszystkim oparte były wydarzenia w świecie zachodnim sprzed kilku lat poprzedzających powstanie recenzji książki Materia prima – czyni to w części eseju zatytułowanej nie bez powodu Młodzież – złoty cielec naszych czasów. Polemiczne ujęcie problemu zaczyna od przypomnienia, w jaki sposób ta grupa społeczna została wykorzystana przez ideologie totalitarne XX w.:

Zdaję sobie doskonale sprawę z wątłej motyki, którą unoszę przeciwko słońcu wielkiego kultu: „Młodzieży”. „Młodość” była zawsze słowem urzekającym. Coraz to rozciągał ktoś to pojęcie na warstwy społeczne, ruchy polityczne, nawet całe narody i państwa. Tak np. Hitler: przeciwstawiał swój „młody” narodowy socjalizm „staremu” kapitalizmowi i zgniłej plutokracji zachodniej lub niemieckiej zdegenerowanej klasie arystokratów i junkrów. Bolszewizm był też przede wszystkim: „młody”, a kontrrewolucja i emigracja „stare” grzyby. Wszystko, co młode, musi być pozytywne, i w wielu dziedzinach jest istotnie pozytywne. Z wyjątkiem dziedziny rozumu i doświadczenia. I tu się zaczyna panowanie demagogii nad rozsądkiem.

W dalszej części swojego komentarza Mackiewicz demaskuje wszystkie elementy składające się na „mit młodości”: młodzież jest skłonna „do stadnego naśladownictwa, do uniformizmu, kolektywizmu, a co za tym idzie odindywidualizowanego bezkrytycyzmu”; jej ewentualny bunt wynika nie z własnej wizji świata, ale z „małpiarstwa bądź z entuzjazmu dla wodzów” i przeistacza się „w najkarniejsze szeregi komsomołu, hitlerjugend, czarnych czy czerwonych koszul, które maszerują w nogę jak te lale”. To u młodzieży można zaobserwować najczęściej nietolerancję i pustosłowie. „Fetysz młodzieży” realizowany jest przez zabiegających o popularność profesorów i polityków i nijak się ma do postawy opartej na rozumie, zgodnie z którym człowiek osiąga największe możliwości intelektualne i fizyczne około czterdziestki…

Argumentację Mackiewicza można by określić jako bezwzględnie logiczną – pisarz posługuje się danymi naukowymi i przykładami z historii i współczesności, które świadczą o cynicznym wykorzystaniu naiwności młodzieńczej przez „szpakowatych agentów Wsiemirnoj Fiedieracji Diemokraticzeskoj Mołodieży39 i Mieżdunarodnogo Sojuza Studientow40 w Moskwie, którym oczywiście zależy na przeistoczeniu uniwersytetów wolnego świata w permanentną burdę”41. W ten sposób autor eseju dochodzi do wydarzeń, których świadkiem był w 1968 r. – do „rewolucji lat sześćdziesiątych”42, która zakwestionowała podstawy, na których poprzednie tysiąclecia zbudowały cywilizację Zachodu43. Mackiewicz widzi te wydarzenia jako kontynuację rewolucji bolszewickiej, tym razem prowadzoną przez „socjologów marksistowskich typu prof. Marcuse’a44”45. Za zbuntowanymi „kudłaczami” stoją jednak prawdziwi sprawcy i beneficjenci kontrolowanej rebelii:

Przed r[okiem] 1914 nie było kudłaczy. Ale gdy Pietruk, pamiętam, mówił do Kaziuka: „Skrzyknij para chłopców, pójdziem bić okna Żydom”, i skrzyknęli i poszli – nie było w tym żadnego podłoża ideowego antysemityzmu, ale chuliganeria obliczona na możliwą bezkarność. Jeżeli dziś kudłacze angielscy chcą się „buntować”, też nie pójdą bić okien gwardii królewskiej, bo by zanadto ryzykowali. Pójdą łamać krzesła na plaży, wyrywać torebki kobietom na ulicy. To że dziś za Cohn-Benditami46 i Dutschkami47 stoją starzy wyjadacze wywrotowi, w imię Lenina czy Mao Tse-tunga, stwarza tylko pozory ideologii dla okazji awantur z naśladownictwa, z naturalnego ciągu do uniformizmu. Istotnie, gdy się porówna kudłaczy wszystkich krajów, widzimy że nigdy tak zrujnowani nie byli ani „proletariusze wszystkich krajów”, ani żadni gimnaziści i studenci carskich czasów, i to zarówno z „munduru” zewnętrznego, jak postawy psychicznej48.

Mackiewicz w swojej krytyce młodzieży nie jest jednostronnie zapiekły. Dostrzega także tych młodych, którzy uczciwie chcą szukać prawdy. Jego wypowiedź można więc uznać za rodzaj ostrzeżenia przez totalizmem, który może nadejść49. Efekty wydarzeń z 1968 r. pisarz śledził także w następnych latach. W 1977 r. powstał dość obszerny, o rozmiarach kilkudziesięciostronicowej broszury, tekst Na drodze wielkiego ześlizgu, opublikowany w dwóch częściach na łamach „Wiadomości”50. Mackiewicza interesują w nim przede wszystkim transformacje dokonujące się na osi: komunizm–antykomunizm. Diagnozuje, że tego ostatniego właściwie już nie ma. W języku polityków z obydwu stron żelaznej kurtyny nastąpiła też zmiana retoryczna – przestało się mówić o „antykomunizmie” i „antykomunistach”, a zaczęło – o „opozycji”, tak jak w państwach demokratycznych.

Jedna z części tego eseju nosi tytuł Eurokomunizm, zwiastując w ten sposób metamorfozę ideologii, która tym razem będzie się łączyć z liberalizmem europejskim. Ruch dysydencki w państwach komunistycznych nie ma już charakteru antykomunistycznego, ujawnia się przy pełnej aprobacie władz jako kolejna emanacja „polrealizmu”51. Mackiewicz jest szczególnie zainteresowany polską „demokratyczną opozycją”:

W marcu 1977 r. Leszek Kołakowski i Adam Michnik w towarzystwie prokomunisty niemieckiego H. Bölla urządzają zebranie w Kolonii. Jeszcze raz pada uroczyste zapewnienie: „Żadna grupa opozycyjna w PRL nie planuje obalenia obecnych władz”. […]

W tym czasie w komunistycznej włoskiej „Paese Sera” czytamy: „Profesor Kołakowski i Adam Michnik podkreślili, że obrońcy praw człowieka ze wszystkich krajów Europy Wschodniej występują – po raz pierwszy solidarnie – a partie komunistyczne Zachodu dzięki eurokomunizmowi popierają walkę o poszanowanie praw ludzkich w krajach demokracji ludowej”.

Następnie Kołakowski i Michnik pojechali do Paryża, gdzie tamtejsi komuniści i socjalista zorganizowali dla nich wielką konferencję prasową z udziałem stu dziennikarzy francuskich. W trakcie spotkania połączono się telefonicznie z Jackiem Kuroniem w Warszawie, który telefonicznie odpowiadał na pytania przedstawicieli prasy52.

Na drodze wielkiego ześlizgu to właściwie ostatnia tak obszerna wypowiedź publicystyczna pisarza. Między innymi z tego względu jest to także pewien rodzaj testamentu – w 1977 r. Mackiewicz, „nieprzeciętny znawca komunistycznej i sowietologicznej”53 ideologii, trafnie diagnozuje zasadniczą zmianę polityczną i przewiduje kierunek, w jakim sytuacja polityczna będzie ewoluowała w następnych kilkunastu latach, zmierzając w stronę porozumienia obozu władzy z „konstruktywną” opozycją.

1 Mackiewicz publikował nie tylko w „Wiadomościach” londyńskich, „Kulturze” paryskiej oraz „Zeszytach Historycznych”, ale również m.in. w „Dzienniku Polskim i Dzienniku Żołnierza” (Londyn), „Głosie Polskim” (Buenos Aires), „Dzienniku Polskim” (USA) i „Związkowcu” (Kanada).

2 Większą część ówczesnej publicystyki Mackiewicza zawierają cztery tomy jego Dzieł: Nudis verbis (do 1949 r.); Wieszać czy nie wieszać? (1950–1959); Szabla i pałka gumowa (1960–1967); Wielkie tabu i małe fałszerstwa (1968–1985). Zestawienie publikacji w polskiej prasie emigracyjnej zamieszczono w: J. Mackiewicz, B. Toporska, Droga Pani…, s. 472–493. Lista publikacji na łamach „Wiadomości” dostępna jest na stronie internetowej http://rotmeister.szkolanawigatorow.pl/spis-artykuow-jozefa-mackiewicza-z-londynskich-wiadomosci, dostęp 19 XI 2020 r. Nie ma natomiast opracowanej bibliografii publicystyki zamieszczanej w czasopismach obcojęzycznych.

3 J. Mackiewicz, O książce „kontrowersyjnej”, „Wiadomości” 1969, nr 7, s. 1 (rec. A. Pragłowski, Od Wiednia do Londynu, Londyn 1968).

4 Idem, Ostatnie dni…, s. 119 (rec. książki M.K. Pawlikowskiego Dzieciństwo i młodość Tadeusza Irteńskiego, Londyn 1959).

5 Idem, Moje refleksje dyskusyjne [w:] idem, Szabla i pałka gumowa, Londyn 2015, s. 235.

6 Idem, Ósme jury literackie w Londynie, „Ostatnie Wiadomości” (dodatek literacki, czasopismo wydawane w Mannheim, Niemcy) 1967, nr 8 (cyt. za: J. Mackiewicz, Szabla i pałka gumowa, Londyn 2015, s. 512).

7 Idem, Hemar, „Wiadomości” 1968, nr 9, s. 1.

8 W. Gombrowicz, Karpie w proszku, „Wiadomości” 1968, nr 18, s. 3.

9 Ibidem.

10 Idem, Fragment z dziennika, „Kultura” 1969, nr 7–8, s. 4.

11 Ibidem.

12 J. Mackiewicz, Przeglądając albumy z wycinkami, czyli w sprawie osobistej, „Wiadomości” 1972, nr 36, s. 1.

13 Idem, O Witoldzie Gombrowiczu. Ankieta, „Wiadomości” 1969, nr 40, s. 3.

14 Ibidem.

15 Ibidem.

16 Niemal dokładnie „symetryczne” wobec Mackiewicza stanowisko zajmował Miłosz, który dostrzegał w Gombrowiczu niezależność od mód, szkół oraz kierunków i uważał, że pisarz ten był nierozumiany, „bo inteligencja polska nie miała ani filozoficznej zaprawy, ani filozoficznych zainteresowań” (C. Miłosz, O Witoldzie Gombrowiczu. Ankieta, „Wiadomości” 1969, nr 40, s. 3).

17 J. Mackiewicz, Sergiusz Piasecki i jego „Niedźwiedzica”, „Wiadomości” 1970, nr 20, s. 1.

18 Listy Witolda Gombrowicza do Jarosława Iwaszkiewicza, „Twórczość” 1969, nr 12, s. 8–29. Stamtąd cytaty. Nowsza edycja: Gombrowicz. Walka o sławę. Korespondencja część pierwsza: Witold Gombrowciz, Józef Wittlin, Jarosław Iwaszkiewicz, Artur Sandauer, układ, przedmowy, przypisy J. Jarzębski, Kraków 1996.

19 Wiktor Grosz (1907–1956), w czasie okupacji sowieckiej Lwowa na początku wojny był sekretarzem lwowskiego „Czerwonego Sztandaru”, potem organizatorem Związku Patriotów Polskich i I Dywizji im. Kościuszki. Od 1946 r. w Państwowej Komisji Bezpieczeństwa koordynującej działanie przeciwko „reakcyjnemu” podziemiu oraz dyrektor Departamentu Prasy i Informacji w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

20 J. Jarzębski, Gombrowicz, Wrocław 2004, s. 103.

21 List z 7 II 1949 r.

22 W. Lewandowski, O lekcji emigracyjnej polszczyzny przez Michała Chmielowca Sławomirowi Mrożkowi udzielonej (i kilku innych sprawach), „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2013, z. 1 (18), s. 26.

23 W takiej też wersji ostatecznie zdanie wydrukowano: J. Mackiewicz, Sergiusz Piasecki…, s. 1.

24 Zapewne błąd pisarza lub korektora: pewnie miało być „nie są ścisłe” lub „i ścisłe”.

25 List Józefa Mackiewicz do Michała Chmielowca z 15 IV 1970 r. [w:] J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do redaktorów „Wiadomości”, Londyn 2010, s. 403.

26 K.A. Jeleński, Czy „inny” Gombrowicz? „Kultura” 1970, nr 5, s. 145.

27 Są one często utrzymane w konwencji ironicznej, o ile nie szyderczej. Warto w tym miejscu przypomnieć fragment innego tekstu publicystycznego: „Przed rokiem 1914 […] pewien malarz wystawił w Petersburgu autentyczną zdechłą mysz, przybitą do deski autentycznym gwoździem. Wszyscy uważali go za wariata. Przeszło czterdzieści lat później, widziałem, wystawił Picasso autentyczny kawałek brudnego worka, przybity takimże, zardzewiałym gwoździem. Wszyscy uważają go za geniusza. Ich prawo” (J. Mackiewicz, Ostatnie dni…, s. 126).

28 Oglądany przez Mackiewicza obraz przypomina Czerwony kwadrat na białym tle Kazimierza Malewicza (1879–1935), malarza, teoretyka sztuki i urzędnika sowieckiego, który jako artysta był przedstawicielem suprematyzmu – kierunku zakładającego oderwanie sztuki od rzeczywistości oraz zerwanie z narracją.

29 J. Mackiewicz, Na tematy „abstrakcyjne”, „Ostatnie Wiadomości” (dodatek tygodniowy, czasopismo wydawane w Mannheim, Niemcy) 1963, nr 7 (cyt. za: J. Mackiewicz, Szabla i pałka gumowa…, s. 226).

30 Ibidem.

31 Ibidem, s. 227.

32 Ibidem.

33 Ibidem.

34 Ibidem, s. 230.

35 Ibidem, s. 230–231.

36 J. Mackiewicz, „Materia prima”, „Wiadomości” 1971, nr 46, s. 2. Materia prima (łac.) – pramateria, pierwsza materia, surowiec; termin wieloznaczny: w alchemii – materiał wyjściowy potrzebny do alchemicznego opus magnum i stworzenia kamienia filozoficznego, w filozofii – główna zasada, koncepcja przypisywana Arystotelesowi. Z powodów znanych tylko redaktorom Dzieł Mackiewicza ta jego praca nie została zamieszczona w tomie publicystyki Wielkie tabu i drobne fałszerstwa. Recenzja dostępna jest na stronie https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=3968, dostęp 20 XI 2020 r.

37 B.J. Jenne, Materia prima, Londyn 1971. Autor recenzowanej przez Mackiewicza książki Beniamin Józef Jenne (ur. w Warszawie w 1913 r.) był początkowo socjalistą, po wojnie pracował w zarządzie miasta Warszawy. W 1948 r. przez Szwecję wyjechał do Wenezueli, gdzie prowadził warsztat galwanizatorski. Publikował w prasie i wydawnictwach emigracyjnych, oprócz Materia prima, m.in. wiersze Smagły wiatr, prozę Aspazja, on i ja (ironiczna polemika z Gombrowiczem i Giedroyciem), O ideowy profil emigracji oraz powieść Muł Don Chucho (panorama życia w Wenezueli, z wątkami polskimi). Zmarł 5 kwietnia 1995 r. w Caracas i tam został pochowany na cmentarzu Jardines del Cercado. Datę śmierci ustaliła Joanna Janik, seminarzystka prof. Macieja Urbanowskiego na UJ (J. Janik, Beniamin Józef Jenne – emigrant z Wenezueli, „Arcana” 2021, nr 1–2, s. 198–211; zob. także F. Śmieja, Świat należy do niewrażliwych. B.J. Jenne, https://www.cultureave.com/swiat-nalezy-do-niewrazliwych-b-j-jenne/, dostęp 15 IX 2020 r.).

38 J. Mackiewicz, „Materia…, s. 2. Stamtąd także wszyskie następne cytaty z analizowanej recenzji.

39 Światowa Federacja Młodzieży Demokratycznej – organizacja prosowiecka założona w Londynie w 1945 r., znana z organizacji Światowych Festiwali Młodzieży i Studentów.

40 Międzynarodowy Związek Studentów – lewicowa organizacja studencka założona w 1946 r.

41 J. Mackiewicz, „Materia…

42 Ibidem.

43 Por. rozdz. Rewolucja lat sześćdziesiątych [w:] W. Roszkowski, Roztrzaskane lustro. Upadek cywilizacji zachodniej, Kraków 2029, s. 213–240.

44 Herbert Marcuse (1898–1979), filozof i socjolog, ideolog rewolty 1968 r., przedstawiciel szkoły frankfurckiej. Autor m.in. Erosa i cywilizacji oraz Tolerancji represywnej.

45 J. Mackiewicz, „Materia…

46 Daniel Cohn-Bendit (ur. 1945), w 1968 r. współorganizator protestów oraz okupacji uniwersytetu w Nanterre, wydalony z Francji po znalezieniu przy nim instrukcji produkcji materiałów wybuchowych, od 1994 r. poseł do Parlamentu Europejskiego z listy Zielonych.

47 Rudi Dutschke (1940–1979), ideolog ruchu studentów lewicowych w Niemczech w latach sześćdziesiątych, pozostawał pod wpływem teorii Róży Luksemburg, zwolennik „długiego marszu przez instytucje” (program „szkoły frankfurckiej”).

48 J. Mackiewicz, „Materia…

49 Większa część dorobku literackiego i publicystycznego Józefa Mackiewicza ma taki właśnie charakter „prewencyjny”. Patronem literackim może być Stefan Żeromski, ze swoją postawą rozrywania ran, zwerbalizowaną przez księcia Sułkowskiego: „żeby się nie zabliźniły błoną podłości” (S. Żeromski, Sułkowski. Turoń, oprac. S. Pigoń, Warszawa 1966, s. 114).

50 J. Mackiewicz, Na drodze wielkiego ześlizgu, „Wiadomości” (Londyn) 1977, nr 45, s. 1; nr 46, s. 3–4.

51 Zob. uwagi ten temat w początkowej części poprzedniego rozdziału Od „kompletnie sfałszowanego obrazu rzeczywistości”.

52 J. Mackiewicz, Na drodze…, „Wiadomości” 1977, 46, s. 3.

53 G. Łukomski, Józef Mackiewicz…, s. 245. Praca ta jest obszerną i wszechstronną analizą postawy politycznej Mackiewicza, ukazanej w aspekcie politologicznym.

XXI Lata monachijskie

Gdy w roku 1955 rozgłośnia Głos Ameryki przeniosła się do Monachium, Mackiewiczowie także tam pojechali w związku z możliwością kontynuowania współpracy z tą instytucją przez Barbarę Toporską. Dramatyczna roczna przerwa nastąpiła w styczniu 1963 r., gdy żona pisarza zachorowała na raka – Głos Ameryki odmówił jej wtedy jakiejkolwiek pomocy finansowej, a po operacji zmniejszono jej zarobki. Wyjazd do Niemiec był motywowany także nadzieją na pracę dla Józefa Mackiewicza – miał on otrzymać etat w Instytucie Studiów nad ZSRR (Institut for the Study of the USSR1); przydzielono mu już nawet pokój z biurkiem, gdy pracodawca niespodziewanie zmienił zdanie…2

Monachijska kwatera przy Windeckstrasse 21, w zachodniej dzielnicy domków jednorodzinnych, gdzie Mackiewiczowie mieszkali pod koniec życia, mieściła się wprawdzie w dostatnio wyglądającej willi, ale składała się tylko z przedpokoju, kuchni i jednego pokoju3. Właścicielami domu byli małżonkowie Adalbert i Marianna Mayerowie, serdecznie zaprzyjaźnieni ze swoimi lokatorami4. Mimo iż pisarz spędził w Monachium ostatnie trzydzieści lat swojego życia i tu napisał większość swoich powieści, trudno w nich znaleźć jakiekolwiek ślady tego miasta. Wilno przypominały mu pewnie tylko ptaki śpiewające na drzewach, których akurat w tej części Monachium jest dużo…5 W wywiadzie udzielonym cztery lata przed śmiercią Mackiewicz mówił: „Z mojego monachijskiego okna, że mieszkam na parterze, widzę przede wszystkim drzewa w barwach najpiękniejszej jesieni. I to mnie cieszy”6.

Monachium, dom przy Windeckstrasse 21, zdjęcie współczesne (fot. Daniel Paczkowski)

W całym okresie powojennym Mackiewiczowie żyli w trudnych warunkach materialnych; z punktu widzenia Czesława Miłosza było to wręcz „skrajne ubóstwo”7. W ówczesnej korespondencji przyszłego noblisty pełno jest rozmaitych aluzji lub nawet otwartych informacji o biedzie, w jakiej żyli Mackiewiczowie. Gdy ukazało się francuskie tłumaczenie Drogi donikąd, autor tłumaczył się przed Mieczysławem Grydzewskim, że nie może mu wysłać tego dzieła, gdyż „wydawca niesłychanie poskąpił [egzemplarzy] autorskich i został prawie z pustymi rękami, a książka kosztuje drogo”8. Gdy w 1969 r. ukazała się powieść Nie trzeba głośno mówić, Mackiewicz pisał do Zbigniewa Siemaszki:

A z egzemplarzami książki jest jeszcze gorzej. Otrzymałem śmiesznie małą ilość „autorskich” (10!). Jednym „mecenasom”, którzy figurują w dedykacji, musiałem rozesłać sześć. Sobie pozostawić jeden. Zostało mi na całą resztę świata zaledwie trzy. Masa ludzi się na mnie poobrażała, którzy mi sami przysłali kiedyś swoje, albo w inny sposób mogli oczekiwać, że im przyślę z dedykacją. Skończyło się na tym, że dla tych, którym musiałem koniecznie posłać, zacząłem długie targi i z Giedroyciem, i z p. Zosią Hertz, ale w rezultacie zacząłem kupować sam. Kosztuje mnie to wprawdzie taniej – jako autorowi – tzn. tylko po 5 dolarów. Ale, jak to się Pan zapewne domyśla, właśnie tych dolarów brakuje mi najbardziej9.

Trudno byłoby pewnie znaleźć drugiego współczesnego pisarza polskiego, który czułby się zobowiązany jako motto do swojej książki zamieścić wiele mówiące podziękowanie: „Tym, którzy przyszli mi z pomocą materialną w długim okresie pracy nad tą książką i w ten sposób umożliwili jej napisanie”10, a Mackiewiczowi to się zdarzyło… Niekiedy w tekstach publicystycznych odnajdujemy sarkastyczne uwagi na temat własnej sytuacji materialnej:

Mój osobisty „dobrobyt” jest tego rodzaju, że czytając nieraz o warunkach, w jakich pożywają literaci tam…, wydawały mi się one czasem niedościgłą bajką. Nie mówiąc już o wojażach różnych postępowych katolików, lewicowych laików i in[nych], „finlandczyków”11 po skorupie ziemskiej. Samoloty, hotele; Stockholm, Rzym, Londyn, Rio de Janeiro, Paryż, Nowy Jork… Nieraz zastanawiałem się, skąd wyciskają oni tyle waluty – bo przecież to wszystko strasznie kosztuje!… z biednego kraju, którego złoty nie jest nawet notowany na zagranicznych giełdach? Naturalnie są oni ode mnie stokrotnie bardziej utalentowani, zasłużeni i zdolni. To prawda. Tym więcej mogę im tylko zazdrościć. Nie? Z szerokiego świata wracają do rodzimego pejzażu obrzeżonego na horyzoncie wstęgą lasu… Ech, myślałem sobie wielokrotnie, szczęśliwcy12.

Partia szachów z Michałem Chmielowcem

Znaczną pomoc materialną świadczyła Mackiewiczom Barbara Szubska – mieszkająca na Florydzie Polka z pochodzeniem rosyjskim i książęcym (po ojcu). Zorganizowała ona Koło Przyjaciół Józefa Mackiewicza, które wspomagało pisarza finansowo13. Niezależnie od tego wsparcia autor Drogi donikąd był prawdopodobnie jedynym powojennym pisarzem emigracyjnym, który starał się utrzymywać wyłącznie z zajęć literackich. Znaczna część jego korespondencji emigracyjnej to rozmaite supliki do wydawców, którzy mogli opublikować jego kolejne dzieła – Mackiewiczowi szczególnie zależało na przekładach na języki obce. O ile w latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych udało się sfinalizować niektóre z tych zamierzeń14, o tyle w ostatnim dwudziestoleciu życia pisarza starania o przekłady najczęściej nie przynosiły oczekiwanego efektu z przyczyn, które dziś wydają się przynajmniej trudne do zrozumienia, jeżeli nie wręcz niemożliwe.

Mając świadomość powyższych ograniczeń i trudności, z tym większym szacunkiem należy podejść do tego, co Józef Mackiewicz napisał i wydał w okresie emigracyjnym – a nawet jeśli pominiemy publicystykę, było tego naprawdę dużo. Szczególnie ważne były dla pisarza starania o przekłady jego dzieł na języki obce, co często kończyło się zawodem. Czesław Miłosz, relacjonując przyczyny niepowodzeń zabiegów translatorskich i wydawniczych, stwierdza, że zawsze, gdy jakiś wydawca amerykański chciał publikować jakieś dzieło Mackiewicza – pojawiał się ktoś, kto przekonywał edytora do zaniechania tego pomysłu (PzW, 283). Na pewno do takiego rozwoju sytuacji przyczyniała się także aura ustawicznie ponawianych oskarżeń wobec pisarza, któremu wciąż pamiętano jego votum separatum z czasów wojny. Nad twórczością Mackiewicza zapadła wtedy dziwna zmowa milczenia. Szczególnym przykładem takiej niezrozumiałej sytuacji są starania o wydanie któregoś z dzieł pisarza w przekładzie niemieckim w serii „Bilioteka Polska”15 redagowanej przez Karla Dedeciusa. Z relacji na ten temat wynika, że zaawansowane przygotowania do takiej edycji (nawet z już przetłumaczoną powieścią Nie trzeba głośno mówić) – mimo kilkakrotnie ponawianych prób – zawsze kończyły się niepowodzeniem. Andreas Lawaty, zaangażowany bezpośrednio w to przedsięwzięcie, pisał:

To, co w prozie Mackiewicza fascynowało niemieckiego historyka, nie zdołało przekonać czytelników niemieckiego wydawnictwa, które aktywnie uczestniczyło w życiu umysłowym swoich czasów – przeciwnie, wywołało raczej konsternację. Biorąc pod uwagę rozbieżności postaw politycznych autora, tłumacza i wydawnictwa, można to nawet zrozumieć. Jeszcze ważniejsze okazało się to, że różnic polityczno-etycznych nie udało się zrelatywizować historycznie i zintegrować w duchu liberalnej otwartości na odmienne stanowiska, co przecież w ramach „Biblioteki Polskiej” łatwo można było osiągnąć. Rzecz znamienna: dzieło autora, który przez trzydzieści lat mieszkał w Monachium i któremu z polskiej strony zarzucano niekiedy sympatie proniemieckie, nie zdołało dotrzeć do niemieckiego odbiorcy jako „wkład” w „stosunki polsko-niemieckie”16.

W okresie monachijskim Józef Mackiewicz był żywo zainteresowany polityką państwa niemieckiego, zwłaszcza w aspekcie jego stosunku do ideologii komunistycznej w Europie. Postrzegał RFN jako siłę, która powinna być stałym ośrodkiem walki z komunizmem, i z niepokojem patrzył na perspektywy „pokojowego współistnienia” z ustrojem, który zawładnął wschodnią częścią kontynentu; w jednym ze swoich artykułów pisał: „Bez Niemiec nie ma wyzwolenia Europy Wschodniej”17. Obawiał się, że to pojednanie może nastąpić kosztem państwa polskiego. Uczestniczył w spotkaniach historyków oraz literatów polskich i niemieckich – w tzw. rozmowach z Lindenfels18, w których ze strony polskiej brali udział między innymi Konstanty Jeleński, Michał Chmielowiec, Andrzej Vincenz, z niemieckiej zaś Karl Dedecius, oraz w innych wydarzeniach mających na celu wzajemne poznanie się i podjęcie próby wspólnego spojrzenia na historię Europy Środkowej i Wschodniej. Brał udział w konferencjach, pisał oraz publikował w czasopismach podejmujących tę problematykę, między innymi w „Der europäische Osten”19.

Przez cały okres powojenny powtarzały się kolejne oskarżenia o kolaborację. Co ciekawe – w tej sprawie panowała dziwnie zgodna współpraca między niektórymi ośrodkami emigracyjnymi i PRL. Jej przykładem może być praca Sprawa Józefa Mackiewicza pióra emigracyjnego historyka Andrzeja Pomiana (w czasie wojny pracującego najpierw w Komendzie Głównej AK, następnie w Sztabie Naczelnego Wodza), opublikowana po raz pierwszy w roku 1964. Od strony merytorycznej opracowanie to nie wnosiło nic poza powtórzeniem wcześniejszych oskarżeń o publikowanie w niemieckiej gadzinówce i wyprawę do Katynia za zgodą niemiecką. Pojawiały się natomiast dziwne zafałszowania, na przykład insynuacja, jakoby wyjazd do Katynia miał być jakoś powiązany z późniejszym „anulowaniem” wyroku śmierci, pomijano przy tym najważniejszą informację – o zgodzie władz wileńskiej Armii Krajowej na odwiedzenie przez Mackiewicza miejsca zbrodni pod Smoleńskiem. Opracowanie Pomiana w formie powielonego maszynopisu było kolportowane zarówno na emigracji, jaki i w kraju, a do oskarżeń tych wracali także Stefan Korboński i Jan Jeziorański20.

Niemal dziesięć lat wcześniej w PRL pojawiła się recenzja pióra Pawła Jasienicy, której tytuł (Moralne zwłoki szlachcica kresowego21) zapowiadał pamfletowy charakter tej wypowiedzi. Niewątpliwie z punktu widzenia czytelnika prasy warszawskiej w 1955 r. zaletą tego tekstu było to, że niemal dokładnie rok przed wybuchem Października można było się dowiedzieć o istnieniu polskiego ruchu wydawniczego na emigracji. Z „odwilżowego” repertuaru zarzutów wzięte było oskarżenie o „schematyzm”, które stawiał Mackiewiczowi Jasienica, precyzując je jako „potworne głębie rozważań politycznych” obecne w Drodze donikąd, a szczególnie w początkowych partiach tej powieści. Oczywiście w 1955 r. sprawa Katynia nie mogła się pojawić w prasie krajowej. Większość oskarżeń miała więc charakter ad personam – Mackiewicz był przedstawiony przede wszystkim jako uciekinier: we wrześniu 1939 r. uciekał na Litwę, w 1944 r. „zrejterował do Krakowa, potem dalej na zachód, aż na Wyspy Brytyjskie”, a przy tym nigdy nie skorzystał z okazji, aby walczyć z Armią Czerwoną – ani w 1939, ani w 1944 r. „z dywizjami marszałka Czerniachowskiego”, ani później wraz z „Ogniem” na Podhalu (Jasienica sugeruje nawet, że Mackiewicz byłby dobrym szefem sztabu tego ostatniego…). Ponadto pisarzowi zarzuca się także, że „świadomie skłamał”, nie wspominając o nienawiści, którą do Polaków żywili mieszkańcy innych narodowości.

Recenzja Pawła Jasienicy była skierowana przede wszystkim do tych czytelników, którzy potencjalnie mogli najbardziej zachwycić się twórczością Mackiewicza – Wilnian i Kresowian wygnanych z ojczyzny. Pod ich adresem autor kieruje oświadczenie usprawiedliwiające powojenny exodus: „zabraliśmy do Polski kresowych Polaków, którzy stanowią element cenny, zahartowany, patriotyczny, odważny i rzetelny. Jeżeli nasze ziemie północne i zachodnie są dziś polskie, to stało się tak w znacznej mierze dzięki nim, ludziom stamtąd”22. Przesłanie jest więc oczywiste: wartościowi Kresowianie „przesunęli się” na zachód Polski, a na emigracji londyńskiej znalazł się „element” zupełnie inny – i ten właśnie reprezentuje autor Drogi donikąd. Przypieczętowaniem tej oskarżycielskiej diagnozy są ostatnie zdania recenzji, w których Paweł Jasienica przypomina, że Pan Tadeusz, wielkie dzieło napisane przez emigranta, wyrósł z „wielkiej i bezmiernej miłości do ludzi i kraju”, natomiast książka Józefa Mackiewicza „jest od tej przywary romantycznej najzupełniej wolna”23.

Ataki na pisarza pojawiały się także w następnych dziesięcioleciach i z pewnością nie tylko nie ułatwiały jego starań o przekłady na języki obce, ale również utrudniały, a może wręcz uniemożliwiały publikacje w języku polskim. Oczywistym przykładem może być pretensja Stefana Kisielewskiego, który w 1957 r. w wywiadzie dla paryskiej „Kultury” żalił się: „Mam do was zarzut personalny: że drukujecie Józefa Mackiewicza, który zarówno ze względu na swą okupacyjną przeszłość, jak i na swe sprzeczne z polską racją stanu poglądy, moim zdaniem, drukowany u was być nie powinien”24.

Ostatnią odsłoną ataków na Józefa Mackiewicza z powodu oskarżeń o kolaborację w czasie wojny była afera, która wybuchła w 1969 r., po opublikowaniu przez niego artykułu List pasterski25, krytycznie odnoszącego się do polityki Kościoła katolickiego w Polsce wobec władz komunistycznych. Szczególne oburzenie pisarza budziło zakończenie przesłania biskupów polskich do wiernych z okazji półwiecza odzyskanej w 1918 r. niepodległości: „[…] śpiewając nasze Te Deum dziękczynne, włączamy się w potężną pieśń narodu – przed Twe ołtarze zanosim błaganie: »Ojczyznę wolną zachowaj nam Panie…«”26. Słowa te Mackiewicz uznał za legitymizację władzy komunistycznej w Polsce – skoro wierni mają modlić się o zachowanie wolnej Ojczyzny, należy to rozumieć jednoznacznie jako zwrócenie się do Boga o zachowanie ustroju i państwa komunistycznego nad Wisłą. Drugim powodem protestu była zmiana duszpasterza emigracji polskiej, tradycyjnie desygnowanego przez Episkopat. Od czasu wojny funkcję tę pełnił abp Józef Gawlina, do 1947 r. także biskup polowy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Znany był on z postawy jednoznacznie antykomunistycznej. Mackiewicz cytuje jego wypowiedzi, w których nazywa władze warszawskie „bezbożnym reżymem” reprezentującym „szatańskie zamiary wrogów Boga i Polski”.

Po śmierci abp. Gawliny w 1964 r. opiekunem emigracji polskiej został bp Władysław Rubin, wcześniej mianowany sufraganem diecezji gnieźnieńskiej. Mackiewicza szczególnie oburzał fakt, że przedstawicielem Kościoła opiekującym się uchodźcami zostaje duszpasterz, który na mocy odpowiedniego dekretu został zaaprobowany przez władze PRL, a także złożył przysięgę na wierność temu państwu. Autor Listu pasterskiego jako konsekwencję tej zmiany widzi w dalszej perspektywie możliwość uzależnienia duszpasterstwa emigracyjnego od polityki władz komunistycznych – jako pierwszy przejaw nowej pragmatyki Mackiewicz postrzega odmowę celebrowania przez bp. Rubina uroczystości związanych z ćwierćwieczem zbrodni w Katyniu. Szczególnym obiektem krytyki staje się prymas Stefan Wyszyński – jako inicjator związania działalności duszpasterza emigracji z Episkopatem Polski.

List pasterski spotkał się z bardzo zróżnicowanym odbiorem. Szczególny atak w stronę Mackiewicza skierował Jan Nowak-Jeziorański – dyrektor rozgłośni Wolna Europa, związany wtedy z „Wiadomościami” z racji tego, że dodatkiem do tygodnika był miesięcznik „Na Antenie”, redagowany właśnie przez środowisko dziennikarskie radiostacji. 28 marca 1969 r. Nowak-Jeziorański skierował do redaktora „Wiadomości” Mieczysława Grydzewskiego list, w którym nie negując bynajmniej prawa autora do krytyki, wytoczył przeciw niemu przede wszystkim oskarżenia ad personam:

Zasadniczy sprzeciw budzi natomiast osoba Józefa Mackiewicza jako autora artykułu. Przypominam, że Mackiewicz skazany został w r[oku] 1942 za zdradę główną na karę śmierci przez Specjalny Sąd Wojskowy działający na podstawie pełnomocnictw i statutu wydanego przez Naczelnego Wodza. W dniu 12 listopada 1945 r. Sąd Koleżeński Związku Dziennikarzy Polskich z ówczesną siedzibą w Rzymie skazał Józefa Mackiewicza na naganę za współpracę z okupantem litewskim. W „Dzienniku Polskim” z dnia 8 stycznia 1948 r. Zarząd Główny Koła AK ogłosił oświadczenie, w którym wysunął przeciwko Mackiewiczowi zarzut współpracy z okupantem niemieckim. Ten sam zarzut kolaboracjonizmu z wrogiem w czasie działań wojennych powtórzony został w oświadczeniu Koła AK na łamach „Dziennika Polskiego” z dnia 22 grudnia 1961 [r]. Pan J[ózef] Mackiewicz mógł oczyścić się z zarzutu, wytaczając sprawę przed sądem brytyjskim. Nie skorzystał z tego. Uchylił się również od rozpatrzenia zarzutów o zdradę przez Obywatelską Komisję Orzekającą przy Zjednoczeniu. […] W tym zestawieniu wydawanie przez Józefa Mackiewicza sądów o postępowaniu prymasa i biskupów z pozycji patriotycznych budzić musi moralny sprzeciw27.

Jak widać, Jan Nowak przypominał historię procesu sprzed niemal ćwierćwiecza (podczas którego Mackiewicz bronił się przed zarzutami o kolaborację), dodawał także nową informację o późniejszych oskarżeniach ze strony środowisk kombatantów Armii Krajowej, z domyślną sugestią – że skoro pisarz nie bronił się przed nimi w sądzie brytyjskim, to zarzuty musiały być uzasadnione. W konkluzji dyrektor Wolnej Europy domagał się publikacji oświadczenia odcinającego się od artykułu Józefa Mackiewicza. Sprawa Mackiewicza musiała być dla Nowaka bardzo ważna, gdyż nie poprzestał na wyżej cytowanym liście, formalnie adresowanym do wydawcy „Wiadomości” Juliusza Sakowskiego. Kilka dni później skierował podobnie brzmiące pismo do Michała Chmielowca, zajmującego się wtedy redagowaniem „Wiadomości” w zastępstwie chorego Mieczysława Grydzewskiego. Po wymianie listów28 głos zabrał także sam redaktor naczelny:

Co do ostatniego artykułu Józefa Mackiewicza, nie podzielam zdania, że występował on w nim jako mentor, udzielający innym nauk patriotyzmu; artykuł ten zawierał uprawnioną publicystycznie krytykę. Mogę Pana zapewnić, że nie miałbym wątpliwości co do zamieszczenia tego artykułu. Zasadą „Wiadomości” było, jest i będzie kwalifikowanie artykułów na podstawie ich wartości, bez badania życiorysów ich autorów. Drukujemy artykuły wybitnych pisarzy bez zajmowania się ich przeszłością, bo byłoby to równoznaczne z prowadzeniem kartoteki, co w nas wszystkich budziłoby obrzydzenie29.

Ostatecznie sprawa stanęła na ostrzu noża i doszło do zerwania współpracy „Na Antenie” z „Wiadomościami”. Pismo Wolnej Europy zaczęło odtąd ukazywać się samodzielnie30. Tak zdecydowane i bezkompromisowe postawienie sprawy przez Jana Nowaka jest trudne do zrozumienia, zwłaszcza że artykuł Mackiewicza nie budził oburzenia innych czytelników, a nawet można powiedzieć, że w pewnej mierze osiągnął swój cel – doszło do spotkania bp. Rubina z gen. Andersem, co można uznać za swego rodzaju zalegalizowanie pracy nowego duszpasterza emigracji. Po prawie dwudziestu latach Jan Nowak tak pisał o ówczesnym konflikcie:

Sakowski znał sprawę i artykuły Mackiewicza zamieszczał na pierwszej stronie „Wiadomości”, do których dołączony był nasz dodatek „Na Antenie”. Nie miałem prawa wtrącać się do tego. Miara przebrała się jednak, gdy właśnie na pierwszej stronie numeru „Wiadomości” z naszym dodatkiem ukazał się gwałtowny atak Mackiewicza na Prymasa i biskupów w artykule List pasterski. Krytyka Mackiewicza nie była pozbawiona pewnych elementów słuszności […], bo trudno było uwierzyć, by naród zanosił do Boga błagania o zachowanie tej wolności, którą obdarzono nas w Jałcie31.

W dalszym ciągu swojej wypowiedzi z 1988 r. Jan Nowak precyzuje, że w całej sprawie „nie chodziło więc o meritum artykułu Mackiewicza i jego pouczający, niezwykle ostry ton”, natomiast oburzał fakt, że krytykę podejmował „człowiek obciążony zarzutem zdrady i kolaboracji”32. Rozłożenie akcentów jest więc nieco inne niż w 1969 r.: merytorycznie Mackiewicz ma rację, chodzi nawet nie o fakt kolaboracji, ale o „obciążenie zarzutem”. Niewykluczone, że w całym sporze z 1969 r. jakąś rolę odgrywały także „zaszłości” z czasów wojny – w przygotowywanej wtedy powieści Nie trzeba głośno mówić Jan Nowak mógł się spodziewać ujawnienia informacji o swojej pracy w niemieckim Komisarycznym Zarządzie Zabezpieczonych Nieruchomości – instytucji niemieckiej, która administrowała majątkami żydowskimi33. Czesław Miłosz po latach wspominał: „Co do Nowaka, to on wyczyniał rzeczy straszne jako dyrektor Radia Wolna Europa. Montował akcję przeciwko Józefowi Mackiewiczowi, bo między innymi podejrzewał go o projekt zabierania mienia żydowskiego, co było zresztą nieprawdą. W każdym razie jestem w posiadaniu tych dokumentów”34.

Bliskim echem konfliktu w „Wiadomościach” była opublikowana wkrótce potem broszura Pod pręgierzem35. Anonimowi redaktorzy tego dzieła w Słowie wstępnym deklarowali: „Wyrażamy przekonanie, że kolega Jan Nowak postąpił słusznie…”, z czego mogłoby wynikać, że dyrektor rozgłośni Wolna Europa był przynajmniej w jakiś sposób związany z tą inicjatywą. Ważną rolę wśród autorów Pod pręgierzem odgrywał Stefan Korboński, którego specjalny wywiad pt. Sprawa Józefa Mackiewicza otwierał broszurę. Publikacja ta miała na celu symboliczne postawienie Mackiewicza właśnie „pod pręgierzem” opinii publicznej lub też zastępcze wykonanie na nim wyroku sprzed niemal trzydziestu lat. Od strony merytorycznej nie pojawiło się nic nowego – przypomniano znane od lat informacje o wydrukowaniu przez Mackiewicza w 1941 r. kilku artykułów w „Gońcu Codziennym”. Trzeba przy tym podkreślić, że w broszurze zamieszczono jego list, drukowany wcześniej na łamach nowojorskiego „Nowego Świata” – pewna doza obiektywizmu została więc zachowana36.

Dopełnieniem zawartości tego wydawnictwa była opublikowana cztery lata później książka Stefana Korbońskiego Polskie Państwo Podziemne37 – w rozdziale poświęconym kolaboracji najwięcej miejsca autor poświęcił Józefowi Mackiewiczowi, przedstawiając pisarza wileńskiego w zasadzie jako najważniejszego i najgroźniejszego kolaboranta spośród Polaków zamieszkałych na terenach pozostających pod władzą niemiecką, a już na pewno jako tego, którego działalność na terenie Wilna była przypadkiem „najpoważniejszym”. W „hierarchii” kolaboracji autor Mojej dyskusji z NKWD został umieszczony na najwyższym szczeblu, razem z Wacławem Krzeptowskim, Igo Symem (na których wyroki śmierci wykonano), Ferdynandem Goetlem i Emilem Skiwskim. O ile dla Goetla Korboński potrafił znaleźć usprawiedliwienie („zaniechał tej współpracy, […] wstąpił do podziemia”), o tyle dla Mackiewicza usprawiedliwienia takiego nie było, a wstrzymanie wykonania wyroku było tylko efektem „interwencji i nacisków z różnych stron”38. Informacja o pobycie Mackiewicza w Katyniu była podana w następującej formie: „Natomiast J. Mackiewicz, przybyły na zaproszenie władz niemieckich po 20 maja z Wilna do lasu w Katyniu, ogłosił po powrocie w wileńskiej gadzinówce »Goniec Codzienny« wywiad prasowy piętnujący mord popełniony na oficerach polskich jako zbrodnię sowiecką”39.

Czytelnik Polskiego Państwa Podziemnego mógł przeczytać na wcześniejszej stronie, że pierwsza polska delegacja do lasu smoleńskiego, ta z Janem Emilem Skiwskim i Ferdynandem Goetlem, odleciała 10 kwietnia „samolotem dostarczonym przez władze niemieckie”, a następny polski zespół cztery dni później „odleciał niemieckim samolotem”, z czego można było wnioskować, że grupy te samodzielnie decydowały o swoich podróżach, a Niemcy służyli tylko jako użyczający środków komunikacji… Autor nie omieszkał także zaznaczyć, że członkowie tych delegacji złożyli sprawozdanie polskim władzom podziemnym (w tym samemu Korbońskiemu), podczas gdy w wypadku Mackiewicza brak informacji o jego spotkaniu z przedstawicielami Armii Krajowej. Nie ulega więc wątpliwości, że intencją autora książki było ukazanie autora Drogi donikąd w bardzo niekorzystnym świetle, jako wykonawcy poleceń niemieckich.

Mimo powtarzających się oskarżeń możemy o Mackiewiczu powiedzieć, że był powszechnie doceniany przez środowiska literackie, także międzynarodowe. Jeszcze w 1952 r. pisarzowi przyznano godność członka specjalnej ekspozytury Centrum PEN-Clubu dla Pisarzy na Wygnaniu, z siedzibą w Lozannie40. W 1959 r. na Międzynarodowym Kongresie PEN-Clubu we Frankfurcie nad Menem wystąpił on z tej organizacji, nie mogąc zaakceptować przyjęcia do niej przedstawicieli Węgier komunistycznych, trzy lata wcześniej spacyfikowanych przez armię sowiecką. Decyzję swoją zakomunikował prezydentowi frankfurckiego kongresu Erichowi Kästnerowi w osobnym liście, uzasadniając ją następująco:

Tak więc np. wiele pięknych słów poświęcono Pokojowi i Wolności, natomiast ani jednego – Prawdzie. A przecież wydaje mi się, że prawda stanowi bardziej istotną część składową twórczości literackiej niźli pokój. Czyż prawda, ściślej: poszukiwanie prawdy, jest tym czynnikiem, który uwarunkowuje wolność umysłu. Sam zaś „pokój” nie przesądza jeszcze o wolności. Oto wiem z własnego doświadczenia, jako były przymusowy poddany Związku Sowieckiego, że miliony ludzi pod panowaniem komunistycznym błagały Boga o jakąkolwiek wojnę i dziś jeszcze Go o nią proszą. Ta prawda nie pasowała do nastroju, w którym odbywał się Kongres, i skąd broniono wprawdzie sprawy wolności ducha, lecz słowem nie wspomniano o wyzwoleniu ducha tam, gdzie jest on najbardziej skrępowany. […] W zestawieniu z globalnym uciskiem słowa uprawianym przez system komunistyczny problem w rodzaju „cenzury w Katalonii” wydaje się śmieszny. A jednak PEN-Club poświęca mu się z całą powagą, gdy jednocześnie nie tylko nie odważa się nawet z imienia wymienić największego ciemiężyciela wolnej literatury, ale go jeszcze wyraźnie kokietuje41.

Szachy z żoną

Przeciwko członkostwu w PEN-Clubie Mackiewicz wysuwał także zastrzeżenia bardziej zasadnicze, stwierdzając, że w krajach komunistycznych literaci „są w istocie upaństwowionymi wyrobnikami systemu politycznego, który zniesienie wolności myśli postawił sobie za cel”. Oburzenie autora Drogi donikąd budziło ponadto zaprzeczenie idei apolityczności organizacji, wyrażające się w przerwaniu dyskusji nad przyjęciem „komunistów węgierskich”. Gest Józefa Mackiewicza pewnie wywołał odzew, zwłaszcza w środowisku polskich członków tej organizacji pozostających na emigracji42.

Odpoczynek w podróży

W czasach emigracyjnych, zwłaszcza w ostatnim trzydziestoleciu życia, Mackiewicz był pisarzem odległym – zarówno geograficznie, jak i intelektualnie – od najważniejszych ówczesnych polskich centrów kulturalnych w Europie Zachodniej. Nawiązywania kontaktów nie ułatwiała mu problematyka jego książek, wyraźnie odcinająca się od dominujących wtedy tendencji ideowych i politycznych. Jedynie korespondencyjnie pisarz był związany ze środowiskiem londyńskich „Wiadomości”, zwłaszcza do 1970 r., kiedy to zmarł redaktor naczelny tego czasopisma Mieczysław Grydzewski. Współpraca ta nie była jednak wolna od sporów, zwłaszcza że Mackiewicz otwarcie bronił prawa do niezależności oraz do integralności swoich tekstów. Jeden z poważniejszych konfliktów wybuchł w 1957 r. – w jego apogeum autor Buntu rojstów pisał do Mieczysława Grydzewskiego:

Nie à propos tego artykułu naturalnie, ale w ogóle, muszę jednak, niestety, zadeklarować, że nie będę mógł się godzić na dotychczasową praktykę zmian i przeróbek moich artykułów. Nie jest to oczywiście żadna „groźba” pod pana adresem, raczej pod moim własnym. Jasne, że mnie więcej zależy na pisaniu do „Wiadomości” niż Panu na drukowaniu moich utworów. Ale to mnie deprymuje po prostu psychicznie. W tym roku mija 35 lat, odkąd zacząłem pisać; jestem autorem sporej wiązanki książek; mam siwe włosy. A moje artykuły są poprawiane jak wypracowania w I-szej gimnazjalnej. Nie mówię naturalnie o pisowni lub o rażących błędach. Błędy robi każdy. Pan też robi liczne błędy i zdarza się, że nie mój, a właśnie przez Pana napisany na nowo artykuł muszę jakoś poprawiać. Nie twierdzę, że ma Pan zły styl. Ale ja chcę pisać swoim stylem, własnym. Nie wkraczam przez to w Pana prawa. Pan ma prawo każdy artykuł odrzucić, a ja nie mam prawa się za to ani obrażać, ani żądać odszkodowania. Natomiast mam prawo pisać tak, jak chcę43.

Jury nagrody „Wiadomości”, 1955 r. Józef Mackiewicz drugi od lewej

Konflikt ten spowodował, że przez kilka następnych lat współpraca pisarza z „Wiadomościami” miała charakter symboliczny. Jednak mniej więcej od 1964 r. artykuły, szkice i recenzje Mackiewicza pojawiały się w tygodniku londyńskim regularnie. Mimo wcześniejszego ochłodzenia relacji autor wchodził w skład jury przyznającego coroczne nagrody „Wiadomości” za „najwybitniejszą książkę Polaka wydaną na emigracji”. Historia tej nagrody rozpoczęła się w 1959 r., kiedy to Grydzewski ogłosił plebiscyt na temat: „Kogo wybralibyśmy do złożonej z 15 pisarzy emigracyjnych akademii literatury polskiej, gdyby taka akademia powstała?”44. Po ogłoszeniu wyników okazało się, że Józef Mackiewicz z liczbą 2037 głosów znalazł się na siódmym miejscu, po między innymi Kazimierzu Wierzyńskim, Ferdynandzie Goetlu, a przed Czesławem Miłoszem, Stanisławem Balińskim i Józefem Łobodowskim. Ranking miał charakter nieco problematyczny, gdyż bycie pisarzem było rozumiane dość wieloznacznie i wyższe lokaty niż Mackiewicz zajęli także Mieczysław Grydzewski i gen. Marian Kukiel.

Kogo wybralibyśmy do złożonej z 15 pisarzy emigracyjnych akademii literatury polskiej, gdyby taka akademia powstała?, „Wiadomości” 1959, nr 41

Dożywotni członkowie wybranego w ten sposób kolegium mogli zgłaszać swoje kandydatury do nagrody „Wiadomości” (fundatorem pierwszej edycji był Anglik Auberton Herbert45) i nad nimi dyskutować. Mackiewicz traktował udział w „akademii Grydzewskiego” z dużą gorliwością: corocznie przesyłał swoje opinie na temat kandydatów i prawie zawsze przyjeżdżał do Londynu na zebranie46. Na temat ówczesnej sytuacji pisarza wiele mówi jego list do redaktora „Wiadomości” z 1959 r.:

Uprzejmie dziękując za łaskawe zaproszenie na obiad dla członków jury w Londynie, w dniu 5 grudnia r[oku] b[ieżącego], zmuszony jestem zawiadomić Pana, że oczywiście przybyć nie mogę, gdyż biorąc pod uwagę koszty podróży, obiad taki kosztowałby mnie więcej, niż zarabiam w ciągu całego miesiąca47.

Jury nagrody literackiej „Wiadomości” w 1970 r. Od lewej: Michał Chmielowiec, Józef Łobodowski, Juliusz Sakowski, gen. Marian Kukiel, Maria Danilewiczowa, Adam Pragier, Marian Hemar, Stanisław Baliński, Józef Mackiewicz i Wacław Grubiński

Na pewno satysfakcję sprawił Józefowi Mackiewiczowi wynik ankiety ogłoszonej przez „Wiadomości” w 1971 r. Pytanie brzmiało: „Gdyby nagroda literacka Nobla miała obecnie przypaść pisarzowi polskiemu (krajowemu lub emigracyjnemu), kto powinien ją otrzymać?”. Mimo iż ankieta cieszyła się umiarkowanym powodzeniem48, Mackiewicz wygrał ją zdecydowanie. Samo sformułowanie pytania (równoległe potraktowanie dwóch obiegów literatury polskiej, w tym krajowego na pierwszym miejscu) było jednak świadectwem daleko idących zmian w poglądach redaktorów tygodnika. Po śmierci Mieczysława Grydzewskiego pismo zdecydowanie otworzyło się na kontakty z krajem.

Gdy w latach siedemdziesiątych wśród kandydatów do nagrody pojawiali się Polacy mieszkający w PRL, Mackiewicz stanowczo protestował, broniąc zasady, że laureatami mogą być tylko emigranci. W 1979 r., gdy zgłoszono kandydatury pisarzy mieszkających i publikujących w kraju, w specjalnym liście pisał:

[…] ze zdumieniem przeczytałem że: „Członkowie jury nagrody…” już zgłosili kandydatury, a między innymi następujących autorów: Stanisław Barańczak, Tadeusz Konwicki, Wiktor Woroszylski, i że kandydatury te nie zostały z miejsca odrzucone, jako niezgodne z „Regulaminem nagrody Wiadomości”.

Podtrzymując protest, Józef Mackiewicz nie wziął udziału w obradach jury (wszyscy pozostali członkowie zaakceptowali honorowanie literatów z kraju), a nagrodę przyznano Stanisławowi Barańczakowi. Gdy w roku następnym zgłoszono kandydaturę Jacka Kuronia (za książkę Zasady ideowe) – Mackiewicz poprosił o skreślenie siebie z listy członków jury nagrody „Wiadomości” oraz zaprzestał publikowania w tym czasopiśmie. W liście wyjaśniającym motywy swojej decyzji napisał: „Nie chciałbym […] należeć do zespołu, który może nagrodzić lub chociażby rozpatrywać możliwość nagrodzenia książki warszawskiego komunisty ani peerelowskiej odmiany komunistycznego dysydenta”49. Mimo iż formalnie w następnych latach mógł brać udział w jury (członkostwo było dożywotnie, a regulamin nie przewidywał rezygnacji) – pozostał konsekwentny i bojkotował obrady. Prawdopodobnie nie przyjechał także już nigdy do Londynu.

Podsumowanie ankiety „Wiadomości” 1972, nr 13–14

Mimo „programowego” odrzucania kontaktów z literatami peerelowskimi Mackiewicz dobrze znał ich twórczość i en block miał o niej zdanie krytyczne, głównie ze względu na domniemane omijanie przez nią tego, co cenił najbardziej – Prawdy. Nawet w 1981 r., w czasie festiwalu Solidarności, mówił:

Dostaję ciągle stamtąd książki. Ale nie wiem, co jest gorsze, czy cenzura przymusowa z urzędu, czy autocenzura piszących, którzy chcą dostać się na półki księgarskie. Wydaje mi się, że ta ostatnia. Jak czytam Putramenta, to wiem, że pisze on zgodnie ze swoimi przekonaniami, bo go znałem jeszcze przed wojną jako komunistę. Jak czytam wielu innych pisarzy, tzw. opozycjonistów, którzy wiedzą, że to „nie przejdzie”, więc piszą tak, aby „przeszło”, to znajduję luki powstałe z ich własnej woli. […] Czego można oczekiwać po kulturze w państwie komunistycznym? „Drogi donikąd”, którą opisałem w jednej z moich książek50.

Józef Mackiewicz w okresie emigracyjnym miał grono przyjaciół, o czym świadczą między innymi materiały z archiwum w Rapperswilu. Na wielu z nich mógł liczyć w trudnych chwilach, nie wyłączając pomocy materialnej. W monachijskim kręgu towarzyskim Barbary i Józefa Mackiewiczów przez dziesięciolecia pozostawali pracownicy Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa: Wanda Stankowska, Kazimierz Zamorski i jego żona Urszula oraz Wiktor Trościanko z żoną Wiwą, a w odległym Londynie – Mieczysław Grydzewski i Michał Chmielowiec. Politycznie najbliższe Mackiewiczowi było środowisko londyńskie związane z rządem na uchodźstwie, podtrzymujące wyraźną opozycyjność wobec władz Polski komunistycznej51. Do końca życia pisarz utrzymywał kontakty z rodziną w Polsce i na Litwie sowieckiej – świadectwem tego jest korespondencja z córkami, a w jednym z listów do Zbigniewa Siemaszki pisał: „Utrzymuję korespondencję zarówno z PRL, jak i z Wilnem. Listy stamtąd do mnie czy do mojej żony są cenzurowane w sposób niefatygujący się nawet ukrywać. Zaklejane, przyklejane bokiem etc. etc.”52.

Z córką Haliną w Monachium

Przez wielu kolegów po piórze Mackiewicz był traktowany jak niezrozumiały dziwak, inni mieli do niego stosunek ambiwalentny – z jednej strony podziwiali jego wielki talent i sztukę pisarską, z drugiej – odrzucali go jako człowieka. Zygmunt Hertz z niekłamanym zachwytem pisał między innymi o reportażu Ponary. Baza, ale autora zamykał w formule: „obłąkany facet, tępy i nic nierozumiejący”53. Stefania Kossowska pisała o „wielkim talencie”, który w Drodze donikąd połączył „cudowną umiejętność podpatrzenia natury” z „przejmującym opisem okupacji sowieckiej na Wileńszczyźnie”, ale jednocześnie uznawała Mackiewicza za „najbardziej kontrowersyjnego pisarza we współczesnej literaturze polskiej”, którym owładnęła „publicystyczna namiętność”54. Zapewne do takiego dystansu przyczyniała się także konsekwencja pisarza w traktowaniu osób sytuujących się zdecydowanie po przeciwnej stronie „barykady” politycznej. W takim wypadku urazy raczej niechętnie darował, a przykładem może być relacja z bratem – radykalnie zerwana, gdy Stanisław Cat-Mackiewicz w 1956 r. zdecydował się wrócić do kraju55. Czyn ten autor Karierowicza uznał za zdradę i nie spotkał się z byłym premierem rządu RP na uchodźstwie, nawet gdy ten przyjechał jako turysta do Monachium.

W swojej niechęci nie był jednak zapiekły i potrafił niuansować zachowania – jak chociażby w stosunku do Stefana Kisielewskiego, który w jego publicystyce politycznej dotyczącej lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych jest przedstawiany w zdecydowanie niekorzystnym świetle, między innymi jako przedstawiciel „zrewolucjonizowanego faryzeizmu” (Zp, 152). Dostrzegając ewolucję Kisiela w ocenie prób reformowania komunizmu, w 1981 r. Mackiewicz pisał jednak: „Trafnie powiedział kiedyś Stefan Kisielewski, że nie można jednocześnie czegoś obalać i poprawiać”56. Z poetą emigracyjnym Józefem Łobodowskim zasadniczo pozostawał w konflikcie, ale potrafił też napisać o nim: „Nie zawsze się z nim zgadzam, ale cenię jego pióro”57.

Kartka pocztowa z Wilna wysłana przez córkę Idalię do ojca i Barbary Toporskiej

W okresie emigracyjnym pisarz najlepiej czuł się w kręgu przyjaciół, najczęściej mających podobne doświadczenia życiowe. Jan Bogatko, któremu radiostacja Deutschlandfunk powierzyła przeprowadzenie wywiadu z Mackiewiczem kilka lat przed jego śmiercią, tak przedstawił to spotkanie:

Ustawiam uhera – duży, reporterski magnetofon, jaki wówczas stanowił szczyt radiowej techniki. Sprawdzam, czy prawidłowo działa. Jestem oczywiście podniecony zadaniem, wiem, kto siedzi przede mną. Kiedy stwierdzam, że wszystko w najlepszym porządku, włączam mikrofon i zwracam się do pisarza z pierwszym pytaniem, chwila milczenia i pada krótka odpowiedź: – Tak. Trochę mnie to zmieszało, ale nie zbiło z pantałyku. Rzucam następne z długiej listy pytań, o jakich myślałem od chwili telefonu z Kolonii. Znowu chwila milczenia i odpowiedź nie dłuższa od poprzedniej: – Nie. Ki diabeł? Pomyślałem. Co ja źle robię? Dlaczego on nie chce ze mną rozmawiać, mimo że zgodził się na moje przyjście? Co jest nie tak? Od czego zacząć? Jak zrobić ten wywiad? Wyłączyłem mikrofon i rozglądając się po pokoju, podniosłem szklankę do ust.

Urszula Zamorska, Józef Mackiewicz, Barbara Toporska, Kazimierz Zamorski

– Nalewka? – spytałem, pokazując wzrokiem butelki stojące na jednej z półek ściennego regału. – Czyżby smorodina (z czarnych porzeczek)? – Tak. – Jak pan na to wpadł? Zwrócił się do mnie Mackiewicz. – Mam wileńskie koneksje rodzinne – parłem do przodu – a smorodinówkę znam z rodzinnego domu. Usztywnienie pisarza znikło, poruszył się na kanapie, jakby szukając wygodniejszej pozycji. Mikrofonu nie włączałem. Magnetofon jak stał, tak stał na stole. Taśma tkwiła w miejscu, szpulka nie obracała się. Pojawiły się kieliszki, a w nich smorodinówka. Napięcie prysło. Byłem w odwiedzinach u kogoś bliskiego, nie byłem dla pisarza obcy. Swój, jak to dawniej mówiono. Zaczęliśmy rozmawiać jak starzy znajomi58.

Dopiero po takim wstępie pisarz „otworzył się” i zaczął swobodnie opowiadać o sobie. Inny rozmówca Mackiewicza, Stanisław Wujastyk, wspomina, że wspaniale rozmawiało mu się z pisarzem, gdyż łączyła ich wspólna przeszłość wileńska oraz pasja ornitologiczna59. Wielką i nieocenioną pomocą była dla Mackiewicza, również w ostatnich latach jego życia, żona Barbara Toporska – zaświadczają o tym wszyscy, którzy mogli widzieć zmagania Mackiewiczów z codziennymi problemami. Kazimierz Zamorski, już po śmierci autora Drogi donikąd, tak o tym pisał do jego córki:

Józef Mackiewicz na peronie dworca w Garmisch-Partenkirchen, 1980 r.

[…] często bywałem zdumiony, ba, czasem nawet zgorszony, i nie bardzo aprobujący we własnym rozumieniu stosunek Pani Barbary do jej męża. Ona poza nim świata nie widziała, wyrzekała się wszystkiego, własnych wygód, własnej sławy – przecież ona mogła pisać piękne rzeczy i malować; nie, ona sekretarzowała (we Włoszech), łapała oczka (w Londynie), wreszcie zarabiała pisaniem do radia (w Monachium), a gdy i ta możliwość się zużyła, zabiegała w urzędzie opieki społecznej o zapewnienie mężowi i sobie minimum egzystencji […]. Cały czas poświęcała siebie po to, by on, jej ukochany mąż, mógł pisać, że to jest ta jej wielka zasługa dla literatury, nie trzeba dodawać60.

W monachijskim mieszkaniu, 1980 r.

Powstanie Solidarności w 1980 r. i zmiany z tym związane Józef Mackiewicz przyjął bez wielkiego entuzjazmu. W liście do Barbary Truchan w grudniu tego roku pisał: „Na wypadki w Polsce zapatruję się dosyć sceptycznie. Trudno jeszcze rozeznać, co jest grą partii, a co prawdziwą »opozycją« przeciwko niej. Zapewne dowiemy się wkrótce”61. W tym samym liście wyrażał natomiast radość z rosnącej popularności w kraju i towarzyszących jej edycji swoich dzieł, ale również żal z powodu odrzucania jego tekstów przez londyńskie „Wiadomości”: „Nie dają mi pisać, czego chcę”. W związku z tym musiał szukać innych możliwości publikowania, nawiązując współpracę między innymi z wydawaną w USA „Gwiazdą Polarną”. Pogarszał się także jego stan zdrowia; w 1984 r. Barbara Toporska pisała:

A u nas: choroby. Józef niedługo skończy 82 lata i jest odpowiednio fizycznie i psychicznie roztrzęsionym. Ja niedługo kończę 21 lat po mojej pierwszej operacji raka (w sumie cztery!) i jestem odpowiednio osłabiona, obolała i wymęczona. W dodatku pracy mi nie ubywa, ale przybywa. O sprzątaczce, choćby raz na miesiąc, nie ma mowy, bo Józef raz wstaje o dziesiątej, to znów śpi do trzeciej po południu, a lekarka mówi: jak śpi, to dać mu spać […]. Bo ponieważ on traci wzrok, czyha na każdą wolną chwilę, w której mogłabym mu coś przeczytać. Więc?… Moja lekarka twierdzi, że ja żyję siłą woli, i pewno ma rację. Ale na pewno nie jest dobrze, że zrezygnowałam z corocznej kuracji i badań w moim rakowym Bad Trissl. Nie mogłam jednak w tym stanie Józefa samego zostawić [5 stycznia 1984 r.]62.

W tym dramatycznym okresie życia Mackiewicza ukazały się dwie książki, które można uznać za pewnego rodzaju zwieńczenie jego drogi literackiej: Droga Pani…63 oraz Fakty, przyroda i ludzie64. Obydwie są wyborem z wcześniejszych prac pisarza, szczególnie tych o charakterze publicystycznym. Tom Fakty przyroda i ludzie Jan Zieliński podsumował następująco: „Mackiewicz należy do niezbyt licznych pisarzy, którzy umieją pisać o rzeczach apokaliptycznych. Toteż i wśród opisanych przez niego faktów wyróżnić można trzy mocne sceny, trzy masakry, trzy zbrodnie trzech stron uczestniczących w wojnie”65.

W ostatnim okresie życia pisarz niemal całkowicie utracił wzrok. 13 grudnia 1984 r. doznał udaru mózgu i odtąd był na wpół sparaliżowany i prawie nieprzytomny. Józef Mackiewicz zmarł 31 stycznia 1985 r. po długiej i ciężkiej chorobie. Przed śmiercią zdążyła przybyć z Warszawy córka pisarza Halina, by pożegnać się z odchodzącym ojcem.

Nekrolog prasowy

Pierwsza część uroczystości pogrzebowych odbyła się 5 lutego w Monachium66. Zmarłego pożegnał ks. Bonifacy Miązek, który wspominając literackie prace zmarłego, podkreślił, że w ich punkcie centralnym znalazł się „człowiek wydany na pastwę systemów totalitarnych, człowiek uwikłany w gęstej sieci zależności i dylematów moralnych, człowiek, jakiemu wypadło żyć w kataklizmie wojny”67, za główne tematy publicystyki uznał zaś „nieustanne zagrożenie jednostki w ustroju komunistycznym, nieufność w stosunku do istniejących systemów wartości na Zachodzie, krytykę letargu politycznego naszej emigracji”68. W uroczystości wzięła udział garstka uczestników – co mogło zaskakiwać w mieście, w którym mieściła się siedziba Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, zatrudniającej ponad stu pracowników… Wśród zebranych obecni byli przedstawiciele emigracji rosyjskiej, którzy życzliwie pamiętali prace Mackiewicza o ich losie. Był o. Karl Ott, duszpasterz monachijskiej rosyjsko-katolickiej wspólnoty obrządku słowiańskiego – jednej z nielicznych na świecie69. W swoim wystąpieniu mówił o szlachetnej postawie „wielkiego polskiego pisarza, który pisał nie po to, by żyć i zarabiać, lecz po to, by dać świadectwo prawdzie”70; wspomniał także o tym, że zmarły „upodobał sobie szczególnie” modły i śpiewy cerkiewne71. 10 lutego w świątyni tej wspólnoty odbyło się uroczyste nabożeństwo w obrządku wschodnim – panichida – „za duszę raba Bożewo Josifa”.

Testament Józefa Mackiewicza

Druga część obrzędów pogrzebowych, związana ze złożeniem urny z prochami Józefa Mackiewicza w murze cmentarnym kościoła św. Andrzeja Boboli w Londynie, odbyła się 1 marca 1985 r. Jak pisze Kazimierz Zamorski, uroczystość ta „niepozbawiona” była „gorzkiej symboliki, jakby odzwierciadlającego niepokoje jego (Mackiewicza) życia, jego twórczości”72. Pogrzeb ten odbył się w wielkim zamieszaniu i nerwowości, co niektórzy uczestnicy odebrali jako skandal. Jak wynika z relacji, na taką atmosferę złożyło się przynajmniej jedno zbyt długie wystąpienie, „czekający w kolejce” kolejny pogrzeb, ziewający prałat, a także zapewne brak dobrej woli, która mogła uratować całą sytuację73. Ostatni mówca Wojciech Sikora, emigrant z ostatnich lat mówił:

W kraju o Mackiewiczu można było usłyszeć albo źle, albo wcale. Z jednej strony epitety i kalumnie propagandystów, jakieś nieprawdopodobne mity, z drugiej – cisza. Dążono nie tylko do zniekształcenia i zaciemnienia poglądów pisarza, ale do wymazania jego istnienia z pamięci zbiorowej. Spośród wszystkich emigracyjnych pisarzy Mackiewicz był tym, którego szanse wejścia w legalny obieg literatury w kraju były najmniejsze, praktycznie żadne, nawet w okresach liberalizacji polityki komunistycznego państwa74.

Urnę z prochami Józefa Mackiewicza zakryła tablica z adnotacją: „Jego prochy mogą być przeniesione tylko do Wilna na Rossę”. W ciągu kilku miesięcy po śmierci i pogrzebie pisarza ukazało się wiele wypowiedzi na temat jego twórczości – próbowano na różne sposoby podsumować dorobek autora Drogi donikąd. Wśród nich pojawiło się wiele tekstów, których autorzy zauważali wyjątkowość i „osobność” tego twórcy na gruncie polskiej literatury współczesnej. Kazimierz Zamorski pisał: „Był niewygodny w Polsce, gdzie w publikacjach o charakterze encyklopedycznym aż do ostatnich lat pomijano to wielkie nazwisko, był niewygodny dla pewnych odłamów polskiej emigracji, zwłaszcza tej, która wierzy, że wszystko jakoś się »samo ułoży«”75.

Notatka prasowa z 1971 r.

***

Józef Mackiewicz był wielokrotnie wyróżniany za swoją twórczość literacką. Otrzymał między innymi kilkakrotnie nagrodę londyńskich „Wiadomości”, Nagrodę Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w dziedzinie literatury, nagrodę nowojorskiego wydawnictwa „Kontra” za Drogę donikąd, Nagrodę Literacką im. Zygmunta Hertza przyznawaną przez redakcję paryskiej „Kultury” (Józef Mackiewicz odmówił przyjęcia tego wyróżnienia76), Nagrodę im. Anny Godlewskiej, Nagrodę Miesięcznika „Arka”. W 1971 r. prezydent RP na uchodźstwie August Zaleski odznaczył pisarza Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski77.

Mackiewicz otrzymał także sporo wyróżnień i nagród przyznawanych przez mniej liczne i wpływowe środowiska polonijne, które doceniały jego twórczość oraz bezkompromisową ocenę powojennej rzeczywistości w Polsce. Przykładem może być Nagroda Towarzystwa Krzewienia Nadziei, związanego z wydawanym w Stanach Zjednoczonych pismem „Gwiazda Polarna” – w jury był między innymi poeta, prozaik i krytyk literacki Edward Dusza, który organizował pomoc finansową dla Mackiewicza w ostatnich latach jego życia78.

1 Początkowo była to instytucja niemiecka skupiająca przedstawicieli emigracji rosyjskiej. Około połowy lat pięćdziesiątych instytut został przejęty przez instytucje amerykańskie i zajmował się głównie wspieraniem separatystycznych organizacji narodów zamieszkujących Związek Sowiecki.

2 Zob. T. Mianowicz, Józef Mackiewicz w Niemczech: pisarz jeszcze nie znany?, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003 (5–6), s. 179.

3 Ibidem.

4 Zob. S. Wujastyk, J. Mackiewicz, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6, s. 313.

5 Zob. https://danielpaczkowski.blogspot.com/2014/06/dom-przy-windeckstrasse.html, dostęp 7 VIII 2020 r.

6 Moje credo pisarskie… Prawda. Rozmowa z Józefem Mackiewiczem, „Libertas. Kwartalnik społeczno-polityczny” 1985, nr 2–3, s. 20.

7 C. Miłosz, Koniec…, s. 460.

8 J. Mackiewicz, List do Mieczysława Grydzewskiego z 4 I 1960 r. [w:] J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do redaktorów „Wiadomości”…, s. 167.

9 Z.S. Siemaszko, Józef Mackiewicz. Listy, opracowania, wspomnienia, Lublin 2009, s. 16.

10 Motto do J. Mackiewicz, Lewa wolna, zob. wyd. dowolne.

11 Tu w znaczeniu: zwolenników częściowego uniezależnienia PRL od wschodniego sąsiada, na wzór Finlandii (formalnie niezależnej, a de facto w swojej polityce uzależnionej od ZSRR).

12 J. Mackiewicz, Na drodze Wielkiego Ześlizgu…, „Wiadomości” (Londyn) 1977, nr 46, s. 4. W dalszym ciągu swojej wypowiedzi Mackiewicz wyjaśniał: „Cofam wypowiedziane uprzednio słowa o zazdrości. Nie, już, im nie zazdroszczę! Niech… Nawet gdybym posiadał tyle talentu co wszyscy pisarze PRL do kupy razem, nie chciałbym potrafić tak pisać i pod »autocenzurę« jak oni” (ibidem).

13 J. Maurer, Dzień…, s. 309.

14 Szczególne powodzenie miały wtedy przekłady Morderców z lasu katyńskiego (opublikowano przynajmniej osiem wersji językowych, m.in. angielską, niemiecką, hiszpańską, włoską, portugalską – niektóre z nich miały po kilka wydań). W języku polskim książka ta ukazała się po raz pierwszy jako: J. Mackiewicz, Katyń – zbrodnia bez sądu i kary, zebrał i oprac. J. Trznadel, t. 1: Mordercy z lasu katyńskiego, Warszawa 1997.

15 Biblioteka Polska (Polnische Bibliothek) – seria wydawana z inicjatywy Karla Dedeciusa w latach 1982–2000, składająca się z 50 tomów przedstawiających epoki literackie oraz dzieła, uporządkowane w seriach gatunkowych. Spośród powieści wydawano szczególnie dzieła osadzone w kontekście historycznym, m.in. Przedwiośnie Stefana Żeromskiego, Kordiana i chama Leona Kruczkowskiego i Popiół i diament Jerzego Andrzejewskiego. Jedynym pisarzem emigracyjnym, któremu poświęcono monograficzny tom, był Czesław Miłosz.

16 A. Lawaty, J. Mackiewicz, Gotthold Rhode i „niemiecki czytelnik”. Powinowactwo z wyboru i mielizny recepcji w Niemczech [w:] Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia”, red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Łomianki 2013, s. 205–206.

17 J. Mackiewicz, Propaganda durch Provokation. Ein Stück kommunistischer Infiltrations-Taktik, „Der europäische Osten” 1964 (10), z. 111; cyt. za: A. Lawaty, J. Mackiewicz…, s. 166. Na podstawie pracy Lawatego relacjonuję stosunek Mackiewicza do spraw niemiecko-polskich. Zob. także: T. Mizak, Niemcy w twórczości Józefa Mackiewicza, „Studenckie Zeszyty Naukowe Wydziału Politologii Uniwersytetu Marii Curie–Skłodowskiej” 2003, nr 4, s. 79–93.

18 Zob.: J. Mackiewicz, Spotkania w Lindenfels, „Wiadomości” 1970, nr 16, s. 1.

19 Maria Zadencka wspomina o obszernym, ponad trzystustronicowym opracowaniu w języku niemieckim pt. Die Problematik der Nationalen Gebietsansprüche zwischen Ostsee und schwarzen Meer (Problematyka narodowych roszczeń terytorialnych na obszarach pomiędzy Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym), prawdopodobnie pióra Mackiewicza, „wprowadzającym w historię tego obszaru, w problematykę rozwoju ruchów narodowych i ich politycznej emancypacji, pisanym nie z klucza jednej narodowej historii, ale szerokiej, porównawczej perspektywy »wielkich regionów«. Jest to praca czysto historyczna, w zasadzie bez śladów publicystycznych polemik, różna zatem od znanych opracowań Mackiewicza, mimo to jednak wydaje się, że z dużym prawdopodobieństwem można przypisać mu jej autorstwo” (M. Zadencka, Barbara i Józef Mackiewiczowie w Rapperswilu, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2008, nr 7, cyt. z: http://kwartalnikwyspa.pl/mackiewicz-maria-zadencka-barbara-i-jozef-mackiewiczowie-w-rapperswilu/, dostęp 1 VI 2021 r.

20 Zob. obszerne informacje na ten temat: W. Bolecki, Ptasznik…, 633–653.

21 Była to recenzja powieści Mackiewicza Droga donikąd, a zamieścił ją warszawski tygodnik „Świat” (1955, nr 43, s. 10). Cytuję za: P. Jasienica, Ślady potyczek, Warszawa 2009, s. 193–199.

22 Ibidem, s. 198.

23 Ibidem, s. 199. Z dzisiejszej perspektywy zaciekłość Pawła Jasienicy (który – przypomnijmy – w czasie wojny zapisał piękną kartę patriotyczną swoją działalnością w AK) w atakowaniu Mackiewicza wydaje się całkowicie niezrozumiała. Jej źródło tkwi najprawdopodobniej właśnie w wileńskich czasach wojennych: Jasienica już w grudniu 1941 r. opublikował w Wilnie artykuł, w którym zarzucał Mackiewiczowi „sprzeniewierzenie się narodowi” („Dla Polski” 1941, nr 2; W. Bolecki, Ptasznik…, s. 368–369). Atak ten nastąpił więc ponad rok przed wydaniem wyroku śmierci na Józefa Mackiewicza.

24 Rozmowa ze Stefanem Kisielewskim, „Kultura” 1957, nr 6, s. 35.

25 J. Mackiewicz, List pasterski, „Wiadomości” 1969, nr 12, s. 1, https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/3160/edition/4254/content, dostęp 7 II 2021 r.

26 Na początku swojego artykułu Mackiewicz zamieścił duży fragment opublikowanego w paryskiej „Kulturze” szkicu Ludwika Mieroszewskiego, zawierający właśnie cytowane słowa.

27 R. Moczkodan, „Na Antenie” i „Wiadomości”: Okoliczności rozpoczęcia i zakończenia współpracy, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2015, z. 1–2 (22–23), s. 58. Problem recepcji artykułu Mackiewicza relacjonuję na podstawie tej pracy. Tak jak pisze Nowak, sentencja wyroku Sądu Koleżeńskiego Związku Dziennikarzy RP składała się z dwóch części: pierwsza głosiła, że Mackiewicz otrzymuje karę nagany za zamieszczenie artykułu w dzienniku litewskim „Lietuvos Żinios” w październiku 1939 r., druga uniewinniała pisarza od zarzutu pracy w okupacyjnej prasie niemieckiej wydawanej w języku polskim „dla braku dowodów”. W wyroku znajdowała się także informacja o wycofaniu przez oskarżyciela części wniosku (W. Bolecki, Ptasznik…, s. 491).

28 Przedmiotem wymiany poglądów był m.in. tekst ewentualnego oświadczenia na temat wojennego okresu biografii Mackiewicza. Zasięgano nawet konsultacji prawniczych, z których wynikało, że ewentualne pisanie o nieudowodnionej kolaboracji Mackiewicza z Niemcami mogłoby narazić redakcję „Wiadomości” na proces karny.

29 R. Moczkodan, „Na Antenie”…, s. 64.

30 W pierwszym „samodzielnym” numerze „Na Antenie” Jan Nowak uogólniał przyczynę zakończenia współpracy: „Spór nasz sprowadza się do tego, czy na łamach naszego własnego pisma możemy swobodnie wyrażać nasze poglądy nawet wtedy, jeśli się różnią od stanowiska zajmowanego przez redakcję „Wiadomości” (J. Nowak, List otwarty, „Na Antenie” 1969, nr 7, s. 3).

31 J. Nowak, Polska z oddali, t. 2, Londyn 1988, s. 185.

32 Ibidem, s. 186.

33 Na ten temat m.in. W. Lewandowski, Józef Mackiewicz…, s. 130–131.

34 A. Kosińska, Miłosz w Krakowie, Kraków 2015, s. 202–203.

35 Pod pręgierzem, Londyn 1971. Broszura została wydana nakładem Zarządu Głównego Koła Żołnierzy Armii Krajowej.

36 Sytuację Mackiewicza w tym okresie tak oto komentuje badacz jego twórczości: „Żył w biedzie przez wszystkie lata emigracji; a na dodatek, nonkonformizm wystawił go na niejedno polowanie z nagonką, czego świadectwami bez precedensu są broszury Sprawa Józefa Mackiewicza, A. Pomiana, W obronie prawdy historycznej i Pod pręgierzem. Niech pozostaną jako dowody małości ludzkiej i zaślepienia, ale także jako rozkoszne potwierdzenie znanej reguły, że zaślepieni się ośmieszają. Szyderstwo tytułu W obronie prawdy odpowiada całej tzw. sprawie Mackiewicza” (M. Bąkowski, Votum separatum, Londyn 2000, s. 49).

37 Do argumentacji Korbońskiego oraz kwestii jego wiarygodności odnoszę się przy okazji omawiania „wyroku na Mackiewicza” w 1943 r. (zob. s. 103 i n.). Tutaj przywołuję Polskie państwo podziemne z powodu daty wydania książki, aby zachować chronologię „ataków na Mackiewicza” oraz ze względu na nazwisko autora związane z broszurą Pod pręgierzem.

38 S. Korboński, Polskie państwo…, s. 147–148.

39 Ibidem, s. 151.

40 Ta filia PEN-Clubu została założona w 1951 r., aby gromadzić pisarzy uchodźców; pierwszym prezesem została Maria Kuncewiczowa; zob. K. Polechoński, „Pisarz odpowiedzialny jest nie tylko za to, co pisze, ale i za to – co przemilcza” Józef Mackiewicz w PEN-Clubie, „Arcana” 2006, nr 1.

41 Oświadczenie Mackiewicza zamieszczono w rubryce „Listy czytelników” w paryskiej „Kulturze” (1959, nr 9, s. 154–155). List wydrukowały także inne czasopisma emigracyjne, m.in. londyńskie „Wiadomości” pod tytułem P.E.N. Club a prawda (1959, nr 34, s. 5).

42 Z jednej strony Aleksander Janta-Połczyński krytykował postawę pisarza polskiego, twierdząc, że chęć przywrócenia członkostwa w Pen-Clubie Węgrom wynikała z nadziei, że może to przyspieszyć uwolnienie tamtejszych pisarzy pozostających w więzieniach (A. Janta-Połczyński, Listy do Redakcji. PEN Club a prawda (na marginesie zarzutów Józefa Mackiewicza), „Kultura” 1959, z. 11, s. 157–159); uwolnienie pisarzy węgierskich nie nastąpiło. Z drugiej strony Stefania Zahorska brała Mackiewicza w obronę, wytykając dwulicowość postępowania władz PEN-Clubu (Pandora [S. Zahorska], PEN Club węgierski, [w rubryce: „Puszka”], „Wiadomości”, 1960, nr 8, s. 4).

43 J. Mackiewicz, List do Mieczysława Grydzewskiego z 18 VII 1957 r. [w:] J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do redaktorów „Wiadomości”…, s. 131.

44 Zob.: „Wiadomości” 1959, nr 20, s. 1.

45 Auberton Herbert (syn członka parlamentu brytyjskiego, gruntownie wykształcony posiadacz ziemski i publicysta zafascynowany kulturą polską) na własne życzenie w czasie drugiej wojny światowej trafił do Polskich Sił Zbrojnych – tu nawiązał wiele znajomości, które przetrwały aż do jego śmierci w 1972 r.

46 Zob. S. Kossowska, Józef Mackiewicz w jury nagrody „Wiadomości”, https://www.bu.umk.pl/Archiwum_Emigracji/Mac2.htm, dostęp 7 II 2021 r.

47 J. Mackiewicz, List do Mieczysława Grydzewskiego z 24 XI 1959 r. [w:] J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do redaktorów „Wiadomości”…, s. 158.

48 W notce podsumowującej redakcja sumitowała się ostrożnie: „Czy ankieta była zupełnym niewypałem? Jeśli idzie o jej wynik, zwłaszcza w wypadku pisarzy, którzy otrzymali po jednym głosie – żadnych z niej wniosków wyciągnąć nie można i nie należy. Pewną wskazówką popularności i prestiżu tych kilku pisarzy, których nazwiska powtarzały się najczęściej – ankieta prawdopodobnie mimo wszystko jest” („Wiadomości” 1972, nr 13–14).

49 S. Kossowska, Józef Mackiewicz w jury… Mackiewicz konsekwentnie nie ufał opozycji demokratycznej w PRL oraz podobnym tendencjom na emigracji. W liście do Zbigniewa Siemaszki pisał: „bardziej drażni mnie nie endecki, a właśnie »postępowo-lewicowy nacjonalizm«, który czasem potrafi endeków prześcignąć” (List z 21 I 1977 r.; zob.: Z.S. Siemaszko, Józef Mackiewicz…, s. 53).

50 Moje credo…, s. 20.

51 Warto może przypomnieć, że w nadającej z Monachium Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa bardzo długo (do połowy lat osiemdziesiątych) istniał zakaz podawania jakichkolwiek informacji o rządzie RP na uchodźstwie (zob. T. Mianowicz, Józef Mackiewicz…, s. 187).

52 List z 21 I 1977 r.; zob.: Z.S. Siemaszko, Józef Mackiewicz…, s. 53–54.

53 Z. Hetrz, Listy do Czesława Miłosza 1952–1979, Paryż 1992, s. 354.

54 S. Kossowska, Galeria przodków, Warszawa 1991, s. 60–61.

55 Decyzja nie była całkiem nieoczekiwaną woltą. Stanisław Mackiewicz nosił się z takim zamiarem przynajmniej od 1947 r., kiedy to rozpoczął negocjacje na temat warunków powrotu do kraju (J. Jaruzelski, Stanisław Mackiewicz (Cat-Mackiewicz), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 19, Wrocław 1974; idem, Stanisław Cat-Mackiewicz…; nowsze ustalenia: S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, Na granicy zdrady. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 3–4, s. 103–118.

56 Moje credo…, s. 21.

57 B. Truchan, Józef Mackiewicz w mej pamięci, Warszawa – Nowy Jork 1998, s. 139.

58 J. Bogatko, Pustelnik z Monachium, „Kurier Wnet” 2020, nr 68, s. 3.

59 S. Wujastyk, J. Mackiewicz…, s. 313.

60 List Kazimierza Zamorskiego do Haliny, córki Józefa Mackiewicza w sprawie testamentu Józefa Mackiewicza, G. Łukomski, Józef Mackiewicz…, s. 330.

61 B. Truchan, Józef Mackiewicz…, s. 139.

62 T. Mianowicz, Mówię czasami Polska, mówię czasami Wilno, „Rzeczpospolita”, 2 II 2008.

63 J. Mackiewicz, Droga Pani…, Londyn 1984.

64 Idem, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1984. Znana jest skrócona edycja podziemna Oficyny Liberałów, wydana jako Fakty i ludzie.

65 j.z. (Jan Zieliński), Pokłosie i powtórne żniwo, „Arka” 1985, nr 10, s. 2–7.

66 Uroczyści te relacjonuję, wraz z cytatami, przede wszystkim na podstawie relacji Kazimierza Zamorskiego, jednego z uczestników monachijskiej części pogrzebu (K. Zamorski, Pożegnanie…)

67 Ibidem, s. 14.

68 Ibidem.

69 Wspólnota ta powstała po drugiej wojnie światowej dla emigrantów rosyjskich, którzy byli katolikami lub chcieli przyjąć katolicyzm, a jednocześ- nie pragnęli zachowywać liturgię wschodnią. Kierujący nią jezuita o. Karl Ott w czasie wojny dostał się do niewoli sowieckiej, a po powrocie z niej uzupełnił znajomość języka rosyjskiego w Collegium Russicum w Rzymie i został proboszczem tej wspólnoty w Monachium. Jej siedziba z cerkwią znajdowała się przy Röntgenstrasse 5, w dużej willi (obecnie znajduje się tam polski Konsulat Generalny). W dużej części wspólnota składała się uchodźców, którzy z kozakami gen. Piotra Krasnowa (bohaterami Kontry) uciekali na zachód przed armią sowiecką – zapewne z tego też powodu Mackiewicz nawiązał z nimi kontakt w Monachium. Parafia ta, nazywana rytem bizantyjsko-słowiańskim, pod innym adresem istnieje do dziś i pozostaje w jedności z Kościołem katolickim (http://www.selleonid.com/de/, dostęp 4 VIII 2020 r.).

70 K. Zamorski, Pożegnanie…, s. 15.

71 Z wypowiedzi tej wynika, że Józef Mackiewicz w czasach monachijskich był jakoś związany ze wspólnotą bizantyjsko-katolicką (mimo nawiązania kontaktu mailowego nie udało mi się uzyskać bezpośredniego potwierdzenia tego faktu; w 2020 r. nikt z żyjących jej członków nie pamięta polskiego pisarza). Na pewno ważną dla niego postacią był o. Karl Ott – Mackiewicz wspomina o nim w książce W cieniu krzyża, przywołując go jako autorytet w sprawie działalności dyplomacji watykańskiej (Wc, 72).

72 K. Zamorski, Pożegnanie…, s. 15.

73 Opowieści o londyńskim pogrzebie Mackiewicza obrosły w różne historie towarzyszące; jak pisze Zamorski, jeden z jego uczestników, dostrzegając wśród żałobników czekających na kolejną uroczystość oficera z dużym bukietem biało-czerwonych kwiatów, zapytał: „Pułkowniku, jak to ładnie, te kwiaty jako wyraz ekspiacji za te świństwa, jakieście temu Mackiewiczowi robili…”. W odpowiedzi usłyszał: „Aaa, to nie dla niego, to umarł członek naszego Koła, właśnie czekamy na pogrzeb…”.

74 Przemówienie Wojciecha Sikory wg: MPR I/1/183.

75 K. Zamorski, Pożegnanie…, s. 14.

76 Notatka „Kultury” o nagrodzie dla Mackiewicza zawierała następującą informację „Powieściopisarz, nowelista. publicysta. Odsuńmy na bok publicystykę, którą eufemistycznie określić można jako popis niepoczytalności przystrajającej się w piórka »czystego i niezłomnego antykomunizmu«”. Mackiewicz odmówił przyjęcia nagrody, pisząc: „Pozwalam sobie wyrazić tylko mój szczery żal, że podobny tekst ukazał się na łamach „Kultury”, która zgodnie z tytułem poczytywana jest za najbardziej kulturalne czasopismo polskie na świecie” (List Józefa Mackiewicza do redakcji, „Kultura” 1981, nr 3 (402), s. 147).

77 Por. A. Hlebowicz et al., Jeszcze o Józefie Mackiewiczu, „Więź” 1992, nr 1, s. 104.

78 Zmarł Józef Mackiewicz, artykuł zamieszczony w „Gwieździe Porannej”, odbitka w: Spuścizna po Józefie Mackiewiczu. Materiały biograficzne dotyczące pisarza, kondolencje, wspomnienia pośmiertne, MPR, 1/1/114.

Zakończenie

Twórczość Józefa Mackiewicza jest bardzo rozległa pod względem tematycznym. Oprócz materii literackiej wiąże się także z przestrzenią historyczną, polityczną i politologiczną, socjologiczną, religijną oraz wieloma innymi dziedzinami. Różnorodny jest także kształt formalny i gatunkowy dorobku pisarza – od publicystyki, przez reportaż i wspomnienie osobiste, po dzieła ściśle literackie. Chociaż nie jest to oczywiście najistotniejsze kryterium, dorobek Mackiewicza może imponować także pod względem ilościowym. Dzieła dotychczas wydane to trzydzieści obszernych tomów prozy, eseistyki i literatury dokumentu osobistego – z pewnością niełatwo byłoby znaleźć współczesnego pisarza polskiego, który mógłby pod tym względem konkurować z autorem Karierowicza. Zważywszy to wszystko, moje spostrzeżenia siłą rzeczy muszą mieć charakter zaledwie częściowy i fragmentaryczny. Podejmowałem najczęściej wybrany wątek utworów, starając się ukazać jakiś aspekt tkwiącego w nich potencjału interpretacyjnego.

Z dotychczasowych badań wynika, że dość dobrze pod względem naukowym rozpoznana jest część literacka dorobku pisarza. Józef Mackiewicz jednak „ciągle pisze” – niemal co roku pojawiają się publikacje zawierające jego do tej pory niewydane lub zapomniane dzieła. Fragmentarycznie tylko rozpoznana jest twórczość publicystyczna w językach obcych oraz korespondencja, tylko częściowo opublikowana1. Z wydanych zbiorów epistolografii wynika, że ich edycja przyczynia się do lepszego poznania zarówno osobowości pisarza, jak i jego twórczości; w jednym z listów do Czesława Miłosza znajdziemy na przykład zaskakujące wyznanie twórcy, któremu zarzucano przesadne zaangażowanie polityczne: „Mnie się zdaje, że my jesteśmy tak przeżarci upolitycznieniem (w odróżnieniu od Rosjan) od czasów jeszcze rozbiorowych, że nam bardziej odpowiada z ducha komunistyczna teza: nieważne jest, co się pisze, ważne jest, z jakiej pozycji się pisze”2.

Autor Kontry w ciągu półwiecza swojej drogi konsekwentnie realizował własny program literacki. Kilka lat przed śmiercią, zapytany o „credo przewodnie”, odpowiedział:

Prawda. Czy coś z niej, ale prawda. Fikcja sama mnie nudzi. T[ak]zw[ana] fikcja osób czy sytuacji służy do uzupełnienia prawdy, jaką autor widzi. Całą prawdę zna tylko Bóg, ale autor odpowiedzialny jest w opisie nie tylko za to, co widzi, ale i za to, co widząc, świadomie przemilczy. Tym bardziej, jeżeli czyni to na rozkaz, czy pod innym naciskiem z góry. Niezależnie od władz czy ustroju społeczeństwa. Krajobraz, ludzie w nim, wszystko powinno być prawdziwe. Mnie szczególnie interesuje człowiek na tle dokumentów historycznych3.

Przy innej okazji deklarował:

Umrę w głębokim przeświadczeniu, że Prousta czytają ludzie tylko przez snobizm. Jestem go pozbawiony, więc Proust mnie bezbrzeżnie nudzi. Od tego jest talent literacki, żeby w symbiozie z inwencją czytelnika potrafił wykrzesać żywą postać, ale nie na stu stronach nużącej analizy4.

Przez dziesięciolecia Józef Mackiewicz bronił tak rozumianego programu literackiego. Jego eseistyka wypełniona jest uwagami, które układają się w przemyślany projekt sztuki literackiej, w której nie było przypadków, a było miejsce na polemikę – także z klasykami nurtu realistycznego:

Czechow powiedział kiedyś, że należy tak pisać, aby strzelba powieszona w opowiadaniu nad łóżkiem, musiała kiedyś wystrzelić; w przeciwnym wypadku, nie ma jej tam po co wieszać. – To nieprawda. Życie prawdziwe składa się przeważnie z rzeczy, słów, gestów, przedmiotów pobocznych. Przeznaczeniem ich nie jest odegranie roli. Dziś są, jutro zapadają w nicość. Podobnie jak większość spotykanych ludzi. Czechow był genialnym narratorem i przeciętnym ponoć lekarzem. Ale nie ma recepty na oddanie prawdy. Nawet wypisanej przez najgenialniejszego lekarza5.

Józef Mackiewicz nigdy nie narzekał na brak zainteresowania czytelników, którym bynajmniej nie schlebiał, pisząc najczęściej o sprawach trudnych, dotyczących naszej współczesności. Właściwie żaden z jego większych tekstów nie przeszedł bez echa czytelniczego – to także właściwość rzadka, a przynajmniej nieoczywista, w życiu literackim. Jego twórczość – od Buntu rojstów po książki publicystyczne z lat siedemdziesiątych – była swoistym intelektualnym katalizatorem sporów, dyskusji i rozdrapywania ran. Sporów autentycznych, budzących emocje, o rzeczy najważniejsze: o sens patriotyzmu, o historię najnowszą, o literaturę i sztukę, o wierność prawdzie.

Do obecności Mackiewicza w życiu literackim przyczynia się Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza, przyznawana od 2002 r. dla upamiętnienia pisarza i jego dzieła, „za książki odznaczające się wybitnymi walorami literackimi oraz tematyką ważną kulturowo, społecznie lub politycznie”. Po latach wymuszonego zapomnienia Józef Mackiewicz wraca także „do siebie”, na Wileńszczyznę. Jego ostatni dom w Wielkim Księstwie, w Czarnym Borze, z którym w tak dramatycznych okolicznościach pożegnał się w 1944 r., po latach opuszczenia najpierw został uznany za zabytek (Gospodarstwo pisarza Józefa Mackiewicza – Rasytojo Juzefo Mackevičiaus sodyba), a już wkrótce ma zostać otwarty jako Centrum Kulturalne i Dom Pracy Twórczej.

Mimo upływu kolejnych dziesięcioleci, które dzielą nas od śmierci Józefa Mackiewicza, i mimo osobliwych problemów wydawniczych, wciąż utrudniających czytelnikom dotarcie do jego najważniejszych dzieł6, autor Dymów nad Katyniem pozostaje pisarzem, którego twórczość ciągle jest żywa i inspirująca dla kolejnych pokoleń badaczy. To przywilej, który spotyka tylko autorów wyjątkowych, znacznie przekraczających horyzont poznawczy swojej generacji. Mimo wspomnianych barier edytorskich twórczość Mackiewicza, także w przekładach, trafia również do tych narodów, które doświadczyły w minionym stuleciu tragicznej konfrontacji z komunizmem7. Można więc z przekonaniem i satysfakcją powiedzieć, że Józef Mackiewicz w coraz większym stopniu odzyskuje należne mu miejsce wśród wybitnych twórców dwudziestowiecznej literatury polskiej.

1 Zob.: J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do i od redakcji „Kultury”, Londyn 2015; J. Mackiewicz, B. Toporska, P. Jankowski, Listy, Londyn 2017; J. Mackiewicz, B. Toporska, Listy do redaktorów „Wiadomości”…; J. Mackiewicz, B. Toporska, J. Sakowski, Listy, Londyn 2019.

2 A. Kosińska, Miłosz…, s. 278.

3 Moje credo…, s. 18.

4 J. Mackiewicz, Ostatnie dni…, s. 126.

5 Idem, Sergiusz Piasecki…, s. 1.

6 Sytuacja jest tym bardziej osobliwa, że kilkanaście lat temu prawnik reprezentujący właścicielkę praw wydawniczych po wielkim pisarzu, próbując wyjaśnić kwestię braku przekładów na języki obce, tłumaczył: „Nie demonizujmy. Ci, którzy autentycznie interesują się twórczością Józefa Mackiewicza i są wielbicielami jego literatury, mieszkając w Rosji, mieszkając w Niemczech, mieszkając we Francji, mogą także zaspokoić tę swoją ciekawość poprzez nauczenie się tego naszego pięknego języka” (Errata do biografii. Józef Mackiewicz, wypowiedź pod koniec filmu). Gdy kończę redagowanie tej książki, w grudniu 2020 r., w najpopularniejszych księgarniach internetowych (Empik, Gandalf, Znak, Matras) nie można kupić żadnej powieści Józefa Mackiewicza (Droga donikąd dostępna jest w przekładzie czeskim: Cesta nikam, Praha 2020). Wydaje się więc, że w 2020 r. nawet znajomość języka polskiego nie gwarantuje możliwości zapoznania się z dziełami Józefa Mackiewicza.

7 Tryumf prowokacji ukazał się w tłumaczeniu na język angielski (The triumph of provocation, 2009). W języku francuskim wydawnictwo Noir sur Blanc opublikowało Sprawę pułkownika Miasojedowa (L’affaire du colonel Miassoïedov, 2020). Po węgiersku w przekładzie Lajosa Pálfalviego nakładem wydawnictwa Attraktor ukazały się: Kontra (Kontra, 2008); W cieniu krzyża. Kabel Opatrzności (A kereszt árnyékában. Külön vonal a gondviseléshez, 2009); Droga donikąd (Út a semmibe, 2020); Zwycięstwo prowokacji (A kommunista provokáció diadala, 2007); Sprawa pułkownika Miasojedowa (Az ezredes, 2014); Zbrodnia katyńska (A katyńi tömeggyilkosság. Ez a könyv volt az első, 2011); Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy (A Vatikán a vörös csillag árnyékában, 2011); Nie trzeba głośno mówić (Minden másképp történt, 2017). Na język litewski przetłumaczono i wydano książki: Droga donikąd (Kelias į niekur, 2009); Prawda w oczy nie kole (Tiesa akių nebado, 2015) i Nie trzeba głośno mówić (Nereikia garsiai kalbėti, 2015).

ANEKS

We wszystkich tekstach poprawiono oczywiste błędy literowe lub interpunkcyjne. Przypisy odredakcyjne, które wprowadzono w miejscach wymagających wyjaśnienia terminów i sformułowań obcojęzycznych lub podania dodatkowych informacji zostały opatrzone dopiskiem: [przyp.  red.]. Pozostałe objaśnienia pochodzą z wydań źródłowych. Zostały one jednak ujednolicone i zapisane zgodnie z wytycznymi Wydawnictwa IPN.

Włodzimierz Bolecki
Apolityczny antykomunista. Sylwetka ideowa Józefa Mackiewicza
(fragment)

Umieszczenie sylwetki Józefa Mackiewicza wśród polityków powojennej emigracji polskiej mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka oczywiste. W potocznej opinii czytelników – a także w pracach krytyków literackich – Józef Mackiewicz uważany jest bowiem przede wszystkim za pisarza politycznego. Przesądzać ma o tym programowy antykomunizm jego postawy i twórczości – zarówno literackiej, jak i publicystycznej. Taka interpretacja jest jednak całkowitym nieporozumieniem.

W swoich powieściach Józef Mackiewicz nie pisał o polityce, lecz o historii współczesnej. Natomiast w publicystyce, poruszając tematy polityczne, nie wypowiadał się nigdy jako polityk, lecz jako historyk, pisarz i intelektualista. Mackiewicz wypowiadał się nie w imię konkretnych programów politycznych i nie w imieniu partii, lecz zawsze przeciw programom i partiom politycznym. Podejmował co prawda tematy należące do obszaru zainteresowań polityków i publicystów (i historyków), lecz czynił to zawsze w formie sprzeciwu wobec takiej czy innej… polityki. Zasadniczą cechą postawy i pisarstwa Józefa Mackiewicza jest bowiem antypolityczność. Józef Mackiewicz nie był pisarzem apolitycznym (jak np. Leśmian czy Schulz), lecz pisarzem antypolitycznym, a cała jego twórczość jest namiętnym oskarżeniem dwudziestowiecznej polityki o deformowanie i niszczenie życia jednostek i narodów.

Mówiąc w największym skrócie: cała twórczości i postawa Józefa Mackiewicza jest zaprzeczeniem tego, co powszechnie wiążemy z rozumieniem i uprawianiem polityki. Politycy zajmują się konkretnymi problemami z zakresu ustroju wewnętrznego i stosunków międzynarodowych, a ich podstawowymi narzędziami są kompromis i budowanie wspólnoty organizacyjnej (partii, elektoratu etc.). Nic z tych rzeczy nie interesowało Józefa Mackiewicza – był bezkompromisowym samotnikiem, walczył z politykami i zawsze miał więcej przeciwników niż sympatyków – zwłaszcza wśród polityków. Jednym słowem, jeśli coś uzasadnia obecność sylwetki Józefa Mackiewicza w książce poświęconej politykom polskiej emigracji, to jedynie kontrast, prawo zaprzeczenia i całkowitej odmienności.

Przez całe swoje życie Józef Mackiewicz miał przeciw sobie wszystkie najważniejsze centra opiniotwórcze polskiego życia publicznego. Poza konfliktami personalnymi (których nie należy lekceważyć) powodem owych napięć była intelektualna odrębność poglądów Mackiewicza od koncepcji, programów i działań głoszonych i realizowanych przez niezależną opinię na emigracji, a także w PRL. Mackiewicza nie interesowała istota polityki, czyli szukanie kompromisu w celu realizacji jakiegoś programu. Jego programem było odsłonięcie prawdy o sowieckim komunizmie, a jego marzeniem – zniszczenie tego systemu. Komunizm uważał nie za przeciwnika, lecz za wroga. Faktycznie więc obiekt swoich zainteresowań i swojej pasji umieszczał poza polem polityki. Z przeciwnikiem mógł dyskutować, z wrogiem chciał jedynie walczyć. Toteż z komunizmem prowadził prywatną wojnę za pomocą słowa pisanego i odrzucał kluczowe pojęcia współczesnego języka politycznego, tj. dialog, porozumienie i kompromis. Był bowiem przekonany, że jedyny kompromis, jaki akceptują komuniści, to po prostu bezwarunkowe podporządkowanie się ich ideologii lub właśnie aktualnej – choćby najbardziej odwilżowej i liberalnej – polityce.

W swojej twórczości Józef Mackiewicz odrzucał aksjomaty, które od początku XX w. utrwaliły się w polskiej świadomości historycznej i politycznej, wyciągał na światło dzienne te sprawy, o których – jak powszechnie sądzono – „nie trzeba głośno mówić”. Niewątpliwie wszystkie te cechy postawy i twórczości Mackiewicza nie byłyby dobrymi kwalifikacjami dla polityka czy choćby politycznego publicysty. Inaczej mówiąc, dla kogoś zajmującego się polityką byłyby to najgorsze referencje…

Przedruk za: Myśl polityczna na wygnaniu. Publicyści i politycy polskiej emigracji powojennej, red. A. Friszke, Warszawa 1995, a. 509–510.

Włodzimierz Bolecki
„Jedynie prawda jest ciekawa”. Literatura jako relacja prawdomówna
(fragmenty)

Wiele pięknych słów poświęcono Pokojowi i Wolności, natomiast ani jednego Prawdzie. A przecież, wydaje mi się, że prawda stanowi bardziej istotną składową twórczości literackiej niż pokój. Gdyż prawda, ściślej poszukiwanie prawdy, jest tym czynnikiem, który warunkuje wolność umysłu.

(Józef Mackiewicz)

W każdym rodzaju piśmiennictwa dla Józefa Mackiewicza najważniejszą wartością była prawda faktów, znajomość przedmiotu, wiedza o świecie. Niechętnie i nieufnie odnosił się do słowa pisanego – nawet do tekstów najbardziej znanych autorów, w których tej wiedzy brakowało. „W tym wszystkim, co się w prasie i literaturze polskiej wypisuje o tzw. Ziemiach Wschodnich odczuwa się brak tak zasadniczego, a więc banalnego, elementu, tj. prawdy. Być może samo stwierdzenie tego faktu jest już banałem. Bo co to jest »prawda«? […] Prawda leży na uboczu i nikt się o nią nie troszczy, bo banalnie jest pisać o rzeczach zasadniczych.”1

Już w 1937 r. Mackiewicz podkreślał swój dystans do fikcji literackiej: „Zawsze opuszczam w powieści ustępy opisujące czyjś sen. Nie mam do nich zaufania i nie wierzę. To, co ludzie robią, co czują, jest podobne jedno do drugiego i może być prawdopodobne. Sen nigdy nie jest podobny do innego, niczego nie przypomina, nie wywołuje skojarzeń, nie tworzy analogii. Zawsze prześciga literacką fantazję, która usiłuje go odtworzyć i przez to jest ona nudna i beztreściwa”2.

* * *

Najważniejsze książki Mackiewicza są powieściami. Józef Mackiewicz uprawiał literaturę opartą na wiedzy historycznej, posługiwał się źródłami, dokumentami, relacjami naocznych świadków, wspomnieniami. Pisarz – zdaniem Janusza Sławińskiego – „w swojej prozie zachowuje się jak historiograf, to znaczy dla niego punktem wyjścia jest nie możliwość fabularna, tylko to, co się zdarzyło naprawdę, to, co jest udokumentowane. Jego narracja pomiędzy sobą a tym, co opowiadane, sytuuje dokument historyczny. Fascynacja dokumentarnością zbliża Mackiewicza do tego nurtu dwudziestowiecznej prozy narracyjnej, który nie tylko miesza fikcję narracyjną z dokumentem, ale nawet z intencją publicystyczną. W prozie amerykańskiej lat siedemdziesiątych taki sposób pisania nosił nazwę »nowego dziennikarstwa«, co jednak nie miało nic wspólnego z dziennikarstwem, tylko proza narracyjna stała się jakby nową formą dziennikarską, łącząc reportaż, publicystykę, historiografię etc.”3.

Mackiewicz nie był typowym pisarzem historycznym, gdyż tematy, które podejmował, wiązały się w rozmaity sposób z jego własną biografią i biografiami znanych mu ludzi. Jako pisarz chciał być po prostu wiarygodnym świadkiem historii, w której uczestniczył. Swego świadectwa nie ograniczał jednak tylko do własnej wiedzy i pamięci. Wychowany na literaturze XIX w. wierzył, że jej zadaniem jest także przekazywanie wiedzy o świecie. A wiedzę o przyrodzie, ekonomii, sprawach międzynarodowych, historii, religii i wielu innych dziedzinach życia społecznego miał niezwykłą. Ambicją Mackiewicza pisarza było opowiedzenie o tym, „jak było” – stąd epicki rozmach jego powieści. Interesowały go nie tyle ukryte zakamarki psychologii jednostki, co skrywane po latach zakamarki wydarzeń historycznych. Burzył więc mity i legendy, podejmował takie tematy, które naruszały stereotypy zbiorowej wyobraźni historycznej.

[…]

Poznawcze i demitologizacyjne cele stawiane powieści zmuszały pisarza do specyficznych zabiegów narracyjnych i kompozycyjnych. Snując wątek wspomnieniowy, nie mógł przecież równocześnie prowadzić narracji historycznej, której celem jest opowiedzenie o faktach ponadjednostkowych. „Dokumentaryzm Mackiewicza – cytuję Sławińskiego – służy w jego pisarstwie sprawie nadrzędnej – prawdzie. Mackiewicz uważał, że prawda ujawnia się nie przez ogólne informacje, ale poprzez szczegóły. Stąd też w jego pisarstwie tak wielka rola na pozór niefunkcjonalnych szczegółów, i to nie tylko krajobrazowych, ale wszelkich przypadkowych gestów, odezwań się etc., które na pozór nie mają żadnych konsekwencji, ale dopiero w ogólnej ekonomii dzieła okazuje się, jaki jest ich istotny sens – służą prawdzie. W tym przywiązaniu do szczegółu, który naprowadza nas na prawdę, Mackiewicz był krańcowy – był przekonany, że o faktyczności wydarzenia świadczy szczegół. W realizmie Mackiewicza nie istniały kategorie ogólne, bo one nic o prawdzie nie mówią, o prawdzie mówi tylko szczegół. W tym sensie Mackiewicz był hiperrealistą”4.

Mackiewicz oryginalnie wykorzystywał konwencję prozy realistycznej. Jego powieści są mozaiką różnych (narracyjnych, gatunkowych i kompozycyjnych) sposobów opowiadania. Pisarz nigdy nie posługuje się jedną konwencją narracyjną. Gdy opowiada o losach postaci – posługuje się narracją o ograniczonej perspektywie poznawczej, czasem nawet zredukowaną do wiedzy samego bohatera. Ale kiedy przechodzi do opowieści o faktach historycznych, radykalnie zmienia tę perspektywę. Posługuje się konwencją kroniki, opracowania naukowego, reportażu, a kreowany przez niego opowiadacz dysponuje najpełniejszą, specjalistyczną wiedzą historyczną. Ta zmiana perspektywy opowiadania jest charakterystyczną i oryginalną cechą sztuki powieściopisarskiej Mackiewicza.

Proza wieku XX opowiadała się raczej za wyborem jednej, konsekwentnie przestrzeganej konwencji. Dążyła do zamykania wiedzy opowiadacza w granicach jego sytuacji narracyjnej, możliwości poznawczych, sytuacyjnych, czasowych czy po prostu egzystencjalnych. Jej ambicją było przede wszystkim opowiadanie o świecie postrzeganym przez konkretną jednostkę – a więc perspektywa subiektywna, zawsze indywidualna, ograniczona do podmiotowych możliwości opowiadacza. Tymczasem Mackiewicz potraktował te ambicje bezceremonialnie. Kiedy trzeba, zawęża swą perspektywę do zasięgu wzroku postaci, innym razem do jej pamięci lub do tego, „co ludzie mówią”, niekiedy relacjonuje najtajniejsze rozmowy, układy, fakty i wydarzenia, o których może wiedzieć tylko pilny czytelnik najbardziej fachowej literatury historycznej. Wybór tej drugiej perspektywy prowadzi go niekiedy do granic literackiego ryzyka. Zdarza się, że fragmenty powieści Mackiewicza rażą swą „nieliterackością”: cytatami dokumentów, stylem publicystycznym, wypowiedzianą dobitnie tezą. Trzeba jednak pamiętać, że jest to prawo nowoczesnej powieści – tak pisał Tołstoj, tak Dostojewski, Tomasz Mann i wielu innych mistrzów realistycznej narracji. Oczywiście, gdyby „nieliteracki” dyskurs był jedynym sposobem wypowiedzi Mackiewicza, to artystyczna oryginalność jego prozy byłaby trudno zauważalna. Jednak Mackiewiczowski dyskurs, wtopiony w zupełnie inne konwencje, kontrastujący z nimi, rozszerzający ich perspektywy, stał się częścią oryginalnej koncepcji pisarstwa – bogatego, nowoczesnego, wielokształtnego, drążącego najtrudniejsze zakamarki historii naszego wieku.

Mała antologia własnych wypowiedzi Mackiewicza może tu być najlepszym wprowadzeniem w jego koncepcję powieściopisarstwa. „Dlaczego powieść – zapytywał – oparta być musi koniecznie na fikcji? Sądzę, że może być bardziej ciekawa, gdy oparta jest na prawdzie”5.

„Jestem za ścisłością, gdyż jedynie prawda jest ciekawa. Ale jednocześnie prawda jest z reguły bardziej wielostronna i bogata, i barwna, niż wykoncypowane jej przeróbki. […] Prawda bywa też z reguły bardziej wstrząsająca, bardziej poruszająca czy bardziej podniecająca, bardziej sensacyjna i bardziej kryminalna od wymyślnych sensacyjnych i kryminalnych powieści. Zupełnie nie widzę powodu odbiegania w twórczości od prawdy historycznej, ażeby wywołać zamierzony efekt prawdy historycznej. […] Dlaczego w takim razie – słyszałem – nie ograniczyć się do samego dokumentu. Po co stosować formę powieściową na przydatek? Mnie się zdaje, że właśnie po to, aby oddać właśnie tej prawdy całość. Bo jakże w innej formie przedstawić nie tylko rzeczy, ale wyrazić stronę duchową (Geist), emocjonalną minionych zdarzeń? Która bywa nie tylko drugą połową prawdy dokumentarnej, ale czasami nawet ważniejszą. Tego nie zastąpi najbardziej nawet precyzyjny, ale suchy zestaw faktów. Może nie mam racji, ale wydaje mi się, że ją mam, gdy powiem, że powieść sięga głębiej niż opis, sprawozdanie. […] Gdyż forma powieści jest moim zdaniem po to, by uzupełniać, ale nigdy po to, aby zniekształcać prawdę”6.

„Twórczość Mackiewicza – komentował tę kwestię Sławiński – wyrosła z obrony pewnej koncepcji prawdy. Ta koncepcja nie była jednak prostoduszna, jak można by sądzić, bo prawda dla niego to tylko zgodność tego, co się mówi, z faktycznością, ale także z szerszą wizją świata. Mackiewicza interesuje jego ład połączony z różnorodnością, świat policentryczny, pluralistyczny, ale taki, w którego różnorodności istnieje nadrzędny system wartości”7.

„Oderwijmy się na chwilę od toku suchej relacji, pisał Mackiewicz, i – wbrew przyjętym w pisarstwie dobrym obyczajom – przenieśmy się w dziedzinę odmiennej kategorii literackiej. Zazwyczaj dzieli się literaturę na ściśle reglamentowane rodzaje: powieść, reportaż, felieton, esej, publicystyka, dzieło naukowe itd. Obyczaj nie ceni przeplatania w jednym utworze różnych ustanowionych klasyfikacji, gdyż utrudnia to ich kwalifikację, a czytelnika odrywa w praktyce od wątku, a bywa nawet, że drażni. Niemniej rzeczywistość na ziemi jest tylko jedna. Aby dojść najbliżej prawdy, nie wystarczy przyłożyć do niej szablon któregoś z literackich rodzajów. Niezliczone czynniki wpływają na całość. A szukać ich czasem należy w najróżniejszych dziedzinach i dochodzić najróżniejszymi drogami. Czasem wypadnie nawet wybiec w sferę wyobraźni, czasem zestawić zdarzenia, które prześcigają najśmielszą, zdawałoby się, fantazję. Cóż z tego, że jedno jest »historią«, a drugie »publicystyką« na przykład. Zgódźmy się raczej pokornie, niż wyrzeknijmy się tej prawdy, że bez porównań nie ma wiedzy ścisłej ani o ludziach, ani o rzeczach”8.

„Zastosowałem metodę wprowadzania postaci powieściowych w bezpośrednie zetknięcie nie tylko z autentycznymi wypadkami, ale też z autentycznymi ludźmi działającymi w tym czasie. Odbiega to, rzecz zrozumiała, od formy klasycznej powieści. Nie wydaje mi się jednak, aby konwencja ograniczająca w tym względzie swobodę autorską była słuszna. Jestem zwolennikiem w twórczości literackiej swobody nieograniczonej. Dziś zwłaszcza, gdy próby obalenia krępujących twórczość kategorii prowadzą do licznych eksperymentów, nieraz daleko idących, jak np. tworzenie z powieści »antypowieści« itp. – surowe przestrzeganie podziału na tzw. fiction i non-fiction wydaje mi się anachronizmem. Nie chcę przez to powiedzieć, że jestem przeciwnikiem utartych konwencji. Chcę tylko uprzedzić czytelnika, że moja powieść tych konwencji nie przestrzega”9.

Tematem powieści Mackiewicza są procesy historyczne oglądane z dystansu czasu: wojna polsko-bolszewicka, konflikty narodowe na wschodzie II Rzeczypospolitej, sowiecka i niemiecka okupacja tych obszarów, a przede wszystkim losy pojedynczych ludzi zaplątane w wiry wydarzeń i ideologii. „W powieściach na tle wypadków dziejowych – powiada Mackiewicz – interesuje mnie to, co nazywam konfrontacją losu człowieka z dokumentem historycznym”10.

Ambicją pisarza stało się opowiedzenie o tym, „co było”, co się zdarzyło naprawdę. Mackiewicz uważał, że istotna część wiedzy o historii współczesnej jest zmistyfikowana, przemilczana lub ocenzurowana. Pisarz winił za to dwudziestowieczną cenzurę polityczną istniejącą w każdym ustroju. Był jednak przekonany, że to, co jest ukryte w historii, może być ujawnione w literaturze. Przekonaniu temu służyła specyficzna poetyka przytoczeń w jego utworach polegająca na funkcjonalnym przeciwstawianiu „głosów” i „tekstów”11.

Głos konkretnego, żywego człowieka jest dla Mackiewicza pierwotnym elementem rzeczywistości. Miarą autentyczności relacji o rzeczywistości jest właśnie zapisanie, czy przedstawienie, niepowtarzalnego sposobu mówienia mieszkańców Wileńszczyzny i Polesia. Literacki fenomen Mackiewiczowskich reportaży w latach trzydziestych polegał między innymi na niezwykłej inkrustacji tzw. żywym słowem relacji o problemach społecznych, politycznych i administracyjnych na wschodnich terenach II Rzeczypospolitej. Spoza indywidualnego głosu reportera wyłaniał się arcybogaty wielogłos jego rozmówców. Tę sztukę zapisywania leksykalnej, składniowej czy akustycznej idiomatyki wypowiedzi Józef Mackiewicz przeniósł do swych powojennych powieści. Za to go cenili krytycy i krajanie – na przykład Czesław Miłosz. Jednak pamięć i umiejętność utrwalania mowy „wilniuków” i innych mieszkańców tamtego regionu nie wystarczały Mackiewiczowi do realizacji opowieści o tym, jak było naprawdę, czyli o tym, co się zdarzyło w czasie sowiecko-niemieckiej okupacji na wschodzie Europy.

Mówiąc w skrócie: prawda „głosów” – w koncepcji Mackiewicza – okazała się niewystarczająca do rekonstrukcji prawdy o wydarzeniach historycznych. Dlatego głosy konkretnych ludzi Mackiewicz postanowił uzupełnić tekstami. Obok wypowiedzi bohaterów wprowadził zatem do powieści, na prawach cytatów, obszerne przytoczenia dokumentów historycznych: uchwał partii bolszewickiej, rozkazy i raporty dowódców armii polskiej, niemieckiej i sowieckiej, depesze oficerów Armii Krajowej, fragmenty artykułów prasowych itd. Każda z jego powieści nieco inaczej zresztą wykorzystuje te materiały.

Dla Mackiewicza – jak wspomniałem – różnica pomiędzy „głosami” a „tekstami” jest różnicą funkcjonalną. „Teksty” w jego utworach są nośnikami informacji. „Głosy” natomiast bywają reakcjami postaci na te informacje. Powieściowy status głosów i tekstów jest więc zasadniczo odmienny. „Głosy” są świadectwami prawd indywidualnych, ludzkich emocji, odczuć, konfliktów itd. „Teksty” natomiast należą do bezosobowego wymiaru historii. Są faktami – by tak rzec – rodzonymi przez politykę, ideologię, grę interesów państwowych czy partyjnych.

O ile „głosy” należą do stricte personalnej perspektywy narracji Mackiewicza, to „teksty naruszają tę perspektywę. »Teksty« wprowadzają do powieściowego świata” informacje spoza wiedzy powieściowych bohaterów. To wykroczenie poza horyzont możliwości informacyjnych postaci Mackiewicz tłumaczył koniecznością wielostronnego przedstawiania prawdy o wydarzeniach historycznych. Tak więc „głosy” i „teksty” w koncepcji Mackiewicza dopełniają się nawzajem. Równocześnie jednak współtworzą dwa wymiary dramaturgii każdego utworu: mechanizmów polityki i racji zwykłych ludzi, którzy – w utworach Mackiewicza – zawsze okazują się tej polityki ofiarami.

Zdaniem pisarza występowanie w powieści autentycznych postaci przedstawionych na tle rzeczywistych wydarzeń historycznych nie odbiera jej literackiego charakteru. Każda z powieści Mackiewicza zawiera więc równocześnie wymienione tu optyki. Pierwsza jest wprowadzana przez narrację historyczno-erudycyjną, druga – przez wątek biograficzny. W istocie głównym bohaterem powieści Mackiewicza jest zawsze pojedynczy człowiek. […]

***

[…]

Mackiewicz pisarz nie był jednak kronikarzem, który tylko rekonstruuje „suche” fakty, żeby opowiedzieć wyłącznie o tym, jak było. Jako pisarz był raczej historiozofem, który na wydarzenia realnej historii patrzył z perspektywy własnej wizji porządku dziejów. W faktach zrealizowanych widział przede wszystkim zmarnowane szanse, w tym, co osiągnięto – to, co zostało zatracone. W wynikach politycznych układów – także skarlenie olśniewających możliwości tkwiących w samej rzeczywistości. Dlatego w swych utworach nie opowiada się za racjami poszczególnych narodów, uczy je rozumieć, ale nadrzędnym tematem jego powieści i artykułów publicystycznych jest rozpacz z powodu unicestwienia historycznej szansy rekonstrukcji Rzeczypospolitej Wielu Narodów i Wielu Kultur. To znaczy tego, że żaden z narodów wschodniej Europy tej szansy nie dostrzegł.

Przedruk za: Amicus Poloniae. Teksty ofiarowane Profesorowi Heinrichowi Kunstmannowi w osiemdziesiątą piątą rocznicę urodzin, red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Wrocław 2009, s. 59–64, 71.

1 [J.M.], Syntetycy ziem wschodnich, „Słowo” 1938, nr 14; Okna zatkane szmatami, Londyn 2007 (dalej Ozs), s. 250 i n.

2 [J.M.], Głodowa kwarantanna Ziemi Brasławskiej, „Słowo” 1937, nr 71; Ozs, s. 91–98.

3 J. Sławiński: wypowiedź w filmie Jedynie prawda jest ciekawa (reż. R. Kaczmarek, scen. W. Bolecki).

4 Ibidem.

5 J. Mackiewicz: Od Autora [w:] Sprawa pułkownika Miasojedowa, Londyn 1962, s. 663.

6 Idem, Literatura contra faktologia, „Kultura” (Paryż) 1973, nr 7–8 [dot. opowiadania Włodzimierza Odojewskiego pt. Podróż – o Katyniu].

7 J. Sławiński, wypowiedź w filmie Jedynie prawda jest ciekawa…

8 J. Mackiewicz, Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Londyn 1975, s. 78.

9 Idem, Przedmowa [w:] idem, Nie trzeba głośno mówić, Paryż 1969, s. 9.

10 Idem, Literatura contra faktologia…

11 Piszę o tym obszerniej w artykule Teksty i głosy w książce Polowanie na postmodernistów (w Polsce), Kraków 1999.

Wojciech Chudy
Józefa Mackiewicza filozofia człowieka i polityki
(fragmenty)

Światopogląd

Józef Mackiewicz w swoim kodeksie wartości wysoko stawiał wolność, zwłaszcza wolność myśli i słowa. Widział siebie dotkniętego egzystencjalnie „wielką rażącą tęsknotą do wolności słowa!”. Był przekonany, że „nie temat książki, a prawo pisania, wypowiadania i drukowania przekonań mniejszości wbrew poglądom większości jest tematem godnym tęsknoty, nawet gdyby ta mniejszość miała się sprowadzać do postaci odosobnionej jednostki autora i po stokroć nie miała racji”. Zasłużony historyk literatury, w szczególności znawca twórczości Mackiewicza Włodzimierz Bolecki jest skłonny widzieć w nim „czystego” liberała. Pisał w jednym z ostatnich artykułów na ten temat:

Myślenie Mackiewicza nie było związane z żadną doktryną. Jego antykomunizm był światopoglądem, a nie ideologią. Dlatego też jest nieporozumieniem wpisywanie jego myśli w terminy współczesnego życia politycznego, a szczególnym nonsensem jest dziś czynienie z pisarza patrona polskiej prawicy. Ci, którzy tak robią, zdają się zapominać, że Mackiewicz uważał nacjonalizm endecki za jedno z głównych nieszczęść historii Polski, a stosunek pisarza do polityki Watykanu czy mniejszości narodowych zbliżał go zdecydowanie do postawy liberalnej – w najbardziej potocznym znaczeniu tego słowa. Dewizą pisarza były po prostu słowa: „żyj i daj żyć innym”1.

Można przypuszczać, że Bolecki i niektórzy inni interpretatorzy widzą w Mackiewiczu – zarówno w aspekcie życia, jak i pisarstwa – światopogląd „czystego” liberała, dla którego wolność jednostki stanowi nadrzędną wartość zarówno w relacjach międzyludzkich, jak i w dziedzinie społecznej. Jesteśmy skłonni polemizować z tak jednoznacznym przyporządkowaniem światopoglądu pisarza. W dzisiejszych czasach uproszczonej dyskusji politycznej obraz taki bywa często także z lewej strony planszy ideowej wynikiem „nadinterpretacji”, podyktowanej dość wybiórczym doborem fragmentów dzieł pisarza, a służącej niekiedy doraźnym celom ideologicznym lub politycznym. Ciśnienie codzienności skłania nieraz do dużych uproszczeń.

W rzeczywistości głębsze i dokładniejsze zastanowienie się nad tekstami pisarza dostarcza pierwszej narzucającej się konstatacji co do jego hierarchii aksjologicznej. Pierwszorzędną wartością dla Mackiewicza była prawda. To twierdzenie niepodlegające wątpliwości.

„Jedynie prawda jest ciekawa”2. Hasło, które stało się sloganem. Jednak w rzeczywistości nie chodziło Mackiewiczowi o samo zainteresowanie prawdą. Jej poszukiwanie i pragnienie miało u niego walor przede wszystkim moralny. „Etyka jako rdzeń tej twórczości. […] Jego absolutny stosunek do prawdy z gruntu moralny” – pisał Michał Bąkowski3. Wiązało się to z jego koncepcją człowieka, u którego naczelną wartość stanowi wartość poznawania. „Otóż obowiązkiem każdego myślącego człowieka jest zastanawianie się nad przyczynami zjawisk, wydobywanie prawdy przez oddzielanie ziarna od plew, a nie mieszanie wszystkiego w jeden bezmyślny korzec” – głosił Józef Mackiewicz w artykule Na zgliszczach Polski4. Dlatego przyjął ten punkt widzenia jako naczelny element swego etosu – ludzkiego i pisarskiego. Głoszenie prawdy – właściwie: świadczenie prawdzie – było powołaniem, któremu przez całe życie pozostał Mackiewicz wierny. Już w okresie, który rozpatrujemy, widział tę kwestię nader jasno, pisząc: „Prawda jest przykra, ale byłoby głupio nie patrzeć jej w oczy”5. Powtórzył to dobitnie po wielu latach w wywiadzie dla periodyku młodej polskiej emigracji „Libertas”: „Credo przewodnie, Pan pyta? Prawda. Czy coś z niej, ale zawsze prawda”6.

Drugim ważnym powodem był brak prawdy, jej lekceważenie lub fałszowanie. Jest to nader często wartość drugorzędna. Mało komu chce się podjąć wysiłek żmudnego dociekania „banalnego elementu, tj. prawdy”. Autor Buntu rojstów pisał, zdarłszy buty na wschodnich reportażowych wędrówkach:

Jedni ciemni, brudni i w kożuchach gubią się w konglomeracie mistyki i materializmu, drudzy wykształceni, uczesani i w paltach na watolinie gubią się w mieszaninie szablonu, frazesu i tendencyjności. – A prawda leży na uboczu i nikt się o nią nie troszczy7.

Prawda jest skomplikowana i trudna do uchwycenia w swej złożoności. Podobnie jak dziś, niemal nikt nie chce podjąć się wysiłku żmudnego jej dociekania.

Nic bowiem łatwiejszego, jak dla celów politycznych, demagogii, ułatwień literackich rzucać frazesy, tworzyć koncepcje, naginać rzeczywistość do własnych pomysłów, które się zrodziły przy zielonym biurku, syntetyzować zjawiska, których się nie zna. Trudniej jest przebrnąć zielone lasy i łąki i tę rzeczywistość poznać8.

[…]

Indywidualizm

Fascynacja dla wartości prawdy wiąże się u Mackiewicza z afirmacją jednostki ludzkiej. „Indywidualizm jest warunkiem obiektywizmu. Obiektywizm warunkiem poznania prawdy – prawdy przyrodzonej” – tak wyprowadza ten związek Michał Bąkowski9. Z kart tekstów autora Kontry wyłania się swoista ontologia bytów indywidualnych. Na początku znajdują się rzeczy jednostkowe, konkrety. Z nich składa się świat. W jednym ze szkiców przekazuje „przekonanie o wielkim indywidualizmie rzeczy, o zakłamaniu abstrakcji politycznej, o bezmiarze pustej frazeologii, w którą ubieramy społeczne, gromadne życie państw i narodów”10. Indywidualna jest ludzka osoba. Każdy z ludzi jest całością, mikrokosmosem, wyposażonym w wolność i przeznaczonym do kierowania swoim losem. Charakterystyczne, jak pisarz odróżnia ludzkie czyny od bytu człowieka; można by rzec: „tomistycznie” – choć sam odwołuje się do nauk przyrodniczych.

Jako przyrodnik z wykształcenia nie wierzę w zło i dobro, nie wierzę więc w ludzi złych i dobrych, a tym bardziej w podobny podział narodów11.

Jednak prawie cała jego twórczość zawiera co krok ostre, bezkompromisowe oceny ludzkich działań i postaw. Z wolności człowieka bowiem wynika prawo do oceny.

[…]

Polityka

Podstawą ładu życiowego i zasadą wyjaśniania świata była dla Mackiewicza przyroda. Jednak tematem numer jeden, pasją i żywiołem – była polityka.

Bez polityki nie można – pisał. – Nie można dlatego, że stanowi ona składową część życia12.

Polityka nie jest dla pisarza w pierwszym rzędzie ani sposobem zdobywania władzy, ani służbą wspólnocie ludzkiej, lecz przede wszystkim służącym działaniu środkiem poznania rzeczywistości. Aspektów rzeczy jest niezliczona ilość. Polityk „winien być jak numizmatyk” – pisał Mackiewicz w Prawda w oczy nie kole. We współczesnym świecie, nabierającym na jego oczach coraz większego rozpędu, widzenie polityczne staje się najbardziej wszechstronnym i najpełniejszym sposobem orientacji. Pod warunkiem że będzie rzetelnym i uczciwym środkiem poznania i oceny. Sprawiedliwość wobec jednostki i integralność państwa – to cele polityki13. Kryterium negatywnym oceny idei i etosu polityki jest stosunek do jednostkowej osoby – jej prawdy przekonań i wolności sumienia. Dlatego autor Drogi donikąd zdecydowanie odrzuca jakąkolwiek rację bytu politycznego komunizmu zarówno jako ideologii, jak i jako ustroju14. Mackiewicz krytykuje z pasją i odrzuca pojęcie polityki jako narzędzia ideologii i źródła korupcji; nie neguje natomiast racji istnienia polityki jako nadrzędnej wartości budowy i stabilizacji państwa15. Akcentuje wielką rolę historii dla polityki. Podobnie jak Santayana, twierdzi, że aby uniknąć błędów przeszłości, trzeba znać historię. Aby uzasadnić realistyczność swojej koncepcji „idei krajowej”, przywołuje m.in. postać Wielkiego Księcia Witolda jako symbol męża stanu16.

Przedruk za: „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6, s. 161–162, 164, 168–169.

1 W. Bolecki, Prawda rzucona w oczy świata, „Rzeczpospolita/Plus-Minus” 2002, nr 13.

2 „»Jedynie prawda jest ciekawa« – oto zawołanie Mackiewicza. Powtórzył je tyle razy, że nieomal udało mu się mnie przekonać” – pisał M. Bąkowski w Votum separatum, Londyn 2000 s. 14. Zob. zwłaszcza rozdział I: Czy tylko prawda jest ciekawa?, s. 13–41, oraz rozdział II: Absolutny stosunek do prawdy, s. 43–50.

3 Ibidem, s. 41.

4 „Gazeta Codzienna” 1940, nr 66.

5 J. Mackiewicz, Naraz, „Słowo” 1938, nr 60.

6 Rozmowa z Józefem Mackiewiczem, „Libertas” 1985, nr 2–3.

7 Syntetycy Ziem Wschodnich, „Słowo” 1938, nr 14.

8 Ibidem.

9 „Wiadomości” 1949, nr 27.

10 Wielki indywidualizm rzeczy [w:] Prawda w oczy nie kole, s. 41.

11 Prawda w oczy nie kole, s. 104. Mówiąc: „nie wierzę w zło i dobro”, Mackiewicz ma na myśli oczywiście zło i dobro substancjalne, istniejące samoistnie i ogólnie.

12 Wycieczka do Europy [w:] Fakty, przyroda i ludzie, s. 303.

13 Ze względu na dalekowzroczny aspekt państwowotwórczy nie mógł znieść emocjonalnie postaci J[ózefa] Piłsudskiego. Zarzucał mu kunktatorstwo polityczne, które przejawiło się najwyraźniej – i zdaniem Mackiewicza tragicznie dla Polski – w odrzuceniu w 1920 r. sojuszu z Denikinem, który doprowadziłby do radykalnej likwidacji zagrożenia komunistycznego. Według Mackiewicza marszałek był „politycznym kretynem” (Prawda w oczy nie kole, s. 11). W innym miejscu pisze: „Zdziecinniały kretyn Piłsudski, pasowany na geniusza” (ibidem, s. 61), „ojciec i organizator całej tej bandy: Kostka Biernackiego, skorumpowanych polityków itp.” (s. 75); wreszcie: „Największe zło i nieszczęście Polski” (s. 83). Nie może też pojąć uwielbienia Polaków „do nabalsamowanych zwłok Piłsudskiego. Tragiczna bruzda, którą przekopał ten człowiek w poprzek żywego ciała Narodu Polskiego, pozostała nie zagojoną nawet po jego śmierci i po śmierci państwa polskiego” (s. 139).

14 Nie zamierzamy kontynuować tutaj tematu stosunku Mackiewicza do komunizmu. Jest to temat sam w sobie. Garść cytatów z tekstów pisarza niech zamknie tę sprawę. Oto one: „Komuniści, niebezpieczeństwo największe dla świata” (Okna zatkane szmatami, s. 30). „Najpodlejszy z ustrojów świata” (Prawda w oczy nie kole, s. 173), będący w istocie „totalnym programem zniwelowania indywidualności ludzkiej” (Okna zatkane szmatami, s. 84) (por. też: Jeszcze wielkie oskarżenie Sowietów [w:] Bulbin z jednosielca, s. 97–102). „Powinniśmy prowadzić walkę z komunizmem na śmierć i życie. To nie jest walka o piłkę w tenisie ani o bilę w bilardzie lub wieżę w szachach. To jest walka o najszczytniejsze ideały ludzkości. A w walce na śmierć i życie nie udziela się »forów«” (Bierzmy przykład z „Cichego Donu” [w:] Bulbin z jednosielca, s. 411). „Bolszewia rozbita być powinna, zgnieciona, wypalona, unicestwiona raz na zawsze i po wieki wieków. Amen”. Tak się kończy (s. 206) książka Prawda w oczy nie kole, będąca najosobistszym wyznaniem filozofii politycznej Mackiewicza. „Piszę tu raczej spowiedź osobistą na tle wypadków, tak jak mi przychodzą na pamięć i na myśl” (ibidem, s. 129).

15 Trudno więc zgodzić się z W[łodzimierzem] Boleckim (zob. art.: Prawda rzucona w oczy świata), utrzymującym, że Mackiewicz neguje wszelkie życie polityczne. Interpretacja ta jest klasycznym anachronizmem: przeniesieniem nierzadkiej obecnie abominacji do dzisiejszej sfery polityki na okres, którego dotyczą teksty autora.

16 Zob. Maior dux Lituaniae [w:] Bulbin z jednosielca, s. 200–202.

Stefan Chwin
Zdrada zdradzonych
(fragment)

Tylko kraju tamtego mi szkoda. Olbrzymi, rodzinny kraj. Płaski, pod duhą1 chmurnego nieba, lesisty, wietrzny.

(Józef Mackiewicz)

„Hipnotyczne działanie kobry”

[…]

W tym bowiem, co się stało na Wileńszczyźnie po wkroczeniu Armii Czerwonej, ujrzał Mackiewicz model radzieckiej okupacji ideologicznej, mającej przebiegać w jego przekonaniu wszędzie tak samo, i w podbitej Polsce centralnej, i w podbitej Europie Zachodniej. Dlatego w Drodze donikąd z szyderczą ironią została odrzucona romantyczna wizja powierzchniowej tylko kolonizacji narodów przez Rosję – topos od dziesięcioleci kierujący polskim myśleniem o zagrożeniu ze Wschodu. Trudno o bardziej radykalną w polskiej literaturze XX w. polemikę z Mickiewiczowskim dziedzictwem. Żadnej „lawy” i „wewnętrznego ognia”, którego sto lat nie wyziębi… Na zdobytych terenach – pisał Mackiewicz, nie pozostawiając żadnych złudzeń – powstanie „nowa substancja”, „bryła sowiecka” (D 84)2. I jeśli nawet z nadzieją i uznaniem obserwował na Wileńszczyźnie odosobnione próby oporu, to jednak w swoim obrazie sytuacji na terenach zajętych przez ZSRR akcentował przede wszystkim „psychiczny paraliż” obezwładniający miliony Polaków, Litwinów i Białorusinów (D 106). Rosja radziecka jawiła mu się jako państwo-monstrum, gigantyczny magnetyzer obdarzony hipnotyczną mocą. „Seanse zbiorowej hipnozy”, podstępna zmiana znaczeń słów, głęboka manipulacja semantyczna – wszystkie te techniki skrytego manipulowania duszami nieuchronnie przeobrażały do gruntu sposób myślenia i odczuwania ludności na podbitych terenach. „Odbierz ludziom pierwotny sens słów, a otrzymasz właśnie ten stopień paraliżu psychicznego, którego dziś jesteśmy świadkami” (D 109). Zagrożenie miało charakter uniwersalny. „Hipnotyczne działanie kobry” (D 118) miało objąć cały świat, a także sięgnąć do najtajniejszych głębi ludzkiego serca. Dlatego w powieści Mackiewicza dzieci wileńskie już nazajutrz po wkroczeniu Armii Czerwonej do Wilna zaczynały się bawić w kolejkowe kłótnie przed „kooperatywą”, w której nic nie można dostać – scena ta zapowiadała to, co miało nastąpić wszędzie.

Ta hipnotyczna moc imperium najsilniej objawiła się Mackiewiczowi podczas wileńskich deportacji3. Wstrząs, jakiego Mackiewicz doznał na widok absolutnej bezwolności ludzi wywożonych z Wilna w głąb Rosji (których NKWD brało jak „śnięte ryby” – D 322), stał się jednym z najsilniejszych przeżyć jego życia i pozostawił w psychice bolesne ślady na zawsze. „I oto nikt nie protestował, nie krzyczał, nie awanturował się, nie bronił, […] nie wygrażał pięściami. Nawet nikt nie skomlił”. Ludzie „szli prędko chodnikiem, nie zatrzymując się, odwracając oczy. Panowała cisza i spokój” (D 306). Właśnie ta porażająca martwa cisza podczas wywózek Polaków z Wilna symbolizowała najstraszniejsze zniewolenie. Ale podobnie – pisał Mackiewicz – było przecież wbrew heroicznym legendom także w Katyniu. „[…] najtrudniej jest walczyć bez nadziei! W Katyniu tylko 4 oficerów miało skrępowane ręce”, nikt jednak nawet nie próbował się bronić. To okrutne zdanie było w równej mierze opisem bierności uwięzionych co skrytym oskarżeniem hipnotycznej bestii paraliżującej ofiary4.

Skoro zaś tak miała wyglądać psychologiczna barwa podboju Polski i Europy, pozostawało tylko jedno: strzelać do bolszewików5. Taką właśnie konspiracyjno-terrorystyczną wizję oporu rysował w powieści jeden z jej bohaterów, Tadeusz Zakrzewski, dziedzic tradycji niepodległościowej POW, „człowiek podziemny” przypominający patriotycznych emisariuszy z powieści romantycznych”. Tylko strzałem można obudzić Polaków z hipnozy strachu przygotowującej masową eksterminację. Wzorem walki z komunizmem stawał się zatem strzał Principa w Sarajewie, akcja terrorystyczna, która przerwała grobową ciszę Europy po kongresie wiedeńskim, budząc z letargu zniewolone społeczeństwa. „Czy bolszewizm da się rozsadzić od wewnątrz?” (D 175) – odpowiadając na to pytanie, bohater Mackiewicza rysował obraz walki podziemnej w imię honoru, walki, która miała obudzić w narodzie gasnące pragnienie wolności, nawet jeśli byłaby tylko walką małej garstki konspiratorów walczących ze wschodnią potęgą. Mackiewicz był przekonany, że topos rzucania się z motyką na słońce, którym w Polsce zwykle argumentowano konieczność powstrzymania się od otwartej walki z Rosją, w rzeczywistości został hipnotycznie wpojony Polakom przez monstrualnego wschodniego magnetyzera i właśnie dlatego nie należało mu ulegać, bo Rosja, wbrew temu, co chce wmówić światu, nie jest wcale niezwyciężona. Ów obraz zahipnotyzowanych Polaków wywożonych jak „śnięte ryby” w głąb Rosji przez funkcjonariuszy NKWD i przerabianych w posłuszne narzędzia Imperium wyzwalał w Mackiewiczu reakcję tak gwałtowną, że nie powinny dziwić w jego powieści słowa: „wolę, żeby mego narodu nie było wcale, niż żeby był narodem bolszewickim i stał się instrumentem do rozpowszechniania zła na świecie!” (D 177).

Postawa taka wykluczała wszelkie moralne wahania związane z wyborem nie rycerskich (lecz skutecznych) form walki. Jeśli Mackiewicz szydził z wallenrodyzmu „zawodowego” czy „urzędniczego”, całkowicie jego zdaniem nierealnego pod rządami ZSRR, wcale nie wykluczał z góry możliwości makiawelicznej walki z radzieckim aparatem bezpieczeństwa. Być lisem? „[…] przyznam, że bardzo żałuję, żeś nie podpisał w NKGB zobowiązania do współpracy. Mielibyśmy jedną szansę więcej” (D 180) – mówił Tadeusz do Polaka, któremu udało się uciec z radzieckiego więzienia. Zamaskowany Polak w radzieckiej policji politycznej? Podpisanie policyjnego cyrografu, traktowane przez polską inteligencję XIX i XX w. jako jedna z najbardziej szatańskich alternatyw polskiego losu, w oczach bohatera Drogi donikąd było posunięciem czysto technicznym, najzupełniej uzasadnionym i moralnie neutralnym, bo w walce z komunizmem – jak podkreślał Tadeusz – nie należy się cofać przed niczym. I jeśli nawet Mackiewicz z aprobatą pisał o odważnych gestach jawnego sprzeciwu wobec narzuconej władzy (Paweł z Drogi donikąd po wkroczeniu wojsk radzieckich na Wileńszczyznę ostentacyjnie nie wywieszał czerwonej flagi i nie brał udziału w pochodzie pierwszomajowym), to patriotyzm jawnych symbolicznych protestów, niepopartych działaniem zbrojnym, prowadził właśnie donikąd.

Tak przedstawiała się w powieści sprawa kolaboracji z władzą radziecką. Wallenrodyzm codzienny jako powszechna strategia oporu nie wchodził w rachubę, nie tyle z powodów chrześcijańsko-patriotycznych, tak jak to zwykle przedstawiano w polskich sporach, ile ze względu na zupełnie nowy rodzaj zniewolenia w „czerwonej” cywilizacji, której podstawę stanowiły mechanizmy propagandy i donosu. Chloroformowanie, zaraza, paraliż, spojrzenie kobry, hipnoza to medyczno-magnetyzerskie instrumentarium opisu hipnotycznej natury systemu, odwołujące się do toposów międzywojennego antykomunistycznego katastrofizmu, tworzyło obraz świata, w którym policyjno-propagandowe mechanizmy nader skutecznie paraliżowały wszelką wolę oporu”6. Pozornie w tak zarysowanej sytuacji sens miała jedynie antyradziecka akcja zorganizowanego podziemia, ale właśnie taka akcja w przekonaniu Mackiewicza nie miała żadnych szans na terenach opanowanych przez cywilizację donosu. Hipnotyzm „kobry” całkowicie unicestwiał psychologiczno-społeczne zaplecze ewentualnej konspiracji. Dlatego w Drodze donikąd antykomunistyczny spiskowiec musiał zginąć, nie osiągnąwszy niczego. I tak właśnie stało się z Tadeuszem: zbuntowany Polak ginął zadenuncjowany przez zsowietyzowanych ziomków.

Geopolityka zdrady

Sprawę kolaboracji z Niemcami postawił Mackiewicz w powieści Nie trzeba głośno mówić, rysując obraz całkowicie odmienny7.

Miał na myśli wybór najtrafniejszej polskiej (a także szerzej – środkowoeuropejskiej) strategii w końcowej fazie wojny, a to nakazywało w jego pojęciu całkowitą zmianę perspektywy. Wbrew rozpowszechnionym opiniom uznał więc, że przy ocenie idei współpracy z Niemcami należało wziąć pod uwagę po pierwsze: zasadniczą różnicę między patriotyzmem „prawobrzeżnym” i „lewobrzeżnym” (a więc psychologiczno-polityczną przepaść między Koroną a Wielkim Księstwem (N 49) określającą odmienne postawy Polaków wobec komunizmu po obu stronach Bugu), po drugie: kontekst międzynarodowy (a więc politykę aliantów wobec sprawy polskiej oraz zmieniającą się w różnych fazach wojny politykę Rzeszy wobec narodów Międzymorza), po trzecie wreszcie: należało uwzględnić moment etnograficzno-regionalny w obrazie konfliktów na terenie byłego Wielkiego Księstwa. Właśnie przecięcie się tych trzech perspektyw nadało charakterystyczną barwę najważniejszemu problemowi Mackiewicza: problemowi zdrady zdradzonych. Kwestia wallenrodyzmu pojawiała się w jego powieściach na takim właśnie złożonym tle.

Przyjmując taką perspektywę, Mackiewicz poddał więc przede wszystkim radykalnemu geopolitycznemu sprawdzeniu postromantyczne kategorie polskiego patriotyzmu. W świetle tej brutalnej weryfikacji, w której decydującą rolę odgrywały okoliczności etnograficzno-regionalne politycznych konfliktów, tradycyjne pojęcie zdrady traciło właściwie sens.

Bo przecież jak zdefiniować – pytał Mackiewicz – zdradę na terenie wielonarodowego i wieloreligijnego pogranicza, gdzie biografie splatają się w zadziwiające węzły, tożsamość narodowa jest nieostra, a nacjonalistyczne roszczenia równocześnie niesłychanie gwałtowne? Czy moralistyczna kategoria kolaboracji, wyrastająca z tradycji patriotycznych Polski centralnej, a więc związana z silnym urazem antyniemieckim i antyrosyjskim, może być etyczną miarą postaw na terenach okupowanej Wileńszczyzny?8 Odpowiadając na to pytanie, Mackiewicz przedstawiał w swoich powieściach prawdziwe węzłowisko losów, sugerując, że sprawa jest właściwie nie do rozwikłania9. Wystarczy choćby przypomnieć owego archimandrytę Białorusi, przedstawionego w Drodze donikąd. Kim był w istocie – pytał Mackiewicz – i kogo właściwie zdradzał ów dostojnik Kościoła, który w oczach moskiewskiej jurysdykcji uchodził za zdrajcę narodu rosyjskiego, w oczach przedstawicieli Cerkwi emigracyjnej za zdradzieckiego polonofila, Białorusini mieli go za rusofila (bo przecież nie chciał dopuścić do białorutenizacji liturgii), Niemcy traktowali go jako skrytego wroga, w pojęciu zaś Polaków był „kolaborantem” (bo przecież nie chciał także dopuścić do polonizacji liturgii) (D 7l)? Kim był naprawdę ten „zdrajca”? Tego rodzaju sploty etniczno-politycznych sprzeczności Mackiewicz rysował wielokrotnie10. Jakże tu rzucać romantyczno-tyrtejskie anatemy…

Czy zatem pojęcie zdrady w ogóle znikało z jego słownika? Przeciwnie: o zdradzie mówi się w powieściach Mackiewicza bardzo wiele. Tradycyjne kryteria moralne w odniesieniu do postaw na terenach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego zajętych przez Niemców i ZSRR należało jednak stosować nader ostrożnie. Zresztą nie perspektywa moralna wydawała się najważniejsza. „W praktyce nie ma [–] tak zwanych świństw w polityce. Jest albo głupota, albo mądrość” – mówił jeden z bohaterów Nie trzeba głośno mówić (N 69).

Przedruk za: S. Chwin, Literatura a zdrada. Od Konrada Wallenroda do Małej Apokalipsy, Kraków 1993, s. 154–159.

1 Duha – drewniany, łukowaty przedmiot służący do przymocowania rzemieni przy chomącie do dyszli zaprzęgu [przyp. red.].

2 Odwołuję się do następujących wydań: J. Mackiewicz, Droga donikąd, Londyn 1989 (D), idem, Nie trzeba głośno mówić, Londyn 1980 (N).

3 Obraz hipnotyzmu imperium i apatii podczas deportacji zob. Zaczynamy gnić, Łapani jak psy, Okupacja sowiecka [w:] J. Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Warszawa 1990.

4 O postawie Mackiewicza wobec Katynia zob. J. Mackiewicz, Zbrodnia w dolinie rzeki Drawy, „Wiadomości” 1955, nr 43; J. Malewski, Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu, Kraków 1991, s. 273–286; Józef Mackiewicz i Ferdynand Goetel przed Komisją Kongresu USA, tłum. J. Malewski, „Kultura Niezależna” 1990, nr 61, 62.

5 Walka z komunizmem, choćby za cenę wojny światowej, zob. J. Mackiewicz, List do redakcji, „Kultura” 1959, nr 9.

6 O antecedencjach politycznej metafory „epidemii” i „zarazy” w pisarstwie Mackiewicza zob. Myślenie polityczne w cieniu Mackiewicza, „Arka” 1985, nr 12 (przedruk w niniejszym aneksie – przyp. red.). Autor wskazuje na zbieżność języka Mackiewicza z językiem pracy Mariana Zdziechowskiego W obliczu końca (Wilno 1938). Podstawą tego języka jest przeświadczenie o niemożliwości dialogu i kompromisu z komunizmem. Metaforyka „zarazy” i „prowokacji” łączyła się w twórczości Mackiewicza z przeświadczeniem, że wszelka opozycja działająca we wnętrzu systemu komunistycznego jest manipulowana przez partię.

7 Zob. J. Mackiewicz, Niemiecki kompleks, „Kultura” 1956, nr 1; A.S. Kowalczyk: Temat rosyjski [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza. Szkice pod redakcją Marka Zybury, Warszawa 1990.

8 Sprawa narodowej tożsamości Mackiewicza rodziła wiele pytań. W roku 1960 Mackiewicz pisał, że jego ojczyzna przestała istnieć w 1918 r., przy czym ojczyznę tę (dawne terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego) pojmował nie tyle w kategoriach narodowych, co w kategoriach biologiczno-kulturalnej „jednakowości” typu ludzkiego (J. Mackiewicz, Ostatnie dni Wielkiego Księstwa, „Kultura” 1960, nr 4. O patriotyzmie Mackiewicza jako ponadnarodowym „patriotyzmie pejzażu” zob. M. Séguier, Pejzaż i polityka – jeszcze raz o kolaboracji Józefa Mackiewicza, „Kresy” 1992, nr 9–10). Poglądy Mackiewicza tłumaczono też sugestią, że nie potrafił się on związać z żadną społecznością. Na przykład wedle Jana Nowaka postawa Mackiewicza wynikała po prostu z tego, że „nie czuł się Polakiem”, lecz spadkobiercą nieistniejącego Wielkiego Księstwa i kierował się niechęcią do królewiaków (J. Nowak, Polska z oddali. Wojna w eterze, „Wszechnica Społecznno-Polityczna” 1988, s. 187). W kontekście prawa do bycia nie całkiem Polakiem bronił Mackiewicza K.A. Jeleński, List do redakcji, „Kultura” 1957, nr 10.

9 Zdaniem Czesława Miłosza sprawę polską Mackiewicz widział w istocie jako sprawę jednej z wielu „narodowych mniejszości” zamieszkujących terytorium Międzymorza (C. Miłosz, Koniec Wielkiego Xięstwa (O Józefie Mackiewiczu), „Kultura” 1989, nr 5). Wedle Miłosza Mackiewicz trafnie dostrzegł, że na Kresach „schemat bojowników i kolaborantów” całkowicie rozmijał się z rzeczywistością. Książki jego mówią o rzeczywistej „trzystronnej grze”, która się tam toczyła.

10 Stanowisko Mackiewicza wobec kolaboracji łączyło się z ideą wileńskiej „krajowości”, która była mu bliska. Już w latach dwudziestych Mackiewicz występował zarówno przeciwko polonizacji Litwy, jak i przeciw nacjonalizmowi litewskiemu w imię tradycji wielonarodowej „Litwy Witoldowej”, przekonany, że nacjonalizmami Europy Środkowo-Wschodniej manipulują dla własnych korzyści Rosja i Niemcy (J. Kozieł, Pisarz konsekwentny – o przedwojennych poglądach Józefa Mackiewicza, „Kultura Niezależna” 1990, nr 60; J. Malewski, Ani Niemcy, ani Rosja, „Kultura Niezależna” 1988, nr 53). Sam Mackiewicz uznawał się za kontynuatora idei „wielkolitewskiej” racji stanu sformułowanej przez Ludwika Abramowicza (J. Mackiewicz, O pewnej, ostatniej próbie i o zastrzelonym Bujnickim, „Kultura” 1954, nr 11).

Adam Fitas
Od przyrody-dokumentu do „przestrzeni Bożej”. Świat natury w prozie Józefa Mackiewicza
(fragment)

Wstawało właśnie słońce z lasów pokrywających kraj. Na każdym listeczku lśniła rosa, o której powszechnie mówi się, że jest srebrna, choć w istocie swej nijaka, nieziemska, z nieba spadła, i dlatego tak orzeźwiająca. Ptaki na drzewach robiły razem z nimi [tj. bohaterami powieści] swą poranną toaletę, smarując dziobem pióra i głośno usiłując przekonać się nawzajem, że na świecie jest radośnie. W rzeczywistości tylko zwierzęta albo bardzo doświadczeni ludzie wiedzą, w jakim stopniu radość zależy od stanu pogody1.

W tym krótkim opisie sygnalizowane są i związek przyrody z ziemią, i aktywna rola pejzażu w zdarzeniach, i różnorodność, wolność oraz naturalność środowiska, które przeciwstawiane będą światu ideologii. Ale mamy tu coś jeszcze. Opowiadacz podkreśla nieuchwytność zjawisk natury, ich tajemniczość, jakąś nieziemskość. Piękno i majestat przyrody zdają się przekraczać to, co zmysłowe, i sięgać gdzieś dalej. Pejzaż w tym sensie byłby czymś bardzo szerokim, wykraczającym poza konkretny obraz, a nawet odsyłającym ku czemuś jeszcze innemu. Czy sugestia ta znajdzie potwierdzenie w innych opisach? Wydaje się, że tak. Niejednokrotnie mamy u Mackiewicza do czynienia z kontemplacją pejzażu przez bohaterów czy narratora, która kończy się pytaniami bądź refleksjami egzystencjalnymi, a także metafizycznymi. Właściwie przyroda jest głównym motywem, który wyzwala w świecie jego opowieści zadumę i kieruje myśl ku tajemnicy istnienia. Oto jeden z najpiękniejszych takich fragmentów, zamieszczony w Drodze donikąd:

Lato, lato! Czasem przychodzi taka myśl do głowy: gdybyż to człowiek był w stanie zielenią liści i zielenią traw do tego stopnia napchać sobie pełne oczy, urozmaicić kolorami kwiatów, zgarnąć do tego z powierzchni rzeki promienie słońca, a później zacisnąć ten obraz pod powiekami, zachowując w wieczność, która go czeka pod ziemią! Ale nie jest w stanie. Pejzaż jak deszcz spływa po wierzchu; przechodzą chmury, przechodzą obłoki po niebie, a oczy zaszłe bielmem śmierci nigdy… słyszycie to słowo: nigdy! Widzieć już ich nie będą.

Bardzo trudno jest pojąć taki stan rzeczy. Trzeba by się długo zastanawiać, a wiadomo – nie każdy ma czas po temu. A zresztą, zamyślisz się, od tego głowa boli. Po co w takim razie wszystko? Po co pszczoła leci po łące i: „bzzzz…”? podaje głos. Po co motyl? Po co skowronek nad głową, a? Ale: wszystko, wszystko na świecie? Po co?2

Jest to w istocie ewokacja wielkiej tajemnicy świata, która jednak najsilniej odczuwana jest właśnie w trakcie kontemplacji pejzażu, podczas bezpośredniego spotkania z pięknem przyrody, z dziką, surową i – trzeba to koniecznie dodać – stałą i odwieczną naturą.

Płyną obłoki, za obłokami chmury, a każda krawędź, grań, szczyt, załamanie skalne miało ten sam rysunek i za Karola V, i za Karola Wielkiego, i wtedy gdy tu w górę zadzierali głowy Rzymianie, i jeszcze dawniej, i jeszcze dawniej3.

Pejzaż z koniecznym składnikiem naturalnym, a u Mackiewicza bardzo często są to – obok znaków krajowości – uniwersalne oblicza Ziemi (z niebem, słońcem, księżycem, gwiazdami, chmurami etc.) pełne pierwotnych żywiołów (zwłaszcza wiatru-powietrza, ziemi i wody), wyzwala zadumę i refleksję nad tym, co znajduje się za tym wszystkim albo – mówiąc słowami innego miłośnika rodzimej ziemi wileńskiej i nowogródzkiej – dalej i jeszcze dalej4. Oto spojrzenia narratora na chmury:

Mijały długimi szeregami, podążając dokądś, niezmiernie widocznie daleko, tak że od patrzenia na nie robiło się tęskno i chciałoby się też lecieć nie wiadomo gdzie, dalej, dalej i dalej5.

Przez otwarte okna czuło się jesień. Niezwykle ciepłą, pachnącą jabłkami. Na błękitnym niebie sunęły obłoczki tak wolno, iż zdawało się, niebo płynie wraz z nimi, daleko, mimo ziemi, która stoi w miejscu. Wyjdziesz na ganek i zamyślisz się6.

W Karierowiczu (s. 57) pytanie o Boga zaczyna się od opisu pejzażu wiosennego i obrazów natury, dopiero później wzrok narratora obejmuje także ślady ludzkiej obecności. Podobnie w Lewej wolnej, gdzie refleksja bohatera o życiu i jego tautologicznym porządku przemijania pojawia się zaraz po następującym opisie:

[…] jechał drogą polną. Na prawym horyzoncie dymiły kurze odwrotu. Tu miał pełne nozdrza zapachu niedojrzałych zbóż, skoszonej koniczyny, i skowronka nad głową. Huk dział, na lewo, umilkł. Przed nim piętrzyły się w futurystycznych piramidach piersi obłoków na niebie, a na ziemi spadzisty kant końskiej szyi w ruchu, końce butów płynące w strzemionach, cichy chrzęst stąpania7.

Kontemplacja natury prowadzi zatem w świecie Mackiewicza do smakowania nieskończoności. Step, las, puszcza, a zwłaszcza przestrzenie chmur, nieba etc. otwierają najszerszą i nieobjętą dla człowieka perspektywę, przez co wyzwalają pytania, refleksje, pobudzają do zadumy nad całym światem:

[…] wzrok, niehamowany niczym, leci po przestrzeniach szuwarów, łozy, po kitach trzcin, sitowia, tataraku. I tylko gdy się patrzy z wyższego miejsca, widać, jak pobłyskują w słońcu oka trzęsawisk lub wolne wody rzek aż do horyzontu, za którym, nie posiadając mapy, może się zdawać że Bóg tylko jeden wie, co leży. Horyzonty o tej porze roku są szczególnie dalekie, i o tej porze przelot ptaków ciągnących na południe, w pełnym wirze. Człowiek stoi w pisku, kwakaniu, gęganiu; słyszy nad sobą wibrujące miedzią w przestworzach nawoływania żurawi i łatwo może się zamyślić nad losem wszystkich istot, ba, nad samym obrotem globu. Stoi na brzegu Piny, czy Strumienia, Jasiołdy czy już Prypeci samej – bo plątanina tych rzek i zmiennych nurtów, dowolnie jest tylko nazwana i przez ludność i przez geografów – stoi, wdycha pełną piersią, i nad czymkolwiek bądź, ale zawsze się musi zamyślić8.

Tak często zadzierają w górę głowy niektórzy bohaterowie Mackiewicza. Świat przyrodzony skrywa dla nich wielką tajemnicę istnienia, jak tytułowa równina dla podmiotu lirycznego w pięknym wierszu Miłosza z tomu Ocalenie. Naturalny, a zarazem konkretny i typowy, lokalny i uniwersalny pejzaż wyzwala wśród wrażliwych nań postaci Mackiewicza oraz u auktorialnego narratora zadumę nad całą rzeczywistością. Krajobraz ten, choć często bardzo zmysłowy i zindywidualizowany, a także wyposażony w akcesoria miejscowe, w istocie odsyła ostatecznie do pejzażu globowego, transcendującego wszystkie swoje wersje konkretne i eksponującego prawa związane z naturalnym środowiskiem życia na Ziemi9.

Czasami, choć rzadko, motyw trwającej od wieków natury zestawiany jest wprost z symbolem sakralnym, przez co jeszcze silniej podkreślony zostaje status przyrody jako rzeczywistości kojarzonej ze światem transcendentnym czy nawet nadprzyrodzonym.

Na tle […] powszechnej rudzizny krajobrazu dwie tylko rzeczy odcinają jaskrawo: rzeka, Dniepr siny, kręty i sobór na górze, biały, może bielszy nawet od śniegu, gdy się nań patrzy z daleka, zadarłszy głowę, jak dumnie stoi na tle nieba, on, który tyle widział. Myszy my jesteśmy wobec niego, którzy biegamy u podnóża, i Niemcy, i bolszewicy, i czołgi, i wozy, i wszystkie nasze dzienne sprawy: czy ma panować Hitler, czy Stalin? Miną wieki…10

I sobór na górze, i Dniepr w dole to rzeczywistości stałe, odwieczne. I jeden, i drugi wyrażają pewną nieskończoność. Jedna z nich zmaterializowana jest w żywiołach, górach, wschodach i zachodach słońca, obłokach, rzekach, morzach, puszczach oraz bagnach etc., druga – w białej świątyni i jej religijnej symbolice. Czy istnieje w tej rzeczywistości literackiej jakieś przejście od jednej (ziemskiej) nieskończoności do drugiej (boskiej)? Czy świat odwiecznej natury może stać się obrazem, emanacją, narzędziem, jakąś postacią Boga? Ewokacje przyrody organizowane są pod piórem pisarza wyraźnie w kierunku podkreślenia jej swoistej transcendencji wobec rzeczywistości dziejowej. To natura jest czymś pierwotnym i stałym, źródłem uniwersalnych praw życia, uznawanych od początku, od narodzin człowieka i jego cywilizacji. Ale czy to znaczy, że natura pozostaje tu w jakimś bliższym związku z bogiem, z Transcendencja pisaną z dużej litery? Czy fakt, że to, co przyrodzone, wyzwala często u Mackiewicza pytania i refleksje metafizyczne, można potraktować jako wyraz poglądu, że jest ona znakiem czy śladem Stwórcy?

Przedruk za: A. Fitas, Od przyrody-dokumentu do „przestrzeni Bożej”. Świat natury w prozie Józefa Mackiewicza [w:] Od przyrody-dokumentu do „przestrzeni Bożej” – Horyzont religijny polskiej literatury emigracyjnej, red. P. Panas, Lublin 2013, s. 91–95.

1 J. Mackiewicz, Droga donikąd, wyd. 4, Londyn 1989, s. 12.

2 Ibidem, s. 279.

3 J. Mackiewicz, Po latach na miejscu zbrodni nad Drawą, „Wiadomości” 1956, nr 18 [w:] idem, Fakty, przyroda i ludzie…, s. 288.

4 Zob. C. Zgorzelski, Przywołane z pamięci, wyd. 2 rozszerzone, Lublin 2006, s. 332.

5 J. Mackiewicz, Karierowicz, wyd. 3, Londyn 2007, s. 25.

6 Idem, Nie trzeba głośno mówić, wyd. 3, Londyn 1993, s. 385.

7 Idem, Lewa wolna, wyd. 3, Londyn 1987, s. 225.

8 Ibidem, s. 396.

9 Na temat tej właściwości opisów Mackiewicza pioniersko pisał Zieliński (J. Zieliński, referat wygłoszony jesienią 1981 r. na konferencji IBL „Literatura źle obecna. Rekonesans”. Pierwodruk w: idem, Rekontra, „Zeszyty Literackie” (Paryż) 1983, z. 2, s. 132–140), nazywając wskazaną tendencję „realizmem syntetycznym”. Maria Zadencka, nawiązując do Zielińskiego, uważa, że właściwość opisu polegająca na przechodzeniu od ogółu do szczegółu (i odwrotnie) jest „toposem prozy Mackiewicza”, miejscem, w którym „zbiegają się wszystkie »koordynaty« opisujące świat” (M. Zadencka, Terytorium, „topos” i utopia Wielkiego Księstwa Litewskiego w twórczości Józefa Mackiewicza [w:] Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. T. Bujnicki, K. Stępnik, Lublin 2005, s. 131).

10 J. Mackiewicz, Na froncie w Smoleńsku, „Lwów i Wilno” 1946, nr 1 [w:] idem, Fakty, przyroda, ludzie, s. 36.

Aleksander Fiut
Spotkanie z niepojętym (kilka uwag o Drodze donikąd)
(fragment)

Wyjątkowa umiejętność wnikliwej obserwacji oraz celnego, drobiazgowego zapisu rozmaitych form bytu zbiorowego, panoramiczność ujęcia, które obejmuje przemiany zachodzące nie tylko na Litwie, ale i na Białorusi, wreszcie wielorakość przekrojów społecznych – wszystko to sprawia, że powieść Mackiewicza dostarcza bogatego materiału, który weryfikuje lub ilustruje późniejsze rozpoznania teoretyków totalitaryzmu. Jest tak, co więcej – wbrew późniejszym staraniom pisarza, by z całą ostrością oddzielać komunizm od faszyzmu, uznając ten pierwszy za zło nieporównywalnie większe. Wystarczy przypomnieć, co pisała Hannah Arendt:

Terror staje się totalny wtedy, kiedy staje się niezależny od jakiejkolwiek opozycji, sprawuje absolutne rządy, gdyż nikt nie stoi mu na drodze. Jeśli istotą władzy niemającej charakteru tyranii są rządy prawa, a bezprawie jest istotą tyranii, to w takim razie terror jest istotą totalitarnego panowania1.

Mackiewicz pokazuje, jak rządy totalitarnego terroru mogą wyglądać w praktyce. Znamienne, że starannie unika brutalnych i drastycznych efektów, scen zbiorowych egzekucji czy tortur. W tekście pojawiają się jedynie wzmianki o trwających ciągle aresztowaniach. O aktach przemocy czytelnik zazwyczaj się dowiaduje z drugiej ręki. Cały proces duchowego i materialnego podboju odbywa się w rękawiczkach. Nawet sceny przesłuchań odznaczają się wyjątkową, zdumiewającą na tle innych świadectw, łagodnością. W jednej z nich więźniowi udaje się uciec, w innej uderzenie pięścią w twarz stanowi element rutyny, ma na celu pozbawienie przesłuchiwanego, notabene byłego adwokata, pewności siebie, przypomnienia mu, że jakiekolwiek próby już nie tylko przechytrzenia tajnej policji, ale nawet dialogu ze śledczym są w systemie totalitarnym nie do pomyślenia.

Pisarza szczególnie zastanawia nie tyle czynne współdziałanie z aparatem ucisku, ile całkowita bierność większości, brak woli oporu2, a także ubogi zasób środków, jakimi wystarczy się posłużyć, by podporządkować sobie zbiorowość. Takie pojęcia jak inżynieria społeczna czy homogenizacja przekładają się tutaj na poszczególne zachowania, drobne na pozór, pojedyncze gesty. Wystarczy, że oficer NKWD, nawet bez groźnej miny czy przekleństwa, krzyknie na tłum „stanowczo i z dobrze wyreżyserowaną perswazją” (DN 253), by ten natychmiast ustąpił. Wszechobecny strach wsącza się w ludzkie umysły, niszczy nawet najbardziej intymne relacje, zatruwa stosunki pomiędzy pojedynczymi ludźmi i grupami społecznymi, które przedtem były cementowane przez wielowiekowe więzy. Istnieje obawa nie tylko przed aresztowaniem, więzieniem czy wywózką, ale także przed sąsiadem, który może zadenuncjować z obawy o własnych bliskich, załatwiając prywatne porachunki, z żalu czy zawiści o to, że ktoś okazał się mniej uległy od niego. Tym sposobem następuje powolny i nieodwracalny rozkład dawnej wspólnoty.

Do uległości skłaniają coraz trudniejsze warunki codziennego życia. Mackiewicz drobiazgowo rejestruje zjawiska, które wkrótce staną się chlebem powszednim mieszkańców Europy Środkowej: deklasację dawnej elity intelektualnej, wprowadzaną etapami kolektywizację, poszerzanie się obszaru nędzy, brak nawet najbardziej podstawowych artykułów, a w ślad za tym rozwój czarnego rynku. Niczym wytrawny marksista dowodzi, jak dalece byt (marny, bo pozbawiony własności prywatnej i oparty na brutalnej eksploatacji) kształtuje (uległą) świadomość. Roztacza paletę rozmaitych postaw wobec nowego ustroju: od jawnej kolaboracji, poprzez zróżnicowane formy „zniewolonych umysłów” i rozpaczliwe gesty politycznej mimikry, usiłowania znalezienia prywatnej niszy, choćby w postaci kultywowanego hobby – aż po nader rzadkie próby otwartego buntu. Wreszcie – odnotowuje postępujące uzwyczajnienie zbiorowej schizofrenii (co innego się myśli i mówi prywatnie, co innego wyraża publicznie).

Mackiewicz nie dostrzega żadnych pozytywnych cech nowego ustroju, takich jak choćby możliwości awansu w warunkach klasowego zrównania4. Jego zdaniem na nowym układzie stosunków społecznych nikt nie zyskuje, nawet najbiedniejsi. Propaganda rodzi w nich postawę roszczeniową, przekonanie o darmowej rekompensacie należącej się im za wielowiekowe krzywdy, ale wbrew oficjalnym zapewnieniom o „sprawiedliwości społecznej” – materialny poziom ich życia wcale się nie poprawia, a opieka państwa okazuje się mrzonką. Ponadto awans społeczny pozostaje w ostrej kolizji z wyznawanymi wcześniej zasadami. Pouczająca pod tym względem jest historia Wulfki, żydowskiego taksówkarza, który z nadejściem bolszewików wiązał nadzieje na uwolnienie się od uwłaczającego jego godności statusu „sługi”, zostając wpierw agitatorem, a następnie awansując na stanowisko zastępcy kierownika prowincjonalnego posterunku policji. Gdy obrugał za niedopatrzenie swojego podwładnego, został skarcony: „U nas tak nie wolno” (bo w Związku Radzieckim szanuje się przecież człowieka), kiedy jednak zwolnił aresztowanego dyrektora banku, uważając jego zatrzymanie za całkowicie bezpodstawne, spotkał się z ostrą reprymendą:

Wy […], towarzyszu, nie jesteście mocni w zasadach walki klasowej. Czy on porządny, czy nieporządny, to nie ma nic do rzeczy. Do rzeczy ma to, że on był posiadaczem, któremu my to posiadanie odebraliśmy. I dlatego on zawsze będzie naszym wrogiem (DN 40).

Cynizm i okrucieństwo nie tyle są bowiem domeną pojedynczych ludzi i ich wrodzonych czy nabytych skłonności, ile właściwością samego systemu, który instrumentalizuje tradycyjne wartości (tę cechę najjaskrawiej uzmysławia przytoczony tekst instrukcji o deportacji). Dlatego Mackiewicz konsekwentnie unika przedstawiania prześladowców jako sadystów, którzy czerpią rozkosz z zadawania cierpień, czy też zaślepionych ideowców. Podobnie jak esesmani w obozowych opowiadaniach Borowskiego5 są oni mniej lub bardziej sprawnymi urzędnikami, trybikami bezosobowego mechanizmu. To zwykli ludzie, wykonujący swoją pracę, zazwyczaj przemęczeni obowiązkami, nierzadko mogący nawet budzić odruch sympatii. Jak młody enkawudzista Zajcew, który „miał ruchy szybkie, prawie wesołe, twarz szczupłą, a niebieskie oczy biegały żywo pod jasnymi rzęsami” (DN 75). Sfera prywatna zostaje starannie odgraniczona od oficjalnej, „sentymenty” od obowiązków. Metoda opisu Mackiewicza dobrze przylega do tezy o „banalności zła” przez konsekwentne podkreślanie zwykłości zachowań i scenerii, w których dokonuje się monstrualna zbrodnia. Żołnierze NKGB rozmawiają półgłosem, palą papierosy, a później, w biały dzień, podjeżdżają pod domy i na oczach krewnych, znajomych czy przechodniów zabierają stamtąd całe rodziny. Kiedy jeden z agentów ponagla aresztowanych, czyni to „bez zbytniej gorliwości i bardziej, aby uczynić użytek z formalnego brzmienia swego głosu względnie dla pokrzepienia własnego autorytetu niźli z istotnej potrzeby” (DN 303).

Przedruk za: „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6, s. 216–218.

1 H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t 1., przeł. cz. 1 i 3 D. Grinberg, cz. 2 M. Szawiel, Warszawa, 1989 s. 353.

2 Pisał o tym m.in. Włodzimierz Bolecki (J. Malewski, Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu, Kraków 1991, s. 349). Książce tej wiele zawdzięczam, jakkolwiek nie ze wszystkimi jej tezami się zgadzam.

3 Wszystkie przytoczone tutaj cytaty z powieści Józefa Mackiewicza pochodzą z: J. Mackiewicz, Droga donikąd. Londyn 1985 – DN (liczba oznacza numer strony).

4 Trafnie zwrócił na to uwagę Piotr Stasiński (Komunizm jako choroba. Na marginesie twórczości Józefa Mackiewicza, „Res Publica” 1989, nr 2).

5 Zob. wnikliwą interpretację tych opowiadań jako fenomenologii systemu totalitarnego w książce: A. Werner, Zwyczajna apokalipsa. Tadeusz Borowski i jego wizja świata obozów, Warszawa 1971.

Henryk Grynberg
Wielka wojna małych ludzi, czyli MUSIMY GŁOŚNO MÓWIĆ
(fragmenty)

Książka Mackiewicza jest wielka1. Aż dziw bierze, że napisał ją w przeciągu dwóch zaledwie lat. Tym bardziej że zawiera ogromny materiał historyczny, dowód rozległych studiów i badań. Ukazuje rzeczy, o których nawet wykształcony człowiek mógł mieć tylko częściowe pojęcie. Kto z nas myślał o tym, że i hitlerowska polityka nie była żadnym monolitem? Że kryły się za jej kulisami takie same rozgrywki i frakcyjne knowania jak za kulisami każdej polityki i że nasz los, los ludzi okupowanych, w tak dużej mierze zależał od tego, kto, kiedy i komu w kwaterze Hitlera sprytniej podstawi nogę. Gdy mówię o „nas, ludziach okupowanych”, to mam na myśli nas: Polaków, Ukraińców, Białorusinów, Litwinów, Kozaków, Rosjan, Tatarów, a nie nas: Żydów, bo los nas, Żydów, był pod okupacją hitlerowską przesądzony niezależnie od tego, czy faworytem Hitlera był Rosenberg, Himmler czy Koch.

Bohaterami wielkiej książki Mackiewicza i wielkiej wojny w niej przedstawionej są mali ludzie. Zarówno mali ludzie okupowani, jak i mali ludzie okupanci. Mali ludzie, którzy robią to, co do nich należy. Dobrowolnie albo z rozkazu. Z rozkazu, który wykonują z ochotą, i z rozkazu, który wykonują niechętnie – ale wykonują. Mali ludzie muszą bowiem wykonywać rozkazy swoich małych dowódców niezależnie od tego, czy są żołnierzami, konspiratorami, szpiegami, czy też nimi nie są. Właśnie na tym polega prowincjonalna tragedia litewska przedstawiona przez Mackiewicza. Mały człowiek siedzi w swoim domku i myśli, że jeżeli z nikim się nie będzie zadawał, to przetrwa. Nieprawda. Przyjdą do niego i każą wykonywać rozkazy. Nie zechce – tym bardziej umrze. Prowincjonalni konspiratorzy Mackiewicza, inteligentni mali ludzie, siadają na ławce przy skwerku i roztrząsają wielkie zagadnienia filozofii i polityki wielkiej wojny światowej. Ich wnioski, wszystko jedno czy słuszne, nie mają najmniejszego znaczenia. Kto bierze pod uwagę nawet najgenialniejsze wnioski wyciągane na prowincjonalnej ławeczce przy skwerku lub przy stole z butelką wódki?

Ale u Mackiewicza mali ludzie to również wielcy wodzowie, generałowie, gauleiterzy2, biskupi. Po tej i po tamtej stronie. Każdy z nich miota się w sieci większych i mniejszych intryg i zbrodni, w sieci, którą sami sobie wzajemnie narzucili. Zwłaszcza w sieci zbrodni, popełnianych na każdym politycznym kroku. Popełniają je prawie wszyscy. Beznadziejnie mordują się wzajemnie przede wszystkim sami konspiratorzy. Czasami tylko do tego sprowadza się cała ich konspiracyjna działalność. Giną więc jeden po drugim i tylko bardzo nielicznym „udaje się” paść z ręki oficjalnego wroga. Tak dzieje się w miastach, bo po wioskach i lasach chodzą mali partyzanci z wielkimi karabinami. Partyzanci wszelkiego typu mordują jedni drugich w zaciekłej walce. W wioskach i lasach wzajemnie zabijają się: Polacy, Litwini, Ukraińcy, Rosjanie, Łotysze, Białorusini. Niemcy stoją trochę z boku i tylko dyrygują tą doborową orkiestrą. Oczywiście, jeśli zachodzi potrzeba, to też potrafią wejść szybko w grę, zakatrupić sto, dwieście osób, sprawniej niż tamci, bo mają ogromną przewagę w technice i… cywilizacji.

Ale to wszystko zwyczajne rzeczy. Kto mieczem wojuje, ten od miecza ginie. Chodzi jednak o to, że mali uzbrojeni ludzie są bardzo zacietrzewieni i gdy nie mogą jedni drugich dosięgnąć w swym gniewie, mordują bezbronne wsie, Bogu ducha winnych ludzi, a usprawiedliwiają to pożyczoną teorią usuwania niepożądanego na ich terenie obcego elementu etnicznego (polskiego, litewskiego, białoruskiego czy ukraińskiego). Potem następuje oczywiście odwet, a potem odwet za odwet. Wyrzynane i palone wsie giną i coraz bardziej oddala się możliwość wszelkiego porozumienia, o które zabiegają najbardziej świadome jednostki, usiłując zmontować jakiś poważniejszy blok przeciwko naturalnemu wspólnemu wrogowi: niemieckiemu, sowieckiemu albo jednemu i drugiemu. Stąd się biorą spory i dyskusje. Kto jest groźniejszym wrogiem? Wniosek jednak nasuwa się sam – choć autor go nie wypowiada – że wrogiem małych kraików wschodniej Europy, nie mniejszym niż ich wielcy okupanci, są same kraiki tejże wschodniej Europy, gotowe się wzajemnie wymordować do nogi.

Mackiewicz jest obiektywny, nawet jeśli komunizm przedstawia jako większego wroga. Z historycznego punktu widzenia bowiem groźniejszy jest ten wróg, który pozostaje. Ale tu i sam autor znajduje się w pułapce razem ze wszystkimi swoimi bohaterami (którzy się przecież nazywają „miliony”). Bo co by było, gdyby Niemcy nie prowadzili owej „głupiej” polityki wobec narodów, które w swej naiwności oczekiwały z ich rąk wyzwolenia? Co by było, gdyby Niemcy – nie daj Boże – zastosowali „mądrą” politykę zjednywania sobie prawdziwych sojuszników i pomocników przeciwko sowieckiej Rosji? Taka mądra polityka, jak każda mądra polityka, mogłaby się była okazać rzeczywiście skuteczna. I co wtedy?! Narody wschodnioeuropejskie, sowieckie i niesowieckie, pomagają Hitlerowi rozgromić sowiecką Rosję. Imperium leży w gruzach i Hitler podporządkowuje je sobie rozsądną polityką dzielenia się władzą ze swoimi małymi sojusznikami-wasalami, którzy za to – jedni bardziej, a drudzy mniej ochoczo – wspierają go w wojnie przeciwko Zachodowi. Czy Zachód poradziłby sobie z takimi Niemcami? Oj, jest obawa, że nie. W najlepszym razie trzeba by było podzielić się z nimi wpływami – jak dzisiaj z Rosją – ale wtedy cały kontynent europejski musiałby zrezygnować z demokracji i cywilizacji. A co by się stało z wiernymi wschodnimi ksiąstewkami? Ich pan uczyniłby z nimi to, co by chciał, a co chciał, to przecież wiemy.

Więc ten postulat odpada. A z tego wynikają już tylko żelazne konsekwencje: jak powstrzymać w takim razie Rosję, która musi wygrać, od wzięcia sobie owych wschodnich kraików? Czy rzeczywiście zachodni alianci byli w stanie to zrobić? Wiem, co czują Polacy, i sam to czuję. Ale jeśli być obiektywnym jak poprzednio, trzeba zapytać: co rzeczywiście mogły uczynić Anglia i Ameryka (Francji przecież jak nie było, tak, nie było)? Zwrócić się przeciwko Rosji? Czy mogliby taką wojnę wygrać? Nie jestem wojskowym, ale wiem, że poparcia narodu ani rząd amerykański, ani angielski by nie miał. Nie byłoby również entuzjazmu w szeregach. O co mieliby się bić? To przecież, z ich punktu widzenia, jeszcze bardziej beznadziejne niż Wietnam. Ale powiedzmy, że ruszyli. Powiedzmy nawet, że wygrali. Czy łatwo by im takie zwycięstwo przyszło? Każdy wojskowy się zgodzi, że nie. Mogli wygrać z Rosją w roku 1941 i 1942. Ale wtedy nie Anglicy i Amerykanie wygraliby, tylko Niemcy. W 1945 r. alianci mogli jedną tylko rzecz zrobić z całą pewnością: przedłużyć światową rzeź o dalsze pięć lat… Nie mówmy już o stratach, jakie musieliby ponieść, ale co zostałoby z nas? I kto by się naprawdę cieszył ze zwycięstwa?… Powiedzmy, że Churchill i Roosevelt byli całym sercem po stronie Polski (tak jak nie byli). Czy łatwo by im było podjąć taką decyzję? Po tylu latach wojny i stratach poniesionych na zachodzie, południu i wschodzie? Kto z nas na ich miejscu podjąłby taką decyzję?

A teraz ostatni problem: co miała robić AK? Pomagać Niemcom? Oczywisty nonsens. Pomagać Sowietom? Również nonsens. Walczyć przeciw jednym i drugim? Największy nonsens. Wszcząć wielką wojnę partyzancką przeciwko lawinie sowieckiej? To nie Wietnam, Polski nie oddziela od Rosji żaden Pacyfik. Owszem, pomnik bohaterstwa byłby jeszcze większy. Polski nie byłoby, byłby tylko pomnik. Na tym polega tragedia, o której pisze Mackiewicz.

Mackiewicz nie jest jednak obiektywny do końca. Człowiek jest tylko człowiekiem, nawet wybitny pisarz. W końcowych partiach książki wyraźnie bierze górę uczucie, wielkie rozgoryczenie. Autor szydzi z naiwności współrodaków, zarówno szeregowych, jak dowódców. Szydzi z ich wiary w układy z Sowietami, w okupienie się usługami, pokazuje, jak owymi usługami sami kopali sobie grób. Ale i tu ponad szyderstwem unosi się tragedia. Bo co za różnica, czy ludzie ci wierzyli, że to, co robią, jest słuszne, czy nie wierzyli, jeśli i tak nic lepszego nie mogli zrobić?

[…]

Książka jest piękna w swojej szacie artystycznej. Od dawna nie było w polskiej prozie tak wspaniałych opisów przyrody. Nie są to żadne tradycyjne dłużyzny. Są krótkie i celne jak strzał lub krótkie serie strzałów oddanych z nieprawdopodobną celnością. Ich nastrój pochodzi z autentycznej poezji i równie autentycznej tęsknoty. Z takiego samego źródła co Pan Tadeusz i Trylogia. Z tej samej poezji i nostalgii bierze się piękny koloryt dialektów, które Mackiewicz z takim mistrzostwem stosuje w dialogach. Te dialogi i opisy pozostaną w polskiej literaturze jako cenne zabytki wspaniałego świata wschodniej polszczyzny – świata, który dla języka polskiego, zdaje się, bezpowrotnie już zaginął.

Książka Mackiewicza może wywołać wiele zatargów i nieporozumień, jak każda sprawa polityczna. Zresztą, komunikowanie się z ludźmi jest rzeczą bardzo trudną, a jak twierdzi Samuel Beckett, wprost niemożliwą. Co nie znaczy, że trzeba milczeć. Przeciwnie: trzeba mówić, bo mówienie bierze się z naszej wewnętrznej potrzeby i nie jest zależne od tego, czy nas słuchają, czy nie. Z takiej wewnętrznej potrzeby pochodzi niewątpliwie książka Józefa Mackiewicza. Sprawy te wymagają, żeby o nich głośno mówić. Niech nikogo tytuł książki nie zmyli: trzeba mówić zupełnie otwarcie.

W tamtych stronach, gdzie tak niedawno zabijano masowo ludność, zabija się teraz ludzkość – którą się zabija w człowieku. Musimy więc mówić – i to bardzo głośno.

Przedruk za: „Wiadomości” (Londyn) 1969, nr 52, s. 1.

1 Chodzi o książkę Nie trzeba głośno mówić [przyp. red.].

2 Gauleiter (z niem.) – naczelnik okręgu partii hitlerowskiej lub gubernator prowincji w Niemczech hitlerowskich [przyp. red.].

Marian Hemar
Lewa wolna
(fragmenty)

Na naszych oczach rozrasta się, ogromnieje, przybiera na mocy talent pisarski Józefa Mackiewicza. Jeśli nie wszyscy w pełni zdajemy sobie już dzisiaj sprawę z wagi i znaczenia tego pióra, winna temu bliskość, która zawsze jest wrogiem wielkości. Do oceny zjawisk sztuki potrzebna jest odwrotna perspektywa – „z daleka jestem większy”, powiedział Thiers do jakiejś pani, zdziwionej, że tak wielki mąż stanu jest tak niskiego wzrostu.

[…]

Jestem pewny, że właśnie Józef Mackiewicz przejmie i udźwignie ciężką i trudną buławę pierwszego naszego prozaika. Tym bardziej wydaje się to po ostatniej jego książce Lewa wolna. Wydaje mi się, że teraz w nim dopełnia się jakby logiczny proces rozwojowy naszego piśmiennictwa.

Henryk Sienkiewicz był pisarzem dla dzieci. Ani tym go nie chcę umniejszać, ani nie myślę o dzieciach jakiegoś określonego wieku. Był pisarzem dla dzieci, które na zawsze zostają w nas i którymi my na zawsze zostajemy gdzieś w głębi naszych serc i w mrokach podświadomości. Stefan Żeromski był pisarzem dla młodzieży. Był taki czas, gdy nie można było być młodym, nie przeszedłszy przez zaczarowany krąg żeromszczyzny, przez jej gorycz i dumę, liryzm i patos, przez romantyzm Judymów i rozczarowania Sułkowskich, przez jej Urodę życia, przez Rubikon jej Wiernej rzeki.

Może dlatego prawie wszystko co jest w Sienkiewiczu grzechem, zbrodnią czy okrucieństwem, jest właściwie i jakby na niby. Może dlatego Żeromski stał się tak przeraźliwie niemodny, że młodzież przechodzi kryzysy charakteru i ambicji?

[…]

Józef Mackiewicz jest pisarzem dla dorosłych, dla ludzi w wieku męskim, wieku klęski.

***

Fryderyk Nietzsche w swych Narodzinach tragedii podzielił sztukę i wszystkich artystów na dwa jakby rodzaje czy dwie rodziny – na typy apollińskie i dionizyjskie. Te pierwsze są typami pokoju, ładu, harmonii, są ludźmi i dziełami wiary i nadziei, pokory, zgody, optymizmu. Te drugie są dziełami i twórcami burzy i buntu, przerażenia i rozpaczy, namiętności, niewiary i pesymizmu. W każdym stylu, w każdym okresie czasu i sztuki Nietzsche dostrzegał przedstawicieli tych dwóch biegunów, w istocie, w nieskończoność można by dawać przykłady jednych i drugich. „Apollińczykarni” byli Rafael i Mozart, Bach i Goethe, Petrarka, Shelley, Kant, Dickens, Prus, Rubens, Canova, Sienkiewicz, Osterwa – „dionizyjczykami” są Michał Anioł, van Gogh, Homer, Szekspir, Dante, Rembrandt, Schopenhauer, Żeromski, Jaracz i tak dalej, i tak dalej.

[…]

Pisarze i twórcy dionizyjscy nie miewają łatwego życia. Nie dla nich są nagrody państwowe i ordery, przynajmniej nie za ich życia. Nie dla nich synekury, Oblęgorki, mecenaty, aprobaty oficjalne, klerykalne, wojskowe, partyjne. Trudno się temu dziwić – oni szargają świętości, kalają własne gniazda, burzą obrazy, drażnią, piszą pod włos, malują na przekór, wolą wymyślne dysonanse niż przejrzyste tonacje, do których przywykły uszy. Kto wiatr sieje, burzę zbiera. Józef Mackiewicz jest pisarzem dionizyjskim.

Utarła się taka klisza, która powiada, że pisarz bierze pewne sprawy, charaktery czy wypadki pod lupę, że patrzy na nie przez mikroskop. Ta przenośnia wydaje mi się nie tylko banalna, ale i nietrafna, rzecz ma się wprost przeciwnie. Pisarz wielkiej miary widzi świat przez odwrotną stronę lornetki. Wszystko widzi ostre, wyraźne, malutkie, sprowadzone do wspólnych proporcji drobności. W tym polu widzenia wszystko jest równie ważne, ma równe prawa do „literatury”. Dzięki temu nieraz dostrzec można dziwne związki przyczyn i skutków. W roku 1916 coraz częściej napadają na dwory pańskie „plennicy”: jeńcy rosyjscy zbiegli z niewoli niemieckiej, dezerterzy i maruderzy. Józef Mackiewicz zauważa jakby przypadkowo: „Wielkie zmiany nigdy nie przychodzą raptownie. Zapoczątkowała je epoka obrezu, czyli karabinu z obciętą lufą, który dawał się ukryć pod chłopską siermięgą, kapotą czy szynelem”. Aż dziw, jak taka uwaga czepia się wyobraźni czytelnika.

Sienkiewicz jest swoimi bohaterami zachwycony i upojony, Żeromski jest w nich zakochany, niektórych aż oblepia swą miłością, Prus lubi ich, ale z ironią. Józef Mackiewicz nie ma dla swych bohaterów miłosierdzia – są na to zbyt drobni. Gdy się obserwuje mrowisko, nie można litować się nad jedną czy drugą mrówką. Naprawdę można rozumieć świat tylko statystycznie.

Nie wiadomo, gdzie kończy się konieczność, gdzie zaczyna się przypadek. W świecie Józefa Mackiewicza ludzie są z przypadku bohaterami, z przypadku giną, z przypadku tchórzą, wygrywają, przegrywają, mordują się nawzajem, znęcają się, ten nad tamtym, tamten nad owym, który komu wpadnie bezbronny w ręce. W psychologii człowieka ugniecionego w wojskową, wojenną masę jest miejsce na wszystko – na odwagę, strach, na służbę ojczyźnie i kradzież jej mienia, na handel kokainą, na prawdziwą miłość i plugastwo rozpusty, na braterstwo broni, szacunek dla konia, bestialstwo wobec człowieka.

Przedruk za: M. Hemar, Awantury w rodzinie, Londyn 1994, s. 376–379.

Waldemar Jakubowski
Kontra Józefa Mackiewicza: o postaciach i technikach powieściowych
(fragmenty)

Jaka jest najbardziej charakterystyczna cecha homo sovieticus? Otóż według Józefa Mackiewicza jest nią totalne zakłamanie. Prawda nie może być ujawniana nikomu, osobom postronnym, co oczywiste, ale także najbliższym członkom rodziny, bo grozi nieobliczalnymi skutkami. Już na tym etapie otrzymujemy wizerunek przerażający, o godności osobistej w takich warunkach nawet nie da się marzyć. A na tym się przecież proces nie kończy, z bezwzględną skutecznością działa jeszcze mechanizm wewnętrznego okłamywania się. Prawdziwe jest nie to, co stało się naprawdę, ale to, co zostało zapisane w kwestionariuszu1. Człowiek nie staje się takim na własne życzenie. Zmiany są wynikiem dramatycznej walki o przeżycie. Bohater wypowiada się wprost na ten temat:

Niech się mędrcy zastanawiają, a nie znajdą innego celu ponad: życie samo w sobie. Co innego sens tego życia. Nad tym można się zastanawiać, owszem. Ale jakiego sensu można dopatrzyć się w łagrze, na który czego-dobrego skażą? – Tak rozumował Mitia (K 392).

Zdaje się, że nie tylko Mitia tak rozumował, podkreślanie znaczenia życia samego w sobie przewija się przez karty powieści i twórczości autora Kontry ciągle. Z drugiej jednak strony znajdziemy w tej twórczości wiele momentów, w których krytykuje się taką postawę, bierne poddawanie się systemowi3. Skąd bierze się taka podwójna miara? Odpowiedzią może być dwustopniowa norma aksjologiczna4. Życie dla przeżycia jest dopuszczalne, o ile nie stawia przed sobą innych zadań, ogranicza się do przetrwania, wpisuje się w byt szarego obywatela. Inna sprawa, gdy pojawiają się ambicje, te zawsze będą prowadzić do służby aparatowi zniewolenia i jako takie nie mogą być akceptowane. Innymi słowy życie jest prawem przyrodzonym, prawem natury i tego nie można nikomu zabronić, natomiast jakakolwiek „kariera” w systemie zniewolenia powinna spotkać się z dezaprobatą. Tak więc Mitia „stał się człowiekiem sowieckim”, ale nie można go za to potępiać, gdyż „chodziło o całe życie”. Swą wypowiedź narrator kończy jednak akcentem optymistycznym:

A tymczasem ojciec, stary Aleksander Kolcow, żył nadal, istniał (K 40).

Dla homo sovieticus istnieje alternatywa, uosabia ją Aleksander Kolcow, który przedstawiany jest jako depozytariusz wartości starego świata, prawdziwych wartości. Jego istnienie ma wagę znacznie większą niż byt jednostkowy, dopóki żyje, możliwy jest opór skierowany nie tyle przeciw, co za. Postać głowy rodu została też wyraźnie skontrastowana z „ludźmi sowieckimi”, za których w zasadzie można uznać pozostałych członków rodziny (z wyjątkiem, rzecz jasna, najstarszego syna pozostającego na emigracji).

Generalnie czynnikiem decydującym o losach postaci jest historia w wymiarze globalnym. Nie znaczy to jednak, że nie są one motywowane w inny sposób. Pisałem wcześniej o roli przypadku jako istotnej przyczynie wydarzeń, na tym nie wyczerpują się jednak możliwości pisarskie autora Kontry. Przyjrzyjmy się, jak do niego doszło i jak postępował proces rewalidacji Mitii Kolcowa. Na początku decydującą rolę ma historia. Narrator wyjaśnia, w jakich okolicznościach zwolniono bohatera z łagru:

Z nastaniem roku 1942 Mitia ponowił swoje podanie o zwolnienie z łagru na front. W roku 1935, gdy potrzebni byli bezpłatni robotnicy, przestępstwo Mitii uznano za ciężkie. Teraz, w roku 1942, gdy potrzebni byli na gwałt żołnierze na front, […] uznano jego przestępstwo za błahe (K 62).

Inicjatywa pozornie jest po stronie Mitii, ale to przecież nie on podejmuje decyzje, zapadają one bardzo wysoko, w salonach-gabinetach kreatorów historii. Następnym etapem w metamorfozie bohatera jest zmiana decyzji o kierunku podróży. Zamiast na front postanawia pojechać do rodzinnego chutoru. Trzeba pamiętać, że zmiana marszruty ma konsekwencje nie tylko fizyczno-geograficzne, zadecyduje o przyszłym losie postaci, co biorąc pod uwagę okoliczności historyczne, nie powinno dziwić. Pozorną zagadkę zmiany decyzji tłumaczy zapewne jej wewnętrzne źródło.

Dlaczego młodszy Kolcow zmienił decyzję i dlaczego narrator nie stara się jej precyzyjnie określić, mimo że dociekanie przyczyn, nawet najgłębszych, jest częstym zadaniem, jakie sobie stawia. Wszystko wskazuje na to, że motywacje bohatera są natury emocjonalnej, działa pod wpływem bodźca, chwilowego nastroju, na który złożyły się wspomnienia, majaki i oddziaływanie otoczenia. […]

Dwudziestowieczny pisarz nie mógł bez narażania się na śmieszność wskazać palcem i powiedzieć: ci są dobrzy, a tamci źli. Jeśli zakłada jakąś strategię aksjologiczną, musi przeprowadzić ją w sposób „przezroczysty”, tak by zmylić nawet wytrawnego badacza literatury. Z tego powodu stosuje cały szereg środków, od kontrastu i paradoksu poczynając, poprzez symbolikę, metaforykę, makabrę, egzotykę aż do drwiny i ironii, nie stroni także od groteski i powoływania się na stereotypy. Buduje w ten sposób sieć sygnałów odwołujących się nie tylko do racjonalności, ale również, a może przede wszystkim, do emocji i w jakimś zakresie do podświadomości. A wizerunki wrogów, owszem, pobudzają uczuciowość odbiorcy, ale nie są to uczucia, z którymi chcielibyśmy się spotykać.

Człowiek jest zdolny przelicytować zwierzę w okrucieństwie, zapamiętać się w nim, jak niektórzy angielscy żołnierze w Peggetz. Spaść na samo moralne dno, ale równocześnie potrafi się wydźwignąć, przezwyciężyć swą „zwierzęcość” jak Mitia. Niestety, do tego ostatniego zdolni są nieliczni i tylko w określonych warunkach, a pierwsza postawa odnosi się do wielu. Tak więc ostateczny wizerunek człowieka trudno nazwać optymistycznym, nawet neutralnym. Jest pesymistyczny i zaledwie „przyprawiony” odrobiną nadziei, mimo to autor wyraźnie stawia na tę odrobinę. Nieprzypadkowo „głównym bohaterem” Kontry jest najmłodszy Kolcow, czyli ten, który się „wydźwignął”. Dymitr wygrał najwyższą stawkę, jaką w zaistniałych warunkach historycznych można było wygrać. Oczywiście dopomógł mu w tym również przypadek, ale przede wszystkim jego kwalifikacje moralne i psychologiczne wyrażające się w podjęciu walki i prowadzeniu jej do końca. Ali, który znalazł się w obiektywnie lepszej sytuacji, przegrywa, gdyż nie walczy do końca, brakuje mu tej swoiście pojętej heroiczności. Nie znajdziemy natomiast odpowiedzi w Kontrze, skąd wzięła się taka różnica postaw, co decyduje o odmiennej konstrukcji psychologicznej postaci. W tym sensie psychologizm Mackiewicza jest niekompletny. Jakaś część natury ludzkiej, wcale niemała, na zawsze pozostanie w ukryciu, będzie nieodgadniona.

Przedruk za: „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6, 236–237, 242.

1 Problematyce prawdy poświęcił najwięcej uwagi Michał Bąkowski w dwu początkowych rozdziałach swej książki (M. Bąkowski, Votum separatum, Londyn 2000, zob. szczególnie s. 15, 25, 39, 43–47), nazywa to zjawisko: „absolutnym stosunkiem do prawdy”.

2 Cytaty z powieści za: J. Mackiewicz, Kontra, Londyn 1988, z numerem strony w nawiasie.

3 Na przykład rozdział Okupacja sowiecka, w tomie: J. Mackiewicz, Fakty, przyroda i ludzie, Londyn 1993 s. 170, gdzie Mackiewicz pisze: „czasem znowu mi się zdaje, że okupacja sowiecka przypomina ten obrazek z Ogniem i mieczem, gdy skazańcy z samego tylko strachu przed Jeremim Wiśniowieckim, wieszali jeden drugiego, ponaglając: prędzej, prędzej, bo on się będzie gniewał. – Tak mniej więcej było podczas wyborów.”

4 Zob.: T. Czeżowski, Dwojakie normy [w:] idem, Pisma z etyki i teorii wartości, red. P.J. Smoczyński, Wrocław 1989, s. 147; S. Kamiński, Jak uporządkować rozmaite koncepcje wartości? [w:] O wartościowaniu w badaniach literackich, red. S. Sawicki, W. Panas, Lublin 1986, s. 16 (o wartościach transcendentalnej i kategorialnej).

Maria Janion
[o powieści Nie trzeba głośno mówić]

Czytałam niedawno powieść Józefa Mackiewicza Nie trzeba głośno mówić. Mackiewicz traktowany jest negatywnie przez wszystkie, że tak powiem, strony polskie. Muszę powiedzieć, że w tej książce, którą przeczytałam z wielkim zainteresowaniem, opisane są perypetie wojenne Wilna. Jest tam działalność AK, działalność rozmaitych litewskich kół politycznych, i białoruskich, i partyzantki sowieckiej, wszystko to razem tam jest skłębione i pokazane. Przy czym autor bardzo negatywnie jest ustosunkowany do koncepcji rządu londyńskiego i sojuszu ze Związkiem Sowieckim. Taki to mianowicie sojusz – jak on to opisuje wielokrotnie w tej powieści, która jest jednocześnie dokumentem – że zbierano wiadomości wywiadowcze, które były natychmiast przekazywane przez wywiad angielski wywiadowi sowieckiemu. A zebrane były przez wywiad AK. Nawet w swojej nieopisanej wściekłości Mackiewicz dochodzi do określenia, które mnie niesłychanie rozbawiło: Volksanglik. Mówi o szalonej ideologii volksanglików. Pokazuje na koniec, w jaki sposób ta cała koncepcja została wykorzystana i obrócona przeciwko Polsce, jak my niesłychanie zostaliśmy oszukani.

I w pewnym momencie Józef Mackiewicz opowiada o losach bohatera, który z Wilna przedostaje się do Warszawy. I tam, w Warszawie – przed powstaniem warszawskim – toczy się rozmowa o planie „Burza” i współpracy z wchodzącą już na ziemie polskie Armią Czerwoną. I możliwościach porozumienia między tymi dwiema armiami. Ten wileński człowiek, który rozmawia ze swoim warszawskim znajomym, pyta go, czy był kiedy w Wilnie i na tych ziemiach, które już raz przeszły przez okupację sowiecką? Nie, odpowiada tamten, ja nic o tym nie wiem. Wystarczy. Józef Mackiewicz nawet nie musi tego komentować. On wskazuje po prostu na niewiarygodną różnicę doświadczenia tych dwóch obszarów Polski. Wobec tego można mnie zapytać, jak ja, człowiek, który rozmaite rzeczy od strony sowieckiej okupacji Wilna zobaczył, jak taki człowiek mógł jednak dać się przekonać do idei Pax Sovietica?

Przedruk za: J. Trznadel, Hańba domowa, Warszawa 1996, s. 121–122.

Andrzej Stanisław Kowalczyk
Cudu nie będzie (o pisarstwie Józefa Mackiewicza)
(fragmenty)

Opisane w Drodze donikąd społeczeństwo pozostaje bierne, bezbronne wobec terroru policji politycznej. Właściwie pogodziło się ono z obcą dominacją, coraz więcej nawróceń na komunizm, coraz liczniejsi donosiciele. Wielu uważa – jak ów sowiecki oficer – że prawdziwa wolność jest nie w słowach, lecz w milczeniu.

Zakwestionowaniu heroicznego mitu służy również opis rozpoczętej przez NKWD w czerwcu 1941 r. deportacji „elementów antysowieckich”. Całe rodziny aresztowano i przewożono na stacje kolejowe w dzień, aby uniemożliwić odbicie czy ucieczkę. Działo się to na oczach krewnych, znajomych, sąsiadów. Brano tysiącami – „I oto nikt nie zaprotestował, nie krzyczał, nie awanturował się […]. Panowała cisza i spokój”. Dla Mackiewicza groza komunizmu polega ma bezbronności i psychicznym obezwładnieniu społeczeństwa. Nawet najsilniejsze jednostki tknięte zostały paraliżem, słabsze uległy złudzeniu, że bezpieczeństwo można sobie kupić za donos, kolaborację. Ale sumienia nie można oszukać. U Mackiewicza donosiciele i agenci kończą obłędem lub samobójstwem.

Porażone bezsilnością społeczeństwo skłonne jest odwoływać się do mocy nadprzyrodzonych. Pośród beznadziejności pojawia się ktoś natchniony, kto przepowiada cud. W oznaczonym dniu ściągają do wsi tysiące Polaków, Białorusinów, Litwinów, Żydów – prawosławni, unici, zielonoświątkowcy, baptyści, żydzi, katolicy. Marzenie o cudzie, o epifanii jednoczy ich na krótko. To marzenie jest wyrazem sprzeciwu wobec bolszewizmu – cudotwórca przepowiada wybuch wojny niemiecko-sowieckiej, wszyscy widzą w niej wybawienie. Ma ono przyjść z zewnątrz, będzie to Bóg, względnie Niemcy. Ale nie będą to sami mieszkańcy Litwy i Białorusi. Ci, zawiedzeni, potulnie się rozejdą, kiedy enkawudziści aresztują niedoszłego proroka i jego rodzinę.

Powieść Droga donikąd przenika duch rewizjonizmu. Mackiewicz jest programowo nieufny nie tylko wobec wielkich ideologii i oficjalnie szerzonych kłamstw, lecz także wobec mitów i iluzji, którymi karmią się zniewolone społeczności. Im większy ucisk i pogarda dla wolnej myśli, tym silniejsza skłonność prześladowanych do ucieczki w krainę marzeń, gdzie ci, co przegrali, nie ponoszą za swoją klęskę żadnej winy. Oznacza ona u Mackiewicza przede wszystkim nieumiejętność przewidywania, ograniczoność horyzontów, a w rezultacie nieprzygotowanie i bierność w chwilach decydujących. W tym sensie można powiedzieć, że autor Kontry jest pisarzem odpowiedzialności. Nic nie może jej z nas zdjąć. Życie nie znosi próżni: kto nie potrafi budować swej wolności – niechybnie ją straci.

Forma wielowątkowej powieści dobrze służy intencji pisarza. Polityka gra tu ważną rolę, niemniej głównym tematem są ludzie; ludzie, którzy rezygnują z działania w historii. „Na szatańska siła jest boska odpowiedź – mówi jeden z anonimowych bohaterów – a na ludzka siła, tylko ludzką można dać odpór”. Dlatego Droga donikąd – w metaforycznym i w dosłownym sensie. Uciekając przed obławą, bohaterowie trafiają w leśną drogę, która ginie wśród moczarów. Stają się ofiarami własnej bierności, nawet o ucieczce pomyśleli dopiero w ostatniej chwili, uratował ich przypadek. Ale na jak długo? Jeśli ocaleją, to tylko dzięki rychłemu wybuchowi wojny. Ale o tym powieść nie mówi, bo cuda zdarzają się rzadko; a w każdym razie ludzie wolni nie powinni na nie liczyć.

Rewizjonista

Powieściami, które można uznać za rewizjonistyczne, są Lewa wolna (1965) i Nie trzeba głośno mówić (1969). Pierwsza opowiada o wydarzeniach lat 1918–1920 na obszarze Międzymorza, druga daje obraz losów Litwy i Białorusi w latach 1941–1944.

Lewa wolna zawiera tezę, którą wolno streścić następująco: rewolucja bolszewicka przetrwała tylko dzięki taktyce Piłsudskiego. Najpierw wojska nasze powstrzymały się od współdziałania z generałem Denikinem, umożliwiając tym samym bolszewicką kontrofensywę, która rozgromiła jego armię. Wyprawa kijowska wiosną 1920 r. pozwoliła Tuchaczewskiemu skoncentrować wojska i rozpocząć natarcie, które powstrzymane zostało dopiero w sierpniu na przedpolach Warszawy. Zwyciężywszy Tuchaczewskiego, Piłsudski na jesieni 1920 r. zatrzymał swe wojska, zamiast wesprzeć generała Wrangla, zająć Moskwę i zniszczyć komunizm. Zawieszenie broni z Polską pozwoliło Armii Czerwonej pokonać Armię Ochotniczą barona Wrangla – ostatniego przywódcy zbrojnej kontrrewolucji. Piłsudski nie współdziałał z wojskami „białej” Rosji, gdyż nie uznawała ona polskich pretensji do białoruskich i ukraińskich ziem kresowych. Ten argument Mackiewicza nie przekonuje. Poświęcenie kresów nie byłoby dla niego wygórowaną ceną za zniszczenie bolszewizmu. Polaków zaślepiła nienawiść do carskiej Rosji. Miast walczyć o cele uniwersalne, zadowolili się partykularną zdobyczą. W ten sposób – zdaje się sugerować Mackiewicz – przygotowano utratę czegoś cenniejszego niż szmat ziemi. Komunizm przetrwał i zagroził już nie tylko Europie, lecz całemu światu. Mackiewicz opowiedział się więc po stronie generała Denikina, który w swych wspomnieniach współwiną za klęskę wojsk białogwardyjskich na południu Rosji obarczył Piłsudskiego. Takie stanowisko podzielały zachowawcze odłamy rosyjskiej emigracji w Berlinie i w Paryżu. […]

Ośrodkiem fabuły Karierowicza jest wyprawa Leszka, którą należy rozumieć jako próbę inicjacyjną. Aranżuje ją mistrz Leszka – Flor. Samotna wędrówka kończy się kompromitacją bohatera i jego mistrza. Leszek żadnej wiedzy nie zdobywa i wraca z pustymi rękoma do punktu wyjścia. Z wyprawy tej Leszek przynosi przypadkowo otrzymaną ranę (to jakby odpowiednik amuletu pojawiającego się w opowieściach o inicjacji). Dopiero ona otworzy przed Leszkiem nowe perspektywy, wprowadzi go w rzeczywisty świat pozorów i kłamstwa, które rządzą społeczeństwem. Kariera to etymologicznie również droga. W tym wypadku doprowadziła ona bohatera donikąd. […]

Co stanowi o atrakcyjności dzieła Mackiewicza? Wydaje się, że o sile tego pisarstwa decyduje śmiałość. Autor nie stroni od tematów najtrudniejszych. Skłania nas do zastanowienia, a jednocześnie mocą wykreowanego świata porusza naszą wyobraźnię. Mackiewicz nigdy nie zapomina, że utwór literacki musi być ciekawy. O tym prawie czytelnika wielu współczesnych pisarzy zapomina.

Autor Kontry napisał w jednym z artykułów, że jego ewangelią życia doczesnego jest maksyma: leben und leben lassen – żyć i pozwolić żyć innym. Afgańscy Pusztuni mówią: daj mi żyć, a chleb sam znajdę.

Totalistyczne ideologie głoszą jednocześnie wzór życia i bezwzględną konieczność jego przyjęcia. Literatura świata zideologizowanego jest śmiertelnie nudna. Mackiewicz protestuje swymi utworami podwójnie: przeciw samej ideologii oraz przeciw ideologicznemu obrazowi życia, obrazowi, na którym traci ono swój urok rozmaitości, swą barwę i smak.

Przedruk za: „Tygodnik Powszechny” 1989, nr 43, s. 6.

Wacław Lewandowski
Rosja Józefa Mackiewicza
(fragment)

Żaden chyba z pisarzy, a na pewno: pisarzy polskich, nie żegnał carskiej Rosji z takim serdecznym żalem, w słowach tak strzeliście natchnionych, jak uczynił to autor Lewej wolnej. Narrator tej powieści ukazuje ostatni poryw zbrojny dawnej Rosji, drugą kampanię Wrangla, z epickim dostojeństwem i szerokością obrazu, z jaką narrator Pana Tadeusza żegnał Rzeczpospolitą szlachecką, budując jej ze słów pomnik nagrobny, trwalszy nad spiżowe.

Rozkołysała się, zawrzała święta i nie-święta Ruś! Ruś Biała i Mała, i Wielka; po raz ostatni przed zejściem w okowy i stójła1 kolektywu. Ruś Litewska i Ukrainna, i Kozacka, i Moskiewska; prawosławna i wielowyznaniowa, rosyjska i mnogojęzyczna. Zakręciły się, zawirowały, jak puszkinowskie „liście w listopadzie”, wieści o ostatecznej klęsce bolszewików, prawdziwe i przesadne, fantastyczne nieraz, zabarwione jak lasy jesienią w różnolokalne barwy. I poszły hulać-kołować, przeskakując najszersze rzeki, po szerokich traktach i wsiowych drogach. Po wszystkiej wielocierpiącej od „prodrazwierstki” Rusi!2

Ten prorosyjski sentyment próbowano wywodzić z biografii autora, uzasadniać doświadczeniem młodości, które miało dać pisarzowi perspektywę spojrzenia na Rosję odmienną od tej, jaka była właściwa Polakom z Kongresówki3. Pomijam oczywiste uproszczenie-skrót, jakim jest sugestia jednomyślnej oceny Rosji przez Polaków – obywateli Kongresówki. Sądzę natomiast, że spędzona w Rosji młodość nie wystarczy za wytłumaczenie zauważalnej u Mackiewicza więzi uczuciowej z carskim imperium. Ostatecznie wielu Polaków o podobnych biografiach działało do końca swych dni w imię nienawiści albo pogardy do wszystkiego, co rosyjskie. Zresztą, urodzony w Petersburgu, dzieciństwo spędził Mackiewicz w Wilnie, w atmosferze patriotycznej (więc – antyrosyjskiej) domu rodzinnego, w którym przestrzegano zasady towarzyskiego bojkotu Rosjan, spotykanej w domach polskich co najmniej od czasów ostatniego powstania4. Swoista Mackiewiczowska życzliwość dla carskiej Rosji nie ma (przynajmniej nie na pierwszym planie) podłoża sentymentalnego, lecz racjonalne. Bierze się mianowicie ze spostrzeżenia pewnej zależności myślowej, dostrzeganej przez pisarza u współczesnych, nie tylko Polaków.

Otóż rzecz w tym, że carska Rosja przez cały wiek XIX uchodziła za ostoję wstecznictwa, „żandarma Europy”, ciemiężyciela postępowej myśli. Istotnie, na miarę dziewiętnastowieczną taką właśnie rolę spełniała, przynajmniej do czasu gruntownej reformy wewnątrzustrojowej Aleksandra II. Jednak nawet po reformie opinia europejskiej publiczności o państwie carów nie zmieniła się, a to z uwagi na międzynarodowy wydźwięk rosyjskiego imperializmu (notabene postawy właściwej wszystkim mocarstwom drugiej połowy XIX w.) Automatyczne przeniesienie negatywnej oceny Rosji w wiek XX oznacza zgodę na konsekwencje myślowe, z punktu widzenia Mackiewicza nie do przyjęcia. Po pierwsze: uznawanie Cesarstwa Rosyjskiego za model państwa najdalej wstecznego i antywolnościowego oznacza przyzwolenie na pozytywną ocenę roli rewolucji bolszewickiej, przynajmniej w jej pierwszej, burzącej fazie. Z takiej bowiem perspektywy zniszczenie „najbardziej niehumanitarnej” formy ustrojowej musi być uznane za działanie godne pochwały. Jeżeli zaś, po drugie, przyjmie się pozytywną ocenę rewolucji, tym samym trzeba przyznać, że w wieku XX, to znaczy po przewrocie bolszewickim, myśl konserwatywna jest niemożliwym do utrzymania anachronizmem. Tak więc „postępowość”, przejawiana przez poklask dla rewolucyjnego zniszczenia „wstecznej” Rosji, jest myślową pułapką, zmuszającą do akceptacji dwudziestowiecznego kolektywizmu i materializmu, niekoniecznie w jego najdalej posuniętej i zbrodniczej formie, jaką jest komunizm, ale chociażby w formule materialistycznej kultury masowej i skolektywizowanego „uśrednienia” społeczności demokratycznych. Dlatego w wieku XX „obrona Rosji” jest zarazem zdaniem Mackiewicza walką „za podobieństwo Boże dane człowiekowi” (by przywołać słowa Iwana Bunina, cytowane w jednym z ważniejszych tekstów publicystycznych Józefa Mackiewicza5). W zestawieniu z obliczem urządzeń świata dwudziestowiecznego (po pierwszej wojnie światowej i po rewolucji), najbardziej wsteczne mocarstwo Europy poprzedniego wieku wydaje się rajem wolności i pietyzmu dla duchowości człowieczej, nieraz paradoksalnie: właśnie dzięki swojemu cywilizacyjnemu zacofaniu:

Pamiętam, jak w roku 1911, gdy jako dziecko po raz pierwszy byłem we Francji, zwrócono mi uwagę: „Patrz! Dorożkarz na koźle czyta gazetę!”. Chłop rosyjski gazet nie czytał. Nie interesowało go zagadnienie, która drużyna zwycięży w footballu, i wiele innych zagadnień poruszanych w gazetach. W wolnych od zajęć chwilach interesowało go zagadnienie bardziej do rozmyślań dostępne: czy Bóg jest i gdzie leży prawda? Stąd owe przysłowiowe, rzekomo typowo rosyjskie bogo- i prawdoiskatielstwo, które znalazło też odbicie w literaturze. – W Ameryce Ernest Hemingway napisał książkę The Old Man and the Sea, za którą w roku 1954 otrzymał Nagrodę Nobla, gdzie czytamy, że stary człowiek, rybak, walcząc z oceanem i rybą, sam między niebem i wodą, myślami wciąż powraca do „Basseball”, do „American League” w zawodach z inną ligą sportową6.

Zacofanie, analfabetyzm jako zjawiska same w sobie negatywne i wydawałoby się takie, które koniecznie trzeba by usunąć, zdają się zatem niewadzącymi nikomu błahostkami, jeśli zestawić je z nowoczesnością, która oferuje karmiony wiarą w „postęp” materializm i powszechną edukację dla kultury masowej. Chorążym „postępu” jest zaś nowoczesna inteligencja, która formuje się i dochodzi do głosu wtedy, gdy nastaje schyłek epoki „zacofania”. Józef Mackiewicz jest przeto pisarzem antyinteligenckim, o ile przyjmiemy, że inteligencją jest ta część społeczeństwa, która zajmuje się głównie produkcją „postępowych” ideologii i tak zwanej opinii publicznej; tak jak przedstawia to, w prowadzonej półżartem salonowej dyspucie, malarz Maljuszyn:

Ale być dziś w opozycji do monarchii, do rządu, do żandarmów jest o wiele łatwiej niż do środowiska, w którym się przyszło obracać. […] jak się ma zaszczyt należeć do sfery tak zwanej inteligencji, to trzeba być świadomym obowiązków, jakie ona nakłada. […] Do inteligencji ma prawo należeć tylko ten, kto służy „postępowi”7.

Wyniesienie ponad wszystko tej inteligencji, z jej „opinią publiczną”, otwiera drogę do powszechnego materializmu do rezygnacji z myśli o prawach i sankcjach boskich w życiu społecznym i do uznawania ludzkich dążeń kolektywnych za rację najwyższą. To zaś umożliwia eksperymentatorskie próby urządzenia „raju ziemskiego”, wcielania w życie ideologii totalnych. Ich podstawą będzie zawsze „prawda ludzka”, koniunkturalna, krzykliwa i pozbawiona wątpliwości. Ich przeciwieństwem jest boska prawda, unosząca się ponad ludzkimi uzurpacjami, ponad ideologiczno-propagandowym wartościowaniem; symbolem jej istnienia jest u Mackiewicza obojętność dla spraw ludzkich i poza-moralność przyrody. Bliżej przyrody-znaku żyje człowiek „zacofany”, chłop wschodnioeuropejski, także rosyjski, dzięki cywilizacyjnemu zapóźnieniu nieskażony jeszcze pokusą zignorowania istnienia prawdy boskiej. To „zacofane” chłopstwo wschodnioeuropejskie, idące setkami przez karty Mackiewiczowskich powieści, jest przez pisarza traktowane jako ostatnia na tym świecie ludzka formacja, która zachowała żywe poczucie przemijalności i małej wagi człowieczych pomysłów w zestawieniu z obecnym w świecie pierwiastkiem boskiej, opokowej stateczności. Mackiewiczowski sentyment dla „zacofanego” wschodniego chłopstwa, równy Tołstojowskiemu, nie bierze się bynajmniej z przekonania o jakiejś organicznej inności ludzi we wschodniej Europie. Po prostu, pisarz-konserwatysta błogosławi wielowiekowe zacofanie Rosji, które opóźniło umysłową i duchową kolektywizację jednostki, długo nie dopuszczając do „postępowej” nowoczesności życia społecznego, której rozwój na Zachodzie datuje się już od rewolucji francuskiej. (Ona bowiem zakorzeniła wiarę w fetysz „opinii publicznej”, sprzeniewierzającą się boskości świata i życia).

„Zacofany” chłop zawsze jest u Mackiewicza przeciwstawiony inteligentowi – „postępowemu”, więc wynoszącemu to, co ludzkie, ponad to, co boskie, i z zasady podporządkowanemu kolektywowi. Tak jak w Karierowiczu główny bohater (choć właściwiej byłoby powiedzieć: główna postać; żaden bohater), Leszek, brnący od kłamstwa do kłamstwa, byle tylko wcielić się w coraz to nowe, zawsze fałszywe role, narzucane mu presją „opinii publicznej” (intensywność zjawiska porównywalna chyba tylko z Gombrowiczowską „gębą”), przeciwstawiony jest parze starców, analfabetów, żyjących pośród puszczy chłopskich filozofów-pustelników, którzy płaczą, usłyszawszy potwierdzenie wieści o zamordowaniu Cesarza (Mikołaja II)8. Starcy są uosobieniem harmonii, jaką życiu nadaje silne odczuwanie boskiego pierwiastka w świecie, wzmacniane stale bliskością przyrody-znaku. (Może nawet więcej niż znaku, bo często ma się wrażenie, że narrator Mackiewicza chętnie powtórzyłby za Marią Lebiadkiną z Biesów: „Bóg i przyroda to jedno”). Przeciwstawienie Leszka, tytułowego „karierowicza”, puszczańskim starcom przywodzi zaś na myśl opozycję Iwana i Zosimy z Braci Karamazow. Miał rację Czesław Miłosz, pisząc o Józefie Mackiewiczu jako najbardziej „rosyjskim” spośród polskich pisarzy9. Własnemu sentymentowi dla „zacofanego” chłopstwa nadaje Mackiewicz, by tak rzec, sankcję historyczną, w epopei kozackiej Kontra i w powieści Nie trzeba głośno mówić, gdzie pokazuje, że jedynie wschodnie narody chłopskie spontanicznie i bez baczenia na polityczne koniunktury wystąpiły zbrojnie przeciw bolszewizmowi w latach II wojny światowej, mimo że niektóre z tych społeczności były już poddane sowietyzacji od lat kilkudziesięciu.

Patrząc na Rosję, patrzy Mackiewicz na skondensowaną i zintensyfikowaną historię świata, od początku procesu deprawacji, aż do końca jakiegoś „złotego wieku”, którego ostatnim mgnieniem był wiek XIX. Początek końca zarysowuje się wtedy, gdy:

Poczęła podnosić głowę ta warstwa społeczeństwa, która poza granicami absolutnej monarchii skupiała się wokół demokracji parlamentarnej, a w Rosji reprezentowana była przez szerokie sfery tzw. inteligencji. Coraz więcej mówiono o znaczeniu „opinii publicznej”, o zastąpieniu dotychczasowych norm państwowych ideą interesu powszechnego.

– Nie prawo samo w sobie, choćby zawarowane najdalej idącą niezależnością sądów, ale: Salus populi – suprema lex esto! mówiono w salonach i na proszonych herbatkach. Bujnie rozkwitła prasa. Powstawały liczne ugrupowania i partie polityczne10.

Przedruk za: Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura, Łomianki 2009, s. 551–555.

1 Stójło – miejsce w zagrodzie, gdzie stoi bydło (Słownik języka polskiego, red. W. Niedźwiecki, A.A. Kryński, t. 6, Warszawa 1909, s. 440) [przyp. red.].

2 J. Mackiewicz, Lewa wolna, Londyn 1987, s. 408.

3 Zob. np. J. Malewski (W. Bolecki), Zmarł Józef Mackiewicz, „Puls” 1985, nr 26, s. 119.

4 Atmosferę takiego patriotycznego domu wileńskiego, w którym np. podarowanie malcowi drukowanej po rosyjsku książeczki było co najmniej nietaktem, ukazał pisarz w opowiadaniu Faux-pas ciotki Pafci z tomu Pod każdym niebem.

5 Zob. J. Mackiewicz: Okupacja – czy coś gorszego? O Ninie Karsov kontrrewolucyjnym piórem, „Wiadomości” 1970, nr 12-13, s. 5. Przedruk w: idem, B. Toporska, Droga Pani…, Londyn 1998, s. 235–247.

6 Idem, Zwycięstwo prowokacji, Londyn 1988, s. 45.

7 Idem, Sprawa pułkownika Miasojedowa, Londyn 1989, s. 142–143. Zob. idem, Karierowicz, s. 76–81.

8 J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji…, s. 48.

9 Ibidem.

10 J. Mackiewicz, Sprawa pułkownika Miasojedowa…, s. 65.

Grzegorz Łukomski
Idea krajowa – Wielkie Księstwo Litewskie
(fragment)

Postawie Mackiewicza przyświecała tzw. idea krajowa. Krajowość, „nazwa idiotyczna, służąca zazwyczaj do określenia mieszkańców krain egzotycznych” – sarkastycznie i nie bez racji zauważył Mackiewicz – niemniej sprecyzował w 1942 r. jej definicję następująco: „Jest to pomysł utworzenia pomiędzy dwoma wrogimi dla nas blokami, niemieckim i rosyjskim, takich organizacji państwowych albo takiego organizmu państwowego, który by mógł prowadzić wojnę na dwa fronty. To znaczy: obronić narody zamieszkałe pomiędzy Rosją i Niemcami, nie tylko przed każdym z tych wrogów pojedynczo, ale nawet w przypadku zaatakowania nas (»nas«, tzn. narody zamieszkałe jak wyżej) jednocześnie z zachodu i wschodu. – Oto cała mądrość”1. Dodał roztropnie, iż historia uczy nas, „że koalicja rosyjsko-niemiecka jest dla nas notorycznie zgubna”2.

Sięgnijmy na chwilę do genezy owej koncepcji ideowej. „Idea krajowa”, która koncepcyjnie ukształtowała się ostatecznie na początku XX w., zwłaszcza w pracach i publicystyce Michała Römera i Ludwika Abramowicza, a także kilku innych autorów, była reakcją społeczeństwa polskiego na dążenia emancypacyjne Litwinów i towarzyszącą im negację wszystkiego co polskie. Jaskrawy antypolonizm wywołał wśród Polaków poczucie zagrożenia. Negowanie tak podstawowych znaków kulturowych jak polskość bohaterów narodowych i twórców polskiej kultury budziło głębokie zaniepokojenie, drażniły wystąpienia działaczy litewskich na temat „litewskości” Adama Mickiewicza, Tadeusza Kościuszki, Ignacego Kraszewskiego etc. Źródła „krajowości” sięgały jednak głębiej, były wyrazem pewnego etosu kulturowego kształtowanego wśród szlachty polskiej kresów północno-wschodnich Rzeczypospolitej, patriotyzmu, poczucia polskości i specyficznej tożsamości uwarunkowanej przywiązaniem do miejsca. Taka postawa kształtowała się od schyłku Rzeczypospolitej Obojga Narodów i była reakcją na rozbiory i upadek państwa na przełomie XVIII i XIX w. Najdobitniej wyraził ją Mickiewicz w swojej inwokacji: „Litwo, ojczyzno moja” (Pan Tadeusz). Był to swoisty manifest polityczny tamtejszych Polaków. Z upływem czasu postawę taką zaczęto określać mianem: Gente Ruthenus, natione Polonus3.

„Idea krajowa”, jak twierdził Römer, to idea integracji i ułożenia swoistego modus vivendi społeczności byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego w zakresie politycznym, społecznym i ekonomicznym, natomiast w zakresie kulturalno-narodowym Polacy mieli pozostać Polakami, Litwini – Litwinami etc. Ideałem „krajowców” było odrębne państwo na kształt Wielkiego Księstwa Litewskiego. Römer mówił nawet o polsko-litewskim „obywatelstwie krajowym”, jako możliwej podstawie współpracy obu narodów. Myśl zbratania ludu litewskiego i polskiego „pierwiastka szlacheckiego”, choć naiwna politycznie i ahistoryczna, była wyrazem określonych realiów przełomu wieku XIX i XX, gdy – jak się wielu wydawało – załamaniu uległy nadzieje na odzyskanie niepodległości. Przed 1914 r. zaczęła się natomiast ewolucja ku koncepcji wyłącznie „krajowego społeczeństwa polskiego”, istniejącego obok litewskiego czy nawet białoruskiego (sic!), a w czasie pierwszej wojny światowej krajowcy skłaniali się ku koncepcji niepodległego państwa litewsko-białoruskiego. Idei tej sprzyjała wieloetniczność kresów wschodnich Rzeczypospolitej, a Józef Piłsudski wysunął ideę federacyjną polegającą na politycznej integracji ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów4. „Krajowość” w interpretacji Mackiewicza była bardzo udaną próbą całościowego zrozumienia kresów wschodnich i tej części Europy, a w konsekwencji doprowadziła także, prócz innych czynników, do zainteresowania problematyką sowietologiczną.

Tak więc specyficzne, intensywniejsze niż gdzie indziej, zainteresowania sowietologią wyrosły w Wilnie na gruncie jakże żywej jeszcze „idei krajowej”, a także myśli wschodniej jako takiej – przekonania, iż polski interes państwowy, polska racja stanu, nadal związane były z kresami wschodnimi, mimo faktu, iż traktat ryski (18 marca 1921 r.) przekreślił plany federacyjne Józefa Piłsudskiego, które w istotnym zakresie miały być spełnieniem polskich aspiracji na tym obszarze, powrotem do status quo ante5.

Przedruk za: G. Łukomski, Józef Mackiewicz (1902–1985). Intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, Łomianki 2019.

1 J. Mackiewicz, „Redaktor” Bohdan Mackiewicz, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1971, nr 20, s. 170–173; „Wiadomości” 1972, nr 43 (1334), s. 8.

2 Na temat współpracy niemiecko-rosyjskiej i niemiecko-bolszewickiej por.: G. Łukomski, Walka Rzeczypospolitej o kresy północno-wschodnie 1918–1920. Polityka i działania militarne, Poznań 1994, s. 44–50.

3 Łac. Pochodzeniem Rusin, narodowością Polak [przyp. red.].

4 Na temat „idei krajowej” i politycznych koncepcji związanych z tym obszarem por.: M. Römer, Stosunki etnograficzno-kulturalne na Litwie, Kraków, 1906; idem, Studium o odrodzeniu narodu litewskiego, Lwów 1908; L. Wasilewski, Litwa i ludy, Kraków, 1907; idem, Litwa i Białoruś. Przeszłość – teraźniejszość – tendencje rozwojowe, Kraków 1912; Z. Solak, Między Polską a Litwą. Życie i działalność Michała Römera 1880–1920, Kraków 2004, passim; Z.S. Siemaszko, Elementy historyczne w twórczości J. Mackiewicza, „Tydzień Polski” (Londyn) 1981, nr 4, tekst zamieszczony także w: Z.S. Siemaszko, Sprawy i troski 1956–2005, Lublin 2006, s. 29–35; G. Łukomski, Walka Rzeczypospolitej o kresy północno-wschodnie 1918–1920. Polityka i działania militarne, Poznań 1994, s. 25–36; J. Bardach, O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań 1988, s. 260–279 (rozdz. 3: Krajowcy, federaliści, inkorporacjoniści).

5 Łac. poprzedni stan rzeczy [przyp. red.].

Czesław Miłosz
Koniec Wielkiego Xięstwa (O Józefie Mackiewiczu)
(fragmenty)

Pruszyński, Iwaszkiewicz. A teraz nawiedza mnie zupełnie inny od nich człowiek i pisarz, Józef Mackiewicz. Przed wojną był współpracownikiem wileńskiego „Słowa”, którego redaktor, brat jego, Stanisław Mackiewicz, robił dużo szumu, działał artykułami, politykował, pojedynkował się (na szable), trafił za opozycyjność do obozu w Berezie Kartuskiej. Józef natomiast siedział gdzieś w redakcji i tyle o nim było wiadomo. Później wszystko się odwróciło. Stanisław w dziejach polskiego piśmiennictwa zostanie jako publicysta, Józef jako wybitny powieściopisarz.

Józef Mackiewicz wydał w 1938 r. Bunt rojstów. Były to jego reportaże z Wileńszczyzny, zebrane w podróżach autobusem i konnym wózkiem po drogach Białorusi. Kiedy teraz w Kalifornii myślę o tamtym kraju, wydaje mi się fascynujący, o rzadkim bogactwie poplątanych wątków narodowościowych, wyznaniowych, klasowych, tudzież bogactwa swojej historii. Tym bardziej umiem to ocenić, że czytałem coś niecoś o historii kolonii, na przykład wysp karaibskich. Egzotyka, palmy, tropikalne morze – i horror zupełnej historycznej pustki, chciwości, wyzysku, najwyżej kryminalna kronika białych awanturników i piratów. Wileńszczyzna międzywojenna, choć szara, między lasem sosnowym i rojstem, powinna była i swoją przeszłością, i teraźniejszością natchnąć wielu pisarzy. Cóż, kiedy ich nie było. Na pewno by się pojawili, okres dwudziestolecia po prostu za krótki. Poza tym istniały przeszkody. Piszący po polsku rośli w tradycjach szlacheckiego dworu i musieliby wyrwać się z tej zaklętej orbity, żeby szerszą rzeczywistość zobaczyć. Białorusini zapeklowani w swoim narodowościowym oporze nie zdobywali się jeszcze na nic poza poezją (Maksym Tank); wileńska grupa pisząca w jidysz, „Junge Wilno”, tego pokolenia i skłonności co „Żagary”, była poetycka. Wilno wydało wybitnego prozaika, Chaima Grade, kronikarza małych żydowskich miasteczek na Litwie i Białorusi, ale ten rozwinął się po wojnie, w Ameryce, tak jak Izaak Baszewis Singer.

Józef Mackiewicz w Buncie rojstów swoje reportaże układał z niezależnością i przekorą, które miały przyczynić mu później nieszczęść. Wykroczył poza zwykłą polską orbitę i zamiast dworem, zajął się prowincją „tutejszych”, czy w domu mówili po polsku czy białorusku, zwłaszcza zjawiskiem popularnych na tej prowincji sekt religijnych, równie niechętnych katolicyzmowi jak prawosławiu. Dużo też codzienności kraju przedostało się do książki. Podobna Wileńszczyzna ukazuje się w powieści Floriana Czarnyszewicza Chłopcy z Nowoszyszek, napisanej w Argentynie. Głównym jej tematem są starcia pomiędzy katolikami i prawosławnymi, w obrębie tej samej wioski, co oznaczało nie tyle opcję narodowościową polską albo białoruską, ile państwową, za Polską albo za Sowietami. Jak ostatecznie włączałaby się w ten galimatias Wileńszczyzna sekciarska, nigdy się nie dowiemy.

Józefa Mackiewicza za mojej wileńskiej młodości prawie wcale nie znałem. Mrukliwy, z tych, których trochę krzywy nos zagląda w kieliszek, w maciejówce, często w samodziale i długich butach, mógłby uchodzić za szaraczkowatego szlachcica prosto ze wsi. Lubił nocą popijać w wileńskich restauracjach, jak inny współpracownik „Słowa”, Jerzy Wyszomirski, ale w przeciwieństwie do niego literaturą się nie interesował. A już o poezji na pewno nie można było z nim gadać. Choć miał, zdaje się, duże oczytanie rodzaju wtedy u nas nierzadkiego: w literaturze rosyjskiej XIX w.

[…]

Józef Mackiewicz widział groby katyńskie i napisał, co zobaczył. Przypadkiem był też świadkiem, jak odbywało się mordowanie Żydów przez Niemców w Ponarach i też zostawił rzeczowy raport. I dopóki będzie istnieć polskie piśmiennictwo, te dwa zapisy grozy XX w. powinny być stale przypominane po to, żeby dostarczały miary wtedy, kiedy literatura zbytnio oddala się od rzeczywistości.

Mackiewicz był pisarzem realistą i w porównaniu z jego zaciekłością w odtwarzaniu „jak naprawdę było” inne odmiany realizmu ukazują swoją bladość albo fałsz. Obca mu była cała wysoka sofistykacja literackich dyskusji i nie zastanawiał się nad niemożliwym do przezwyciężenia dystansem pomiędzy rzeczywistością i słowami. Ani nad powszechnie zapowiadanym końcem powieści. Staroświecki z uporu, posługiwał się językiem jako narzędziem, nie pozwalając stylowi usamodzielnić się i wziąć górę nad piszącą ręką. Powieść była dla niego dalej „lustrem ustawionym na gościńcu” i dbał o absolutną wierność szczegółu.

Droga donikąd i Nie trzeba głośno mówić tworzą razem epos końca. Jest to koniec Wielkiego Xięstwa Litewskiego czy też jego resztek, tak jak dotrwały do 1939 r., koniec też Wilna jako miasta o ludności polskiej i żydowskiej. Innej niż ta powieść kroniki nie ma. Kolejno jest to obraz życia pod rządami sowieckimi od czerwca 1940 do czerwca 1941 r., czyli do ataku Niemiec na swego poprzedniego sojusznika, i niemieckimi. Ostatnie rozdziały drugiej powieści dają obraz Warszawy 1944 r., gdzie znalazł się wtedy sam Mackiewicz, uciekinier z Wilna.

Pisania Mackiewicza o wojnie są zupełnym wyjątkiem w obfitej polskiej literaturze na ten temat. Obowiązuje w niej wzór patriotyczny, walka Polaków z Niemcami. Mackiewicz na ten wzór pozostał mniej czy bardziej obojętny, w czym można się dopatrzyć jego własnej niechęci do obiegowych pojęć i wpływu wielonarodowościowego Wilna. Dwie zasadnicze postawy polskie ścierały się w tym stuleciu ze sobą: niepodległość Polski jako cel wszelkich walk i wysiłków i poświęcenie tej niepodległości w imię komunistycznego internacjonalizmu. Żadna z nich nie znajduje uznania u Mackiewicza, co więcej, odnosi się on do nich wrogo. Ci, którzy niepodległość odrzucili w imię komunizmu, jak w Wilnie Dembiński czy Jędrychowski, są dla niego nie tyle zdrajcami Polski, ile agentami państwa niosącego nieszczęście ludziom różnych narodów. Natomiast niepodległościowcy – stąd jego negatywna ocena AK – są zaślepieni swoim skoncentrowaniem się na walce z niemieckim zaborcą i nie zdają sobie sprawy z tego, że licząc na zwycięstwo zachodnich Aliantów, przygotowują zwycięstwo tych Aliantów sojusznika, czyli Rosji. Mackiewicz w swoich powieściach i swojej publicystyce występuje jako zwolennik antysowieckiego internacjonalizmu, czyli antykomunistycznej międzynarodówki. Stąd wynikają poważne konsekwencje, również artystyczne, bo jego postacie nie są podzielone według kryteriów narodowościowych. Wśród tych, które darzy sympatią, są Polacy, Litwini, Białorusini, Niemcy, biali Rosjanie, uwikłani w różne podziemne ruchy, potencjalni uczestnicy zbiorowego, międzynarodowego oporu wobec systemu.

[…]

Powieści Mackiewicza skłaniają do sceptycyzmu wobec literatury, bez ustanku przyrządzanej w coraz to innym sosie, w sosie obowiązującej w danym momencie mody, ideologii, polityki i tak dalej. Mają żywą narrację, zaciekawiają tak, że „nie można się oderwać”, czyli spełniają wszelkie warunki niezbędne wtedy, kiedy powieść zajmowała miejsce zajęte później przez film i telewizję. Zawsze chyba istniała literatura zawodowa i niezawodowa. Do Mackiewicza nikt nie chciał się przyznać i dlatego, że taki literacko zacofany, i dlatego, że okropny reakcjonista, ale czytali, aż im się uszy trzęsły. I moim zdaniem pobił swoich współzawodników piszących bardziej wyszukaną prozą. Pobił artystycznie. Można zastosować do nich powiedzenie sowieckiego żołnierzyka: Francuzy w szelkach, no wojnu proigrali (Francuzi w jedwabiach, ale wojnę przegrali). Jego proza jest zwarta, oszczędna, funkcjonalna, widzi się, co opisuje, a już specjalnie krajobraz jego okolic. Pośród znanych mi polskich literatów nikt tak nie pisał. Ale i Prus, i Żeromski byli w porównaniu z nim literatami zawodowymi. Szlachcic szaraczkowy, jak go nazwałem, z tych upartych, wzgardliwych, zaciekłych milczków, pisał na złość. Na złość całemu światu, który czarne nazywa białym i nie ma nikogo, kto by założył veto. I właśnie w tej pasji jest sekret jego stylu.

Przedruk za: „Kultura” (Paryż) 1989, nr 5, s. 103–104, 114–115, 120.

Czesław Miłosz
Głos wiernego czytelnika
(fragmenty)

Józef Mackiewicz był człowiekiem uparcie trzymającym się swego zdania, często wbrew zdaniu innych. W okresach, kiedy wymagane jest podporządkowanie się opinii zbiorowej, taki człowiek jest niewygodny i naraża się na liczne niebezpieczeństwa. Nigdy nie traktowałem poważnie pomówień o współpracę Mackiewicza z Niemcami hitlerowskimi. Te i podobnie nieprzychylne mu sądy jednak do niego przylgnęły i przeszkadzały w uznaniu jego zasług jako pisarza.

[…]

Co do oskarżeń Mackiewicza o kolaborację z Niemcami przez polskie podziemie to wiele mówiły mi nazwiska oskarżycieli. Na przykład: Fedorowicza i Ochockiego, działaczy Narodowej Demokracji, oczywiście wrogów idei „krajowości”, jaką wyznawał Mackiewicz. Jednym z oskarżycieli był też z ramienia AK mój kolega z Akademickiego Klubu Włóczęgów Lech Beynar, znany później w Polsce jako Paweł Jasienica. Moim zdaniem w ocenie powieści Mackiewicza Droga donikąd mylił się gruntownie, dopatrując się w niej braku patriotyzmu, w przeciwieństwie, jak powiadał, do Pana Tadeusza. Trudno o większy patriotyzm, tam właśnie na Wileńszczyźnie ugruntowany, niż Mackiewicza.

Wkrótce po zajęciu Wilna przez Niemców w gadzinowym „Gońcu” Mackiewicz opublikował fragmenty swojej powieści napisanej za sowieckiej okupacji, ale nie on jeden czuł wtedy krótkotrwałą ulgę po zakończeniu sowieckiego koszmaru, choć oczywiście popełnił błąd, drukując w „Gońcu”.

Mackiewicz był dla mnie przede wszystkim „naszym człowiekiem”, wilnianinem, patriotą naszych stron rodzinnych i ich obrońcą w swoich artykułach ogłaszanych w wileńskim „Słowie” swojego brata Stanisława Cata-Mackiewicza. Kiedy rozmawialiśmy w Warszawie w 1944 r., zrozumiałem, że nie wyczuwa nastrojów ulicy warszawskiej, bo mówił, że teraz, kiedy klęska Niemiec jest już pewna, należy robić wszystko, żeby uświadamiać ludziom niebezpieczeństwo grożące ze strony Sowietów. Podobno wydał wtedy parę numerów pisemka „Alarm” wspólnie ze swoją żoną Barbarą Toporską. Ale nam, kiedy wyśmialiśmy podobny pomysł, o tym nie powiedział. Gdyby więcej było takich zwolenników jakiejś ugody z Niemcami w ostatniej chwili, może by nie doszło do wybuchu powstania. Było już na to jednak za późno. W końcowych rozdziałach powieści Nie trzeba głośno mówić pokazuje Warszawę latem 1944 r. jako miasto zwariowane, heroicznie lekkomyślne i beztroskie.

Zawsze traktowałem Mackiewicza jako kolegę pisarza, któremu należy się szacunek za rzetelność jego prozy. Wychowany na wielkiej literaturze rosyjskiej, był obojętny na zmieniające się mody i najzupełniej „treściowy”, tzn. dążył do prawdy opisu i resztę uważał za środki. Główną jego cechą była prawdomówność posuwająca się do przekory i jeżeli jego brat był awanturnikiem głośnym, czyli Raptusiewiczem, Józef był awanturnikiem cichym – Rejentem Milczkiem. Jego umysł stale pracował na innej fali niż umysł jego otoczenia, wskutek czego ściągał do siebie wszelkie osy pomówień i oskarżeń jakby nasmarowany miodem. Jego powieść Droga donikąd powinna zawsze być na liście lektur szkolnych, bo nie ma w literaturze światowej przykładu takiej rozpaczy człowieka, który patrzy, jak rozpada się w jego kraju wszystko, co kochał i do czego był przyzwyczajony, a więc więzi przyjaźni i pokrewieństwa, szczerość, otwartość, szacunek dla tradycji, i zastępuje to wszystko gangrena przystosowania podyktowanego strachem przed więzieniem i deportacją. Wbrew posądzeniom Jasienicy jest to książka o miłości do zdeptanej ojczyzny.

Nie ma innego polskiego autora w XX w., który by tak utrwalił swoje nazwisko jako wierny powieściopisarz reportażysta. Opisał odkopywanie ciał w Katyniu, dokąd jeździł zresztą z przyzwolenia władz podziemnych. I jest to jedyny opis, nie mamy innego. Nie mamy też żadnego opisu, jak odbywało się mordowanie Żydów na podwileńskich Ponarach. W powieści Mackiewicza Nie trzeba głośno mówić jeden z bohaterów natrafia na tę scenę przypadkiem, jadąc leśną ścieżką na rowerze. Ta powieść to jakby dalszy ciąg Drogi donikąd, dzieło wyjątkowe w literaturze polskiej, bo opisuje wydarzenia drugiej wojny światowej na Litwie i Białorusi bez podziału na dobre i złe narodowości. Wśród bohaterów pozytywnych są zarówno Polacy, jak Niemcy, Litwini, Białorusini, Rosjanie. Mackiewicz nie ulega stereotypom, ale stara się pokazać całą złożoność ówczesnych wyborów. Na przykład na Białorusi istniały całe obszary kontrolowane przez miejscowych watażków, opierających się zarówno Niemcom, jak bolszewikom.

Muszę tu przyznać się do osobistych preferencji, jeżeli chodzi o prozę polską XX w. Wśród jej naczelnych dzieł umieściłbym świadectwo z łagru Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Inny świat, opowiadania Tadeusza Borowskiego o Oświęcimiu, rodzaj diariusza pióra Bohdana Korzeniewskiego Książki i ludzie – o Oświęcimiu i o pierwszych miesiącach pobytu w Polsce armii sowieckiej. Należą tu też dwie powieści Mackiewicza.

Polscy literaci i krytycy literaccy wysoko wynieśli Witolda Gombrowicza i Brunona Schulza jako okazowych pisarzy nowoczesnych. Nie mogli pogodzić się z wielbicielami prozy Mackiewicza, bo taka staroświecka. I rzeczywiście Mackiewiczowi daleko było do warszawskiej kawiarni i królującego w niej Gombrowicza. Można jednak uznać wybitność autora Ferdydurke i wybitność prozy troszczącej się tylko o wierność wobec szczegółu. […]

Starałem się, jak mogłem, kiedy mieszkałem w Berkeley, pomagać mu u wydawców amerykańskich i niemieckich. Świadczy o tym moja korespondencja z nim w latach 1965–1970. Niestety, korespondencja ta jest tak zawstydzająca dla niektórych postaci emigracji polskiej, że dotychczas jej nie ogłosiłem. Zorganizowano przeciwko Mackiewiczowi prawdziwą nagankę, czyli, jak mówiono na ziemiach polskich, nagonkę, uniemożliwiając ukazywanie się jego książek w przekładach na obce języki. Zaszczytnym wyjątkiem był Jerzy Giedroyc, który książki Mackiewicza wydawał po polsku i traktował go z należnym szacunkiem, ale i w Londynie redaktor „Wiadomości”, Grydzewski, nie poddał się powszechnej obsesji i Mackiewicza drukował.

Język był dla Mackiewicza narzędziem dokumentalisty, a także służył do przekazania jego filozofii politycznej. Związki dzieła z poglądami politycznymi autora są bardzo niejednoznaczne. Gdyby nie silne przekonanie Dostojewskiego o złowróżbnym odstępstwie inteligencji rosyjskiej od chrześcijaństwa i zbawieniu Rosji dzięki pobożnemu ludowi, nie mielibyśmy jego wielkich powieści. Bo jednak tezę Bachtina o polifonii powieści Dostojewskiego powinniśmy traktować ze szczyptą niedowierzania. Opcje powieściopisarza są jednak bardzo wyraźne.

Zaciekłość Józefa Mackiewicza może wielu razić, ale ona to prowadziła jego język prosto do zamierzonego celu. Z jego poglądami trudno niekiedy się zgadzać. W swoim idealizowaniu carskiej Rosji, nienawiści do bolszewików i przywiązaniu do literatury rosyjskiej XIX w. był najbardziej może podobny do „białych” Rosjan. Całą książkę Lewa wolna poświęcił atakowi na Piłsudskiego za to, że ten nie wspomógł carskich generałów w walce przeciwko bolszewikom i w ten sposób nie uratował Rosji, choć mógł. Ale przecież Piłsudski uważał, że carska Rosja byłaby dla Polski jeszcze niebezpieczniejsza niż Rosja sowiecka. Mackiewicza niechętny stosunek do działalności Armii Krajowej podczas drugiej wojny wpędził w okropne opały, bo zapytywał: co wy robicie, stawiając na Anglików i przekazując im wszelkie informacje o ruchach wojsk niemieckich, które oni zaraz przekazują Sowietom? Nie był w tym jednak logiczny, bo przecież rozumiał, że Niemcy są ogarnięte szaleństwem i że polska współpraca z nimi przeciwko Rosji jest niemożliwa. Ale przynajmniej zemścił się na Anglikach, pisząc Kontrę, czyli opis zbrodni popełnionej przez dowództwo angielskiej armii wydającej tysiące kozaków dońskich i innych obywateli Związku w ręce NKWD. Nie doczekał jednak pomnika, który ruszeni sumieniem Anglicy wystawili w Londynie ofiarom tej zbrodni.

Mackiewicz, zrządzeniem losu, był zawsze rzecznikiem spraw przegranych. Jego ideologia „krajowa”, czyli polsko-litewsko-białoruskiego państwa, była utopią. Jego świadectwo o zbrodni w Katyniu nie na wiele się przydało, skoro Zachód przez dziesiątki lat udawał, że wierzy w wersję rosyjską przypisującą zbrodnię katyńską Niemcom.

Jednakże dzięki pasji, z jaką głosił swoje poglądy, Mackiewicz dokonywał takich przekrojów, że ukazywały się sprawy i powiązania przez nikogo innego niedostrzegane. Istnieją jednak choroby zawodowe tego rodzaju co on tropicieli. Pod koniec życia Mackiewicz, przekonany o wszechpotędze komunizmu, dopatrywał się agenturalnej manipulacji nawet w polityce Watykanu czy w działalności KOR w Polsce. Ale rycerz z La Manchy też pomylił groźnych olbrzymów z wiatrakami.

Mackiewiczowi należy się poczesne miejsce w literaturze polskiej i pośmiertna kompensata za wszelkie pomówienia i skuteczne zabiegi odcinające mu drogę do zachodnich wydawców i do znośnego zarobku z honorariów. On i jego żona, Barbara Toporska, autorka inteligentnych esejów, żyli w nędzy. W jednym z listów do mnie Mackiewicz pisze, że w porównaniu z nim Gombrowiczowi żyło się nieźle. Sądzę, że widomym znakiem jego rehabilitacji będzie miejsce jemu należne w szkolnych i uniwersyteckich podręcznikach.

Przedruk za: „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6, s. 157–159.

Kazimierz Orłoś
Opowiadania Józefa Mackiewicza
(fragment)

Józef Mackiewicz pozostaje pisarzem nieznanym dla wielu ludzi w Polsce. Jego książek nie ma w księgarniach, jakby cenzura PRL-owska obowiązywała nadal w III Rzeczypospolitej, jak wiadomo, cenzury nie ma, ale splot różnych niekorzystnych okoliczności uniemożliwia druk książek Mackiewicza w kraju. Szerszym kręgom czytelników znane są, być może, spory i polemiki wokół pisarza dotyczące jego postawy w czasie wojny oraz wystąpienia po wojnie, w których negatywnie oceniał na przykład rolę AK na Wileńszczyźnie lub politykę wschodnią Kościoła. Chociażby z tego powodu, jak sądzę, warto odejść na chwilę od stereotypu Mackiewicz – pisarz kontrowersyjny, by skupić uwagę na jego prozie. Jako prozaik Mackiewicz jest mniej znany niż jako publicysta polityczny. Idąc dalej: jako prozaik znany jest przede wszystkim jako autor wielkich powieści – Lewej wolnej, Drogi donikąd, Nie trzeba głośno mówić. A przecież był także autorem opowiadań i nowel – mniej znanych lub zapomnianych zupełnie. Sądzę, że tym krótkim formom warto poświęcić uwagę właśnie dlatego, że nie dochodzą tam do głosu żadne polityczne pasje Mackiewicza.

Ważne to, ponieważ zdaje się czasem, że Mackiewicz – świadek historii i wielki przeciwnik komunizmu, przesłonił jakby Mackiewicza pisarza. Spór wokół jego postawy i poglądów usunął w cień fakt, że autor Kontry był przede wszystkim prozaikiem, a dopiero potem świadkiem zbrodni katyńskiej i publicystą politycznym. W bibliografii umieszczonej na końcu tomu Droga pani, wydanego w 1984 r. w Londynie przez „Kontrę”, jako pierwszą pozycję wymieniono „Tom nowel”, wydawnictwo „Słowo”, Wilno 1935, z dopiskiem w nawiasie: „Tytuł zapomniany, a data niepewna”. Istotnie data była inna – rok 1936, tytuł zaś tego zbioru sześciu opowiadań to 16-go między trzecią i siódmą. To był debiut prozatorski Józefa Mackiewicza. Dopiero dwa lata później ukazał się zbiór reportaży Bunt rojstów.

Po wojnie, w roku 1964, w Londynie ukazał się nakładem Polskiej Fundacji Kulturalnej tom Pod każdym niebem, zawierający siedem utworów. Do krótkich opowiadań można by zaliczyć jeszcze drukowane w pismach, a później zebrane w tomie Fakty, przyroda i ludzie (Londyn 1984) krótkie reportaże-wspomnienia z czasów wojny, okupacji sowieckiej i niemieckiej Wileńszczyzny, ucieczki Mackiewiczów na Zachód przed komunistycznym potopem w latach 1944–1945. To są teksty z pogranicza prozy i reportażu, w których często, jak w kroplach wody, zawarta jest synteza życia w kraju dotkniętym kataklizmem totalnej wojny i dwóch totalnych systemów. Sylwetki ludzi, których Mackiewicz wtedy spotykał. Opisy codzienności okupacyjnej, różnorodność ludzkich zachowań. Te „okruchy” świadczą moim zdaniem najdobitniej o wielkich możliwościach Mackiewicza jako nowelisty. Można by zastanawiać się jedynie, dlaczego później poświęcił się pisaniu wyłącznie długich powieści. Jakby nie doceniał swoich możliwości lub trochę lekceważył te „okruchy”.

Opowiadania Mackiewicza można wyliczyć na palcach. W zbiorze wydanym w roku 1936 jest ich sześć: Pieniądze, Ślizgawka, Pojedynek, Kuzyn z nieprzyjacielskich huzarów, Kiedy byłem głodny i 16-go między trzecią i siódmą. W tomie wydanym w Londynie w roku 1964 utworów jest siedem: Faux-pas ciotki Pafci, Ballada o nowym sterniku, Marceli Swat, Morderstwo nad rzeką Waką, Fotograf, Przyroda małego diabełka i Kamienica nad morzem.

Tom 16-go między trzecią i siódmą wydaje się dopiero zapowiedzią wielkich możliwości. To taki szkicownik zaledwie, w którym – naszkicowane kilkoma kreskami – znajdujemy postacie ludzi i kontury pejzażu. Ale opowiadania tu zebrane sygnalizują już tematy, którym Mackiewicz poświęci uwagę w przyszłości. W opowiadaniach Kuzyn z nieprzyjacielskich huzarów i Kiedy byłem głodny znajdziemy obraz wojny, którą autor Lewej wolnej sam przeżył w latach 1919 i 1920 jako żołnierz najpierw drużyny karabinów maszynowych, a potem ułan majora Dąbrowskiego. W pierwszym opisuje, jak trafił do niewoli litewskiej i jak spotkał, wśród przesłuchujących go oficerów, swego kuzyna – brata ciotecznego. To spotkanie uratowało, być może, narratora od rozstrzelania – został odprowadzony z powrotem do „brudnej izby po taborytach”. W drugim – narrator, również młody żołnierz, opisuje wędrówkę w poszukiwaniu macierzystego oddziału, który gdzieś się zawieruszył. Ten żołnierz jest stale głodny. Niewola, głód, poniewierka – żadnego patosu nie ma w tych opowiadaniach, żadnego poświęcenia, patriotycznej postawy, atmosfery „wojenki” czy „malowanych chłopców”. Znajdujemy to wszystko, co później będzie tłem powieści Mackiewicza: jest opis zachowań ludzi uwikłanych w wojnę, zwykłych ludzkich doznań. Ból, głód, strach. Ludzie wszystkich narodowości i wszystkich wyznań reagują w podobnych sytuacjach podobnie. I to interesuje Mackiewicza przede wszystkim. Od początku odrzuca to głębokie przekonanie wielu swoich rodaków, że Polacy są narodem lepszym, a na przykład Litwini – gorszym. W tym demonstrowaniu niechęci do postaw ultrapatriotycznych i dystansowaniu się od polcentryzmu jest konsekwentny od pierwszych opowiadań. W Ślizgawce Mackiewicz opisuje przyjaźń z małym Rosjaninem. Tej przyjaźni nie sprzyja atmosfera domu rodzinnego, niechętnego Rosji i Rosjanom jako zaborcom. Polskie dzieci nie powinny przyjaźnić się z rosyjskimi, dlatego ślizgawka okazuje się jedynym miejscem, gdzie znikają bariery i uprzedzenia. Mackiewicz, jako narrator, jest po stronie małych Rosjan. Wyraźnie wyżej stawia więzy międzyludzkie niż narodowe czy wyznaniowe. Jest ponad podziałami narzuconymi przez historię.

Opowiadania Pieniądze, Pojedynek i tytułowe 16-go między trzecią i siódmą wydały mi się bledsze. Ten typ opowiadań, występujących także w tomie Pod każdym niebem – opisujących zdarzenia z życia codziennego, w normalnych czasach i typowych sytuacjach, to jednak margines, jak mi się zdaje, twórczości Mackiewicza. Zapowiedzią jest natomiast język debiutanckiego tomu: niezwykle zwięzły. Autor posługuje się skrótami myślowymi, krótkimi zdaniami. Żadnych zawiłości, żadnych popisów stylistycznych. Od początku jako pisarz więcej ma do „opowiedzenia” niż do „powiedzenia”. Jego język jest precyzyjny i prosty.

W tomie Pod każdym niebem są już dojrzałe utwory. Zwracają uwagę dwie nowele: Ballada o nowym sterniku i Morderstwo nad rzeką Waką. W obu Mackiewicz opisuje historie niezwykłych i jakby z góry skazanych na klęskę miłości. Na małym statku o dumnej nazwie „Orzeł”, pływającym po Prypeci w latach trzydziestych, na krańcach Rzeczypospolitej, właściciel, Żyd imieniem Chaim, przyjmuje do pracy nowego sternika, chłopaka o imieniu Pietruk. Tak zaczyna się historia: ballada o niespodziewanej wzajemnej miłości nowego sternika i córki właściciela statku – pięknej Raji. Ci młodzi mają przeciwko sobie cały świat naokoło: i białoruskich chłopów, i Żydów z okolicznych miasteczek, i przerażonych rodziców dziewczyny. Na przekór i wbrew wszystkim ludziom nie kryją się ze swoimi uczuciami. W końcu przypadek rozdziela zakochanych – sternik pogrąża się w pijaństwie, a Raja na przystani w Pińsku wypytuje ludzi o Pietruka. Budzi kpiny i śmiech. I dopiero kiedy zaczyna płakać, ludzie milkną.

Trudno, oczywiście, w kilku słowach opisać urok tego opowiadania, napisanego powściągliwie, z umiarem, a jednocześnie jakby naładowanego podskórną namiętnością. Klimat, tło – wielka Prypeć rozlana szeroko – egzotyka Polesia, które Mackiewicz opisuje po mistrzowsku, stawiają Balladę o nowym sterniku w rzędzie najpiękniejszych nowel polskich.

Opowiadanie Morderstwo nad rzeką Waką jest również historią miłości z góry skazanej na klęskę. Bohaterem jest Antoni Bołtuszko – chłop z wileńskiej wioski, zdun z zawodu i złodziej z zamiłowania. Otóż Bołtuszko zadurzył się niespodziewanie w siostrze swojej żony – młodszej Monice. Tłem historii są lata wojny, okupacja sowiecka, później niemiecka. Z opowiadań sąsiadów, niechętnych złodziejowi, z obserwacji narratora, u którego Bołtuszko pracował jakiś czas jako stróż, poznajemy historię złodzieja-zduna. Już za okupacji niemieckiej, w lesie, niedaleko jego domu, znaleziono trupa młodej Żydówki. Mówiono, że to Bołtuszko zabił. Kiedy nagle okazało się, że chwali się na prawo i lewo złotem i kosztownościami – rozeszły się pogłoski, że zamordował bogatego uciekiniera z getta. A Błotuszko marzy, że pozwolą mu otworzyć sklep w Święcianach, w którym będzie sprzedawała Monika. Rzucił w tym czasie żonę – zupełnie stracił głowę dla dziewczyny, która – oczywiście – boi się go i unika. Antoni Bołtuszko morduje w końcu Monikę strzałem z pistoletu. Później i on ginie, osaczony w lesie przez litewskich policjantów.

Ciekawe, że Mackiewicz, który w swoich powieściach skupia uwagę na wielkich nieszczęściach, jakie niosą wojna, okupacja, komunizm – zwłaszcza komunizm niszczący więzy międzyludzkie i zniewalający wszystkich naokoło – w tym opowiadaniu jakby pominął to milczeniem. Interesuje go wyłącznie historia miłości wiejskiego złodzieja do prymitywnej, zapewne, dziewczyny. Taka historia mogła zdarzyć się „pod każdym niebem” – także pod niebem sowieckim.

W omawianym tomie jest jeszcze jedno znakomite opowiadanie Marceli Swat. Historia oficjalisty dworskiego – ekonoma, który w roku 1939 zamiast wyjechać z rodziną właściciela majątku, został na miejscu. Mieszkał z żoną i dziećmi na skraju lasu – na uboczu. Był człowiekiem z zewnątrz – pochodził z Galicji. Mimo to lubiany i szanowany przez wileńskich chłopów za uczciwość i życzliwy stosunek do ludzi. I znowu – jakby wbrew temu wszystkiemu, o czym Mackiewicz pisze w powieściach – w opowiadaniu Marceli Swat jest obraz dramatów ludzkich możliwych „pod każdym niebem”. Zaledwie zarysowanym tłem jest okupacja sowiecka: zniewolenie, przymus, strach. Ale tło jakby nie było istotne. Historia Marcelego Swata, oskarżonego przez miejscowego złodzieja o to, że zamordował swoją żonę, jest niezwykłym ludzkim dramatem.

Przedruk za: Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura, Łomianki 2009, s. 503–507.

Dariusz Rohnka
Z dziejów wielkiej kolaboracji
(fragmenty)

Mackiewicz opublikował na emigracji kilka powieści politycznych, przez czterdzieści lat uprawiał publicystykę, drukując przynajmniej w kilkunastu pismach i w kilku językach. Polemizował z polityką Sikorskiego i akowskiego podziemia, z polityką Piłsudskiego i sanacji, z polityką Kościoła i emigracji, z pacyfizmem i prosowietyzmem, z polrealizmem i koegzystencją. Oskarżał prawie wszystkich i prawie wszystkim się naraził. Przez czterdzieści lat Mackiewicz był największym inkwizytorem antykomunizmu, odbrązawiał pomniki i żywych ludzi, oświetlił niejedną tajemnicę, wydobył na powierzchnię nie jedną, ale wiele takich prawd, o których „nie trzeba głośno mówić”. Mackiewicz nie był ofiarą, ofiarą byli jego prześladowcy, a tzw. sprawa Józefa Mackiewicza nie była „nagonką” na kolaboranta, była „polowaniem” na prokuratora.

O wartości racji politycznych decyduje ich trwałość, a racje Mackiewicza, te, które sformułował podczas wojny, nie przestały być aktualne. Znalazły odbicie w całej emigracyjnej twórczości pisarza i nigdy nie zostały zakwestionowane w racjonalny sposób. Nie chcę przez to powiedzieć, że polityczna droga Mackiewicza uznana została za obowiązującą, a jedynie, że racje, którymi się kierował, nigdy nie przestały być uprawnione.

Chronologicznie biorąc, „sprawę Józefa Mackiewicza” rozpoczęli nie oskarżyciele pisarza, ale sam oskarżony. To Mackiewicz zaatakował, już w roku 1941, formułując krytykę pod adresem rządu Sikorskiego i całej polityki prosowieckiej w ogóle. Od tej daty, od sierpniowego artykułu w „Gońcu”, minęły jeszcze dwa lata, zanim to oskarżenie spotkało się z odpowiedzią.

[…]

Pod względem skuteczności Mackiewicz zdecydowanie górował nad swoimi wrogami. Jako nieformalny prokurator nie musiał odwoływać się do skomplikowanej procedury prawnej, wystarczyła mu maszyna do pisania i gazeta, w której mógł ogłaszać swoje teksty. Największą jednak przewagą Mackiewicza była siła jego politycznych argumentów. Dzięki niej triumfował, zdobywał uznanie i czytelników; przy jej udziale pogrążał swoich oskarżycieli. Znamienny jest ten brak w całej „sprawie Mackiewicza” merytorycznej polemiki z poglądami pisarza. Oskarżyciele nie bronili swoich poglądów politycznych, bronili jedynie swojego prawa do ferowania wyroków.

Ten przywilej, wygodny, choć kontrowersyjny, był też przedostatnim szańcem ich obrony. Piszę – przedostatnim, bo poza tym istniały jeszcze plotka, pomówienie, intryga i układy. W ciągu czterdziestu lat emigracji spotkało Mackiewicza wiele przykrości, ale w opinii wielu czytelników był najwybitniejszym prozaikiem polskim drugiej połowy XX w., był ponadto wyrazicielem najbardziej oczywistych, choć skrywanych politycznych prawd. Można wyróżnić zasadniczą intencję wszystkich wrogich wystąpień: odebranie pisarzowi prawa głosu w najważniejszych kwestiach politycznych. Przynajmniej dwukrotnie próbowano osiągnąć ten cel za pomocą formalnego albo prawie formalnego zakazu publikacji w prasie emigracyjnej. Obie próby zawiodły.

Przedruk za: D. Rohnka, „A ja przeciwnie…” Szkice o Józefie Mackiewiczu, Londyn 1997, s. 183–184.

Jacek Trznadel
Historia i wojna w prozie Mackiewicza
(fragmenty)

Nie wiem, czy Mackiewicz zaplanował z góry swoją suitę historyczną. Jej poszczególne części powstawały w innej niż ich chronologia historyczna kolejności. Ale w tych tomach została ukazana historia pierwszej połowy wieku XX na rubieżach Polski i tuż poza nimi. W tkance powieściowej i dziejach ludzkich zawarł pisarz przede wszystkim sprawę odniesień polsko-rosyjskich, dość dobitnie akcentując przemiany samej Rosji. Oczywiście, nie należy tych powieści Mackiewicza traktować jako kroniki historycznej. Rządzą się one własną logiką artystyczną. W Sprawie pułkownika Miasojedowa rzecz dzieje się od początku wieku, poprzez wybuch pierwszej wojny, do finału afery Miasojedowa w 1915 r. Akcja książki trwa jednak w skondensowanych epizodach aż do roku 1945. W Lewej wolnej tłem historycznym jest wojna polsko-bolszewicka w roku 1919–1920. Droga donikąd to upadek II Rzeczypospolitej i ponury obraz okupacji sowieckiej na Wileńszczyźnie, aż po wybuch wojny niemiecko-sowieckiej. Wreszcie epicka i wielowątkowa powieść Nie trzeba głośno mówić dzieje się podczas okupacji niemieckiej i wojny niemiecko-sowieckiej na rubieżach wschodnich. Kończy się ten tom epizodem okupacyjnej Warszawy i wybuchem powstania, a wreszcie wyzwoleniem kilku bohaterów z niemieckiego oflagu. Zaś akcja Kontry, dotycząca losu rosyjskich oddziałów walczących przy boku Wehrmachtu przeciw Armii Czerwonej, dzieje się tuż po zakończeniu wojny, we Włoszech i Austrii, wiosną 1945 r., jednak spojrzenie na bohaterów sięga tu daleko wstecz, do rewolucji bolszewickiej. Bohaterowie Kontry też częściowo przynależą do rubieży Rzeczypospolitej, są „ludźmi stamtąd”, oglądamy finał ich historycznych losów w czasie drugiej wojny.

Powieści Mackiewicza, ujrzane na tle wielkiej tradycji polskiego realizmu, od końca XIX w. aż po międzywojenne dwudziestolecie, ukazują swoją szczególną odrębność. Literatura polska nigdy nie zdobyła się na tak monumentalny cykl, poświęcony przenikaniu się spraw Polski i Rosji. Był przedtem w tej literaturze opis, ograniczony cenzurą, życia polskiego pod zaborami (Sienkiewicz, Prus, Orzeszkowa, Żeromski), starano się ukazać wysiłek ocalania polskiej tożsamości. W okresie modernizmu literatura zaczęła sięgać po problematykę powstańczą (powstanie styczniowe) i rewolucyjną (Żeromski, Daniłowski, Strug) jako mitów niepodległościowych.

[…]

Wyjazd Józefa Mackiewicza do Katynia pod koniec maja 1943 r. był aktem obywatelskiej odwagi! Podobnie postąpili dwaj znani pisarze: Ferdynand Goetel i Emil Skiwski, którzy udali się tam z delegacją 10 kwietnia 1943 r., choć ryzykowali chyba mniej. Ale i oni musieli uciekać z Polski przed sowiecką ręką, ich też oskarżano o kolaborację w związku z Katyniem. Jednak w sytuacji do dziś dokładnie niewyjaśnionego, wcześniejszego wyroku śmierci na Mackiewicza, wyjazd do Katynia i druk reportażu o Katyniu w niemieckim „Gońcu Codziennym”, w skomplikowanej sytuacji władz podziemnych, mógł ściągnąć na niego wykonanie wyroku. Istniała też agentura sowiecka. Później Mackiewicz nigdy nie przestał pisać o Katyniu.

Czesław Miłosz, jeden z niewielu pisarzy emigracyjnych mających pozytywny stosunek do Mackiewicza, zwięźle scharakteryzował ocenę jego powieści kresowych. Już w 1956 r., pisząc o Drodze donikąd, stwierdził: „książka Mackiewicza jest czymś nieskończenie wyższym niż świadectwa historyczno-polityczne”1. I po latach, o całej dylogii: „Droga donikąd i Nie trzeba głośno mówić tworzą razem epos końca. Jest to koniec Wielkiego Księstwa Litewskiego, czy też jego resztek, tak jak dotrwały do 1939 r., koniec też Wilna jako miasta o ludności polskiej i żydowskiej. Innej niż ta powieść kroniki nie ma”2 . I dodawał: „Pośród znanych mi polskich literatów nikt tak nie pisał. […] Mackiewicz był pisarzem realistą i w porównaniu z jego zaciekłością w odtwarzaniu, »jak naprawdę było«, inne odmiany realizmu ukazują swoją bladość albo fałsz”.

Mackiewicz uparcie trzymał się własnego stylu realizmu. Z okazji literackiej polemiki z Włodzimierzem Odojewskim wypowiedział zdanie, które odbieramy jako uzasadnienie jego poetyki: „jedynie prawda jest ciekawa”3. Trzymając się realizmu, Mackiewicz nie szedł zresztą łatwiejszą drogą. Ożywienie zużytych, zdawałoby się, form jest często trudniejsze niż tak zwane awangardyzowanie.

[…]

Kontra to znów wielkie, chronologicznie rozległe panneau4 historyczne, gdzie na przykładzie jednej kozackiej rodziny ukazany został opór i walka nierosyjskich narodowości przeciw sowieckim formom życia. Tylko Mackiewicz potrafił pokazać te sprawy poprzez mentalność ludzi zamieszkujących wielką Rosję. Autor prowadzi dzieje rodziny Kolcowów przez pierwszą wojnę i udział kozackich formacji w walce białej kontrrewolucji. Następnie, po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej, ukazuje spontaniczne formowanie się oddziałów pragnących walczyć z Armią Czerwoną, choćby przy boku Wehrmachtu. Pod koniec wojny przemarsz tych formacji i wycofywanie się ich na Zachód dokonywało się przede wszystkim przez obszar Polski. Jednak w tłumieniu powstania warszawskiego weźmie udział niesławna RONA5 Mieczysława Kamińskiego, a nie formująca się później ROA6 gen. Andrieja Własowa. Ale obok tych oddziałów na Zachód przemieszczała się także ludność cywilna opuszczanych chutorów i kołchozów. Tuż przed powstaniem, w Warszawie, Mackiewicz mógł obserwować bezładny potok tych cywilnych taborów w drodze na Zachód. Charakteryzuje ich, przekraczających most Poniatowskiego, jako uciekinierów z „ziem, dokąd sięgała i nie sięgała ongiś Rzeczpospolita Obojga Narodów”. W tym sensie ta antysowiecka „kontra” należy także i do historii Polski.

Symbolem końca tego liczącego „setki tysięcy ludzi” exodusu wojskowych i cywilnych staną się odrutowane wagony towarowe, w których Anglicy – wbrew konwencji haskiej i genewskiej – przekażą z terenu Austrii swoich jeńców Sowietom na rozstrzelania i łagry. Z całej rodziny Kolcowów ocaleje tylko i pozostanie na Zachodzie Mitia, kiedyś, jako chłopiec, uczeń białej szkoły kadetów. Będzie to także etap przegranej demokratycznego Zachodu w walce z komunizmem, moment szczytowej potęgi tego komunizmu.

[…]

Polska powieść historyczna została przez Mackiewicza odnowiona. Mackiewicz wprowadził nową problematykę, zaledwie dotkniętą w literaturze międzywojennego dwudziestolecia. To problematyka wojny z rewolucją bolszewicką i komunizmem w sowieckim wydaniu. Charakterystycznym tematem jest u Mackiewicza nakładanie się losów Rosjan i Polaków w reakcji na rewolucję. Proza Józefa Mackiewicza wciąż jeszcze jednak nie została umieszczona właściwie na mapie powojennych wydarzeń polskiej literatury. Zbyt długo była nieobecna nie tylko wśród czytelników, ale i historyków literatury. W PRL twórczość Mackiewicza była całkowicie nieobecna i potępiana przez najwyższych przedstawicieli partii. W przemówieniu na Wawelu, 23 listopada 1966 r., premier Józef Cyrankiewicz określił go mianem „nihilisty” oraz reprezentanta najbardziej „zaciekłych kół międzynarodowej reakcji”. Schematy peerelowskie miały silny żywot. Mówiło się w ostatnim czasie trochę o biografii Mackiewicza i jego poglądach i polemikach typu ideologiczno-politycznego. Prawie nie analizowano jednak stylu i znaczenia jego prozy. Ociągano się z przyznaniem mu wybitnego miejsca w polskiej literaturze. Symptomatyczny jest dla mnie ten Spis lektur dla studentów wrocławskiej polonistyki, obsadzonej przecież przez dobrych profesorów. W spisie lektur obowiązkowych nie ma ani jednej książki Józefa Mackiewicza, jedynie jako lekturę nieobowiązkową wpisano Drogę donikąd. A kogóż tam w tym spisie nie umieszczono!

Przedruk za: Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura, łomianki 2009, s. 589–610.

1 C. Miłosz, Proszę uszanować Wilnianina, „Kultura” (Paryż) 1955, nr 12, s. 133. Całość dostępna na stronie czasopisma: http://static.kulturaparyska.com, dostęp 5 XII 2020 r.

2 C. Miłosz, Rok myśliwego, Kraków 1991, s. 163.

3 J. Mackiewicz, Literatura kontra faktologia, „Kultura” (Paryż) 1973, nr 7–8, s. 182.

4 Fr. tablica [przyp. red.].

5 RONA (ros. Русская освободительная народная армия) – Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Ludowa – złożona z Rosjan kolaboracyjna formacja zbrojna w służbie niemieckiej, działała w czasie drugiej wojny światowej [przyp. red.].

6 ROA (ros. Русская освободительная армия) – Rosyjska Armia Wyzwoleńcza – rosyjska formacja zbrojna w służbie niemieckiej, utworzona 27 XII 1942 r. Od listopada 1944 r. była podporządkowana Komitetowi Wyzwolenia Narodów Rosji [przyp. red.].

Maria Zadencka
Józef Mackiewicz i zwycięstwo prowokacji
(fragmenty)

„Słowo” reprezentowało klasyczny konserwatyzm: z pesymistyczną wizją natury ludzkiej – którą trzeba cywilizować poprzez wykształcone przez wieki zasady, instytucje; oparty na światopoglądzie chrześcijańskim, tradycji rozumianej jako ciągłość dziedzictwa i antyrewolucjonizmie. Zasady te uzupełniało kilka specyficznych dla tamtego regionu cech, jak na przykład uwaga zwrócona na problemy narodowościowe i objawy nacjonalizmu – przeciw któremu „Słowo” występowało, asymilacji – usprawiedliwionej jedynie, gdy oznacza podniesienie na wyższy poziom kulturalny i cywilizacyjny – oraz regionalizmu – rozumianego jako dążenie do jak największej samodzielności historycznych regionów, decentralizacji i samorządów.

Środowisko „Słowa” miało duży wpływ na późniejsze poglądy Józefa Mackiewicza. W latach współpracy ze „Słowem” (1935–1939) nie brał jednak udziału w kształtowaniu ideowo-politycznego programu pisma, którego ideologami głównymi byli Stanisław Mackiewicz, Marian Zdziechowski, Władysław Studnicki, Stanisław Wańkowicz, Wincenty Lutosławski. Józef Mackiewicz był naczelnym reportażystą tego dziennika. Jego artykuły odcinały się od reszty charakterystyczną formą, osobistym tonem i wreszcie tematyką – prawie zawsze interwencyjną.

Mackiewicz był nieustannie w drodze, opisy jego podróży obecne były niemal w każdym reportażu. Opisy te były nie tylko tłem reportaży: funkcjonowały niejako same dla siebie, jako swoista nauka geografii i topografii dla czytelników, a reporterski trud pokonywania przestrzeni jednał czytelniczą sympatię. W reportażach objawiał się Mackiewicz jako wróg numer jeden biurokracji administracyjnej. Tropił oszustwa urzędnicze, najrozmaitsze przejawy złego czy głupiego funkcjonowania instytucji i indolencji władz. Były kampanie, które wygrywał, więc wiele osób zwracało się doń o pomoc, o obronę swych praw. Każdą sprawę, o której pisał, poznawał dokładnie, ze stanowiska każdej ze stron, opisywał logicznie, chronologicznie. Z reguły okazywało się, że winna w danym wypadku jest instytucja, władza. Ludzie, których bronił, reprezentowali stare, często niepisane prawa tych ziem, ignorowane, nierozumnie zwalczane przez nieznające warunków miejscowych władze. Tak było na przykład z rybakami z jeziora Narocz, którym poświęcił cały cykl artykułów, a którzy walczyli strajkiem o swe odwieczne prawo połowu na tym jeziorze odebrane im na rzecz dyrekcji lasów państwowych; tak było z ludnością Suchowoli, Święcian, Wołkowyska protestującą przeciw metodom lansowanym przez członków Związku Nauczycielstwa Polskiego. Obsadzanie stanowisk administracyjnych przez ludzi przypadkowych z aparatu państwowego, troszczących się bardziej o drogi swej kariery niż o dobro ziemi, o której decydowali, zaniedbanie gospodarcze kraju wileńskiego, drugoplanowe traktowanie lokalnych problemów przez centralę w Warszawie, prowincjonalność, miałkość i bieda, rozprzężenie miejscowych władz, nadużycia, bezkarność pewnych osób i pewnych instytucji – wszystko to składało się na obraz przytłaczający i ponury, związany u Mackiewicza przeważnie z przytaczaniem racji, ukazywaniem sprzeczności, cytowaniem protokołów, podstaw prawnych, przedstawianiem rachunkowości.

Ale opisywana rzeczywistość ma swą stronę jasną, nieomal idealną i chyba ważniejszą. Jest to świat przyrody: lasów, rojstów, dyrwanów1, jezior, zwierząt, ptaków je zamieszkujących, oraz ludzi – z tą przyrodą najbliżej związanych, wrośniętych od lat w ten krajobraz, znających go i rozumnych. Świat ten ma wymiar estetyczny: plastycznych opisów i poetycznych skojarzeń. I tu także Mackiewicz wykazuje olbrzymią wiedzę – mało dostępną dla laików, nabywaną normalnie latami doświadczeń czy zdobywaną wyjątkowo dzięki wyjątkowemu entuzjazmowi i darowi obserwacji. W tym świecie wszystko żyje wspólnym życiem: przyroda, ziemia – ludzie tworzą jakby obwód zamknięty, w którym wszystko wzajemnie się tłumaczy. Ale narrator jest właściwie z zewnątrz i łatwo przechodzi od rozpoetyzowanych opisów do języka konkretu, gdy okazuje się, że tętniąca życiem puszcza staje się terenem wyrębu – dającym państwu 250 tys. zł dochodu rocznie, z czego nie chce ono rezygnować na rzecz utworzenia parku narodowego… I tak na styku tych dwu sfer wyrasta cała problematyka wczesnych reportaży Mackiewicza: płynącego ze strony nowej, ignoranckiej administracji zagrożenia tego starego, tradycyjnego, związanego z przyrodą i krajobrazem, świata.

[…]

W roku 1957 w Instytucie Literackim w Paryżu ukazała się następna powieść – Kontra, której tematem są dzieje odrodzonego w czasie II wojny światowej kozackiego ruchu kontrrewolucyjnego, zakończonego tragicznie wydaniem przez aliantów kontrrewolucyjnych oddziałów – wraz z tysiącami uchodźców – władzom sowieckim. Mackiewicz był tym, który w atmosferze ogólnie panującej wówczas na Zachodzie prosowieckiej propagandy poruszył tę sprawę po raz pierwszy w prasie polskiej. Pisał na ten temat wielokrotnie. Pierwsze z artykułów opublikował we „Lwowie i Wilnie”, następne – w londyńskich „Wiadomościach”. Zbierane i skrupulatnie opisywane fakty znane mu były z rozmaitych źródeł: opowiadań ocalałych Kozaków i Azjatów spotykanych w czasie pobytu w Rzymie, własnych podróży-rekonesansów do tragicznych miejsc, studiów nad dokumentami dotyczącymi tych wydarzeń.

Powieść ta układa się w wielkie oskarżenie Zachodu, ilustrację załamania się jego kultury i porzucenia szacunku dla człowieka i jego praw. Jest przykładem typowego dla Mackiewicza zafascynowania tematem, objawiającego się wielokrotnymi powrotami do spraw raz uznanych za ważne, istotne i ciekawe, powtórzeń, które świadczą o czymś więcej niż rutynowo-dziennikarskiej pogoni za sensacją.

Z podobnego zaintrygowania tematem wyrosła powieść Sprawa pułkownika Miasojedowa, wydana pięć lat po Kontrze (B. Świderski, Londyn 1962). Powstała z detektywistycznego nieomal kolekcjonowania faktów i dokumentów nagromadzonych wokół słynnej w czasie pierwszej wojny światowej sprawy szpiegowskiej, nazwanej przez Mackiewicza „rosyjską sprawą Dreyfusa, pod wieloma względami od tamtej ciekawszą”, oraz epilogu tej historii – losów żony straconego Miasojedowa. Pierwszą wzmiankę na ten temat opublikował Mackiewicz już 13 lat wcześniej. W drugiej części powieści, doprowadzonej do 1943 r., odnaleźć można wątek nawiązujący do własnej jego biografii – niesłusznego oskarżenia o zdradę, opartego na domniemaniu i pogłoskach z kawiarnianego świata okupowanego przez Niemców Wilna.

Sprawa pułkownika Miasojedowa, obejmująca swą fabułą przeszło pół wieku, ukazuje proces, jaki zaszedł w tym czasie w europejskich społeczeństwach: przejście od liberalizmu, zapewniającego jednostce maksimum indywidualnej wolności – do systemów opartych na woli zbiorowości, „kolektywnym myśleniu”, gdzie jednostka, jej zdanie, jej prawa przestają mieć jakiekolwiek znaczenie. Przestaje się liczyć prawo, będące dotąd gwarancją jednostkowych wolności; na jego miejsce wchodzą mechanizmy zbiorowych emocji, którym z natury dana jest siła niszczycielska zadawania cierpień i szerzenia zła.

Przedruk za: Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura, Łomianki 2009, s. 363–379.

1 Dyrwan (popr. dyrwanek, daw.) – rola nieuprawiana, ugór [przyp. red.].

Maria Zadencka
Wojna i polityka w prozie Józefa Mackiewicza
(fragmenty)

Proza Józefa Mackiewicza może być widziana jako opowieść o dwudziestowiecznej historii antagonizmu pomiędzy tymi zasadniczymi typami dyskursów w historii Europy, szczególnie Europy Wschodniej oraz Polski i historycznej Litwy. Zarówno w prozie, jak i publicystyce Mackiewicz stara się odbudować podstawy dla dyskursu filozoficzno-prawnego, korzeniami sięgającego czasów wojny formalnej i europejskiego systemu suwerennych państw o ustalonych wzajemnych relacjach i zrównoważonych siłach. Szacunek, jaki Mackiewicz żywi do wieku XIX, dotyczy tego właśnie porządku, który był w jego opinii jednym z najbardziej humanitarnych i racjonalnie uzasadnionych w historii Europy. Dlatego też – uważa – porządek ten wart jest odbudowania w zmienionym kształcie uwzględniającym państwowości Europy Środkowej i Wschodniej, które pomogłyby w utrzymaniu równowagi na kontynencie1. Jeśli Mackiewicz chwali wiek XIX za jego liberalizm, wolność, za możliwość leben und leben lassen2, to chodzi mu w pierwszym rzędzie o „oczyszczenie ciała społeczeństw” z rozmaitych objawów wewnętrznej przemocy, z „wojny wszystkich ze wszystkimi”. W ujęciu Mackiewicza, formalizm stosunków międzypaństwowych i instytucjonalny rytuał w wieku XIX był wspólny wszystkim państwom należącym do europejskiego systemu, także Rosji – stąd m.in. bierze się emfaza, z jaką Mackiewicz podkreśla nieustannie, że Rosja carska w sprawach istotnych nie różniła się od innych krajów Europy3.

Z gruntu odmienny i skierowany przeciw temu porządkowi historyczno-polityczny dyskurs wojny permanentnej jest dla Mackiewicza podstawowym zagrożeniem dla humanitarnego budowania jakiegokolwiek porządku międzypaństwowego i bezpiecznych relacji wewnątrz społeczeństw. Rosja sowiecka była dla niego tworem zbudowanym na zasadniczo odmiennym porządku widzenia świata niż państwo rosyjskie sprzed rewolucji4. Rosja sowiecka w gruncie rzeczy nie była państwem, jeśli jako państwo rozumieć suwerenne państwo terytorialne pozostające w systemie równych mu innych państw. Podobnie PRL nie była kontynuacją państwa polskiego tylko filią systemu komunistycznego, który w swej „walce o ostateczne zwycięstwo” używał form międzypaństwowego prawa do własnych celów.

Wielokrotnie podkreślano równoległość, z jaką Mackiewicz traktował komunizm i faszyzm, przy czym nacisk kładziono na opisanie zbrodniczości obu systemów. Warto jednak zwrócić uwagę także na fakt, że równoległość ta brała się stąd, że Mackiewicz widział je jako „podwójną transkrypcję” tego samego historyczno-politycznego dyskursu, relatywizującego prawdę i nastawionego teleologicznie, definiującego świat jako permanentną walkę.

„Dwóch ludzi opartych wzajem plecami”

Istotą idei krajowej w tej postaci, w jakiej prezentował ją Mackiewicz, było odbudowanie państwowości historycznej Litwy. Nie miało to być jednak Wielkie Księstwo Litewskie w jego historycznej postaci „z czasów Giedymina”. Mackiewicz mówi przede wszystkim o terytorium i granicach, potencjale ekonomicznym i obronnym oraz cnotach obywatelskich – a zatem o suwerennym państwie terytorialnym i takich jego cechach, jakie wykształciły się w Europie dopiero w ciągu wieku XVII i później. Przyjrzyjmy się, czym była idea krajowa dla Mackiewicza na samym początku, zanim znalazł się na emigracji i zanim nie zaczęła być w jego prozie krajobrazem: wielowarstwowym obrazem kraju, ludzi w nim żyjących oraz idei, które tam powstawały i rządziły. Na samym początku idea krajowa była dla Mackiewicza ideą strategiczną, porównywał ją do „historycznych sojuszów politycznych starych czy nowych”, „strategii państwowych” oraz do słynnego planu niemieckiego generała Schlieffena, który opracował strategię wojny Niemiec na dwa fronty przeciwko Francji i Rosji5.

Gdyby mnie ktoś prosił, żebym sformułował pogląd mój „w trzech słowach”, ująłbym go tak:

Jest to pomysł utworzenia pomiędzy dwoma wrogimi dla nas blokami, niemieckim i rosyjskim, takich organizacji państwowych, albo takiego organizmu państwowego, który by mógł prowadzić wojnę na dwa fronty. To znaczy obronić narody zamieszkałe pomiędzy Rosją a Niemcami, nie tylko przed każdym z tych wrogów pojedynczo, ale nawet w wypadku zaatakowania nas („nas”, to znaczy narody zamieszkałe jak wyżej) jednocześnie z zachodu i wschodu. – Oto cała mądrość6.

Plan ten nawiązuje do „założeń politycznych Wielkiego Księcia Witolda”:

…obydwa państwa utworzyły wówczas związek, który upodobnić można do dwóch ludzi opartych wzajem plecami, a zwróconych twarzami w przeciwległe strony.

Wielkie Księstwo Litewskie i Koronę przedstawia Mackiewicz zatem jako personam magnam7, jedną z twarzą zwróconą na wschód, drugą – na zachód, całkiem zgodnie z alegorycznym wzorem wywodzącym się z dyskursu kształtującego pojęcie wojny formalnej.

Tekst ten powstał w czasie wojny, nic dziwnego zatem, że strategiczne walory idei krajowej wysunięte zostały na plan pierwszy. Ważny jest jednak sam fakt, że „idea krajowa” Mackiewicza wyrastała z takiego obrazu. Była ona bowiem zasadniczym tematem prawie wszystkich jego powieści opowiadających o dziejach zniszczenia kraju: krajobrazu i ludzi oraz możliwości, jakie mogłaby dać ich rzeczywista symbioza, jeśli znalazłaby wyraz w politycznych ideach i czynach.

Przedruk za: „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty”, Rok 2002/2003, z. 5/6, s. 197–199.

1 Mackiewicz często angażował się w dyskusje dotyczące państw i narodów Europy Wschodniej. Poczynając od szczegółowych relacji z wojny sowiecko-fińskiej w redagowanej przez niego „Gazecie Codziennej” w latach 1939–1940, poprzez wypowiedzi na łamach prasy emigracji ukraińskiej, białoruskiej, rosyjskiej i bałtyckiej, po udział w zjazdach bałtyckich w Lüneburgu. Podczas polsko-niemieckich spotkań historyków „Lindenfelser Gespräche” deklarował w rubryce „narodowość”: „obywatel Europy Wschodniej”.

2 Niem. żyj i pozwól żyć [przyp. red.].

3 „[…] Rosja przedrewolucyjna, państwo (ustawowo nawet!) związane z wiarą w Boga, oparte na moralności chrześcijańskiej, wolności prywatnej, wolnej konkurencji, kapitalistycznej strukturze gospodarczej, indywidualności ludzkiej itd. – bardziej zbliżone było, powiedzmy, do Portugalii, położonej na zachodnim cyplu Europy Zachodniej, niż do dzisiejszego państwa Sowietów, jeżeli już o porównania chodzi” (J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji, Paryż 1983, s. 42).

4 „[…] Wydaje się, że można zaryzykować twierdzenie, że ZSSR jest więcej niż tylko zmianą dawnej Rosji, bo jest niejako jej – odwróceniem. I to pod każdym względem: polityczno-ustrojowym, gospodarczym, filozoficznym, obyczajowym, a najbardziej może – psychicznym. Zachowując zewnętrzne ramy imperium, zmieniono jego substancję wewnętrzną” (J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji…, s. 47).

5 J. Mackiewicz, Prawda w oczy nie kole, Londyn 2002 s. 9 (Dzieła, t. 17).

6 Ibidem, s. 8.

7 Persona magna (łac.) – wspaniała osoba [przyp. red.].

Jan Zieliński
Rekontra
(fragment)

– Kontra.

– Rekontra.

Józef Mackiewicz jest kontra komunistom, kontra Piłsudskiemu, kontra Watykanowi. Komuniści są kontra Mackiewiczowi; legioniści są kontra Mackiewiczowi; katolicy są kontra Mackiewiczowi.

– Rekontra – powiadam.

Sytuacja Mackiewicza ma dwa aspekty: polityczny i literacki. Na ogół pierwszy aspekt przesłania drugi. Mówi się, że Mackiewicz jest świetnym pisarzem, ale złym publicystą i złym politykiem. Ocenia się jego twórczość z politycznego punktu widzenia.

– Rekontra – powiadam.

Józef Mackiewicz jest – nie tylko moim zdaniem – jednym z najlepszych polskich prozaików. Z opinią tą trudno się niekiedy pogodzić tym, którzy czują się dotknięci, a nawet oburzeni głoszonymi przez niego poglądami. Z drugiej strony istnieje Światowe Koło Przyjaciół Twórczości Józefa Mackiewicza, a parę lat temu slawiści uniwersytetu stanu Kansas wysunęli jego kandydaturę do Literackiej Nagrody Nobla.

Józef Mackiewicz jest ponadto skrajnym antykomunistą. Jest nim tak konsekwentnie, że wszystkim, którzy nie są skrajnymi antykomunistami, zarzuca kolaborację z komunizmem. Mają mu to za złe komuniści, mają za złe ci, którym zarzuca kolaborację, a którzy nieraz sami uważają się za antykomunistów.

– Rekontra – powiadam. Nie tędy droga. Polityka i literatura leżą na różnych płaszczyznach. Trudno poważnie traktować krytyka, który odmawia literackiej wartości książce tylko dlatego, że nie zgadza się z poglądami politycznymi jej autora. Zaś werdykt: „świetny pisarz, kiepski polityk” ma sens tylko w języku potocznym. Historyk literatury może najwyżej zapytać, czy pisarz potrafił nadać trafny wyraz artystyczny swym przekonaniom. Najlepiej zaś, jeśli będzie starał się abstrahować od poglądów, a przyjrzy się technice. Jako motto mogą mu służyć słowa jednego z bohaterów Drogi donikąd:

Ja nie będę tu mówił o doktrynie bolszewickiej. Jest to temat bez dna. Ja mówię o technice bolszewickiej, bo tylko znajomość techniki może nam dać klucz do zahamowania ich maszyny1.

W dalszym wywodzie opierać się będę na materiale z trzech książek Józefa Mackiewicza, które stanowią zamknięty cykl tematyczny i które są chyba najdojrzalszą częścią dorobku tego pisarza. Pierwsza z nich, Droga donikąd (1955), dzieje się „w tym kraju” – jak pisze Mackiewicz – czyli w narodowym tyglu Polaków, Białorusinów, Litwinów i Żydów – podczas okupacji radzieckiej w latach 1940–1941. Druga, Kontra (1957), opisuje los Kozaków, którzy uciekli przed Armią Czerwoną, a po zakończeniu działań wojennych zostali przez Anglików wydani władzom radzieckim na terenie Austrii. Trzecia, Nie trzeba głośno mówić (1969), dzieje się znów „w tym kraju”, podczas okupacji niemieckiej w latach 1941–1945, a także w okolicznych stolicach, od Moskwy przez Warszawę po Berlin. Dotyczy między innymi operacji „Wachlarz”.

Przyjrzyjmy się przedmowom autora, które zawierają deklaracje jego poetyki.

W Drodze donikąd czytamy:

Poza powieściowymi osobami wszystko jest autentyczne w tej relacji. Ludzie, zwierzęta i rzeczy; zdarzenia, tajne dokumenty i daty; nazwy wsi; świt i zachód o czasie moskiewskim, linia przebiegająca rojstami, która dzieliła litewską i białoruską republiki sowieckie, a także kierunek każdej drogi. Autentyczne są nazwiska oficerów ludowego komisariatu bezpieczeństwa państwowego – NKGB2.

Z pozoru jest to poetyka dziewiętnastowiecznej powieści historycznej – fikcyjni bohaterowie romansu w otoczeniu autentycznych postaci historycznych. Ale żaden powieściopisarz historyczny nie mógłby z czystym sumieniem deklarować takiej wierności szczegółom, jak zapowiada Mackiewicz. Zresztą nie ma tu dystansu czasowego: w następnych zdaniach przedmowy autor zdradza, że pierwsze szkice do tej powieści pisał „w tamtym okresie”. A zatem nie powieść historyczna, tylko reportaż. Udramatyzowany reportaż. Trzeba tu przypomnieć, że przed wojną Józef Mackiewicz wydał tom reportaży Bunt rojstów. Można by pokusić się o wykazanie wspólnych wątków, a nawet sporadycznych wspólnych zdań Buntu rojstów i Drogi donikąd. Obie książki dzieli jednak parę lat i inna przynależność państwowa „tego kraju”. O ile Bunt rojstów był krytyką państwa polskiego, jego wielkomocarstwowych ambicji i przyziemnej codzienności, o tyle Droga donikąd jest opisem sytuacji jednostki (antykomunisty) w republice świeżo inkorporowanej do Związku Radzieckiego.

Jeśli pominąć komunizm, nadrzędny cel ataków – Mackiewicz godzi zawsze w aktualny autorytet moralny. Takim autorytetem cieszyło się – odzyskane po 123 latach – państwo polskie. W czasie okupacji niemieckiej – Podziemie. Po wojnie – Kościół katolicki. I oto Mackiewicz przed wojną oskarża państwo o wyzysk i błędną politykę wobec mniejszości. W czasie okupacji godzi w Armię Krajową, twierdząc, że pośrednio, via Londyn, pomaga ona Armii Czerwonej (wymiana informacji). Potem pisarz zarzuca zwycięskim aliantom, konkretnie Anglikom, zdradę Stanu Kozackiego. Po wojnie w kilku pracach atakuje Kościół katolicki i kardynała Wyszyńskiego za utrzymywanie kontaktów z władzami w Warszawie. Logicznym przedłużeniem tej postawy byłaby książka krytykująca kompromisowe posunięcia przywódców Solidarności – być może Mackiewicz właśnie coś takiego pisze.

Co tkwi u podłoża tego negatywnego stosunku do autorytetów? Przede wszystkim indywidualizm. Więcej: skrajny indywidualizm, odpowiednik skrajnego antykomunizmu. Jednostka przeciwstawiona masie. W jedynym chyba miejscu, gdzie Mackiewicz chwali za coś komunizm, czytamy:

Czy ilość zmienia się w jakość? Nauka marksizmu twierdzi, że tak. A bolszewicy budują na tej nauce swą praktykę. Oni wiedzą dużo takich rzeczy, które ukryte są dla oka jednostki. Wielką jest siła przyciągająca zbiorowiska3.

Trzeba tu zauważyć, że tak eksponowana rola jednostki zmienia wymowę deklaracji złożonej w przedmowie do Drogi donikąd. „Poza powieściowymi osobami wszystko jest autentyczne […]”. A więc najważniejsze jednostki, zwłaszcza osoba głównego bohatera, są nieautentyczne… Umyślnie wypaczam intencję autora, żeby pokazać niebezpieczeństwo, jakie kryje się w jego próbie pogodzenia jednostki z historią.

W Kontrze przedmowę zastępują rozważania o dwóch prawdach, umieszczone na samym początku książki. Pierwsza prawda „jest idealnie obojętna, bo idealnie obiektywna. Jest prawdą całkowitą, gdyż przyrodzoną”4. Druga prawda jest zaangażowana, zmienna, selektywna, stronnicza. Porównanie obu prawd wypada zdecydowanie na niekorzyść drugiej. Posłuchajmy:

O ile pierwsza z tych prawd jest milcząca, o tyle druga często bardzo – propagandowa. O ile pierwsza obojętna, o tyle druga namiętna. Wiedząc o tym, że nie jest jedną, tym bardziej okrzykuje się za jedyną, a przez to obowiązującą. I do pewnego stopnia ma rację, gdyż jest to prawda urzędowa, to znaczy zależna od urzędowego charakteru ustroju czy nastroju, w którym jest głoszona. W skrócie można by powiedzieć o niej, że jest prawdą koniunkturalnego interpretowania prawdy5.

Zdawać by się mogło, że po takim wstępie autor będzie usiłował przedstawić pierwszą prawdę. Nic błędniejszego. Pierwsza prawda jest tożsama z rzeczywistością, druga stanowi opis tej rzeczywistości. Do pierwszej zbliżyć się można w akcie kontemplacji, ale wyrazem kontemplacji jest milczenie. Literaturze pozostaje druga, „gorsza” prawda opisu, podająca się za prawdę rzeczywistości. Kontra jest tą drugą prawdą: propagandową, namiętną, wyinterpretowaną. Dostrzegam znamię wielkości w takim otwarciu książki: oto autor mami wizją pełnej prawdy, a równocześnie obnaża wszystkie ograniczenia swojej relacji.

Zaangażowanie prawdy nie oznacza tu jej zależności od kryteriów etycznych. W polemice z Witoldem Jedlickim Mackiewicz napisał w roku 1963:

Interesuje mnie właśnie celowość i użyteczność, a nie interesuje moralna ocena. Powiedziałem to zresztą na początku książki [chodzi o Zwycięstwo prowokacji – J.Z.], cytując: „Mamy za dużo ocen moralnych, za mało ocen faktów”6.

Relatywizm moralny daje Mackiewiczowi swobodę względem faktów, daje możność pisania bez uprzedzeń i bez hamulców w rodzaju „obrazy moralności”, „zdrady”, „szargania świętości”, „względów taktycznych”, „polskiej racji stanu”.

W przedmowie do powieści Nie trzeba głośno mówić autor raz jeszcze uzasadnia swą metodę mieszania postaci powieściowych z autentycznymi ludźmi i zdarzeniami. Twierdzi, że jest to sprawa konwencji, on zaś mieni się „zwolennikiem w twórczości literackiej swobody nieograniczonej”7. Swoboda ta wyraża się w powieściach Mackiewicza przede wszystkim zatarciem granic gatunkowych. Jeden z recenzentów Kontry, Michał K. Pawlikowski, zastanawiał się, czy jest to powieść, czy dokument historyczny, czy studium polityczne8. Do tych kwalifikatorów dorzucić jeszcze można: reportaż i epopeję.

Przedruk za: J. Zieliński, Rekontra i inne mackiewicziana, Lublin 2004, s. 7–11.

1 J. Mackiewicz, Droga donikąd, Londyn 1955, s. 196.

2 Ibidem, s. 6.

3 J. Mackiewicz, Kontra, Paryż 1957, s. 169.

4 Ibidem, s. 9.

5 Ibidem, s. 10.

6 „Kultura” 1963, nr 7–8, s. 231 (List do redakcji).

7 J. Mackiewicz, Nie trzeba głośno mówić, Paryż 1969, s. 9.

8 Zob. „Wiadomości’ 1957, nr 40 (601), s. 3.

Załączniki

Mackiewiczowie herbu Bożawola

Pietraszkiewiczowie

Matulaitisowie – Matulewiczowie

Polska północno-wschodnia w okresie międzywojennym: teren reporterskich podróży Józefa Mackiewicza

Źródło: www.polona.pl

Wykaz skrótów tytułów dzieł Józefa Mackiewicza

Br – J. Mackiewicz, Bunt rojstów, Londyn 2011.

Bzj – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 14: Bulbin z Jednosielca, Londyn 2001.

Dd – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 1: Droga donikąd, Londyn 1993.

Fpl – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 12: Fakty przyroda i ludzie, Londyn 1993.

Ka – J. Mackiewicz, Karierowicz, Londyn 2011.

Ko – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 3: Kontra, Londyn 1993.

Lw – J. Mackiewicz, Lewa wolna, Warszawa 1990.

Nt – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 8: Nie trzeba głośno mówić, Londyn 1993.

Nv – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 16: Nudis verbis, Londyn 2003.

Onz – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 18: Optymizm nie zastąpi nam Polski, Londyn 2005.

Ozs – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 15: Okna zatkane szmatami, Londyn 2002.

Pkn – J. Mackiewicz, Pod każdym niebem. Historie i zdarzenia, Londyn 1964.

Pw – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 17: Prawda w oczy nie kole, Londyn 2002.

Sp – J. Mackiewicz, Sprawa pułkownika Miasojedowa, Warszawa 1989.

Śzs – J. Mackiewicz, Ściągaczki z szuflady Pana Boga, Londyn 1989.

Tżw – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 25: Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania, Londyn 2015.

Wc – J. Mackiewicz, Dzieła, t. 9: W cieniu krzyża. Kabel Opatrzności, Londyn 1994.

Ww – J. Mackiewicz, Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Warszawa 1989.

Zp – J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji, Warszawa 1989.

Źródła ilustracji

Zdjęcia z archiwów córki pisarza Haliny Mackiewicz oraz siostrzeńca pisarza Kazimierza Orłosia.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.

Archiwum Emigracji Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Zbiory Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej.

Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu.

Zbiory Muzeum Polskiego w Rapperswilu.

Zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego.

Epaveldas.lt.

Polonika.pl

Domena publiczna.

Bibliografia

Podmiotowa

Książki

Mackiewicz J., 16-go między trzecią i siódmą, Wilno 1936.

Mackiewicz J., Bunt rojstów, Londyn 2011.

Mackiewicz J. [R. Lutosławski], Dno nieba, Warszawa 1957.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 1: Droga donikąd, Londyn 1993.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 3: Kontra, Londyn 1993.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 8: Nie trzeba głośno mówić, Londyn 1993.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 9: W cieniu krzyża. Kabel Opatrzności, Londyn 1994.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 12: Fakty przyroda i ludzie, Londyn 1993.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 14: Bulbin z Jednosielca, Londyn 2001.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 15: Okna zatkane szmatami, Londyn 2002.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 16: Nudis verbis, Londyn 2003.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 17: Prawda w oczy nie kole, Londyn 2002.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 18: Optymizm nie zastąpi nam Polski, Londyn 2005.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 22: Wieszać czy nie wieszać?, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 23: Szabla i pałka gumowa, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 24: Wielkie tabu i drobne fałszerstwa, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 25: Tajemnica żółtej willi i inne opowiadania, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Dzieła, t. 30: Gest rycerskiej tradycji, Londyn 1993.

Mackiewicz J., Karierowicz, Londyn 2011.

Mackiewicz J., Katyń – zbrodnia bez sądu i kary, zebrał i oprac. J. Trznadel, t. 1: Mordercy z lasu katyńskiego, Warszawa 1997.

Mackiewicz J., Lewa wolna, Warszawa 1990.

Mackiewicz J., Nudis verbis, Londyn 2017.

Mackiewicz J., Nudis verbis. Suplement, Londyn 2017.

Mackiewicz J., Pod każdym niebem. Historie i zdarzenia, Londyn 1964.

Mackiewicz J., [R. Lutosławski], Przez północ do tropików, Warszawa 1969.

Mackiewicz J., Sprawa pułkownika Miasojedowa, Warszawa 1989.

Mackiewicz J., Ściągaczki z szuflady Pana Boga, Warszawa 1989.

Mackiewicz J., Watykan w cieniu czerwonej gwiazdy, Warszawa 1989.

Mackiewicz J., Zwycięstwo prowokacji, Warszawa 1989.

Mackiewicz J., Toporska B., Dzieła, t. 11: Droga Pani…, Londyn 1998.

Mackiewicz J., Toporska B., Dzieła, t. 12: Listy do redaktorów „Wiadomości”, Londyn, 2018.

Mackiewicz J., Toporska B., Dzieła, t. 21: Listy do i od redakcji „Kultury”, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Toporska B., Jankowski P., Dzieła, t. 26: Listy, Londyn 2017.

Mackiewicz J., Toporska B., Sakowski J., Dzieła, t. 27: Listy, Londyn 2019.

Mackiewicz J., Toporska B., Chmielowiec M., Chmielowcowa I., Dzieła, t. 28: Listy, Londyn, 2019.

Mackiewicz S., Mackiewicz J., Wyszomirski J. Charkiewicz W. [Felicja Romanowska], Wileńska powieść kryminalna, Wilno 1933 (współczesne wydanie: wstępem i przyp. opatrzył W. Lewandowski, Londyn 1995).

Leczycki K., Mackiewicz J., Pan poseł i Julia, maszynopis w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswillu oraz w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, AIPN, 3031/1.

Artykuły, reportaże, szkice, recenzje

[ali], Z ostępów leśnych Białowieży, „Słowo”, 2 IX 1922.

aż, Ś.p. profesor Konstanty Janicki, „Słowo”, 8 XI 1932.

J.M., Czy wielka zagadka Wilna?, „Słowo”, 3 X 1935.

J.M., List żołnierza-kawalerzysty, „Dziennik Poznański”, 6 II 1921.

J.M., Na flankach kawalerii Gaja. 10 lat temu w 211 pułku ułanów, „Słowo”, 23 VIII 1930.

J.M., Słońce świeci nad granicą, „Słowo”, 18 VIII 1935.

(m.), Maior Dux Lituaniae, „Słowo”, 6 II 1930.

(m.), Zapytujemy prof. Herbaczewskiego, „Słowo” 1930, nr 196.

m, U źródeł Berezyny, „Słowo” 1929, nr 214.

m, U źródeł Berezyny… [w:] Bulbin z Jednosielca…, s. 178.

m. [J. Mackiewicz], Wielkie nieporozumienie, „Słowo” 1927, nr 257.

m., Kto zbadał puszcz litewskich…, „Słowo” 1929, nr 224.

m., U źródeł Berezyny, „Słowo” 1929, nr 214.

m., W sprawie Witolda i wywiad z ks. prałatem Sawickim, „Słowo” 1930, nr 22.

m., Wielkie Księstwo Litewskie, „Słowo” 1928.

Mackiewicz J., „Materia prima”, „Wiadomości” 1971, nr 46.

Mackiewicz J., „Redaktor” Bohdan Mackiewicz, „Wiadomości” 1971, nr 43.

Mackiewicz J., A Szwarce Bor, „Słowo” 1936, nr 201.

Mackiewicz J., Michał K. Pawlikowski [w:] J. Mackiewicz, B. Toporska, Droga pani…, Londyn 1998.

Mackiewicz J., Moja dyskusja z NKWD, „Goniec Codzienny” 1941, nr 6–9.

Mackiewicz J., Moje refleksje dyskusyjne, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Mój szwagier – szef G.P.U., „Wiadomości” 1964, nr 12.

Mackiewicz J., Na drodze wielkiego ześlizgu, „Wiadomości” 1977, nr 46.

Mackiewicz J., Nie było „pustych ładownic”, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1977, nr 41.

Mackiewicz J., Nie było „pustych ładownic”, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1977, nr 41.

Mackiewicz J., O książce „kontrowersyjnej”, „Wiadomości” 1969, nr 7 (rec. wspomnień A. Pragłowskiego Od Wiednia do Londynu, Londyn 1968).

Mackiewicz J., O Witoldzie Gombrowiczu. Ankieta, „Wiadomości” 1969, nr 40.

Mackiewicz J., Ostatnie dni Wielkiego Księstwa, „Kultura” 1960, nr 4.

Mackiewicz J., Ósme jury literackie w Londynie, „Ostatnie Wiadomości” (dodatek literacki, czasopismo wydawane w Mannheim, Niemcy) 1967, nr 8.

Mackiewicz J., Przeglądając albumy z wycinkami, czyli w sprawie osobistej, „Wiadomości” 1972, nr 27.

Mackiewicz J., Ptaki w klatce (aż), „Słowo” (Wilno) 1935, nr 21.

Mackiewicz J., Spotkania, „Lwów i Wilno” 1948, nr 86.

Mackiewicz J., Śmierć doktora Stanisława Kordzia [w:] idem, Szabla i pałka gumowa, Londyn 2015.

Mackiewicz J., Zabawy dzieci, „Lwów i Wilno” 1848, nr 75.

Mackiewicz J., Widziałem na własne oczy, „Goniec Codzienny” 1943, nr 577.

Mackiewicz J., [Dumny jestem, że mnie bolszewicy nie „zdradzili”]. List Józefa Mackiewicza, „Nowy Świat” (Nowy Jork) 1970.

Mackiewicz J., „Kto mi latarnię przywróci…”, „Słowo” 1939, nr 63.

Mackiewicz J., Jezioro Narocz odzyskało wolność, „Słowo” 1937, nr 13.

Mackiewicz J., Katastrofa pociągu motorowo-ekspresowego 505 na szlaku Kraków–Zakopane w dniu 26 września r.b., „Słowo” 1938, nr 271.

Mackiewicz J., List pasterski, „Wiadomości” 1969, nr 12 .

Mackiewicz J., Ludzie z głębszego podziemia, „Wiadomości” 1947, nr 26 (65).

Mackiewicz J., Na tematy „abstrakcyjne”, „Ostatnie Wiadomości” (dodatek tygodniowy, czasopismo wydawane w Mannheim, Niemcy) 1963, nr 7.

Mackiewicz J., Nasza strona medalu, „Wiadomości” (Londyn), 1956, nr 19.

Mackiewicz J., O pewnej, ostatniej próbie i o zastrzelony Bujnickim, „Kultura” 1954, nr 11.

Mackiewicz J., Obcokrajowcy…, „Gazeta Codzienna” 1940, nr 98.

Mackiewicz J., Przeżyliśmy upiorną rzeczywistość, „Goniec Codzienny” 1941, nr 2.

Mackiewicz J., Przyczynek do ponurych dziejów, „Wiadomości” 1952, nr 36–37 (336–337).

Mackiewicz J. , Spotkania w Lindenfels, „Wiadomości” 1970, nr 16.

Mackiewicz J., W drogę do Kalwarii, „Lwów i Wilno” 1948, nr 57.

Mackiewicz J., Na drodze Wielkiego Ześlizgu, „Wiadomości” 1977, nr 45–46.

Mackiewicz J., Wojna 1941, „Lwów i Wilno” 1947, nr 31.

Jak się uczyli współcześni pisarze polscy? Ankieta „Wiadomości”. J. Mackiewicz, „Wiadomości” (Londyn) 1949, nr 21.

Przedmiotowa

Monografie

„Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty”, rok 2002/2003, z. 5/6, https://www.bu.umk.pl/Archiwum_Emigracji/AE_5.pdf, dostęp 1 VIII 2020 r.

Bałżewska K., Przestrzenie totalitarnego zniewolenia. Doświadczenie wojny i okupacji w twórczości Józefa Mackiewicza, Warszawa 2020.

Bąkowski M., Votum separatum, Londyn 2000.

Bolecki W. (pseud. Jerzy Malewski), Jedynie prawda jest ciekawa. Szkice do portretów, Warszawa 1987.

Bolecki W., Ptasznik z Wilna. O Józefie Mackiewiczu (zarys monograficzny), wyd. 2 uzupełnione, poprawione i rozszerzone, Kraków 2007; wyd. 3, Kraków 2013.

Eberhardt G., Pisarz dla dorosłych. Opowieść o Józefie Mackiewiczu, Wrocław 2008, wyd. 3, znacznie poszerzone i uzupełnione, Warszawa 2013.

Fitas A., Model powieści Józefa Mackiewicza, Lublin 1996.

Fitas A., Patriota pejzażu. Studia i szkice do portretu Józefa Mackiewicza, Lublin 2019.

Fitas A., Tylko prawda jest ciekawa. O twórczości Józefa Mackiewicza, Kraków–Warszawa 2019.

Goćkowski J., „Lewa wolna” czyli „Nie trzeba głośno mówić”, Pułtusk 2008.

Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia”, red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Łomianki 2013.

Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura. Łomianki 2009.

Józef Mackiewicz. Życie, twórczość, nagroda, Warszawa 2002.

Lewandowski W., Józef Mackiewicz. Artyzm. Biografia. Recepcja, Londyn 2000.

Łukomski G, Józef Mackiewicz (1902–1985). Intelektualista u źródeł antykomunizmu ideowego, Łomianki 2019.

Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Rohnka D., „A ja przeciwnie…” Szkice o Józefie Mackiewiczu, Londyn 1997.

Zadencka M., Twórczość publicystyczna i powieściowa Józefa Mackiewicza. Próba monografii [praca magisterska w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswilu], Kraków 1986.

Zieliński J., Rekontra i inne mickiewicziana, Lublin 2004.

Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu z cyklu „Duchowe źródła nowej Europy”, Zamek Rapperswill, 26–28 września, red. N. Kozłowska, M. Ptasińska, Warszawa 2011.

Bibliografie, materiały archiwalne

Bąkowski M., Bibliografia [w:] J. Mackiewicz, Droga Pani…, Londyn 1998.

Bąkowski M., Wstęp do bibliografii, czyli Na początku było „Słowo” [w:] J. Mackiewicz, Nudis verbis, Londyn 2003.

Bąkowski M., Wstęp do bibliografii czyli O roli donosów policyjnych w badaniach literackich [w:] J. Mackiewicz, Nudis verbis, Londyn 2017.

Bąkowski M., Teksty rozproszone 1921–1944 [w:] J. Mackiewicz, Nudis verbis, Londyn 2017. Zawiera opis bibliograficzny ww. tekstów.

Bibliografię przedmiotową (prace o J. Mackiewiczu) zawiera książka A. Fitasa, Model powieści Józefa Mackiewicza, Lublin 1996 – prace opublikowane do roku 1996 oraz antologia Józef Mackiewicz i krytycy, Łomianki 2009 – publikacje z lat 1997–2009.

Archiwum Barbary i Józefa Mackiewiczów ze zbiorów Muzeum Polskiego w Rapperswilu, udostępnione za pośrednictwem IPN w Warszawie (Spuścizna po Józefie Mackiewiczu (1902–1985), m.in: maszynopis sztuki Pan poseł i Julia (AIPN 3031/1); Zadencka Maria, „Twórczość publicystyczna i powieściowa Józefa Mackiewicza. Próba monografii”, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. J. Błońskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Uwagi Barbary Toporskiej-Mackiewicz dot. pracy (AIPN, 3031/158); Dokumenty osobiste J.M. (AIPN, 3031/98); Korespondencja wpływająca rodzinna od córek Haliny i Idalii (AIPN, 3031/83), materiały dotyczące nagród literackich (AIPN, 3031/88); materiały dotyczące kandydatury do nagrody Nobla (AIPN, 3031/91); testamenty J.M. (AIPN 3031/96); wspomnienia pośmiertne o J.M. (AIPN, 3031/97); Albumy – zbiory fotografii (AIPN, 3031/195–197; 201–207).

Materiały do biografii, rozmowy, wspomnienia o pisarzu

Bajor A., Czarny Bór. Na skrzyżowaniu ludzkich losów. Na biograficzno-geograficznym szlaku Józefa Mackiewicza, „Magazyn Wileński” 2008, nr 7; http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2008/mm7/lip-12.htm, dostęp 20 IV 2020 r.

Bartyzel J., Stanisław i Józef Mackiewiczowie – litewscy szlachcice i polscy pisarze, Wrocław 2016.

Bogatko J., Pustelnik z Monachium, „Kurier Wnet” 2020, nr 68.

Czachowska J., Mackiewicz Józef [w:] Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 5, Warszawa 1997 oraz uzupełnienia w t. 10, Warszawa 2007.

Czachowska J., Zawiłe dzieje hasła Józefa Mackiewicza w słownikach IBL, „Teksty Drugie” 1996, nr 6.

Lewandowski W., Donosy na Józefa Mackiewicza, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2009, z. 1 (10).

Lewandowski W., Przyczynki do biografii Józefa Mackiewicza prośbami i pytaniami do Włodzimierza Boleckiego, autora „Ptasznika z Wilna”, przeplatane, „Teksty Drugie” 1991, nr 6 (12).

Maurer J., Dzień z Józefem Mackiewiczem, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Moje credo pisarskie… Prawda. Rozmowa z Józefem Mackiewiczem, „Libertas. Kwartalnik Społeczno-Polityczny” 1985, nr 2–3.

Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951–1952, t. 1, wstęp, wybór i oprac. W. Wasilewski, Warszawa 2017.

Siemaszko Z.S., Józef Mackiewicz. Listy, opracowania, wspomnienia, Lublin 2009.

Truchan B., Józef Mackiewicz w mej pamięci, Warszawa – Nowy Jork 1998.

Wujastyk S., J. Mackiewicz, „Archiwum emigracji. Studia, szkice, dokumenty”, 2002/2003, z. 5/6 [wspomnienie o rozmowie z J.M.]

Opracowania problemów szczegółowych w twórczości

Bajor A.A., „Krasnyj pomieszczik”. Na tropach bohaterów opowieści Józefa Mackiewicza, „Magazyn Wileński” 2006, nr 7–12; 2007, nr 1–4.

Bajor A.A., Popiszki… Tu mieszkał Oluczek cudownik, „Magazyn Wileński” 2003, nr 4; http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww4/bal12.htm, dostęp 12 IX 2020 r. 

Bajor A.A., Prorok z Popiszek: „Jestem taki sam człowiek, jak i wy…”, „Magazyn Wileński” 2003, nr 7; http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww7/Liep9.htm, dostęp 12 IX 2020 r.

Baliński S., Witaj kariero… Nowa książka Józefa Mackiewicza, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1956, nr 77.

Benedykt S. et al., W obronie prawdy historycznej. Głosy i opinie o książce „Lewa wolna”, Londyn 1966.

Bolecki W., Prawda historyczna, której zmienić się nie da [w:] idem, Widziałem wolność w Warszawie, Londyn 1989.

Brodziński B., „Lewa wolna” a zniewolone umysły, „Kontynenty” (Londyn) 1966, nr 88.

Bujnicki T., „Wileńska powieść kryminalna” Felicji Romanowskiej na tle gazetowych powieści kryminalnych w odcinkach „Słowa” i „Kuriera Wileńskiego”, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego”, seria „Scripta Humana”, t. 5: Kryminał. Między tradycją a nowatorstwem, red. M. Ruszczyńska et al., Zielona Góra 2016.

Chmielowiec M. [Michał Sambor], Nad „Karierowiczem”, „Wiadomości” (Londyn) 1958, nr 16.

Chmielowiec M. [Michał Sambor], Nasza sprawa, „Wiadomości” (Londyn) 1963, nr 10.

Chmielowiec M., „Piękno i smutek tych wszystkich rzeczy…”, „Wiadomości” 1966, nr 9.

Chomiński L., „Rojsty” [w:] J. Mackiewicz, Bunt rojstów, Londyn 2011.

Chosiński S., Wielki nieobecny, „Esensja. Słowo i Obraz” 2003, nr 8; https://esensja.pl/ksiazka/publicystyka/tekst.html?id=22574&strona=1#strony, dostęp 18 VII 2020 r.

Chosiński S., Trzy okupacje Józefa Mackiewicza (1939–1944). Ucieczka przed „wyzwoleniem” (po V 1944), „Esensja. Magazyn Kultury Popularnej” 2006, nr 2; https://esensja.pl/ksiazka/publicystyka/tekst.html?id=3006&strona=1#strony, dostęp 18 VII 2020 r.

Chudy W., Józefa Mackiewicza filozofia człowieka i polityki, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Danilewiczowa M., „Karierowicz” Józefa Mackiewicza, „Wiadomości” (Londyn) 1956, nr 10.

Fitas A., Avisacja, czyli ptaki Józefa Mackiewicza, „Teksty Drugie” 2018, nr 2.

Fiut A., Spotkanie z niepojętym (kilka uwag o „Drodze donikąd”), „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Giertych J., Nie o przerobienie komunizmu chodzi, „Opoka” (Londyn) 1973, nr 7.

Giertych J., O rzekomym kompromisie Kościoła z komunizmem, „Opoka” (Londyn) 1976, nr 12.

Graczyk R., Tomaszewska o Turowiczu i Mackiewiczu, https://wpolityce.pl/kultura/235441-tomaszewska-o-turowiczu-i-mackiewiczu, dostęp 14 VIII 2020 r.

Grynberg H., Wielka wojna małych ludzi, czyli musimy głośno mówić, „Wiadomości” (Londyn) 1969, nr 52.

Hlebowicz A. et al., Jeszcze o Józefie Mackiewiczu, „Więź” (1992) nr 1.

Hlebowicz P., Apel do miłośników twórczości Józefa Mackiewicza i działaczy opozycji antykomunistycznej, „Kurier Wnet” 2020, nr 68.

Horoszewicz M., Józefa Mackiewicza papofobia, „Więź” 1992, nr 6.

Janiak M., Zagadnienie i krytyka polrealizmu w twórczości Józefa Mackiewicza, „Dialogi Polityczne” 2008, z. 10.

Janta-Połczyński A., Listy do Redakcji. PEN Club a prawda (na marginesie zarzutów Józefa Mackiewicza), „Kultura” (Paryż) 1959, z. 11.

Jotkiałło H., Wspomnienia ludzkich losów, http://www.tygodnik.lt/201422/bliska4.html, dostęp 18 VII 2020 r.

Karbowska J., Z Mackiewiczem na ty, Warszawa 1999.

Kowalczyk A.S., Temat rosyjski [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Kowalczyk D., Czytaliście Mackiewicza?, „W Drodze” 2012, nr 4.

Kowalewski J., A coś ty złego ludziom zrobił Mackiewiczu, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1977, nr 69.

Kowalewski J. „W Rzymie twoja zguba”? (O nowej do głębi przejmującej książce Józefa Mackiewicza), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn) 1975, nr 227.

Kozieł J. Pisarz konsekwentny – o przedwojennych poglądach Józefa Mackiewicza, „Kultura Niezależna” 1990, nr 60.

Lawaty A., J. Mackiewicz, Gotthold Rhode i „niemiecki czytelnik”. Powinowactwo z wyboru i mielizny recepcji w Niemczech [w:] Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia”, red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Łomianki 2013.

Lewandowski W., Umysł religijnie nieobojętny. Józef Mackiewicz wobec religii, „Ethos” 2009, nr 3–4.

Lubelski J., Płaszcz Józefa Mackiewicza, „Teologia Polityczna co Miesiąc. Czasopismo Internetowe” 2015, nr 5; http://comiesiac.teologiapolityczna.pl/assets/Uploads/05-14-TP-Co-Miesiac-Jozef-Mackiewicz-9.pdf, dostęp 18 VII 2020 r.

Łobodowski J., Krzyż i czerwona gwiazda, „Wiadomości” (Londyn) 1975, nr 42.

Łobodowski J., Worek Judaszów. Mackiewicz niszczy poetów, „Wiadomości” (Londyn) 1972, nr 33.

Łukomski G., Józef Mackiewicz wobec systemu totalitarnego. Londyńska publicystyka prasowa Józefa Mackiewicza 1947–1955, „Zeszyty Historyczne Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie”, t. 11 (2010).

Maciąg, K., Józefa Mackiewicza „Droga donikąd” [w:] Dzieje najnowsze w literaturze polskiej. Szkice o współczesnej poezji i prozie, red. A. Buchała, Warszawa 2019.

Maciąg, K., Romantyczne konteksty twórczości Józefa Mackiewicza [w:] Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, red. M. Urbanowski, A. Waśko, Kraków 2020.

Mazur G., O Józefie Mackiewiczu – inaczej, „Więź” 1991, nr 6.

Mianowicz T., Dwie powieści Józefa Mackiewicza [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Mianowicz T., Józef Mackiewicz w Niemczech: pisarz jeszcze nie znany?, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Miłosz C., Głos wiernego czytelnika, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Miłosz C., Koniec Wielkiego Xięstwa (o Józefie Mackiewiczu), „Kultura” (Paryż) 1989, nr 5 (500).

Miłosz C., Proszę uszanować Wilnianina („Polacy z kresów”) „Kultura” (Paryż) 1955, nr 12.

Mirewicz J., Mackiewicz w cieniu Scattoliniego, „Przegląd Powszechny (Londyn) 1976, nr 1.

Mirewicz; J., „W cieniu krzyża” powieść fantastyczna z tezą, „Przegląd Powszechny” (Londyn) 1973, nr 10.

Mizak T., Niemcy w twórczości Józefa Mackiewicza, „Studenckie Zeszyty Naukowe Wydziału Politologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej” 2003, nr 4.

Morawski D., Korespondencja z Rzymu. Majaczenia na temat Krzyża i Czerwonej Gwiazdy, „Kultura” (Paryż) 1975, nr 12.

Morawski R., Katyń w niemieckiej propagandzie, „Pamięć.pl” 2013, nr 12.

Norwid T. [Tadeusz Jan Nowacki], Czy nie trzeba głośno mówić?, „Wiadomości” (Londyn) 1969, nr 36.

Nowak A., „Lewa wolna” albo o spiskach Piłsudskiego z Leninem [w:] Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu z cyklu „Duchowe źródła nowej Europy”, Zamek Rapperswil, 26–28 września 2006 r., red. N. Kozłowska, M. Ptasińska, Warszawa 2011.

Nowakowski M., Józef Mackiewicz – człowiek i pisarz osobny [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Orłoś K., Dzieje dwóch rodzin: Mackiewiczów z Litwy i Orłosiów z Ukrainy, Kraków 2015.

Orłoś K., Mackiewicz w złych rękach, „Plus Minus”, dodatek do „Rzeczypospolitej”, 27–28 IX 2008.

Orłoś K., Niezwykły pisarz [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Orłoś K., Opowiadania Józefa Mackiewicza, „Plus-Minus”, dodatek do „Rzeczypospolitej”, 6 III 1993 [w:] Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. M. Zybura, Łomianki 2009, s. 503–507.

Ostasz G., Nad fabułą „Drogi donikąd” Józefa Mackiewicza [w:] Literatura współczesna w edukacji polonistycznej, red. E. Mazur, t. 1: Analizy i (re)interpretacje, Rzeszów 2017.

Pawlikowski M.K., Droga do piekła, „Wiadomości” (Londyn) 1955, nr 32.

Pawlikowski M.K., „Kontra”, „Wiadomości” (Londyn) 1957, nr 40.

Pawlikowski M.K., Powieść o rosyjskim Dreyfusie, „Kultura” (Paryż) 1963, nr 4.

Pełczyński G., Józef Mackiewicz i sekty, „Porównania” 2012, t. 11.

Polechoński K., „Pisarz odpowiedzialny jest nie tylko za to, co pisze, ale i za to – co przemilcza”. Józef Mackiewicz w PEN-Clubie, „Arcana” 2006, nr 1.

Siemaszko Z.S., Kościół w krzywym zwierciadle, „Wiadomości” (Londyn) 1972, nr 32.

Siemaszko Z.S., Najwyższy czas mówić głośno, „Kultura” (Paryż) 1971, nr 1/2.

Reńca S., Nasz święty z Popiszek, „Opcja na Prawo” 2010, nr 3 (99); http://www.jozefmackiewicz.com/ojm081.html, dostęp 10 IX 2020 r.

Rhode G., Pomiędzy frontami w poszukiwaniu prawdy [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Pragier A., Lewa – zagrodzona, „Wiadomości” (Londyn) 1967, nr 11.

Pruszyński K., Książka o człowieku głębinowym, „Wiadomości Literackie” 1938, nr 9.

Skwarski R., Milczenie Boga, czyli agnostycyzm Józefa Mackiewicza, „W Drodze” 1995, nr 11 (267).

Sulikowski A., Józef Mackiewicz o Kościele katolickim [w:] Literatura utracona, poszukiwana czy odzyskana. Wokół problemów emigracji, red. Z. Andres, J. Wolski, Rzeszów 2003.

Tarnawski W., Dwie książki Józefa Mackiewicza, „Kultura” (Paryż) 1956, nr 4.

Taylor N., Józef Mackiewicz w dwu kontekstach: kresowiec i emigrant polityczny [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, red. M. Zybura, Warszawa 1990.

Taylor-Terlecka N., Józefa Mackiewicza wizja Wielkiego Księstwa Litewskiego 1922–1939 [w:] Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. T. Bujnicki, K. Stępnik, Lublin 2005.

Tomaszewska W., Sentire cum Ecclesia. Publicystyka Jerzego Turowicza i Józefa Mackiewicza wobec II Soboru Watykańskiego [w:] Stulecie urodzin Jerzego Turowicza, red. J. i A. Sulikowscy, Szczecin 2015.

Trznadel J., Prawa autorskie do Józefa Mackiewicza. Życie i rzeczywistość sądowa, „Arcana” 2006, nr 6 (72).

Urbanowski M., Całkiem inny Mackiewicz, „Dziennik”, 5 XII 2007.

Urbanowski M., Mackiewicz versus Skiwski? [w:] Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia”, red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Łomianki 2013.

Veser R., Znaki przestrzeni jako środki dyskursu ideologicznego w „Drodze donikąd”, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Zadencka M., Barbara i Józef Mackiewiczowie w Rapperswilu, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2008, nr 7.

Zadencka M., Idea krajowa w powieściach Józefa Mackiewicza [w:] Wilno literackie na styku kultur, red. T. Bujnicki, K. Zajas, Kraków 2007.

Zadencka M., Przedmowa [w:] J. Mackiewicz, Zwycięstwo prowokacji, Kraków 1985.

Zadencka M., Wojna i polityka w prozie Józefa Mackiewicza, „Archiwum Emigracji. Studia, szkice, dokumenty” 2002/2003, z. 5/6.

Zamorski K., Akcja K („Kostar”), „Puls” 1990, nr 44.

Zamorski K., Pożegnanie pisarza [w:] Spuścizna po Józefie Mackiewiczu. Materiały biograficzne dotyczące pisarza, kondolencje, wspomnienia pośmiertne, Muzeum Polskie w Rapperswilu, 1/1/114.

Zawodziński K.W., Metamorfozy powieści kryminalnej, „Tygodnik Ilustrowany” 1933, nr 17.

Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów, przedm. W. Anders, Londyn 1948.

Zbyszewski K., W długich butach po błocie, „Prosto z Mostu” 1938, nr 9.

Zbyszewski W.A., Nagroda Nobla, „Kultura” (Paryż) 1955, nr 10 (96).

Zieliński J. (j.z.), Pokłosie i powtórne żniwo, „Arka” 1985, nr 10.

Zmorski K., Autor pierwszej książki o Katyniu [w:] Nad twórczością Józefa Mackiewicza, Warszawa 1990.

Zybura M., Józef Mackiewicz jako świadek i monografista zbrodni katyńskiej w powojennych Niemczech [w:] Józef Mackiewicz (1902–1985). Świadek „krótkiego stulecia” (studia i materiały), red. K. Ruchniewicz, M. Zybura, Łomianki 2013.

Konteksty biografii i twórczości Józefa Mackiewicza

Buchowski K., Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku, Białystok 2006.

Dłużewska-Kańska Z., Kamiński Władysław [w:] Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964–1965.

Dzik J., Narodowe Muzeum Przyrodnicze; historia i marzenia, „Ewolucja” 2004, nr 2.

Cenckiewicz S., Gontarczyk P., Na granicy zdrady. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, „Biuletyn IPN” 2006, nr 3–4.

Grzymała-Siedlecki A., Patrjotyzm [w:] Świat i życie. Zarys współczesnej wiedzy i kultury, red. Z. Łempicki, t. 3, Lwów–Warszawa 1935.

Jaruzelski J., Stanisław Cat-Mackiewicz 1896–1966, Wilno–Londyn–Warszawa, Warszawa 1994.

Jaruzelski J., Stanisław Mackiewicz (Cat-Mackiewicz) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 19, Wrocław 1974.

Jurkiewicz J., Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905–1922, Poznań 1983.

Kania J., Adwokat Stanisław Ochocki (1907–1977) – szef sądownictwa wojskowego Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej, „Palestra” 2004, nr 49/7–8 (559–560).

Kieniewicz S., Römer (Romer) Michał [w:] Polski słownik biograficzny, t. 31, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańk–Łódź 1988–1989.

Korboński S., Polskie państwo podziemne. Przewodnik po Podziemiu z lat 1939–1945, Londyn 1974.

Korboński S., W imieniu Rzeczpospolitej („Biblioteka Kultury”), Paryż 1954.

Krajowość – tradycje zgody narodów w dobie nacjonalizmu. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej w Instytucie Historii UAM w Poznaniu (11–12 maja 1998), red. J. Jurkiewicz, Poznań 1999.

Lorentz S., Album wileńskie, Warszawa 1986.

Łukomski G., Walka o Wilno. Z dziejów samoobrony Litwy i Białorusi 1918–1919, Warszawa 1994.

Łukomski G., Wojna domowa. Z dziejów konfliktu polsko-litewskiego 1918–1920, Warszawa 1997.

Mackiewicz (Cat) S., Historia Polski od 11 listopada 1918 do 17 września 1939, Londyn 1992.

Mackiewicz (Cat) S., Myśl w obcęgach. Studja nad psychologją społeczeństwa sowietów, Warszawa 1931; wyd. następne: Poznań 1932, Poznań 1935.

Meysztowicz W., Gawędy o czasach i ludziach, Łomianki 2008.

Mianowicz T., Barbara Toporska – szkic do portretu [w:] Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu z cyklu „Duchowe źródła nowej Europy”, Zamek Rapperswil, 26–28 września 2006 r., red. N. Kozłowska, M. Ptasińska, Warszawa 2011.

Mianowicz T., Mówię czasami Polska, mówię czasami Wilno, „Rzeczpospolita”, 28 II 2008.

Mikułko A., Na pograniczu dziennikarstwa i literatury, „Środy Literackie. Kwartalnik” 1936, nr 5.

Miłosz C., Rok myśliwego, Kraków 1992.

Narušienė V., Józef Albin Herbaczewski. Pisarz polsko-litewski, Kraków 2007.

Nekanda-Trepka M., Ludwik Abramowicz-Niepokójczycki – redaktor „Przeglądu Wileńskiego” [w:] Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. T. Bujnicki, K. Stępnik, Lublin 2005.

Niemczykowa A., Stanisław z Jańcza Mackiewicz herbu Bożawola, pseudonim Cat. W rocznicę śmierci. „Najwyższy Czas” 2003, nr 7 (596).

Nowak J., Polska z oddali, Londyn 1988.

Nowy projekt litewski w sprawie Wilna, „Słowo” 1930, nr 119.

Odoj G., Pec A., Kapliczka i krzyż przydrożny jako miejsca znaczące, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2001, z. 5.

Pawłowski L.K., Konstanty Janicki, wybitny helmintolog polski, „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Zoologica et Anthropologica nr 3, „Universitatis Lodziensis”, Folia Zoologica et Anthropologica nr 3, Łódź 1984.

Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 1939–1945, t. 1–2, Gdańsk 1989.

Ponarski Z., Konfederacja Wielkiego Księstwa Litewskiego 1915–1916, „Białoruskie Zeszyty Historyczne” 1998, z. 10.

Pukszto A., Postawy wileńskich Polaków pod niemiecką okupacją w latach 1915–1918 [w:] Ostatni obywatele Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. T. Bujnicki, K. Stępnik, Lublin 2005.

Römer M., Dzienniki, t. 1–6, Warszawa 2017–2019.

Ronikier A., Pamiętniki 1939–1945, Kraków 2001.

Roszkowski W., Roztrzaskane lustro. Upadek cywilizacji zachodniej, Kraków 2019.

Siemaszko Z.A., Wileński „Goniec Codzienny”, „Zeszyty Historyczne” 1993, nr 106.

Skręt R., Franciszek Ksawery Pietraszkiewicz (1814–1887) [w:] Polski słownik biograficzny, t. 26, Wrocław 1981.

Strzembosz T., Saga o „Łupaszce” ppłk. Jerzym Dąmbrowskim 1889–1941, Warszawa 1996.

Tomczak A., Barbara Toporska (nota biograficzna) [w:] Zmagania z historią. Życie i twórczość Józefa Mackiewicza i Barbary Toporskiej. Materiały z konferencji w Muzeum Polskim w Rapperswilu z cyklu „Duchowe źródła nowej Europy”, Zamek Rapperswil, 26–28 września 2006 r., red. N. Kozłowska, M. Ptasińska, Warszawa 2011.

Tomkiewicz M., Zbrodnia w Ponarach 1941–1944, Warszawa 2008.

Walasek S., Edukacja w społeczeństwie wielokulturowym na przykładzie zaboru rosyjskiego na przełomie XIX i XX wieku, „Prace Naukowe. Pedagogika” 2003, z. 12.

Wojtacki M., „Słowo” Stanisława Cata-Mackiewicza, dziennik konserwatystów wileńskich w latach 1922–1939. Monografia pisma, Toruń 2009.

Zadencka M., Obrazy suwerenności w wyobraźni politycznej i literaturze polskiej XIX i XX wieku, Warszawa 2007.

Multimedia oraz źródła internetowe

Strony internetowe o Józefie Mackiewiczu:

http://www.jozefmackiewicz.com/

http://jedynieprawdajestciekawa.eu/index.html

http://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html (czytelnia dzieł J. Mackiewicza)

Spis artykułów Józefa Mackiewicza w londyńskich „Wiadomościach”:

http://rotmeister.szkolanawigatorow.pl/spis-artykuow-jozefa-mackiewicza-z-londynskich-wiadomosci

Dyskusja o Józefie Mackiewiczu w 35 rocznicę śmierci:

https://www.youtube.com/watch?v=zuDeSNipoTU

Filmy

Errata do biografii. Józef Mackiewicz, reż. G. Braun, rok prod. 2007, 25 min.

Jedynie prawda jest ciekawa, reż. R. Kaczmarek, scen. W. Bolecki, rok prod. 1996, 3 odcinki po ok. 46 min.

Indeks osób

Abramowicz Ludwik

Adamowicz Krystyna

Aleksy, patriarcha

Alighieri Dante

Allende Salvador

Ancerewicz Czesław

Anders Władysław

Andersen Hans Christian

Andres Zbigniew

Andruszkiewicz Zygmunt

Andrzejewski Jerzy

Arendt Hannah

Arystoteles

Bach Johann Sebastian

Bachtin Michaił

Bajor Alwida Antonina

Baliński Stanisław

Balzac Honoré de

Barańczak Stanisław

Bardach Juliusz

Bąkowski Michał

Beckett Samuel

Benedykt Stefan

Berling Zygmunt

Beseler Hans Hardwig von

Beynar Lech

Biegański Stanisław

Błok Aleksandr

Bocheński Aleksander

Bocheński Józef Maria

Bociański Ludwik

Bogatko Jan

Bogdanow Modest

Bolecki Włodzimierz (ps. Jerzy Malewski)

Borowoj Witalij

Borowski Tadeusz

Böll Heinrich

Brehm Alfred Emanuel

Breiter Emil

Brodziński Bohdan

Broniewski Władysław

Buchmann Anna

Buchowski Krzysztof

Bujnicki Tadeusz

Bujnicki Teodor

Bułak-Bałachowicz Stanisław

Bunin Iwan

Buonarotti Michał Anioł

Burdecki Feliks

Bürger Gottfried August

Byron George Gordon

Canova Antonio

Cenckiewicz Sławomir

Charkiewicz Walerian

Chaucer Geoffrey

Chmielowiec Michał

Chomiński Ludwik

Choromański Michał

Chosiński Sebastian

Chruszczow Nikita

Chudy Wojciech

Churchill Winston

Chwin Stefan

Ciołkoszowa Lidia

Cohn-Bendit Daniel

Cyrankiewicz Józef

Czachowska Jadwiga

Czapski Józef

Czarnyszewicz Florian

Czechow Anton

Czerniachowski Iwan

Czeżowski Tadeusz

Danilewiczowa Maria

Daniłowski Gustaw

Daukantas Teodoras

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Jerzy

Dąbrowski Władysław

Dedecius Karl

Dembiński Henryk

Denikin Anton

Dickens Charles

Dłużewska-Kańska Zofia

Dobrzański Jerzy

Donini Amrosio

Doroszewski Witold

Dostojewski Fiodor

Dowbor-Muśnicki Józef

Dusza Edward

Dutschke Rudi

Dürer Albrecht

Dzierżyński Feliks

Dzik Jerzy

Eberhardt Grzegorz

Engel Mieczysław

Fedorowicz Zygmunt

Féval Paul

Fiedler Arkady

Fitas Adam

Fiut Aleksander

Fleury Felicja

Friszke Andrzej

Fuller William C.

Gaj-Chan, zob. Gaj Gaja

Gaj Gaja (Gaj-Chan, właśc. Hajk Byżyszkian)

Galiński Adam

Gałczyński Konstanty Ildefons

Gawlina Józef

Gide André

Giedroyc Jerzy

Giertych Jędrzej

Goetel Ferdynand

Goethe Johann Wolfgang von

Gogh Vincent van

Gogol Mikołaj

Gombrowicz Witold

Gontarczyk Piotr

Gorki Maksim

Gorin Grigorij

Graczyk Roman

Grade Chaim

Grinberg Daniel

Grosz Wiktor

Grubiński Wacław

Grydzewski Mieczysław

Grynberg Henryk

Grzymała-Siedlecki Adam

Haller Józef

Haller Stanisław

Hartung Zygmunt

Hemar Marian

Hemingway Ernest

Herbaczewski Józef

Herbert Auberton

Herbert Zbigniew

Herling-Grudziński Gustaw

Hertz Zofia

Hertz Zygmunt

Himmler Heinrich

Hitler Adolf

Hlebowicz Adam

Hlebowicz Piotr

Homer

Horacy (właśc. Quintus Horatius Flaccus)

Horoszewicz Michał

Hymans Paul

Iłłakowiczówna Kazimiera

Iwaszkiewicz Jarosław

Jakubowski Waldemar

Jan XXIII (właśc. Angelo Giuseppe Roncalli)

Jan Paweł I (właśc. Albino Luciani)

Jan Paweł II (właśc. Karol Wojtyła)

Janiak Michał

Janicki Konstanty

Janik Joanna

Janion Maria

Jankowski Edmund

Jankowski Paweł

Janta-Połczyński Aleksander

Jaracz Stefan

Jarosiński Dariusz

Jaruzelski Jerzy

Jarzębski Jerzy

Jasienica Paweł (właśc. Leon Lech Beynar)

Jedlicki Witold

Jeleński Konstanty Aleksander

Jelizawieta Pietrowna (nauczycielka)

Jenne Beniamin Józef

Jędrychowski Stefan

Jotkiałło Halina

Jundziłł Zygmunt

Jurewicz Oktawiusz

Jurkiewicz Jan

Kaczmarek Robert

Kaden-Bandrowski Juliusz

Kamiński Mieczysław

Kamiński Stanisław

Kamiński Władysław

Kania Leszek

Kant Immanuel

Karbowska Jadwiga

Karol V

Karol Wielki

Karpiński Światopełk

Karsov Nina

Kästner Erich

Kieniewicz Stefan

Kisielewski Stefan (pseud. Kisiel)

Kittel Maja

Kliszko Zenon

Koch Erich

Kochanowski Jan

Kołakowski Leszek

Kołczak Aleksandr

Konarski Szymon

Konwicki Tadeusz

Kopferman, kierownik propagandy w Wilnie

Kopp Wiktor

Korboński Stefan

Korzeniowski Bohdan

Kosińska Agnieszka

Kossowska Stefania

Kossakowski Stanisław

Kostek-Biernacki Wacław

Kościałkowski (komendant Wilna)

Kościałkowski Stanisław

Kościuszko Tadeusz

Kotlarewski Eugeniusz

Kotlarow Władimir

Kowalczyk Andrzej Stanisław

Kowalczyk Dariusz

Kowalewski Janusz

Kozłowska Nina

Krasikow Anatolij

Krasnow Piotr

Kraszewski Ignacy

Krawiec Julian

Kruczkowski Leon

Krupowies Maria

Kryński A.A.

Krzeptowski Wacław

Krzyżanowski Aleksander

Krzyżanowski Julian

Kube Wilhelm

Kukiel Marian

Kuncewiczowa Maria

Kuroń Jacek

Kwiatkowski Eugeniusz

Lange Oskar

Lawaty Andreas

Leczycki Kazimierz

Lefebvre Marcel

Lenin Władimir

Leroux Gaston

Leśmian Boleslaw

Lewandowski Wacław

Limanowski Mieczysław

Lipiński Wacław

Lippi Filippo

Lochner Stefan

Lorentz Stanisław

Loyola Ignacy

Lozoraitis Stasys

Luboński Kazimierz

Luksemburg Róża

Lutosławski Roman Marian (pseud. Józef Roman)

Lutosławski Wincenty

Łempicki Zygmunt

Łobodowski Józef

Łopalewski Tadeusz

Łukasiewicz Jan

Łukomski Grzegorz

Mackiewicz Antoni

Mackiewicz Antonina z d. Kopańska

Mackiewicz Barbara

Mackiewicz Bohdan

Mackiewicz Bolesław

Mackiewicz Halina

Mackiewicz Józef passim

Mackiewicz Maria z d. Pietraszkiewicz

Mackiewicz (Cat) Stanisław

Majski Iwan

Makowiecki Andrzej Z.

Malewicz Kazimierz

Malewski Jerzy zob. Bolecki Włodzimierz

Mann Thomas

Mao Tse-tung zob. Mao Zedong

Mao Zedong

Marchlewski Julian

Marcuse Herbert

Markiewicz Henryk

Marks Karl

Maśliński Jerzy

Mattei Roberto de

Matulaitis Jurgis

Matulaitis Stasys

Matulaitis Stefania z d. Mackiewicz

Matulaitis Vincentas

Matulaitis Wilhelmina z d. Pietraszkiewicz

Matulewicz Alicja z d. Pomian

Matulewicz Jerzy zob. Matulaitis Jurgis

Matulewicz (Matulaitis) Jerzy, bł.

Maurer Jadwiga

Mayer Adalbert

Mayer Marianna

Mazur Grzegorz

Mehoffer Józef

Meysztowicz Walerian

Mianowicz Tomasz

Miasojedow Sergiusz

Miasojedowa-Szatkowska Klara

Miązek Bonifacy

Michnik Adam

Mickiewicz Adam

Mieroszewski Ludwik

Mijakowski Krzysztof

Mikołaj, książę

Mikołaj II

Mikołajczyk Stanisław

Mikułko Anatol

Milton John

Miłosz Czesław

Minkiewicz Janusz

Mirewicz Jerzy (właśc. Bronisław Wójcik)

Mitrochin Wasilij

Mizak Tomasz

Moczkodan Rafał

Montini Giovanni Battista

Morawski Dominik

Morawski Radosław

Morozow Pawlik

Moszyński Wiktor

Mościcki Ignacy

Mozart Wolfgang Amadeus

Nałkowska Zofia

Narušienė Vaiva

Nekanda-Trepka Maria

Niedźwiecki Władysław

Niemczykowa Aleksandra

Nietzsche Friedrich

Niezbrzycki Jerzy

Nikodem (Rotow), arcybiskup

Norwid Cyprian

Nowacki Tadeusz Jan

Nowak Andrzej

Nowak-Jeziorański Jan

Ochocki Stanisław

Odoj Grzegorz

Odojewski Włodzimierz

Odolska Wanda

Olechnowicz Franciszek

Ordonówna Hanka (właśc. Maria Anna Tyszkiewicz)

Orlemański Stanisław

Orłoś Henryk

Orłoś Kazimierz

Orłoś Seweryna z d. Mackiewicz

Orwell George

Orzeszkowa Eliza

Ossendowski Ferdynand

Osterwa Juliusz

Ott Karl

Ottaviani Alfredo

Pálfalvi Lajos

Panas Paweł

Panas Władysław

Papée Kazimierz

Paradowski Michał

Paweł VI (właśc. Giovanni Battista Montini) ; zob. też Montini Giovanni Battista

Pawlikowski Michał Kryspin

Pawłowski Leszek Kazimierz

Pec Andrzej

Pelczar Kazimierz

Pełczyński Grzegorz

Petrarca Francesco

Piasecki Sergiusz

Picasso Pablo

Pierzchnicki Adam

Pietraszkiewicz Adam

Pietraszkiewicz Franciszek Ksawery

Pietraszkiewicz Onufry

Pigoń Stanisław

Pilar Roman

Piłsudski Józef

Pius XI (właśc. Achilles Ratti)

Pius XII (właśc. Eugenio Pacelli)

Piwiński Leon

Plaut (właśc. Titus Maccius Plautus)

Plečkaitis Jeronimas

Pobóg-Malinowski Władysław

Poe Edgar Allan

Polakiewicz Karol

Polechoński Krzysztof

Pomian Alicja

Pomian Andrzej

Ponarski Zenowiusz

Popławski Włodzimierz

Pragier Adam

Pragłowski Aleksander

Princip Gavrilo

Proust Marcel

Prus Bolesław (właśc. Głowacki Aleksander)

Pruszyński Ksawery

Prystor Aleksander

Przyborowski Walery

Ptasińska Małgorzata

Puczetta Kazimierz

Pukszto Andrzej

Putrament Jerzy

Raczkiewicz Władysław

Raczyński Edward

Radziukiewicz Anna

Rahner Karl

Rembek Stanisław

Rembrandt (właśc. Rembrandt Harmensz van Rijn)

Reńca Sebastian

Rohnka Dariusz

Roland Romain

Romanowska Felicja

Romer Tadeusz

Ronikier Adam

Roosevelt Franklin Delano

Rosenberg Alfred

Roszkowski Wojciech

Rozdżestwieński Paweł

Rozwadowski Tadeusz

Römer Michał

Różewicz Tadeusz

Rubens Peter Paul

Rubin Władysław

Ruchniewicz Krzysztof

Rus Jadwiga

Ruszczyńska Marta

Rybicki Feliks

Rydel Lucjan

Sakowski Juliusz

Santi Rafael

Sapieha Adam

Savonarola Girolamo

Sawicki Stefan

Schlieffen Alfred von

Schopenhauer Arthur

Schulz Bruno

Séguier Monika

Shakespeare William

Shaw George Bernard

Shelley Percy Bysshe

Siemaszko Zbigniew Sebastian

Siemaszko Zdzisław Antoni

Sienkiewicz Henryk

Sikora Wojciech

Sikorski Władysław

Singer Isaac Bashevis

Skiwski Jan Emil

Skręt Rościsław

Slipyj Josyf

Sławiński Janusz

Smetona Antanas

Smoczyński Paweł J.

Solak Zbigniew

Solarz Ignacy

Songin Józef ks.

Stahl Zdzisław

Stalin Józef

Stankowska Wanda

Stanley Henry

Starewicz Artur

Stasiński Piotr

Stępnik Krzysztof

Stomma Stanisław

Stronkowska Wanda

Stroński Stanisław

Strug Andrzej

Strzembosz Tomasz

Studnicki Wacław

Studnicki Władysław

Sue Eugène

Sulikowska Joanna

Sulikowski Andrzej

Sym Igo

Syrewicz Konstanty

Szawiel Mariola

Szmaglewska Seweryna

Szołochow Michaił

Szubska Barbara

Szychowski Konstanty

Śmieja Florian

Świrkowski Romuald

Tank Maksym

Tarnawski Wit

Tatarzyński Witold

Taylor-Terlecka Nina

Terlecki Tymon

Thiers Adolphe

Tichon, patriarcha

Tisserant Eugène

Tołstoj Lew

Tomasz z Akwinu, św.

Tomaszewska Wiesława

Tomczak Anna

Tomkiewicz Monika

Toporska Barbara

Trocki Lew

Trościanko Wiktor

Trościanko Wiwa

Truchan Barbara

Trznadel Jacek

Tuchaczewski Michaił

Turowicz Jerzy

Tyrmand Leopold

Tyszkiewicz Jan Michał

Tyszkiewicz Michał Zygmunt

Urbanowski Maciej

Vincenz Andrzej

Voldemaras Augustinas

Walasek Stefania

Wańkowicz Melchior

Wańkowicz Stanisław

Wasilewski Antoni

Wasilewski Leon

Wasilewski Witold

Wat Aleksander

Werblan Andrzej

Werner Andrzej

Weygand Maxime

Węckowicz Romuald

Wielopolska Maria-Jehanne

Wieniewski Ignacy

Wierzyński Kazimierz

Wiktor Jan

Wiśniowiecki Jeremi

Wit-Święcicki Bolesław

Witold, książę

Witos Wincenty

Własow Andriej

Wojciechowski Stanisław

Wojtacki Maciej

Wolski Jan

Woroszylski Wiktor

Wrangel Piotr

Wroński Jerzy

Wróblewski Tadeusz

Wujastyk Stanisław

Wyspiański Stanisław

Wyszomirski Jerzy

Wyszyński Stefan

Zadencka Maria

Zahorska Stefania

Zajas Krzysztof

Zaleski August

Zamorska Urszula

Zamorski Kazimierz

Zawirowski Józef

Zawodny Janusz

Zawodziński Karol Wiktor

Zbyszewski Karol

Zbyszewski Wacław Alfred

Zdanowicz Aleksander

Zdziechowski Kazimierz

Zdziechowski Marian

Zgorzelski Czesław

Zieliński Jan

Zięba Andrzej A.

Zola Émile

Zybura Marek

Zwierzyński Aleksander

Żejmis Stanisław

Żeleński (Boy) Tadeusz

Żeligowski Lucjan

Żeromski Stefan

Żyłowska Antonina z d. Rodziewicz

Żyłowska Idalia

Żyłowska Wanda

Żyłowski Otto

Książka Kazimierza Maciąga jest monografią poświęconą życiu i twórczości Józefa Mackiewicza, pisarza, który zajmuje wyjątkowe miejsce w polskiej literaturze i w polskim myśleniu o historii i polityce. […] Książka jest szerokim, bogatym w fakty i interpretacje opracowaniem uwzględniającym większość problemów poruszanych w bogatej już literaturze o twórczości Mackiewicza. Maciąg porządkuje tę wiedzę w przejrzystej strukturze i przedstawia ją, uzupełniając o zbadane przez siebie problemy. Zaletą pracy jest jej wyraźny konsekwentny układ. Punkt ciężkości pracy leży w opisaniu i udokumentowaniu wyjątkowości pisarstwa Mackiewicza, które Maciąg wiąże m.in. z dyskusją warstwy autentyku z tradycyjnie rozumianymi gatunkami literackimi, wpływem literatury rosyjskiej oraz podejmowaniem tematów rzadko poruszanych w polskim pisarstwie.

(z recenzji prof. Marii Zadenckiej)

Monografia Kazimierza Maciąga z pewnością dobrze wpisuje się w cele serii „Literatura i Pamięć”, dla której została napisana. Poświęcona jest bowiem jednemu z najwybitniejszych pisarzy polskich XX w., którego dokonania – cytuję z programu serii – „nie miały szans na pełne zaistnienie w świadomości społecznej lub które w ramach polityki kulturalnej PRL były przesłaniane stereotypowymi, tendencyjnymi interpretacjami”, a zarazem napisana została w sposób na tyle przystępny i atrakcyjny, iż ma szansę trafić do „szerokiego grona czytelników”. […] Kazimierz Maciąg napisał bowiem bardzo udaną, solidną książkę popularnonaukową, która opowiada o bohaterze książki w sposób przystępny, acz zachowujący rygory dyskursu naukowego, a przy tym zwięzły, co nie było łatwe, zważywszy na niezwykłą biografię Mackiewicza, jego bardzo duży dorobek, a wreszcie dyskusje, jakie się wokół niego toczyły.

(z recenzji prof. dr. hab. Macieja Urbanowskiego)

Kazimierz Maciąg, dr hab., prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego w Instytucie Polonistyki i Dziennikarstwa. Prowadzi badania nad prozą XIX i XX w., m.in. nad nurtem realistycznym, twórczością Kraszewskiego, Prusa, Sienkiewicza, dwudziestowiecznych realistów oraz literaturą dokumentu osobistego i kreacją postaci artysty oraz autobiografizmem w literaturze. Autor monografii: W kręgu problematyki „pamiętników mówionych” i „Naczelnym u nas jest artystą”. O legendzie Fryderyka Chopina w literaturze polskiej, współredaktor monografii zbiorowych oraz kilkudziesięciu artykułów publikowanych m.in. w „Wieku XIX”, „Tematach i Kontekstach” i monografiach.