Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek, prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, prof. dr hab. Janusz Gruchała

Recenzenci

prof. dr hab. Wojciech Kaczmarek, prof. dr hab. Grażyna Halkiewicz-Sojak

Redakcja

Tomasz Chlewiński, Katarzyna Ziębik

Korekta

Katarzyna Ziębik

Projekt graficzny i projekt okładki

Elżbieta Waga-Krajewska

Skład

Iwona Kuśmirowska

Indeks osób

Katarzyna Ziębik

Druk i oprawa

TZG Zapolex Sp. z o.o.

ul. gen. Sowińskiego 2/4

87-100 Toruń

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, 2020

ISBN: 978-83-8229-939-7 (epub)

ISBN: 978-83-8229-940-3 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

www.ipn.poczytaj.pl

I Początki życia i twórczości

Dzieciństwo i młodość

Bohater tej książki należał do najwybitniejszych ludzi swojej epoki i powstało o nim wiele biografii. Nie jest łatwo napisać zarys życia Karola Wojtyły – Jana Pawła II z powodu ogromu nagromadzonej wiedzy i jego niezwykłej aktywności w wielu dziedzinach życia. W moim zarysie biograficznym zwrócę szczególną uwagę na jego związki z literaturą.

Najlepsze biografie bohatera tej książki (autorstwa Jacka Moskwy, Andrzeja Nowaka i Józefa Szczypki) rozpoczynają się efektownym porównaniem wzruszającego wydarzenia rodzinnego, jakim są narodziny dziecka, z wielkim czasem historii narodowej i powszechnej1. Czołowi biografowie mieli dużo racji – przecież dzień pojawienia się niemowlaka w rodzinie Wojtyłów na południowo-zachodnich krańcach Polski był również dniem świętowania największych sukcesów militarnych i politycznych Polski (ofensywa wojskowa na Ukrainie, zdobycie Kijowa) po ponad 200 latach kryzysu i niewoli. Z kolei jego chrzest 20 czerwca 1920 r. przypadł na okres odwrotu i porażek wojsk polskich i oddziałów sojuszników ukraińskich podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Pierwsze miesiące życia Karola Wojtyły już we wspólnocie Kościoła rzymskokatolickiego zbiegły się z triumfem odrodzonej Rzeczypospolitej w wojnie z Rosją sowiecką i z ocaleniem od totalitarnego komunizmu dużej części Europy – a nawet więcej, bo w tamtych czasach globalnej dominacji mocarstw europejskich (imperia kolonialne) oznaczało to uchronienie dużej części świata przed rewolucją nihilistyczną. Trochę inaczej postąpił George Weigel w najlepszej biografii obcojęzycznej papieża Polaka – również zastosował chwyt kompozycyjny kontrastowania, ale w Prologu zestawił konspiracyjny i z konieczności kameralny spektakl Teatru Rapsodycznego w Krakowie z sytuacją historyczną okupacji hitlerowskiej Polski; natomiast w następnych akapitach przedstawił spotkanie aktora owego spektaklu (w czerwcu 1979 r. już papieża Jana Pawła II) z mieszkańcami Krakowa, które było „największym zgromadzeniem w dotychczasowej historii Polski”2.

Nie trzeba być zdecydowanym zwolennikiem teorii streszczonej w sławnym powiedzeniu Goethego Wer den Dichter will verstehen, Muss in Dichters Lande gehen (Kto chce poznać poetę, musi pojechać do jego kraju), aby docenić znaczenie wpływu stron ojczystych i rodziny na formowanie się twórczej osobowości.

Dlatego opis życia przyszłego pisarza, świętego i duchowego przywódcy miliarda katolików (pod koniec pontyfikatu) warto rozpocząć od charakterystyki środowiska, w którym wyrastał i kształtował swoją osobowość w latach 1920–1938. Tym geograficznym i społeczno-kulturowym środowiskiem było powiatowe miasteczko Wadowice, położone na pograniczu Pogórza Śląskiego i Pogórza Wielickiego, nad rzeką Skawą, nieopodal Beskidu Małego, jednego z pasm karpackich. Prawa miejskie nadano Wadowicom przed 1327 r., w czasach niewoli narodowej należały one do zaboru austriackiego.

W końcu dwudziestolecia między wojnami światowymi, kiedy Karol Wojtyła uczył się w szkole średniej, miasteczko liczyło około 10 tys. mieszkańców – w tym społeczność żydowska szacowana na blisko 2 tys. osób. Przeważała ludność rzemieślnicza i kupiecka, wśród małych zakładów przemysłowych najbardziej znana była Małopolska Fabryka Opłatków i Andrutów, wytwarzająca oprócz opłatków cukierniczych, wafli i andrutów także hostie, komunikanty i opłatki wigilijne (białe i kolorowe).

W stolicy powiatu mieszkała duża grupa urzędników lokalnej administracji (władze powiatowe), w garnizonie zaś, gdzie stacjonował 12. Pułk Piechoty Ziemi Wadowickiej, przebywało sporo wojskowych. Pod koniec lat trzydziestych, kiedy młody Karol Wojtyła kończył naukę w Państwowym Gimnazjum Męskim im. Marcina Wadowity, w trzynastu wadowickich szkołach uczyło się 2800 uczniów. W placówkach tych znajdowało zatrudnienie wielu nauczycieli, a miejscową inteligencję uzupełniali lekarze, prawnicy, inżynierowie i księża.

W tym prowincjonalnym miasteczku uwagę współczesnego obserwatora zwraca intensywne funkcjonowanie dobrze zorganizowanych struktur społeczeństwa obywatelskiego. O tym zjawisku za mało pisali biografowie naszego pisarza, a wydaje się ono niezwykle ważne – nie tylko na tle współczesnych społeczeństw pokomunistycznych, dopiero odbudowujących tkankę samodzielnych instytucji tworzonych oddolnie przez obywateli, ale nawet na tle współczesnych społeczeństw zachodnich, gdzie techniki rządzenia i masowa kultura pozbawiają inicjatywy i chęci budowania autonomicznych form aktywności ludzi przyzwyczajonych do wygody i konsumpcyjnego stylu życia.

W okresie II Rzeczypospolitej w rodzinnym mieście Karola Wojtyły nieźle funkcjonowało wiele organizacji religijnych, społecznych, zawodowych, oświatowych, sportowych i kulturalnych. Działały księgarenki, trzy czytelnie publiczne, kilka sal widowiskowych, drukarnia Fołtyna. Dobrze rozwinięte było duszpasterstwo, ponieważ oprócz starego kościoła parafialnego z końca XVIII w., ale z prezbiterium z XV w., były kościoły ojców karmelitów (garnizonowy) i pallotynów. Przy wymienionych świątyniach zakonnych działały gimnazja z bursami, siostry nazaretanki miały sporą kaplicę i przedszkole, albertynki prowadziły przytułek. W latach trzydziestych wybudowano Dom Katolicki z dużą salą widowiskową. Młody Lolek Wojtyła często odwiedzał świątynię karmelitów, gdzie ostatnie lata życia spędził i gdzie zmarł o. Rafał Kalinowski – powstaniec i gorliwy kapłan, którego po latach zrządzeniem Opatrzności beatyfikował i kanonizował Jan Paweł II.

Duży wpływ na młodego Karola Wojtyłę wywierała oddalona od Wadowic o 14 km Kalwaria Zebrzydowska, gdzie znajduje się sanktuarium maryjne i pasyjne oraz klasztor bernardynów. Od początku XVII w. było to miejsce pielgrzymkowe skupione wokół bazyliki Matki Bożej Anielskiej oraz około czterdziestu kaplic związanych z nabożeństwem Drogi Krzyżowej, jak również upamiętniających Najświętszą Marię Pannę (obecnie są tu 44 kaplice). Największą w Polsce kalwarię w parku kalwaryjskim, zajmującym 6 km kw., wpisaną jako pierwsza na Światową Listę Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO (mimo iż tylko w Europie jest ponad tysiąc takich obiektów sakralnych), odwiedzały tłumy pątników (obecnie, na początku XXI w. milion rocznie), zwłaszcza podczas odpustów i wielkich widowisk misteryjnych.

Na młodym Lolku Wojtyle wielkie wrażenie wywierały misteria pasyjne odgrywane w Wielkim Tygodniu, kiedy odbywa się tu Chwalebne Misterium Męki Pańskiej, oraz sierpniowe, kiedy wystawiano religijne widowiska Pogrzebu oraz Wniebowzięcia i Triumfu Matki Bożej. Zbiorowe modły i śpiew, procesje, widowiska łączące najgłębsze, zapisane w Ewangelii prawdy chrześcijaństwa z ludowymi obyczajami polskimi: pochody pokutnicze, kapele muzyczne, sypanie kwiatów, nocne uroczystości przy płonących pochodniach. To wszystko poruszało wyobraźnię i uczucia przyszłego kapłana-poety, człowieka teatru, a potem hierarchy kościelnego, który z zamiłowaniem odwiedzał dróżki (łącznie liczące 7 km) i kaplice w Kalwarii Zebrzydowskiej.

Nas szczególnie interesuje intensywne życie teatralne Wadowic. Badacze (najdokładniej Marta Burghardt)3 zidentyfikowali 12 amatorskich zespołów teatralnych działających w tym miasteczku. Największe znaczenie dla miejscowej społeczności miały zespoły dramatyczne tworzone przez dorosłych: wcześniejszy, funkcjonujący w ramach Towarzystwa „Jagiellonia”, kierowany przez Stefana Kotlarczyka, i późniejszy Amatorski Teatr Powszechny utworzony przez jego syna Mieczysława, o którym będzie jeszcze mowa. Były również grupy teatralne organizowane przez żołnierzy, towarzystwa sportowo-turystyczne, takie jak Sokół, oraz stowarzyszenia rzemieślnicze i robotnicze, także żydowskie.

Lolek Wojtyła występował w spektaklach opartych na światowej klasyce dramatu, np. Antygonie Sofoklesa, a przede wszystkim na arcydziełach literatury polskiej: Sobótce Kochanowskiego, Balladynie Słowackiego, Ślubach panieńskich Fredry, Nie-Boskiej komedii Krasińskiego, Zygmuncie Auguście Wyspiańskiego, Judaszu z Kariothu Rostworowskiego oraz w przedstawieniach opartych na recytacji utworów Norwida i Apokalipsy św. Jana. Lolek uczestniczył w zajęciach Szkolnego Koła Dramatycznego w Gimnazjum im. Marcina Wadowity, gdzie był aktorem i pomocnikiem reżysera, którym zazwyczaj bywał opiekun zespołu teatralnego – profesor języka polskiego i poeta (członek grupy literackiej Czartak) Kazimierz Foryś. Młody Wojtyła występował także w przedstawieniach zespołu teatralnego działającego przy jego parafii, kierowanego przez młodego ks. Edwarda Zachera.

Pod koniec lat szkolnych Karol poznał pochodzącego z Wadowic Mieczysława Kotlarczyka, absolwenta polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego z doktoratem obronionym w 1936 r., nauczyciela w prywatnym gimnazjum i reżysera teatrzyków szkolnych, który stał się dla niego mentorem w sprawach teatralnych, co Wojtyła potwierdził jako papież, wspominając: „zamiłowaniu do teatru dał początek starszy ode mnie polonista Mieczysław Kotlarczyk”.

***

Czas napisać parę zdań o rodzinie bohatera niniejszej książki. Jego matka Emilia z Kaczorowskich Wojtyłowa urodziła się 26 marca 1884 r. jako piąte dziecko. Miała wykształcenie podstawowe, które w zupełności wystarczyło do tego, aby być świetną żoną i matką. W 1906 r. urodziła syna Edmunda, który został lekarzem – niezwykle ofiarnym, gdyż zmarł, zarażony w szpitalu w Bielsku po udzieleniu pomocy pacjentce chorej na szkarlatynę. Kilka lat później urodziła się córeczka, która zmarła po kilku tygodniach. Sama Emilia także była chorowita, zmarła wcześnie – w roku 1929, a najnowsze badania biograficzne ukazały heroiczny wymiar jej macierzyństwa – urodzenie Karola wiązało się z zagrożeniem jej życia i jeden z lekarzy skłaniał ją do aborcji, jednak wraz z mężem zdecydowali się na ryzykowny poród, zakończony niemal cudownym rozwiązaniem4.

Ojciec przyszłego papieża, także Karol, urodził się 18 lipca 1879 r. W dorosłym życiu był wojskowym, najpierw w armii monarchii austro-węgierskiej, a po I wojnie światowej w stopniu porucznika w Powiatowej Komendzie Uzupełnień, w odrodzonym Wojsku Polskim. Ojciec wywarł ogromny wpływ na Karola szczególnie po śmierci matki i starszego brata. Przyszły pisarz i święty wielokrotnie o tym wspominał, podkreślając zwłaszcza głęboką religijność Karola Wojtyły seniora. Pisali też o tym obszernie biografowie papieża.

Warto może zwrócić uwagę na niedoceniany przez autorów polskich aspekt pracy zawodowej ojca naszego bohatera. W literaturze polskiej, nawet w utworach wartościowych artystycznie, ukształtowała się czarna legenda cesarstwa habsburskiego, a zwłaszcza jego armii. Natomiast prawda historyczna była zgoła odmienna i trzeba było dopiero nieuprzedzonego spojrzenia amerykańskiego pisarza i filozofa katolickiego (wspomnianego Georga Weigela), żeby pokazać pozytywny wpływ służby w tej armii: „Pracujący zrazu jako krawiec, Wojtyła służył przez dwadzieścia siedem lat w jednym z najznakomitszych tworów cesarstwa habsburskiego, armii, która była być może pierwszą we współczesnym świecie wielką instytucją wielonarodową. Kierujący wojskiem wielojęzycznego cesarstwa oficerowie musieli być także wielojęzyczni i biegle mówić językiem ludzi, którymi dowodzili. Korpus oficerski, niegdyś kasta arystokratyczna, w czasach służby Karola Wojtyły wywodził się w większości z ludu”5.

Rodzice przyszłego św. Jana Pawła II wywodzili się z terenów zachodniego Podkarpacia, ich przodkowie zamieszkiwali tamtejsze wsie i miasteczka, dopiero na początku XX w. niektórzy pojawili się na stałe w Krakowie. Dziadek Karola ze strony ojca pracował jako rolnik i krawiec, natomiast dziadek po kądzieli był rymarzem. Inni przodkowie byli przeważnie chłopami, ale również szewcami i piekarzami. Tak więc proroczy wiersz Słowackiego o wyborze słowiańskiego papieża, zawierający określenie „ludowy brat”, znajduje potwierdzenie w faktach socjologicznych6.

Wracajmy do Wadowic i rodzinnych stron Karola Wojtyły oraz do czasów jego młodości. Ogólnopolską popularność w kręgach inteligencji zainteresowanej literaturą Wadowice zyskały dzięki działalności grupy literackiej Czartak, którą w 1922 r. założył Emil Zegadłowicz, właściciel blisko położonego dworu w Gorzeniu Górnym. Do tej grupy należeli jeszcze Janina Brzostowska, Edward Kozikowski, Jan Nepomucen Miller, Tadeusz Szantroch, a przejściowo nawet tak wybitni pisarze, jak Zofia Kossak-Szczucka i Jan Wiktor. Twórcy Czartaka głosili niemal mistyczną pochwałę natury i jej Stwórcy, religijność czerpiącą z tradycji ludowych, propagowali regionalizm beskidzki oraz krytykowali współczesną cywilizację miejską. Uprawiali poezję tradycyjną w formie, często stylizując wiersze na utwory folklorystyczne. Z pisarzami współpracowali artyści plastycy związani z Wadowicami, wśród nich był przyjaciel Wojtyły – rzeźbiarz Wincenty Bałys (1906–1939)7.

Początkowo Zegadłowicz był uważany za pisarza katolickiego, dlatego wielkim zaskoczeniem był jego zwrot ku radykalnej lewicy oraz opublikowanie antyreligijnych i moralnie prowokacyjnych powieści: Zmory (o środowisku wadowickim) w 1935 r. i dwa lata później Motory. Obywatele Wadowic byli oburzeni paszkwilanckim charakterem tych utworów i potępiali dotychczasowego idola, co nie przeszkadzało uczniom zaczytywać się w zakazanej prozie pełnej seksualności, nieakceptowanej wówczas z powodów etycznych i obyczajowych. Do dziś trwa spór na temat ewentualnego wpływu poezji Zegadłowicza na wczesną twórczość Karola Wojtyły. Owych wpływów nie można udowodnić z powodu zaginięcia pierwszego zbioru utworów lirycznych Wojtyły, który jego koledzy nazywali Balladami beskidzkimi8.

***

Wracajmy jednak do młodzieńczego okresu naszego bohatera, kiedy uczęszczał on do szkół w Wadowicach – najpierw do czteroletniej szkoły powszechnej, a potem do I Państwowego Gimnazjum Męskiego im. Marcina Wadowity (1540–1614, rektora Akademii Krakowskiej i wybitnego teologa). Wychowankami Gimnazjum były wybitne osobistości: arcybiskup lwowski Józef Bilczewski, gen. Walerian Czuma, ks. Jan Piwowarczyk – przed II wojną światową redaktor „Głosu Narodu”, a po wojnie „Tygodnika Powszechnego”.

Na młodego Karola Wojtyłę spory wpływ mieli nauczyciele religii, księża Kazimierz Figlewicz i Edward Zacher. Właśnie z okazji pożegnania pierwszego z wymienionych katechetów zadebiutował w druku Lolek Wojtyła, którego pożegnalne słowa, wypowiedziane w imieniu kółka ministrantów, zostały wydrukowane w nr. 37 „Dzwoneczka” (dodatku do tygodnika „Dzwon Niedzielny”) w sierpniu 1933 r. Oprócz aktywności ministranckiej młody Karol należał do innych organizacji, w Sodalicji Mariańskiej był nawet prezesem oddziału gimnazjalnego.

W dzieciństwie, jak już wiemy, spotkały Karola wielkie nieszczęścia: w kwietniu 1929 r. zmarła matka Emilia, natomiast w grudniu 1930 r. jego starszy brat Edmund. Ważną rolę w duchowym rozwoju bohatera niniejszego tomu odegrały wycieczki krajoznawcze w górskie okolice i do sąsiednich miast, a także do Krakowa i Częstochowy.

W związku z rozpoczęciem studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim w sierpniu 1938 r. Karol Wojtyła przeniósł się wraz z ojcem do Krakowa, gdzie zamieszkali w domu młodszego brata Emilii Wojtyłowej na Dębnikach przy ul. Tynieckiej, tuż nad Wisłą, naprzeciw Wawelu. Na pierwszym roku polonistyki wykładowcami byli wówczas wybitni uczeni: Stanisław Pigoń, Stefan Kołaczkowski Kazimierz Nitsch, ćwiczenia prowadzili początkujący poloniści Kazimierz Wyka i Stanisław Urbańczyk, opiekunem Koła Polonistów UJ był Tadeusz Ulewicz. 15 października 1938 r. Karol Wojtyła uczestniczył w swoim pierwszym spotkaniu autorskim zatytułowanym Drogą topolowy most – wraz z kilkoma kolegami wystąpił w Sali Błękitnej Domu Katolickiego (obecnie siedziba Filharmonii Krakowskiej). W trakcie studiowania filologii polskiej pisał wiersze – na pierwszym roku powstał opublikowany dopiero pod koniec stulecia tomik, znany nam dziś pod tytułem Psałterz Dawidów (Księga słowiańska).

Jako student polonistyki Karol Wojtyła kontynuował także działalność teatralną, uczestnicząc w pracach Konfraterni Teatralnej, przekształconej w styczniu 1939 r. w Studio 39, założone przez pisarza i człowieka teatru Tadeusza Kudlińskiego. Warsztat amatorów teatru doskonalili aktorzy z Teatru im. Juliusza Słowackiego i dramatopisarze. Na początku wakacji i w połowie sierpnia młody student wystąpił publicznie w spektaklach sztuki Mariana Niżyńskiego Kawaler Księżycowy o Panu Twardowskim.

Po wybuchu II wojny światowej wraz z ojcem wyruszyli pieszo na wschód, uciekając przed wojskami niemieckimi. Ale po wkroczeniu na teren Rzeczypospolitej wojsk sowieckich wrócili do Krakowa. Jesienią 1939 r. Karol napisał kilka większych utworów poetyckich oraz listy do Mieczysława Kotlarczyka, który został we włączonych do III Rzeszy Wadowicach. Listy te, będące początkiem twórczości prozatorskiej, łączą elementy wyznania, sprawozdania, krytyki literackiej i teatralnej oraz manifestu artystyczno-filozoficznego.

Na początku 1940 r. w kręgu wiernych skupionych przy kościele parafialnym salezjanów na Dębnikach, pw. św. Stanisława Kostki, Karol Wojtyła spotkał kierownika Koła Żywego Różańca – charyzmatycznego Jana Tyranowskiego, który z zawodu był… krawcem, ale z powołania świeckim apostołem i krzewicielem religijności inspirowanej dziełami mistyków. Dzięki niemu młody Wojtyła zapoznał się z dziełami św. Jana od Krzyża, hiszpańskiego pisarza mistycznego, który trwałe zafascynuje przyszłego autora pracy magisterskiej i doktorskiej o karmelitańskim pisarzu i myślicielu, zwanym Doktorem Mistycznym.

W czasie okupacji niemieckiej Karol Wojtyła pracował zawodowo w kamieniołomach i w fabryce chemicznej koncernu Solvay pod Krakowem, gdzie poznał środowisko robotnicze i zaprzyjaźnił się z towarzyszami pracy fizycznej. Równocześnie był aktywny politycznie i został członkiem patriotyczno-katolickiej organizacji Unia, założonej przez wszechstronnego pisarza i filozofa Jerzego Brauna, twórcę teorii unionizmu. Unia stawiała sobie za cel, oprócz odzyskania przez Polskę niepodległości, powojenną odnowę moralną świata opartą na wartościach chrześcijańskich. Duchowi przywódcy tej organizacji konspiracyjnej mieli też głębokie przeświadczenie o wielkiej wartości kultury polskiej, która ma misję doskonalenia całej ludzkości. Ich najważniejszą tradycją był romantyzm, zwłaszcza reinterpretowane koncepcje mesjanistyczne. Karol Wojtyła został zaprzysiężony do segmentu tej organizacji nazwanego Unią Kultury, kierowanego przez Artura Górskiego i Tadeusza Kudlińskiego.

Ponadto Wojtyła uczestniczył w artystycznej działalności konspiracyjnego Teatru Rapsodycznego, kierowanego przez Mieczysława Kotlarczyka oraz spotykał się z wielkim aktorem i reżyserem Juliuszem Osterwą. Kotlarczyk po początkowym okresie okupacji spędzonym w Wadowicach, gdzie konspirował w Związku Obrońców Ojczyzny, przedostał się nielegalnie do Krakowa i zamieszkał z żoną w wynajmowanym przez Karola Wojtyłę małym mieszkaniu na Dębnikach. Dzięki temu późniejszy autor sztuki Brat naszego Boga stale kontaktował się i prowadził wielogodzinne rozmowy z tym niezwykłym reżyserem i filozofem teatru.

Mieczysław Kotlarczyk wraz z młodszymi przyjaciółmi, wśród których był Karol Wojtyła, utworzył Teatr Rapsodyczny. Realizowano w nim koncepcję teatru żywego słowa (mówionego) z ograniczoną scenografią i tłem muzycznym. Stawiano sobie wielkie cele, nie tylko estetyczne. Teatr słowa i myśli miał przemieniać duchowo odbiorców i przyczyniać się do religijnej odnowy świata. Słowo Boże, za pośrednictwem aktorów-misjonarzy, miało z krakowskiego teatru oddziaływać nie tylko na całą Polskę, ale i na całą ludzkość. Młodzi aktorzy i reżyser przygotowali inscenizacje wielkich dzieł polskiej literatury: Króla-Ducha, Samuela Zborowskiego i Beniowskiego Słowackiego, Hymnów Kasprowicza, Pana Tadeusza Mickiewicza oraz spektakle oparte na tekstach Norwida i Wyspiańskiego.

W połowie 1942 r. Karol Wojtyła postanowił zostać kapłanem katolickim. Najpierw zgłosił się do krakowskiego klasztoru karmelitów bosych, ale z powodu zamknięcia przez okupantów niemieckich nowicjatu zakonnego przyjęcie do tego zgromadzenia okazało się niemożliwe. Nie zrezygnował z powołania kapłańskiego i od października tegoż roku został alumnem tajnego Archidiecezjalnego Seminarium Duchownego – zarazem Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Na jego formację duchową największy wpływ mieli wówczas miejscowy metropolita abp Adam Sapieha, rektor seminarium ks. Jan Piwowarczyk i promotor rozprawy magisterskiej ks. Ignacy Różycki.

Młody Wojtyła do końca okupacji hitlerowskiej umiejętnie łączył odmienne role życiowe: kleryka seminarium duchownego, robotnika w zakładzie przemysłowym i poety – w tych latach powstał poemat Pieśń o Bogu ukrytym, pierwszy utwór poetycki, który autor wydrukuje po zakończeniu II wojny światowej w karmelitańskim piśmie „Głos Karmelu”. W końcowych latach wojennych Karol napisał też pierwszą wersję swojego najważniejszego dramatu, znanego ostatecznie pod tytułem Brat naszego Boga. Tę wersję dzieła wydawcy krytycznej edycji Dzieł literackich i teatralnych nazwali Przyjaciel naszego Boga i datowali „raczej na lata 1942-1943”9.

Liryka młodzieńcza

Karol Wojtyła pisał wiersze już w okresie nauki w szkołach średnich. Prawdopodobnie pierwszym zbiorem jego utworów poetyckich były Ballady beskidzkie – wiadomości o nich znajdujemy w korespondencji autora oraz we wspomnieniach kolegów szkolnych i uniwersyteckich. Uczestnicy pierwszych wieczorów autorskich Karola Wojtyły wspominają po latach te utwory jako ballady o tematyce zaczerpniętej z folkloru Beskidów, z motywami maryjnymi i dramatyczną akcją, a jedna z koleżanek określiła je następująco: „ballady typu skamandrycznego, o motywach ludowo-legendarnych”, prawdopodobnie były tradycyjne w formie.

Sam pisarz wspominał po latach – już jako papież – swoje początki w optyce wyboru drogi życiowej: „Na tamtym etapie życia moje powołanie kapłańskie jeszcze nie dojrzało, chociaż wielu z mojego otoczenia przypuszczało, że mógłbym pójść do seminarium duchownego. […] W tamtym okresie decydujące wydawało mi się nade wszystko zamiłowanie do literatury, a w szczególności do literatury dramatycznej i do teatru”10.

Najwcześniejsze utwory poetyckie Karola Wojtyły poznaliśmy najpóźniej. Poezje i listy pisane przez początkującego studenta polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, przed II wojną światową i na jej początku, szczęśliwie ocalały mimo burz dziejowych i po przeszło półwieczu zostały opublikowane pod koniec XX w. To prawdziwy dar losu, a dla ludzi religijnych – dar Opatrzności11.

Młody autor ułożył pierwszy zbiór poetycki, znany nam pod tytułem Psałterz Dawidów (Księga słowiańska), z rozmaitych gatunkowo tekstów. Przede wszystkim znalazło się w nim 17 sonetów i napisany prozą komentarz Do sonetów, ponadto wzruszający liryk poświęcony zmarłej matce [Nad Twoją białą mogiłą] oraz dłuższe utwory: Symphonie-Scalenia, [Mousike], Słowo (Rapsod), Magnificat i prozatorskie Przypisy do „Psałterza (Księgi Słowiańskiej). Te utwory powstały wiosną i latem 1939 r., natomiast już po wrześniu tamtego tragicznego roku, a więc po klęsce państwa polskiego w wojnie z Niemcami hitlerowskimi, powstały kolejne dzieła poetyckie: Ballada wawelskich arkad (poemat symfoniczny), Pieśń poranna (psalm), … a gdy przyszedł Dawid do ziemi – macierzy swej (jesień, 1939).

Wczesny okres twórczości poetyckiej Wojtyły świadczy o poszukiwaniach artystycznych i kształtowaniu się oryginalnego światopoglądu. To fascynujący dialog trzech tradycji literackich i – szerzej rzecz ujmując – systemów kulturowych. Porządkując te inspiracje, trzeba rozpocząć od motywów antycznych: we wczesnych utworach są postaci z mitologii greckiej (zwłaszcza ważny jest Dionizos), są myśliciele: Pitagoras, Platon i Sokrates, dramaturg Sofokles, pojawiają się Ateny, Akropol, a także elementy sztuki starożytnej. Ale podmiot liryczny sonetów wie, jak potoczyła się historia, jaka cywilizacja zatriumfowała na gruzach starożytności grecko-rzymskiej, więc buduje obrazy przedstawiające transformację antyku w chrześcijaństwo:

Po wiekach dyjamentowe nad Akropolem krzyże,

wcielenie Chrystusowe w doryckie, jońskie kształty –

Dusza z wolności wyrosła, moc mesyjańską wyrzeźb

i zaklnij w psalmy Miłości – w renesansowy psałterz!12

System symboli, idei oraz wartości chrześcijańskich odgrywa w pierwszym tomie poetyckim Karola Wojtyły najważniejszą rolę. Wielokrotnie pojawia się centralna w tej religii postać Chrystusa, Bóg rozumiany na sposób katolicki, Duch Święty jako „Ptak Gołębicy”, Eucharystia, czyli „Chleb i Krew Pańska”, symbole takie jak „tkliwy Pelikan”, Hostia, krucyfiks, „Miłość ukrzyżowanych rąk”.

Motywy chrześcijańskie w liryce przyszłego papieża i świętego Kościoła katolickiego nas nie zaskakują. Bardziej zdumiewająca jest w sonetach stała obecność przedchrześcijańskich lub schrystianizowanych motywów słowiańskich. W sonetach i dłuższych utworach poetyckich pojawiają się obrazy trwania biologicznego i przemian natury oraz obrzędów wyrosłych z obserwowania przyrody, wyrażających szacunek dla jej tajemniczych i potężnych sił. Kilkakrotnie czytamy pochwalne apostrofy do słowiańskiej duszy, z którą utożsamia się podmiot wypowiedzi: „Słowiańska duszo moja – wpatrzeniem jesteś w Piękno i jesteś żądzą Raju”13. Duże wrażenie wywierają prezentacje obrzędów ludowych wywodzących się z czasów przed chrztem Polski:

Wieczory idą kupalne. Weselem idą i wiosną.

Spod lip się można szczęściu ludzkiemu napatrzeć do syta.

Czerwień miłosna – kupalna… Góry w płomieniach posną,

Jak posągi lechickich władyków, jak widma lepszych świtań.

W takie noce – w takie noce kupalne – renesansowe noce

zapraszamy Cię z kwietnych kapliczek, z wowrowych świątków i z tumów

w wielki zbór14 dusz tęskniących, pod stropy gwiezdnych złoceń,

na święto oczekiwania bartników, świątkarzy i zdunów15.

W młodzieńczych wierszach Wojtyły często spotykamy obrazy zbudowane z elementów słowiańskości: czarne bruzdy „miodopszennej” roli, zielone drzewa i „pszeniczny” kraj, a przede wszystkim sobótkowe zwyczaje, będące pozostałością obrzędów przedchrześcijańskich, spełnianych w noc przesilenia letniego, mające zapewnić dobre plony, zdrowie i powodzenie zawodowe uczestnikom. Kościół katolicki starał się przez wieki schrystianizować te rytuały, lokalizując je w święto Jana Chrzciciela – 24 czerwca, kiedy odbywają się tańce i śpiewy, uczestnicy skaczą przez ogniska i rzucają w ogień zioła lecznicze, puszczają na wodę wianki, by powodzie nie szkodziły domostwom ludzkim i polom. We wczesnych sonetach Karola Wojtyły pojawiają się sceny misteriów o rodowodzie pogańskim.

żeś z lipowego pniaka kształt jędrny wystrugał.

[…]

młodość rozkolebana tęsknotą i życiem.

[…]

Uwielbiaj, duszo moja, Tego, co aksamit

na moje rzucił barki i władyczy atłas.

[…]

– hymn jeden niechaj będzie: Poezji! Poezji!16

Z kolei Mousike to istny manifest radości życia ludzkiego i twórczości artystycznej. Stąd koncepcja sztuki jako pomnożycielki piękna i dawczyni szczęścia i stąd obrazy przyrody uduchowionej i umuzycznionej, np. metafora „tabernaculum ziemi”. Wybierzmy charakterystyczne formuły poetyckie: „Radości Pan Bóg słucha”, „grać z wami będą na chwałę Panu / i chrząszcze, słowiki i trzmiele”, „śpiewaku […] radość strunom lej w podarunku / i szafuj szczęściem tonów”17.

Autor potrafił jednak zharmonizować różnorodne pierwiastki. Podmiot Symphonie – Scalenia mówi o sobie „ja – Grek i Słowianin”, Dionizos nie jest dla niego „rozpustnym bożkiem”, lecz patronem religijnych misteriów i narodzin europejskiego teatru, szczególnie tragedii określonej w tym utworze jako „tragiczne nabożeństwo”. Natomiast św. Franciszek z Asyżu nazywany jest „w habicie karmazynem”18. Zresztą w kilku miejscach młody poeta zręcznie zestawia motywy franciszkańskie z dionizyjskimi. Z trzech wielkich systemów kulturowych tworzy syntezę schrystianizowanych elementów słowiańszczyzny pogańskiej oraz spolonizowanych elementów antyku:

Z Wawelu po Akropole! Jednością duchy bratam –

Myśl dionizową spod gruzów wiecznego odgrześć teatrum19.

O ty! ty z sercem płonącym! Tyś Pańskim Ewangelistą!

Podźwignij – o duszo słowiańska tę Arkę Bożych Objawień,

jasnością przydrożnych krzyżów spragnioną erę nawiedź20.

Motywy słowiańskie we wczesnej liryce Wojtyły zapowiadają niezwykle ważny fragment działalności okresu papieskiego. Jan Paweł II starał się ożywiać i wprowadzać w uniwersalny obieg wartości chrześcijaństwa słowiańskiego, które w początkowych latach jego pontyfikatu znajdowało się pod panowaniem ateistycznego ustroju komunistycznego. Polski papież mówił o równowartościowości i uzupełnianiu się dwu tradycji – zachodniej, łacińskiej, i wschodniej, wywodzącej się ze źródeł greckich (bizantyjskich). Posługiwał się wspaniałą metaforą dwu płuc duchowych Europy: rzymskiego katolicyzmu i protestantyzmu oraz prawosławia. Wiernymi pierwszego z wymienionych wyznań były takie narody słowiańskie, jak Polacy Czesi, Słowacy, Chorwaci, Słoweńcy, do kościołów prawosławnych należeli Rosjanie, większość Ukraińców i Białorusinów, Serbowie, Bułgarzy. Kulminacją pisarską tej działalności Jana Pawła II była encyklika Slavorum apostoli ogłoszona w czerwcu 1985 r.

Pora analizować inne mechanizmy syntezy kulturowej pojawiające się we wczesnej poezji Karola Wojtyły. W liczącym 212 wersów poemacie Symphonie-Scalenia. Biesiada (–Poezja –) Święty Franciszek z Asyżu sąsiaduje w kolejnej strofie z Dionizosem. Ciekawe to zestawienie, mimo ogromnej odległości czasowej i kulturowej łączy te postaci (rzeczywistą – świętego z Umbrii, i mityczną – boga greckiego) prezentowanie podobnych typów religijności: spontanicznej, a nawet ekstatycznej, poruszającej wszystkie warstwy psychiki, sondującej głębie przyrody, wreszcie – co dla poety szczególnie znaczące – inspirującej przez stulecia sztukę. Niektórzy religioznawcy i historycy kultury piszą o religii dionizyjskiej jako najgłębszym nurcie duchowości starogreckiej. Ten nurt religijny podlegał ewolucji – od okresu trackiego, orgiastycznego, kiedy składano krwawe ofiary (czasem z ludzi), do wysublimowanej fazy orfickiej bliskiej chrześcijaństwu; Dionizos rozumiany bywał czasem jako prefiguracja Chrystusa. Na tę fazę ewolucji wskazuje pojawienie się w pierwszym zbiorze poezji Wojtyły postaci Pitagorasa, który odegra też ważną rolę w „poemacie symfonicznym” Ballada wawelskich arkad, o którym więcej w dalszej części rozdziału.

Młody Wojtyła nie poddał mitu dionizyjskiego jakiejś oryginalnej interpretacji, ale nadał mu funkcję sygnału wprowadzającego kulturę antyczną jako poprzedniczkę chrześcijaństwa. Świadczy to również o związkach jego liryki z polską poezją dwudziestolecia, gdyż motywy dionizyjskie dość często pojawiały się w jej początkowym okresie – u ekspresjonistów, u członków innych grup poetyckich, najsilniej u skamandrytów: witalistyczne pierwiastki w liryce Wierzyńskiego i Tuwima, zbiór wierszy Iwaszkiewicza Dionizje. Jakie możliwości poznania tej problematyki miał do dyspozycji ambitny student pod koniec lat trzydziestych? Karol Wojtyła mógł łatwo zanurzyć się w lekturze dzieł uczonych polskich i obcych traktujących o tym zagadnieniu. Jeszcze przed I wojną światową ukazał się u nas tom Waltera Patera z tekstem Studium o Dionizosie, później tematyką dionizyjską – obok autorów przedstawiających mitologię grecką – zajęli się autorzy tej klasy, co Tadeusz Zieliński i Jan Parandowski21.

We wczesnej poezji Karola Wojtyły najwyższe wartości to miłość, wolność i piękno (pisane wielkimi literami). Są to wartości szczególnie bliskie młodemu człowiekowi i artyście – wolność jest konieczna do tworzenia sztuki, ale jej piękno wypływa z miłości i ma jej służyć.

Wierzę w Wolność i Miłość. Gruntuje się na nich

rozmach czasów i dzieło, zbawienie i Chrystus –

[…]

Więc, – żeś jest taka wolna, taka miłująca

ciebiem najbliżej sądził w Chrystusowe czasy,

gdy przyjdą aureolą tęczową roztrącać

I na opoce twardej nowy wznosić Asyż –

[…]

I tako was ugoszczę – słowiański karmazyn,

Com Miłości, Wolności i Pięknu zaufał22.

W dalszym pisarstwie Wojtyły – Jana Pawła II stale będzie obecne dążenie do harmonii aksjologicznej, choć zmieniać się będą naczelne kategorie. Jako dojrzały filozof i teolog, a przy tym pasterz Kościoła Chrystusowego, za najważniejsze uzna prawdę i wolność służące dobru (miłości Boga i człowieka). Tak będzie w utworach literackich pisarza, kazaniach kapłana w Krakowie i encyklikach papieża ogłaszanych w Watykanie.

Nie tylko religia została zbliżona do sztuki w Psałterzu Dawidów (Księdze słowiańskiej), istnieje tu również dynamika odwrotna. Kategorie artystyczne wkraczają na teren wyobrażeń religijnych. W utworach hymnicznych Bóg bywa przedstawiany jako artysta: „Rzeźbiarz Wszechmocny”, „Ojciec wielkiej Poezji”, „najcudowniejszy, wszechmogący Świątkarz”. Mocne akcenty estetyczne nie tylko stanowią charakterystyczny wymiar warstwy ideowej wczesnej twórczości Wojtyły, ale również określają język poetycki. Świadczy o tym już wybór uprawianych wówczas gatunków: kunsztownego sonetu, podniosłego hymnu, uroczystej pieśni; natomiast po wojnie poeta będzie pisał poematy medytacyjne i traktaty.

Sporo dyskusji wśród komentatorów wczesnej twórczości Karola Wojtyły wywołuje kwestia związków jego liryki z poezją okresu międzywojennego. Przeważała dotąd opinia o małym wpływie najnowszych zjawisk literackich na poetykę młodego autora z Wadowic. Rzeczywiście, mocno odróżniają Psałterz Dawidów od ówczesnych propozycji estetycznych liczne archaizacje, nie zawsze udane (np. zgrzytliwe dla współczesnego, ale i ówczesnego ucha „trza” zamiast „trzeba”), podniosły ton, nastawienie profetyczne, religijność łącząca pierwiastki chrześcijańskie z prasłowiańskimi.

Jednak przy uważnej lekturze wierszy napisanych w 1939 r. uderza jedna cecha łącząca utwory studenta polonistyki UJ z istotną właściwością nowoczesnej liryki – przyznanie dużej roli metaforyce. Coraz częstsze używanie w liryce międzywojennej wiersza wolnego musiało podnieść znaczenie metafor jako czynnika poezjotwórczego, bo skoro istotą języka poetyckiego nie jest już regularna rytmika i rymy, to musi nią być metafora – i to śmiała metafora, łącząca odległe pola znaczeniowe. W sposób w pełni świadomy i uzasadniony teoretycznie była ta zasada stosowana przez Awangardę Krakowską, ale znaczenie metaforyki było doceniane i realizowane powszechnie przez poetów dwudziestolecia.

Oto kilka przykładów na potwierdzenie dużej roli metafory w poetyce młodego Wojtyły. W jego tekstach lirycznych mamy śmiałe łączenie odległych znaczeniowo słów, co było charakterystyczne dla nowatorskich osiągnięć poezji w tamtym czasie: „z kasetonów chmur sklepienie”, „ku gwiezdnym strzelasz ranom”, „świat się pieśnią rozognia”, „organy lasu”, „zmartwychwstanie obłoków z pokładów mgieł”, „len obłoków”. Jak łatwo zauważyć, głównym materiałem, który podlega działaniom metaforyzacyjnym, są tu byty i zjawiska przyrodnicze.

W utworach, nazwanych przez wydawców zebranych Dzieł literackich i dramatycznych „poezjami jesiennymi”, nastąpiła zmiana widzenia świata i częściowo poetyki. Pod wpływem tragicznych wydarzeń września 1939 r. pojawiają się w tekstach Wojtyły obrazy wojny, klęsk żywiołowych, tajemniczych wydarzeń kosmicznych budujące katastroficzne idee i nastroje. Jeżeli pojawiają się zmetaforyzowane obrazy natury, to mają ogromną skalę: „po sferach wykutych w srebrze światy płonące się toczą”, „słyszymy turkot planet, gnających areną kwadryg”, „niebo – gwiaździste zbocze”. Ale uwagę zwraca coraz więcej metaforycznych obrazów i wizji tworzonych z elementów sztuki i historii: „na krwawym wyrębie płomienia, w spiżowych dźwigarach form”, „muzyka jest opoczystym, mosiężnym domem”, „wszedłem w melodię ziemi”, „piechota spięta bagnetów igliwiem”, „wskazówki [zegara] – stalowe nahaje gnają przed sobą wciąż nieme z przestrachu stado”.

Podobnie jak w poezji katastroficznego nurtu lat trzydziestych ubiegłego wieku szczególnie w Balladzie wawelskich arkad pojawiają się wizje zagłady, nadchodzących kataklizmów historii, dla większego efektu kontrastowane elementami arkadyjskimi. Tego typu chwyty konstrukcyjne i wizyjne obrazy znamy z ówczesnych utworów Czechowicza, Miłosza, Sebyły czy Zagórskiego, niektóre fragmenty młodzieńczych wierszy Karola Wojtyły można zestawić z obrazami katastroficznymi klasyków Drugiej Awangardy:

Idziesz burzo! Tabunie wściekłych koni.

Watahy z pianą na ustach. Oczy zamglona szałem.

Na klawiaturę krew rozlana.

Na grządki białe.

Tarnie pęciny końskie ranią.

Kopyta we krwi. Bryzgi z pąsowych kałuż

Na łąki spadasz jak sęp na świeże padło.

Trawy gniecione przez wiatr modlitwy mruczą23.

Zwróćmy uwagę jeszcze na piękny koncept, zapewne będący kontynuacją Norwidowego pomysłu. W Przypisach do „Psałterza – (Księgi słowiańskiej)” autor zauważa, że „gotyk i renesans z osobna wyłącznością są: wespół tworzą harmonię”24. Gotyk jest strzelisty, jego siłą kierunkową jest pion, za to renesans ma dynamikę poziomą, a z przecięcia linii horyzontalnej i wertykalnej powstaje figura krzyża – „Najwspanialszy z tego kształt. Mówię to – żem Chrześcijanin i żem Polak”25.

Młodego Wojtyłę bardzo nurtował obraz krzyża łączącego epoki i systemy kulturowe, gdyż podobny obraz zapisał w liście do Mieczysława Kotlarczyka z 2 listopada 1939 r. Po konstatacji załamania się nie tylko struktur społecznych i politycznych, ale również panujących przed wojną wzorów artystycznych i światopoglądowych, tak pisał do starszego przyjaciela: „Myślę o nowym średniowieczu. Jest ono oczekiwaniem zbiorowym, tęsknotą ponadświatową za Chrystusem. Dziś się w tej Boskiej nazwie zawiera tętno dusz, gotycka bazylika. Gotyk przecie jest taką tęsknotą. Człowiek renesansowy z gotycką duszą”26.

***

Przyjrzyjmy się dokładniej najważniejszemu tekstowi poetyckiemu wczesnej twórczości Karola Wojtyły. Ballada wawelskich arkad (Poemat symfoniczny) jest najdłuższym (267 wersów) i najbogatszym semantycznie utworem młodego poety. Zaskakująco współczesnym z powodu różnorodności odniesień kulturowych i związków międzytekstowych, na co obecnie szczególną uwagę zwraca główny nurt nauki o literaturze. Liczne motywy są w Balladzie… ze sobą kunsztownie splecione, co umożliwia posłużenie się terminem muzycznym szczególnie tu dogodnym (w podtytule jest przecież słowo „symfonia”!). Z teorii kompozycji i muzykologii pochodzi – popularne także przy analizach innych sztuk – pojęcie kontrapunktu, który polega na jednoczesnym zestawieniu linii melodycznych według przyjętych zasad. W poemacie Wojtyły mamy linie znaczeń pochodzących z określonych, dużych zbiorów symboli, idei, wartości. Antyk grecko-rzymski reprezentuje Pitagoras. Jeszcze wyraźniejsze są związki z chrześcijaństwem, pojawiają się słowa i motywy: Syn Boży, męczeństwo św. Szczepana, Bóg Ojciec.

Wiele w Balladzie… obrazów przyrody, od nastrojowych szczegółów po kosmiczne wizje. Natura zestawiana jest kontrapunktycznie z rekwizytami kulturowymi i zdarzeniami historycznymi, najczęściej niosącymi dramatyczne treści. Są zespoły motywów uniwersalnych (obok antycznych pojawiają się bohaterowie i narracje starotestamentowe oraz wydarzenia zaczerpnięte z historii powszechnej) przeplatane z motywami polskimi: tytułowe wawelskie arkady, sięgające początków państwowości imiona Piast, Mieszko, Chrobry, ale też bliższy czasowo Wysocki w Belwederze, narodowe powstania i „dziki kańczug” na ulicach Warszawy, kompozycje Fryderyka (łatwo zgadnąć, jak się nazywa).

Przy interpretacji utworu poetyckiego ważnych informacji zawsze dostarcza wiedza o gatunku, wedle którego zasad jest zbudowany. W tym wypadku z pomocą przychodzi sam autor, rozumiany tu jako dysponent reguł poetyki. Wybiera on określenie genologiczne „ballada”, a w podtytule dodaje dwie dodatkowe kwalifikacje gatunkowe: poemat i symfonia. Bardziej oczywisty w dziele literackim jest termin „poemat”, zresztą w tym konkretnym wypadku dobrze określający wielostronicowy tekst, podzielony na 7 części z Prologiem i Epilogiem.

Co natomiast oznacza wprowadzenie gatunkowej kategorii muzycznej? Słowo „symfonia” pochodzi z greki (sym-phonos dosł. ‘współbrzmiący’) i oznacza pojedynczą kompozycję lub gatunek muzyczny – chyba najważniejszy w nowożytnej muzyce europejskiej (potem światowej). Symfonia przeszła dużą ewolucję, ale można wyróżnić stałe jej cechy – jest dużym utworem orkiestrowym, ma formę cyklu sonatowego, w klasycznej postaci składa się z 4 części różniących się charakterem i tempem. Ten gatunek muzyczny zdobył sobie w kręgu kultury zachodniej taki autorytet, iż w ten sposób, trochę uroczysty i podniosły, nazywa się wszelkie harmonijne zespolenia dźwięków, barw, form, nawet smaków i zapachów.

Jak zwykle w balladach tak i w tym tekście Karola Wojtyły jest zarys jakiejś fabuły, zmienność zdarzeń i nastrojów. Jak pamiętamy szczególnie z literatury okresu romantyzmu, fabuły balladowe są szkicowe i pełne zagadkowych, a nawet tajemniczych zdarzeń. Narracja jest subiektywna, bo to przecież gatunek liryczno-epicki. Przyjrzyjmy się bliżej emocjonalnej i znaczeniowej wielowątkowości Ballady wawelskich arkad. W Prologu podmiot mówiący wprowadza obrazy natury, postać mędrca Pitagorasa, klawisze fortepianu, dzwon wytwarzany w… kuźni; wprawdzie zwykle dzwony powstają w ludwisarniach, ale kuźnia ma większą zawartość symboliczną, a potem, w 6. części poematu postać kowala będzie wykorzystana do uobecnienia Boga w rzeczywistości ludzkiej.

W początkowych fragmentach utworu przeważają nastroje sielskie i obrazy przyrodniczo-muzyczne: śpiewa słowik w brzezinie, melodia opada „na dno kwiatów”, do fortepianu zasiada Fryderyk (niewątpliwie chodzi o Chopina, choć to nazwisko nie pada w Balladzie…). Świetne estetycznie są zmetaforyzowane połączenia elementów natury z jakościami muzycznymi: „wśród palców rozkwitał jaśmin i w trawach na klawiaturze szeleścił wieczorny wiatr” czy „w tafli mahoniu się iskrzą lecące spod kopyt gwiazdy”.

Autor wprowadza również niezwykle ważny w poemacie ciąg znaczeń uosabianych przez Pitagorasa, warto chwilę się nad tym zastanowić. Ten uczony starogrecki, znany nam od czasów szkolnych z lekcji geometrii, zyskał sławę nie tylko w matematyce. Był myślicielem, który założył szkołę filozoficzną przypominającą bractwo religijne, tworzył zasady życia doskonałego moralnie, którego celem było szczęście na ziemi i po śmierci. Sposobem uzyskania tych bezcennych dóbr były dobre uczynki, obrzędy misteryjne i poznawanie matematycznej struktury kosmosu. Jego uczniowie i następcy stworzyli zasady życia wspólnotowego i teorię głoszącą m.in., że każdej rzeczy i pojęciu odpowiada liczba stanowiąca o ich istocie. Ciała niebieskie poruszające się po okręgach wydają najpiękniejsze tony, co nazwali muzyką sfer. Całość wszystkich rzeczy zestrojoną dzięki liczbom w harmonię nazwali z kolei kosmosem, co na stałe przyjęto w myśli zachodniej27.

W interpretowanym poemacie Wojtyły znajdujemy trochę schrystianizowane, ale źródłowo pitagorejskie wezwania do Boga:

Ojcze! Zwycięstwo daj Muzyce,

która idzie w obłoku,

[…]

W odmęty tchnij Muzyką,

Harmonią światów.

[…]

Po sferach się wozy toczą. Słoneczne tarcze wiozą.

Mierzy rozstaje dróg Pitagoras, wieczny Filozof28.

Podmiot utworu prowadzi dialog z niektórymi poglądami pitagoreizmu (przejętymi potem przez nurt orficki obecny w poezji aż do XX w., np. Sonety do Orfeusza Rilkego, wiersze Wierzyńskiego). Dlatego wypowiada także opinie sceptyczne wobec pitagorejskiej teorii harmonii wszechświata, zapewne z jednej strony motywowane odkryciami nauki nowożytnej, z drugiej przekonaniem teologii katolickiej, że doskonałą harmonią jest tylko Stworzyciel wszystkich rzeczy:

Nie rozmierzysz, nie rozmierzysz Pitagorze, nie zamkniesz w cyfrę, w kilometr.

Nie przykładaj do nieboskłonu nocą cyrklów i skal29.

Następne części Ballady… rozbudowują motywy muzyczne mające znaczenia nie tylko estetyczne, kompozycje grane przez Fryderyka czasem niosą spokój i pogłębiają duchowo słuchaczy, ale mają też energię inspirującą do buntu metafizycznego – w kontekście literatury polskiej przypominającego trochę postawę Mickiewiczowskiego Konrada z Wielkiej Improwizacji w Dziadach:

Chcę widzieć Ciebie Boże

twarzą w twarz!

– jak anioł, jak wtedy, w pierwszy dzień.

Muzyko! Głowy w niebo podnieś!

(– że korzeń w ziemię wrósł, to wiem – słuchałem –

Lecz dokąd sięga szczyt – jak dotrzeć? –)30

Bardzo ważna jest w tym dziele postać św. Szczepana, który pojawia się w 3. części poematu. Wedle tradycji był on pierwszym męczennikiem chrześcijańskim, ukamienowanym przez mieszkańców Jerozolimy. Ważność tej postaci podkreśla motto Ballady… zaczerpnięte z Dziejów Apostolskich: „I rzekł Szczepan: »Oto widzę niebiosa otwarte«” (Dz 7,56). Święty został przedstawiony zaskakująco, ponieważ podmiot nie wspomina o nim jako o głosicielu Ewangelii, czyli Dobrej Nowiny, jakby uznając za oczywistość wiedzę czytelników na ten temat (Karol Wojtyła był absolwentem szkół, które skutecznie wpajały wiedzę o kulturze). Oryginalnie, bo trochę pitagorejsko, scharakteryzowana jest działalność apostoła Chrystusowego – „Prawa Harmonii wykładał”, Jeszcze bardziej zaskakujące są przedstawienia męczeńskiej śmierci:

Oto jest zenit Muzyki, bracie Szczepanie –

Oto są szczyty Harmonii Wszechrzeczy,

Słuchaj, słuchaj, Melodią nabrzmiewa taniec

słońc. To zenit wieczny31.

Dramatyczne jakości wprowadza część 5. poematu, jakby wyjęta z poezji starszych kolegów po piórze, tworzących nurt katastroficzny w poezji polskiej lat trzydziestych. Ta najdłuższa (69 wersów) część komentowanego dzieła jest wypełniona obrazami zniszczenia, klęsk żywiołowych, pożaru, pojawiają się tu hordy mongolskie Batu-Chana, a potem aluzje do powstań narodowych i przetworzone wątki ze Starego Testamentu. Izraelici uchodzący pod wodzą Mojżesza z niewoli w Egipcie zamiast szczęśliwie dotrzeć do Ziemi Obiecanej, zalewani są przez fale Morza Czerwonego: „Ginął w odmętach lud wybrany. – Gromy coraz bliżej”. Refrenicznie powtarza się okrzyk „Idziesz burzo!”, widać płonące krzyże i Fryderyka padającego na okrwawiony fortepian.

Reżyserska ręka młodego autora zmienia jednak nastrój, scenerię i znaczenia utworu. Wcześniej młoty waliły w klawisze instrumentu muzycznego, teraz młot znajduje się w ręku Boga, o którym dowiadujemy się, iż „wszedł w kuźnie”. Podmiot wzywa Go dramatycznie, ale i z nadzieją: „Weź mnie Kowalu pod młot i kuj!”. W ostatniej, 7. części Ballady wawelskich arkad następuje uspokojenie emocjonalne, uciszają się groźne żywioły, niknie pesymizm historiozoficzny, pojawiają się powtórnie motywy muzyczne, postać Pitagorasa, wieczne Jeruzalem. Fryderyk „powstał z ziemi krwawiącej”, a przede wszystkim pojawia się nawiązanie do znanego z Nowego Testamentu epizodu: „Niech wpłynie na morze rąk rybaczy korab, w korabiu Mistrz uśpiony”.

Przypomnijmy sławny fragment Ewangelii według św. Mateusza, wielokrotnie komentowany artystycznie w literaturze, malarstwie, filmie: „Gdy wszedł do łodzi poszli za Nim Jego uczniowie. A oto zerwała się wielka burza na jeziorze, tak że fale zalewały łódź; On zaś spał. Wtedy przystąpili do Niego i obudzili Go mówiąc: »Panie, ratuj, giniemy!«. A On im rzekł: »Czemu bojaźliwi jesteście ludzie małej wiary?«. Potem powstawszy zgromił wichry i jezioro, i nastała głęboka cisza” (Mt 8,23–26).

Nastrój uspokojenia i pojednania przeciwieństw jest kontynuowany w Epilogu dzięki wprowadzeniu motywów narodowych z okresu świetności politycznej, militarnej i kulturalnej dawnej Polski: arkady i wieże Wawelu, purpurowy kolor „winogradu” oraz „dzwon z obertyńskich dział”, co nawiązuje do legendy głoszącej, że dzwon Zygmunt powstał z dział zdobytych w bitwie pod Obertynem w 1531 r. (legendy – bo sławny dzwon odlano wcześniej).

Podstawowe pierwiastki Ballady… to heroizacja pojawiających się postaci, personifikacje zjawisk i przede wszystkim symboliczność, a więc poszukiwanie artystyczne i ujawnianie treści ukrytych i znaczeń niejasnych. Mimo tytułowego określenia „ballada” celem utworu nie jest zaprezentowanie interesującej fabuły ani przekazanie idei, lecz tworzenie nastrojów i poczucia tajemniczości. Długie wersy sprzyjają płynności wypowiedzi lirycznej. Wymienione cechy zbliżają ten utwór do nowej poezji lat trzydziestych, tworzącej zjawisko nazwane przez historyków literatury Drugą Awangardą.

Raczej tradycyjna wersyfikacja, akcenty metafizyczne i patetyczność najbardziej przypominają wiersze Miłosza z ostatnich lat przed II wojną światową. Chociaż młody Wojtyła tworzy wizje bardziej ponadczasowe i archetypiczne, ewokuje historię mityczną z elementami barbarzyńskości; charakterystyczne, iż nie ma odniesień do wojen dwudziestowiecznych, zwłaszcza światowych. W Balladzie… nie pojawiają się gazy bojowe, tanki, aeroplany, jak w wierszach nieco starszych katastrofistów, lecz „tabuny”, „rozdęte chrapy”, „spiżowe kopyta”, „cięciwy kusz”, „rycerski pancerz”, „maszty”, „kwadryga”…

Pojawiają się też obrazy świadczące o miłości do ziemi rodzinnej. Ład formalny i tradycyjna wersyfikacja wprowadzają jakości klasycystyczne – współistnieją tu ład i wizyjność, zdania zbudowane zgodnie z regułami gramatyki i śmiałe metafory. Ballada wawelskich arkad to ważny utwór poetycki młodego Karola Wojtyły, dotąd niedoceniony i rzadko analizowany. Pewnie dlatego, że opublikowano go w całości dopiero w 2004 r. w zebranych dziełach literackich, po pojawieniu się podstawowych rozpoznań filologicznych oraz interpretacji wczesnej poezji Wojtyły. Nie wszyscy badacze i miłośnicy twórczości Wojtyły korzystali z tego dość późnego wydania jego dzieł literackich, popularniejsze były wcześniejsze edycje32.

Eksplikowany poemat powstał jesienią 1939 r. w atmosferze wojennej. Jest jednym z najlepszych artystycznie utworów w całym dorobku Karola Wojtyły, zapowiadał duży talent poetycki. Utwór nie tak rozwichrzony formalnie i synkretyczny filozoficznie jak wcześniejsze wiersze, a z drugiej strony bardziej nasycony emocjami, śmiały w obrazowaniu i bogatszy dźwiękowo od późniejszych poematów medytacyjno-traktatowych. Dokumentuje ewolucję twórczą młodego autora – przejście od dominacji tradycji literatury staropolskiej (co widać w Psałterzu… dookreślonym jako „renesansowy”) do fascynacji postawą filozoficzną i estetyką romantyczną.

Pierwsze dramaty

Początki dramatopisarstwa Karola Wojtyły są niewiele późniejsze od pierwszej fazy uprawiania poezji, przypadają bowiem na 1940 r. Na stronie tytułowej rękopisu Hioba są zapisane miejsce i data powstania utworu: „Kraków 1940 we Wielkim Poście”. Potwierdza to korespondencja autora z Mieczysławem Kotlarczykiem, na przykład list datowany „Wielkanoc 1940” zawiera następującą wiadomość: „Ja sam napisałem dramat nowy. Grecki formą, chrześcijański duchem, odwieczny treścią, podobnie jak Każdy. Dramat o cierpieniu; Hiob. Wcale się to niektórym ludziom podoba. Wynikło to w pewnej mierze z tego, że zagłębiłem się w Stary Testament. Przeczytałem Psalmy Dawida, Księgę Hioba, Księgi mądrości, teraz Proroków”33.

Pierwszy duży utwór dramatyczny młodego pisarza ma sporo cech charakterystycznych dla debiutu. Jest oczywiście naśladowczy, wiernie odwzorowując wydarzenia ze starotestamentowej Księgi Hioba, ale przecież wprowadza trochę nowych elementów nieobecnych w oryginale biblijnym: np. chóry, często oddając im głos albo zbiorowo, albo poszczególnym choreutom; ta strukturalna innowacja powoduje znaczne efekty światopoglądowe, ponieważ można ją zrozumieć jako próbę połączenia biblijnej tradycji żydowskiej ze starogrecką. Jeszcze jeden krąg kulturowy, tym razem chrześcijański, zostaje inkorporowany przez dramaturga w zakończeniu – zjawia się Archanioł Boży ze złotym kielichem, daje się słyszeć głos, określony w didaskaliach jako Głos Syna Człowieczego, wreszcie pojawia się krzyż, usytuowany na wzniesieniu. W wypowiedzi Epilogosa znajdujemy wzmianki o Bogu zsyłającym swego Syna i „ugruntowaniu” Nowego Zakonu.

Zasygnalizowana wielopłaszczyznowość czasowa nie zostaje wyczerpana w przenikaniu się starożytności (biblijnej i helleńskiej) oraz czasu ewangelicznego. Dochodzi jeszcze perspektywa czasu współczesnego autorowi, a więc okresu II wojny światowej. Wskazuje na to pośrednio temat i budowanie przedstawionej rzeczywistości analogicznej do pełnej tragizmu rzeczywistości wojennej. Natomiast bezpośrednim sygnałem aktualizującego odniesienia uczynił autor informację (pod)tytułową, kilka zdań jakby wykutych w kamieniu, chyba najpiękniejszy fragment dramatu:

Rzecz działa się w Starym Testamencie

– przed przyjściem Chrystusa –

Rzecz dzieje się za dni dzisiejszych czasu hiobowego

– Polski i świata –

Rzecz dzieje się czasu oczekiwania błagania o Sąd,

czasu tęsknoty

za testamentem Chrystusowym,

w cierpieniach Polski i świata

wypracowanym34

Hiob został napisany niedługo po klęsce Polski we wrześniu 1939 r., kiedy było jeszcze za wcześnie – szczególnie dla młodego autora – na wypracowanie współczesnych form artystycznych zdolnych unieść ciężar doświadczenia porażki i poszukiwania nadziei. Ale zwrócenie się w przeszłość i sięgnięcie po szacowne formy dramaturgiczne miało uzasadnienie psychologiczne całkiem oryginalne. Współcześnie przeżywana katastrofa była prawdopodobnie tak dotkliwa, że zaistniała konieczność odsunięcia jej w głąb czasu. Teraźniejszość została w ten sposób oczyszczona z elementów chaosu, a refleksja nad nią stała się możliwa dzięki uzyskaniu dystansu poprzez umieszczenie wydarzeń w innym planie kulturowym.

Już w pierwszym dramacie Karola Wojtyły zwraca uwagę zręczna stylizacja, czyli umiejętność wypowiedzi w innym stylu, a szerzej rzecz ujmując – umiejętność rozumienia odrębnych światów psychicznych i zdolność mówienia wieloma językami. To cecha ważna dla całej twórczości literackiej i chyba jeszcze ważniejsza w działalności duszpasterskiej i apostolskiej przyszłego biskupa Krakowa i Rzymu.

Umiejętność wcielania się w ludzi przeszłości i mówienia ich językiem młody autor zaprezentował w Jeremiaszu, dramacie powstałym także w 1940 r. Stylistycznie jest to utwór bardziej staranny niż poprzedni, w którym raziła zbyt wybujała archaizacja, w didaskaliach aż nieco humorystyczna (był to zapewne zrozumiały u studenta polonistyki wpływ lektur pisarzy modernistycznych, a zwłaszcza bliskiego mu Stanisława Wyspiańskiego, wielkiego dramaturga i reformatora teatru, rozmiłowanego w obszernych didaskaliach).

Po przeczytaniu Jeremiasza nie ma wątpliwości, że początkujący dramaturg został obdarzony talentem poetyckim, bowiem demonstruje znaczną aktywność językową. Idących magnatów określa Ojciec Piotr w ten sposób: „złotowolni, delijni”; w dialogach bądź tekście pobocznym czytamy, w nowych kontekstach umieszczone, pulsujące życiem, a niemal zapomniane słowa ze skarbnicy staropolszczyzny – wspomnijmy choćby o „żarzysku”, „siewie złotoustym”, „przeonaczeniu”, „zatratnej prawdzie” i przymiotniku „radzieckie” (o ławach).

W tym dramacie akcja toczy się w dwu płaszczyznach: realnej, umieszczonej w Wielkim Poście w 1620 r. – roku klęski cecorskiej, oraz wizyjnej, rozgrywającej się w epoce działalności starotestamentalnego proroka Jeremiasza. Ale z tą realnością dzieją się dziwne rzeczy. Wielka dyskusja nadająca dramatowi dynamikę prowadzona jest przez dwa duchy zmarłych ludzi: nieżyjącego od 1612 r. pisarza religijnego i największego kaznodzieję polskiego Piotra Skargę oraz poległego w 1620 r. hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Obaj znakomici mężowie zauważają początek kryzysu Rzeczypospolitej, który doprowadzi do upadku tego najpotężniejszego państwa w Europie Środkowo-Wschodniej. Co prawda zagłada Rzeczypospolitej Obojga Narodów nastąpi w następnym stuleciu, lecz obdarzony proroczą intuicją Ojciec Piotr widzi dokładnie przyszłe wydarzenia. Tak mówi o tym Hetman:

W losy patrzycie, Pobożność – w te losy,

jak oto oracz, co patrzy ze ziaren

i z obsiewania już żniwa dowidzieć – 

w losy patrzycie, jako ten Jeremi,

on judzki prorok – w tę Prawdę straszliwą35.

Kluczową sprawą w Jeremiaszu jest rozumienie prawdy i wyciągnięcie z niej praktycznych wniosków. W pierwszym znaczeniu prawdą jest dobre życie, słuszne normy postępowania, inaczej mówiąc, działanie zgodne z treścią Bożej nauki. A więc koncepcja prawdy egzystencjalna, przede wszystkim moralna. Ojciec Piotr broni jednakże prawdy bardziej obiektywnej, to znaczy ponadjednostkowej oraz niezawisłej od ludzkich pragnień i dążeń. Niezależnej od poszczególnych działań, choć zależnej od czynów wszystkich. Prorok widzi przyszłe wydarzenia, a prorok Polski siedemnastowiecznej – nadchodzące nieszczęścia i upadek ojczyzny w następnym wieku. Stosując nowoczesną terminologię, można powiedzieć, iż jest on katastrofistą, i to skrajnym katastrofistą, gdyż nie tylko przypuszcza, że nastąpi zagłada, lecz o niej wie. To właśnie jest „prawda zatratna”.

Dla innych taka wizja rzeczywistości historycznej może stać się motywacją działalności zmierzającej do przezwyciężenia kryzysu – świadomość zagrożenia potęguje wolę walki i przetrwania. Reprezentantem takiego katastrofizmu woli ocalenia jest w dramacie Hetman. W jednej z replik mówi o tym wprost:

Póki życia stało,

szedłem ku miastu świętemu wśród zmagań – 

przeciwko prawdzie zatratnej – w te burze.

Zmogły mnie burze – prawda – toć pewnikiem –:

na polu zewłok hetmański się wala –36

Bardziej filozoficzne spojrzenie na bieżące wydarzenia ma świątobliwy jezuita. I o wiele bardziej tragiczne, wie przecież, że nie poszczególne fakty są ważne, lecz nadrzędne procesy historyczne, a te procesy muszą doprowadzić do klęski. Udziela więc mężnemu wodzowi lekcji pesymistycznej historiozofii:

Nie zmogły ciebie, hetmanie przezacny –

one nawały, co w obóz się wparły,

ale cię zmogła ta Prawda zatratna,

onej-żeś uległ, nie tamtej – nie tamtej –37

Historiozofia autora chrześcijańskiego nie może być w ostatecznym rachunku zupełnie pesymistyczna. Po pierwsze dlatego, że klęski polityczne zazwyczaj nie niszczą ostatecznie przegrywających społeczeństw; żyją one nadal, choć w ciężkich warunkach. Czasem niewola narodowa czy społeczna zmusza do wielkich czynów kulturowych i moralnych. O tym nigdy nie powinien zapominać pisarz polski. Po drugie, wierność prawdzie moralnej, ugruntowanej religijnie, stanowi wartość samą w sobie, bez względu na jej społeczną skuteczność. Dlatego trzeba podejmować walkę przeciw wyrokom dziejowym i dlatego Ojciec Piotr wzywa do przeciwstawienia się prawdzie destrukcji historycznej, w imię prawdy duszy ludzkiej:

Pokąd Pan Prawdę w narodzie obaczy,

dotąd mu mocy zaczyni w te niwy,

że spulchni ziemię wrzucony w nią zaczyn,

i radowania doczekać w czas żniwny –

– Ja wam na walkę przeciw strasznej Prawdzie

na czoło krzyż dam i pobłogosławię.

Razem pójdziemy38.

Bohaterami Jeremiasza są cnotliwy kapłan-kaznodzieja, budzący sumienia, oraz pobożny żołnierz umierający w obronie ojczyzny. Nawiązanie do polskiej tradycji baroku miało i tym razem sens aktualny. Zakończenie dramatu jest wezwaniem do krucjaty. Młody dramaturg nawiązał do tradycji przedmurzowej, czyniącej z Polski wał ochronny chrześcijaństwa i cywilizacji zachodniej. Dawniej, od XV do XVIII w., zagrożeniem były wschodnie despotyzmy: muzułmańska Turcja i prawosławna Rosja, natomiast w czasie, gdy Karol Wojtyła pisał swój utwór, główne zagrożenie przyszło z zachodu (narodowosocjalistyczne Niemcy). Tym razem sprawdziła się koncepcja Polski jako obrotowego przedmurza. Ale geopolityka i historia są bardziej skomplikowane – broniąc się przed hitlerowcami, Polacy bronili w czasie II wojny światowej narody położone na zachód od Niemiec. Szkoda, że te potężne narody po 1945 r. nie chciały z podobną determinacją bronić Polski przed zniewoleniem sowieckim.

Dwudziestoletni Karol Wojtyła sięgnął nie tylko do tradycji, obyczajowości i ideologii baroku – równie silne związki łączą omawiany utwór z romantyzmem polskim. Czołowe dzieła tej najwspanialszej epoki naszego piśmiennictwa pełne są bohaterskich wodzów i kapłanów obdarzonych darem profetycznym. Ojciec Piotr odczytujący Boże znaki i wzywający do walki ze złem jakże przypomina postaci z dramatów Mickiewicza i Słowackiego (jak przydatne autorowi okazało się imię Piotr, takie samo jak bohatera arcydramatu Dziady). Nie trzeba rozwodzić się nad sprawą związków późnych dzieł Słowackiego z mentalnością, wrażliwością i stylem baroku; znów więc wracamy do XVII w.

Młodzieńcze utwory dramatyczne Wojtyły – w tomie dzieł literackich umieszczone w dziale juweniliów – odznaczały się cechą, która zwolennikom tradycyjnego dramatopisarstwa może wydać się błędem w sztuce. Chodzi mi o swego rodzaju nieufność do estetyki. Hiob i Jeremiasz są tekstami surowymi, to znaczy ascetycznymi widowiskowo, z obszernymi fragmentami dyskursywnymi, z nikłą akcją fabularną, niewyrafinowanymi stylistycznie. Jak na partyturę spektaklu teatralnego rażą zbytnim odestetyzowaniem, zawartość myślowa przedstawiana tu bywa niemal bezpośrednio, bez mediacji fikcyjnej fabuły.

Ponadto, jak w całym dorobku literackim Karola Wojtyły, niewiele znajdujemy tu elementów komizmu – autor rzadko sięga po tak popularną w sztuce nowoczesnej ironię. W pisarstwie współczesnym przesłanie światopoglądowe dociera do odbiorcy zazwyczaj „drogą negatywną” – poprzez ukazanie zaprzeczenia wartości; ukazując świat negacji i braku, artysta współczesny wskazuje na konieczność rozwiązań pozytywnych. Ale w takiej strategii konieczna bywa ironia, a nawet szyderstwo.

Otóż w dziele literackim Wojtyły znajdujemy obraz autora, którym jest silna indywidualność etyczna, słabiej jednak kontaktująca się ze sferą estetyki. Czyżby niedocenianie piękna znaczyło, iż autofinalizm dzieła sztuki, jego wskazywanie na siebie i eksponowanie walorów zmysłowych, jest moralnie podejrzane? Mamy tu do czynienia z rzeczywistą antynomią – istotę etyki stanowi odwrócenie się od siebie, istnienie dla kogoś innego, podczas gdy istotą estetyki jest koncentracja danego bytu na sobie, jego zamknięcie.

Między tymi stanowiskami możliwe są jednak mediacje, bo czyż postawa estetycznej kontemplacji nie jest strukturalnie podobna do postawy moralnej? I tu, i tam chodzi przecież o skupienie się na czymś zewnętrznym, pozapodmiotowym. W obu dziedzinach potrzebna jest umiejętność przekraczania siebie, swoich przyzwyczajeń i emocjonalnych automatyzmów. A przecież widzimy, śledząc dzieje kultury nowożytnej, jak często dochodzi do dramatycznych wyborów w życiu, kiedy naprzeciw siebie stają wartości sztuki i innych dziedzin rzeczywistości tworzonej przez człowieka.

Korespondencja

Najpóźniej, bo dopiero w 2001 r., opublikowano listy Karola Wojtyły adresowane do starszego przyjaciela i mistrza teatralnego Mieczysława Kotlarczyka. Korespondencyjna wymiana trwała pod koniec 1939 i w 1940 r., ponieważ Kotlarczyk znajdował się poza nowym kordonem granicznym. Zachowały się też listy Wojtyły do Wincentego Bałysa (1906–1939), rzeźbiarza i malarza mieszkającego w rodzinnym mieście przyszłego papieża. Nieraz rozmawiali o życiu i sprawach sztuki. Korespondencja umożliwiała kontynuację wymiany poglądów po przeprowadzeniu się Karola wraz z ojcem do Krakowa39.

Tak więc koniec lat trzydziestych to również początki twórczości prozatorskiej młodego Wojtyły. Zachowane niezwykle wartościowe listy do przyjaciół z Wadowic są nie tylko bezcennym świadectwem biograficznym, ale również wypowiedzią prozatorską o wartości samoistnej. Pod wpływem tragedii wojennej początkujący pisarz dokonał w nich oceny najnowszego etapu dziejów Polski, dorobku kultury międzywojennej i zarysował plan duchowej działalności.

W połowie listopada tragicznego roku 1939 w liście do przyjaciela i artystycznego mentora Wojtyła dokonał surowej krytyki poezji międzywojennej z pozycji katolickich i patriotycznych: „Otóż Polska. Rozważywszy powojenną poezję, trzeba by stwierdzić, że w większości byłą zabawą, czasem li tylko formą, a rzadko duchem narodu tchnęła. A jeśli jakimś w ogóle duchem, to czerwonego sztandaru i łatwego, a jakże nieistotnego humanizmu międzynarodówki. (Z polskością nie miała nic wspólnego poza językiem…)”40. W korespondencji z reżyserem i teoretykiem teatru nie mogło zabraknąć opinii o przedwojennej sztuce scenicznej. Młody polonista był tu równie surowy w ocenach: „A teatr? Przecież nie raz i nie dwa razy biadaliśmy na Długiej, że nie jest polski. Był u Wyspiańskiego i poza Wyspiańskiego nikt nie poszedł, nikt go nawet (poza Osterwą) zrozumieć nie mógł (oczywiście oficjalnie), a panowie »czerwoni« powiedzieli, że Wyspiańskiego w ogóle grać się nie da. Bardzo poręczne rozwiązanie sprawy!”41. Wielkie nadzieje Karol pokładał w talencie i charakterze Kotlarczyka, widząc w nim twórcę nowego teatru narodowego, godnego wielkich tradycji literatury polskiej: „Wierzę w Twój teatr i chciałbym go koniecznie współtworzyć, bo on byłby różny od wszystkich »polskich« i nie łamałby człowieka, ale podnosił i zapalał i nie psuł, ale przeanielał”42.

Oceny współczesnych mu zjawisk wynikały z poglądów teoretycznych ufundowanych na intensywnych lekturach i przemyśleniach młodego twórcy. Z omawianej korespondencji dowiadujemy się, co czytał student polonistyki pozbawiony z przyczyn okupacyjnych możliwości normalnego studiowania. Poznawał klasykę romantyczną: Mickiewicza, obok dzieł poetyckich Wykłady z literatury słowiańskiej, „całą prawie mistykę” Słowackiego, dramaty Wyspiańskiego, ponadto Biblię („przeczytałem Psalmy Dawida, Księgę Hioba, Księgi Mądrości, teraz proroków”). Nie stronił od dzieł dyskursywnych o literaturze, np. duże wrażenie zrobiła na nim monografia Ignacego Matuszewskiego Słowacki i nowa sztuka.

Przemyślenia z początkowego okresu okupacji hitlerowskiej zaowocowały stwierdzeniami dotyczącymi istoty i funkcji sztuki. Trzeba zwrócić uwagę na stylizację archaiczną i uroczysty ton nawet w prywatnej korespondencji: „nie jest sztuka, aby była li tylko prawdą realistyczną albo li tylko zabawą, ale nade wszystko jest nadbudową, jest spojrzeniem w przód i wzwyż, jest towarzyszką religii i przewodniczką na drodze ku Bogu: ma wymiar romantycznej tęczy: od ziemi i od serca człowieczego ku Nieskończonemu – bo wtedy stają przed nią horyzonty przeogromne, metafizyczne i anielskie. I taką ona była nade wszystko u nas w Polsce”43.

Pojawiły się również zarysy historiozofii katolickiej i to już na początku listopada 1939 r. w liście do Mieczysława Kotlarczyka: „Polska jest wśród Europy Męczennicą największą: tą, którą On rzucił jako przedmurze Chrystusowe tyle wieków i dziś. Przecież w cierpieniach Jej jest jakaś może nadwyżka nad pokutę za popełnione winy, jakiś zadatek na przyszłość, znamię fundamentów, prelud psalmierzy przyszłości”44.

Kilka tygodni później, nie poddając się pesymizmowi, z charakterystyczną dla całej jego postawy życiowej religijnie ugruntowaną nadzieją, przedstawiał istotę polskości oraz projekt działalności szczególnie adresowany do młodego pokolenia Polaków, do swoich rówieśników wychowanych w niepodległej Rzeczypospolitej: „My, pokolenie najmłodsze, mamy wiarę Polonów, co sodalisem Maryjnym był, a szkaplerzem jak puklerzem krył piersi swoje. Polskość łacińska w oparciu o chrystianizm jest siłą ogromną, królestwem ducha, ideą ukochania godną najwyższego. Bo dla nas duch jest więcej niż przemoc i miecz; bo w nas są korzenie Piękna przegłęboko, bo Piękno nasze i sztuka nasza z naszego jest Narodu i dla naszego Narodu: to jest pieśń Wieszczów, Teatr Wyspiańskiego, Księgi Kasprowicza i filozofia Norwida”45.

W korespondencji do Mieczysława Kotlarczyka po raz pierwszy pojawiły się idee i wartości istotne dla całego pisarstwa Karola Wojtyły i dla globalnego duszpasterstwa Jana Pawła II, łączące bezkompromisowe głoszenie Dobrej Nowiny Chrystusa, krzewienie humanizmu chrześcijańskiego i przyznanie Polakom szczególnej roli historycznej, podobnej do zadań dziejowych stawianych innym narodom. Jasno widać, że źródłem jego światopoglądu są arcydzieła literatury polskiej od renesansu po okres Młodej Polski.

Wczesna twórczość literacka Karola Wojtyły, rozpatrywana w optyce historii polskiego piśmiennictwa artystycznego, może być uznana za pierwszy – wyłożony dyskursywnie oraz zrealizowany w poezji i dramacie – program literacki pokolenia twórców urodzonych i uformowanych w niepodległej II Rzeczypospolitej; wśród których byli utalentowani pisarze Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy. Niestety, ich twórczość została tragicznie przerwana przez kataklizm wojenny.

Pokoleniowe usytuowanie twórczości młodzieńczej Karola Wojtyły pierwszy dokładnie analizował prof. Maciej Urbanowski w referacie na konferencji naukowej w 2005 r., zacytujmy główne wnioski jego dociekań: „Żaden z poetów pokolenia wojennego nie stawiał tak ostro sprawy narodowości sztuki, żaden też tak jednoznacznie nie akcentował »Chrystusowego« charakteru piękna. Postulatywna część programu poetyckiego Wojtyły o tyle też się różniła od koncepcji rówieśników, iż znacznie mocniej podkreślała związek z tradycją romantyczną. Żaden wreszcie z jego rówieśników nie akcentował tak silnie lokalności jako wartości literackiej. […] W porządku diachronicznym Renesansowy psałterz stanowi punkty wyjścia poezji pokolenia wojennego. To, co nazwałem radykalizmem Wojtyły, wpisana w omawiany tu tekst wizja pokolenia, historiozofia, religijność, tłumaczą ogrom rozczarowania, rozpaczy, którą odnajdziemy w późniejszych nieco, a pisanych już w radykalnie innej sytuacji, wierszach jego rówieśników”46.

1 J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 1: Na tron Apostołów 1920–1978, Warszawa 2010; A. Nowak, Jan Paweł II. Ilustrowana biografia, Kraków 2001. Nieco inaczej Andrzej Nowak rozpoczął obszerniejsze dzieło: A. Nowak, Karol Wojtyła – Jan Paweł II. Kronika życia i pontyfikatu, Kraków 2005; J. Szczypka, Jan Paweł II. Rodowód, Warszawa 1989.

2 G. Weigel, Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków 2000, s. 11.

3 M. Burghardt, Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013.

4 M. Kindziuk, Emilia i Karol Wojtyłowie, Kraków 2020.

5 G. Weigel, Świadek…, s. 46. Znakomity pisarz religijny opiera się na badaniach zawartych w monografii historyka eksperta w tej dziedzinie, z których wynika m.in., że oprócz obowiązkowej znajomości języka niemieckiego powszechnie używane były inne języki monarchii: 47 proc. oficerów znało czeski, 34 proc. – węgierski, 19 proc. – polski, 15 proc. – chorwacki; w tym wojsku uznawano dziesięć oficjalnych języków. Wielu oficerów było pochodzenia żydowskiego (I. Deák, Beyond nationalism. A Social and Political History of the Habsburg Officer Corps 1848–1918, New York 1990).

6 J. Słowacki, *** [Pośród niesnasków Pan Bóg uderza…] [w:] idem, Dzieła wszystkie, t. 18/1, red. J. Kleiner, Wrocław 1960. Zacytujmy ten fragment: „Więc oto idzie – Papież Słowiański, / Ludowy brat”.

7 M. Burghardt, Nieznany przyjaciel Karola Wojtyły. Wincenty Bałys, Kraków 2007.

8 Najtrafniej o związkach młodego Karola Wojtyły ze środowiskiem literackim Wadowic pisał Stanisław Dziedzic (S. Dziedzic, W Wadowicach „gdzie się wszystko zaczęło” [w:] idem, Romantyk Boży, Kraków 2014).

9 M. Brughardt, J. Machniak, Uwagi edytorskie [w:] K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1: Juwenilia (1938–1946), Kraków 2019, s. 477–479. Pierwsze wydanie tej wersji dramatu ukazało się pod tytułem Brat naszego Boga, rękopis z 1945 roku, w książce Jana Machniaka Święty brat Albert Chmielowski w myśli Karola Wojtyły – Jana Pawła II (Kraków 2013).

10 Jan Paweł II, Dar i tajemnica. W pięćdziesiątą rocznicę moich święceń kapłańskich, Kraków 1996, s. 9.

11 Po raz pierwszy prawie cała młodzieńcza poezja została poprawnie filologicznie wydana przez Stanisława Dziedzica w 1996 r. (K. Wojtyła, Psałterz – Księga Słowiańska, Kraków 1996). Utwory z wczesnego okresu cytuję według pierwszego krytycznego wydania twórczości literackiej Karola Wojtyły (K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…). W nawiasach kwadratowych tytuły utworów pochodzące od wydawców.

12 K. Wojtyła, Sonet XI [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 54.

13 Idem, Sonet VIII [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 51.

14 Zbór – tu: gromada, zbiorowisko.

15 K. Wojtyła, Sonet XII [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 55.

16 Idem, Magnificat [Hymn] [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 89–91.

17 Idem, Mousike [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 71–78.

18 Idem, Symphonie – Scalenia [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 63–70.

19 Idem, Sonet XI…

20 Idem, Sonet XV [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 58.

21 W. Pater, Studium o Dionizosie [w:] idem, Wybór pism, Lwów 1909; T. Zieliński, Dionizos w religii i poezji [w:] idem, Z życia idei, Zamość 1925; J. Parandowski, Zwycięski pochód Dionizosa [w:] idem, Eros na Olimpie, Lwów 1924; pierwsze wydanie Parandowskiego Mitologii. Wierzeń i podań Greków i Rzymian wydrukowano we Lwowie w 1924 r.

22 K. Wojtyła, Symphonie – Scalenia, s. 67–68.

23 Idem, Ballada wawelskich arkad [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 103.

24 Idem, Przypisy do „Psałterza – (Księgi słowiańskiej)” [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 93.

25 Ibidem.

26 Idem, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, list z 2 XI 1939 r. [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 347.

27 Zob. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2: Od Gautamy Buddy do początków chrześcijaństwa, przeł. S. Tokarski, Warszawa 1994 (szczególnie rozdział 22: Orfeusz, Pitagoras i nowa eschatologia).

28 K. Wojtyła, Ballada…, s. 105–106.

29 Ibidem, s. 98.

30 Ibidem, s. 99–100.

31 Ibidem, s. 101.

32 Idem, Poezje. Dramaty. Szkice. Tryptyk rzymski, oprac. M. Skwarnicki, Kraków 2004.

33 Idem, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, Wielkanoc 1940 r. [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 355–356.

34 Idem, Hiob [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 114.

35 Idem, Jeremiasz [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 215.

36 Ibidem, s. 236.

37 Ibidem.

38 Ibidem, s. 216.

39 M. Kotlarczyk, K. Wojtyła, O Teatrze Rapsodycznym. 60-lecie powstania Teatru Rapsodycznego, wstęp i oprac. J. Popiel, wybór tekstów T. Malak, J. Popiel, Kraków 2001. Fragmenty listów do Kotlarczyka zamieścił ks. Adam Boniecki MIC w podstawowym dziele źródłowym do biografii naszego bohatera (A. Boniecki, Kalendarium życia Karola Wojtyły, Kraków 1983, s. 56–63).

40 Idem, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, list z 14 XI 1939 r. [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 350.

41 Ibidem.

42 Ibidem, s. 352.

43 Ibidem, s. 350.

44 Idem, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, list z 2 XI 1939 r.…, s. 346.

45 Idem, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, list z 14 XI 1939 r.…, s. 351.

46 M. Urbanowski, „Widma lepszych świtań”. Renesansowy psałterz Karola Wojtyły a poezja pokolenia wojennego [w:] Karol Wojtyła – poeta, red. J. Głażewski, W. Sadowski, Warszawa 2006, s. 23, 32.

II Dojrzała twórczość kapłana katolickiego

Życie w latach 1946–1978

W 1946 r., jak wcześniej zostało wspomniane, ukazał się anonimowo drukiem pierwszy poetycki utwór Karola Wojtyły – poemat Pieśń o Bogu ukrytym, opublikowany w kilku numerach „Głosu Karmelu”. 1 listopada tegoż roku autor otrzymał święcenia kapłańskie z rąk metropolity krakowskiego abp. Adama Sapiehy w jego prywatnej kaplicy w Domu Arcybiskupów przy ul. Franciszkańskiej. Pierwszą mszę św. ks. Wojtyła odprawił w krypcie św. Leonarda na Wawelu. Potem wyjechał do Rzymu na studia na uniwersytecie papieskim Angelicum, gdzie w roku następnym uzyskał licencjat, a w roku 1948 – doktorat. W czasie studiów podróżował po Włoszech, Francji i krajach Beneluksu.

Po powrocie do Polski był wikarym we wsi Niegowić koło Bochni i w parafii św. Floriana w Krakowie. Zajmował się głównie duszpasterstwem akademickim. Publikował artykuły publicystyczne i utwory literackie w nielicznych czasopismach katolickich istniejących w rządzonej przez komunistów Polsce. W 1953 r. habilitował się na UJ, po czym w latach 1953–1954 wykładał teologię moralną w seminariach duchownych: krakowskim, częstochowskim i śląskim. Od 1954 r. prowadził zajęcia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, gdzie w latach 1956–1978 był kierownikiem Katedry Etyki. W 1958 r. został mianowany przez papieża Piusa XII biskupem pomocniczym w Krakowie, z kolei Jan XXIII w 1962 r. uczynił go wikariuszem kapitulnym. W 1964 r. papież Paweł VI mianował go arcybiskupem krakowskim, a trzy lata później kardynałem.

Biskup Karol Wojtyła uczestniczył w latach 1962–1965 we wszystkich sesjach Soboru Watykańskiego II, ośmiokrotnie zabierał głos podczas obrad. Prowadził badania naukowe i ogłaszał je drukiem – do czasu wyboru na papieża opublikował ok. 400 prac, w tym znane książki Miłość i odpowiedzialność (1960), Osoba i czyn (1969), U podstaw odnowy. Studium o realizacji Vaticanum II (1972), Znak sprzeciwu (1976). Nie zapominał o duszpasterstwie młodzieży i środowisk twórczych, uczestnicząc w sympozjach, konferencjach naukowych oraz dniach modlitwy pisarzy, artystów plastyków i muzyków, popierał też działania opozycji społeczno-politycznej.

Ksiądz Karol Wojtyła nie zaprzestał twórczości literackiej, choć drukował swoje utwory pod pseudonimami. W końcu lat czterdziestych ukończył najdłuższy utwór Brat naszego Boga. Utwory poetyckie publikował przeważnie w „Tygodniku Powszechnym”, ukazującym się pod patronatem arcybiskupiej kurii krakowskiej. Rozpoczął od poematów Pieśń o blasku wody (w maju 1950 r.) i Matka (w grudniu tr.) – obie publikacje pod pseudonimem Andrzej Jawień. W październiku 1952 r. opublikował w tym samym piśmie poemat Myśl jest przestrzenią dziwną, po czym nastąpiła kilkuletnia przerwa, spowodowana m.in. zamknięciem, a dokładniej mówiąc – odebraniem redaktorom „Tygodnika Powszechnego” zarządzania pismem z powodu odmowy publikacji pochwalnego nekrologu Stalina. Ogłaszanie nowych utworów literackich ks. Wojtyła wznowił w religijno-kulturalnych czasopismach akceptowanych przez Kościół katolicki.

W miesięczniku „Znak” ukazał się poemat Kamieniołom (1957, nr 6), natomiast w „Tygodniku Powszechnym” w następnym roku w nr. 13 Profile Cyrenajczyka – oba utwory pod znanym nam pseudonimem Andrzej Jawień. Z kolei w nr. 12 „Znaku” z roku 1960 bp Wojtyła opublikował pod tym samym pseudonimem dramat Przed sklepem jubilera, natomiast w 1963 r. („Znak”, nr 11) pod kryptonimem A.J. Narodziny wyznawców i Kościół (fragmenty). W następnym roczniku tegoż miesięcznika opublikował Rozważania o ojcostwie, a w 1965, w nr. 6 – poetycki utwór Wędrówka do miejsc świętych. W roku milenijnym ukazała się w „Znaku” Wigilia Wielkanocna 1966. Wymienione utwory podpisywane były A.J. Natomiast poemat Rozważanie o śmierci („Znak” 1975, nr 3) autor podpisał pseudonimem Stanisław Andrzej Gruda. Przed wyborem na papieża powstały jeszcze poematy Myśląc Ojczyzna i Stanisław oraz dramatyczny utwór Promieniowanie ojcostwa (misterium).

Jako arcypasterz metropolii krakowskiej bp Wojtyła wykazał dużą aktywność, ponieważ m.in. zreorganizował struktury archidiecezji, w latach siedemdziesiątych przeprowadził synod diecezjalny, ożywił kult św. Stanisława Biskupa i Męczennnika, uczestniczył w wielu koronacjach obrazów NMP, koncelebrował uroczystości milenijne związane z tysiącleciem chrztu Polski, przewodniczył kilku komisjomom Episkopatu Polski. Biskup i kard. Wojtyła był także aktywny na forum międzynarodowym – odbył podróże duszpasterskie do wielu krajów (m.in. Australii, Francji, Kanady, Palestyny, Niemiec, Stanów Zjednoczonych), współpracował przy opracowywaniu encykliki Humanum vitae, na zaproszenie Ojca Świętego Pawła VI wygłosił w Watykanie rekolekcje wielkopostne w 1976 r. Był członkiem komisji papieskich i konsultorem watykańskiej Rady Świeckich.

Poezje

Wyniesienie kard. Wojtyły na Stolicę Piotrową było wydarzeniem o doniosłości dziejowej w wielu wymiarach – także literackim. Jest rzeczą oczywistą, iż wybór poety polskiego na papieża Kościoła rzymskokatolickiego, a przez to kreowanie go na czołową postać doby współczesnej stanowiły jedno z najważniejszych wydarzeń powojennej literatury polskiej, a może i całej historii naszego piśmiennictwa. Wydarzenie przede wszystkim z poziomu socjologii literatury albo – mówiąc w nieco innym języku – z poziomu kultury literackiej. Doniosłość tego wymiaru zjawiska ignorować może tylko zwolennik skrajnej koncepcji formalistycznej, ograniczający literaturę do zbioru dzieł o dominującej funkcji estetycznej, zbioru izolowanego – w sposób nieco upiorny – z wszelkich kontekstów kulturowych; na szczęście takie stanowisko nie ma dziś twórczych i znaczących w życiu literackim i humanistyce zwolenników.

Ważność zdarzenia, które ująć można w postaci parafrazy formuły uświęconej przez Mickiewicza w Dziadach („D. O. M. Wojtyła-Jawień obiit – natus est Jan Paweł II”), dobrze wyraził Jarosław Iwaszkiewicz, pisząc: „Aby uprzytomnić sobie wymiar tego wydarzenia, pomyślmy sobie, czym byłby on dla Mickiewicza, dla Słowackiego, dla Krasińskiego, dla Norwida, dla Matejki, dla Wyspiańskiego, dla Stanisława Brzozowskiego… Jakim sercem oni, ci nasi najwięksi, przyjęliby ten wyrok historii. Z osobą Jana Pawła II weszła w orbitę wszechświatowej polityki i globowych zagadnień historia i kultura polska”1. Dodajmy – nie tylko kultura i literatura polska w ogóle stanęła w centrum światowej opinii, lecz również (i przede wszystkim) konkretna twórczość Karola Wojtyły zyskała uniwersalny rezonans, o czym świadczą liczne fakty recepcji jego dzieła odnotowane w następnych latach – Jan Paweł II stał się jednym z najpopularniejszych pisarzy polskich na świecie; w wielu egzotycznych dla nas językach po raz pierwszy przełożono z literatury polskiej właśnie jego utwory.

Zgadzam się zasadniczo z oceną dorobku Wojtyły tak sformułowaną przez zacytowanego nestora pisarzy polskich: „Wojtyła […] współpracownik miesięcznika »Znak«, gdzie umieścił szereg pięknych poezji, przybierając pseudonim Andrzej Jawień”2. Jednak świadomie przyjętym założeniem metodologicznym mojej monografii będzie – na ile to możliwe – wstrzymywanie się od wartościowania (może na nim zaważyć ciśnienie kontekstu historycznego) postaci, która przede wszystkim odegrała rolę historyczną, i zarazem świętego. Jako zadanie stawiam sobie obiektywną odpowiedź na pytanie, jaka jest poezja Jawienia, i – w mniejszym stopniu – dlaczego jest taka, jaka jest. Kwestia ocen, najbardziej dotąd nieustabilizowana naukowo i ulegająca naszym nastawieniom subiektywnym, niech zostanie rozstrzygnięta przez każdego czytelnika tej książki indywidualnie.

Myśl polska zawsze chętnie szukała literackich form przekazu. Kto wie, czy największymi naszymi myślicielami nie byli pisarze: poeci, prozaicyfabulatorzy, eseiści, autorzy książek krytycznoliterackich i publicystycznych. To zjawisko jest bardziej charakterystyczne dla literatury polskiej oraz ważniejsze i mocniej wrośnięte w całość naszej kultury niż w gruncie rzeczy powierzchownie quasi-polityczny jej charakter, spowodowany długą niewolą i wcześniejszym (a także późniejszym po 1939 r.) zagrożeniem niezależnego bytu. Chyba więc literatura pełniła u nas funkcje nie tyle zastępcze, ile współbieżne, wspomagając słabiej rozwinięte organy życia narodowego. Jest faktem, że polski styl filozofowania jest w dużej mierze literacki: niesystemowy, zorientowany na praktykę życiową jednostki, chętnie posługujący się metaforą, symbolem, przykładem fabularnym, kunsztownym opowiadaniem. A może przede wszystkim jest to styl personalistyczny, zarówno poprzez koncentrację na sprawach realnie egzystującego człowieka, jak i poprzez indywidualny, osobisty sposób uprawiania dociekań.

Nie przypadkiem wybitnymi polskimi mistykami są poeci: Benisławska, późny Mickiewicz i Słowacki; wybitnym nowatorem koncepcji teologicznych był Norwid, czołowymi myślicielami politycznymi pozostali Mochnacki, Krasiński, Brzozowski… I w drugą stronę ruch podobny – najwybitniejsi filozofowie parają się literaturą. Przypomnijmy choćby tylko naszych współczesnych: Florian Znaniecki – autor wierszy lirycznych i poematu Cheops, Witkacy (ale kim on był bardziej, literatem czy filozofem?), Tadeusz Kotarbiński – autor licznych miniatur poetyckich, Henryk Elzenberg – doskonały aforysta i eseista, o. Józef M. Bocheński jako pamiętnikarz i publicysta, Leszek Kołakowski – twórca kilku tomów opowiadań i przypowieści; wreszcie mistrz literatury mówionej – Józef Tischner.

Nie mogło w tym gronie zabraknąć jeszcze jednego filozofa i teologa. Astronomowie potrafią podobno z obliczeń teoretycznych wyprowadzić wniosek o istnieniu ciała niebieskiego jeszcze niemożliwego do zaobserwowania. Tak też mógłby postąpić badacz obrotów bytów literackich: w powojennej poezji polskiej powinna krążyć gwiazda poety religijno-filozoficznego. Miałby ów teoretyk nawet kandydata do odegrania tej roli, mógłby nim być młody ksiądz, potem biskup krakowski, potem i kardynał – Karol Wojtyła. Człowiek predysponowany do uprawiania liryki medytacyjnej jak mało kto: filozof łączący zainteresowanie dziełami mistyków z uprawianiem filozofii czynu, teolog o nastawieniu etycznym i personalistycznym oraz eklezjolog. Do tego jeszcze były student polonistyki (uczestnik zajęć prowadzonych przez Pigonia i Wykę), aktor, mąż modlitwy i przywódca religijny, teolog kultury i mecenas sztuki. A gdyby nasz uczony poszperał w starych rocznikach czasopism katolickich (szkoda, że tak rzadko zaglądali tam krytycy i badacze literatury w czasach PRL), znalazłby potwierdzenie swoich abstrakcyjnych rozważań. Postawiłby tezę, iż pasterz wielu dusz Karol Wojtyła i poeta Andrzej Jawień to ta sama osoba, i tym razem miałby rację.

W trzydziestym roku Karol Wojtyła pojawia się na scenie piśmiennictwa ojczystego życia jako „gotowy poeta”, który wie, czego chce od literatury, ma własny język artystyczny i własne sprawy do rozstrzygnięcia. Rozpoczyna od dużych form, w latach 1950–1952 ogłasza trzy poematy na łamach „Tygodnika Powszechnego”. Być może publikację następnych uniemożliwia represyjne zawieszenie działalności pisma do końca 1956 r. Od chwili wydrukowania Pieśni o blasku wody poprzez Rozważania o śmierci z 1975 r. do poematów Myśląc ojczyzna i Stanisław (ukończonego w Rymie tuż przed konklawe) narasta jednorodny świat poetycki – budowla liryczna, bogacąca się latami, powoli rozwijająca się, ale w zasadzie tożsama, podobna choćby od strony najbardziej zewnętrznej: forma podawcza długiej wypowiedzi wieloczęściowej, zobiektywizowany monolog medytacyjny, identyczne centralne obrazy, zbliżone chwyty poetyckie.

Zacznijmy od określenia współrzędnych genologicznych utworów poety używającego pseudonimów Jawień i Gruda. Sam autor przychodzi z pomocą czytelnikowi – tytuły tekstów poetyckich przyporządkowują je dość dokładnie określonym tradycjom rodzajowym: aż w dwóch formułach tytułowych pojawia się słowo „rozważanie”, w podtytule dramatu poetyckiego słowo „medytacja”, w innych tytułach znajdujemy „myśli”, w podtytułach obu części Narodzin wyznawców znów „myśl”. Tak więc już autorskie powiadomienia umieszczają omawiane utwory w niezwykle ważnym dla piśmiennictwa europejskiego zbiorze dzieł medytacyjnych.

Nie jest to zbiór jednolity, dają się w nim wyróżnić trzy kręgi. Po pierwsze medytacje, oznaczające – przynajmniej dla naszego autora – rozważania religijne o męce i śmierci Chrystusa, najczęstsze w średniowieczu, które przyniosły piękne owoce również w piśmiennictwie polskim. Do tego wzoru tradycji nawiązują dwa poematy Rozważanie o śmierci i Kamieniołom, mające za temat: pierwszy – zagadnienie śmiertelności bytowania ludzkiego, a drugi – konkretny wypadek śmierci robotnika.

Nazwy „medytacja” używa się także do określania pewnego typu dzieł filozoficznych, np. kartezjańskie Medytacje o pierwszej filozofii oraz Medytacje kartezjańskie Husserla3. I tutaj odnajdujemy związki, gdyż dyskurs filozoficzny stanowi charakterystyczną cechę wszystkich tekstów literackich Wojtyły, będących wprost klasycznymi przykładami realizacji językowej skupionego myślenia, zagłębienia się w życiowo doniosłej problematyce.

Po trzecie, nieco bardziej metaforycznie bywają nazywane medytacjami liryki refleksyjne, częste zwłaszcza w czasach renesansu i baroku, spotykane w okresie romantyzmu i naszej współczesności (jak inaczej nazwać wiele utworów Rilkego, Eliota, Valéry’ego, żeby pozostać tylko przy największych nazwiskach).

Wojtyła wybiera jeden z wariantów twórczości medytacyjnej, reprezentowanej niezwykle bogato w literaturze powszechnej. Jest on szczególnie przydatny w twórczości poetyckiej, ponieważ w medytacji ważny jest nie tylko aspekt poznania przedmiotowego, ale także samopoznanie podmiotu. Co więcej, medytacja zazwyczaj ma na celu przemianę osoby medytującej. Ponadto w medytacji o wiele bardziej niż w dociekaniach naukowych aktywne są takie umiejętności psychiczne jak intuicja, wyobraźnia, emocje, a więc te aktywności osoby ludzkiej, które odgrywają tak ważną rolę w twórczości literackiej czy szerzej – artystycznej.

Ponadto medytuje się o sprawach bardzo ważnych, mających wymiar egzystencjalny, a takie są właśnie poematy Karola Wojtyły skoncentrowane na zagadnieniach wiary chrześcijańskiej, poznania bytów nadprzyrodzonych, historii narodu, losów Kościoła katolickiego. Nasz poeta unikał podejmowania tematów błahych, z których także można skonstruować lirykę dobrą estetycznie, czego mamy liczne przykłady. Pierwiastki medytacyjne nadały oryginalny charakter poezji Wojtyły, gdyż nie były częste w naszej literaturze powojennej powstającej w kraju. Także teoretyczne zainteresowania tym sposobem poznawania świata, osoby ludzkiej i spraw nadprzyrodzonych nie były popularne. Na lepsze zmieniło się to w ostatnich latach4.

Inne charakterystyczne cechy poetyckich tekstów Karola Wojtyły to obszerne wypowiedzi, dokładność i staranność wykładu – co nie zawsze oznacza pełną zrozumiałość, ale materia rozważań jest tajemnicza i na granicy wyrażalności. W zakresie elementów językowych zwraca uwagę rozbudowana składnia zazwyczaj podrzędnie złożona, operowanie terminami filozoficznymi i teologicznymi. Cechy te wskazują na pokrewieństwo poematów Wojtyły z gatunkiem traktatowym. Ta, wydawałoby się archaiczna w liryce nowoczesnej, forma poezjotwórstwa została odnowiona pod koniec lat czterdziestych przez Czesława Miłosza za sprawą Traktatu moralnego, a potem w 1957 r. umocniona arcydzielnym Traktatem poetyckim5.

Ziarno gatunku traktatowego zostało rzucone na wzorowo przygotowaną glebę – Karol Wojtyła doktoryzował się rozprawą o dorobku pisarskim Doktora Mistycznego i pierwsze publikacje naukowe młodego myśliciela były poświęcone hiszpańskiemu mistykowi. Wielkie dzieła św. Jana od Krzyża („tetralogia mistyczna” wedle trafnego określenia Karola Wojtyły) są właśnie traktatami teologicznymi, ale stanowiącymi komentarze strof poetyckich. Co jeszcze ważniejsze, hojnie czerpią z zasobów literatury, sam autor szkicu O humanizmie św. Jana od Krzyża tak pisał: „Dzieła jego, napisane w języku narodowym hiszpańskim, co stanowiło niewątpliwy wyłom jak na owe czasy, uchodzą prócz tego za wydarzenia w całym tego słowa znaczeniu historyczne w dziejach hiszpańskiej literatury. Znamionuje je, obok ogromnej ścisłości i surowej logiki teologicznego wykładu, prawdziwy polot poetyckiego natchnienia […]. Poezja niewątpliwie ułatwiła Autorowi wiele w tej dziedzinie, która ani w ramach potocznego prozaicznego języka, ani w więzach ściśle naukowej terminologii nie da się współrzędnie wyrazić”6.

Przytoczona przed chwilą charakterystyka pisarstwa Doktora Nocy (określenie Maritaina) zostanie tu potraktowana jako autokomentarz polskiego poety, filozofa i teologa. Przyjmując takie założenie, można stwierdzić, że decyzja uprawiania poezji była podyktowana świadomością niewystarczalności narzędzi naukowych w procesie przekazu doświadczenia religijnego. Niewystarczalność to nie to samo, co całkowite odrzucenie języka nauki i filozofii – w twórczości Wojtyły widać ciągły wysiłek zsyntetyzowania wielorakich sposobów komunikacji między1udzkiej. Jego poezja ma charakter relacji zobiektywizowanej, opanowane są w niej wewnętrzne odruchy żywiołowe; podmiot wypowiedzi nie ukazuje bezpośrednich reakcji uczuciowych, lecz stara się je przetworzyć na trwałe wartości intersubiektywne. Ekspresja jest tu tłumiona, przez co może tak silna – wyrażana z rzadka i dyskretnie, działa skuteczniej.

Norwidolodzy wskazali na jeszcze jeden wzorzec gatunkowy bliski utworom poetyckim Karola Wojtyły. Norwid nazwał kilka swoich utworów rapsodami, a jak wiemy, młody Wojtyła współtworzył Teatr Rapsodyczny, a później pisał o tym zespole teatralnym i kategorii rapsodyczności. Przypomnijmy, że rapsodami nazywa się utwory poetyckie napisane w stylu podniosłym sławiące jakiegoś bohatera lub ważne wydarzenie. U Norwida rapsodyczność przejawia się w następujący sposób: „Kategorię rapsodu odnosił poeta do tekstów o dwojakim charakterze: po pierwsze do takich, w których pojawia się pojedynczy bohater heroicznie broniący lub poszukujący wartości i skonfrontowany z doświadczeniem śmierci (Bema pamięci [żałobny rapsod], Pożegnanie, Quidam), po drugie – do takich, których głównym wątkiem jest rozważanie problemu lub idei, myślenie o… (Niewola, Fulminant, Rzecz o wolności słowa). Obie grupy łączy refleksja na temat prawdy, próba mówienia serio w poezji i wzniosłość stylu”7.

Profesor Grażyna Halkiewicz-Sojak w dalszej części cytowanej rozprawy tak precyzuje związki praktyki poetyckiej Wojtyły z rapsodami Norwida: „Powróćmy do sformułowanego wcześniej rozróżnienia wśród rapsodów Norwida, rapsodów heroicznych i medytacyjno-traktatowych. Z dotychczasowych rozważań wynika, że rapsodyczność w poezji Wojtyły łączy się jedynie z tym drugim wariantem. […] Medytacyjna postawa podmiotu poetyckiego okazuje się dominująca. Pozostaje rapsodyczna wzniosłość i powaga problemu, ale zanika rapsodyczna opowieść”8. Ważna jest również ogólna uwaga teoretycznoliteracka tej uczonej: „Wybór gatunku literackiego nie podlega jedynie kryterium estetycznemu, ale również – etycznemu. Jest z jednej strony długiem spłaconym narodowej tradycji, z drugiej zaś – jednym ze sposobów przenoszenia jej wartości w teraźniejszość i przyszłość”9.

Powróćmy do rozważań o poetyce liryki Karola Wojtyły. W poprzednich fragmentach zaprezentowałem sposoby budowania podmiotu mówiącego. Na taką koncepcję „ja” lirycznego wpłynęło charakterystyczne dla autora stanowisko filozoficzne aktywnego personalizmu, ukazujące poszczególnego człowieka jako kogoś dążącego do panowania nad swoim życiem psychicznym, do stawania się coraz bardziej wolnym, a więc bycia sprawcą i podmiotem działań, także odnoszących się do wnętrza osobowego. Monolog staje się przez to jakby aliryczny, mało zsubiektywizowany i emocjonalny. Jego narzędziami stają się refleksja, spokojne wyznanie, sprawozdanie, równoważnik obrazowy.

Skoro padło słowo „równoważnik”, ciśnie się pod pióro uwaga komparatystyczna o analogii poetyki Karola Wojtyły z techniką poetycką neoklasycyzmu („korelat obiektywny” Eliota), a nawet o podobieństwie do fundamentalnej zasady poetyki Awangardy – teorii ekwiwalentyzacji uczuć. Podobnie z obrazowaniem, które – zaznaczmy – zrazu bywa stosowane nie za często, przypomina rozbudowaną i trudną metaforykę awangardową, potem staje się bardziej klarowne i łączy bliższe desygnaty. Dynamikę rozwoju obrazowania niech poświadczą trzy przykłady:

Ściana ludzka co czas jakiś otwiera się twarzą

przechodnia – potem okien przenoszą ją światła

na inne miejsca opodal –10

(1950)

Nie zapomnę nigdy tych jeziorek, co zaskoczyły nas po drodze jak gdyby dwie cysterny niezgłębionego snu.

Spał metal zmieszany z odblaskiem

jasnej sierpniowej nocy11.

(1960)

i nie tylko kamień grobowy lecz całą tę ziemię

odsuwa,

przemieniając pola mijania12

(1975)

***

W dojrzałej poezji Karola Wojtyły można wykryć stale pojawiające się symboliczne obrazy i przedmioty, będące nośnikami centralnych idei jego światopoglądu. Można je nazwać tematami w tym znaczeniu, jakie przypisuje temu wyrazowi francusko-szwajcarska krytyka tematyczna, czyli powtarzalnymi elementami obrazowania, będącymi głównymi środkami, za pomocą których pisarz ujmuje świat13.

Takimi ośrodkowymi tematami organizującymi doświadczenie głębi bytu w materiale znaków mowy są w poezji Wojtyłowej m.in. świetliste przedmioty, dno duszy, obraz nie do udźwignięcia, blask wody, odbijające i wciągające zwierciadło, otwieranie świadomości, przestrzeń duchowa, wychodzenie poza siebie, zjednoczenie osobowe, oko prześwietlone i oświecające. Można zasadnie podejrzewać, iż wymienione tematy centralne nie stanowią przypadkowo zestawionego zbiorowiska, dowolnie łączonego w danym przekazie poetyckim. Jeśli tak, to warto pokusić się o odtworzenie porządku panującego wśród nich, tej swego rodzaju składni skupiającej podstawowe elementy w „zdania-poematy”. Uprzedzając wywody, jakie nastąpią, trzeba powiedzieć, że reguły nadające porządek rozwijania się tematów medytacji poetyckich analizowanych w tej chwili i ich kierunek przypominają reguły postępowania człowieka poszukującego i poznającego Boga: reguły wypracowane doświadczeniem wieków, wycierpiane, wymodlone, jakimi kierowali się na drodze swojego życia wielcy myśliciele naszego kręgu kulturowego.

Woda życia – łaska. Zacznijmy tropić ów porządek od początku drogi wstępowania duszy i… początku twórczości literackiej Wojtyły. Ten drugi początek będzie radykalny, bo wyprzedzający nawet pierwsze słowo tekstu Pieśni o blasku wody; chodzi tu oczywiście o jej tytuł i motto. Tytuł wyjaśnia, że zasadniczym przedmiotem utworu będzie „blask wody”. Ażeby nie pozostawiać czytelnika w niepewności, autor dodaje motto z Ewangelii według św. Jana zawierające fragment epizodu spotkania Jezusa z Samarytanką, gdzie mówi On o wodzie wiecznego żywota zaspakajającej wszelkie pragnienie ludzkie. Poemat Pieśń o blasku wody został więc poświęcony sprawie możliwości połączenia się z Bóstwem poprzez dar wody życia wiecznego, interpretowany przez teologię katolicką jako symbol Ducha Świętego.

Wiemy też, że wedle św. Jana od Krzyża dusza poszukująca Oblubieńca może się z Nim połączyć jedynie dzięki darom Ducha Świętego. Utwór Wojtyły jest oparty konstrukcyjnie na schemacie wydarzenia opisanego w czwartym rozdziale Ewangelii Janowej, składa się bowiem z monologów podmiotu mówiącego i bohaterki utworu, owej Samarytanki spotkanej przy studni w Sychem. Rozpoczyna się wzmianką o znużonych oczach, w których ciemne wody nocy płynęły w słowach modlitwy, a kończy radosną pieśnią o połączeniu z Nim. O tym, że przedstawiane wydarzenia należy tłumaczyć nie tyle realistycznie, ile mistycznie, informuje nas fragment szóstej części, zatytułowanej Samarytanka, a będącej wyznaniem o spotkaniu (a słuszniej – Spotkaniu):

Owa studnia złączyła mnie z Tobą.

Owa studnia wprowadziła mnie w ciebie14.

O wejściu duszy we wnętrze Boskie w końcowej fazie „nocy biernej duszy” mówi San Juan de la Cruz w dwudziestym rozdziale Nocy ciemnej: „Dziewiąty stopień miłości słodko rozpala duszę. Na ten stopień wchodzą już dusze doskonale płonące w Bogu słodką miłością. Tę pełną słodyczy i rozkoszy miłość sprawia w nich Duch Święty ze względu na zjednoczenie, jakie już mają z Bogiem”15.

Noc wewnętrzna i zewnętrzna. Cofnijmy się jednak do początkowych stadiów drogi wstępowania, choć wypad w przód był potrzebny, aby pokazać, iż od początku osoba ludzka szuka, ponieważ została odnaleziona, idzie naprzód, gdyż jest przyciągana przez Osobę Absolutną, zdobywa się na odważne działanie, bo nie działa w całkowitym osamotnieniu. Droga to jednak długa i uciążliwa – idąc po niej, dochodzą do celu tylko najodważniejsi. Nie bez powodu mówi się w Pieśni… o „ciemnych wodach nocy” wypełniających modlitwę, podobnie jak nie bez powodu akcja utworu dzieje się wieczorem. Podobnie w dramacie poetyckim Przed sklepem jubilera, gdzie tajemnicze głosy dochodzące z głębi gór, będące niewątpliwie jakimiś sygnałami, dobiegają z głębin „pełnej tajemnic natury nocy bieszczadzkiej”. Także w poemacie Myśl jest przestrzenią dziwną16, chociaż nie ma bezpośrednich wskazówek, wydarzenia muszą rozgrywać się w mroku, skoro tak ważną funkcję przyznano tu „światłości rzeczy”.

Samotne cierpienie. Ostatni z przywołanych w poprzednim akapicie poematów sygnalizuje również inną początkową niedogodność wędrówki ku Zjednoczeniu, jaką stanowi indywidualne podążanie. Na początku narrator mówi, że „żadne słowo, gest ani znak – / nie uniesie całego obrazu, / w który wejść musimy samotni, by się zmagać jak Jakub”17. Pod koniec wyjaśnia się, iż odosobnienie to jest warunkiem koniecznym dojścia do celu:

[…] masz w sobie ten obraz udźwignąć, że się cały zamieniasz w tę

treść,

której sprzyja cisza i samotność,

samotność możliwa w człowieku,

możliwa dlatego, bo od niej nie odrywa nikogo śmierć18.

Samotność sprzyjająca dźwiganiu, a tak doskonała, że przezwyciężająca śmierć, nie może być niczym innym, jak tylko symbolem oczyszczenia podmiotowości i jej wyjścia poza sferę potocznego doświadczenia. Doktor Mistyczny dobrze o tym wiedział, pisząc, że miłość jest zjednoczeniem istot samotnych i dokonuje się w samotności (Pieśń duchowa, 36). Wędrówce do Boga towarzyszą nie tylko ciemność i samotność, ale również cierpienie. Podmiot wypowiadający tekst poematu Myśl jest przestrzenią dziwną mówi o tym, że „człowiek najbardziej cierpi z braku »widzenia«”19, ponieważ została już rozpalona namiętność religijna, lecz czas nasycenia pragnień i uspokojenia jest odległy. Siły podtrzymuje wprawdzie nadzieja, jednak i ona ulega załamaniom. Rozważanie o śmierci wspomina o kryzysie tej cnoty teologicznej przed udzieleniem nadnaturalnej pomocy:

mej nadziei nie potwierdza we mnie

żadne złoże własnej tylko pamięci,

nadziei w zwierciadle mijania nie odtwarza nic20.

Wzrok duszy. Człowiek poszukujący nie pozostaje długo w stanie bolesnego zawieszenia, rychło otrzymuje wsparcie. O tym etapie drogi traktuje temat „prześwietlonych oczu”, chyba najlepiej rozwinięty w najbardziej przesyconym pierwiastkami mistycznymi, świadomie znaczeniowo zaciemnionym, tajemniczym utworze Wojtyły Myśl jest przestrzenią dziwną, gdzie pokazane zostało dalsze przedzieranie się ku Wiecznej Istocie.

Bohater tego poematu zdradza nam sposoby pokonywania przeszkód. Wspomina więc o tym, że „oczy zamieni z nim ów dziwny głęboki świat”21 i o tym jeszcze, że oko „jasnym swym rdzeniem nasyca rzeczywistość / i przeobraża”22. Samarytanka z równym zdecydowaniem wskazuje ten sposób poznawania, chociaż w miejsce zamiany oczu (mistrzowie życia wewnętrznego dopowiedzieliby, iż chodzi tu o zastąpienie wzroku zmysłowego wzrokiem duszy) proponuje zmianę sposobu patrzenia: „oczy […] / otworzyć inaczej niż zwykle / i nie zapomnieć widzenia, którym wówczas wzrok się napawał”23. Oczy prześwietlone światłem dochodzącym z zewnątrz, zamienione, oświetlające swoim jasnym rdzeniem i przeobrażające rzeczywistość, zdolne już są zobaczyć rzeczy niezwykłe i pomagać innym władzom duszy.

Otwarcie świadomości i przestrzeni. Bohaterem poematu Myśl jest przestrzenią dziwną jest ktoś, kto w pewnych chwilach reprezentuje jakby istotę człowieczeństwa, a więc jest niekiedy indywidualizowany, a w innych chwilach staje się biblijnym Jakubem, który pewnie jako jedyny ze śmiertelnych oglądał Boga twarzą w twarz. Wybór tej postaci podyktowała logika całości dzieła, gdyż w tradycji Ojców Kościoła Jakub był wzorem człowieka skłaniającego Boga do udzielenia błogosławieństwa, symbolem zwycięskiej walki duchowej. Andrzej Jawień podjął się bardzo trudnego poetycko zadania przedstawienia momentu otwarcia świadomości poprzedzającego przyjście Osoby Boskiej:

I ktoś – ten sam – tak samo otworzył jego świadomość do dna,

tak samo, a jednak inaczej niż dziecko, niż owca czy sprzęt;

jednakże tamtych nie zmiażdżył, nie zepchnął, tylko objął,

tak że wszystkie w Nim z lekka drżały, odsłaniając swój wewnętrzny

lęk24.

Otwarcie świadomości poprzedza i zapewne umożliwia otwarcie przestrzeni oraz wejście podmiotu w obszary dotąd niedostępne poznaniu i istnieniu:

I Jakub drżał w Nim również, bo nigdy rzeczywistość

nie rozstąpiła się przed nim tak nagle25.

Otwierają się w tej fazie także przestrzenie wewnętrzne, światy równie rozległe jak te kosmiczne, otaczające człowieka. Wymieńmy inne przykłady kontaktu z obszarami duchowej natury. W obszernej medytacji poetyckiej pt. Kościół, pisanej w trakcie obrad Soboru Watykańskiego II, czytamy wezwanie do dostrzeżenia przepaści, którą każdy człowiek nosi w sobie. Samarytanka, nim zaintonuje pieśń o wodzie żywota i spełnieniu pragnień, wyzna w przedostatniej części Pieśni o blasku wody, jak została wydźwignięta „prostym otwarciem ściany, przez którą chodziłam dotąd, / nie wiedząc, że mnie dzieli ode mnie samej / – i nie tylko ode mnie”26.

Niepełne poznanie. W strukturze dzieła poetyckiego Karola Wojtyły naczelną rolę przejmuje teraz wątek poznawania wraz z jego wykładnikiem obrazowym, jakim jest zwierciadło. Poznanie spraw ostatecznych jest procesem długotrwałym, uciążliwym i nigdy się niekończącym. Wszystkie rzeczy i zdarzenia sprawiające tyle radości w bytowaniu ziemskim stają się w pewnej chwili przeszkodą w rozumieniu spraw dotyczących sacrum. Ileż skarg, narzekań i płaczu można znaleźć na kartach pism uczonych, artystów, świętych i tych wszystkich, których udręką była niemożność zmysłowego lub rozumowego uchwycenia fundamentalnych spraw bytu. To przeżycie jakiejś ostatecznej niewiedzy łączy pisarzy bardzo różnych: genialnego mózgowca Pascala, kwintesencję namiętnej wrażliwości – św. Teresę z Ávila, tytana pracy systemotwórczej – św. Tomasza z Akwinu i hebrajskich proroków poznających przeczuciami i uczuciami… Bohaterów zaludniających świat poezji Karola Wojtyły również niepokoi głód poznania tajemnic metafizycznych. Znajdujemy tam smutne wyznanie o Ukrywającym się (w Rozważaniu o śmierci):

wędruję więc po wąskim tej ziemi trotuarze,

nie odwracając uwagi od Twego Oblicza,

którego nie odsłania mi świat27

Zachętę czerpać można z wiedzy o tym, że Ktoś inny, poznając człowieka, ułatwi poznanie wzajemne. Samarytanka tak relacjonuje swój akt poznawania rzeczywistości sakralnej:

Tak widzieć w sobie nie odważy się nikt z nas. –

On poznał inaczej. Prawie oczu nie podniósł. Był wielkim

zbiorowiskiem poznania.

[…]

Nie potrzebował wychodzić z siebie, ani oczu podnosić by odgadnąć.

Widział mnie w sobie. Posiadał mnie w sobie28.

Jak głosi nauka Kościoła, Bóg może nas oglądać w pełni i poznawać do końca, człowiek w tym życiu nie uczyni tego nigdy. W tradycji chrześcijaństwa motyw cząstkowego poznania dostępnego ludzkości został usymbolizowany w obrazie zwierciadła, wprowadzonym do wyobraźni chrześcijańskiej przez św. Pawła. Jego sławne zdanie, że teraz widzimy „jakby w zwierciadle, niejasno; kiedyś zobaczymy twarzą w twarz” (1 Kor 13,12), było niezliczoną ilość razy podejmowane przez artystów i myślicieli kręgu kultury atlantyckiej. Lustro, wprowadzone w rozmaite konteksty i wielorako semantyzowane, pojawia się też w większości tekstów literackich przyszłego Jana Pawła II.

W dramacie Przed sklepem jubilera bohaterowie toczą swoje dialogi nie tylko przed wystawą sklepową tajemniczego jubilera, ale przede wszystkim przed lustrem wystawowym. W pewnej chwili Andrzej, główna postać pierwszej części utworu, spostrzega:

to nie było zwykłe płaskie zwierciadło, ale jakaś soczewka wchłaniająca swój przedmiot Byliśmy nie tylko odbici, lecz wchłonięci. Odnosiłem takie wrażenie, jakbym był widziany i poznany przez kogoś, kto się ukrył w głębi tej witryny29.

Boskie światło. Rozmnożone w naturze i we wnętrzu ludzkim lustra tworzą zaiste świat zwierciadlany, odbijający – prawda, że zwodniczo i niewyraźnie – światła zwiastujące bliskość Upragnionej Osoby. Stąd liczne wzmianki w Myśli o „blasku przedmiotów”, „światłości rzeczy”, stąd w relacji Samarytanki o doznaniach przeżycia mistycznego znajdujemy i to zdanie: „Nie zdołam Cię całego przenieść w siebie – / ale pragnę, byś pozostał jak w zwierciadle studni / zostają liście i kwiaty”30. Przytoczone wersy, informujące o świetlanych znakach, zapowiadają zbliżanie się aktu finalnego, tego samego we wszystkich komunikatach literackich przytaczanych i omawianych dotąd, rozpisanego tylko na kilka sposobów – aktu połączenia Samarytanki z Jezusem, Matki z Synem, umierającego ze Zmartwychwstałym, człowieka ze swym Stwórcą. W najczcigodniejszych i najwiarygodniejszych zapisach doświadczenia owego aktu, jakie zachowały się w zbiorowej pamięci ludzkości, zbliżaniu się tego momentu towarzyszą zjawiska świetlne. Oto Prorok Izajasz mówi: „Wezwiesz pomocy, a On: Otom Ja! […] wówczas twe światło zabłyśnie w ciemnościach, a twoja ciemność stanie się południem” (Iz 58,9–10).

Komunia. W nocy częściowo rozświetlonej, w półmroku spotkania Bosko-ludzkiego jednoczą się osoby egzystujące na krańcach bytu. Jakub jest w Nim wraz z innymi rzeczami, które „w Nim z lekka drżały”31, i Samarytanka, i człowiek przyjmujący sakrament bierzmowania, który „nie czuje od wewnątrz ciężaru godzin”32. Aczkolwiek, jak już parokrotnie przypominałem, dusza ludzka nie może w pełnym świetle oglądać Boga oraz w pełni się z Nim zjednoczyć, to mimo tych ograniczeń osiąga zawrotne wyżyny, gdyż – jak pisze św. Jan od Krzyża – na najwyższym, dziesiątym stopniu miłości mistycznej „dusza całkowicie upodabnia się do Boga. […] Nie w tym znaczeniu, by dusza stała się taka jak Bóg, to bowiem jest niemożliwe, lecz w tym, że cała upodabnia się do Boga. Dlatego będzie nazwana i rzeczywiście będzie Bogiem przez uczestnictwo” (Noc ciemna, II 20). A filozof Karol Wojtyła, interpretujący naukę hiszpańskiego mistyka od strony zjawiskowej – konkretnie psychologicznej – tak tłumaczy potrzebę zajęcia się dynamiką procesu kontaktowania się jednostki ludzkiej z sacrum i płynący stąd sens religijno-filozoficzny: „jeśli tak można się wyrazić – życiem tłumaczyć Objawienie. […] Św[ięty] Jan od Krzyża, właśnie wychodząc od momentu przeżycia, od momentu doświadczalnego, tłumaczy nam równocześnie, i to w sposób ogromnie przekonywający – przekonywający, bo współmierny – samą istotę tych przeżyć i doświadczeń”33.

Czyż nie można rozumieć literackiej działalności Karola Wojtyły jako swoistej fenomenologii poetyckiej, wykreowanej po to, aby w sposób „ogromnie przekonywający” zdać sprawę z przebiegu i istoty doświadczenia religijnego?

***

Karol Wojtyła wielokrotnie wyrażał w dziełach filozoficznych przekonanie, że podstawowymi kategoriami, w jakich trzeba ujmować człowieka, są kategorie esse i fieri, bycia i stawania się. Są one ze sobą nierozerwalnie związane – stawać się może tylko ten, kto istnieje, zaistnienie to zarazem pierwszy akt stawania się. Tak można wyłożyć w największym skrócie docelowy punkt rozwoju światopoglądu naszego poety filozofa, szczególnie dobitnie wyartykułowany w książce z dziedziny antropologii filozoficznej Osoba i czyn. Autor pisze w niej: „Człowiek, który raz substancjalnie zaistniał, poprzez wszystko, co czyni, a także poprzez wszystko, co w nim się dzieje – poprzez obie postaci właściwego dynamizmu równocześnie staje się coraz bardziej »jakimś«, a nawet poniekąd coraz bardziej »kimś«”34.

To samo wolno powiedzieć o twórczości literackiej Wojtyły-Jawienia-Grudy, która zachowując rdzenną tożsamość, ciągle się rozwijała.

Szkicowo na razie określając kierunek ewolucji, powiedzmy o poszerzeniu terenu artystycznej penetracji spowodowanym przejściem od fenomenologii doświadczenia religijnego do fenomenologii całego doświadczenia ludzkiego; przeniesieniem akcentu z życia wewnętrznego na aktywny personalizm. Zarówno w pisarstwie filozoficznym, jak i literackim w centrum zainteresowania Karola Wojtyły znalazł się człowiek działający – interesowały go jednak nie tyle wewnętrzne mechanizmy czynu, jego skutki materialne, społeczne, nawet kulturowe, ile aspekty ontologiczne i antropologiczne. Ów „dynamiczny całokształt”, nazwany „człowiek działa”, miał ujawnić realne istnienie osoby. Oryginalnością stanowiska autora Osoby i czynu było podejście do faktu działalności człowieka niezakładające istnienia osoby, lecz poprzez czyn i w czynie zaświadczające jej obecność. Formułując założenia antropologiczne, Karol Wojtyła napisał wprost, iż namysł nad działaniami człowieka „pozwala nam najwłaściwiej wglądnąć w jej [osoby – K.D.] istotę i najpełniej ją zrozumieć”35.

Wcześniej niż w dociekaniach filozoficznych problemy te zostały podjęte w twórczości literackiej. Wyraźnie sformułowane, pojawiają się już w napisanym w 1956 r. poemacie Kamieniołom, stanowiącym przykład poezji łączącej medytację z nastawieniem aktywistycznym, spajającej rozpamiętywanie religijno-filozoficzne z relacją o dramatycznych wydarzeniach, obiektywny opis rzeczy i wspomnienia osobiste (biograficznym podłożem tych fragmentów był na pewno okres, w którym przyszły następca św. Piotra pracował w kamieniołomach pod Krakowem). Autor umiejętnie połączył abstrakcję z relacją epicką, zgłębiając za pomocą środków artystycznych zagadnienie pracy w całej jego wieloaspektowej głębi.

Podmiotem zbiorowym procesu pracy jest grupa społeczna walcząca wysiłkiem fizycznym o prawo do istnienia dla całej wspólnoty. Autor Kamieniołomu realistycznie przedstawił surowość i morderczy trud pracy robotnika, jej wyniszczający wpływ, ale i pewien patos nieodłączny od czynności wytwarzania wartości materialnych, stanowiących fundament wszelkiego innego budowania.

Nietrudno wyodrębnić słowa klucze Kamieniołomu: „dłonie”, „serce”, „praca”, „trud”, „młot”, „wybuch”, „rozdzieranie”, „uderzenie”, „prąd”, „kamień”, „miłość”, „gniew”. Zarys akcji poematu tworzy relacja o wypadku śmiertelnym przy pracy; część IV utworu, poświęcona „pamięci towarzysza pracy”, ukazuje, jak w życiu i śmierci pracownika fizycznego splatają się elementy przyrodnicze i społeczne, jak „Trud […] zstępował od niego i jakaś krzywda”36. Praca fizyczna ma nie tylko wymiary energetyczny i technologiczny, ale również inne, na przykład osobotwórczy. Pięknie określa to metafora „dłonie są krajobrazem serca”37 oraz poetycka formuła w taki sposób zwerbalizowana: „[…] we mnie narasta myśl, narasta dzień po dniu, / że cała wielkość tej pracy znajduje się wewnątrz człowieka”38. Proces pracy rozpatrywany jest więc w całym skomplikowaniu, ale i całym bogactwie – określa go nie tylko kontakt z przyrodą i wydobywanie wartości rzeczowych, lecz w równej (a nawet większej) mierze wpływ na osobowość jednostkową oraz aspekt wytwarzania więzi międzyludzkich.

Kamieniołom jest jednym z utworów zawierających najwięcej elementów autobiograficznych, wyrasta bowiem z doświadczeń autora w latach 1940–1944, kiedy pracował fizycznie. Do zrozumienia genezy i wielu składników struktury dzieła przydatna jest wiedza o robotniczej aktywności młodego Karola Wojtyły.

Jak już wspomniano, we wrześniu 1940 r. przyszły autor poematu rozpoczął pracę w oddalonym od domu na Dębnikach o trzy kilometry kamieniołomie w Zakrzówku, na krańcach Krakowa, należącym do fabryki sody Solvay w Borku Fałęckim. Do produkcji sody potrzebny był wapień, charakteryzujący się jasnym, białawym kolorem – wysadzany przy pomocy ładunków wybuchowych wkładanych do wywierconych otworów. Początkowo Lolek Wojtyła układał tory między kamieniołomem a fabryką oraz rozbijał kilofem bloki kamienne i ładował je na wagoniki kolejki wąskotorowej. Następnie był zatrudniony jako hamulcowy, a od wiosny następnego roku pomagał strzałowemu.

O początkach swojej pracy w zawodzie robotnika tak pisał w liście do Kotlarczyka 7 października 1940 r.: „Obecnie jestem robotnikiem. Pracuję fizycznie w kamieniołomie. Nie przerażajcie się. Jak dotąd nie łupię kamienia. Kładę tylko tory kolejki, która kursuje między kamieniołomem a fabryką Solvay w Borku Fał[ęckim]”39. Od lata 1941 do sierpnia 1944 r. Wojtyła pracował przeważnie w oczyszczalni jako palacz w kotłowni. O szczegółach jego pracy wiemy dzięki relacjom spisanym z taśmy magnetofonowej i umieszczonym w dokumencie zatytułowanym Gniazdo, z którego wyszedłem (oprawiony maszynopis został ofiarowany abp. Karolowi Wojtyle 5 maja 1966 r., zebrała i opracowała Karolina Biedrzycka, egzemplarz przechowywany w archiwum krakowskiej kurii)40.

Utwór został ukończony w 1956 r., jak informuje podpis pod tekstem pierwodruku i następnych wydań, czyli w roku przemian politycznych oznaczających koniec okresu stalinowskiego, z takimi ważnymi dla rozumienia Kamieniołomu wydarzeniami jak krwawo stłumiony w czerwcu bunt mieszkańców (głównie robotników) Poznania czy przejęcie władzy w październiku przez nową ekipę z Władysławem Gomułką na czele. W literaturze był to czas końca panowania teorii i praktyki realizmu socjalistycznego, totalnej kontroli ideologicznej ze strony państwa komunistycznego i wszechwładzy cenzury. W poprzednim dziesięcioleciu, zgodnie doktryną marksistowską, oficjalnie w sztuce popierana była tematyka produkcji przemysłowej oraz kreowanie postaci reprezentujących klasę robotniczą – robotnicy obok pracowników aparatu władzy byli głównymi bohaterami literatury socrealizmu.

W przeciwieństwie do zdecydowanej większości literatów praktykujących socrealizm Karol Wojtyła był przez kilka lat robotnikiem zatrudnionym w zakładzie przemysłowym. Jego utwór podejmujący problematykę pracy i świadomości proletariatu jest bardziej autentyczny i wiarygodny od dalekich od realizmu, a często świadomie zakłamanych wierszy, dramatów i powieści produkcyjnych członków Związku Literatów Polskich, którzy nigdy nie pracowali fizycznie i pochodzili w większości, jak wiemy z badań socjologicznych, ze środowisk inteligenckich, mieszczańskich lub nawet ziemiańskich. Nieco liczniejsi pisarze pochodzenia chłopskiego wywodzili się z zupełnie innego od proletariackiego typu kultury tworzonej przez ludzi pracy – o wiele bardziej tradycyjnej i religijnej, kultury inaczej zorganizowanej i wyposażonej technicznie.

Kontekst historycznoliteracki lat odwilży ukazuje paradoks większej wartości poznawczej i moralnej utworu księdza katolickiego i profesora teologii z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego niż programowo „proletariackich” literatów państwa komunistycznego. Karol Wojtyła górował doświadczeniem pracy fizycznej w systemie produkcji wielkoprzemysłowej i współdziałania z robotnikami nie tylko nad artystami, lecz także nad teoretykami marksistowskimi. Górował nawet nad twórcami „naukowego socjalizmu”, ponieważ do dziś nie udało się udowodnić historykom doktryny i ruchu komunistycznego faktu dłuższego pobytu Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w fabryce oraz przepracowania przez nich choćby kilku godzin w charakterze pracownika fizycznego.

Doświadczenia kilkuletniej pracy fizycznej i uczestnictwo w życiu codziennym członków klasy robotniczej sprawiły, że Karol Wojtyła w swoim utworze głębiej niż twórcy marksistowscy eksplorował filozoficzne podstawy bytu robotnika, aksjologię jego wysiłku twórczego oraz skomplikowaną sytuację polityczno-społeczną w powojennej Polsce; zwłaszcza ucisk ludności w ustroju totalitarnym, legitymizowany kultem produkcji materialnej i ubóstwieniem proletariatu. Wedle panującej ideologii proletariat wielkoprzemysłowy miał wyzwolić ludzkość z alienacji i reifikacji, a mówiąc po prostu – z wszelkich nieszczęść trapiących dotąd ludzi.

W praktyce pisarskiej to autor Kamieniołomu wyrażał się z szacunkiem o swoich towarzyszach pracy (np. „Znam was wspaniali ludzie, ludzie bez manier i form”41) i doceniał ponadmaterialny, humanistyczny i religijny sens ich wysiłku, podczas gdy wielu rewolucyjnych literatów odnosiło się do proletariuszy z pogardą. Widzimy to nawet w najgłośniejszym utworze poetyckim tamtego okresu autorstwa czołowego stalinisty (wcześniej awangardysty) Adama Ważyka, który w opublikowanym w 1955 r. Poemacie dla dorosłych pisał m.in.:

wielka migracja, skudlona ambicja

na szyi sznurek – krzyżyk z Częstochowy,

trzy piętra wyzwisk, jasieczek puchowy,

maciora wódki i ambit na dziewki,

[…]

wypchnięta nagle z mroków średniowiecza

masa wędrowna, Polska nieczłowiecza

[…]

Wielka migracja przemysł budująca,

[…]

żyjąca dziko

[…]

z niej się wytapia robotnicza klasa.

Dużo odpadków. A na razie kasza42.

Karol Wojtyła miał zupełnie odmienny stosunek do ludzi ciężkiej pracy fizycznej, którzy nie byli dla niego abstrakcją wziętą z doktryny myślicieli dziewiętnastowiecznych, ale bliźnimi, z którymi przeżył wspólnie kilka lat. Jako papież pół wieku później tak wspominał wartościowy czas aktywności robotniczej: „Fabryka stała się dla mnie, na pewnym etapie, prawdziwym seminarium duchownym, choć zakonspirowanym. […] Wiedziałem, co to jest praca fizyczna, gdyż byłem robotnikiem. Spotykałem się na co dzień z ludźmi ciężkiej pracy, poznawałem ich środowisko, ich rodziny, ich zainteresowania, ich ludzką wartość i godność. Osobiście doznałem od nich wiele życzliwości. […] Zaprzyjaźniłem się z wielu robotnikami. Nieraz zapraszali mnie do swoich domów. […] Miałem także sposobność przekonania się o tym, ile drzemie w nich zainteresowań religijnych i życiowej mądrości”43.

Następne utwory Jawienia poszerzają jego dzieło problemowo, tematycznie i strukturalnie. Ośrodkiem zainteresowań staje się jednostka ludzka żyjąca i działająca w społeczeństwie, zaczyna więc górować namysł nad istotą i typami więzi międzyosobowych, a kontekst czasu sakralnego i przyrodniczego uzupełniany jest kontekstem czasu historycznego. W wieloczęściowym poemacie Kościół, który można odczytać jako komentarz artystyczny uczestnika obrad soborowych, poeta rozważał sprawy uniwersalności katolicyzmu, wielonarodowości i różnorodności kulturowej Kościoła, wzorów osobowych najbardziej potrzebnych współczesnemu chrześcijaństwu, obowiązków, jakie spoczywają na każdym wyznawcy religii Chrystusowej.

Bazylika św. Piotra staje się w wizji lirycznej mikrokosmosem obrazującym wzniesioną niczym dzieło sztuki społeczność Kościoła rzymskokatolickiego oraz całego uświęconego i odnowionego Kosmosu. Wydarzenia w świecie przedstawionym utworu rozgrywają się również w scenerii podgórskiej wsi w południowej Polsce w czasie obrzędu udzielania sakramentu bierzmowania. Mimo większej narracyjności, mimetyczności przedstawień i jednoznaczności wywodu, jest to nadal poezja drążąca wymiar metafizyczny bytu. Prawda dostępna człowiekowi w świecie historii i natury stanowi wezwanie do sprzeciwu, wysiłku, a częściowo poznana, powoduje coraz większe pragnienie:

Prawda nie sączy oliwy do ran, by nadto nie piekły

nie wsadza na osła, którego się potem ulicami wodzi –

prawda musi boleć i kryć się44.

Jak dawniej, w okresie poezjotwórstwa bardziej medytacyjnego, a nawet mistycznego, pomocą jest wiara w opiekę Transcendencji zainteresowanej człowiekiem; zwróconej ku niemu, poszukującej go:

Są z pewnością niewidzialne Ręce, które trzymają nas tak,

że z wysiłkiem dźwigamy łódź, której dzieje nadają

bieg pomimo mielizn45.

Konstruowanie postawy światopoglądowej, którą można nazwać personalizmem aktywnym, dokonywało się czasami wcześniej na terenie działalności literackiej niż filozoficznej lub teologicznej. Nawiązując do poczynionych już w poprzednich fragmentach spostrzeżeń dotyczących genologii i poetyki, dodajmy jeszcze kilka zdań o języku poetyckim na poziomie składni i figur semantycznych. Uważny czytelnik od razu spostrzega przewagę składni podrzędnie złożonej, długich zdań, logicznego porządku rozwijania wypowiedzi. Ma to swój sens estetyczny i ideowy – hipotaksa związuje w spoistą całość stosunkowo długi odcinek tekstu, nawiązuje łączność między wieloma, często odległymi słowami i zwrotami. Takie ukształtowanie syntaktyczne i budowanie jedności środkami kompozycyjnymi – powroty motywów treściowych, tematów obrazowych, refreny – sprawia, że oznaczane w ten sposób czynności bohaterów lub podmiotów odbieramy całościowo jako sekwencje wewnętrznie powiązane.

Zdania współrzędnie złożone pojawiają się rzadziej, są zatem wtopione w tok logiczny akcentujący następstwo czasowe. Parataksa stosowana jest zazwyczaj w wypowiedziach literackich prezentujących świat pozaczasowy, obojętnie jak rozumiany. Hipotaksa umieszcza uczestników dialogu poetyckiego w rzeczywistości dziania się. Przedmiot i osoby w świecie wykreowanym w ten sposób poddane są procesom stawania się (lub same takie procesy inicjują) – a więc jest to literacka rzeczywistość łącząca kategorie fieri i esse.

Kontaktujemy się więc z poezją przekazującą konkretne doświadczenie istnienia ludzkiego przebiegającego w czasie. Istotą owego doświadczenia i relacji poetyckiej o nim jest rzeczywistość sakralna znajdująca się poza czasem przyrody i historii. Sygnalizowane to bywa w omawianej poezji wkroczeniem pierwiastków wizyjnych, zastosowaniem paralelizmu i paradoksem. Paradoks pojawiał się w tekstach Karola Wojtyły już wcześniej, ale dopiero w Rozważaniu o śmierci autor przydzielił mu główną rolę. Cała struktura poematu oparta została na paradoksie. Sam temat umierania-zmartwychwstania i topos śmierci prowadzącej do życia należą do największych paradoksów chrześcijaństwa. W ostatnim z opublikowanych w Polsce utworów poetyckich Karola Wojtyły wiele jest figur semantycznych opartych o zasadę antytezy: „dojrzałość, zstępowanie do ukrytego rdzenia”46; „nurt mijania jest też nurtem wzbierania”47; „świat, który umiera, na nowo odsłania swe życie”48; „ciało mej duszy i dusza ciała zespala się na nowo”49.

Słowa są łączone w pary przeciwstawne znaczeniowo, ale powiązane dialektycznie: dojrzewanie – cofanie się, słowo–milczenie, ciało–trwanie, śmierć–nadzieja. I tym razem stylistyka tworzy dynamicznie oraz na wielu poziomach ogólny sens poematu traktatowo-medytacyjnego, współbieżny z dociekaniami filozoficznymi. W dużej mierze je uzupełnia, ucieleśniając w materii sztuki słowa intuicje i wnioski myśliciela. Tak to dopełniają się poezja oraz filozofia, a w poezji myśl z wyobraźnią i intuicją:

(myślę właściwie wciąż o tym, co sercem tropię

i nie wiem, czy jestem pełniejszy wzruszeń czy poznań)50.

***

Zobaczmy z kolei, jak Karol Wojtyła prezentował w dojrzałej poezji zagadnienia historyczne, społeczne, moralno-polityczne, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii narodowych. Szczególnie dogodny do skomentowania w tej perspektywie jest obszerny utwór Myśląc Ojczyzna.

Autor datował ten poemat na 1974 r. i podpisał pseudonimem Stanisław Andrzej Gruda, ale po raz pierwszy utwór został opublikowany w czasopiśmie na początku 1979 r. pod właściwym nazwiskiem. Pierwsze wydanie pod fachową opieką filologiczną znajdziemy w tomie Karola Wojtyły zatytułowanym przez edytorów Poezje i dramaty, wydanym w Krakowie we wrześniu 1980 r. Nie zachował się rękopis, dlatego musimy polegać na wersji upublicznionej przez pierwszych wydawców.

Jest to poemat liczący nieco ponad 120 wersów – dokładne określenie liczby wersów jest trudne, ponieważ poeta zapisywał utwór długimi zdaniami, nie stosując regularnej wersyfikacji i budowy stroficznej, co widać od pierwszych linijek:

Ojczyzna – kiedy myślę – wówczas wyrażam siebie i zakorzeniam,

Mówi mi o tym serce, jakby ukryta granica, która ze mnie przebiega

ku innym,

aby wszystkich ogarniać w przeszłość dawniejszą niż każdy z nas51.

Z perspektywy tradycyjnej wersyfikacji mamy tu do czynienia z prozaizacją liryki, ponieważ autor nie stosuje rymów i regularnej rytmizacji. Zwraca uwagę także dyskursywność monologu podmiotu mówiącego, nasycenie wypowiedzi rozważaniami o ważnych sprawach życia jednostkowego i zbiorowego. Przede wszystkim podmiot poematu snuje refleksje o istocie tożsamości narodu i więziach łączących jego członków. Wiele sygnałów tekstowych wskazuje jednoznacznie, iż chodzi o naród polski. Innym ważnym słowem pojawiającym się wielokrotnie jest „ojczyzna” zazwyczaj pisana wielką literą.

Nie pierwszy raz autor podejmuje w swojej twórczości problematykę narodową. Jak pamiętamy, już w młodzieńczych tekstach lirycznych i dramatach problemy przeszłości i teraźniejszości Polski były głównymi tematami, a pierwszy blok zachowanej prozy, czyli listy do Mieczysława Kotlarczyka, jest istnym manifestem neomesjanizmu o rodowodzie romantycznym. Dodajmy, iż zagadnienia związane z polskością Karol Wojtyła często rozważał również w kazaniach, szczególnie z okazji rocznic narodowych.

W poemacie Myśląc Ojczyzna zostały przedstawione główne wartości i zjawiska przeszłości polskiej. Pochwałę wolności poeta połączył z ostrzeżeniem przed jej nadużywaniem. O dramatycznych antynomiach wolności przypominają następujące słowa: „osądziła złotą wolność niewola”52. Przypomnijmy znaczenia przywołanych tu pojęć. „Złota wolność” to określenie przywilejów, praw i swobód szlacheckich w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w wiekach XVI–XVIII – do najważniejszych zaliczano formalną równość praw w obrębie stanu szlacheckiego. Szczegółowe prawa to m.in. nihil novi (ustawodawcza władza sejmu), nietykalność osobista (neminem captivabimus), prawo każdego posła do zerwania sejmu (liberum veto), wolna elekcja (viritim). Fundament tych wolności stanowiły artykuły henrykowskie z 1573 r. Wolność wyznania i prawną tolerancję religijną gwarantował Akt Konfederacji Warszawskiej z tegoż roku.

W omawianym utworze Karola Wojtyły pojawiają się negatywne uwagi o późniejszych nadużyciach. Chodzi zapewne o takie wynaturzenia złotej wolności jak nadużywanie prawa liberum veto, paraliżujące prace sejmowe i prowadzące do anarchizacji życia społecznego. Ponadto w obronie swoich swobód szlachta mogła tworzyć konfederacje i wywoływać rokosze. Już jako papież Jan Paweł II rozróżniał odpowiedzialną wolność od anarchistycznej swawoli i przestrzegał wielokrotnie przed nadużywaniem wolności również w życiu prywatnym.

Myśląc Ojczyzna przypomina również piękny moralnie wątek dziejów polskich, mianowicie walkę za wolność innych narodów, szczególnie solidarność z grupami etnicznymi, które współtworzyły naszą Rzeczpospolitą Obojga Narodów, a w rzeczywistości państwową wspólnotę wielu narodów – oprócz Polaków zamieszkiwali ją bowiem Litwini, Rusini (poprzednicy Ukraińców i Białorusinów), Żydzi, Niemcy, Ormianie i mniejsze grupy etniczne szukające u nas wolności i bezpieczeństwa:

Wy, co wolność waszą związaliście z naszą, przebaczcie!

I patrzcie – że wolność naszą i waszą odkrywamy ciągle na nowo jako dar, który przychodzi, i zmaganie, którego wciąż nie dosyć53.

Cytowany fragment nawiązuje do jednej z najważniejszych wartości etosu polskiego wyrażonej w znanym zawołaniu „Za wolność waszą i naszą”. W utworze parokrotnie pojawiają się różne wersje tego wolnościowego hasła autorstwa Joachima Lelewela. Zyskało ono popularność w czasie powstania listopadowego, potem było głoszone podczas kolejnych powstań i wojen w obronie niepodległość nie tylko Polski. Po raz pierwszy miało się pojawić na sztandarze podczas demonstracji solidarności z dekabrystami w styczniu 1831 r. w pełnej wersji (na pewno bliskiej Karolowi Wojtyle): „W imię Boga za naszą i waszą wolność”.

Warto również zastanowić się nad zawartymi w poemacie oryginalnymi wtedy rozważaniami językowymi. Fragmenty o mowie, językach (rodzimym i obcych), o komunikacji na „zgromadzeniu ludów”54 są poetyckim komentarzem do wydarzenia, w którym uczestniczył kard. Karol Wojtyła jesienią 1974 r., czyli Synodu Biskupów „Ewangelizacja współczesnego świata”, odbywającego się w Rzymie od 27 września do 26 października. Krakowski metropolita był tam jako jeden z trzech członków Konferencji Episkopatu Polski i pełnił funkcję relatora części doktrynalnej prac synodalnych.

Jego sprawozdanie o watykańskim spotkaniu hierarchów Kościoła katolickiego przypomina niektóre miejsca komentowanego tutaj poematu: „[na Synodzie] widzi się, jak bardzo różne są uwarunkowania życia Kościoła i ewangelizacji; są różne na różnych kontynentach albo też w różnych tzw. światach. […] dotychczas bardzo często w różnych wypowiedziach ustnych czy pisemnych – było tak, jak gdyby nasza rzeczywistość nie istniała. Mówiło się w przeszłości: »Kościół milczenia«. Ja sobie nieraz zadawałem pytanie, czy »Kościół milczenia« to jest ten, który milczy, czy ten, o którym się milczy? Nasze doświadczenie pokazało, że po to, żeby przestano o tym Kościele milczeć, trzeba, ażeby ten Kościół przestał milczeć”55.

Ogólne znaczenie światopoglądowe interpretowanego utworu najdokładniej można wydedukować z końcowej partii poematu, gdzie pojawia się niezwykle ważne pojęcie liturgii dziejów, zwerbalizowane w następujący sposób:

Oto liturgia dziejów. Czuwanie jest słowem Pana i słowem Ludu, które będziemy przyjmować ciągle na nowo. Godziny przechodzą w psalm nieustających nawróceń: Idziemy uczestniczyć w Eucharystii światów56.

Dokonajmy analizy znaczeń zacytowanych słów. Liturgię (z gr. leitourgia ‘pełnienie funkcji publicznych’) Sobór Watykański II w konstytucji o liturgii Sacrosanctum Concilium definiował następująco: „wykonywanie kapłańskiego urzędu Chrystusa Jezusa, w niej przez znaki widzialne wyraża się i w sposób właściwy poszczególnym znakom urzeczywistnia się uświęcenie człowieka”. Najczęściej nazywa się liturgią całość kultu chrześcijańskiego, czyli oddawania czci Bogu i uświęcania człowieka. W utworze kard. Wojtyły pojawia się „liturgia dziejów”, co ma oznaczać, że po pierwsze w historii można poszukiwać znaków Boskiej Transcendencji, a po drugie, że historia może stać się szansą osiągnięcia niewidzialnej, Boskiej rzeczywistości.

Z kolei Eucharystia (z gr. eucharistia ‘dziękczynienie’) wedle Encyklopedii katolickiej to „misterium chrześcijaństwa, w którym dzięki wszechmocnym słowom Jezusa Chrystusa dokonuje się przeistoczenie chleba i wina w Ciało i Krew Pańską; realizuje się jako eucharystyczna Ofiara i jako sakrament, zw[any] mszą w Kościele kat[olickim], liturgią eucharystyczną w Kościołach Wsch[odnich], a Wieczerzą Pańską w wielu Kościołach powstałych w wyniku reformacji”57.

Wydaje się, że w poemacie Myśląc Ojczyzna autor chciał przekazać odbiorcom przeświadczenie o możliwości przeistoczenia historii, czyli ogółu ludzkich czynów, w rzeczywistość umożliwiającą dochodzenie do prawdy i realizację wartości chrześcijańskich, łącznie ze zbawieniem.

***

W kulturze literackiej okresu, w którym tworzył Karol Wojtyła, przeważała tendencja antygenetyczna i eo ipso antybiograficzna. Uważano, że przeważnie nie przeszkadza nam i nie pomaga wiedza lub niewiedza o autorze jako człowieku. Dobrze rozumiano, że literatura nie jest pamiętnikarstwem czy zbiorem osobistych dokumentów, dlatego koncentrowano uwagę na samych dziełach, wychodząc z założenia, iż w nich zawiera się wszystko, co chciał nam przekazać pisarz. Lecz tym razem trzeba było odstąpić od tej reguły – niezwykłość oddziaływania rozpatrywanej w tym szkicu twórczości wynika z faktu uświadomienia sobie, kim jest autor. Napięcie między rolą pisarską a rolą odgrywaną przez autora jest tak wielkie, że ignorowanie go byłoby karygodną lekkomyślnością.

Połączenie kategorii teoretycznoliterackiej nadawcy dzieła literackiego z realną osobą autora w tym wypadku nie zuboży odbioru tej twórczości literackiej. Wiersze pióra pierwszego od pięciuset lat papieża-poety – od czasów Eneasza Sylwiusza Piccolominiego (Piusa II, 1405–1464, papieża od 1458 r.) – zachowując wszystkie swoje walory artystyczne, zyskały wymiar bezcennego dokumentu literackiego naszej epoki.

Podobny problem na płaszczyźnie teoretycznej Karol Wojtyła rozważał w swoich pismach teoretycznych. O związkach realnie egzystującej osoby z dziełem sztuki pisał w szkicu Chrześcijanin a kultura: „dawanie świadectwa Chrystusowi jako rys wewnętrzny chrześcijanina przechodzi w dzieła kultury tworzone przez wyznawców. Owo przejście w dzieła jest nieuchronne, a dokonuje się zarówno dyskretnie, jak stanowczo. […] Nie chodzi tutaj o obecność na zasadzie treści materialnej, ale o daleko jeszcze ważniejszą obecność na zasadzie stylu; czyli treści formalnej. Jakaś chrześcijańska miara samego tworzenia, która oczywiście dopuszcza niezliczoną ilość wariantów i indywidualności”58.

Zmieńmy więc perspektywę oglądu, przejdźmy od poezji do innych dziedzin aktywności ludzkiej. Wiedząc, że dzieło odsłania twórcę, zapytajmy, co autor komentowanych powyżej wierszy może nam powiedzieć o duchownym katolickim Karolu Wojtyle, potem Janie Pawle II.

Otóż bezsprzecznie powie on nam, że „papież z dalekiego kraju” jest człowiekiem rzeczywiście przeżywającym rdzeń metafizyczny swojej osoby, uformowany przez pełne doświadczenie religijne. Musi więc naturalnie i spontanicznie wyrażać w każdej sytuacji te przeświadczenia i przekonania. Autor poematów i dramatów komunikujący wiedzę o nadziei pokonującej śmierć, o sakralnym zakorzenieniu wszystkich działań i rzeczy, o dnie duszy dźwigającym absolutną przestrzeń musiał się zderzyć z o wiele bardziej powierzchownymi i ułatwionymi światopoglądami oraz praktykami życiowymi ludzi mu współczesnych. Homo religiosus będzie oczywiście wiedział, że wyzwolenie Chrystusa jest wyzwoleniem religijnym – przeciwstawi się więc redukcji chrześcijaństwa do etyki lub polityki.

Wybór takiego człowieka na Stolicę Piotrową był świadectwem odwagi Kościoła, jego zaufania do swojej wiary i swojego posłannictwa tak sprzecznego z posłannictwem wielu ruchów społecznych i politycznych, zwłaszcza najgroźniejszego wtedy komunizmu, funkcjonującego w różnych wariantach. Wybór metropolity krakowskiego nie mógł być rozpatrywany w kategoriach zręcznego aktu politycznego czy przewidującego taktycznie pociągnięcia. Człowiek o pokroju Karola Wojtyły będzie mówił często „nie”. Większość współczesnych mogła zaakceptować tylko część sylwetki duchowej nowego papieża: sprawne maszyny myślące mogą podziwiać wielki format jego umysłu, wrażliwcy, zaludniający dzisiejsze metropolie, z uznaniem witają mistrza kontaktów międzyludzkich oraz artystę-celebransa uroczystości wzruszających pięknem i głębią, obywatele świata, spragnieni praw osobistych i społecznych swobód, przyklasną działaniom na rzecz sprawiedliwości. Ale wielu z nich nieprzyjemnie rozczaruje się do Jana Pawła II, gdy ten stanie po stronie najgłębszych prawd chrześcijaństwa, sprzecznych z rachunkiem tego świata: „Kto chce zachować swe życie, straci je” (Mt 16,25); „Błogosławieni, którzy płaczą, albowiem oni będą pocieszeni” (Mt 5,4; Łk 6,21); „Ciało wasze jest przybytkiem Ducha Świętego, który w was jest” (1 Kor 6,19); „Jak w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy będą ożywieni” (1 Kor 15,22). Te prawdy wiary i wszystkie inne – coraz częściej pojmowane metaforycznie – on brał dosłownie i wyciągał z nich wnioski dotyczące praktyki życiowej równie dosłownie i rzetelnie.

Nie należało przypuszczać, że mąż głębokiej wiary będzie znakiem sprzeciwu tylko wobec ludzi niewierzących, był nim również wobec każdego członka wspólnoty Kościoła, gdy ten się wahał i bał dawać świadectwo Chrystusowe. Był przeciw lenistwu, głupocie, konformizmowi, obojętności każdego z nas.

Karol Wojtyła brał pod uwagę wszystkie możliwości, także tę, że Bóg doprowadzi próbę do końca, ześle doświadczenie ostateczne, Abrahamowe i to w skali historycznej; pisał przecież w Rozważaniach o ojcostwie: „I może się w końcu zdarzyć, że Ty odsuniesz nasz świat. Pozwolisz mu rozsypać się do końca wokół nas, a przede wszystkim w nas”59.

***

Jeszcze trzy uwagi natury ogólnej, prowadzące od twórczości literackiej Karola Wojtyły do najnowszej historii Kościoła oraz historii i teorii literatury.

1. Sformułujmy pytanie: czy pisarz Karol Wojtyła pomagał Janowi Pawłowi II? Na pewno tak, i to dosyć znacznie. Niezwykła kultura słowa pisanego i mówionego prezentowana przez wielkiego papieża dużo zawdzięcza wieloletniej praktyce poetyckiej. Dorobek pontyfikatu obejmuje również liczne wypowiedzi, które pozostaną na trwałe w literaturze polskiej – dotyczy to zwłaszcza przemówień wygłoszonych w czasie pielgrzymek do Polski. Widać też, że encykliki wyszły spod pióra wytrawnego pisarza. Encykliki były zawsze ważnymi dokumentami kościelnymi, a te autorstwa ostatnich wielkich papieży stawały się moralnymi i społecznymi wydarzeniami o zasięgu globalnym. Niewielu chciało (i mogło) czerpać z nich wartości artystyczne. Inaczej oddziałują encykliki Jana Pawła Il – dostarczają wielu przeżyć, jakie przynosi dzieło sztuki. Już pierwsze zdania pierwszej encykliki, ewokujące wizję o rozmiarach kosmicznych, tchną siłą i pięknem, takim samym jak klasyczne dzieła wielkiej tradycji piśmiennictwa chrześcijańskiego: „Odkupiciel człowieka Jezus Chrystus jest ośrodkiem wszechświata i historii. Do niego zwraca się moja myśl i moje serce w tej doniosłej godzinie dziejów […]”.

2. Twórczość Karola Wojtyły stanowi ważny komponent współczesnej poezji kapłańskiej w Polsce, nadając temu nurtowi ostateczny kształt. Polscy poeci-księża są niezwykłym fenomenem literackim w skali światowej. Wprawdzie w drugiej połowie naszego stulecia pojawiło się kilku znakomitych liryków ze stanu kapłańskiego, jak Thomas Merton, Ernesto Cardenal, Kurt Marti, ale nigdzie nie ma tak licznej plejady dobrych poetów-kapłanów: Janusz Ihnatowicz, Franciszek Kamecki, Bonifacy Miązek, Janusz S. Pasierb, Jan Twardowski, Kazimierz Wójtowicz i wielu młodszych debiutujących książkami na przełomie stuleci. Poezja Wojtyły, jako wyraziście odrębny model poezji medytacyjno-traktatowej, tworzy jeden z biegunów poezji kapłańskiej, nadając przez to całości zjawiska pełny kształt. Jest to biegun przeciwstawny wzorcowi liryki religijnej uprawianej przez Jana Twardowskiego. Obie te poezje można efektownie zestawić na zasadzie porównywania przeciwieństw, wyliczmy choćby kilka: krótkie wiersze Twardowskiego – długie poematy Wojtyły, nastawienie emocjonalne i konkretne autora Niebieskich okularów – intelektualne dociekania podstawowych problemów autora Wigilii Wielkanocnej 1966, sceptycyzm wobec filozofii i teologii warszawskiego duszpasterza dzieci i artystów – zaufanie do rozumu i wiedzy u biskupa krakowskiego, sfera codzienności i kameralności religijnej u pierwszego –  zagadnienia eschatologiczne i ujęcia globalne u drugiego… Jeśli postawę estetyczną Twardowskiego trafnie oddaje tytuł niemieckojęzycznego zbioru przekładów Ich bitte um Prosa (proszę o prozę), to postawę poetycką Wojtyły – tytuły jednego z pierwszych i z ostatnich publikowanych utworów: Myśl jest przestrzenią dziwną oraz Myśląc Ojczyzna.

3. Można postawić tezę, iż sacrum wykorzystuje w kulturze wszystkie jej formy i substancje, aby uczynić z nich znaki swojej obecności. Świetnie widać to w literaturze XX w. – bywają okresy, kiedy jej „czystość” jest szansą ujawnienia się tego, co święte. Na przykład w nowoczesnej, materialistycznej i racjonalistycznej cywilizacji nosicielem sakralności mogła stać się literatura wyzwolona ze zobowiązań praktycznych. Dlatego tak duży wpływ uzyskały stricte religijne koncepcje: teoria „czystej poezji” ks. Brémonda oraz neotomistyczna estetyka Maritaina, bardzo przecież formalistyczna. Lecz kiedy zwycięża estetyzm, a autonomizacja poszczególnych dziedzin zagraża jedności kultury i zrywa jej związki z religią, wówczas literatura czynu (czy szerzej: sztuka-działanie) staje się medium dla sacrum. W dwudziestowiecznej kulturze odpowiedzią na formalne i autoteliczne nachylenie ruchów awangardowych – szczególnie w pierwszej ćwierci stulecia – były teorie i praktyka literacka kilku potężnych nurtów: egzystencjalistycznego (sztuka zapisem doświadczenia istnienia człowieka), personalistycznego (dzieło literackie jako najlepszy środek komunikacji między osobami ludzkimi), katastroficznego (literatura krytyką nowoczesnej cywilizacji, proroctwem, perswazją), wreszcie działalności artystycznej z dominantą moralistyczną albo polityczną.

A więc sfera sacrum w literaturze jest ruchoma – nie ma form czy postaw z istoty swej predysponowanych do pełnienia funkcji religijnych. Co staje się artystyczną epifanią rzeczywistości transcendentnej, zależy od ogólnej sytuacji duchowej danego społeczeństwa w pewnym momencie historii.

Dramaty

Utwory dramatyczne Karol Wojtyła zaczął pisać trochę później niż wiersze, ale działania teatralne podejmował wcześniej, gdyż jak pamiętamy z poprzednich rozdziałów, występował w widowiskach scenicznych już w latach szkolnych spędzonych w Wadowicach. Swoją aktywność aktorską kontynuował w Krakowie jako student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i w okresie okupacji niemieckiej. W początkowym okresie drugiej wojny napisał młodzieńcze dramaty, a w latach powojennych powracał do tej dziedziny literatury, tworząc dzieła bardziej dojrzałe.

Problematyka moralna życia artysty i tworzonej przez niego sztuki stanowi jedną z głównych warstw semantyki Brata naszego Boga – dzieła centralnego w dorobku dramaturgicznym Karola Wojtyły i może najlepszego, bo w nim najbardziej dramatycznie autor skonfrontował tak bliskie mu postawy twórcy sztuki i człowieka czynu etycznego.

Zestawienie racji obu stron na początku dramatu tworzy harmonijny układ. Młody malarz Adam poświęca się tworzeniu sztuki, a będąc osobowością religijną, traktuje działalność artystyczną jako sposób kontaktowania się ze sferą sakralną. Szybko jednak pojawiają się wątpliwości, czy obrał słuszną drogę – trawi go niepokój paraliżujący twórczość. Harmonię teoretyczną i równolegle harmonię aktywności życiowej usiłuje przywrócić kapłan, u którego spowiada się Adam. Stara się przekonać młodego artystę o identyczności powołania artystycznego i religijnego:

I ty im jesteś potrzebny, i Pan Bóg po ojcowsku patrzy na twoją twórczość. Przecież ona do Niego przybliża. Przecież usiłujesz szukać w niej Jego chwały60.

Tradycyjna próba tłumaczenia zgodności różnych dziedzin tworzenia nie wystarcza Adamowi, jak nie wystarcza argumentacja jego kolegów malarzy, którzy w ogóle nie mają problemów z wyborem drogi życiowej, gdyż sztuka zajmuje niepodważalnie centralne miejsce w ich aksjologii. Występujące w sztuce postacie artystów uosabiają określone koncepcje sztuki. Od razu powiedzmy – koncepcje przeciwstawne. Przyjaciele głównego bohatera widzą w sztuce proces przemiany materiału estetycznego, jakim jest widziana i odczuwana rzeczywistość, w wartości estetyczne (dzieła). Adam rozumie sztukę jako sposób przetwarzania człowieka. Mimo iż artyzm staje się w tej optyce nie celem, lecz środkiem, nie ulega degradacji. Właśnie jako środek osiąga swą kreacyjną i humanistyczną pełnię. Jednakże i ta koncepcja nie zaspokaja potrzeb duchowych głównej postaci sztuki.

W tym miejscu trzeba wyjść poza tekst literacki i wskazać pierwowzór bohatera Brata naszego Boga. Był nim ktoś, kogo biografia składała się z części jakby złożonych przez dwóch różnych ludzi. Zrazu kariera bardzo „światowa”, bo to i uczestnik powstania styczniowego (ranny w bitwie, stracił nogę), uczeń szkół plastycznych w Warszawie i Paryżu oraz student akademii malarskiej w Monachium. Po powrocie do kraju stał się cenionym malarzem obracającym się w środowisku artystów, wśród których byli twórcy tej miary co Brandt, bracia Gierymscy, Wyczółkowski, Chełmoński, Witkiewicz.

Druga część biografii to dzieje poszukiwacza Boga, której kolejnymi etapami są: nieudany nowicjat u jezuitów, misjonarska nieomal działalność tercjarza franciszkańskiego na wschodnich kresach dawnego państwa polskiego i wreszcie w 1888 r. złożenie ślubów zakonnych (przybrał imię zakonne Albert). Zaraz potem założył zgromadzenie tercjarzy III zakonu franciszkańskiego (znane jako zgromadzenie Braci Albertynów), a dwa lata później zgromadzenie Sióstr Albertynek. Zadaniem zgromadzeń była pomoc najbiedniejszym poprzez zakładanie przytułków dla żebraków, sierot i ludzi, których dzisiaj nazywa się często marginesem społecznym. Takich ogrzewalni brat Albert założył ponad dwadzieścia. Zmarł w 1916 r. w opinii świętości; jego proces beatyfikacyjny został otwarty już w 1934 r., natomiast kanonizacja nastąpiła w 1989 r. Warto zwrócić uwagę na to wydarzenie – papież Jan Paweł II ogłosił świętym główną postać swojego utworu dramatycznego; fakt jedyny w historii Kościoła rzymskokatolickiego i w dziejach literatury światowej!61

Młody Karol Wojtyła, czyniąc Adama Chmielowskiego bohaterem utworu, podjął się trudnego zadania – ten niezwykły człowiek pojawiał się wielokrotnie jako postać literacka, mniej lub bardziej przekształcona, w dziełach naszego piśmiennictwa wcześniej i później. Już w końcu XIX w. trafił do powieści Adama Krechowieckiego, a na początku następnego stulecia stał się pierwowzorem ważnych postaci w powieściach czołowych pisarzy epoki, wymieńmy najcenniejsze: Nietota. Księga tajemna Tatr Tadeusza Micińskiego i Nawracanie Judasza Żeromskiego. W okresie międzywojennym prezentowano go w wierszach Beaty Obertyńskiej, Maryli Wolskiej, Witolda Zechentera i utworach prozą Wojciecha Bąka, Gustawa Morcinka, Jana Wiktora. Najwybitniejszym esejem biograficznym był Najpiękniejszy człowiek mego pokolenia Adolfa Nowaczyńskiego. Zaraz po II wojnie światowej wspominany już Tadeusz Kudliński poświęcił mu powieść Świętokradca.

Adam Chmielowski – pierwowzór bohatera Brata naszego Boga – należy do postaci duchowo najbliższych Karolowi Wojtyle, o czym świadczy nie tylko omawiany dramat, lecz także wiele wypowiedzi późniejszego papieża. Tak bliskość wynikała nie tylko z tego, że brat Albert odszedł od sztuki, aby poświęcić się aktywności religijno-charytatywnej, ale również z tego, że swoimi wyborami życiowymi rozstrzygnął ważne kwestie społeczne w sposób przez niego aprobowany. Mam na myśli również udział Adama Chmielowskiego w walkach powstania styczniowego. Szczególnie jasno widać to w przemówieniu bp. Wojtyły z okazji odsłonięcia tablicy pamiątkowej w Krakowie ku czci Chmielowskiego oraz innego powstańca – Józefa Kalinowskiego, który należał do przywódców zrywu na Litwie, a później jako karmelita bosy, o. Rafał, zasłużył się jako organizator i twórca licznych dzieł miłosierdzia.

Zasadniczy splot problemów w Bracie naszego Boga to stosunek jednostki do wydarzeń historycznych, zwłaszcza konfliktów i przełomów. Powstanie styczniowe było chyba najbardziej specyficznie polskim z powstań narodowych i odcisnęło się potężnie w wyobraźni i świadomości rodaków; aż do dzisiaj powstają dzieła sztuki i rozprawy naukowe o nim, toczą się dyskusje publicystyczne na jego temat. Było bowiem wydarzeniem tragicznym, od początku skazanym na przegraną i przyniosło w efekcie krwawe żniwo. A jednak z perspektywy historycznej widać jego rozmaite sensy: uprzytomnienie sytuacji zniewolenia, pobudzenie świadomości narodowej i determinacji w walce z despotyzmem imperium rosyjskiego, potrzebę patriotycznego ożywienia mas ludowych. Biskup Karol Wojtyła dostrzegł w tym zrywie sens najgłębszy – bohaterski znak sprzeciwu człowieka wobec zniewolenia i świadectwo istnienia niepodważalnych praw osoby ludzkiej, zakorzenionych w obiektywnie istniejących wartościach. W maju 1963 r. powiedział o wydarzeniu sprzed stulecia: „Kosztowało wiele ofiar na polach bitew, jeszcze więcej ofiar w kaźniach Syberii – ale było potrzebne. I owi dwaj mężowie świadczą o tym, że było potrzebne. Wszyscy, którzy wówczas w 1863 roku zerwali się do walki z potworną przemocą, z nieporównaną przemocą, ci wszyscy zdawali sobie sprawę z tego, co im grozi. I dlatego czyny ich mają wewnętrzną wielkość: są nacechowane najgłębszą szlachetnością, wskazują na jakąś moc ducha ludzkiego i równocześnie są zdolne tę moc w innych rodzić”62.

W Bracie naszego Boga nie przedstawiono zdarzeń militarnych, gdyż najbardziej dramatycznym aktem jest strajk, ale zarysowana została sytuacja nabrzmiałych konfliktów społecznych grożąca rewolucją. Trzy koncepcje działań w historii prezentują trzy postacie dramatu: główny bohater Adam – Brat Albert, jego przyjaciel artysta Maks oraz rewolucjonista nazwany Nieznajomym. Maks okazuje się zdecydowanym wyznawcą indywidualizmu – podobnie jak i inni artyści pojawiający się w utworze. Opierając się na zasadach atomizmu socjologicznego, głosi niezależność jednostki od instytucji i grup społecznych oraz możliwości jej rozwoju i ekspansji:

Jednostka tworzy siebie i jako jednostka dochodzi do społeczeństwa. […] Społeczeństwo zależy od tego, czy jednostka to swoje zadanie, posłannictwo i odpowiedzialność zdoła postawić, czy też je położy. Jeśli postawi, społeczeństwo składać się będzie z większej liczby jednostek wartościowych – i samo będzie raczej wartościowe”63.

Maks kreśli wizję społeczeństwa wolnej konkurencji we wszystkich dziedzinach życia, wyprowadza więc jakby egzystencjalne wnioski z doktryny klasycznego liberalizmu. Konsekwencją tego jest apologia sukcesu, który okazuje się sprawdzianem wartości osoby ludzkiej. Z takim rozwiązaniem nie może się zgodzić Adam, dla którego oczywiste jest, że nędza nie powinna być traktowana jak słuszna kara. Poza etyką oddala go od koncepcji indywidualizmu obserwacja współczesnej mu rzeczywistości historycznej. Niesprawiedliwość socjalna musi doprowadzić do wybuchu rewolucyjnego, tak więc obecne układy społeczne są kruche: „to bezpieczeństwo jest wielkim kłamstwem, jest złudzeniem”64.

Główny bohater analizowanego dramatu poszukuje najgłębszego sensu sztuki i życia, co prowadzi go również do poszukiwania i przeżywania Boga – tym sam jego maksymalizm poznawczy oddala go od filozofii liberalnej. Podobnie odporny na tę popularną w myśli nowożytnej doktrynę był sam autor, który po kilkudziesięciu latach przestrzegał przed groźnymi konsekwencjami skrajnego liberalizmu. Natomiast słusznie wyczuwał jego intelektualną słabość, którą celnie scharakteryzował filozof i historyk idei Ryszard Legutko: „Mówiąc wprost: liberalizm jako teoria nie jest szczególnie interesujący. Platon, Arystoteles, Dante, Szekspir czy Dostojewski nie byli liberałami. Trudno jest przywołać jakiegokolwiek wybitnego twórcę, którego moglibyśmy uznać za liberała. Wszystko to, co najbardziej fascynujące w obrazie człowieka i świata, w zrozumieniu naszej relacji z Bogiem, z naturą, z drugim człowiekiem, sformułowano poza domeną myśli liberalnej. Najbardziej intrygujący myśliciele powszechnie uważani za część tradycji liberalizmu, w szerokim rozumieniu tego terminu, tacy jak Kant, Ortega [y Gasset] czy Tocqueville, interesują nas przede wszystkim dlatego, że wykraczaja poza liberalną ortodoksję”65.

Negacja nierówności, rozpoznanie gniewu ludu jako reakcji moralnie słusznej, solidarność z ludźmi znajdującymi się na dole hierarchii społecznej zbliżają Adama do postaci nazwanej Człowiekiem Nieznajomym Nikomu. Jednakże okazuje się, że egalitaryzm stanowi dla rewolucyjnego agitatora głównie element taktyki politycznej. Ma on marksistowską pewność posiadania prawdy o przebiegu procesu historycznego (doktrynę Marksa i Engelsa nazywano socjalizmem naukowym), co staje się przyczyną poczucia wyższości nad nieświadomym tłumem. W kontaktach z wielkomiejskimi nędzarzami raz po raz zdradza się, okazując pogardę dla nich – tych niewtajemniczonych. Wśród żebraków przychodzi mu to stosunkowo łatwo, gdyż nie narusza pryncypiów doktrynalnych o wysokiej świadomości przemysłowego proletariatu:

Musiałbyś pan zobaczyć robotników. To ulicznicy. Nic ich nie kosztuje życie, więc stronią od walki. A cały ich gniew nie wytrzymuje niczego na dalszą metę. I nie na wiele się przyda66 (s.164).

Gniew wyzyskiwanych Nieznajomy stara się przetworzyć na nienawiść klasową, ponieważ w ten sposób można zbliżyć się do momentu wybuchu rewolucyjnego, który stanowi początek walki o przejęcie władzy. Likwidowanie najbardziej rażących krzywd, pomoc potrzebującym, wszelkie dzieła miłosierdzia wykonywane przez Adama rozmywają ostrość konfliktu i eo ipso odwlekają czas przewrotu. Dlatego Adam staje się obiektywnie przeciwnikiem Nieznajomego. W scenie w przytułku, gdzie dochodzi do starcia między nimi, nie dziwi więc okrzyk rewolucjonisty: „Strzeżcie się apostołów miłosierdzia! Są waszymi wrogami!”67.

Przyczyną błędów teoretycznych i niepowodzenia politycznego Nieznajomego jest zawężona koncepcja przewrotu ustrojowego, ograniczona do sfery ekonomiczno-socjalnej, oparta na założeniach materialistycznych. Celem rewolucji miało być wedle marksizmu-leninizmu zaspokojenie potrzeb człowieka poprzez dostarczanie mu „zasobu wszystkich dóbr”. Potrzeby człowieka pojmowane są przez Nieznajomego na sposób naturalistyczny, co powoduje, że koncepcja tej rewolucji grzeszy zbytnio uproszczonym optymizmem i ograniczonym widzeniem egzystencjalnej sytuacji człowieka. Rewolucjonizm tego typu to polityczna ekspresja światopoglądu, który można nazwać naiwnym antropocentryzmem. Naiwnym, ponieważ stara się on nie dostrzegać fundamentalnego i ponadczasowego ograniczenia bytu ludzkiego. Paradoksalne, iż mimo filozofii materialistycznej nie pamięta o przyrodniczych, a nieusuwalnych źródłach cierpień człowieka: chorobach, starzeniu się, śmierci. Zapomina także, że istnieją ściśle duchowe (psychiczne, jeśli kto woli) potrzeby, które można zaspokoić jedynie aktami osobowymi. Kluczowa wymiana zdań w dramacie dotyczy optyki, w jakiej trzeba umieścić człowieka:

Załóżmy, że o sile własnego gniewu dźwiga się do wielu dóbr –

Do wszystkich dóbr!

Nie. Do wszystkich – to wykluczone. Nędza człowieka jest głębsza niż zasób wszystkich dóbr.

To stwierdzenie jest szaleństwem.

Być może. Niemniej to twierdzenie jest prawdą. Nędza człowieka jest głębsza niż zasób tych wszystkich dóbr, o których pan mówi. Tych wszystkich, do których może on się dźwignąć o sile własnego gniewu68.

Adam, afirmując odmienną koncepcję bytu człowieka, równocześnie opowiada się za odmienną koncepcją praxis, którą można by określić jako całkowitą solidarność z losem ludzkim. Całkowitą, a więc akceptującą wszelkie jej ograniczenia i słabości. Przekonania filozoficzne o wolności, rozumianej nie tylko w kategoriach politycznych, i o szczęściu, nie tylko jako produkcji dóbr, prowadzą do programu życiowego, którym jest po prostu służba ubogim. Ale na tym polega całe odkrycie Adama, że ta służba nie jest zniżaniem się do egzystencji istot gorszych, lecz wznoszeniem się do braterstwa w sytuacjach najtrudniejszych.

W kategoriach chrześcijańskich można to pojmować jako wznoszenie się do miejsc silniej nacechowanych sakralnie, gdyż nieszczęśliwi, bezwartościowi w oczach świata są najbliżsi Chrystusowi. Jest to zatem miłosierdzie inne niż popularne w XIX w. (ale przecież nie tylko wtedy) czynienie dobra z litości i w poczuciu własnej wyższości. W dramacie eksponentem tego rodzaju stanowiska jest Wuj Józef, dumny z powodu swej działalności charytatywnej wśród ubogich dzieci chłopskich: „Widzisz, Adasiu, musimy schodzić w dół. Najwyższy czas na to zrównanie. Takie ciążą na nas przewiny… takie zaniedbania…”69.

Także pierwsza scena rozgrywająca się w miejskiej ogrzewalni stanowi krytykę – z wykorzystaniem efektów parodystycznych – rozpowszechnionej w czasach Chmielowskiego i nie tylko wtedy moralności faryzejskiej i fałszywego uduchowienia broniącego niesprawiedliwości społecznej i pożytków rzekomo wynikających z biedy. W świecie nowożytnym pojawiło się wielu polityków, myślicieli społecznych, intelektualistów (czasem chrześcijan) poważnie broniących ubóstwa i nierówności społecznych w imię pseudofilozoficznych teorii prowadzących nierzadko do… cynicznego moralizmu. W Bracie naszego Boga Karol Wojtyła pokazał, że nędza stanowi źródło występku, niszczy godność osoby ludzkiej, utrudnia funkcjonowanie rodziny i pełnienie powinności obywatelskich. W skali makrospołecznej prowadzi to do sytuacji, w której zdesperowane grupy biedaków stanowią klientelę radykalnego nihilizmu, grożącego zagładą świata zbudowanego na wartościach chrześcijańskich i innych wartościach humanistycznych. Najnowsze dzieje przynoszą aż nazbyt dużo przykładów – od narodowego socjalizmu w pogrążonych w ekonomicznym kryzysie Niemczech, po poparcie udzielane komunistom w wielu krajach świata.

Brat naszego Boga to wprawdzie dramat przede wszystkim o tematyce politycznej, ale zagadnienia polityki rozwiązywane są tu na terenie antropologii. Doktryna politycznego i ekonomicznego wyzwolenia człowieka zostaje przezwyciężona przez koncepcję całościowego wyzwolenia człowieka – istoty niedającej się ograniczyć, bo nie istnieje ona jedynie w wymiarach biologicznym i społecznym. Celne zdania trafiające w sedno sprawy zawarte są we Wstępie do sztuki, który można potraktować jako wprowadzenie do autorskiej antropologii Karola Wojtyły, ważnej w procesie rozumienia całej jego twórczości literackiej (i nieliterackiej), a później także działalności Jana Pawła II o zasięgu globalnym:

W ogóle bowiem człowiek ma to do siebie, że niepodobna go wyczerpać historycznie. Pierwiastek pozahistoryczny w nim tkwi, owszem, leży u źródeł jego człowieczeństwa. Próba zaś przeniknięcia człowieka łączy się z sięganiem do tych źródeł70.

Stanowisko Adama-Brata Starszego jest bezpośrednią polemiką ze zwolennikami gwałtownego rozwiązania kwestii społeczno-gospodarczych. Dramaturg, wprowadzając tę tematykę i konstruując świadomie fabułę utworu, obnaża słabości i niebezpieczeństwa doktryny dziewiętnastowiecznych myślicieli rewolucyjnych oraz ich późniejszych kontynuatorów, którzy chcieli budować potęgę i absolutną wolność gatunku ludzkiego na podstawach materializmu historycznego i przyrodniczego. Zacytujmy proroka rewolucji występującego w roli uczonego: „Trzeba lud uczyć strachu przed samym sobą, aby obudzić w nim odwagę. W ten sposób czyni się zadość nieodpartej potrzebie narodu niemieckiego, a potrzeby narodów są same ostatecznymi racjami ich zaspokojenia. […] Rewolucje wymagają mianowicie pewnego czynnika biernego, pewnej podstawy materialnej. Teoria urzeczywistnia się w narodzie zawsze tylko o tyle, o ile stanowi urzeczywistnienie jego potrzeb. […] Nie wystarcza aby myśl do urzeczywistnienia się, trzeba, aby rzeczywistość sama narzucała myśl”71.

Społecznie groźne konsekwencje takiego stanowiska światopoglądowego dobitnie wykazali polscy filozofowie katoliccy, bliscy współpracownicy Karola Wojtyły, także w latach pontyfikatu. Warto zacytować fragment tekstu autorstwa ucznia i następcy Karola Wojtyły na stanowisku kierownika katedry etyki w KUL ks. prof. Tadeusza Stycznia oraz ks. prof. Andrzeja Szostka (późniejszego rektora KUL), który to tekst najpierw ukazał się drukiem w Rzymie, ponieważ w Polsce publikację uniemożliwiłaby cenzura komunistyczna: „Oto człowiek, uznany za najwyższą istotę dla człowieka, odnajdywać ma swe człowieczeństwo, a raczej kreować je, podporządkowując swą twórczą wolność tym potrzebom, które – zdawałoby się – nie sięgając specyficznie ludzkiego wymiaru wolności, raczej jej powinny być podporządkowane. Extrema junguntur: odkąd człowiek ogłosił się bogiem samego siebie i zezwolił istnieć tylko materii, nie może już wznosić się ponad siebie i ponad stworzony przez siebie świat, nie odnajdywać w sobie tego, co pełnią swoją go przerasta – bo ponad nim jest pustka! – i zaczyna służyć bestii w sobie”72. Świadectwa historii ostatnich stu lat potwierdzają interpretację filozofów oraz trafność diagnoz autora Brata naszego Boga.

Nieco inną interpretację zaprezentował teatrolog Wojciech Kaczmarek reprezentujący postawę personalistyczną: „W dramacie Wojtyły główne napięcie nie jest skierowane od wewnątrz do zewnątrz, ale jego wektory rozkładają się we wnętrzu postaci. Tam dokonuje się przemiana bohatera, nawrócenie, głęboka przemiana jego natury na obraz i podobieństwo Boże. […] Cały dramat oparty jest na biblijnym rozumieniu słowa, które dociera do człowieka i powoduje zmianę w jego wnętrzu, nawrócenie. To Słowo jest wydarzeniem, biblijnym słowem działającym”73.

Nie można jednak rozumieć takiej interpretacji jako koncepcji czysto psychologicznej, izolującej od świata pozapodmiotowego. Teatrolog z KUL cytuje z aprobatą teorię osoby ludzkiej zaproponowaną przez wybitnego teologa i filozofa katolickiego ks. Czesława Bartnika: „Chrześcijaństwo związało wnętrze osoby z historią, co jest nowością w stosunku do wielu kultur dawnych, które wiązały człowieka raczej jako przedmiot z samą naturą, przyrodą. I tak dla chrześcijaństwa teatr jest w szczególny sposób rzeczywistością, a rzeczywistość jest sama w sobie eschatologicznym teatrem. Osoba jest »efektem« teatru bytu”74.

Dzieła scenicznego podejmującego problemy społecznofilozoficzne nie można izolować od kontekstu historycznego. Utwór dramatyczny o bracie Albercie powstawał długo, prawdopodobnie od 1942 r. Najnowsze badania tekstologiczne prowadzą nawet do stwierdzenia, że młody Karol Wojtyła pracował nad dwoma dramatami poświęconymi Adamowi Chmielowskiemu – bratu Albertowi. Wydawcy pierwszej wersji lub pierwszego dzieła ustalają w 1. tomie krytycznego wydania Dzieł literackich i teatralnych tytuł w wariancie Przyjaciel naszego Boga75.

Pierwsza wersja scenicznego utworu o Adamie Chmielowskim różni się od bardziej znanej (także z inscenizacji teatralnych i telewizyjnych) wersji napisanej w latach powojennych. Początkowo Wojtyła kładł nacisk głównie na zagadnienia duchowe, są tu nawiązania do mistyki i odniesienia biblijne. Na ustalenie daty powstawania Przyjaciela naszego Boga miała wpływ tematyka dramatu związana z wyborem nowej drogi życiowej, jako osoby duchownej. Wydawcy wskazują również na cechy poetyki młodzieńczego dzieła, które pomogły zlokalizować w czasie okres jego powstawania: „ograniczona liczba aktorów (sztuka przewidziana dla 5 osób), umowność postaci scenicznych i sytuacji, ubogi ruch sceniczny, skromność kostiumów i scenografii opisanych w didaskaliach, pozostawienie miejsca dla wyobraźni widza, aby stawał się współtwórcą spektaklu, mogą sugerować, że sztuka ta powstała między sierpniem 1941 a marcem 1943 roku, kiedy Wojtyła był zaangażowany w działalność Teatru Słowa Mieczysława Kotlarczyka”76.

Dojrzała wersja dramatu o bracie Albercie, zatytułowana Brat naszego Boga, powstała w latach 1945–1950, kiedy w naszym kraju doszło do dramatycznej konfrontacji marksizmu z katolicyzmem. Komunizm był w ofensywie zarówno na płaszczyźnie polityczno-społecznej, jak i intelektualnej. Akces swój zgłosiło do niego wielu pisarzy, artystów i uczonych, dawniej dalekich od socjalizmu rewolucyjnego. Przyczyny tego nie tkwiły wyłącznie w sprawnym systemie terroru stalinowskiego. Marksizm pociągał intelektualistów w wielu krajach licznymi walorami: optymizmem historiozoficznym, antropocentryzmem, ekonomizmem obiecującym rozwiązanie wielu zagadek kultury duchowej, radykalnym historyzmem wyjaśniającym wszelkie komplikacje bytu ludzkiego.

Karol Wojtyła przetransponował na język dzieła scenicznego wiele konfliktów ówczesnego życia polskiego. I tak samo jak w dramatach pisanych podczas wojny przeniósł akcję sztuki w przeszłość. Pozwoliło mu to uwolnić się od doraźnej interwencyjności i zbyt aktualizujących odniesień. Historyczna sceneria ułatwiła podjęcie tematów rzeczywiście istotnych w skali uniwersalnej i w dłuższej perspektywie historycznej oraz swobodniejsze rozważenie spraw budzących emocje.

Autor Brata naszego Boga dostrzegł w ruchach rewolucyjnych, charakterystycznych dla epoki nowoczesnej, reakcję społeczną, której źródłem były niesprawiedliwość i alienacja człowieka w zatomizowanym społeczeństwie walczących egoizmów indywidualnych i grupowych. Zaprzeczył jednak rzekomej konieczności związku między przyczynami ekonomicznymi i społecznymi a kształtem reakcji rewolucyjnych. Nie zgodził się poza tym na redukcjonizm materialistyczny fałszywie ukazujący cel życia ludzkiego. W zakończeniu dzieła padają słowa o tym, „że gniew musi wybuchnąć”, ale przecież ostatnie zdanie nie pozostawia żadnych wątpliwości co do oceny owego wybuchu i jego konsekwencji: „Wiem jednak na pewno, że wybrałem większą wolność77.

Głęboka intuicja artystyczna – wyprzedzająca późniejsze koncepcje filozofii i teologii politycznej – kierowała autorem dramatu w tworzeniu scen, w których pojawia się Tamten – tajemnicza postać wyrastająca z cienia i kryjąca się w nim, udająca kogoś, kim nie jest i być nie może:

W tym czasie światło latarni znajdującej się opodal podzieliło wyraziście jego cień od samej jego postaci. Adam odczuwa to jako uobecnienie kogoś obcego. Odczuwa, że nie jest sam78.

Toczy się dialog między mroczną postacią wygłaszającą poglądy ateistyczne i buntownicze a Adamem, który szybko stwierdza, na czym polega istota Tamtego:

Ha, odkryłem cię. Odkryłem cię tym obrazem i podobieństwem, którego nie chcesz znać, o którym nie chcesz wiedzieć… choć wiesz. […] A zatem wielkie zwierciadło świata w tobie świeci pustką, matową pustką twojego bytu, której nie rozświetla nic79.

Główną opozycją w dyskusji obu postaci Brata naszego Boga jest przypisywanie najwyższej wartości albo miłości (Adam), albo wiedzy (Tamten). „Bo ja się daję kształtować miłości” Adama wyraźnie kontrastuje z ripostą: „Wy to nazywacie miłością. A dla mnie jest to tylko ciężar nieznośny, obciążenie nieznośne poznania, zburzenie poznania, rozcieńczenie poznania, wypaczenie poznania, zwichnięcie poznania”80. Karol Wojtyła w dziele napisanym pod koniec lat czterdziestych zbudował postać Tamtego jako uosobienia sił destrukcji, przeczenia, buntu metafizycznego przeciw Bogu i jego prawom. Wykazał prekursorską wnikliwość, odsłaniając demoniczną istotę nihilizmu rewolucyjnego, który neguje nie tylko poszczególne zjawiska moralne, społeczne, kulturowe, ale również rzeczywistość ontologiczną – dogmatycznie twierdząc, że bóg nie istnieje, a w konsekwencji konflikty międzyludzkie ma rozstrzygać nie prawda i miłość, lecz siła na usługach błędnej ideologii.

Brat naszego Boga stanowi najbogatszy strukturalnie utwór Wojtyły. Akcja toczy się w kilku miejscach, zestawiono w nim wiele postaci zróżnicowanych psychologicznie i prezentujących kontrastowe światopoglądy. Dialogi nie są przeładowane teoretyzowaniem (co się zdarza w innych tekstach literackich autora) i na ogół są dobrze wtopione w sytuacje dramaturgiczne. Analiza kompozycji dowodzi, że twórcą dzieła jest człowiek teatru, czujący scenę i konstruujący efektowne teatralnie zdarzenia. Niewątpliwie widać wzbogacenie poetyki dramaturgicznej w stosunku do koncepcji teatru wyznawanej przez zespół skupiony wokół Mieczysława Kotlarczyka. Znakomita jest zwłaszcza przedostatnia scena rozgrywająca się między trzema osobami, z tym że trzecim uczestnikiem interakcji stał się Ukrzyżowany, wprowadzony w świat kreacji literackiej w roli adresata wypowiedzi Brata Alberta, a wcześniej świadka rozmowy zakonników i sprawcy przemian zachodzących w duszy ludzkiej.

Nie ulega wątpliwości, że intuicje i refleksje dotyczące zagadnień społecznych, politycznych i filozoficznych zawarte w Bracie naszego Boga przypominają późniejszą aktywność w okresie papieskim. Jako jeden z pierwszych zauważył to Marek Skwarnicki w 1988 r., choć chyba przesadził, pisząc o prekursorstwie „wszystkiego”: „Chciałbym zwrócić uwagę na utwór Karola Wojtyły, w którym są zaczątki wszystkiego, co w kwestiach społecznych mówi obecny papież. Myślę o Bracie naszego Boga. Pamiętam pierwszą podróż Ojca Świętego do Meksyku, jego przemówienie w Pueblo (na które oczekiwał cały świat) i swoje zdumienie, gdy odkrywałem w nim myśli znane mi z tamtego dramatu”81.

W analizowanym dramacie, a także w tomie filozoficznym Osoba i czyn znajdujemy fragmenty aprobujące postawy sprzeciwu oraz słusznej walki o sprawiedliwość i godne życie dla wszystkich członków społeczeństwa. W Bracie… przeważała moralna i antropologiczna płaszczyzna rozważań, natomiast po kilkudziesięciu latach papież rozszerzył krytykę na inne aspekty nowoczesnej cywilizacji. Krytyka Ojca Świętego przyjmowana była ze zrozumieniem, a w Trzecim Świecie z aplauzem (szerzej o tym w końcowym rozdziale o znaczeniu historycznym jego twórczości), chociaż Jan Paweł II uświadamiał ludziom współczesnym granice ich możliwości.

Najnowsza historia przyznała mu rację – okazało się, że nie można zbudować doskonałego społeczeństwa i że osobiste cierpienia są nieusuwalne. To bolesna prawda dla antropocentrycznej świadomości nowoczesnego światopoglądu laickiego. Ideologiczny utopizm marksistowski, reprezentowany w dramacie przez Nieznajomego, skompromitował się w XX w., gdyż był przyczyną klęsk ekonomicznych i cywilizacyjnych, dodatkowo powodując cierpienia lub zagładę milionów ludzi. Niestety, po upadku komunizmu nadal powstają antychrześcijańskie i w ogóle antyludzkie ideologie znajdujące fanatycznych zwolenników.

***

W dziele zatytułowanym Przed sklepem jubilera. Medytacja o sakramencie małżeństwa przechodząca chwilami w dramat zostały misternie powiązane losy trzech kochających się – aktualnie lub w przeszłości – par: Teresy i Andrzeja – rodziców Krzysztofa, Anny i Stefana – rodziców Moniki, oraz oczywiście początki wspólnego losu młodych. W tym dramacie poetyckim o charakterze medytacyjnym autor nie przedstawił bezpośrednio atrakcyjnych widowiskowo zdarzeń, gdyż powikłane i dramatyczne biografie głównych bohaterów (i postaci wplątanych w sieć łączących ich relacji) dochodzą do odbiorcy za pośrednictwem dialogów pełnych wyznań i rozważań.

Przed sklepem jubilera jest sztuką kameralną, w której życie ludzkie ukazano w skali mikrospołecznej. Ważne są tu wewnętrzne sprawy jednostki oraz zachowania dziejące się w małych grupach społecznych, gdzie istnieją intymne i bezpośrednie kontakty. Utwór, opublikowany (i prawdopodobnie napisany) w 1960 r., szkicowo pokazuje tło socjologiczne, czyli rzeczywistość powojennej Polski. Także historia rzadko ingeruje w losy bohaterów – dyskretnie i jakby mimochodem wspomina się wojnę, przypominając, że Andrzej odjechał na front i nie wrócił, gdy Krzysztof miał dwa lata.

Skromnie przedstawia się forma tego dramatu, bez rozbudowanych układów fabularnych, efektownych zwrotów akcji, rozbudowanej scenografii, bogatej przestrzeni scenicznej. Wrażenie ascetycznej poetyki wywołuje też brak didaskaliów. To jakby zastosowanie reguł koncepcji teatralnej Mieczysława Kotlarczyka, z czego zdawał sobie sprawę dramaturg i co expressis verbis wyraził w liście do przyjaciela i dawnego mistrza datowanym 1 stycznia 1961 r. (z dołączonym tekstem Przed sklepem jubilera): „Muszę Ci przesłać owoc moich zainteresowań literackich. Już od dłuższego czasu próbowałem »stylu rapsodycznego«, który wydaje mi się raczej służyć medytacji niż dramatowi (może to tylko mój punkt widzenia)”82.

Teresę i Andrzeja łączyło głębokie i mocne uczucie, które można nazwać spokojną miłością przezwyciężającą namiętność. Początkowo Andrzej należał do tak licznej w kręgu zachodniej kultury rzeszy wyznawców mitu namiętnej miłości romantycznej:

Miłość uważać chciałem za namiętność

i za uczucie, które przewyższy wszystko

– wierzyłem w absolut uczucia.

I dlatego nie mogłem wprost pojąć,

na czym opiera się to przedziwne trwanie Teresy we mnie83.

Postawa emocjonalnej egzaltacji, gdzie ciężar przeżyć osobowych jest ześrodkowany na podmiocie, zmienia się w procesie dojrzewania w postawę obejmującą całość przeżyć i zachowań egzystencjalnych podmiotu, skoncentrowanego już nie na sobie, ale na innym człowieku. Sentymentalną gorączkę zastępuje ciągłe współbycie:

Dziś widzę, że mój kraj jest także jej krajem,

a przecież marzyłem, by przerzucić pomost –84

Takie personalistyczne traktowanie miłości stanowi równocześnie metodę skutecznego zakorzenienia się w powszechnym istnieniu, ponieważ połączenie jednostkowych losów jest spełnieniem ontologicznie ugruntowanego prawa jednoczenia pojedynczych elementów.

Historia Anny i Stefana to dzieje kryzysu małżeńskiego. Retrospektywne wypowiedzi postaci dramatu ukazują, jak początkowa fascynacja mija, zastępowana stopniowo obojętnością i jak w ten sposób pękają więzy ich łączące. Odmienne doświadczenia obu par są zsyntetyzowane w losach ich dzieci:

Oto dziedzictwo Moniki: pęknięcie tamtej miłości zatrzymało się w niej tak głęboko, że własna miłość zaczyna się też od pęknięcia. Krzysztof próbuje goić.

W nim przetrwa! miłość twoja ku mnie, lecz także twa nieobecność – lęk miłości do nieobecnego85.

Lecz nie jest to jedyny łącznik obu historii miłosnych – innym jest skomplikowana znaczeniowo postać jubilera, przed którego sklepem spotykają się bohaterowie dramatu.

Jubiler, będąc realnym kupcem i rzemieślnikiem, jest także postacią symboliczną, bowiem naprawdę uprawia „dziwne rzemiosło”, jak mówi Ktoś w dramacie: „Produkuje przedmioty, które mogą pobudzać do refleksji o losie”86. Sam Jubiler stwierdza, iż jego waga charakteryzuje się tym, że „nie odmierza metalu, lecz cały byt człowieka i los”87. Refleksje snute przez niego dotyczą zawiłości uczuć ludzkich, a prowadzone są w tonacji sceptycznej. Miłość tworzą istoty jakby z natury niedorastające do wezwania kierowanego ku nim przez tę wielką wartość ucieleśnioną w innym człowieku. Powtórzone przez Andrzeja zdania Jubilera pokazują sytuację i możliwości indywiduum ludzkiego:

Oto człowiek! Nie jest przejrzysty

i nie jest monumentalny,

i nie jest prosty,

raczej biedny.

To jeden człowiek – a dwoje,

a czworo, a sto, a milion. –

Pomnóż to wszystko przez siebie

(pomnóż ową wielkość przez słabość),

a otrzymasz iloczyn ludzkości,

iloczyn życia ludzkiego88.

Ten fragment pokazuje splątanie istnień ludzkich, niepełność i niedojrzałość jednostki, jej zależność od sił zewnętrznych, a przy  tym gorączkowe pragnienie jednakowo i równie silne – odrębności:

Te pęknięcia, ten gąszcz i to dno –

te przylgnięcia, kiedy tak trudno

odkleić serce i myśl.

A wśród tego wszystkiego wolność

– jakaś wolność, a czasem aż szał,

szał wolności uwikłanej w ten gąszcz89.

Uświadomienie sobie antynomicznej sytuacji człowieka, rozdartego pragnieniem całkowitego zjednoczenia się z innymi i chęcią niezależnego istnienia w pełnej wolności, przypomina bardzo podstawowe rozdarcie egzystencjalne prezentowane w dramatach Gombrowicza. Cytowany fragment wypowiedzi Jubilera na tyle przypomina wielki monolog Henryka ze Ślubu, że można go traktować jako, niezależne od Gombrowiczowskiego, sformułowanie dramatycznej sytuacji jednostki oraz jako dialog z tragicznym widzeniem losu człowieka w dziele autora Kosmosu.

Zresztą globalny sens utworu Karola Wojtyły można rozumieć jako polemikę z panującymi w zlaicyzowanym świecie koncepcjami miłości: hedonistycznymi i egocentrycznymi. Natomiast w intencji nadawcy tekstu Przed sklepem jubilera miłość jest spotkaniem osób, które wzajemnie powierzają się sobie, a więc ich trwałym zjednoczeniem. W tak zakreślonej optyce miłość musi być darem całego człowieka w wymiarach aksjologicznym, biologicznym i czasowym. Najlepiej przejawia się to w formie pełnego zjednoczenia dwu istnień ludzkich.

Tak określony kierunek myślenia, nadający dynamikę wydarzeniom dramatu, był zgodny z ówczesnym stanowiskiem filozoficznym autora takich prac, jak Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maxa Schelera (podstawa habilitacji przeprowadzonej na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego), Elementarz etyczny, Miłość i odpowiedzialność90. Już jako papież Karol Wojtyła wspominał tamten etap swojej twórczości: „jako duszpasterz akademicki organizowałem kursy przedmałżeńskie, a później, jako biskup, wspierałem duszpasterstwo rodzin. Z tych doświadczeń, z tych spotkań z narzeczonymi, małżeństwami i rodzinami zrodził się poetycki dramat Przed sklepem jubilera i książka Miłość i odpowiedzialność […]”91.

W dziedzinie filozofii Karol Wojtyła postawił sobie wtedy zadanie zbudowania stanowiska łączącego personalizm chrześcijański z fenomenologią. Rozpoczynając od klasycznego (i tradycyjnego) tomizmu, poprzez światopoglądy św. Jana od Krzyża i Schelera, zbliżał się do personalizmu opartego na podstawach tomistycznych, a wzbogaconego o fenomenologię Husserla i dyscypliny wiedzy współczesnej zajmującej się człowiekiem. Podstawą nowej filozofii nie mogły być – jak u Schelera – emocja i przeżycie, lecz czyn etyczny92.

Człowiek traktowany jest przez Wojtyłę integralnie, również jako podmiot działań przynoszących empirycznie stwierdzalne skutki, co stanowi ważny krok zmierzający do przezwyciężenia podziału na sferę podmiotową i przedmiotową, charakterystycznego dla filozofii europejskiej ostatnich stuleci. W rozprawie opublikowanej w tym samym czasie co komentowana medytacja dramaturgiczna Przed sklepem jubilera, a zatytułowanej Personalizm tomistyczny, Wojtyła zapisał o tym procesie nowożytnej myśli następujące uwagi: „Stopniowo obserwujemy w filozofii proces jakiegoś hipostazowania świadomości: świadomość staje się samodzielnym podmiotem działania, a pośrednio i istnienia; który występuje niejako obok ciała, struktury materialnej, podlegającej prawom przyrody […]. Rozwiązanie całkiem inne niż w św. Tomaszu. Według niego świadomość i samoświadomość jest czymś pochodnym, jakimś owocem natury rozumnej i subsystującej w osobie”93.

***

Najpóźniej, bo napisanym w 1964 r., a opublikowanym w miesięczniku „Znak” dopiero w 1979 r., utworem dialogowym Wojtyły jest Promieniowanie ojcostwa, opatrzone podtytułem Misterium. Wiemy już z rozdziału o poezji, jak ważne są podtytuły jego utworów zawierające informacje o cechach gatunkowych danego tekstu. Przypomnijmy więc, czym jest ta forma dramatu europejskiego.

Misterium jest gatunkiem teatralnym o długiej tradycji, gdyż narodziło się w szczytowym okresie średniowiecza, a wywodziło się z obrzędów liturgicznych. Tematyka zaczerpnięta była ze Starego i Nowego Testamentu oraz z opowieści apokryficznych i hagiograficznych. Poszczególne utwory grupowane były w cykle, które wystawiano podczas największych świąt religijnych. Fabuły składały się z luźnych epizodów i miały sens alegoryczny. Osoby i poszczególne sceny traktowane były równorzędnie. Obok dominujących pierwiastków duchowych i dydaktycznych pojawiały się sceny rodzajowe, komiczno-satyryczne, a nawet groteskowe.

W Promieniowaniu ojcostwa misteryjna jest problematyka religijna, mocno osadzona w światopoglądzie biblijnym, próby rozjaśnienia tajemnicy relacji międzyludzkich i relacji bosko-ludzkich, a także pewne elementy obrzędowe pojawiające się w strukturze tekstu: zorganizowane ruchy (pochód ze świecami) ludzi w tle, o których działaniach dowiadujemy się z didaskaliów. Głównymi zagadnieniem tego dramatu autor uczynił dialektykę samotności i wspólnoty oraz prezentację podstawowych relacji łączących jednostki ludzkie – polegających na odgrywaniu ról (i przeznaczeniu) ojca, matki, dziecka.

Dramatoidalny utwór Wojtyły różni od tradycyjnych misteriów mała liczba postaci – tylko Adam-ojciec, Monika-dziecko, Matka-Niewiasta, poza tym rzadko występujący chór. Ponadto główną formą podawczą są rzadkie w monologi misteriach i to bardzo rozbudowane, przypominające czasem rozmyślania bohaterów powieści psychologicznej. Oryginalne jest połączenie dwu części dzieła zapisanych prozą ze środkową wierszowaną. Podobnie jak przy analizowaniu poezji przypominają się dzieła św. Jana od Krzyża, łączące fragmenty liryki z prozą dyskursywną.

Komentując ewolucję form dialogowych w twórczości Wojtyły, teatrolog Zbigniew Władysław Solski, oryginalnie łączący naukę o teatrze z wiedzą o obrzędowości chrześcijańskiej, wskazał na podobieństwa rozwoju dramaturgii naszego autora z przemianami twórczości Thomasa S. Eliota, może największego poety, eseisty i dramaturga anglosaskiego w XX w.: „Sens tej twórczej ewolucji polegającej na odejściu od tradycyjnej religijnej symboliki i tematyki na rzecz wydobywania natury świętości ze zwykłych, codziennych zdarzeń wynika prawdopodobnie z przesunięcia punktu ciężkości ze zbiorowego na indywidualny i osobiste przeżywanie tajemnic religijnych. Wojtyła podobne rezultaty osiągnął w sztuce Przed sklepem jubilera. Poszedł jednak dalej, Promieniowanie ojcostwa jest wyraźnym zwrotem ku zarzuconej w młodości formie misteryjnego dramatu. Powrót przyniósł jakościowo odmienne rezultaty. Autor zrelacjonowanie »historyji«, żywotu czy fabuły zastąpił inicjacyjną grą z czytelnikiem. To czytający musi wejść w przestrzeń tekstu ze swoim osobistym doświadczeniem, z własną, przeżytą historią”94.

Promieniowanie ojcostwa trzeba usytuować na granicy literackości i dyskursywności, gdyż zawiera w sobie wiele rozbudowanych rozważań etycznych, a nawet językoznawczych, na przykład obszerne dociekania znaczenia słowa „moje”. Obok głębokich refleksji psychologicznych, teologicznych i filozoficznych można przeczytać sporo fragmentów obrazowych (np. przeglądanie albumu z fotografiami) i wzruszających (wewnętrzne rozterki i pragnienia Moniki), zdarzają się aforyzmy, a biorąc pod uwagę ich poetyckość, lepiej będzie powiedzieć: „metafory aforystyczne”.

***

Karol Wojtyła napisał trzy dzieła dramatyczne, badacze zastanawiali się, co łączy je w planie formy i treści. Wybitny historyk i teoretyk literatury, rzadko wypowiadający się o dramaturgii, prof. Stefan Sawicki, stwierdzając różnicę poetyk i problematyki między Bratem naszego Boga a następnymi dramatami, napisał o trylogii utworów tego rodzaju, tak charakteryzując poszczególne części tryptyku: „Brat naszego Boga to poszukiwanie sensu własnego życia, autentycznego powołania. Bożego zamierzenia w stosunku do człowieka, własnej, po Norwidowemu, źródłowo i ostatecznie rozumianej »oryginalności«. Tożsamości pojedynczego człowieka. Przed sklepem jubilera to próba dotarcia do tajemnicy małżeństwa, miłości, tej jedności, jaką tworzy dwoje powierzających się sobie wzajemnie ludzi. Niezniszczalności ich osobowej więzi, głębi jej sakramentalnego wymiaru. Tożsamości najmniejszej, podstawowej wspólnoty ludzkiej. Promieniowanie ojcostwa ogarnia całą ludzką rodzinę. Szuka jedności i tożsamości tej wspólnoty największej, gdzie słowo »moje« ma określać każdą osobową relację, gdzie ginie samotność ludzka, która nie jest na dnie naszego bytu, a umacnia się wspólne istnienie”95.

Dobrym kontekstem interpretacyjnym dramaturgicznego (i całego literackiego) dzieła Karola Wojtyły są jego artykuły na tematy teatralne pisane w latach 1952–1961. Wprawdzie można zebrać zaledwie kilka pozycji, ale jakże ważnych, poruszających teoretyczne zagadnienia literatury i teatru. Fundamentalną regułą teoretyczną zespołu Teatru Rapsodycznego była następująca zasada: „Elementem podstawowym sztuki dramatycznej jest żywe ludzkie słowo”. Teatr oparty na słowie musiał być sztuką głównie intelektualną, gdzie dramatyczność i piękno zawarte zostały w grze myśli. Jako widowisko nie mógł odznaczać się bogactwem elementów i zdarzeń zmysłowo uchwytnych. Zredukowano w nim – a może wysublimowano, kondensując – warstwę wizualną i muzyczną, oszczędnie dozowano gest. Ta oszczędność i ascetyczność języka teatralnego miały za zadanie oczyszczenie widowiska scenicznego z „podejrzeń o kłamstwa teatralne, które tak często utrudniają psychologiczny proces owego oczyszczenia, jakie jest zadaniem sztuki dramatycznej”96.

Pozostaje na końcu odpowiedzieć na pytanie: Jak wiedza i aktywność teatralna, a potem twórczość dramaturgiczna, wpłynęły na kształtowanie osobowości Karola Wojtyły i jego działalność duszpasterską, także w okresie pontyfikatu? Na ten wpływ wskazywano od początku, podkreślając doskonałą dykcję, kulturę retoryczną i mistrzowską umiejętność występowania na różnorodnych scenach. Były to jednak wnioski oczywiste i dość powierzchowne.

Dopiero w miarę upływu pontyfikatu oraz rozwoju badań nad życiem i twórczością Karola Wojtyły wskazywano na głębszy wymiar zagadnienia, choć chyba równie oczywisty. Na świadomość i strukturę emocjonalną papieża musiały mieć wpływ takie fakty jak występowanie od lat szkolnych w spektaklach opartych na arcydziełach literatury polskiej, szczególnie romantycznej. Na chłonnego intelektualnie i wrażliwego młodzieńca musiały wpłynąć poglądy teatralne Mieczysława Kotlarczyka oraz wiedza uwewnętrzniona podczas studiów polonistycznych i samodzielnych lektur okupacyjnych.

Wymienione przyczyny uformowały światopoglądowe fundamenty działalności Karola Wojtyły na wielu polach. Była to filozofia znosząca granice sztuki i życia oraz stawiająca literaturze i teatrowi cele najambitniejsze – przemianę człowieka, narodów oraz całego świata zgodnie z nauką Chrystusa.

Dobrze naukowo uzasadnioną i najbardziej porywającą koncepcję tego wzoru kultury polskiej przedstawił teatrolog z Uniwersytetu Jagiellońskiego Dariusz Kosiński, nazywając ją polskim teatrem przemiany, którego największymi twórcami byli Mickiewicz, Słowacki, Wyspiański, Osterwa, a w wersji synkretycznej i zlaicyzowanej Jerzy Grotowski: „Zasadą polskiego teatru przemiany było i jest zniesienie granicy między teatrem i życiem, czynione nie po to, aby życie stało się komedią i widowiskiem, ale żeby poważna, wręcz święta »gra« zaczęła przynosić realne skutki. Wzorcem dla tej przemiany był nieodmiennie Jezus Chrystus, Bóg-Człowiek, jedyny, w którym spotykają się obie natury i który wobec tego widziany być może jako Pośrednik czy też Pomost między obiema naturami właśnie”97.

W tej perspektywie możemy dopiero docenić wczesną aktywność pisarską i teatralną Karola Wojtyły oraz jej wpływ na istotę i funkcjonowanie pontyfikatu Jana Pawła II w uniwersalnej skali na globalnej scenie realizował zadanie przemiany ludzkości zgodnie z Ewangelią. Oddajmy jeszcze raz głos prof. Dariuszowi Kosińskiemu: „Jan Paweł II dopełnił romantyczną linię przemiany wyznaczaną imionami Gustaw – Konrad – Pielgrzym. Spełnił romantyczną wizję historii, w której Polska ma szczególną misję zbawienia Europy i odnowienia chrześcijaństwa. To w Janie Pawle II pytania Konrada i Kordiana otrzymują odpowiedź”98.

1 J. Iwaszkiewicz, Jan Paweł II, „Twórczość” 1979, nr 1.

2 Ibidem.

3 R. Decartes, Medytacje o pierwszej filozofii wraz z zarzutami uczonych mężów i odpowiedziami autora oraz Rozmowa z Burmanem, przeł. M. i K. Ajdukiewiczowie, I. Dąmbska, S. Swieżawski, Warszawa 1958; E. Husserl, Medytacje kartezjańskie z dodaniem Uwag krytycznych Romana Ingardena, przeł. A. Wajs, Warszawa 1982.

4 Zob. M. Sacha-Piekło, J. Prokopiuk, T. Doktór, Medytacja [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. 6, Warszawa 2002, s. 469–471; J. Misiurek, Medytacja [w:] Encyklopedia katolicka, t. 12, Lublin 2008, s. 436–437; K. Mrowcewicz, Polska poezja medytacyjna XVI stulecia – od Dantyszka do Grabowieckiego [w:] Nurt religijny w literaturze polskiego średniowiecza i renesansu, red. S. Nieznanowski, J. Pelc, Lublin 1994; Medytacja, postawa intelektualna, sposób poznania, gatunek dyskursu, red. T. Kostkiewiczowa, M. Saganiak, Warszawa 2010. Z prac dawniejszych (ale późniejszych od poetyckich utworów Wojtyły i moich pierwszych publikacji na ten temat) cenny jest zbiorowy tom: Medytacja, red. W. Słomka, Lublin 1984. Z dzieł obcych autorów (dostępnych w przekładach polskich) warto zapoznać się z następującymi: H. Waldenfels, Medytacja na Wschodzie i Zachodzie, przeł. A. Bronk, Warszawa 1984; B. Baastian, Drogi do medytacji chrześcijańskiej, przeł. B. Kowalewska, Konstancin-Jeziorna 2001.

5 Zob. K. Dybciak, „Traktat poetycki” [Miłosza] [w:] Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, t. 2, Warszawa 2000, s. 233; Poznawanie Miłosza. Studia i szkice o twórczości poety, red. J. Kwiatkowski, Kraków–Wrocław 1985; tam szczególnie rozprawy: Z. Łapiński, Oda i inne gatunki oświecone; M. Zaleski, O „Traktacie poetyckim” Czesława Miłosza.

6 K. Wojtyła, O humanizmie św. Jana od Krzyża, „Znak” 1951, nr 1, s. 8. Jako papież Jan Paweł II parokrotnie cytował wielkiego pisarza mistycznego i świętego, podkreślając jego wpływ na własną duchowość.

7 G. Halkiewicz-Sojak, Rapsod i rapsodyczność w dykcji poetyckiej i refleksji Cypriana Norwida i Karola Wojtyły [w:] Karol Wojtyła – poeta, red. J. Głażewski, W. Sadowski, Warszawa 2006, s. 136–137.

8 Ibidem, s. 140.

9 Ibidem.

10 K. Wojtyła, Pieśń o blasku wody [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 32.

11 Idem, Przed sklepem jubilera [w:] idem, Poezje i dramaty, Kraków 1979 [1980], s. 186.

12 Idem, Rozważanie o śmierci [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 162.

13 Szkoła genewska w krytyce. Antologia, wybór H. Chudak et al., przedm. M. Żurowski, Warszawa 1998; znalazły się tu prace następujących autorów: M. Raymond, A. Beguin, G. Poulet, J. Rousset, J. Starobinski.

14 K. Wojtyła, Pieśń o blasku wody…, s. 35.

15 Św. Jan od Krzyża: Dzieła, tom I, Kraków 1961, s. 563, przeł. o. Bernard od Matki Bożej karmelita bosy, wydanie II opracował o. Emil od Wniebowzięcia M.B. karmelita bosy. Dalsze cytaty z pism Doktora Mistycznego z tego samego wydania.

16 Pierwodruk w „Tygodniku Powszechnym” 1952, nr 42. W tym czasie Karol Wojtyła pracował nad rozprawą habilitacyjną Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maxa Schelera (ukończoną w następnym roku), w której można doszukiwać się myślowych związków łączących fenomenologię z poezją religijną.

17 K. Wojtyła, Myśl jest przestrzenią dziwną [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 55.

18 Ibidem, s. 59.

19 Ibidem, s. 56.

20 Idem, Rozważania o śmierci…, s. 166.

21 Idem, Myśl jest przestrzenią dziwną…, s. 55.

22 Ibidem, s. 58.

23 Idem, Pieśń o blasku wody…, s. 33

24 Idem, Myśl jest przestrzenią dziwną…, s. 57.

25 Ibidem.

26 Idem, Pieśń o blasku wody…, s. 36.

27 Idem, Rozważanie o śmierci…, s. 166.

28 Idem, Pieśń o blasku wody…, s. 32.

29 Idem, Przed sklepem…, s. 196.

30 Idem, Pieśń o blasku wody…, s. 37.

31 Idem, Myśl jest przestrzenią dziwną…, s. 57.

32 Idem, Narodziny wyznawców [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 89.

33 Idem, O humanizmie…, s. 19–20.

34 Idem, Osoba i czyn, Kraków 1969, s. 101.

35 Ibidem, s. 14.

36 Idem, Kamieniołom [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 66.

37 Ibidem, s. 62.

38 Ibidem, s. 61.

39 Idem, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, list z 7 X 1940 r. [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 363.

40 O pracy autora Kamieniołomu w latach II wojny światowej znajdujemy informacje w podstawowych publikacjach o jego życiu: A. Boniecki, Kalendarium…, s. 9, 60–63, 68–71, 76–80; J. Moskwa, Droga Karola Wojtyły, t. 1: Na tron…, s. 44–46, 48–50, 68.

41 K. Wojtyła, Kamieniołom…, s. 64.

42 A. Ważyk, Wiersze wybrane, Warszawa 1978, s. 122–123.

43 Jan Paweł II, Dar…, s. 22–24.

44 K. Wojtyła, Kościół [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 99.

45 Ibidem, s. 101.

46 Idem, Rozważanie o śmierci…, s. 159.

47 Ibidem, s. 160.

48 Ibidem, s. 165.

49 Ibidem, s. 167.

50 Idem, Narodziny wyznawców…, s. 89.

51 Idem, Myśląc Ojczyzna [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 153.

52 Ibidem, s. 155.

53 Ibidem.

54 Ibidem, s. 154.

55 Idem, Konferencja w Papieskim Instytucie Studiów Kościelnych w Rzymie, 23 X 1974 r.; cyt. za: A. Boniecki, Kalendarium…, s. 606.

56 Idem, Myśląc Ojczyzna…, s. 157.

57 Encyklopedia katolicka, t. 4, Lublin 1983, s. 1239–1240.

58 K. Wojtyła, Aby Chrystus się nami posługiwał, Kraków 1979, s. 459. Pierwodruk w miesięczniku „Znak” (1964).

59 Idem, Rozważania o ojcostwie, „Znak” 1964, nr 5, s. 611.

60 Idem, Brat naszego Boga [w:] idem, Poezje…, s. 145.

61 F. Woltyński, Adam Chmielowski jako malarz, Kraków 1938; K. Michalski, Brat Albert, Kraków 1946; W. Kluz, Adam Chmielowski. Brat Albert, Warszawa 1967; Kanonizacja Brata Alberta Adama Chmielowskiego, Rzym 12 XI 1989, red. S. Misiniec, Kraków 1991; E. Oćwieja, Św. Brat Albert – Adam Chmielowski, Kraków 1991.

62 K. Wojtyła, Dwaj powstańcy [w:] idem, Aby Chrystus…, s. 188–189. Jak informuje nota edytorska, było to przemówienie z okazji odsłonięcia tablicy pamiątkowej w kościele o. Karmelitów w Krakowie 12 V 1963 r.

63 Idem, Brat…, s. 123.

64 Ibidem, s. 122.

65 R. Legutko, Co jest nie tak z liberalizmem?, „Arcana. Kultura, Historia, Polityka. Dwumiesięcznik” 2020 nr 1–2, s. 82–83.

66 K. Wojtyła, Brat…, s 164.

67 Ibidem, 162.

68 Ibidem, s. 165–166.

69 Ibidem, s. 154.

70 Ibidem, s. 109.

71 K. Marks, Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa. Wstęp [w:] K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 1, Warszawa 1960, s. 461, 467.

72 T. Styczeń, A. Szostek, Liberalizm po marksistowsku. Antropologiczne implikacje marksistowskiej soteriologii [w:] Problem wyzwolenia człowieka, red. T. Styczeń, M. Radwan, Rzym 1987, s. 138–139.

73 W. Kaczmarek, Przeniknąć człowieka. Osoba i słowo w dramaturgii Karola Wojtyły [w:] Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Antologia, wybór i oprac. K. Dybciak, Warszawa 2019, s. 484, 492.

74 C. Bartnik, Personalizm, Lublin 1995, s. 188.

75 M. Burghardt, J. Machniak, Uwagi edytorskie…, s.477–479. Po raz pierwszy niedokończony dramat o Adamie Chmielowskim ukazał się w książce: J. Machniak, Święty brat Albert Chmielowski w myśli Karola Wojtyły – Jana Pawła II, Kraków 2013 (pod tytułem „Brat naszego Boga, rękopis z 1945 roku).

76 M. Burghardt, J. Machniak, Uwagi edytorskie…, s. 478.

77 Ibidem, s. 166.

78 Ibidem, s. 139.

79 Ibidem, s. 114.

80 Ibidem, s. 152.

81 Wypowiedź w dyskusji po tekście: T. Mazowiecki, Nauczanie społeczne Jana Pawła II, „Znak” 1988, nr 10, s. 52.

82 M. Kotlarczyk, K. Wojtyła, O Teatrze Rapsodycznym…, s. 328.

83 K. Wojtyła, Przed sklepem…, s. 185.

84 Ibidem, s. 188.

85 Ibidem, s. 219.

86 Ibidem, s. 191.

87 Ibidem, s. 202.

88 Ibidem, s. 193.

89 Ibidem.

90 K. Wojtyła, Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera, Lublin 1959. Elementarz etyczny drukowany był najpierw w „Tygodniku Powszechnym” 1957, nr 9–43, 1958, nr 1–52 (z przerwami), przedrukowany był w: idem, Aby Chrystus…, potem wydawany był osobno, najpierw we Wrocławiu w 1982 r.; idem, Miłość i odpowiedzialność, Lublin 1960.

91 Jan Paweł II, Wstańcie, chodźmy!, Kraków 2004, s. 65–66.

92 Ówczesne usytuowanie poglądów etycznych trafnie charakteryzował Andrzej Nowak: „W ślad za doświadczeniami duszpasterskimi (zwłaszcza związanymi z pracą z młodymi, poszukującymi odpowiedzi na palące ich kwestie moralne ludźmi) centrum zainteresowań naukowych księdza Wojtyły przesuwało się ku problemom praktycznej etyki. W fenomenologii, której znakomitym, żyjącym w Krakowie przedstawicielem był prof. Roman Ingarden, odkrył ksiądz Wojtyła czuły instrument badania ludzkiego doświadczenia. Na postawione w tytule swej pracy pytanie udzielił jednak ostatecznie negatywnej odpowiedzi” (A. Nowak, Karol Wojtyła…, s. 50).

93 K.. Wojtyła, Personalizm tomistyczny [w:] idem, „Aby Chrystus…, s. 434.

94 Z.W. Solski, Ukryta struktura ostatniego dramatu Karola Wojtyły [w:] Pisarstwo Karola Wojtyły…, s. 466–467.

95 S. Sawicki, Trylogia dramatyczna Karola Wojtyły, „Przegląd Powszechny” 1986, nr 3.

96 K. Wojtyła, Poezje i dramaty, Kraków 1980, s. 389.

97 D. Kosiński, Performer. Jan Paweł II i polski teatr przemiany, „Więź” 2008, nr 10, s. 58.

98 Ibidem, s. 65.

III Ciężar i wielkość okresu papieskiego

Biografia Ojca Świętego

Jeszcze większej dynamiki działalność Karola Wojtyły nabrała po wyborze na Stolicę Apostolską 16 października 1978 r., dlatego okres pontyfikatu omówię z konieczności pobieżnie, ograniczając się do najważniejszych faktów.

Wybór kard. Wojtyły na papieża wywołał wielką sensację, ponieważ był on pierwszym nie-Włochem od 455 lat, który zasiadł na stolicy Piotrowej, poza tym pochodził z kraju rządzonego przez komunistów, którzy głosili ideologię ateistyczną i zwalczali wszelkie religie. Ponadto miał niezwykłą biografię, jaką nie mógł poszczycić się dotąd żaden papież – był przecież robotnikiem przemysłowym, aktorem, poetą, nauczycielem akademickim, duszpasterzem wielu grup społecznych… Przyjął imię Jan Paweł II na cześć swoich bezpośrednich poprzedników: Jana XXIII, Pawła VI i Jana Pawła I. Od początku pontyfikatu prowadził apostolstwo rzeczywiście globalne, odwiedzając ponad sto krajów i spędzając w pielgrzymkach ponad 500 dni; nie mógł jednak odwiedzić komunistycznych Chin i Rosji oraz kilku najbardziej ortodoksyjnych państw muzułmańskich.

Historyczną rolę odegrały pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, zwłaszcza ta pierwsza w 1979 r., następne przypadały na czas stanu wojennego w 1983 r. i schyłku PRL w 1987 r. Budować nową Polskę pomagały liczne podróże apostolskie w następujących latach: 1991 (dwukrotnie), 1995 (nieoficjalnie), 1997, 1999 i ostatnia, bardzo już schorowanego Ojca Świętego, w 2002 r. Podczas jego pontyfikatu przeprowadzono reformę prawa kanonicznego w 1983 r., ogłoszono Katechizm Kościoła katolickiego w 1992 r., umiędzynarodowiono kolegium kardynalskie, wzmocniono dialog ekumeniczny i międzyreligijny. Po raz pierwszy odbyły się biskupie synody kontynentalne.

Jan Paweł II wprowadził kilka nowych uroczystości, jak Światowy Dzień Młodzieży i Światowy Dzień Chorego, przewodził uroczystościom Jubileuszu Roku 2000, był inicjatorem nowej ewangelizacji. Wyniósł na ołtarze ok. 2 tys. błogosławionych i świętych, m.in. Matkę Teresę z Kalkuty, Teresę Benedyktę od Krzyża (Edytę Stein), założyciela Opus Dei JosemarÍę Escrivę de Balaguera, pierwszą parę małżeńską, malarza Fra Angelica, zbiorowo ofiary hitleryzmu i komunizmu. Ogłosił Doktorem Kościoła św. Teresę od Dzieciątka Jezus, natomiast współpatronami Europy – świętych Cyryla i Metodego oraz święte Brygidę, Katarzynę Sieneńską i wspomnianą Edytę Stein (pochodzącą z Wrocławia). Wpłynął na demokratyzację kilku dyktatur (Chile, Filipiny, Haiti, Paragwaj) oraz upadek komunizmu w Europie.

Jako pierwszy papież udzielał wywiadów prasowych, a nawet zgodził się opublikować dwie książki rozmów: Nie lękajcie się! (1982, oprac. A. Frossard) i Przekroczyć próg nadziei (1994, oprac. V. Messori). Pod koniec życia wznowił twórczość stricte literacką, ogłaszając List do artystów (1999), poemat Tryptyk rzymski (2003) oraz kilka tomów prozy wspomnieniowo-eseistycznej: Dar i tajemnica (1996), Wstańcie, chodźmy! (2004), Pamięć i tożsamość (2005).

O Tryptyku rzymskim

1

Publikacja Tryptyku rzymskiego stała się od razu sensacją międzynarodową. Nic dziwnego, z górą pół tysiąca lat upłynęło od czasu, kiedy poprzedni pisarz, sprawujący godność następcy Świętego Piotra Pius II ogłosił duży utwór poetycki. Wiadomości o tym wydarzeniu literackim – a jeszcze bardziej religijnym i politycznym – znalazły się w serwisach informacyjnych większości mediów na całym świecie, posypały się komentarze, a potem przekłady. Tryptyk rzymski zdobył popularność, której mogli pozazdrościć najwięksi pisarze aktywni na początku nowego tysiąclecia. Szczególnie w Polsce, ponieważ wedle oświadczeń wydawcy tylko w roku 2003 sprzedano 530 tys. egzemplarzy tego utworu!

Również w kręgach specjalistów od początku recepcji poematu papieskiego działy się rzeczy niezwykłe, dla statecznych filologów i literatów sensacyjne. Otóż zauważono rozbieżności między tekstem wydrukowanym a zamieszczoną obok fotokopią rękopisu. Powstały nawet uczone rozprawy wskazujące słowa i zwroty o wątpliwej autentyczności, wręcz błędy pierwodruku1. Dla pierwszych interpretatorów dzieła (wśród nich był piszący te słowa) sytuacja bardzo kłopotliwa, bo nasuwały się wątpliwości co do sensowności naszej pracy; czyżbyśmy komentowali utwór nieautentyczny, analizowali poetycki tekst, który trzeba będzie w przyszłości odczytywać na nowo?

Dość długo wokół Tryptyku panowała atmosfera niepewności i krążyły wręcz legendy o odmienności ukrytej gdzieś autentycznej postaci ostatniego utworu poetyckiego świętego papieża. Nawet wśród członków zespołu redakcyjnego przygotowującego krytyczne wydanie dzieł poetyckich istniały ambitne oczekiwania. Przypuszczaliśmy, iż być może źródłowe badania tekstologiczne ukażą tak duże różnice, że pojawi się wręcz nowy utwór – podobnie jak w dziale dramatów spod Brata naszego Boga wyłonił się odrębny utwór Przyjaciel naszego Boga.

Na szczęście wyjaśnienia osób współpracujących z Janem Pawłem II przy wydaniu Tryptyku rzymskiego oraz badania archiwaliów znajdujących się w Watykanie rozwiały aurę sensacyjności i potwierdziły sens pracy dotychczasowych egzegetów utworu2. Zachował się rękopis poematu oraz maszynopisy poszczególnych części z uwagami osób przepisujących. Trzeba zaufać edytorowi Tryptyku badającemu źródłowo zachowane materiały, wytrawnemu filologowi i wydawcy Jackowi Popielowi, którego wnioski są następujące: „Jako podstawę niniejszej edycji przyjmujemy publikację z 2003 roku (pierwodruk). Z relacji osób towarzyszących powstawaniu Tryptyku wiemy, że Ojciec Święty do końca śledził pracę edytorską nad wydaniem poematu, zarówno polskim, jak i włoskim, i wyraził zgodę na umieszczenie w wersji drukowanej trzech stron rękopisu, ilustrujących wybrane etapy procesu twórczego. […] Najważniejsze różnice pomiędzy wersją opublikowaną w roku 2003 a materiałami źródłowymi zaznaczono w Odmianach tekstu, gdzie starano się również odtworzyć kolejne etapy powstawania Tryptyku rzymskiego”3.

W początkowej, a chyba również całej dotychczasowej recepcji ostatniego utworu poetyckiego Jana Pawła II przeważały rozważania filozoficzno-teologiczne, a więc koncentrowanie się na treściach przekazanych w tekście4. Oczywiście pojawiły się celne analizy oraz pomysłowe interpretacje badaczy literatury, zwłaszcza ze środowiska polonistyki KUL. Tomasz Garbol przedstawił mistrzowską lekcję czytania poezji – precyzyjnie opisał język utworu, a także konstrukcję z fundamentalną zasadą potrójności. Ostatni utwór poetycki Jana Pawła II przypomina trzyczęściowy ołtarz z dziełami malarskimi lub rzeźbiarskimi. Jego kolejne części przedstawiają Osoby Trójcy Świętej: Strumień – Ducha Świętego, Medytacja nad „Księgą Rodzaju” na progu Kaplicy Sykstyńskiej dotyczy Boga Ojca m.in. w nawiązaniach do genialnych fresków Michała Anioła, wreszcie Wzgórze w krainie Moria stawia w centrum Syna Bożego. Jednocześnie w kolejnych częściach Tryptyku rozważane są trzy cnoty Boskie: wiara, nadzieja, miłość.

Przed odbiorcami Tryptyku rzymskiego stoi jednak podstawowe zadanie określenia literackich jakości dzieła, zwłaszcza genologicznych. To utwór poetycki sporych rozmiarów, liczy bowiem 397 wersów, bez tytułów części i podtytułów. Jest więc znacznie dłuższy od najczęściej spotykanych obecnie utworów wierszowanych, zwanych przeważnie lirykami. Spotykamy jednak w poezji współczesnej utwory znacznie dłuższe – w światowej np. Ziemia jałowa i Cztery kwartety Thomasa S. Eliota, w polskiej – Traktat poetycki Czesława Miłosza, Kwiaty polskie Juliana Tuwima czy Odwrócone światło Tymoteusza Karpowicza.

Utwory poetyckie średnich rozmiarów (od kilku stron druku do kilkudziesięciu) nazywamy poematami. Mimo popularności tej nazwy jej pozycja genologiczna jest dość niepewna. W głównym polskim Słowniku terminów literackich pod redakcją Janusza Sławińskiego nie ma hasła „poemat”, za to jest dziewięć haseł o podgatunkach poematowych. Ta dziwna sytuacja genologiczna nie była tylko polską specyfiką, przynajmniej do niedawna. Stefania Skwarczyńska na początku lat siedemdziesiątych pisała z troską: „wyraz »poemat« (ang. poem; franc. poème; ros. poema), tak przecież żywotny na gruncie większości europejskich języków, a równocześnie tak silnie uwikłany w specjalistyczny język poetyki, nie jest de facto ustalony w znaczeniu, posiada odniesienia różne, a jego usytuowanie w poetyce bywa bardzo rozmaite”5. Rozważania Skwarczyńskiej, choć głównie historycznoliterackie, doprowadzone zostały do współczesności. Zauważyła ona brak haseł poświęconych poematowi w wielu słownikach literackich, a ogólną sytuację scharakteryzowała tak: „Niepewność i wahania, różnorodność tendencji interpretacyjnych na Wschodzie i Zachodzie, arbitralność indywidualnych rozwiązań u poszczególnych teoretyków, duch różnych języków wiejący »kędy chce«”6. W końcowych latach ubiegłego stulecia sprawa naukowego rozpoznania poematu ma się nieco lepiej, pojawiła się nawet książka Jacka Łukasiewicza o odmianie gatunku ważnej we współczesnej poezji. Aby porównać Tryptyk rzymski Jana Pawła II z głównymi wzorcami poematowymi, trzeba zająć się nim dokładniej.

Część pierwsza Strumień ma charakter opisowo-dyskursywny, widzimy w niej obrazy konkretne i metaforyczne, pojawia się wizja biblijnego Adama i znajduje zastosowanie chwyt personifikacji we fragmencie rozmowy ze strumieniem:

Co mi mówisz górski strumieniu?

w którym miejscu ze mną się spotykasz?

[…]

Strumieniu, leśny strumieniu,

odsłoń mi tajemnicę

swego początku!7

Podmiot wypowiedzi zwraca się także do Przedwiecznego Słowa, wypowiadając paradoks: „Jakże przedziwne jest Twoje milczenie / we wszystkim, czym zewsząd przemawia / stworzony świat”8. Przewaga elementów opisowych, odnoszących się do przyrody, oraz obecność dyskursu filozoficznego i teologicznego prowadzą do wniosku, że pierwsza część analizowanego utworu bliska jest poematowi opisowemu.

Inaczej jest w najdłuższej i najważniejszej części drugiej Medytacje nad „Księgą Rodzaju” na progu Kaplicy Sykstyńskiej. Przeważają tu refleksje i wyznania. Obrazy, jeżeli się pojawiają, mają charakter symboliczny lub są interpretacją innych obrazów. Na ten medytacyjno-wizyjny charakter drugiej części poematu zwracali uwagę komentatorzy. Bardzo trafne uwagi poczynił znany włoski filozof Giovanni Reale podczas watykańskiej prezentacji Tryptyku rzymskiego: „powracają lawinowo słowa »widzenie«, »widzieć«, »obraz«. Utwór ten zawiera niezwykłą ekspresję poety jako »wizjonera«, doprowadzoną wręcz na najwyższy poziom. […] można by mówić nawet o »wizji poetyckiej do trzeciej potęgi«. […] »Początek« (stworzenie) i »Kres« (Sąd Ostateczny) – czyli powstanie ze Słowa i powrót do Słowa – przedstawione są w »wizji malarskiej«, ta zaś wizja malarska zostaje następnie przekształcona w »wizję poetycką«. Niewidzialne staje się widzialne najpierw w Logosie; następnie staje się widzialne poprzez obrazy malarskie Michała Anioła, później zaś w obrazach poetyckich Karola Wojtyły”9.

Podobnie mówił podczas owej premiery literackiej kard. Joseph Ratzinger: „Słowem naprawdę kluczowym, wyrażającym istotę pielgrzymowania w drugim obrazie Tryptyku, nie jest »Słowo«, ale wizja i widzenie. Słowo ma oblicze. Słowo – źródło – jest wizją. Stworzenie, wszechświat bierze początek z wizji”10.

Druga część Tryptyku rzymskiego przypomina poemat filozoficzny, na co wskazują takie cechy jak dyskursywność monologu podmiotu mówiącego i tematyka traktująca o tajemnicach teologii katolickiej, m.in. o stworzeniu bytu i czasu, związkach boskiego Słowa z mową ludzką, relacjach między znakami językowymi a ikonicznymi. Znajdujemy tu cytaty, również obcojęzyczne. Jednakże ta część ma też pewne jakości przypisywane poematowi lirycznemu. Podmiot monologu wprowadza osobiste wyznania identyfikujące go z autorem. Wspomina przecież o łacińskim zdaniu: „czytałem codziennie przez osiem lat, / wchodząc w bramę wadowickiego gimnazjum”. Potem we fragmencie zatytułowanym Posłowie wspomina poprzednie konklawe i snuje przejmujące rozważania o przyszłym konklawe już po śmierci autora. Podmiot liryczny-autor prowadzi też krótką rozmowę z praojcem Adamem.

Część trzecia Wzgórze w krainie Moria została wyposażona w reguły gatunkowe bliskie poematowi epickiemu. Znajdujemy tutaj fabułę, wierszowaną opowieść o fragmencie życia Abrahama, jego niespełnionej ofierze z syna Izaaka, o przymierzu z Bogiem. Opowieść jest obiektywna, bez ukazania sytuacji narracyjnej lub innych sygnałów fikcyjności przedstawianej historii; dominuje czas przeszły i związki przyczynowe. Ale segmenty narracyjne są przeplatane cząstkami lirycznymi – wyznaniami zarazem osobistymi i czynionymi w imieniu ludzi żyjących obecnie:

Dlaczego my dziś szukamy

tego miejsca w ziemi chaldejskiej

[…]

Jeśli dziś wędrujemy do tych miejsc,

z których kiedyś wyruszył Abraham,

gdzie usłyszał Głos, gdzie spełniła się obietnica,

to dlatego,

by stanąć na progu –

by dotrzeć do początku Przymierza11.

Jak widzimy, w Tryptyku rzymskim obecne są reguły rozmaitych kodów podgatunków poematowych. Odszukaliśmy pierwiastki bliskie poematom: opisowemu, filozoficznemu, lirycznemu, epickiemu, czasem także dygresyjnemu i dydaktycznemu. Żaden ze wspomnianych zespołów reguł gatunkowych nie dominuje w całym tekście na tyle, aby można było określić ostatnie dzieło poetyckie Ojca Świętego nazwami funkcjonującymi w badaniach literackich i w krytyce. Dwuczłonowa nazwa genologiczna ze słowem „poemat” wydaje się trafna, ale jaki dobrać przymiotnik? Sam autor przychodzi nam w sukurs, dając określenie „medytacja” w podtytule całości i tytule części drugiej.

Definicja słownikowa wyrazu „medytacja” brzmi następująco: „zagłębianie się w myślach, rozpamiętywanie, dumanie, rozważanie, namyślanie się”12. Może Jan Paweł II zainicjował Tryptykiem rzymskim nowy podgatunek, który nazwiemy poematem medytacyjnym? Jeszcze dokładniejsza byłaby nazwa dłuższa, przez co trochę niedogodna, a mianowicie: teologiczny poemat medytacyjny. Przecież zagadnienia w nim rozważane mają głównie wymiar teologiczny – początek i koniec bytu zostały ukazane w optyce i terminologii teologicznej. Początek jest Stworzeniem przez wszechmocnego Boga, creatio ex nihilo, a koniec to Sąd Ostateczny. Oba zespoły problemowe zostały zaczerpnięte z Nowego i Starego Testamentu, z Księgi Rodzaju i Apokalipsy.

Jacek Łukasiewicz w swej książce Oko poematu uzasadnia tezę, iż wybór formy poematu nadaje wypowiedzi poetyckiej jakość syntetyzującą i wysoką. Tak dzieje się i w wypadku obecnie analizowanym. Łukasiewicz opisał szereg poematów ważnych dla poezji polskiej drugiej połowy XX w.; nie nadał im nowej nazwy, natomiast określił je jako teksty średnich rozmiarów, „wielogłosowe, a to znaczy, że podmiot utworu wciela się w różne role, dopuszcza często sprzeczne między sobą głosy, aby się wypowiedziały. Poematy te opierają się na epickiej opowieści albo na filozoficznym czy publicystycznym dyskursie, ale głosem dominującym pozostaje w nich zawsze »ja« liryczne, niezależnie od rodzajowego podłoża”13.

Tryptyk nie jest dziełem wielogłosowym oraz nie ma w nim cech związanych z ową polifonicznością, o których tak pisze Łukasiewicz: „Wielogłosowość omawianego przez nas typu poematu ściśle wiąże się ze stylizacją. Wprowadzane zostają »cudze« style literackie, formy gatunkowe z obrębu literatury. Z zasady jest to nawiązywanie do form dawniejszych, ma więc cechy archaizacji”14.

Tryptyk rzymski, napisany językiem współczesnym, nie ma cech archaicznych ani cudzych stylów, za to są cytaty wtopione w monolog podmiotu. I jeszcze jedno ważne spostrzeżenie wybitnego poety i badacza poezji współczesnej: „Nie byli pewni swoich wyborów życiowych. Nie byli pewni swojej szczerości. Nie byli pewni swego języka. […] Przyjmowali dawne gatunki dla ich funkcji użytkowych: panegirycznej i magicznej, publicystycznej, satyrycznej…”15. Takiej postawy niepewności nie znajdujemy w Tryptyku rzymskim. Jedną z cech najbardziej zdumiewających na tle literatury współczesnej oraz innych sztuk jest pewność autora i podmiotu poematu – pewność wiary, pewność akceptowanych przekonań, które – jak wierzy Jan Paweł II – mają źródła sakralne i boskie gwarancje.

Nie przeczy tej pewności wiary i poglądów świadomość granic poznania ludzkiego, zwłaszcza ograniczonej wiedzy o sprawach ostatecznych. Ale zakres pewności jest u Jana Pawła II znacznie większy od opisanych przez Łukasiewicza poetów polskich, u których brak mocnego światopoglądu często prowadził do nagannych kompromisów, nawet z totalitarną przemocą, jak w twórczości Konstantego I. Gałczyńskiego, Władysława Broniewskiego, Juliana Tuwima, Adama Ważyka czy Aleksandra Wata.

Jednakże w analizowanym utworze Jana Pawła II istnieje, musi istnieć, napięcie między energiami i postawami wywodzącymi się z dwóch wielkich dziedzin aktywności ludzkiej: religijnej i artystycznej. Rezygnując z anonimowości, wskazał na swoją rolę społeczno-religijną najwyższego kapłana Kościoła rzymskokatolickiego, a wybierając język – formę literacką, zaktualizował rolę artysty.

W nowoczesnej kulturze zachodniej są to role często konkurencyjne. Nawet artyści czerpiący inspiracje ze sfery sacrum mają trudności ze zharmonizowaniem obu tradycji i obu nastawień. Cóż dopiero mówić o artyście słowa, będącym zarazem namiestnikiem Chrystusowym dla miliarda żyjących obecnie katolików. Owe trudne do pogodzenia postawy dobitnie wyraził Søren Kierkegaard w znanym zdaniu: „Geniusz nie zna żadnego »po to, aby«: Apostoł całkowicie i paradoksalnie zawiera się w swoim »po to, aby«”16.

Komentarzem do tego zdania Kierkegaarda jest esej Wystana Audena Geniusz i apostoł, gdzie znajdujemy dokładniejszą analizę znaczeń związanych z obiema postawami: „Geniusz odkrywa swe powołanie za sprawą pewnego naturalnego daru, który posiadał już przedtem. […] Nawet wierzący uważa, że został powołany przez swój dar, a nie bezpośrednio przez Boga”17. Wedle Audena druga tytułowa postać znajduje się w zupełnie innej sytuacji: „Apostoł jest istotą ludzką powołaną przez Boga do przekazania ludzkości jakiegoś posłania. […] Trudno mówić o apostolskim talencie czy apostolskim temperamencie. […] apostoł wie tylko tyle, że został wezwany, by porzucić wszystko, czym był do tej pory, i wkroczyć w niewiadomą, prawdopodobnie uciążliwą przyszłość”18.

Od początku twórczości poetyckiej Karola Wojtyły istniało napięcie między zobowiązaniami artysty obdarzonego talentem a zobowiązaniami kapłana. Ale wyjątkowej siły nabiera ta opozycja teraz, zwłaszcza gdy tak ważna stała się misja apostolska wspominana przez obu pisarzy protestanckich. Papież jest przecież następcą św. Piotra i pierwszych apostołów, Watykan nazywany bywa Stolicą Apostolską, mówi się o tronie i kluczach Piotrowych. Swego rodzaju pragmatyczność zawarta w formule „po to, aby” jest wyciszona w Tryptyku rzymskim, ale nie została stłumiona chęć przekazania prawd religijnych. Mało tu bezpośredniej perswazji, apostołowanie realizuje się poprzez prezentację świadectwa egzystencjalnego, poprzez głębię wiary i myśli podmiotu-autora.

Ta głębia przeżycia została ufundowana na doświadczeniu religijnym niewielu dostępnym i trudno przekazywalnym19.

2

Analizowane wcześniej przeżycia i refleksje zawarte w Tryptyku zostały ufundowane na doświadczeniu religijnym dostępnym niewielu i trudno przekazywalnym, dlatego pojawia się problem, czy owo doświadczenie ma charakter mistyczny. Istnieje bowiem poznawcza wspólnota między epistemologią teologiczną a mistyczną. Bernard Lonergan w książce Metoda w teologii twierdził, że oba wspomniane typy poznania mają na celu zrozumienie transcendentnej tajemnicy i są raczej rozumieniem prawdy niż rozumieniem danych. Czy więc ostatni poemat Jana Pawła II można zaliczyć do literatury mistycznej?20

Istnieją liczne różnice między Tryptykiem rzymskim a dziełami mistyków. Chociaż cele są zbieżne, to metody teologii i mistyki są odmienne. Mistyk jest przekonany, że jego wiedza o sprawach tajemnych i najgłębszych została mu dana bezpośrednio, przez nadnaturalne instancje; stara się on te prawdy przekazywać żarliwie i często pięknie, ale nie uzasadnia ich naukowo czy choćby metodycznie. Paul Evdokimov pisał, że „język mistyków, jeśli nam zostawili swoje pisma, jest różny od języka teologów. Mistycy mówią w terminach doświadczenia i zjednoczenia. Ich przekład na system logiki jest niemożliwy”21.

Podobnie sądzi znakomity poeta i znawca literatury Paul Valéry, komentując pisma mistyków: św. Jana od Krzyża i mniej znanego karmelity bosego Cypriana od Narodzenia Najświętszej Panny, którego określił jako „jednego z najdoskonalszych poetów Francji”. W szkicu Hymny duchowne tak pisał: „Jest to jakaś doktryna w najgłębszy sposób różna od wszelkiej »filozofii«, ponieważ musi być sprawdzana doświadczeniem, a jest to doświadczenie jak najdalsze od wszelkich doświadczeń, które można wyrażać i ze sobą porównywać; jedynym celem, jaki może sobie stawiać filozofia, jest przedstawiać takie doświadczenia rozumowi przy pomocy możliwie najzrozumialszego i najwyraźniejszego systemu; ogranicza się więc ona do poruszania pomiędzy językiem, światem a myślą rozumną”22.

Te różne drogi poznawania tajemnicy bytu prowadziły do przeciwstawiania głębszej wiedzy zdobywanej przez mistyków prawdom głoszonym przez Kościoły chrześcijańskie. W dziełach literackich Wojtyły – Jana Pawła II zupełnie brak poczucia obcości i niechęci do oficjalnej teologii (częstych u mistyków) oraz dystansu wobec wspólnot ludzi wierzących. Nasz autor nie akcentuje równie mocno niepoznawalności rzeczywistości transcendentnej. Tak jak w poprzednich utworach poetyckich Karola Wojtyły, również w Tryptyku rzymskim zawarta została spora wiedza o Stwórcy, dziele Stworzenia, ostatecznym przeznaczeniu człowieka.

Nie ma w analizowanym tekście typowych dla mistyków refleksji i przeświadczeń dotyczących autorstwa, mianowicie przekonania o bezpośredniej inspiracji boskiej, powodującej swego rodzaju zniknięcie podmiotu autorskiego. Autor Tryptyku rzymskiego nie stara się nas przekonać, że dokonuje automatycznego zapisu pod dyktando Boga. Przeciwnie, podkreśla swoje autorstwo, a we fragmentach o konklawe utożsamia podmiot mówiący poematu z konkretną osobą autora pozatekstowego:

Ludzie, którym troskę o dziedzictwo kluczy powierzono,

zbierają się tutaj, pozwalają się ogarnąć sykstyńskiej polichromii,

wizji, którą Michał Anioł pozostawił –

Tak było w sierpniu, a potem w październiku pamiętnego roku dwóch konklawe,

i tak będzie znów, gdy zajdzie potrzeba,

po mojej śmierci23.

Mistycy mówią zazwyczaj o wyciszeniu lub zawieszeniu własnej aktywności umysłowej. Natomiast Jan Paweł II pracował nad tekstem, poprawiał jego fragmenty, a nawet konsultował się z innymi (np. rozmowy z Wandą Półtawską i Markiem Skwarnickim). Ostatni poemat papieża został napisany czystą polszczyzną, to znaczy językiem klarownym, pozbawionym eksperymentów leksykalnych lub składniowych. Jest to zapis respektujący zasady gramatyki i logiki. Autor Tryptyku operuje paradoksami – jakże mógłby obyć się bez nich, pisząc o radykalnie Innym – lecz całkowicie unika tego, co można nazwać fantastyką metafizyczną, której dużo szczególnie w mistyce heterodoksyjnej, np. u Swedenborga.

W Tryptyku, tak jak w całym pisarstwie Karola Wojtyły – Jana Pawła II, nie znajdziemy przeciwstawienia nauk teologiczno-filozoficznych mistyce ani nauki Kościoła katolickiego indywidualnym objawieniom mistyków. Jako najwyższy kapłan i autorytet w sprawach wiary i moralności katolickiej autor poematu stoi na straży depozytu prawd religijnych, przekazanych ludzkości, jak wierzą chrześcijanie, przez samego Boga.

Wyjątkowość poezji Wojtyły – Jana Pawła II polega na jej religijności ortodoksyjnej, poprawności teologicznej, respektowaniu tradycji. Wcześniej poezja religijno-metafizyczna w języku polskim sytuowała się nierzadko na granicy herezji: była albo mistyczna (romantycy, zwłaszcza późny Słowacki), albo dowolna teologicznie (mesjanizm, sporo wierszy Leśmiana, Iwaszkiewicza, Miłosza, Wata). Karol Wojtyła – Jan Paweł II tworzy poezję głęboką myślowo, żarliwie uduchowioną, zawierającą pierwiastki mistyczne, ale bez przekraczania prawd zawartych w Objawieniu chrześcijańskim i bez opuszczania wspólnoty Kościoła. Dlatego Tryptyk rzymski najlepiej nazwać teologicznym poematem medytacyjnym, bez dodatkowego określenia: mistyczny.

3

W ostatnich latach przed publikacją Tryptyku rzymskiego kilku wybitnych poetów polskich próbuje tworzyć duże formy. Ich wierszowanie staje się, użyjmy takiego neologizmu, „poematowaniem”. Zwłaszcza pisarze medytujący o sprawach ostatecznych i przekazujący doświadczenia religijne budują większe struktury poetyckie; przypomnijmy Traktat teologiczny Czesława Miłosza z 2001 r., ostatnie zbiory Wojciecha Wencla czy poemat Krzysztofa Koehlera Trzecia część z 2003 r.24 Wencel już w Odzie chorej duszy zadbał o spójność i staranną kompozycję tomu liryków. Z kolei Ziemia Święta była wypowiedzią pośrednią między dobrze zorganizowanym zbiorem wierszy a strukturą niemal poematową. W 2005 r. ukazał się tom jego autorstwa Imago Mundi. Poemat, którego przynależność gatunkowa została zasygnalizowana już w tytule.

W tym samym czasie co Tryptyk rzymski ukazał się w Krakowie jedenastoczęściowy tom poezji Krzysztofa Koehlera Trzecia część. Otrzymaliśmy utwór kunsztownie wielogłosowy, przesycony ironią, lecz scalony nadrzędną pozycją podmiotu autorskiego. Zostały w nim zaprezentowane sposoby mówienia zarówno prostych ludzi, jak też intelektualistów, których autor sparodiował. Ten poemat Koehlera można również potraktować jako traktat, w którym autor rozważa (nie za bardzo teoretycznie) możliwości rozmaitych stylów języka literackiego. Tytułowa „trzecia część” dotyczy głównie mowy, chociaż cytat z proroka Zachariasza ma szersze odniesienia: „dwie części zginą i śmierć poniosą, trzecia część tylko ocaleje” (Za 13,8–9).

Znacząca jest amerykańska geneza i tło wielu fragmentów omawianego dzieła, gdyż Koehler znany był dotąd jako pisarz żarliwie religijny i konserwatysta, a przy tym znawca literatury staropolskiej, szczególnie nurtu sarmackiego. W ostatnim utworze poetyckim badacza kultury I Rzeczypospolitej, a zarazem podróżnika po Europie i USA, dochodzi do zaskakujących zderzeń: „ulice Sodomy” w Nowym Orleanie i popołudniowa msza św. w jakiejś polskiej wsi; Krzemieniec i Salzburg, Houston w różnych miesiącach kończącego tysiąclecie roku 2000. Zdumiewająca różnorodność obecnie istniejącej planetarnej wspólnoty ludzkiej.

Traktat teologiczny Czesława Miłosza ma wielorakie związki z Tryptykiem rzymskim. W czasie tworzenia swojego poematu Jan Paweł II utrzymywał kontakty z wielkim poetą. Wiemy z relacji Marka Skwarnickiego, iż Miłosz otrzymał przed książkową publikacją komputerowy wydruk Tryptyku, a ks. Paweł Ptasznik w wywiadzie dla „Gościa Niedzielnego” powiedział nawet: „Myślę, że został [Tryptyk] sprowokowany przez Czesława Miłosza, z którym Papież korespondował”.

Traktat teologiczny Miłosza wywołał duże wrażenie osobistym tonem i jako świadectwo doświadczeń religijnych kończącego wtedy 90 lat sławnego pisarza. Wywołał również rozmaite oceny za wartość estetyczną, z najsurowszym sądem Wojciecha Wencla we „Frondzie”. Trzeba przyznać, że trzeci traktat Miłosza jest słabszy artystycznie od poprzednich realizacji tego gatunku, zwłaszcza od Traktatu poetyckiego. Jednak jest to dzieło ważne jako prawie końcowe świadectwo ewolucji duchowej autora – jednego z najważniejszych w minionym stuleciu. Miłosz, zachowując stały dystans do zbiorowych emocji i zachowań, niechętnie patrzył na przemieszanie elementów chrześcijańskich z narodowymi, natomiast przejmujące są u niego fragmenty wyznania wiary katolickiej, a także wątki maryjne. W planie estetycznym Traktat teologiczny stanowi kolejny przykład poszukiwań dużej formy, jakie obserwujemy w poezji polskiej na początku XXI w.

Patrząc na ostatnie dzieła poetyckie i wspomnieniowe Jana Pawła II oraz przywołane wyżej utwory pisarzy wszystkich pokoleń (Miłosz urodzony w 1911r., Wencel – w 1972 r.), można pokusić się o uwagi natury ogólniejszej. Jak silne są związki między literaturą piękną a katolicyzmem w Polsce! Nie tylko religijność wpływa na wybory artystyczne twórców, ale również literatura oddziałuje na kształt przeżyć duchowych i zachowań wiernych ze wspólnoty Kościoła katolickiego.

Kaznodziejstwo

Już pierwsze homilie wygłoszone na uroczystościach inaugurujących pontyfikat ujawniły wielkiej, bez mała planetarnej publiczności nieprzeciętny talent oratorski papieża „z dalekiego kraju”. Nie był to pierwszy sukces w tej dziedzinie odniesiony przez Karola Wojtyłę poza Polską, o rezonansie ogólnokatolickim. Niezwykłą klasę myśliciela i artysty słowa kard. Wojtyła zaprezentował w marcu 1976 r., wygłaszając w Watykanie – na zaproszenie papieża Pawła VI – rekolekcje wielkopostne. Było dawnym zwyczajem zapraszanie przez Ojca Świętego rekolekcjonisty spoza kurii rzymskiej, a taka propozycja była wielkim wyróżnieniem. Zaproszenie przyszło do Krakowa na początku lutego, więc kardynał Wojtyła wykazał wyjątkową sprawność intelektualną, przygotowując 22 konferencje na najwyższym poziomie wygłoszone w ciągu pięciu dni rekolekcji.

Watykańskie medytacje rekolekcyjne ukazały się jeszcze w 1976 r. w kraju, a w pełnej postaci, nieocenzurowanej – w 1980 r. w zasłużonym wydawnictwie pallotynów polskich z paryskiego Centrum Dialogu, w formie książki Znak sprzeciwu. To znakomite wystąpienie kaznodziejskie było ważnym krokiem Karola Wojtyły na drodze do wyboru na tron Piotrowy, ponieważ duchowni służący Kościołowi katolickiemu w rzymskiej centrali dostrzegli wiele atutów metropolity krakowskiego. Przyjęcie zaproszenia Pawła VI i przygotowanie w tak krótkim czasie trudnego zadania teologiczno-literackiego było decyzją niełatwą. Prymas Wyszyński trafnie napisał o tym akcie oraz celnie scharakteryzował (w dwu zdaniach!) autora, istotę watykańskiego wystąpienia i charakter narodowy Polaków: „Chociaż nie bez lęku, jednak z pełną uległością i ufnością w pomoc Ducha Świętego, podjął biskup Krakowa to zaszczytne zadanie. Wprowadził w nie swoją wiarę, dorobek żarliwej modlitwy i doświadczenie pasterskie. Ubogacony tymi darami, mógł wypełnić zlecone Mu zadanie, wnosząc optymizm człowieka silnego w wierze i prostego w postawie Syna Narodu, który zwykł jest mówić »tak« tylko Bogu, Kościołowi Chrystusa i Jego Matce”25.

We wcześniejszym okresie Karol Wojtyła był ceniony jako kaznodzieja w węższym kręgu wiernych, którzy mogli słuchać jego kazań; przypomnijmy młodym czytelnikom, że były to czasy, kiedy Kościół katolicki nie miał możliwości w PRL przekazywać Słowa Bożego za pomocą środków masowego przekazu – regularne audycje radiowe i telewizyjne zaczęły być nadawane po Sierpniu ’80. Krakowski duszpasterz akademicki, a potem metropolita głosił Słowo Boże, nie chodząc na skróty, nie zabiegając o łatwe efekty. Wymagał od słuchaczy wysiłku myślowego, skupienia, aktywności duchowej. Dlatego doceniano go głównie w kręgach inteligenckich i akademickich. Można było jednak zarzucić wówczas kaznodziei Karolowi Wojtyle zbytni czasem chłód intelektualny i ascetyczność stylu. Ale przede wszystkim trzeba aprobować jego szacunek dla odbiorców, których możliwości percepcyjnych nie lekceważył, i wierność prawdom zawartym w Ewangeliach i tradycji katolicyzmu.

Było to stanowisko cenne, gdyż na fali soborowych reform w Kościele i tendencji „unowocześniania” chrześcijaństwa w innych wyznaniach nawet duchowni dokonywali karygodnych kompromisów i spłycali głębię duchową religii Chrystusowej. Z polemiczną pasją pisał o tym zjawisku Czesław Miłosz obserwujący je na uniwersyteckich i w środowiskach artystycznych w Stanach Zjednoczonych. Warto przytoczyć jego kąśliwe uwagi, także z tego powodu, że brzmią aktualnie: „Nigdy jednak rzeczy nie zaszły tak daleko jak w latach po drugiej wojnie. Zwłaszcza w latach sześćdziesiątych, kiedy teologowie, tym razem również katoliccy, wystąpili w roli clownów, głupich Augustów z mąki, radośnie obwieszczających, że chrześcijaństwo, które dotychczas sprzeciwiało się światu, teraz będzie ze światem i w świecie, co, jak widzowie tego bardziej ponurego niż śmiesznego widowiska dobrze rozumieli, znaczyło, że chrześcijanie chcą być »jak inni«, czyli przestać być chrześcijanami. […] Potęga, przed którą się korzyli, była to antychrześcijańska mentalność narzucona masom przez naukę. […] Przyglądałem się tam i przysłuchiwałem handlarzom w świątyni sprzedającym popularne idee, a zarazem gorszycielom maluczkich, bo żeby przyciągnąć młodych za wszelką cenę i wypełnić kościół, ci księża w swoich kazaniach, które były jak cukier sypany do miodu, używali sformułowań i należycie mglistych i jeżeli się zastanowić chwilę, dla chrześcijanina niedopuszczalnych”26.

Bohater niniejszej książki rozkwitł jako kaznodzieja w okresie papieskim, a świadectwem jego klasy oratorskiej stała się pierwsza pielgrzymka do Polski w czerwcu 1979 r. – wydarzenie o znaczeniu historycznym. Kolejne wizyty apostolskie w ojczyźnie także zawierały kazania, które na trwałe pozostały w narodowej pamięci.

Posłużę się tu stwierdzeniem Jacka Łukasiewicza, który swoim naukowym esejem zainicjował badanie prozy oratorskiej Jana Pawła II: „Siła kazań wygłoszonych na placu Zwycięstwa, w Gnieźnie, w Brzezince równa jest sile najwybitniejszych polskich tekstów literackich, takich jak Treny, Dziady, Wesele, a pod pewnymi względami, wynikającymi ze szczególnej »sytuacji komunikacyjnej«, jest w ogóle nieporównywalna. To, że teksty te należą do polskiej literatury, że można je odczytywać w jej porządku, oznacza, iż tkwią one w ciągu polskiej tradycji literackiej, zależą od dzieł dawniejszych i wpływają na dzieła nowe”27.

Kaznodziejstwo jest także sztuką słowa, trzeba więc się przypatrzeć na przykładzie jednej z najsławniejszych jego homilii, jak mistrzowsko Jan Paweł II operuje językiem polskim28.

Dzisiaj można spokojnie stwierdzić, że kazanie wygłoszone 2 czerwca 1979 r. w Warszawie na placu Zwycięstwa podczas mszy św. rozpoczynającej pierwszą pielgrzymkę Ojca Świętego do ojczyzny należy do najważniejszych dla Polaków tekstów wygłoszonych w XX w. Dzięki transmisjom radiowym i telewizyjnym pozostało w pamięci widzów i słuchaczy, obrosło komentarzami, przeszło do legendy, przypominane bywa z okazji rocznic papieskich. Przemówienie Jana Pawła II ożywiło nadzieje na przemiany, pobudziło duchowo i natchnęło do działania bardzo wielu rodaków. Ta historyczna homilia była wielokrotnie omawiana, niektóre zwroty i zdania stały się wspólnym dobrem językowym, przede wszystkim końcowy zwrot o odnowieniu oblicza „tej Ziemi”, który był i jest często cytowany lub parafrazowany, nieraz nawet w celach parodystycznych.

W sferze komunikacji językowej o skali makrospołecznej homilia rozpoczynająca pielgrzymowanie papieża po Polsce była przełomem, gdyż zakwestionowała monopol władzy komunistycznej nad zbiorowym językiem. Dotąd przez kilkadziesiąt lat możliwość publicznego przemawiania w imieniu społeczeństwa lub o podstawowych sprawach życia zbiorowego mieli tylko rządzący naszym krajem marksiści. Po II wojnie światowej środki masowego przekazu zostały zmonopolizowane przez państwo monopartyjne, zwolennicy komunizmu wytworzyli specjalny podsystem języka polskiego nazywany nowomową, zakłamujący rzeczywistość i zatruwający zbiorową świadomość. Wyrażanie treści religijnych skutecznie ograniczono do sfery prywatnej i miejsc kultu religijnego. W oficjalnym, kontrolowanym przez rząd obiegu informacji, jeżeli pojawiały się fragmenty wypowiedzi o charakterze religijnym, to tylko wtedy, gdy były przedmiotem polemiki lub ośmieszania.

Natomiast Jan Paweł II od początku zwraca się do całego narodu, mówiąc: „Umiłowani Rodacy”. Przełamuje wymuszoną kameralność dialogu kapłanów z wiernymi, podejmując zagadnienia dotyczące ogółu społeczeństwa, jego historii, kultury, praw zbiorowych, kwestii rozumienia przeszłości i teraźniejszości. Co więcej, swoją podróż do Polski i przemawianie do rzesz wiernych skupionych w Kościele katolickim i do ludzi dobrej woli umieszcza w wymiarze historii powszechnej, przypominając plany papieża Pawła VI odwiedzenia Polski w tysięczną rocznicę chrztu Mieszka I. Jeszcze bardziej rozszerza perspektywę dziejową, mówiąc o wędrówkach apostolskich św. Piotra, „który z Jerozolimy przywędrował poprzez Antiochię do Rzymu, aby tam dać świadectwo Chrystusowi i przypieczętować je swoją krwią”29.

Bardzo przemyślanym chwytem perswazyjnym było też wymienienie podczas powitania uczestników mszy św. (poza gospodarzem kard. Stefanem Wyszyńskim), tylko arcybiskupa Santo Domingo, pasterza miejsca „gdzie po raz pierwszy ucałował ziemię, na której stanęła kiedyś stopa Krzysztofa Kolumba, po której przeszły stopy tylu głosicieli Ewangelii”. Mówca zarysował analogię dającą wiele do myślenia; tak jak Kolumb rozpoczął proces ewangelizacji obu Ameryk, zwanych Nowym Światem, tak papież z Polski rozpoczyna proces nawracania „Nowego Świata” – pogańskiego imperium komunistycznego, którego ideologia zawierała rdzeń ateistyczny, a praktyka była walką z religiami.

W interpretowanej homilii kaznodzieja wykorzystał wyjątkową sytuację komunikacyjną i pełnienie dwóch ról wzmacniających przekaz. Przedstawiał się jako członek wspólnoty uczestniczącej w liturgii eucharystycznej, którym był rzeczywiście – był przecież jednym z Polaków końca lat siedemdziesiątych XX w., ale jednocześnie pełnił funkcję arcypasterza Kościoła powszechnego i był namiestnikiem Chrystusa na ziemi. Połączenie lokalności, swojskości z wymiarem globalnym i metafizycznym mówca podkreślał parokrotnie: „wasz rodak, syn polskiej ziemi, a zarazem jako papież-pielgrzym”, „wołam, ja syn polskiej ziemi, a zarazem ja: Jan Paweł II papież”. Połączenie tych ról pozwalało mówcy dysponować wiedzą zarówno wewnętrzną, rodzimą, jak też mądrością Stolicy Apostolskiej gromadzoną od dwóch tysiącleci.

Homilia na placu Zwycięstwa (dziś plac Piłsudskiego z Grobem Nieznanego Żołnierza oraz pomnikami o wielkim ładunku emocjonalnym i symbolicznym: ofiar katastrofy smoleńskiej w 2010 r., Józefa Piłsudskiego i Lecha Kaczyńskiego) była wielką lekcją hermeneutyki, czyli sztuki odczytywania wszelkich znaków, a nawet umiejętności rozumienia wszystkich wymiarów rzeczywistości, bo wszelkie przedmioty i zjawiska człowiek odbiera w sposób rozumny i nadaje im znaczenia. To w tym kazaniu Jan Paweł II zarysował podstawy swojej hermeneutyki filozoficzno-teologicznej, wypowiadając słynne zdania: „Kościół przyniósł Polsce Chrystusa – to znaczy klucz do rozumienia tej wielkiej i podstawowej rzeczywistości, jaką jest człowiek. Człowieka bowiem nie można do końca zrozumieć bez Chrystusa. A raczej: człowiek nie może siebie sam do końca zrozumieć”. Ale ta wiedza o człowieku w ogóle ma także wymiar historyczny i dotyczy konkretnych wspólnot ludzkich.

W centrum Warszawy musiał Ojciec Święty zastosować zasady hermeneutyki chrześcijańskiej do dziejów Polski, aby jego przesłanie nie zabrzmiało zbyt abstrakcyjnie i miało skuteczność w planie psychologicznym. Dlatego mówił tak: „Otóż tego, co naród polski wniósł w rozwój człowieka i człowieczeństwa, co w ten rozwój również dzisiaj wnosi, nie sposób zrozumieć i ocenić bez Chrystusa”. Ale wartość narodu polega nie tylko na osiągnięciach przeszłości, lecz również na zadaniach stojących przed nim, na wyjątkowej odpowiedzialności.

Celem wystąpienia papieskiego było spowodowanie, aby każdy ze słuchaczy przemówienia, przyznający się do wspólnoty polskiej, poczuł się osobiście wezwany do działania ku dobru. Impresywność wzmacniało zastosowanie pytań retorycznych, które należały do ulubionych chwytów perswazyjnych Jana Pawła II; jeszcze częściej stosował powtórzenia:

Czyż nie wolno nam wnosić zarazem, że Polska stała się w naszych czasach ziemią szczególnie odpowiedzialnego świadectwa? Że właśnie stąd – z Warszawy, a także z Gniezna, z Jasnej Góry, z Krakowa, z całego tego historycznego szlaku, który tyle razy nawiedzałem w swoim życiu i który w tych dniach znów będę miał szczęście nawiedzić, że właśnie stąd ze szczególną pokorą, ale i ze szczególnym przekonaniem trzeba głosić Chrystusa? Że właśnie tu, na tej ziemi, na tym szlaku, trzeba stanąć, aby odczytać świadectwo Jego Krzyża i Jego Zmartwychwstania?30.

Mistrzowskie zastosowanie powtórzenia wraz z umiejętnym cytowaniem widzimy w zakończeniu analizowanego tekstu oratorskiego, zakończeniu, które było obiektem zachwytów wielu badaczy poetyki i retoryki. Końcowy fragment rozpoczyna się akcentem osobistym, apostrofą do Prymasa Tysiąclecia i zacytowaniem jego zwrotu „wszystko, co Polskę stanowi”. Potem mówca stosuje czterokrotnie anaforę, czyli powtórzenie tych samych słów „to wszystko” na początku rozbudowanych zdań-akapitów. Podniosły ton tych zdań urasta w następnym akapicie do wyżyn patosu dzięki użyciu czasownika „wołam” (też cztery razy) oraz przypomnieniu wyjątkowości połączenia dwóch ról w osobie kaznodziei: współczesnego Polaka i namiestnika Chrystusa. Wreszcie pojawia się wołanie do Ducha Świętego, aby zstąpił z nieba i odnowił ziemię, jak przed dwoma tysiącami lat. I ostatnie wstrząsające słowa o odnowieniu „tej Ziemi”.

Odbiór tekstów oratorskich jest podobny do odbioru partytur muzycznych – pełnia walorów ujawnia się w realizacji dźwiękowej. Adekwatnie przeżywamy i doceniamy przemówienie lub kazanie wtedy, kiedy je słyszymy, najlepiej w wykonaniu autora.

Jan Paweł II był mistrzem w tej dziedzinie, bardzo przydała się wiedza i praktyka teatralna. O maestrii jego oratorstwa celnie napisał znawca tych zagadnień, językoznawca prof. Kazimierz Ożóg: „Słuchamy jego przemówień i homilii, które stanowią dla Polaków niedościgły wzór publicznego – pięknego i perswazyjnego – mówienia. Karol Wojtyła należał bowiem do najlepszych mówców w dziejach języka polskiego. Znakomicie operował głosem, wspaniale, nienagannie – jak najlepszy aktor – artykułował wyrazy, oddawał sens zdań, zwłaszcza pragmatyczny i uczuciowy, przez intonację, niekiedy podniesienie głosu, skandowanie i »wielkie wołanie«. Umiał przyspieszyć tempo wypowiedzi, a kiedy zachodziła potrzeba, zwolnić, aby dać chwilę najbardziej mówiącej w danym momencie ciszy (przemówienie w Oświęcimiu). Mistrzowsko modulował głos, zaś linia melodyczna składająca się z rytmu kadencji i antykadencji świadczyła o wrażliwości muzycznej wadowiczanina”31.

Jan Paweł II bezbłędnie rozumiał specyfikę przemawiania religijnego, które jest przede wszystkim głoszeniem Słowa Bożego, skutecznym przekazywaniem Dobrej Nowiny naszego Zbawiciela. W oratorstwie religijnym elementy estetyczne muszą współdziałać z innymi. Kazanie i homilia są gatunkami literatury różniącymi się od liryki czy dramatu właśnie nastawieniem pragmatycznym. Dobrze to wyjaśnia znawca tych zagadnień, badacz oratorstwa religijnego i poeta ks. Jerzy Sikora: „Kazanie oddziałuje intersubiektywnie, w największym stopniu na wolę odbiorcy. Jest skuteczne, jeśli osiągnie swój cel, którym jest metanoia – komplementarna przemiana woli, serca (uczucia) i umysłu słuchacza; uzdolnienie i skłonienie go do nawrócenia – zmiany (począwszy od małej poprawki do diametralnej przemiany) dotychczasowego życia”32.

Kaznodzieja nawiązuje do tradycji literackiej inaczej niż poeta czy powieściopisarz. Ksiądz Jerzy Sikora tak przedstawia to zagadnienie: „Kaznodzieja jak biblijny, apostolski Rybak łowi sensy i przedstawia je słuchaczom. Ale współczesny głosiciel Dobrej Nowiny ma też coś z Eliotowego Rybaka z Ziemi jałowej. To między innymi go uwiarygodnia i chroni przed patosem. Może sięgnąć do rezerwuaru stylów, ale raczej w sposób umiarkowany, poruszając się na linii: niezbyt rozwinięta stylizacja – delikatna ironia”33.

Dzięki rozwojowi techniki możemy teraz nie tylko czytać, ale również słuchać i oglądać wyżej omówione historyczne przemówienie oraz inne w wykonaniu Jana Pawła II. To wielki przywilej ludzi współczesnych, ponieważ w dawnych epokach usłyszenie nieżyjącego oratora było niemożliwe. Może dlatego sława mówców mijała szybciej i słabiej zapisali się w historii literatury. Żaden opis nie zastąpi bezpośredniego i pełnego odbioru indywidualnej wypowiedzi autora. Prawie tak samo, jak żadna relacja nie odtworzy walorów gry aktora i kunsztu muzycznego wykonawcy. Słuchajmy więc głosu Karola Wojtyły – Jana Pawła II, korzystając z tego daru, aby rozszyfrowywać tajemnice przekazywane nam w jego dziełach.

Proza wspomnieniowa i eseistyczna

W ostatniej dekadzie swojego życia Jan Paweł II napisał i opublikował kilka tomów prozy przypominającej – najogólniej mówiąc – pamiętniki i eseje. Najpierw przywołajmy parametry negatywne i powiedzmy, czym nie są trzy książki sędziwego papieża. Nic nie łączy ich z gatunkami fabularnymi, bo nie ma w nich fikcji literackiej, nie są formami wypowiedzi naukowej, gdyż brak tu przypisów, bibliografii, rozbudowanej argumentacji, prawie nie ma też wyspecjalizowanego języka scjentyficznego. Natomiast wiele tu dygresji, osobistych refleksji, wspomnień, świadectw egzystencjalnych.

Najbardziej rozpoznawalny genologicznie jest wydany w 1996 r. pierwszy w tym prozatorskim tryptyku tom Dar i tajemnica. W pięćdziesiątą rocznicę moich święceń kapłańskich. Czytelnik zauważa tożsamość autora, narratora i bohatera, którym jest duchowny opisujący początki i rozwój swojego powołania kapłańskiego, a potem działalność w tej roli. W początkowych częściach książki ważny jest wymiar czasu historycznego oraz indywidualnego, w ogólnych zarysach uporządkowanego chronologicznie – narrator zaczyna bowiem od wspominania czasów szkolnych w Wadowicach, kończy na czasach „przedbiskupich” w Krakowie.

Autobiografię zalicza się do form pisarstwa konfesyjnego. W Darze i tajemnicy znajduje się sporo wyznań osobistych – sporo jak na tekst głowy Kościoła katolickiego. Do kwestii granic intymności powrócę w dalszych fragmentach wywodu. Na psychologiczny, wewnętrzny wymiar wypowiedzi, a zarazem na trudności komunikacyjne wskazują już pierwsze zdania: „Historia ta [powołania] znana jest przede wszystkim Bogu samemu. Każde powołanie kapłańskie w swej najgłębszej warstwie jest »wielką tajemnicą«, jest »darem«, który nieskończenie przerasta człowieka. Każdy z nas, kapłanów, doświadcza tego bardzo wyraźnie w całym swoim życiu. […] zdajemy sobie sprawę z tego, że »ludzkie słowa nie są w stanie udźwignąć ciężaru tajemnicy«, jaką kapłaństwo w sobie niesie”34. Ta uwaga autotematyczna, podkreślająca niewyrażalność, a nawet istotną niepoznawalność zjawiska powołania kapłańskiego trochę osłabia związki z gatunkiem autobiografii, którego założeniem jest przekonanie o możliwości poznania i uporządkowania swojego życia. Autor autobiografii wybiera siebie za przedmiot z przekonaniem, że nikt lepiej niż on sam nie potrafi zrozumieć jego dawnych pragnień, myśli, działań, że tylko on-autor stworzy wiarygodne świadectwo egzystencji. Większość teoretyków literatury autobiograficznej podkreśla jej wymiar racjonalistyczny i w ostatecznym rachunku poznawczo optymistyczny, przejawiający się w dążeniu do spójności narracyjnej i pełnego zaprezentowania własnego życia.

W Darze i tajemnicy rozpoznajemy niepełną autobiografię, ponieważ autor stara się przedstawić tylko wątek życiowy związany z formowaniem się roli kapłana, a i te wspomnienia są fragmentaryczne, gdyż brak tak typowych dla większości autobiografii obszernych rozważań o dzieciństwie i młodości – poznajemy tylko parę scen szkolnych, wiedza o najbliższej rodzinie również została ograniczona, bo czytamy jedynie kilka zdań poświęconych ojcu. Ponadto zwraca uwagę nieprzestrzeganie chronologii, w narracji tego tomu pełno jest inwersji czasowych. Opowiadanie zaczyna się wprawdzie od wspomnienia spotkania z metropolitą krakowskim Adamem Stefanem Sapiehą w latach gimnazjalnych, potem autor przeskakuje jednak w czasie do początku studiów polonistycznych jesienią 1938 r. oraz lat okupacyjnych, następnie pisze o święceniach kapłańskich. Ale później znowu następuje cofnięcie się od marca 1946 r., do wspomnień z dzieciństwa rozpoczynających się informacją o śmierci matki, kiedy bohater miał 9 lat35. Następnie mamy wspomnienia okupacyjne o Janie Tyranowskim i kontaktach z karmelitami, a dalej opowiadający cofa się do pierwszej klasy gimnazjalnej, kiedy poznał swojego spowiednika ks. Kazimierza Figlewicza36. Z kolei fragment o biografii Adama Chmielowskiego cofa czas opowieści do 1863 r., po czym następuje przejście do osobistego wspomnienia o kanonizacji brata Alberta w 1989 r. Podobnie opis prymicji z listopada 1946 r. poprzedza sekwencję wspomnień dzieciństwa w Wadowicach.

W strukturze narracji i budowanej przestrzeni są również odejścia od perspektywy ściśle autobiograficznej, m.in. znajdują się fragmenty o tragicznych losach księży katolickich pod okupacją sowiecką przed 1944 r. (wymieniona Syberia) oraz o cierpieniach kapłanów niemieckich w III Rzeszy – z żadną z tych przestrzeni świata totalitarnego Karol Wojtyła nie zetknął się osobiście. Jeszcze większa niespodzianka czeka odbiorcę w końcowych częściach Daru i tajemnicy, ponieważ w częściach od VIII do X następuje całkowite zerwanie z regułami autobiografii, mamy tu niechronologiczny zapis doświadczeń i refleksji na tytułowy temat. Autora interesuje teraz nie to, co robił w dotychczasowym życiu, lecz kim jest duchowo jako kapłan, czyli obecnie jego główna rola życiowa.

Całościowo pierwszy tom wspomnieniowo-medytacyjnej trylogii Jana Pawła II można scharakteryzować, biorąc pod uwagę wyznaczniki genologiczne, w następujący sposób: Dar i tajemnica zaczyna się jak autobiografia, choć z wieloma dygresjami i zakłóceniami chronologii, a kończy jak wewnętrzny autoportret, gdzie przeważa prezentacja nieuporządkowanej linearnie w czasie konfiguracji osobistych problemów i przeżyć.

W następnych tomach prozy literackiej papieża nastąpiło niemal całkowite odejście od reguł autobiografii. Książka Wstańcie, chodźmy! z 2004 r. ma podobną genezę i cel jak poprzednia, bowiem miała być opartym na wspomnieniach rozważaniem na temat powołania, istoty i funkcji posługi biskupiej. Ma także charakter osobisty, gdyż stanowiła niejako prywatne uzupełnienie dokumentu papieskiego Pastorem gregis, który powstał pod wpływem X Zwyczajnego Zgromadzenia Ogólnego Synodu Biskupów w 2000 r. Autor drugiej części prozatorskiego tryptyku nie ukrywał osobistego wymiaru tego przedsięwzięcia pisarskiego: „Gdy przysłuchiwałem się ich wypowiedziom w auli, a potem sięgałem do tekstu propozycji, które mi przedstawili, budziło się we mnie wiele wspomnień związanych zarówno z latami, w których dane mi było służyć Kościołowi w Krakowie, jak i z nowymi doświadczeniami, jakie przeżywałem z Rzymie jako następca Piotra. Podjąłem próbę zapisania tych myśli, pragnąc podzielić się z innymi świadectwem o miłości Chrystusa”37.

Jednakże układ książki jest inny niż w autobiografiach, ponieważ Wstańcie, chodźmy! to niechronologiczne rozważania i wspomnienia dotyczące różnych wymiarów działalności biskupiej. Tylko pierwsza część, zatytułowana Powołanie, ma charakter autobiograficzny: przedstawia wydarzenia i przeżycia młodego księdza od lata 1958 r., kiedy wezwał go do siebie prymas Stefan Wyszyński w sprawie obrzędów konsekracyjnych i późniejszych pielgrzymek.

Z kolei trzecia część cyklu prozatorskiego Jana Pawła II Pamięć i tożsamość jest tomem osobistych refleksji czasem wspartych wspomnieniami. Dodatkowo charakter dialogowy nadają tekstowi pytania sformułowane i zadane w 1993 r. w Castel Gandolfo przez dwóch polskich filozofów: ks. Józefa Tischnera i Krzysztofa Michalskiego. Pierwsza wersja odpowiedzi papieskich została utrwalona już wtedy, ale przez następne dziesięciolecie Jan Paweł II poprawiał i rozszerzał tekst. Bardzo ważny jest właśnie ten charakter dzieła w toku rozwojowym (work in progress), książki stale pisanej. Ale czy napisanej, to znaczy definitywnie zakończonej? Książki wydanej nie tyle z przeświadczenia o dokonaniu ostatecznych rozstrzygnięć filozoficznych i estetycznych, ile ze świadomości kończącego się życia (biorąc pod uwagę to, że Pamięć i tożsamość wydano w ostatnich tygodniach życia Jana Pawła II, decyzja edytorska mogła być udziałem w dużej mierze otoczenia autora).

Do zdialogizowanego eseju ostatni tom Jana Pawła II zbliża niesystemowość myślenia, luźny tok wywodów, odwoływanie się do osobistych doświadczeń, język mało nasycony terminami naukowymi. Z drugiej strony od konwencji eseistycznych oddala Pamięć i tożsamość mała obrazowość, niewiele efektownych chwytów kompozycyjnych oraz prostota stylu. Nazwa „esej” została obecnie spopularyzowana, a nawet strywializowana (w ten sposób określa się obecnie wypracowania szkolne!). Jednakże w czasie swojej świetności, czyli w ubiegłym stuleciu, jedną z podstawowych reguł eseistycznego kodu gatunkowego było wyrafinowanie językowo-kompozycyjne, intensyfikacja i wszechstronność środków artystycznych, z wyłączeniem fikcyjności i wersyfikacji (choć tu zdarzały się zjawiska pograniczne)38.

Pamięć i tożsamość jest więc formą na pograniczu literatury pięknej i piśmiennictwa religijno-filozoficznego. Celem tej książki była chęć zaprezentowania własnych poglądów na szereg podstawowych spraw dotyczących historii dwudziestowiecznej i współczesności na progu trzeciego tysiąclecia. Podobnie odczytał ostatnią książkę papieża Kazimierz Maciąg, autor pierwszej rozprawy wnikliwie analizującej poetykę cyklu wspomnieniowo-eseistycznego: „Pamięć i tożsamość jest dziełem stanowiącym niezwykle głębokie, przemyślane i artystycznie udane połączenie eseju filozoficznego i traktatu historiozoficznego, w którym Jan Paweł II, świadek XX wieku, na kanwie swojego życiorysu snuje rozważania dotyczące sensu dwudziestowiecznej historii ze wszystkimi jej tragediami i nadziejami. Akcenty autobiograficzne nie są tutaj tak oczywiste jak we wcześniejszych dziełach; jednak czytając Pamięć i tożsamość, ciągle odnajdujemy ślady życiorysu autora”39.

Nieco dalej znajdują się cenne uwagi traktujące o całym cyklu, którym się teraz zajmujemy: „Jan Paweł II nigdy nie pisał, i nigdy nie chciał napisać, tak zwanej »klasycznej autobiografii«, w której ważna jest postawa ekstrawertywna – opis świata zewnętrznego wobec autora. Dla papieża świat: realia historyczne, wydarzenia i ludzie, są przede wszystkim tłem wydarzeń wewnętrznych, własnego rozwoju duchowego”40.

***

Skoro analizowane książki literacko-religijne polskiego papieża nie są genologicznie autobiografiami, nie reprezentują głównie tej postawy i w ogóle mają niewiele elementów autobiograficznych, to jaką formę piśmiennictwa najbardziej przypominają? Dogodnym określeniem genologicznym tych książek będzie rzadko dziś używana w badaniach literackich nazwa „autoportret literacki”, najlepiej z dodatkowym określeniem „intelektualny”, albo jeszcze lepiej: „autoportret duchowy”. Hasła poświęconego temu gatunkowi nie znajdziemy w polskich leksykonach literackich, nie mamy bodaj jednej rozprawy o poetyce tego typu prozy w przeciwieństwie do istnego zalewu tekstów poświęconych autobiograficznym aspektom literatury. We wspominanym już Słowniku terminów literackich znajdujemy za to hasło „portret literacki” z następującą główną definicją: „utwór przynoszący charakterystykę wyglądu zewnętrznego, sposobu zachowania i mówienia oraz analizę psychologiczną osoby realnej, występującej pod właściwym imieniem lub określanej konwencjonalnym pseudonimem”. W drugim znaczeniu portret literacki to „charakterystyka osobowości twórczej pisarza, jej całościowa interpretacja przedstawiona w ujęciu najczęściej eseistycznym”41.

Mamy natomiast sporą literaturę dotyczącą autoportretu w sztukach wizualnych, na czele z pionierską pracą Mieczysława Wallisa Autoportret z 1964 r. Spróbujmy zaproponować wstępną, najbardziej elementarną definicję autoportretu literackiego: słowny obraz jednostki ludzkiej przedstawiający samego autora i przez niego wykonany. Czyli jest to swego rodzaju autocharakterystyka, zapisane świadectwo poznawania siebie poprzez własne zachowania, emocje, przeżycia i dzieła. W autoportrecie autor słowami buduje siebie, pokazuje często swoje wnętrze – czym poważnie się różni od autoportretu malarskiego, w którym myśli i uczuć portretowanego i jednocześnie portretującego można się tylko domyślać. Z kolei w przeciwieństwie do autobiografii wymiar chronologiczny, następstwa w czasie nie jest tu podstawowy – autoportret jest obrazem siebie w określonej sytuacji, w danym układzie czasowym. Najważniejsza staje się chęć utrwalenia w języku stanu swojego umysłu czy – szerzej rzecz ujmując – swojej osoby.

Portretując siebie, autorzy stosują rozmaite strategie, są dyskretni i zdyscyplinowani psychicznie albo starają się być maksymalnie szczerzy, nawet ekshibicjonistyczni, opisując swoje grzechy, głupstwa i szaleństwa. Niektórzy pisarze uwznioślają się, monumentalizują swój obraz, ale inni, często spotykani w literaturze współczesnej, starają się siebie zdemitologizować, oskarżać, konstruować karykaturę albo – co najciekawsze – mylić tropy i dezorientować czytelnika, jak w wypadku pisarstwa niefabularnego Gombrowicza. Zawsze jednak celem jest ocalenie nietrwałej osobowości, przemiana jej w obiekt nie tak śmiertelny jak poszczególny człowiek, a więc utrwalenie w słowach własnego ja, swojej odrębności oraz jedyności. W tej grze literackiej chodzi o przystawanie słownego obrazu do rzeczywistości podmiotowej, bo tylko w ten sposób można ocalić siebie, a nie fikcję literacką. Weryfikatorem prawdziwości tekstu są tu niejako reguły gatunkowe, sama istota autoportretu. Jest to więc proza mimetyczna w szczególnym sensie, można by tę metodę artystyczną nazwać mimesis osobową, a nawet personalistyczną.

Autoportret ma tę przewagę nad autobiografią, że nie musi być tak uporządkowany i kompletny; można utrwalić swój aktualny obraz ducha i postawę, dokonując selekcji przeżyć, wspomnień, refleksji. Na ten aspekt autoportretu literackiego wskazywał znakomity badacz tego typu prozy: „Spójność autoportretu konstytuuje się według systemu przypomnień, powtórzeń, nakładań lub odpowiedniości elementów homologicznych i wymienionych w ten sposób, że wygląda on jak coś nieciągłego, jak anachroniczne zestawienie, jak montaż, który przeciwstawia się syntagmatyce opowiadania nawet najbardziej zagmatwanego, gdyż gmatwanina opowiadania jest zawsze zaproszeniem do konstruowania chronologii”42.

Wspomniane cechy autoportretu: niesystemowość, selekcja podmiotowa, niekonieczność pisania o wszystkim, co było ważne we własnej biografii, zwłaszcza o sprawach intymnych, okazały się dogodne dla Jana Pawła II z kilku powodów. Trzeba brać pod uwagę osobistą skromność autora, dyskrecję w przekazywaniu spraw prywatnych, następnie jego sytuację egzystencjalną (brak czasu na twórczość literacką w ostatnich latach życia naznaczonych chorobą – człowieka kierującego funkcjonowaniem miliardowej wspólnoty katolików). Równie ważne są sprawy immanentnie literackie, o których trochę później, wreszcie presja charyzmy biskupa Rzymu i głowy wielkiej instytucji. Wszystkie te czynniki działały odpsychologizująco i ograniczały całkowitą swobodę wypowiedzi. Jest to ważna kwestia w całym nurcie literatury dokumentu osobistego, ponieważ pisanie o sobie wytwarza komunikaty najbardziej bezpośrednie, gdzie wydaje się, że można lekceważyć obowiązujące konwencje.

W rzeczywistości wolność jednostki zderza się z normami tradycji, z regułami aktualnie obowiązującej kultury, ze zbiorami konwencji artystycznych. Zauważalne jest owo napięcie indywidualnej ekspresji z zewnętrznymi ograniczeniami w twórczości największych buntowników i nowatorów literackich. Tego typu prawidłowość zauważył również wybitny badacz Gombrowicza: „W każdym wypadku akt literackiego opracowania własnego życiorysu stanowi zarazem próbę włączenia historii indywidualnej w kulturowy »plan ogólny«, odszukania »paradygmatu« własnej egzystencji, paradygmatu, w którego istnienie i sensowność się wierzy”43.

Skoro takie prawidłowości odnajdujemy w każdym opracowaniu własnego życia, jak silna presja musiała być wywierana na autora, który był także reprezentantem wielkiej instytucji i wspólnoty religijnej? Najpierw wspomnijmy o presji bezosobowej, wywieranej przez tradycję duchowości i piśmiennictwa chrześcijańskiego, gdzie fundamentalnymi wartościami są wzajemnie powiązane wolność osoby i jej odpowiedzialność za swoje czyny, swoboda autokracji i obowiązek dawania świadectwa, pasja poznawcza i perswazyjne zobowiązania. Dążenie do ocalenia w dziele językowym jak najwięcej siebie logicznie prowadzi do wypowiadania wszystkiego i tę logikę potwierdzają setki utworów literackich – zwłaszcza nowoczesnych narcyzów, ponieważ nowocześni artyści umieszczają siebie w centrum świata albo są dla siebie całym światem.

Równie oczywiste są ograniczenia szczerości tekstów, których autorami są postaci pełniące bardzo ważne role w życiu publicznym. Trudno sobie wyobrazić np. nieskrępowany żadnymi ograniczeniami autoportret urzędującego prezydenta USA, ponieważ całkowicie obnażony, ze wszystkimi słabościami, stałby się łatwym celem ataków, które można nazwać „terroryzmem psychologicznym”, a w pewnych wypadkach nawet terroryzmem tout court.

Pamiętajmy, że Jan Paweł II, pisząc tomy prozy osobistej, był czołową postacią na scenie światowej. U kogoś tak sławnego musi też nastąpić przewartościowanie celów. O ile większość pisarzy uprawiających gatunki autobiografii i autoportretu jest motywowana lękiem, że są zbyt mało znani, że ich dzieła są za skromne, o tyle troską Jana Pawła II było zapewne odczytywanie – nie w pełni zgodne z jego intencjami – ogromnego nauczania papieskiego wydawanego w milionach egzemplarzy. Pewnie bał się, że kilkadziesiąt tysięcy stron przez niego autoryzowanych zamaże strukturę całości, utopi w drobiazgach istotę jego poglądów i świadectwa egzystencjalnego. Dlatego pod koniec życia zapragnął wypowiedzieć się autotematycznie, przekazać swój syntetyczny portret: „to wszystko, o czym tu mówię, nie dotyczy jedynie zewnętrznych wydarzeń, ale sięga do korzeni moich najgłębszych i najbardziej osobistych przeżyć i doświadczeń. Wspominam je, a nade wszystko dziękuję Bogu…”44.

Ważny był też cel duszpasterski, umocnienie współwyznawców w wierze, sprostowanie błędnych opinii i teorii, prowadzenie do „wspaniałości prawdy”. Jak napisał sam autor na wstępie tomu Wstańcie, chodźmy!: „Zapis ten ofiarowuję Braciom w biskupstwie i całemu Ludowi Bożemu. Niech posłuży wszystkim, którzy pragną poznać wielkość posługi biskupiej, trud z nią związany, ale także radość, jaka codziennie towarzyszy jej wypełnianiu. Zapraszam wszystkich do wznoszenia ze mną Te Deum uwielbienia i dziękczynienia”45. W cytowanych zdaniach autotematycznych Jan Paweł II zawarł istotę tekstów z zakresu medytacji chrześcijańskiej, która jest zapisem doświadczeń wewnętrznych, drogi duchowej przebytej przez autora, zakomunikowanej w taki sposób, aby czytelnik mógł ją powtórzyć na swój sposób.

Zastanówmy się na koniec, dlaczego po kilkunastu latach przerwy spowodowanej obowiązkami papieskimi Jan Paweł II powrócił do literatury – incydentalnie do poezji, pisząc Tryptyk rzymski, a bardziej systematycznie do prozy. To pytanie wydawało mi się również najbardziej intrygujące, kiedy pisałem o twórczości dramaturgicznej i poetyckiej Karola Wojtyły. Po co ten dobrze wykształcony teolog i filozof, dodatkowo kapłan pełniący coraz bardziej odpowiedzialne funkcje w Kościele katolickim w Polsce pisał wiersze, poematy i dramaty? W dużym skrócie przypominając eksplikacje z poprzednich rozdziałów, wydaje mi się, że chodziło autorowi o znalezienie skutecznych środków przekazywania doświadczeń, refleksji i perswazji religijnej. Odpowiednio przekształcone formy wypowiedzi literackich wydawały mu się niezbędne. Najciekawsze w jego zmaganiach (słowa tego używam nieprzypadkowo) literackich było poszukiwanie form łączących język poetycki z piśmiennictwem filozoficznym i stricte duchowym. To wielkie zadanie nie zawsze przynosiło sukcesy artystyczne, jeżeli weźmiemy pod uwagę realizacje tekstowe. Twórczość Karola Wojtyły, a potem Jana Pawła II, przypomina mi dorobek Zygmunta Krasińskiego – pisarza w liryce pozbawionego wielkiej wyobraźni i magii słowa, ale za to oryginalnego myśliciela i znakomitego prozaika oraz dramaturga, obdarzonego jednak wyjątkową wyobraźnią historyczną.

Czy podobny cel usprawnienia komunikacji religijnej nie kierował działaniami pisarskimi Jana Pawła II w końcowej dekadzie pontyfikatu? Jeżeli przyjmiemy taką hipotezę, to jego książki prozą wpiszą się w niezwykle rozległy i ważny ciąg poszukiwań form wypowiedzi filozoficznych adekwatnych do zamierzeń myślicieli. Bardzo cenne uwagi na ten temat napisał hiszpański historyk filozofii i filozof ze szkoły Ortegi y Gasseta, autor Gatunków literackich w filozofii Julián Marias.

Uznał on kryzys gatunków filozoficznych, a szerzej rzecz ujmując – kryzys w komunikacji filozoficznej, za jedno z najważniejszych zjawisk zachodniej filozofii od połowy XIX w. Wyróżnił pokusy postaw i taktyk pisarskich stosowanych przez ówczesnych myślicieli: pokusę akademicko-profesorską idealizmu niemieckiego, pokusę naukowości zagrażającą najbardziej pozytywistom oraz pokusę literackości naznaczającą twórczość filozofów nurtu egzystencjalnego (Kierkegaarda, Schopenhauera, Nietzschego). Sytuację w środkowych dziesięcioleciach XX w. scharakteryzował zaś następująco: „Dochodzimy w ten sposób do naszej epoki, w której kryzys zaakcentował się w takim stopniu, iż kłopoty z gatunkiem literackim, moim zdaniem, najbardziej dziś hamują rozwój filozofii, paraliżując dojrzewanie najpotężniejszych myśli”46. Hiszpański filozof pokazał w fascynujący sposób niemożność stworzenia skończonych dzieł, publikowanie pierwszych tomów i zarysów albo tomów bezforemnych i po prostu źle napisanych. Marias przypomina eksperymenty językowe jak u Heideggera, tysiące stron pozostawianych w rękopisach jako materiał do nienapisanych książek (przypadek Husserla), wreszcie stosowanie gatunków przejętych z literatury pięknej (dziennika lub eseju), co czynili Marcel, Sartre, Ortega y Gasset.

Na tak zarysowanym tle omówione wyżej trzy krótkie, szkicowe w tradycyjnym rozumieniu, dzieła, hybrydyczne gatunkowo książki Jana Pawła II okazują się ambitnym i dramatycznym świadectwem poszukiwań komunikacyjnych prowadzonych przez myślicieli cywilizacji zachodniej w ostatnich dwóch stuleciach. Trylogię prozatorską Jana Pawła II można rozumieć jako eksperyment gatunkowy, próbę znalezienia nowych form komunikacji religijno-filozoficznej. Zauważamy paradoks – w swoich pismach Jan Paweł II dążył w planie treści, szczególnie w kwestiach antropologicznych i etycznych, do jasności i definitywnych rozstrzygnięć – co jest oczywiste w wypadku papieża, opiekuna depozytu Objawienia. Natomiast w planie wyrażenia jego cykl prozatorski jawi się jako wielokrotnie ponawiane i wieloletnie, dramatyczne w swoim niedopełnieniu poszukiwanie wartościowego języka literatury chrześcijańskiej.

***

Pozostaje jeszcze do rozważenia kwestia literackości dużej części dzieł Jana Pawła II, nie tylko dzieł skomentowanych powyżej. Te dociekania teoretycznoliterackie mają również sens praktyczny, ponieważ realizowane są projekty poprawnego filologicznie wydania pełnej spuścizny papieża. Na ukończeniu jest edycja Dzieł literackich i teatralnych, wykorzystywana w tej książce kilkakrotnie, natomiast planowana jest publikacja zebranych tekstów o charakterze teologicznym i filozoficznym. Trzeba będzie rozstrzygać, gdzie dane dzieło Ojca Świętego wydrukować.

W kręgu kultury zachodniej pamiętnikarstwo i epistolografia od stuleci były akceptowane jako działy literatury. Tak też traktuje je współczesna nauka o literaturze. Przypomnijmy kilka przykładów z zakresu historii piśmiennictwa polskiego. W podstawowych opracowaniach naukowych traktujących o literaturze minionego stulecia, wytworzonych zbiorowym wysiłkiem całego środowiska polonistycznego, takich jak Słownik literatury polskiej XX wieku, wielotomowa seria „Obraz Literatury Polskiej XIX i XX Wieku” czy zarys encyklopedyczny Literatura polska XX wieku, wiele miejsca poświęcono rozmaitym gatunkom prozy niefabularnej – nie tylko tradycyjnie rozumianemu pamiętnikarstwu, ale też esejowi, formom autobiograficznym i epistolarnym47.

Co więcej, w syntezach historycznoliterackich i fundamentalnych słownikach literatury dawnych epok również w dużej mierze uwzględniano prozę niefikcjonalną. Na przykład w potężnym rozmiarami i starannie opracowanym Słowniku literatury polskiej XIX wieku48 wydrukowano hasła-rozprawy: „Autobiografia”, „Felieton”, „Korespondencja”, „List”, „Pamiętnikarstwo”, „Retoryka” (dotyczący oratorstwa). W należącej do serii „Wielka Historia Literatury Polskiej” podstawowej syntezie poświęconej klasycyzmowi i sentymentalizmowi po trzecim rozbiorze, w latach 1795–1830, oraz romantyzmowi, w tomie autorstwa Aliny Witkowskiej i Ryszarda Przybylskiego, opublikowanym w 1997 r., w części drugiej, zatytułowanej Czasy Księstwa Warszawskiego (1806–1814), znajdujemy rozdział Narodziny Współczesnego eseju, a w części trzeciej pod tytułem Czasy Królestwa Kongresowego – rozdział Proza klasyków – dotyczą one właśnie niepowieściowej twórczości prozatorskiej (wtedy określanej jako „nie-romansowa”). Z kolei w części poświęconej romantyzmowi znajdują się następujące rozdziały, teraz szczególnie nas interesujące: Epistolografia epoki romantyzmu, Pamiętnikarstwo doby romantyzmu i Krytyka literacka okresu międzypowstaniowego49.

Ostatnia książka świętego papieża wydana za jego życia rozszerza pole naszych zainteresowań. Pamięć i tożsamość wypełniona jest substancją prozatorską, którą najtrafniej można nazwać eseistyczną, ale podtytuł publikacji informuje, że są to Rozmowy na przełomie tysiącleci. Rzeczywiście, jak pisałem wcześniej, słowa Jana Pawła II stanowią odpowiedzi na pytania sformułowane przez filozofów polskich. Struktura tej książki odpowiada więc strukturze wielu dzieł prozatorskich ostatniego półwiecza, nazywanych rozmaicie, np. książkami rozmowami, wywiadami rzekami czy pamiętnikami mówionymi. Nazwy te odnoszą się do bardzo ważnego zjawiska literatury współczesnej – ukształtowania się nowego gatunku prozy o charakterze dialogowym. Jest to istotne dla perspektyw badań oraz prac edytorskich dotyczących twórczości literackiej Jana Pawła II, ponieważ obok wspomnianego pogranicznego genologicznie tomu Pamięć i tożsamość papież autoryzował dwa tomy rozmów, z André Frossardem oraz Vittorio Messorim50.

Podobne dokonania twórcze ma wielu innych wybitnych pisarzy (zresztą nie tylko pisarzy i nie tylko wybitnych) – w ciągu ubiegłych kilkudziesięciu lat powstało w języku polskim kilkaset obszernych tekstów dyskursywnych (przeważnie mających rozmiary książki) o charakterze dialogowym i obecnie nikt nie ma wątpliwości, że tego typu wypowiedzi są częścią literatury współczesnej. Ponadto w ciągu ostatnich dwudziestu kilku lat z powodzeniem rozwijają się badania literaturoznawcze nad wspomnianym nowym gatunkiem prozy. Już na początku bieżącego stulecia powstały dwie monografie interesującego nas zjawiska literackiego: Kazimierza Maciąga oraz Aleksandra Główczewskiego51.

Systematycznie i metodycznie prowadzone badania prozy Jana Pawła II są konieczne jeszcze z innego powodu. Wyjaśnią nieporozumienia i oczyszczą atmosferę wokół publikacji jego ostatnich książek. Stykając się z ludźmi ze środowisk literackich i naukowych, na pewno nieraz słyszeliśmy głosy kwestionujące poprawność pierwszych edycji, dokonanych w kręgu najbliższych współpracowników Jana Pawła II, a nawet autentyczność wypowiedzi pisarskich schorowanego i sędziwego autora. Szczególna nieufność otacza ostatnią książkę Ojca Świętego Pamięć i tożsamość, która nie wyszła spod jego pióra (bądź maszyny czy komputera), ale stanowi zapis ustnych zapewne odpowiedzi na pytania postawione po raz pierwszy wiele lat przed jej wydrukowaniem. A przecież w wypadku gatunku książek rozmów jest to sytuacja normalna – każda taka publikacja powstaje w wyniku przekodowania wypowiedzi głosowej na pismo oraz zabiegów adiustacyjnych i redaktorskich. Nie ma nic sensacyjnego w takim procesie twórczym w ramach analizowanego, a nowego zjawiska genologicznego.

Rozważmy podobny przypadek utworu już klasycznego – jednego z pierwszych należących do tego gatunku, a dziś zaliczanego do czołówki dzieł literatury polskiej drugiej połowy XX w. Mój wiek. Pamiętnik mówiony to książka wydana po raz pierwszy w Londynie w 1977 r. Jest zapisem rozmów Czesława Miłosza z Aleksandrem Watem52.

W Przedmowie do tego tomu Miłosz podał definicję nowej formy genologicznej, nieco amatorską, ale pionierską i trafną: „Dzieło to różni się znacznie od tych książek, które noszą zwykle tytuł »Wspomnienia« albo »Pamiętniki« i, rzec można, jego wartość jako źródła wiadomości o epoce jest tym większa, im wyraźniejsze są w nim cechy zupełnie odrębnego literackiego gatunku. Tym gatunkiem jest rozmowa utrwalona na taśmie magnetofonu, opracowana następnie, to prawda, tak aby składnię doprowadzić do porządku i częściowo usunąć powtórzenia, niemniej zachowująca główne rysy wypowiedzi bezpośredniej, zwróconej do słuchacza. Jeżeli intonacje głosu są niemożliwe do przekazania, to w każdym razie osoba przemawiająca występuje bardziej czynnie, bardziej energicznie, niż to bywa w pisanych pamiętnikach, i swobodnie odsłania sam ruch myśli, z całym mnóstwem nasuwających się w danej chwili skojarzeń”53.

Miłosz ujawnia również, jak powstawało to niezwykłe dzieło. Rozmowy nagrywane na taśmę magnetofonową prowadził z bardzo chorym Watem w pierwszej połowie 1965 r. w Berkeley i latem tegoż roku w Paryżu; jak pisze, „zebrało się czterdzieści nagranych posiedzeń”54. Nagrane materiały „do druku przygotowała” osoba nie byle jaka, bo Lidia Ciołkoszowa. Tak więc to kanoniczne dzieło nowego gatunku przeszło długą drogę opracowywania, zanim ukazało się w postaci książkowej. Miałem sposobność słuchać w Programie II Polskiego Radia fragmentów wersji mówionej tego dzieła, porównywałem je z wersją wydrukowaną i wciąż zauważałem różnice między dwiema werbalizacjami refleksyjnych wspomnień Wata. Wersja mówiona to materiał do ciekawych badań i może podstawa innej edycji, ale przecież nikomu nie przyszło do głowy kwestionować rzetelności bezcennej pracy Lidii Ciołkoszowej czy redaktorów emigracyjnego wydawnictwa Polonia Book Fund Ltd.

Opór dotyczący udostępniania dokumentacji (źródeł wydania) ostatnich książek papieża z Polski okazywany przez strzegących jego spuścizny duchownych jest zrozumiały i wynika z dobrych intencji. Postawa tych osób powinna jednak z czasem ulec zmianie, także ze względu na ich prestiż. Wspaniałość katolicyzmu wyraża się m.in. w jego dynamice rozwojowej, bardziej niż inne wielkie religie (np. islam) zdolny jest on się zmieniać. Ludzie Kościoła potrafią prowadzić autoanalizę i dokonywać korekty również własnych decyzji. Jaskrawym przykładem zmiany stosunku Kościoła rzymskokatolickiego do osób lub ich dorobku są np. losy św. Faustyny Kowalskiej, traktowanej początkowo bardzo nieufnie, a dzisiaj czczonej na całym świecie, głównie dzięki Karolowi Wojtyle – Janowi Pawłowi II. W nieporównanie mniej ważnej sprawie udostępnienia podstaw edycji paru książek papieża z Polski na pewno czekają nas przyjemne niespodzianki. Trzeba jednak dostojnym stróżom dziedzictwa Ojca Świętego jasno przedstawić potrzeby edytorskie i stan współczesnej świadomości literackiej.

W obecnej sytuacji literatury, kiedy powieść straciła swoje uprzywilejowane miejsce, a najważniejszymi typami prozy są gatunki niefikcjonalne, konieczne jest poprawne wydanie dzieł Jana Pawła II należących do tego typu twórczości: pamiętników, esejów, prywatnych listów, rozmów, kazań i przemówień. Karol Wojtyła – Jan Paweł II był niewątpliwie autorem wierszy, dramatów, esejów wspomnieniowych, rozmów i listów prywatnych, do jego autorskich dzieł nie należy natomiast kilkadziesiąt tysięcy stron tekstów zamieszczonych w dziełach zebranych (takich jak wydawane w Rzymie Insegnamenti di Giovanni Paolo II) – są to dokumenty Kościoła rzymskokatolickiego inspirowane i akceptowane przez papieża.

1 W. Walecki, Mój „Tryptyk rzymski”, „Ruch Literacki” 2007, nr 1; J. Okoń, „Tryptyk rzymski” Jana Pawła II – czytanie rękopisu, „Ruch Literacki” 2007, nr 1. Także Danuta Michałowska ujawniła, iż są różnice między wydrukowanym tekstem a tym, który otrzymała z Watykanu przed publikacją (D. Michałowska, Mój komentarz do „Tryptyku rzymskiego” Jana Pawła II [w:] Wokół „Tryptyku rzymskiego” Jana Pawła II, red. A.M. Wierzbicki, Lublin 2003).

2 M. Skwarnicki, Poezje papieża Wojtyły. Wspomnienia rzymskich rozmów z Ojcem Świętym [w:] K. Wojtyła, Poezje zebrane. Jan Paweł II, Tryptyk rzymski, Kraków 2003; P. Ptasznik, Ojciec, Mistrz, Święty. Wywiad ks. Piotra Studnickiego z ks. Pawłem Ptasznikiem, „Gość Niedzielny” 2011, nr 15; J. Popiel, Tryptyk rzymski. Uwagi edytorskie, Odmiany tekstu [w:] K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2, s. 287–325.

3 Ibidem, s. 301.

4 W tomie zbiorowym, wspomnianym zbiorze analiz, interpretacji i komentarzy Wokół „Tryptyku rzymskiego”, prace teologów i filozofów przeważały nad pracami filologicznymi, pojawiły się też szkice przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych, szczególnie cenny był udział znakomitych muzykologów: Bohdana Pocieja i Mieczysława Tomaszewskiego.

5 S. Skwarczyńska, Sytuacja w poetyce określenia „poemat” [w:] eadem, Pomiędzy historią a teorią literatury, Warszawa 1975, s. 169.

6 Ibidem, s. 177.

7 K. Wojtyła, Tryptyk rzymski [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 2…, s. 195.

8 Ibidem.

9 G. Reale, Komentarz krytycznoliteracki, „L’Osservatore Romano” (wyd. polskie) 2003, nr 4, s. 24. Inne rozprawy o całości pisarstwa Karola Wojtyły – Jana Pawła II zawiera jego książka Karol Wojtyła. Pielgrzym Absolutu, Warszawa 2008.

10 J. Ratzinger, Wprowadzenie [w:] ibidem, s. 22.

11 K. Wojtyła, Tryptyk rzymski…, s. 209, 212–213.

12 Słownik wyrazów obcych, red. nauk. J. Tokarski; Słownik wyrazów obcych, oprac. H. Szkiłądź i in., Warszawa 1971, s. 463; Słownik wyrazów obcych PWN, red. M. Bańko, Warszawa 2005, s. 801 (tam kolejne znaczenie: „w niektórych religiach i systemach filozoficznych: wprowadzenie umysłu, za pomocą odpowiednich praktyk, w stan najwyższego skupienia, mające na celu samopoznanie, samodoskonalenie, kontakt z Bogiem lub będące celem samym w sobie”). Zob. także wcześniejsze fragmenty o medytacyjności dojrzałej poezji Karola Wojtyły w poprzednim rozdziale.

13 J. Łukasiewicz, Oko poematu, Wrocław 1991, s. 5.

14 Ibidem, s. 320.

15 Ibidem, s. 325.

16 Cyt. za: W.H. Auden, Geniusz i apostoł, przeł. J. Anders [w:] idem, Ręka farbiarza i inne eseje, wybór M. Sprusiński, J. Zieliński, Warszawa 1988, s. 331.

17 Ibidem.

18 Ibidem, s. 330–331.

19 O wymiarach epistemologicznych, ale również mistycznych Tryptyku w sposób głęboki pisał Wojciech Chudy (W. Chudy, Sensy widzenia [w:] Wokół „Tryptyku rzymskiego”…).

20 B. Lonergan, Metoda w teologii, przeł. A. Bronk, Warszawa 1976, s. 234.

21 P. Evdokimov, Prawosławie, przeł. J. Klinger, Warszawa 1964, s. 131 (J. Tomkowski, Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, Warszawa 1984. Książka stanowi znakomity komentarz w kwestii związków łączących literaturę z mistyką).

22 P. Valéry, Estetyka słowa, wybór i przeł. A. Frybesowa, Warszawa 1971, s. 225.

23 K. Wojtyła, Tryptyk rzymski…, s. 208.

24 W. Wencel, Oda chorej duszy, Kraków–Warszawa 2000; idem, Ziemia Święta, Kraków 2002; C. Miłosz, Traktat teologiczny, „Kontrapunkt” dodatek do „Tygodnika Powszechnego” 2001, nr 10; K. Koehler, Trzecia część, Kraków 2003.

25 S. Wyszyński, Słowo wstępne [w:] K. Wojtyła, Znak sprzeciwu. Rekolekcje w Watykanie od 5 do 12 marca 1976, Paryż 1980, s. 9.

26 C. Miłosz, Ziemia Ulro, Paryż 1972, s. 192.

27 J. Łukasiewicz, Homilie polskie, „Więź” 1987, nr 1, s. 12.

28 O literackich pierwiastkach kaznodziejstwa pisało fachowo kilku specjalistów w tej dziedzinie: A. Bednarek, Setnik oratorów polskich XIX i XX wieku, Lublin 2008; idem, Sztuka kaznodziejska od romantyzmu po okres międzywojenny z rekomendacji historyka literatury, Lublin 2015; K. Panuś, Wielcy mówcy Kościoła, Kraków 2004; idem, Wielcy mówcy Kościoła w Polsce, Kraków 2005; idem, Historia kaznodziejstwa, Kraków 2007; J. Sikora, Od słowa do Słowa. Literackość współczesnych kazań, Warszawa 2008; idem, Twórczość kaznodziejska ks. Józefa Tischnera. Studium literacko-homiletyczne, Warszawa 2012; J. Szymik, Literatura jako tworzywo kaznodziejskie. Punkty wyjścia i metody, „Przegląd Homiletyczny” 2005, nr 9.

29 Jan Paweł II, Przemówienia. Homilie. Polska 2 VI 1979 – 10 VI 1979, Kraków 1979, s. 27–33.

30 Ibidem, s. 28–29.

31 K. Ożóg, Retoryka w tekstach Karola Wojtyła – Jana Pawła II [w:] Jan Paweł II w trosce o słowo i prawdę, red. S. Mikołajczak, M. Wrześniewska-Pietrzak, Poznań 2011, s. 176.

32 J. Sikora, Od słowa…, s. 38.

33 Ibidem, s. 40.

34 Jan Paweł II, Dar…, s. 7–8.

35 Ibidem, s. 21–22.

36 Ibidem, s. 26.

37 Jan Paweł II, Wstańcie…, s. 8.

38 Obszernie o gatunkowej specyfice i poetyce eseju: K. Dybciak, Inwazja eseju, „Pamiętnik Literacki” 1977, nr 4.

39 K. Maciąg, „A cóż mam powiedzieć o sobie ja…” O prozie autobiograficznej Jana Pawłą II [w:] Znaleźć źródło. Twórczość literacka Karola Wojtyły – Jana Pawła II, red. Z. Andres, J. Pasterska, Rzeszów 2005, s. 248–249.

40 Ibidem, s. 249.

41 Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 1988, s. 377.

42 M. Beaujour, Autobiografia i autoportret, przeł. K. Falicka, „Pamiętnik Literacki” 1979, nr 1, s. 319.

43 J. Jarzębski, Powieść jako autokreacja, Kraków 1984, s. 414.

44 Jan Paweł II, Dar…, s. 6.

45 Idem, Wstańcie…, s. 8.

46 J. Marias, Gatunki literackie w filozofii, „Pamiętnik Literacki” 1979 nr 2, s. 316.

47 Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1–2, red. A. Lam, A. Hutnikiewicz, Warszawa 2000–2001; Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka et al., Wrocław–Warszawa 1992. Na przykład w Słowniku hasła: M. Czermińska, Autobiograficzne formy, s. 49–54; D. Heck, Esej, s. 274–280.

48 Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław 1991.

49 A. Witkowska, R. Przybylski, Romantyzm, Warszawa 1997, wymienione rozdziały na stronach: 183–188, 586–602, 603–623, 567–585.

50 A. Frossard, „Nie lękajcie się”. Rozmowy z Janem Pawłem II, przeł. A. Turowiczowa, Kraków 1983; Przekroczyć próg nadziei. Jan Paweł II odpowiada na pytania Vittoria Messoriego, Lublin 1994.

51 K. Maciąg, W kręgu problematyki „pamiętników mówionych”, Rzeszów 2001; A. Główczewski, Poetyka i pragmatyka „rozmów z…”, Toruń 2005.

52 A. Wat, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, cz. 1–2, oprac. L. Ciołkoszowa, Londyn 1977.

53 C. Miłosz, Przedmowa [w:] A. Wat, Mój wiek…, s. 5.

54 Ibidem, s. 13.

IV Naród i ojczyzna

Semantyka ojczyzny i narodu w poezji Karola Wojtyły

W minionym stuleciu wartości narodowe, a nawet sama wartość narodu, zostały w rozmaity sposób zakwestionowane, a ich zwolennicy znaleźli się w trudnej sytuacji. W naszej epoce potężniały globalne procesy cywilizacyjne scalające społeczeństwa ponad granicami etnicznymi; techniki komunikacyjne, wzory kultury i zjawiska ekonomiczne rozkruszały spoistość narodową, tworzyły innego rodzaju więzi międzyludzkie. Obrońcy kultur ojczystych oraz wspólnot narodowych stanęli przed trudnym intelektualnie zadaniem uzasadnienia ich sensowności i niezastępowalności. Aby w pełni docenić wartość koncepcji narodowych i myślową odwagę prób budowania filozofii polskości w pismach prymasa Wyszyńskiego, Karola Wojtyły czy niektórych pisarzy współczesnych, trzeba przypomnieć kontekst historyczny pierwszych dekad po II wojnie światowej. Wymieńmy najważniejsze czynniki podważające idee oraz uczucia narodowe:

1. Kompromitujące przykłady skrajnych nacjonalizmów, szczególnie niemieckiego narodowego socjalizmu. Odstraszająco działały doktryny nierówności rasowych, absolutyzacji praw własnego narodu, a najbardziej zbrodnie totalitaryzmu nazistowskiego. Koncepcja i praktyka Herrenvolku wzbudziły nieufność wobec wszelkich teorii oraz emocji narodowych. Szczególnie jaskrawe reakcje antynarodowe pojawiały się w drugiej połowie XX w. wśród członków społeczności etnicznych skazanych na zagładę, np. w diasporze żydowskiej.

2. Atrakcyjność innych zespołów wartości, czy to o większym zasięgu (europejskość, wspólnota atlantycka, wolny świat, chrześcijaństwo), czy też skoncentrowanych aksjologicznie wokół małych grup lub jednostki ludzkiej. Zjednoczoną Europę, początkowo tylko zachodnią, budowali wybitni przywódcy chadeccy i żarliwi katolicy: Konrad Adenauer, Alcide De Gasperi, Robert Schuman; politykę europejskiej jedności realizował też konserwatywny katolik i najwybitniejszy francuski mąż stanu Charles de Gaulle. Natomiast wątki indywidualistyczne, od kilku stuleci bliskie twórcom kultury, znalazły mocne wsparcie we wpływowych wówczas nurtach egzystencjalizmu i personalizmu.

3. W Europie Środkowej obwiniano lokalne nacjonalizmy (a czasem nawet gorące patriotyzmy, był to np. częsty motyw w pismach Miłosza i środowiska paryskiej „Kultury”) za polityczne skłócenie regionu, a w konsekwencji za klęskę w starciu z totalitaryzmami: nazistowskim i komunistycznym. Wielu zniewolonym przez Sowiety mieszkańcom naszej części kontynentu bliskie stały się ponadnarodowe mity: jagielloński i habsburski, albo podobne utopie przyszłościowe. Federalizm z natury rzeczy ograniczał pierwiastki narodowe, miał budować jedność ponad mniejszymi ojczyznami.

4. Procesy narodotwórcze albo ożywienie patriotyzmów w Trzecim Świecie marksizm rosyjski wykorzystywał w podboju świata. Trzeba pamiętać, że „ruchy narodowowyzwoleńcze” były skierowane antyzachodnio – dążyły przecież do likwidacji imperiów kolonialnych mocarstw europejskich. Zdarzały się często sytuacje tragiczne, kiedy autentyczne dążenia wolnościowe ludów Azji, Afryki czy Ameryki Łacińskiej służyły obiektywnie Związkowi Sowieckiemu lub komunistycznym Chinom.

Również w latach przełomu tysiącleci stykaliśmy się ze zjawiskami zmuszającymi do refleksyjnego, ostrożnego wykorzystywania narodowych aksjologii. Myślę o wojnach etnicznych (nie zapominając wszakże o przyczynach ideologicznych, bardziej uniwersalnych), niezwykle krwawych na Bałkanach i w Afryce. Dlatego obecnie trudno akceptować wartości i uczucia narodowe per se, w izolacji od innych systemów aksjologicznych. Wydaje mi się, że można ocalić wartości ojczyste, np. etos polski, widząc w nich elementy dobra powszechnego. Patriotyzm może stać się szansą solidarności, ponieważ wyzwala zachowania altruistyczne, uczy nas wdzięczności – powinniśmy dziękować za to, co otrzymaliśmy od przodków: za język, obyczaje, kulturę polską, krajobraz.

***

Jak wykazałem we fragmentach poświęconych poezji, w pierwszym okresie twórczości Karola Wojtyły przeważała wyraźnie problematyka religijno-filozoficzna i głównie rozważane były podstawowe sprawy jednostkowego bytu ludzkiego. Jakby powiedział sam autor: chodzi o „każdego z osobna i wszystkich razem”, a więc skupienie uwagi na uniwersalności antropologicznej i konkretności osobowej. Zmiana nastąpiła w połowie lat sześćdziesiątych (zapowiedzią był już poemat Kamieniołom, 1956); odtąd na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia historyczne, społeczne, eklezjologiczne.

Kilka poematów Karol Wojtyła poświęca krajowi rodzinnemu, własnemu narodowi, innym narodom, Kościołowi, procesowi dziejowemu. Teksty tworzące tę grupę to: Wigilia wielkanocna 1966 (1966), Myśląc Ojczyzna… (1974), Stanisław (1978). Trzeci z wymienionych utworów ma szczególne znaczenie, okazał się bowiem ostatnim utworem poetyckim, nawet więcej – ostatnim dziełem napisanym przed okresem papieskim, a więc nabrał sensu symbolicznego jako pożegnanie z Ojczyzną.

Wiemy o tym od niedawna, ponieważ ujawniono i udokumentowano ten fakt w pierwszym krytycznym (w pełni poprawnym filologicznie) wydaniu twórczości literackiej Wojtyły. Edytorzy Stanisława (Marta Burghardt i Stanisław Dziedzic) w komentarzach tak lokalizują czas jego powstania: „Za rozstrzygające w kwestii genezy utworu należy uznać świadectwo księdza kardynała Stanisława Dziwisza (rozmowa ze Stanisławem Dziedzicem 4 marca 2019 r.), który wspomina, że tuż przed pamiętnym konklawe kardynał Wojtyła skończył pisać poemat Stanisław w altanie Kolegium Polskiego w Rzymie i oświadczył wówczas towarzyszącym mu osobom, iż tym poematem zamyka swą aktywność poetycką. Rękopis Stanisława Jan Paweł II wręczył w Rzymie swojemu następcy na stolicy biskupiej w Krakowie Franciszkowi Macharskiemu w dniu jego konsekracji biskupiej, 6 stycznia 1979 r., jako przesłanie o »ziemi trudnej jedności«”1.

Przypomnijmy również, że stosunkom między dużymi grupami społecznymi oraz związkom człowieka z przeszłością i współczesnością nasz autor poświęcał wiele wypowiedzi – kazania, przemówienia i teksty dyskursywne. Sporo fragmentów, a nawet całych tekstów nauczania biskupiego należy do literatury pięknej – nie tylko do niej, ale również do niej. W rozdziale tym zajmę się jednak tylko tekstami poetyckimi Karola Wojtyły, choć myślenie o problematyce narodowej, ze szczególnym uwzględnieniem spraw polskich, było stale obecne w jego pisarstwie. Nawet jeśli, jak w poemacie Myśląc Ojczyzna, nie padła nazwa „Polska” czy „Rzeczpospolita”, to treść wskazuje niewątpliwie, że chodzi tym razem o ojczyznę autora. Najdobitniej świadczy o tym zarys historii Polski znajdujący się w środkowej części utworu: we wczesnym okresie pojawiają się „czasy rozbicia i złoty wiek”2, potem zostaje przywołana „złota wolność”3 i tuż po niej następująca niewola, a następnie „ofiary pokoleń”4 i dążenie do wolności „droższej niż życie”5 i „silniejszej niż śmierć”6. Nie przywołano konkretnych wydarzeń historycznych, nazw osobowych ani geograficznych, a przecież wiadomo, o dziejach jakiego narodu mówi podmiot poematu.

Również rozważania językowe dookreślają przedmiot i głównego adresata poetyckiej wypowiedzi. Zrazu jest to gorzkie spostrzeżenie:

nie podjęły mowy moich ojców języki narodów, tłumacząc „za trudna” lub „zbędna” –

na wielkim zgromadzeniu ludów mówimy nie swoim językiem. Język własny zamyka nas w sobie: zwiera, a nie otwiera7.

Rozważania o języku zawarte w tekstach poetyckich Karola Wojtyły przynoszą także inne intuicje semiotyczne i konstatacje antropologiczne. Dostrzegamy głębokie rozumienie rzeczywistości językowej, bliskie semiologii, a nawet hermeneutyce prawie nieznanej wtedy w Polsce. Mowa jest żywiołem podstawowym czy – lepiej powiedzieć – rzeczywistością podstawową, przestrzenią, w której rozgrywa się duchowe życie człowieka. Jak mówi podmiot utworu: „ocean powszechnej ludzkiej mowy”8 „Poza mową otwiera się przepaść”9. W niej „wzbiera”10 historia, w niej wspólnota narodowa „istnieje w głąb własnych korzeni”11. W zbiorach znaków ukryta jest tajemnica, mądrość zbiorowa – trzeba ją jednak wydobyć, zinterpretować, a jest to wysiłek twórczy i niemający końca. Podmiot utworu sugeruje również otwarcie się społeczności etnicznej, wyjawienie prawd ukrytych – sobie oraz innym narodom. Może nawet polskość ma coś do powiedzenia wspólnocie uniwersalnej.

Lud żyjący w sercu własnej mowy pozostaje poprzez pokolenia tajemnicą myśli nie przejrzanej do końca12.

Język narodowy, będąc macierzystym środowiskiem jednostki, umożliwia jej duchowe (czyli ludzkie) istnienie. Ta podstawowa rzeczywistość znakowa może jednak „zamknąć nas w sobie”. Wprowadzenie perspektywy religijnej, docenienie ogromnego zjawiska społecznego, jakim jest Kościół katolicki, ma też wymiar komunikacyjny – dzięki temu faktowi kulturowemu i mistycznemu doświadczenie narodowe ma szansę „przekładu” na język uniwersalny.

Z poematów historycznych Karola Wojtyły można wydobyć koncepcję narodu polskiego, którego przeszłość jest prezentowana bezpośrednio, ale w pewnych fragmentach czytamy także uwagi o powinnościach narodowych w ogóle. Pojawia się pojęcie dobra wspólnego (tak ważne w chrześcijańskiej filozofii społecznej), przypominane są dawne i obecne błędy, ukazana jest niezgoda na klęski i na słabość: „Nie możemy godzić się na słabość”13.

Stale przewijają się wezwania do pogłębiania tożsamości i budowania jedności. Przeważnie znajdujemy myśli o narodzie zrodzone z obserwacji przeszłości Polski, są to bowiem rozważania o historii wyjątkowo trudnej, wymagającej ciągłego niemal ożywiania nadziei i wywalczania istnienia. W którymś momencie podmiot mówiący przedstawia podział członków społeczności narodowej na tych, którzy „nadpłacili”, i tych, którzy „nie dopłacili”. Moralnie dopuszczalna bywa ofiara, w pewnych okresach nawet ofiara z życia, tego wielkiego daru Stwórcy. A powszechnie popularna powinna stać się postawa czuwania i oczekiwania (czynnego) na historyczną szansę. Oto jeden z piękniejszych cytatów, który już teraz zestawiany bywa z formułami poetycko-moralnymi Miłosza i Herberta:

Słaby jest lud, jeśli godzi się ze swoją klęską, gdy zapomina, że został posłany, by czuwać, aż przyjdzie jego godzina. Godziny wciąż powracają na wielkiej tarczy historii14.

Wątek przenikania się i współbycia narodów europejskiego Wschodu i Zachodu powróci z dużą siłą w latach pontyfikatu, a streścić go można w znanej metaforze o dwu duchowych płucach Europy. Szczególnie wiele miejsca autor poświęca w omawianym utworze zagadnieniu wolności, która to kategoria łączy płaszczyznę społeczno-dziejową z płaszczyzną antropologiczną. Wedle celnej formuły jest ona „darem i zmaganiem”. Wymiar daru wskazuje na tajemnicze jej źródła i wyjątkową wartość. Wymiar zmagania przypomina, że trzeba stale o nią walczyć, wydobywać ją w ciągłym wysiłku: „Wolność stale trzeba zdobywać, nie można jej tylko posiadać”15.

Wolność nie jest jedynym celem; bycie wolnym umożliwia osiąganie innych wartości. Ale samo bycie wolnym jest wartością, dobrem wysoko usytuowanym w hierarchii, skoro parokrotnie czytamy, że wolność jest silniejsza niż śmierć. „Silniejsza” to w znaczeniu aksjologicznym cenniejsza, „droższa niż życie”. Droższa zapewne dlatego, że bycie naprawdę wolnym jest sposobem istnienia cennym etycznie, zgodnym z nakazami sumienia. A właśnie kategoria sumienia jest jedną z centralnych w całym ciągu tekstów o problematyce historyczno-antropologicznej. Do tego pola semantycznego należy najbardziej może znane zdanie z poezji Wojtyły: „Czyż może historia popłynąć przeciw prądowi sumień?”16.

Intuicje i stwierdzenia etyczne układają się w pewien porządek. Warstwa wydarzeń dziejowych powinna być oceniana i regulowana przez sumienie, natomiast indywidualne sumienie dlatego jest tak ważne, że czerpie swą prawdę z „Kościoła sumień”17 – rzeczywistości tajemniczej i fundamentalnej. Mówiąc w kategoriach niepoetyckich, mniej zmetaforyzowanych, mamy porządek hierarchiczny, który można tak oto przedstawić: proces historyczny → jednostkowe sumienie → wartości moralno-religijne → transcendentnie zakorzeniony sens dziejów.

Użycie zestawu słownego „liturgia dziejów”18 i „Eucharystia światów”19 wskazuje na możliwość odczytania w historii (poszerzonej o wymiar religijny) zmagań o zbawienie, gdzie mają sens nawet ofiary z życia. Naszą największą ojczyzną staje się Kościół. Zacytujmy końcowe zdania:

Ucząc się nowej nadziei, idziemy poprzez ten czas ku ziemi nowej. I wznosimy ciebie, ziemio dawna, jak owoc miłości pokoleń, która przerosła nienawiść20.

A więc „ten czas” narodu, ludzkości i historii może stać się czasem dążenia do zbawienia. Historia staje się w perspektywie chrześcijańskiej przestrzenią osiągania celów ponadhistorycznych. „Ziemia nowa” przypomina Nowe Jeruzalem z Biblii. Cierpienia, klęski osobiste i historyczne mają więc sens nie tylko moralny, ale i metafizyczny. Utwory o tematyce społecznej, narodowej, makrohistorycznej odsłaniają swą religijną warstwę znaczeniową i włączają się w całość twórczości poetyckiej Karola Wojtyły skoncentrowanej na zagadnieniach teologicznych i filozoficznych.

Zajmujący się podobnymi problemami w twórczości literackiej Wojtyły wybitny krytyk i eseista Wiesław Paweł Szymański dochodzi do zbliżonych wniosków na podstawie analizy i interpretacji poematu Stanisław: „Utwór ten jest utworem o dwu bohaterach – królu Bolesławie i biskupie Stanisławie. Prawda pierwszego ukrywa się w mieczu, prawda drugiego w Słowie. Te dwie prawdy kształtują historię ziemi-ojczyzny. Ze wzajemnej relacji tych dwu prawd winna z czasem wyrosnąć tożsamość, jedność. W tej tożsamości ukrywa się istota naszej ojczyzny. Na czym ta jedność (tożsamość) polega? Na przelaniu krwi przez Słowo. A zatem historyczne wydarzenie u początku dziejów stało się wydarzeniem innego wymiaru. Stało się gestem eucharystycznym. On to wyróżnia naszą historię spośród historii innych narodów. […] Rozdwojona historia ziemi konkretnej, Polski, odnajduje więc swoją jedność w Kościele”21.

***

„Ojczyzna” jest słowem znaczeniowo bogatym i odsyłającym do wielu desygnatów. Dla Polaków podstawowym odniesieniem jest kraj rodzinny i naród. Ale pojęcie ojczyzny obejmuje też inne przestrzenie i wartości. W komentowanych utworach poetyckich Karola Wojtyły mamy ciąg zjawisk, które można uporządkować ze względu na ich rosnące rozmiary. Jednostka ludzka poznaje język (a właściwie dojrzewa w nim) w domu rodzinnym i miejscach swojego dzieciństwa. W analizowanym wcześniej poemacie Myśląc Ojczyzna rodzinę, lokalną społeczność i najbliższe środowisko naturalne ukazują dwie najkrótsze części: Słyszę jeszcze dźwięk kosy… i Refren. W nich pojawiają się konkretne obrazy jasnego nieba, pól pokrytych zbożem, drogi wytyczonej zboczem, wieczornego milczenia i „zmęczonych płuc mej ziemi”22. Przedstawione są elementarne czynności związane ze żniwami na współczesnej autorowi wsi, bo obok „dźwięku kosy”23 słychać „nadciągające kosiarki”24.

Większą pojemność semantyczną mają pojęcia kraju i narodu. Im podmiot mówiący poświęcił najwięcej miejsca, gdyż na poziomie narodu rozgrywa się historia dłuższa niż dzieje rodu i nieskończenie bogatsza w zdarzenia. Mowa poznana w domu i w kręgu sąsiadów okazuje się systemem komunikacyjnym większej wspólnoty: w naszej cywilizacji najczęściej językiem narodowym. Naród, poprzez uczestnictwo w historii, staje się częścią ludzkości; kraj jest przestrzennym fragmentem świata; państwo może współistnieć w większych strukturach politycznych.

W myśli religijnej pojawiały się koncepcje całości instytucjonalnych łączących wspólnoty na poziomie uniwersalnym, całej ludzkości. W globalnym myśleniu chrześcijańskim nieodzowna okazała się instytucja Kościoła, która w poemacie Wojtyły Kościół jest bardziej wspólnotą mistyczną, ukrytym sensem istnienia ludzkości, a poprzez ten globalny sens wyjaśnia się dzieje narodowe.

Autor zdaje się mówić w tym bogato „zorkiestrowanym semantycznie” dziele, że myśląc o ojczyźnie, rozważamy byt różnych wspólnot, terytoriów, instytucji; zastanawiamy się nad postawami i wartościami z różnych poziomów aktywności ludzkiej. Zasadnicze są więc cztery poziomy wymienionych zjawisk, choć można dorzucić jeszcze jeden, na przykład region, prowincję, w tradycji polskiej województwo, i odpowiadające im kategorie wspólnoty lokalnej, dawniej plemienia, oraz postawy szczególnie cenne w nowoczesnych społeczeństwach masowych: regionalizm, patriotyzm lokalny itp.25

Dodajmy, że np. w kulturze wschodnioazjatyckiej identyfikacja z regionem jest najsilniejsza, a kategorie narodowe pojawiły się późno i znaczą coś innego. Jak pisze znawca tych zagadnień: „Stąd w rezultacie ów brak w obrębie imperium chińskiego »narodowych« więzi. Jeśliby postawić pytanie inaczej: na jakim poziomie integracji społecznej osiągnęły one w Chinach taką siłę jak europejskie więzi narodowe, jakiego terytorium broniono jako »ojczyzny« w ostatnich stuleciach, odpowiedź będzie dość jednoznaczna: właśnie prowincji”26.

Jednakże w kręgu nowożytnej cywilizacji Zachodu region czy prowincja nie wytwarzały tak silnych więzi międzyludzkich jak narody i dlatego zachowuję podział na cztery podstawowe poziomy integracji społecznej.

Treści przywoływane pojęciem ojczyzny można usystematyzować w następujący sposób:

Przestrzeń

Wspólnota

Instytucja

Wartość – postawa

rzeczywistość nadnaturalna

istoty nieśmiertelne

Kościół mistyczny

wiara

świat

ludzkość

cywilizacja, organizacje uniwersalney

solidarność, miłość bliźniego

kraj

naród

państwo

patriotyzm

dom, okolica

rodzina, sąsiedzi

ród, małżeństwo

miłość rodzinna, swojskość

Przyjmowanie istnienia czwartego, najwyższego poziomu pojmowania ojczyzny nie jest dostępne wszystkim ludziom, lecz tylko wierzącym w rzeczywistość nadnaturalną. Rozważania o tym wymiarze rodzimości mogą być prowadzone w języku teologicznym i religioznawczym, ale też w pewnym sensie w kategoriach teorii kultury i socjopsychologii – jak pisał Ossowski w cytowanej, klasycznej już rozprawie: „ojczyzna jako korelat pewnych postaw psychicznych, wchodzących w skład kulturowego dziedzictwa grupy społecznej”. A czyż dziedzictwem kulturowym społeczności chrześcijan nie jest pojmowanie rzeczywistości niebiańskiej (eschatologicznej) w sposób zbliżony do rozumienia ojczyzny?

W Nowym Testamencie nazywa się Boga wielokrotnie Ojcem Chrystusa, a Jezus potwierdza to inwokacją „Abba”. Co więcej, ludzie związani z Nim mogą nazywać Boga swoim Ojcem – Chrystus nazywa Boga Ojcem wspólnoty wierzących: „wie Ojciec wasz, czego wam potrzeba, wpierw zanim Go poprosicie” (Mt 6,8; por. także: J 15,16; Łk 11,13; Rz 1,7). Podstawową modlitwą chrześcijan stała się Modlitwa Pańska, czyli Ojcze nasz (por. Mt 6,9–13; Łk 11,2–4). Życie ludzkie w optyce chrześcijańskiej, przedstawiane często jako wędrówka, prowadzi do Stwórcy i Zbawiciela, a więc jest powrotem do miejsca przebywania Ojca Niebieskiego i przodków w wierze, czyli w ścisłym sensie – do ojczyzny.

To prawda, że ów cel egzystencji ludzkiej nazywany jest „ziemią nową”, Nowym Jeruzalem (Ap 21,1; por. 2 P 3,13), ale to miejsce wydaje się nowe z perspektywy aktualnego życia doczesnego. Natomiast z punktu widzenia eschatologicznego jest miejscem ojczystym, co wcale nie musi oznaczać akceptacji doktryny preegzystencji, bo chodzi tu nie o wymiar jednostkowy, lecz o ojczyznę wspólnoty zjednoczonej w Chrystusie. Przybliżyć to można dzięki takiemu przykładowi: dla dziecka urodzonego na obczyźnie ojczyzną pozostaje kraj rodziców, do którego ono po jakimś czasie wraca.

Niebo, dom Stworzyciela i Zbawcy, jest zarazem siedzibą istot duchowych i zbawionych, które trafiają tam po śmierci albo po sądzie ostatecznym. Ta doskonała pozadoczesność była zawsze wyobrażana jako miejsce cudowne i wspaniałe, np. w malarstwie średniowiecznym przedstawiano rzeczywistość niebiańską jako katedrę gotycką lub ogród, w którym przechadzają się zbawieni ludzie i aniołowie.

W twórczości Karola Wojtyły najbogatsze znaczeniowo relacje łączą wymiar narodowy z uniwersalnym (pojmowanym religijnie). Związki między tymi wymiarami istnienia osobowego i grupowego są rzeczywiście różnorodne i czasem trudne do zharmonizowania nie tylko dla katolika polskiego, ale dla każdego chrześcijanina. A to dlatego, że w historii nowożytnej narody odgrywały ogromną rolę w kształtowaniu poszczególnych osobowości i nadawaniu form życiu zbiorowemu. Nie jest to nacechowana ideologicznie konstatacja ani uogólnienie tez licznych doktryn narodowych. Do takich wniosków prowadzą doświadczenia historyczne i obserwacje prowadzone w ramach nauk humanistycznych.

Warto zacytować opinię socjologa Jana Szczepańskiego, badacza dalekiego od wszelkich nacjonalizmów, analizującego podstawowe zbiorowości i procesy społeczne: „Przynależność do narodu, który daje jednostce język, związek z ziemią ojczystą, miejsce w dziejach i miejsce w łańcuchu pokoleń, jest bardzo ważnym lub wręcz najważniejszym czynnikiem społecznego samookreślenia się jednostki. Przynależność do narodu jest więc ważniejsza od przynależności do innych wielkich grup, w tym znaczeniu, że jednostka nie może się wyrzec przynależności do narodu i istnieć między narodami”27.

Z końcowym stwierdzeniem można dyskutować, gdyż ostatnie dziesięciolecia przyniosły postępujące procesy wykorzenienia ze wspólnot narodowych; być może też od kilku stuleci istnieli kosmopolici w pełnym tego słowa znaczeniu. Badania migracji społecznych i wspólnot istniejących w diasporze również wskazują na istnienie jednostek funkcjonujących może nie „między” kilkoma narodami, lecz „wśród” kilku narodów.

Ważne natomiast jest podkreślenie przez Szczepańskiego znaczenia rodziny dla trwania wspólnot narodowych, zwłaszcza w procesie przekazywania języka, co usprawiedliwia umieszczenie w prezentowanej tabeli kategorii rodziny i domu jako elementarnych poziomów zakorzenienia osoby ludzkiej w sferze rodzimości: „Jednakże najważniejszą instytucją narodową i elementem składowym narodu jest rodzina, w której dokonuje się proces przekazywania narodowego dziedzictwa kulturalnego, a przede wszystkim języka, z pokolenia na pokolenie. Dzieje wszystkich narodów, z polskim włącznie, pozbawionych przez długi okres niepodległości politycznej, wskazują wyraźnie, że w utrzymaniu ich bytu narodowego rodziny były czynnikiem decydującym, przejmującym wiele funkcji, które w narodach niepodległych spełnia system szkolny, instytucje państwowe itp.”28.

W ostatnich dwóch stuleciach obserwowaliśmy liczne próby deprecjacji znaczenia więzi narodowych. Największym ruchem skierowanym przeciwko narodom były utopie rewolucyjne i ich lewicowe totalitarne realizacje. Naczelnymi hasłami owych ruchów były te w rodzaju „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się” lub „Robotnicy nie mają ojczyzny”, hymnem zaś stała się Międzynarodówka. Jednakże już I wojna światowa wykazała, że identyfikacja narodowa jest silniejsza od społecznej lub ideologicznej (dokładnie: od poczucia przynależności do klasowych ruchów rewolucyjnych). Dlatego wezwania przywódców konferencji w Zimmerwaldzie (m.in. Lenina) nie odniosły skutku. Podobnie było w 1920 r. w Polsce i w dziejach imperium sowieckiego, które zaczęło się rozpadać również pod wpływem odśrodkowych tendencji narodowych.

Owa ambiwalencja uczuć etnicznych, dążeń i skutków budziła niepokój moralistów, twórców kultury, polityków. W tradycji narodów uciśnionych miłość ojczyzny wyzwalała energie wolnościowe i dążenia do braterstwa ludów. Karol Wojtyła pisał o tym wielokrotnie. Natomiast ideologie egoizmu narodowego prowadziły do prześladowań mniejszości etnicznych i wojen na tle narodowościowym. Skrajnie negatywnym zjawiskiem tego typu był ruch narodowosocjalistyczny w Niemczech.

Od kilku wieków usiłowano rozwiązać konflikt między tym, co partykularne, a tym, co uniwersalne, między poczuciem przynależności do narodu i do ludzkości. Wydaje się, że koncepcje realistyczne i zarazem humanistyczne nie wskazywały drogi likwidacji świadomości i instytucji narodowych. Starały się raczej zintegrować wartości etniczne z aksjologiami bardziej powszechnymi. Warto przytoczyć uwagi wielkiego socjologa i oryginalnego myśliciela Floriana Znanieckiego, także teoretyka więzi narodowych: „Tworzenie to [kultury światowej – K.D.] nie oznacza eliminacji obecnego zróżnicowania kultur, gdyż nie można jej tworzyć z niczego: wyrasta ona – i ma wyrastać – z kultur narodowych, podobnie jak kultury narodowe wyrosły z innych, starszych kultur, z jednym wszakże wyjątkiem. Podczas gdy te starsze kultury były względnie niezmienne i dlatego kultury narodowe, rozrastając się i rozwijając, wypierały je, to kultury narodowe są dynamiczne i to właśnie ich stały rozwój twórczy czyni możliwym pojawienie się i rozwinięcie »ponadnarodowej« kultury światowej”29.

Nie będzie chyba nadużyciem interpretacyjnym, jeśli stwierdzę, że podobne intuicje i myśli zawarte były w pisarstwie Karola Wojtyły. Dominanta patriotyczna wynika – nawet u autorów różnych orientacji – z przeważającego w kulturze polskiej stylu myślenia o sprawach narodowych i uniwersalnych.

Bóg, naród i ojczyzna w twórczości Jana Pawła II

1

Podstawowymi wymiarami pojedynczego istnienia ludzkiego są dążenia do sensu i wspólnoty. Te fundamentalne potrzeby osoby zaspokajają religie i narody, w mniejszym stopniu nowoczesne ideologie. Związki narodów z chrześcijaństwem miały w czasach nowożytnych różny charakter. W fazie kształtowania się narodów europejskich dominowała rywalizacja, czasem wrogość, ponieważ dotąd to religia była dostarczycielem sensów i źródłem zbawienia – od czasów rewolucji francuskiej takie ambicje zaczęły przejawiać nacjonalizmy oraz inne ideologie świeckie. Polityka dla mas stała się metodą zbawienia pozachrześcijańskiego, transcendowania życia jednostkowego w rzeczywistości narodu, klasy, doskonałego ustroju, postępu, historii powszechnej.

W pierwszej połowie XX w. pojawiały się koncepcje następstwa lub zastępowania religii innego typu organizacjami życia zbiorowego. Źródłem wspomnianych teorii była obserwacja zachodzących procesów historycznych – społeczeństwa zachodnie laicyzowały się, a dynamika narodowa osiągała apogeum w teoriach i praktyce potężnych państw, takich jak Niemcy czy Włochy, prowadzących agresywną politykę. Doświadczenia II wojny światowej spowodowały kryzys tożsamości i aksjologii narodowych, ale równocześnie postępował proces dechrystianizacji Europy Zachodniej. Wielu sądziło, że narody i chrześcijaństwo to zjawiska niknące w późnej nowoczesności.

Ale dzieje nowożytne znają również typ relacji łączących harmonijnie chrześcijaństwo i narody. To głównie doświadczenia średnich i mniejszych narodów, szczególnie środkowoeuropejskich, których modelowym reprezentantem są Polacy. Katolicyzm umożliwił sformowanie tożsamości narodowej i wzmacniał wspólnotę, natomiast energie narodowe ożywiały religijność, a kultura polska wzbogacała życie Kościoła, nadając indywidualne kształty wzorom uniwersalnym Te właśnie historyczne doświadczenia regionalne były najbliższe Karolowi Wojtyle, który łączył duchowość kapłana z wykształceniem humanistycznym i aktywnością literacką.

Jan Paweł II formułował swoje poglądy na tematy społeczne i historiozoficzne, a więc także narodowe, na podstawie doświadczeń z długiego życia, najpierw płynącego przez ponad pół wieku w Europie Środkowej, a w końcowym ćwierćwieczu połączył je z doświadczeniami kierowania Kościołem katolickim, który można określić, posługując się kategoriami socjologicznymi, jako największą organizację współczesnej ludzkości, liczącą pod koniec jego pontyfikatu ponad miliard członków. Dla krystalizacji poglądów dotyczących kwestii narodowych ważne było wykształcenie humanistyczne Karola Wojtyły, szczególnie studia polonistyczne oraz doświadczenia osobiste i zbiorowe zdobyte w środkowych dekadach XX w. Problematykę narodową krakowski duchowny rozważał w rozmaitego typu tekstach, najczęściej w homiliach i utworach literackich – od młodzieńczego Jeremiasza po ostatni napisany na ziemi polskiej poemat Stanisław. Najwięcej i najbardziej bezpośrednio wypowiadał się w kwestiach narodowych pod koniec pontyfikatu, w trylogii pamiętnikarsko-eseistycznej, a zwłaszcza w Pamięci i tożsamości. Dla tego typu refleksji podstawowe znaczenie miały zapewne przygotowania do podróży apostolskich oraz ich przebieg i rezultaty. Papież z Polski określał istotę i funkcje narodów, obserwując istnienie Kościołów lokalnych w społeczeństwach bardzo zróżnicowanych etnicznie, znajdujących się w różnych fazach procesów narodotwórczych. Wymieńmy główne grupy tych społeczności współistniejących z uniwersalną strukturą Kościoła rzymskokatolickiego.

1. Jan Paweł II w swojej globalnie zakrojonej działalności duszpasterskiej zwracał się do najlepiej znanych sobie narodów zachodniej Europy, które się najwcześniej ukształtowały i mają ogromny dorobek, ale są jakby przygniecione wielowiekową przeszłością, dlatego nie pojawiają się w tych wspólnotach nowe idee mogące budować przyszłość. Pisząc o społeczeństwach zachodnioeuropejskich, stwierdził, że „są dzisiaj na etapie, który można by określić jako »posttożsamościowy«”30. Próbował również wskazać przyczyny tego stanu rzeczy:

Myślę, że jednym ze skutków II wojny światowej było właśnie kształtowanie się tej mentalności obywateli, w kontekście Europy, która kierowała się ku zjednoczeniu. Naturalnie jest też wiele innych motywów jednoczenia się Starego Kontynentu. Jednym z nich jest niewątpliwie stopniowe wychodzenie poza kategorie wyłącznie narodowe w określaniu własnej tożsamości31.

Papież nie ograniczył się do konstatacji o zanikaniu tożsamości narodowej, był zwolennikiem ożywienia tego typu wartości i więzi wspólnotowych oraz przeniknięciu ich duchem chrześcijaństwa. Przypomnijmy choćby wezwanie do rewitalizacji duchowej „najstarszej córy Kościoła katolickiego”, czyli Francji, podczas pierwszej pielgrzymki do tego kraju wiosną 1980 r.

2. Jan Paweł II był aktywny również wśród młodych narodów środkowej części kontynentu europejskiego, rozciągającej się od krajów bałtyckich po Chorwację, Albanię i Bułgarię, czyli narodów, które uzyskały niepodległość po upadku i rozpadzie imperium sowieckiego oraz komunistycznej Jugosławii. Papież odbył pielgrzymkę do Albanii w kwietniu 1993 r., Bośnię i Hercegowinę odwiedził dwukrotnie: w kwietniu 1997 i w czerwcu 2003 r., do Bułgarii udał się w maju 2002 r., w katolickiej Chorwacji przebywał trzykrotnie – we wrześniu 1994 r., a potem w październiku 1998 i czerwcu 2003 r. Niektóre z tych społeczeństw po raz pierwszy w dziejach mogły zaistnieć we własnych suwerennych państwach. Teraz dopiero osiągały pełnię bytu narodowego, mogły samodzielnie budować politykę wewnętrzną i zagraniczną, utrzymywać równorzędne relacje z innymi narodami i strukturami bardziej uniwersalnymi. Społeczeństwa środkowego pasa Europy wykazywały w latach dziewięćdziesiątych XX i na początku XXI w. niezwykłą dynamikę rozwoju, odbudowując z posttotalitarnych ruin swoje etosy, systemy prawne, gospodarkę i życie religijne. Większość z tych nowych wolnych narodów stosunkowo szybko zbudowała państwa demokratyczne i niemal bezkonfliktowo weszła w struktury Paktu Atlantyckiego i Unii Europejskiej32.

Pielgrzymki papieskie do tych krajów pełniły różne funkcje, oprócz najważniejszych – stricte religijnych. Były symbolicznymi aktami zwieńczenia ich drogi do wolności i dojrzałości historycznej, umacniały też ich tożsamość chrześcijańską. Odrębną grupę w Europie Środkowej stanowią Polacy, Węgrzy, Czesi, mający dawną i bogatą kulturę oraz wcześnie wytworzoną świadomość odrębności narodowej, ale przez długie okresy (Czesi – 929–1918. z krótkimi przerwami) egzystujący w obcych strukturach państwowych.

3. Jan Paweł II odwiedzał też oryginalne organizmy etniczne w USA, Kanadzie, Australii utworzone przez imigrantów wywodzących się z wielu narodów w pełni ukształtowanych. Socjologowie i antropologowie kultury mówią w takich przypadkach o koncentrycznej albo piętrowej świadomości narodowej. W Europie ciekawym przypadkiem tego rodzaju są mieszkańcy Wysp Brytyjskich, którzy odczuwają swoją odrębność jako Anglicy, Szkoci, Walijczycy, ale nadal większość z nich ma wspólne poczucie bycia Brytyjczykami, obywatelami Zjednoczonego Królestwa; dodatkowo wielu z nich utożsamia się z Brytyjską Wspólnotą Narodów.

Papież Polak dobrze rozumiał tę wielopiętrowość świadomości etnicznej, gdyż pamiętał o I Rzeczypospolitej, państwie łączącym ludzi różnych wyznań i etosów. Podkreślał fakt kilkusetletniego istnienia tego tworu federacyjnego w ówczesnym świecie, rządzącym się innymi zasadami ustrojowymi. Pamięć o Polsce Jagiellonów miała dla Jana Pawła II wydźwięk aktualny w kontekście procesów jednoczenia Europy. Nie jest przypadkiem, iż fragmenty o harmonijnym współżyciu obywateli Rzeczypospolitej wielu narodów sąsiadują z fragmentem o możliwości pogodzenia świadomości odrębnej przynależności narodowej i więzi ogólnoeuropejskich. Na początku obecnego stulecia pisał trochę zbyt optymistycznie:

[…] narody Europy Zachodniej z reguły nie boją się, że utracą swoją tożsamość narodową. Francuzi nie boją się, że przestaną być Francuzami przez fakt wstąpienia do Unii Europejskiej, jak też Włosi, Hiszpanie itd. Polacy też się tego nie boją, choć historia ich tożsamości narodowej jest bardziej złożona33.

4. Jan Paweł II dostrzegał też specyfikę społeczności etnicznych w Afryce, gdzie procesy narodotwórcze przeważnie znajdują się we wczesnych fazach rozwojowych. Tworzenie się w ramach nowych państw wspólnot ponadplemiennych zostało spowodowane czynnikami geopolitycznymi, przede wszystkim dekolonizacją. W czasie jego pontyfikatu świadomość narodowa w większości państw afrykańskich zaczynała się dopiero wytwarzać. Papież Polak skonstruował w Pamięci i tożsamości niezwykłą analogię historyczną, łącząc ponad granicami kontynentów sytuacje odległe o tysiąc lat:

Jedna z moich pierwszych podróży prowadziła do Zairu w Afryce Równikowej. Olbrzymi kraj, w którym używa się, oprócz czterech głównych, około dwustu pięćdziesięciu języków, wielka ilość szczepów i plemion. Jak z tej różnorodności i wielości stworzyć naród? Być może, że pod względem kształtowania się świadomości narodowej są na etapie, który w historii Polski odpowiada czasom Mieszka I czy Bolesława Chrobrego. Nasi pierwsi królowie stawali przed podobnymi zadaniami. Teza o kształtowaniu narodu przez kulturę, wypowiedziana w UNESCO, odpowiadała najbardziej żywotnym potrzebom wszystkich młodych narodów, które szukają dróg do ugruntowania swojej suwerenności34.

Ta efektowna metafora historyczna wymaga uzupełnień. W Afryce zasaharyjskiej („za”, patrząc oczywiście z naszej strony – północnej) dostrzegamy zjawiska przypominające dwa etapy kształtowania się narodów europejskich. W średniowieczu w ramach państw monarchicznych skupiających społeczności lokalne o podobnej kulturze i języku wytwarzała się świadomość wspólnoty narodowej. A więc w Europie Zachodniej (najlepsze przykłady to Anglia i Francja, ale podobnie działo się na terenach Polski), to państwa raczej tworzyły narody niż odwrotnie. Odrębne etnicznie społeczeństwa istniały realnie wcześniej, natomiast proces uświadamiania sobie tego stanu faktycznego trwał długo, katalizatorami były takie zjawiska jak pojawienie się literatur narodowych, a w czasach reformacji – autonomicznych kościołów narodowych.

Natomiast w Europie Środkowo-Wschodniej narody (poza Polakami i Węgrami) ukształtowały się znacznie później i w odwrotnym porządku. W XIX w. (a dokładniej od rewolucji francuskiej) najpierw wytwarzano idee narodowe, a potem dążono do tworzenia pełnych kultur i suwerennych państw narodowych. Przecież wytworzenie się świadomości narodowej i wspólnoty kulturowej poprzedziło państwowe zjednoczenie w XIX w. Włoch i Niemiec, natomiast w XX w. – wytworzenie kultur odrębnych etnicznie wyprzedziło wybicie się na niepodległość polityczną mniejszych narodów – najpierw po likwidacji cesarstw austro-węgierskiego i rosyjskiego, a w końcu stulecia po rozpadzie bloku sowieckiego.

We współczesnej Afryce mamy więc do czynienia z nałożeniem się dwóch procesów. Istnieją państwa, najczęściej o granicach wytyczonych w czasach zależności kolonialnej, których elity dążą do wytworzenia tożsamości narodowej poprzez instytucje kultury i wychowania (najszerzej rozumianego – oprócz szkolnictwa również wojsko, organizacje społeczne i religijne). Jednocześnie kultury plemienne przekształcają się w narodowe (w nowoczesnym znaczeniu), łącząc to z postulatami autonomii lub separatyzmu. W tej skomplikowanej sytuacji wzajemnego oddziaływania – często konfliktowego, czasem krwawego – sił państwowych, tradycyjnych społeczności etnicznych i kształtujących się nowoczesnych narodów, przykład dziejów Polaków uosabiany przez Jana Pawła II – narodu długo istniejącego bez własnego państwa, był i powinien być interesujący dla mieszkańców Afryki.

2

Pojmowanie patriotyzmu i zagadnień narodowych w wielostronnej twórczości (rozumianej semiotycznie, a więc obejmującej wszelką sensowną działalność) Jana Pawła II jest zdecydowanie związane z wartościami etycznymi wywodzącymi się z Ewangelii, a zatem sprzeczne zarówno z liberalnym i socjalistycznym, jak też nacjonalistycznym podejściem do problematyki etnicznej. Nie akceptuje uniwersalizmu marginalizującego lub – jak w komunizmie – niszczącego wspólnoty narodowe, ale neguje absolutyzowanie kategorii narodowych czy wręcz ubóstwianie własnej nacji, jak się zdarzało w minionych dwóch stuleciach. W perspektywie katolickiej poczucie narodowe – tak jak rodzina związane z naturą człowieka – jest przede wszystkim przejawem miłości społecznej i poczucia obowiązku. Dlatego jednostka ludzka i mała grupa (również warstwa, klasa) nie mogą stawiać swoich interesów ponad dobrem wspólnym narodu. Papież akceptuje także konieczność ponoszenia ofiar – „nawet w stopniu heroicznym”35. W znakomitym literacko i najważniejszym z naszego punktu widzenia (w tym rozdziale) tomie Pamięć i tożsamość, analizując pojęcia ojczyzny i narodu, jasno wypowiada się w tej kwestii:

Próbą tego umiłowania staje się każde zagrożenie tego dobra, jakim jest ojczyzna. Nasze dzieje uczą, że Polacy byli zawsze zdolni do wielkich ofiar dla zachowania tego dobra albo też dla jego odzyskania. Świadczą o tym tak liczne mogiły żołnierzy, którzy walczyli za Polskę na różnych frontach świata. Są one rozsiane na ziemi ojczystej oraz poza jej granicami. Wydaje mi się, że jest to doświadczenie każdego kraju i każdego narodu w Europie i na świecie36.

Ważne są w tym cytacie zarówno zrozumienie i szacunek dla Polaków, jak też uniwersalny zakres spostrzeżenia o spełnianiu moralnego obowiązku obrony narodu i jego dorobku.

Jak pamiętamy, obrazy, symbole, refleksje dotyczące narodu pojawiały się wielokrotnie wcześniej w utworach literackich Karola Wojtyły. Ważne były również kazania z okazji rocznic patriotycznych, które niezwykle głęboko sondowały dzieje i współczesność Polski. Drugi, rozległy i ważny blok tekstów patriotycznych pochodzi z lat posługi piotrowej, a związany był głównie z pielgrzymkami do Ojczyzny lub spotkaniami z Polakami w świecie. Przypomnę tylko, że Karol Wojtyła łączył zagadnienia narodowe z antropologią religijną i etyką chrześcijańską.

Dzieła wspomnieniowo-eseistyczne wydane w ostatnim dziesięcioleciu życia znakomitego autora odznaczają się większą dyskursywnością niż wcześniejsze poezje i większym steoretyzowaniem niż homilie. Przede wszystkim jednak odznaczają się wysoką oceną zjawisk, procesów i wartości narodowych. Papież stwierdził, że tylko rodzina i naród są wspólnotami naturalnymi, a wiemy, jak bardzo cenił rodzinę (zgodnie z całą nauką Kościoła).

W Pamięci i tożsamości pisał nawet o teologii narodu, co wcześniej wielu katolików postępowych (również teologów) uważało za ryzykowne, a nawet naganne. Jan Paweł II przedstawił biblijne źródła narodu, stwierdzając, że Pismo Święte zawiera „elementy prawdziwej teologii narodu. Odnosi się to naprzód do Izraela. Stary Testament ukazuje genealogię tego narodu, który został wybrany przez Boga jako Jego lud”37. Z kolei pisząc o procesach narodotwórczych w Europie, wskazywał na decydującą rolę chrześcijaństwa – ewangelizacja pogańskich ludów Zachodu pogłębiała ich samoświadomość oraz budowała tożsamość ponadplemienną. Szczególnie widoczne to było na przykładzie Polski, gdyż chrzest rodziny władcy i elit ówczesnego państwa kształtującego się na terenach polskich był także aktem fundacyjnym tożsamości narodowej. Rozwój narodowy był uzależniony od rozwoju organizacji kościelnej, kultu miejscowych świętych i kultury katolickiej. Podobnie było w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

Jan Paweł II skupił swoją uwagę na sferze kultury (zbiory znaków i wartości, wzorów osobowych) z pominięciem czynników materialnych: ekonomicznych ustrojowych, militarnych. Stąd przesunięcie w głąb czasu okresu narodzin narodów europejskich aż do średniowiecza. We współczesnej myśli humanistycznej jest to stanowisko do niedawna raczej rzadko spotykane. Większość wpływowych badaczy kwestii etnicznych koncentrowało się na epoce po rewolucji przemysłowo-technicznej, analizując genezę i funkcje nowoczesnych społeczeństw etnicznych, zwłaszcza zjednoczenie Włoch i Niemiec oraz pojawienie się w XIX w. mniejszych narodów w Europie Środkowej i Wschodniej (np. Józef Chlebowczyk, Ernest Gellner, Roman Szporluk, Andrzej Walicki). Uczeni ci zwracają uwagę przede wszystkim na procesy industrializacji, tworzenie się ponadregionalnych rynków, wpływ systemów prawnych i administracyjnych, rolę szkolnictwa i służby wojskowej, tworzenie nowoczesnych ideologii politycznych38.

Omówione wyżej poglądy Jan Pawła II ogłaszane w końcowych dziesięcioleciach XX w. były oryginalne, ponieważ akcentująca znaczenie kultury, najbardziej obecnie wpływowa teoria narodowości, czyli szkoła etnosymboliczna, zdobyła autorytet na początku XXI w.39

3

Niedostatecznie uświadamiamy sobie, że zasygnalizowana wyżej teoretyczna i praktyczno-duszpasterska akceptacja narodów i wartości nacjonalnych, tak widoczna w działalności Jana Pawła II, była czymś zaskakującym ze względu zarówno na czas, w którym została opublikowana, jak i na miejsce, z którego była wypowiadana. Czas, czyli przełom tysiącleci, charakteryzował się w elitach politycznych oraz środowiskach twórców sztuki i nauki kręgu cywilizacji zachodniej raczej nieufnym, a często i niechętnym stosunkiem do idei oraz ruchów narodowych, a tendencje globalistyczne, zarówno w ekonomii, jak i w kulturze popularnej, tłumią wyrażanie doświadczeń patriotycznych, usiłując zacierać różnice między narodami.

Zresztą w całym XX w. przeważały podobne tendencje – nowymi w skali powszechnej historii były zjawiska ponadnarodowe (przeciwnie niż w XIX w., zdumiewająco łączącym rozwój teorii i praktyki liberalizmu oraz ideologii i dążeń narodowych). Dzieje ubiegłego stulecia zostały ukształtowane przecież głównie przez ideologie i ustroje totalitarne podporządkowujące sobie lub niszczące narody, a w szczęśliwszej końcówce przez kapitalizm demokratyczny o zasięgu planetarnym. To sprawy znane, nie będę więc się nimi teraz zajmował.

Znacznie ciekawsze, bo dotąd bodaj nieanalizowane, będzie scharakteryzowanie niezwykłości poglądów Jana Pawła II na tle dziejów relacji zachodzących między Stolicą Apostolską a narodami cywilizacji zachodniej. Takie usytuowanie najlepiej ukazuje oryginalność narodowych refleksji oraz inspirowanych nimi działań polskiego papieża. Nawet jeżeli treści koncepcji narodowych Jana Pawła II – rozpatrywane w izolacji od kontekstów – wydają się niektórym dość oczywiste (pozytywnie lub negatywnie), to głoszenie ich przez biskupa Rzymu jest bardzo nieoczywiste. Przezwyciężył on bowiem antynomie dotąd obecne w stanowisku Watykanu wobec zagadnień narodowych, dokonując śmiałej intelektualnie syntezy aksjologii narodowej z systemem wartości konstytutywnym dla papiestwa i teologii katolickiej.

Nikła obecność w dwóch ostatnich stuleciach refleksji nad kwestiami narodowymi w myśli katolickiej była czymś zaskakującym. Tak pisał na ten temat najwybitniejszy obecnie znawca relacji łączących chrześcijaństwo ze wspólnotami narodowymi Dorian Llywelyn SJ: „Biorąc pod uwagę pojawienie się państwa narodowego i ekspansję kategorii narodu jako powszechnej jednostki taksonomicznej, a także wszechobecność nowożytnego nacjonalizmu, względny brak katolickiej tradycji teologicznej dotyczącej tych zagadnień jest uderzający”40.

Przełamanie tej tendencji i zharmonizowanie pozornie sprzecznych systemów wartości umożliwiły osobiste doświadczenia Karola Wojtyły, jak też namysł nad dziejami Polski. Mała obecność refleksji nad zagadnieniami etniczności była uderzająca już w początkach chrześcijaństwa. Wspomniany anglosaski teolog i historyk idei tak wyjaśniał ten fakt: „Nieobecność spekulacji intelektualnych na temat tożsamości narodowej jako takiej w pismach Ojców i w rozważaniach dogmatycznych wczesnego Kościoła pierwszych wieków nie jest zaskoczeniem, ponieważ problemy i troski Kościoła pierwszych kilku wieków obejmowały wiele innych, bardziej palących kwestii. […] głównym przedmiotem dyskusji teologicznej nie były narodowość i chrześcijaństwo, lecz jeszcze inna podkategoria, a mianowicie relacja państwo – Kościół. […] przez wiele stuleci zainteresowanie Kościoła katolickiego koncentrowało się nie tyle na narodach, ile na państwach i rywalizujących ze sobą żądaniach władzy doczesnej i duchowej”41.

Konflikt teorii i praxis Kościoła oraz narodów pogłębił się jeszcze bardziej w epoce nowożytnej. Jakie były główne pola rywalizacji obu potężnych sił kształtujących nowoczesną historię?

1. Nieufność centrum katolicyzmu wobec idei oraz namiętności narodowych wynikała już z przebiegu pierwszej fazy kształtowania się organizmów europejskich tego typu. Historycy badający genezę narodów podkreślają wagę konfliktów średniowiecznych między władzą państwową, reprezentowaną przez ówczesnych monarchów, a Kościołem spajającym wszystkie kraje katolickie i reprezentującym uniwersalizm zachodni; papiestwo postrzegano jako sojusznika cesarstwa („papiestwo to nic innego jak duch starożytnego imperium rzymskiego, osiadły na jego grobie” – napisał Hobbes), toczono zacięte spory dotyczące zakresu władzy biskupów i władców świeckich. Po kilku stuleciach doprowadziło to do utworzenia scentralizowanych monarchii katolickich dążących do dominacji nad lokalnymi strukturami religijnymi albo do powstania Kościołów narodowych (najwcześniej w Anglii). Narodziny świata nowożytnego dokonały się pod znakiem konfliktu między celami uniwersalistycznymi Stolicy Apostolskiej a bardziej partykularnymi celami tworzących się narodów europejskich i w rezultacie przyniosły Rzymowi ograniczenie wpływów lub ich utratę w wielu krajach.

Przypomnijmy klasyczną interpretację początków nowożytności dokonaną przez uznawanego za największy autorytet w historiografii europejskiej XIX w. Leopolda von Rankego w jego Dziejach papiestwa: „Pierwiastek uniwersalny znalazł się w odwrocie, a na jego glebie wyrosły nowe podziały, mające o wiele większe znaczenie. Do tej pory Kościół przytłaczał narodowości. […] Wcześniejsze stadia dziejów świata sprzyjały utrwaleniu się władzy papieskiej, nowsze stanęły do niej w opozycji. Ponieważ poszczególne nacje nie potrzebowały już w tej mierze co dawniej impulsów ze strony potęgi kościelnej, przeto i bardzo rychło zaczęły się jej przeciwstawiać. Zdobyły one poczucie własnej samodzielności”42.

Ten dramatycznie przedstawiany konflikt, wynikający również u wielkiego historyka niemieckiego z lekceważenia doświadczeń spoza terytorium Europy Zachodniej, nie dotyczył krajów środkowoeuropejskich, a zakres tego terminu obejmuje w tym wypadku częściowo także Skandynawię. Sytuacja często była tutaj odwrotna, cesarstwo zagrażało istnieniu nowych państw, a papiestwo było ich sojusznikiem, zwłaszcza od czasów Grzegorza VII. Miejscowe duchowieństwo, przeciwstawiając się wpływom niemczyzny, sprzyjało rozwijaniu języka rodzimego oraz innych wyróżników kulturowych zbiorowości lokalnej. Opór biskupów przeciw roszczeniom władców odczytywano chyba ówcześnie, a na pewno w późniejszej tradycji, jako wyraz protestu wobec despotyzmu. Biskup krakowski Stanisław ze Szczepanowa, zabity z rozkazu króla Bolesława, stał się bohaterem narodowym wzmacniającym tożsamość Polaków – pamięć o tym fakcie musiała wpływać na poglądy Karola Wojtyły, metropolity krakowskiego i krzewiciela kultu świętego biskupa.

2. Nieufność Rzymu wobec dynamiki rozwoju tendencji nacjonalnych pogłębiła się jeszcze w czasach podziału chrześcijaństwa zachodniego, związanego z reformacją i wojnami religijnymi w początkowych stuleciach epoki nowożytnej. Angielski uczony Ernest Barker tak charakteryzował tę epokę historii Europy: „[reformacja] stanowiła wybitną cechę graniczną i czynnik pierwszorzędny w rozwoju życia narodowego zarówno w Anglii i Szkocji, jak w Niemczech i Holandii, jak też w Skandynawii i Szwajcarii. Kościół narodowy był nowym uderzającym wyrazem oraz nowym potężnym organem narodowości”43.

Z perspektywy katolicyzmu polskiego ocena początków nowożytności nie wygląda tak pesymistycznie jak z perspektywy Rzymu: kontrreformacja zwyciężyła, nie wywołując wewnętrznych zamieszek na tle wyznaniowym, Rzeczpospolita nie dała się wciągnąć w konflikty militarne o genezie religijnej, jak wojna trzydziestoletnia, katolicy w jeszcze większej mierze niż protestanci przyczynili się w XVI i XVII w. do rozwoju języka narodowego, literatury i pozostałych dziedzin kultury. W tym czasie wzmocniły się związki polskości i katolicyzmu, szczególnie dzięki położeniu geokulturowemu państwa polsko-litewskiego. Racją stanu Polski jako przedmurza chrześcijaństwa było zacieśnianie więzi z całością Christianitas, papiestwo było sojusznikiem, siłą wspierającą w walce obronnej z imperiami niekatolickimi, a szczególnie z cywilizacjami pozaeuropejskimi.

3. Także w czasach późniejszej nowożytności pojawiały się w ramach cywilizacji euroamerykańskiej zjawiska budzące niechęć lub negatywne działania Rzymu wobec nowoczesnych narodów. Ich symbolicznym i w dużej mierze realnym aktem narodzin była rewolucja francuska, która stała się także źródłem ruchów łączenia demokracji z ideologią i życiem narodowym. Odtąd o losach społeczeństw i państw miały decydować instytucje władzy wybieralnej, a nie monarcha. Ale Kościół żywił słuszną niechęć wobec rewolucji antyreligijnej posługującej się terrorem na skalę porównywalną ze współczesnymi totalitaryzmami (masakry w Wandei określane są obecnie przez niektórych historyków francuskich jako pierwsze ludobójstwa czasów nowoczesnych). W XIX w. dążenia narodowowyzwoleńcze nierzadko łączono z rewolucyjnymi, antymonarchistycznymi, a w świecie częstego sojuszu tronu z ołtarzem energie wolnościowe i nacjonalistyczne uderzały w organizację kościelną i doktrynę katolicyzmu.

W Polsce i w tej epoce wytworzyła się inna sytuacja. Nowoczesny naród tworzył się w walce cywilnej i zbrojnej przeciw zaborcom, a najpotężniejsi z nich byli innowiercami. Katolicyzm był kulturowym zapleczem oporu patriotycznego, monarchie katolickie – strategicznym partnerem, papiestwo – przynajmniej potencjalnym sojusznikiem na arenie międzynarodowej. Charakterystyczne dla XIX w. dążenia emancypacyjne, wolnościowe połączyły się w kulturze polskiej i życiu społecznym z chrześcijaństwem rzymskokatolickim m.in. dzięki geniuszowi religijnemu twórców naszego romantyzmu.

4

Po raz pierwszy w dziejach papiestwa wartości narodowe zostały mocno zaakcentowane i przenikały działalność Kościoła w czasie pontyfikatu papieża z Polski. Jan Paweł II wprowadził nowe elementy do teologii katolickiej. Jego oryginalność podkreśla parokrotnie Dorian Llywelyn, w syntezie katolickiej teologii narodowości pisząc, że w encyklice Laborem exercens z 1981 r. „kwestia narodu zostaje oddzielona od problematyki państwo–Kościół i umieszczona bardzo mocno w obszarze antropologii teologicznej”44. Z kolei w Solicitudo rei socialis po raz pierwszy w dokumencie papieskim została przedstawiona próba definicji statusu narodu: „Suwerenność narodowa obejmuje nie tylko istnienie polityczne w formie państwa, lecz także szersze istnienie psychiczne i duchowe jego mieszkańców, a tego rodzaju rozumienie suwerenności bliskie jest romantycznemu pojęciu Volksgeist. Tu [w encyklice JP II – K.D.] naród jest definiowany w kategoriach wykraczających poza kulturę: naród stanowi podmiot w relacjach ekonomicznych i społeczno-politycznych”45.

Ogólny wniosek historyka myśli katolickiej brzmi następująco: „Spośród wszystkich papieży żyjących w XX w. duchową rolę narodu najbardziej podkreślał Jan Paweł II. Polski papież praktycznie jednym ruchem przeniósł punkt ciężkości z kwestii relacji Kościół–państwo na naród. Wychodząc poza etyczne upomnienia dotyczące tego, jak powinny zachowywać się narody, otworzył nową ścieżkę teologiczną, biorąc pod uwagę antropologiczne i zbawcze miejsce kultury narodowej w tożsamości człowieka i chrześcijanina, nieomal identyfikując kulturę z narodowością”46.

Trwałe i życzliwe zainteresowania zagadnieniami narodowymi w pisarstwie i działalności Jana Pawła II mogą zaskakiwać w kontekście dominujących na przełomie tysiącleci tendencji intelektualnych cywilizacji zachodniej albo – w perspektywie diachronicznej – w zestawieniu z trudnymi dziejami relacji papiestwa z państwami narodowymi. Ale nie dziwią w kontekście dziejów polskich i na tle wartości narodowych kultywowanych w głównym nurcie naszej literatury – wyartykułowana przez papieża z Polski koncepcja narodu logicznie i niejako naturalnie wynikała z duchowości chrześcijańskiej. Przecież wspólnoty religijne, tak jak narodowe, istnieją dzięki wytworzonym przez siebie odrębnym wartościom, symbolom, znaczeniom, czyli religijnie nacechowanym systemom kulturowym – podobnie jest z narodami, bo znamy takie, które były lub są pozbawione państwa lub nawet własnego terytorium (przez wiele stuleci Żydzi). Zostaje się członkiem danego narodu, przyjmując obowiązujące w nim wartości i wzory zachowań.

Podobnie funkcjonują wielkie religie – przecież katolicy żyją w różnych organizmach ustrojowych, w odmiennych środowiskach przyrodniczo-ekonomicznych, w wielu państwach. To nie rozrywa ich jedności, gdyż tworzą wspólnotę, uczestnicząc w świecie duchowym swojej religii, podejmując wspólne działania organizowane przez ponadpaństwowe instytucje kościelne. Koncepcja narodu Jana Pawła II była konstruowana pod dużym wpływem jego religijności, dlatego akcentował on wyróżniki kulturowe, przytaczając przykłady narodów bez własnego państwa i terytorium. Autor Pamięci i tożsamości jest również, zapewne nieświadomie, kontynuatorem wybitnych osiągnięć uczonych polskich badających problematykę narodową.

W nauce światowej ważne miejsce przyznano dziełu Floriana Znanieckiego Współczesne narody47, o którym Jerzy Szacki napisał, że jest „najbardziej bodaj w socjologii światowej konsekwentną »kulturalistyczną« teorią narodu”48. Dodajmy ponadto, iż Znaniecki, podobnie jak później Jan Paweł II, skonceptualizował specyficznie doświadczenia polskie, pisząc, że porozbiorowa historia Polaków „kazała przypuszczać, iż doktryna filozofów uważających wspólną kulturę narodową za trwalsze i skuteczniejsze niż wspólny rząd wiązadło solidarności społecznej może się okazać naukowo ważną teorią”49. Za to na pewno uświadomione związki łączyły polskiego papieża z Prymasem Tysiąclecia, w którego dziele znajdujemy wiele podobnych przeświadczeń, idei oraz działań duszpasterskich; dlatego niektórzy badacze piszą o nim jako twórcy zarysu teologii narodu50.

Chrześcijaństwo, a szczególnie katolicyzm, nie jest religią dualistyczną, jego myśliciele i wyznawcy nie mogą zatem akceptować całkowitego rozdziału życia duchowego od innych sfer życia społecznego, w których Kościół pełni swoją misję. Jan Paweł II, inspirując się stylem pobożności polskiej (szczególnie maryjnej) oraz idąc śladem wielkich poprzedników – Mickiewicza, Krasińskiego, Norwida, Wyszyńskiego – usiłował przerzucać mosty łączące przestrzeń patriotyzmu z rzeczywistością wiary chrześcijańskiej. Rozumiał, że afirmacja narodów i zbudowanej na nich aksjologii ma podstawy teologiczne wynikające z wcielenia Chrystusa. Cała rzeczywistość uczestniczy w jedności osoby Boga-Człowieka, w której pierwiastki ludzkie i boskie istnieją wedle definicji Soboru Chalcedońskiego (451 r.) „bez zmieszania, bez zmiany, bez rozdzielania i rozłączania”51. Tak więc to, co świeckie (np. narody), i to, co święte, trwają w sobie wzajemnie. Chrystus – wcielone Słowo, przyjmując naturę ludzką, przyjmuje jej strukturę kulturową, czyli także tożsamość i wartości etniczne (w epoce nowoczesnej – narodowe) współkonstytuujące osobę ludzką. Ale jak wszystko, co stworzone, także każdy naród jest środkiem, nie celem i został ustanowiony przez Boga, aby realizować zadania doskonalenia, uświęcania zarówno poszczególnych osób, jak i całej ludzkości.

Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt koncepcji narodu w twórczej działalności Jana Pawła II – bardzo polski. To wątek pobożności i teologii maryjnej, tak oczywisty u tego żarliwego czciciela Matki Bożej. Mariologia musiała wpłynąć na kształt poglądów teologicznych dotyczących kwestii narodowych. Wcielenie dokonało się poprzez narodzenie z Maryi – kobiety z Nazaretu, i Syn Boży pojawił się w konkretnej kulturze żydowskiej na początku I w., uświęcając tym faktem również wymiar narodowy. Dalsze dzieje chrześcijaństwa pokazały, że Maryja stała się najbardziej różnorodną i lokalną z Osób boskich – jest przecież patronką i opiekunką niezliczonych miast, regionów, narodów. Kult maryjny odegrał wielką rolę w kształtowaniu i wzmacnianiu tożsamości narodu, z którego wywodził się Jan Paweł II (Królowa Polski), ale jest podstawowy więziotwórczo dla kilku innych narodów, np. Meksykanów.

Wybitny mariolog Jaroslav Pelikan zwraca uwagę na stałą w dziejach chrześcijaństwa rolę pobożności maryjnej jako łącznika między rzeczywistością kultury a dogmatami, doczesnością a wiecznością, wszechobecnością a lokalnością. Pisze wprost: „Jedną z najważniejszych i niezmiennych ról Maryi Dziewicy w dziejach jest budowanie mostów do innych tradycji, kultur i religii. […] jest pontifexem, a termin ten obejmuje wszystkie idee i osobowości, których podstawowe przesłanie i doniosłość lepiej wyrażają słowa »zarówno / jak i« niż »albo/albo«”52.

Tożsamość, więzi i wartości narodowe nie tylko stały się przedmiotem namysłu Jana Pawła II, ale przeniknęły jego twórczość pisarską we wszystkich gatunkach (nie tylko artystycznych) oraz działalność duszpasterską. Cechy charakterystyczne zarówno dzieł literackich, jak też treści i stylu całego pontyfikatu miały źródło w przemyśleniu historii Polski i Europy Środkowej oraz twórczo przekształconym dorobku kultury polskiej, przede wszystkim okresu romantyzmu, oraz nurtu pobożności maryjnej.

1 M. Burghardt, S. Dziedzic, Stanisław. Uwagi edytorskie [w:] Dzieła literackie i teatralne, t. 2, s. 284.

2 K. Wojtyła, Myśląc Ojczyzna…, s. 155.

3 Ibidem.

4 Ibidem.

5 Ibidem.

6 Ibidem.

7 Ibidem, s. 154.

8 Ibidem, s. 153.

9 Ibidem, s. 154.

10 Ibidem, s. 153.

11 Ibidem, s. 154.

12 Ibidem.

13 Ibidem, s. 157.

14 Ibidem.

15 Ibidem, s. 154.

16 Ibidem, s. 156.

17 Ibidem.

18 Ibidem, s. 157.

19 Ibidem.

20 Ibidem.

21 W.P. Szymański, Z mroku korzeni, Kalwaria Zebrzydowska 1989, s. 76, 78.

22 K. Wojtyła, Myśląc Ojczyzna…, s. 156.

23 Ibidem, s. 154.

24 Ibidem.

25 „[…] taki charakter ma patriotyzm Mickiewicza z pierwszych stron jego epopei albo patriotyzm Tadeusza, sławiącego w rozmowie z Hrabią i Telimeną ojczyste drzewa i ojczyste niebo. Ponieważ patriotyzm tego rodzaju polega na osobistym stosunku jednostki do środowiska, nazwiemy obszar, który tu wchodzi w grę, prywatną ojczyzną, przeciwstawiając ją szerszemu zazwyczaj i bardziej zdeterminowanemu obszarowi ojczyzny ideologicznej” (S. Ossowski, Socjologiczna analiza pojęcia ojczyzny [w:] idem, Dzieła, t. 3: Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa 1967, s. 210).

26 K. Gawlikowski, Chiny, państwo, naród czy cywilizacja? [w:] Postacie narodów a współczesność, oprac. K. Gawlikowski, Warszawa 1984, s. 174.

27 J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 427.

28 Ibidem, s. 431.

29 F. Znaniecki, Współczesne narody, przeł. Z. Dulczewski, Warszawa 1990, s. 252.

30 Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość. Rozmowy na przełomie tysiącleci, Kraków 2005, s. 91.

31 Ibidem.

32 K. Dybciak, Katolicka Europa Środkowa czy strefa postkomunistyczna, „Arcana. Kultura, Historia, Polityka. Dwumiesięcznik” 2001, nr 3; idem, Co znaczy katolickość Europy Środkowej? [w:] Europa Środkowa – wspólnota czy zbiorowość?, red. R. Zenderowski, Wrocław 2004; idem, Kultura Środkowej Europy na przełomie wieków [w:] Duchowość Europy Środkowej i Wschodniej w muzyce końca XX wieku, red. K. Droba, T. Malecka, K. Szwajgier, Kraków 2004.

33 Jan Paweł II, Pamięć…, s. 91.

34 Ibidem, s. 90–91.

35 Ibidem, s. 72.

36 Ibidem.

37 Ibidem, s. 75.

38 J. Chlebowczyk, O prawie do bytu małych i młodych narodów, Warszawa–Kraków 1983; E. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991; R. Szporluk, Imperium, komunizm i narody. Wybór esejów, oprac. A. Nowak, Kraków 2003; idem, Communism and nationalism. Karl Marx versus Friedrich List, Oksford 1988; A. Walicki, Trzy patriotyzmy; trzy tradycje polskiego patriotyzmu i ich znaczenie współczesne, Warszawa 1991; idem, Naród, nacjonalizm, patriotyzm, Kraków 2009.

39 Publikacje czołowego reprezentanta etnosymbolizmu Anthony’ego Smitha nie mogły być znane Janowi Pawłowi II ani jego współpracownikom, gdyż angielski uczony stał się znany poza wąskim środowiskiem ekspertów od nacjonalizmów dopiero kilka lat po wydaniu syntez teoretycznych: Nations and Nationalism in a Global Era, Cambridge 1995; Nationalism and Modernism, London – New York 1998; Myths and Memories of the Nation, Oxford – New York 1999; Nationalism, Cambridge 2003 – przekład polski Ewy Chomickiej ukazał się w 2007 r. w Warszawie pod tytułem Nacjonalizm. Teoria, ideologia, historia.

40 D. Llywelyn, Katolicka teologia narodowości, przeł. A. Gomola, Kraków 2014, s. 173.

41 Ibidem, s. 174.

42 L. von Ranke, Dzieje papiestwa w XVI–XIX wieku, przeł. J. Zarański, Z. Żabicki, t. 1, Warszawa 1981, s. 63.

43 E. Barker, Charakter narodowy i kształtujące go czynniki, przeł. I. Pannenkowa, Warszawa 1933, s. 217.

44 D. Llywelyn, Katolicka teologia…, s. 197.

45 Ibidem, s. 201.

46 Ibidem, s. 210.

47 F. Znaniecki, Modern Nationalities. A Sociological Study, Urbana 1952.

48 J. Szacki, Przedmowa [w:] F. Znaniecki, Współczesne narody…, s. XLIX.

49 F. Znaniecki, Współczesne narody…, s. 5.

50 J. Lewandowski, Naród w dziejach zbawienia, Warszawa 2001.

51 Religia. Encyklopedia PWN, t. 2, Warszawa 2001, s. 405.

52 J. Pelikan, Maryja przez wieki, przeł. J. Pociej, Kraków 2012, s. 61.

V Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II jako synteza głównych wzorów kultury polskiej

1

Jan Paweł II jest jednym z kilku Polaków, którzy wpłynęli na dzieje powszechne, a chyba jedynym, który dokonał tego działalnością werbalną, czyli swoim pisarstwem i oratorstwem – a więc w inny sposób niż Jan III Sobieski czy Józef Piłsudski, którzy wywarli wpływ międzynarodowy działaniami militarnymi, inaczej też niż Mikołaj Kopernik, którego rdzeniem twórczości były obliczenia matematyczne i obserwacja zjawisk astronomicznych. W literaturze polskiej było kilkuset świetnych pisarzy, wielu estetycznie wybitniejszych od Karola Wojtyły, ale tylko on stał się postacią pierwszoplanową sceny światowej wedle zgodnej opinii historyków, dlatego warto zastanowić się nad przyczynami tego sukcesu i nad kwestią, czy wykorzystał w swojej twórczości papieskiej tradycję polską. Oczywiście, utwory artystyczne to część jego pisarstwa, dlatego trzeba albo pokazać wpływ dorobku stricte literackiego na całość aktywności językowej głowy Kościoła, albo rozszerzyć rozumienie literatury.

W niniejszym rozdziale twórczość Jana Pawła II utożsamiam z całą jego aktywnością słowną, nie tylko artystyczną, jak zazwyczaj czyniono dotąd, czyli materiałem rozważań będą nie tylko poezja i dramat. Sprawę komplikuje w tym wypadku kwestia autorstwa, nie jest łatwo wyznaczyć zbiór wypowiedzi, których twórcą w tradycyjnym znaczeniu był święty papież. Zagadnienie autorstwa w jego działalności werbalnej, które teraz tylko sygnalizuję, jest bardzo ważnym problemem filologicznym i powinno stać się przedmiotem badań, być może osobnej sesji naukowej. W największym skrócie przedstawię swoje stanowisko – uważam, że trzeba przezwyciężyć rozumienie autorstwa, jakie stosuje się w piśmiennictwie artystycznym i do którego przyzwyczaili się badacze oraz krytycy literatury. Rygorystycznie filologiczne pojmowanie kategorii autora jest potrzebne przy badaniu pewnej warstwy omawianego pisarstwa, mianowicie podczas analizowania języka i stylu Wojtyły – Jana Pawła II. Tak postępowali np. językoznawcy, szczególnie Anna Kozłowska w monografii o języku artystycznym Karola Wojtyły1.

Natomiast w procesie rozumienia i komentowania twórczości Jana Pawła II w perspektywie idei i wartości można rozszerzać zakres materiału o takie wypowiedzi, których nadawcą nie był wyłącznie papież. Wiemy obecnie, że przy powstawaniu wielu tekstów uczestniczyły inne osoby. Inspiracja i akceptacja głównego autora jest wystarczającym sygnałem, iż treści są przez niego akceptowane i współtworzą globalny sens dzieła. W perspektywie historii idei czy religioznawstwa można zaliczyć do tego typu twórczości również wypowiedzi niezapisane jego ręką, lecz i takie, których jest głównym nadawcą, czyli centralną instancją wyborów i decyzji kreacyjnych.

Fakt zapisywania słów pisarza przez kogoś innego nie jest obecnie okolicznością wykluczającą jego autorstwo. Istnieje sporo wybitnych dzieł literatury współczesnej nieutrwalonych pisemnie przez autora, np. wspominany już Mój wiek. Pamiętnik mówiony Aleksandra Wata spisany i zredagowany przez jego przyjaciół. Trzeba też pamiętać o istnieniu nowego gatunku prozatorskiego – książek-rozmów z wybitnymi lub znanymi postaciami i nikt nie kwestionuje zasady, że zawarte tam poglądy są własnością intelektualną wypowiadających się osobistości.

Jednak w tym rozdziale nie zajmę stanowiska tak radykalnie odmiennego od tradycyjnych przyzwyczajeń filologicznych i będę cytował tylko teksty niewątpliwie własne papieża z Polski; jedynie w niektórych wypadkach kwestia techniczna sposobu redagowania jego wypowiedzi jest nieustalona. A zatem materiałem przytaczanym będą komunikaty niewątpliwie artystyczne (liryka i dramat) oraz listy prywatne, trylogia wspomnieniowo-eseistyczna, część przemówień i homilii wygłaszanych do Polaków – czyli postępuję ostrożniej z literaturoznawczego punktu widzenia niż Czesław Miłosz, który w eseju O autonomii polskiej literatury napisał wprost: „Jego wiersze zdają się przygotowaniem do olbrzymiej działalności pisarskiej, jaką są kolejne encykliki. Sygnalizuję tutaj rzecz może dziwną, o której nikt zdaje się nie myśleć. To mianowicie, że encykliki Jana Pawła II składają się na niezwykłe dzieło znacznie bardziej zasługujące na czytanie, studiowanie, analizę niż ogromna większość tak zwanej literatury”2.

Inaczej mówiąc, moje podejście do pisarstwa Karola Wojtyły – Jana Pawła II jest semiotyczne. Język artystyczny był jednym z kilku, którymi operował i które wzajemnie na siebie oddziaływały. Dlatego racjonalne jest szukanie związków między tymi idiolektami, a nawet wpływu utworów literackich na resztę aktywności pisarskiej papieża. Twórczość poetycka, eseistyczna i dramaturgiczna jest tak ważna w całości dorobku Karola Wojtyły dlatego, że obejmuje najwcześniejsze i ostatnie wypowiedzi oraz jest najbardziej osobista, w małym stopniu mediatyzowana rolami pełnionymi w strukturze Kościoła katolickiego.

2

W naszej przeszłości wytworzono sporo koncepcji integrujących najważniejsze elementy polskości, charakteryzujące istotę i specyfikę naszej kultury i historii. Przypomnijmy kilka bardziej produktywnych intelektualnie i popularnych w społeczeństwie. W ostatnich dwóch stuleciach duże znaczenie zyskały ustawione opozycyjnie paradygmaty romantyzmu i pozytywizmu – wydają się dzisiaj nieco szkolne, ale były mocno osadzone w doświadczeniach narodowych i konstruowały programy działania zyskujące wielu zwolenników. Wzory romantyczny i pozytywistyczny miały źródła w materii literackiej, ale zostały wyartykułowane w rozmaitych przestrzeniach duchowych – od filozofii do polityki. Zaskakujące, że mimo swojego schematyzmu i długiej eksploatacji intelektualnej dyskusja o ich aktualnej przydatności stała się jedną z najbardziej ożywionych na początku III RP; pamiętamy hasło o „końcu romantycznego paradygmatu” kojarzone ze… znaną badaczką romantyzmu.

Jeszcze bardziej zaskakujące jest ożywienie dyskusji na temat postaw oraz strategii wywodzących się z tradycji romantycznej i pozytywistycznej oraz ich wartościowości w ostatnich latach, co było spowodowane tragedią smoleńską w kwietniu 2010 r. i ekspansywnością polityki rosyjskiej, a potem agresywnością unijnych (brukselskich) struktur administracyjnych. Ta debata ogólnonarodowa ma związek z literaturą, gdyż dzieła zyskujące największy oddźwięk społeczny – może jedyne żywo dyskutowane poza środowiskami zawodowymi literackim i polonistycznym – to właśnie dzieła kontynuujące wzór insurekcyjny i martyrologiczny nawiązujący do wzoru romantycznego: eseistyka Jarosława Marka Rymkiewicza oraz poezja Wojciecha Wencla i Przemysława Dakowicza.

Znamy też inne próby określania dominant tradycji polskiej, zwłaszcza wzorów organizujących twórczość artystyczną z literaturą na czele. W latach osiemdziesiątych spory oddźwięk zyskała koncepcja Andrzeja Kijowskiego, najdobitniej wyrażona w eseju Ethos społeczny literatury polskiej. Jej cechami naczelnymi miały być do czasu pojawienia się awangard, czyli do dwudziestolecia międzywojennego, misja edukacyjna, reformatorskość, historyzm. Błyskotliwy krytyk i eseista uformowany przez kulturę francuską pisał pod koniec lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku w sposób zaskakujący dla wielu swoich czytelników: „Literatura polska narodziła się z misji edukacyjnej i pozostaje w swej części edukacyjna po dziś dzień, troszcząc się wciąż o podnoszenie ogólnego poziomu świadomości i wykształcenia. […] W każdym momencie zachwiania równowagi lub bezpieczeństwa państwa odradzają się najtrwalsze polskie style: styl politycznego pamfletu, reformatorskiego traktatu, prorockiej wizji – style ukształtowane w walce o egzekucję praw za ostatnich Jagiellonów, w walce o reformę państwa przed rozbiorami, w porozbiorowych dysputach nad przyczynami upadku królestwa i wyborem właściwych dróg do jego odbudowy, w dysputach polityczno-ideowych II Rzeczypospolitej. Od Andrzeja Frycza Modrzewskiego do Marii Dąbrowskiej, od kazań sejmowych księdza Piotra Skargi do publicystyki księdza Jana Piwowarczyka, od dydaktycznych poematów Reja albo satyr biskupa Krasickiego do Traktatu moralnego Miłosza droga wydaje się prosta i dziwnie krótka”3.

Ale w epoce nowoczesnej ta linia tradycji znalazła się w defensywie, zdominowana przez artystycznie eksperymentującą i światopoglądowo buntowniczą nową literaturę: „począwszy od Młodej Polski i ruchów awangardowych – porządek i proporcje zostały odwrócone: skandal jest warunkiem debiutu, wyzwanie rzucone tradycji warunkiem promocji do literatury pierwszej rangi. […] Literatura narodowa, jako instytucja, rozpadła się na dwie co najmniej instytucje, z których każda ma swój własny »społeczny sposób życia«, swój własny »społeczny ethos«”4.

Konstrukcja Kijowskiego była uwspółcześnioną wersją licznych wcześniejszych prób syntetyzowania i organizowania literatury polskiej wokół wartości narodowych, postaw obywatelskich, zaangażowania w proces historyczny. Ale od XIX w., także w ostatnich dziesięcioleciach, pojawiały się konstrukcje wskazujące na religijność jako pierwiastek konstytutywny i nadający oryginalność naszemu piśmiennictwu od Kochanowskiego i Sępa-Szarzyńskiego przez Mickiewicza i Norwida do Miłosza i Wojtyły5.

Wydaje mi się, że szczególnie ważne dla rozważań o pisarstwie Jana Pawła II jest usytuowanie polskiej tradycji kulturowej w kontekście ponadnarodowym, w jej relacjach z cywilizacją zachodnią, a w ostatnim okresie w perspektywie globalnej, bo taka perspektywa była decydująca dla tego intelektualisty polskiego, który został papieżem i musiał kierować sprawami miliardowej wspólnoty katolików. Wybieram paradygmaty, które wydają mi się najważniejsze w takiej właśnie optyce, czyli będzie to poszukiwanie specyficznie polskich funkcji pełnionych w systemie międzynarodowym. Sądzę, że najbardziej trwałe i produktywne intelektualnie były dwie koncepcje Polski – jako pomostu łączącego jakieś wielkie konstrukcje kulturowe lub cywilizacyjne, a więc miejsca spotkania albo syntezy, oraz jako przedmurza większych struktur cywilizacyjnych, takich jak chrześcijaństwo, kultura zachodnia, demokracje europejskie.

Natomiast jako mniej ważną w perspektywie historycznej i uniwersalnej uważam niezwykle oryginalną koncepcję mesjanistyczną, mimo że jej twórcami byli najwybitniejsi pisarze polscy i została zawarta w genialnych dziełach literackich oraz w wybitnych wypowiedziach filozoficznych. Mesjanizm mimo wewnętrznego zróżnicowania był jednak paradygmatem produktywnym kulturowo tylko w jednej epoce i został bardzo zdewaloryzowany przez dalszy bieg dziejów. Jednakże niektóre ważne pierwiastki myślenia historiozofii i antropologii romantycznej zachowały aktualność w XX w. i bywały włączane do innych koncepcji.

W ostatnich latach nastąpił zaskakujący renesans zainteresowań problematyką mesjanistyczną i millenarystyczną, a nawet wzrosła praktyczna atrakcyjność tych postaw. Charakterystyczne, że najcenniejsze intelektualnie zbiory wypowiedzi zostały zaprezentowane przez środowiska autorów młodszych pokoleniowo. Jedne z pierwszych zjawisk tego odrodzenia to potężny tom „Teologii Politycznej” zatytułowany Mesjanizm i polityka (nr 4, jesień 2006 – lato 2007), numer kwartalnika „Kronos. Metafizyka. Kultura. Religia” wydany w Instytucie Filozofii UW (2014, nr 2), pod tytułem Mesjanizm, zawierający m.in. przekłady i komentarze do dzieł Joachima z Fiore, oraz antologijna, licząca w sumie blisko 1300 stron trylogia opracowana przez Andrzeja Wawrzynowicza6.

Ślady paradygmatu mesjanistycznego odnajdziemy również w pisarstwie Jana Pawła II, a jego początki sięgają, jak pamiętamy, końca lat trzydziestych XX w. Gdyby w celu porównania z poprzednimi wzorami przełożyć filozofię mesjanistyczną na kategorie przestrzenne, byłoby nim miejsce centralnie położone albo droga do góry, może nawet do nieba. Tak więc podstawowe paradygmaty tradycji polskiej układają się w ciąg obrazów: wału ochronnego, mostu i drogi wzwyż.

Scharakteryzujmy pokrótce dwie centralne koncepcje istnienia Polski we wspólnotach i strukturach nadrzędnych. Paradygmat mostu akcentuje procesy łączenia grup etnicznych, wyznań religijnych, teorii politycznych albo nurtów artystycznych. Budulcem były tu fakty o wielkiej doniosłości historycznej – dopiero obecnie z trudem wchodzące do świadomości europejskiej i uniwersalnej – takie jak unie polsko-litewskie i tworzenie państwa federacyjnego, a także próby łączenia chrześcijaństwa Wschodu i Zachodu (z unią brzeską na czele). Efektami takiej strategii były zjawiska podstawowe dla kilku epok, jak sarmatyzm, porozbiorowe dążenia do odbudowy Rzeczypospolitej wielu narodów, w XX w. koncepcja Międzymorza i odrębnej Europy Środkowej, wreszcie zachowanie związków z Zachodem i powszechnym Kościołem rzymskokatolickim w czasie przymusowego egzystowania w systemie komunizmu sowieckiego7.

Tradycja przedmurzowa, w klasycznej formule antemurale christianitatis sięgająca doświadczeń średniowiecznych i wtedy skonceptualizowana, była fundamentalna dla samoświadomości wielu pokoleń Polaków i najbardziej znana poza Polską; odżyła w czasach porozbiorowych, szczególnie w funkcji ponadnarodowego uzasadnienia walk o niepodległość. Z kolei w XX w. zyskiwała aktualność i znaczenie uniwersalne podczas wojny polsko-bolszewickiej oraz II wojny światowej; w okresie zniewolenia komunistycznego bliska była prymasowi Wyszyńskiemu i niektórym ośrodkom emigracyjnym8.

Pod koniec XX w., czyli w okresie pontyfikatu Jana Pawła II oba te centralne paradygmaty przeszłości przeżywały kryzys zarówno w planie ideowym, jak i językowym (w szerokim znaczeniu semiotycznym). Szczególnie wzór przedmurzowy wydawał się anachroniczny i z trudem znajdował styl odpowiedni dla ludzi uważających się za nowoczesnych (potem ponowoczesnych). Lecz z koncepcją pomostu łączącego cenne obszary nie było wiele lepiej. Popaździernikowe próby syntetyzowania na naszym terytorium (politycznie i ekonomicznie) definiowanych Wschodu i Zachodu – wcześniej tak kuszące i wyznaczające Polsce uprzywilejowaną pozycję struktury łączącej – okazały się jałowe i nieaktualne. Komunistyczny Wschód ponosił klęski na wszystkich polach i w planetarnej wymianie nie miał prawie nic do zaoferowania, a na początku lat dziewięćdziesiątych zniknął w skali makrospołecznej. Ale również Zachód przeżywał kryzys cywilizacyjny, intelektualiści europejscy prześcigali się we wskazywaniu słabości, błędów i zbrodni własnej tradycji. Traktowanie elementów kultury zachodniej jako budulca jakiejś nowej i wartościowej syntezy było piętnowane jako naganny przejaw europocentryzmu, nietolerancji i agresji wobec innych kultur.

3

Mimo zasygnalizowanej trudnej sytuacji Jan Paweł II potrafił przemodelować te paradygmaty i wykorzystać wiele ich elementów w swojej działalności w roli przywódcy globalnej wspólnoty katolików. Federacyjne i unijne tradycje I Rzeczypospolitej uwrażliwiły go na różnorodność kulturową i duchową nie tylko schrystianizowanej Europy, co prowadziło do systematycznej i skutecznej akcji poszerzania wolności religijnej w krajach zamieszkanych przez katolików, a rządzonych przez marksistów lub wyznawców innych ideologii. Wielkim osiągnięciem papieża stało się włączenie tradycji chrześcijaństwa wschodniego do współczesnego życia Europy. Służyło temu podkreślanie prawdy o dwóch płucach chrześcijaństwa: łacińskim i prawosławnym.

W planie symbolicznym, ale i politycznym, wielkie znaczenie miało uczynienie już w 1980 r. świętych Cyryla i Metodego współpatronami Europy. W czerwcu 1985 r. Jan Paweł II ogłosił encyklikę Slavorum apostoli (Apostołowie Słowian) w 1100. rocznicę ich dzieła ewangelizacji. Większość historyków sądzi obecnie, że to właśnie systematyczne działania – co ważne dla nas w tym tekście, głównie werbalne – Jana Pawła II w dużej mierze przyczyniły się do zlikwidowania żelaznej kurtyny i zjednoczenia Europy, którą pojmował głównie jako całość symboliczną i aksjologiczną.

Jan Paweł II wykazał duże zrozumienie i sympatię dla pozaeuropejskich Kościołów wschodnich, będących lub niebędących w unii z Rzymem. Dokonał też przełomu w stosunkach z judaizmem (istnieje na ten temat obszerna literatura). Trzeba będzie się zastanowić, czy pomogły w tych przedsięwzięciach korzenie polskie. Papież z Polski prowadził działalność ekumeniczną i dialog międzyreligijny z powagą, ale i ostrożnie, nie dążąc do sukcesu za wszelką cenę, co jest zrozumiałe, bo następca św. Piotra jest przede wszystkim strażnikiem prawd wiary katolickiej.

Natomiast Jan Paweł II z niezwykłym rozmachem prowadził na całym świecie działalność duszpasterską i misyjną, a sukcesy w tej dziedzinie niewątpliwe zawdzięczał również tradycji polskiej – nie tylko przedrozbiorowej Rzeczypospolitej wielu narodów, ale również wolnościowej i demokratycznej tradycji dziewiętnastowiecznej, na co sam zwracał uwagę w ostatniej, podsumowującej długie życia książce: „Miałem już wówczas za sobą kilka podróży apostolskich: do Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji. W czasie tych podróży przekonałem się, że z moim doświadczeniem historii ojczyzny, z moim narastającym doświadczeniem wartości narodowych nie byłem wcale obcy ludziom, których spotykałem”9.

Ta bliskość papieża polskiego z narodami postkolonialnymi była budowana na wspólnocie historycznych doświadczeń – Polska nie znalazła się wśród państw tworzących imperia kolonialne, a jej długotrwała i w końcu zwycięska walka o niepodległość i zbudowanie wieloetnicznej struktury ustrojowej przypominały losy wielu krajów Afryki i Azji albo były ich nadzieją. Pełną świadomość takiego ukształtowania polskości wykazał Jan Paweł II w swojej ostatniej książce:

Historycznie polskość ma za sobą bardzo ciekawą ewolucję. Takiej ewolucji nie przeszła prawdopodobnie żadna inna narodowość w Europie. […] Potem przez pięć wieków była to polskość epoki jagiellońskiej: pozwoliła ona na utworzenie Rzeczypospolitej wielu narodów, wielu kultur, wielu religii. Wszyscy Polacy nosili w sobie tę religijną i narodową różnorodność. Sam pochodzę z Małopolski, z terenu dawnych Wiślan, silnie związanych z Krakowem. Ale nawet i tu, w Małopolsce – może nawet w Krakowie bardziej niż gdziekolwiek – czuło się bliskość Wilna, Lwowa i Wschodu10.

Nie ma wątpliwości, że przychylny stosunek do katolicyzmu Trzeciego Świata wynikał z ducha polskiej tradycji federacyjno-republikańskiej, umożliwiającego biskupowi Rzymu akceptację nieśródziemnomorskich obyczajów i całościowych etosów ludów do niedawna pogańskich. Ta energicznie prowadzona przez Ojca Świętego inkulturacja budziła i budzi krytykę okcydentalistów zarówno konserwatywnych, jak i postępowych.

W słowniku papieża dużą częstotliwość mają słowa o semantyce tożsamej lub zbliżonej do znaczeń związanych z łączeniem, jednością w wielości, pojednaniem, drogą, mostem. Przejawiało się to wielokrotnie jakby naturalnie; na przykład ogłaszając patronką Europy św. Teresę Benedyktę od Krzyża (Edytę Stein), istotę jej działalności Jan Paweł II scharakteryzował następująco: „całym swoim życiem – jako myślicielka, mistyczka i męczennica – przerzuciła jak gdyby most między swoim żydowskim pochodzeniem a wiarą w Chrystusa”11.

Stale też obecna była tradycja antemurale christianitatis, aczkolwiek mocno przebudowana, zwłaszcza w wersji zdemilitaryzowanej. Fascynację tym paradygmatem naszej kultury widać od początku twórczej aktywności Karola Wojtyły. Już jeden z jego najwcześniejszych dużych utworów Jeremiasz ma motto zaczynające się od słów „Oto tu jest przedmurze – chwała nasza”, dalej padają słowa o „świętym przedmurzu”, na którym „stawił nas Pan”12. Podobnie wypowiadał się młody Wojtyła, student polonistyki, w listach do Mieczysława Kotlarczyka, szczególnie tym datowanym 2 listopada 1939 r. W cytowanym fragmencie dokonała się jakby podświadoma synteza, której drugim składnikiem była tradycja mesjanistyczna:

jedno się staje oczywiste: Polska jest wśród Europy męczennicą największą, tą, którą On rzucił jako przedmurze Chrystusowe tyle wieków i dziś. […] Myślę, że wyzwolenie nasze winno być bramą Chrystusową. Myślę o Polsce ateńskiej, ale od Aten całym ogromem chrystianizmu doskonalszej. I o takiej myśleli wieszczowie: prorocy babilońskiej niewoli. Naród upadł jak Izrael, bo nie poznał ideału mesjańskiego, ideału swojego, który był już podniesiony jako żagiew – ale nieurzeczywistniony13.

Patetyczny styl i literalne pojmowanie teorii mesjanistycznej widoczne w tekście młodego poety zostały na szczęście przemodelowane w wyniku ewolucji myślowej autora oraz doświadczeń historycznych narodów i Kościołów w Europie Środkowo-Wschodniej. Kategorie przedmurzowe zostały przeniesione w przestrzeń duchową – do wnętrza jednostki ludzkiej oraz w przestrzeń symboliczną i aksjologiczną. W okresie panowania totalitaryzmu marksistowskiego twórczość literacka była rozumiana i praktykowana przez Karola Wojtyłę jako fragment działań zmierzających do obrony dorobku cywilizacji zachodniej – zwłaszcza wiary chrześcijańskiej, etyki katolickiej i tradycyjnej kultury artystycznej. Takie rozpoznanie było źródłem decyzji uprawiania liryki, dramatu poetyckiego, kaznodziejstwa chrześcijańskiego i filozofii klasycznej. Po upadku imperium sowieckiego, w jednoczącej się i coraz bardziej laickiej Europie, zadania pisarstwa Jana Pawła II pozostały podobne – obrona chrześcijaństwa, wysokiej kultury zagrożonej masową i znihilizowaną popkulturą, zachowanie autonomicznych narodów oraz praw osoby ludzkiej.

Pamiętając o wielkim doświadczeniu kulturowym i politycznym przedrozbiorowego wieloetnicznego państwa polsko-litewskiego, Jan Paweł II bez lęku i kompleksów podchodził do sprawy wejścia Polski w struktury europejskie. Uważał, że tak trzeba postąpić nie z powodów pragmatycznych, gospodarczo-geopolitycznych, lecz z motywacji religijnych, definiując zadania Polski w kategoriach misji zachowania wartości chrześcijańskich i szansy zdynamizowania nowej ewangelizacji kontynentu, czyli programu papieskiego nakreślonego w końcu ubiegłego stulecia dla Kościoła katolickiego w Europie.

Zresztą papież z Polski przyznawał specjalną misję całej Europie, nie tylko jej części katolickiej. Przykładowo przypomnijmy jakże charakterystyczny dla jego stylu fragment z 2002 r. – i to z przemówienia do uczestników zjazdu zatytułowanego „Ku Konstytucji Europejskiej”:

misja Europy powołanej także i dzisiaj do tego, aby uczyć prawdziwego postępu, aby promować globalizację polegającą na solidarności, a nie marginalizacji, aby współdziałać w budowie sprawiedliwego i trwałego pokoju na swoim terytorium i na całym świecie, aby poprzez łączenie różnych tradycji kulturowych dać początek nowemu humanizmowi14.

Podobnie aktywnie, łącząc tradycję przedmurza z ideami polskiego romantyzmu mesjanistycznego, projektował zadania dla katolicyzmu w skali uniwersalnej. Była to koncepcja Kościoła jako muru chroniącego przed światem zdesakralizowanym i odhumanizowanym, skutecznie broniącego jednostki ludzkie i wspólnoty we wczesnym okresie twórczości Karola Wojtyły przed totalitaryzmami, które były teoriami i ustrojami antyreligijnymi. Z kolei w epoce postkomunistycznej głównym zadaniem pisarstwa Jana Pawła II i zadaniem wyznaczonym przez niego dla katolicyzmu stała się obrona przed miękkim totalizmem hedonistycznego nihilizmu, a przede wszystkim przed tworzącą się „cywilizacją śmierci”.

Tak radykalnie sformułowana diagnoza sytuacji w kulturze euroamerykańskiej, która spotkała się z wrogością i krytyką wielu wpływowych środowisk, była inspirowana ideami tradycji przedmurzowej i mesjanistycznej, prorockim zapałem czerpiącym energię i aparat pojęciowy z tradycji biblijnych i polskich. Niewątpliwie była to bardzo romantyczna strategia działania, gdzie racje pragmatyczne musiały zostać upodrzędnione wobec wartości moralnych i eschatologicznych.

Elementy paradygmatu antemurale christianitatis zostały w twórczości papieża Wojtyły przemodelowane, „zdemilitaryzowane” i przeniesione z wymiaru geograficznego w przestrzeń podmiotową i w wymiar aksjologiczny. Obrona przed barbarzyństwem rozgrywa się współcześnie we wnętrzu każdej osoby i na każdym miejscu; nie ma teraz wyraźnych granic w przestrzeni geograficznej i życiu społecznym. Nieoszczędzone zostały sędziwemu Ojcu Świętemu tragiczne doświadczenia zła wdzierającego się do struktur kościelnych, gdzie obrzydliwe grzechy (homoseksualizm, pedofilia, kolaboracja z ateistyczną władzą prowadząca nieraz do donosicielstwa) popełniają nawet duchowni, a szkodliwe teorie głoszą niektórzy teologowie.

4

Autor tak głęboko zanurzony w tradycję polską nie mógł pozostać obojętny wobec paradygmatu wykreowanego przez największych polskich twórców żyjących w okresie romantyzmu. Jednak koncepcję mesjanistyczną zreinterpretował w świetle doświadczeń historycznych i antropologicznych następnych okresów historii oraz filozofii i teologii katolickiej. Od Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego i współczesnych im filozofów przejął przekonanie o wyjątkowej wartości narodów, tworząc nawet zarys teologii narodu w chyba najbardziej osobistym tomie Pamięć i tożsamość. Naród jest wedle niego jedyną obok rodziny naturalną wspólnotą ludzką. Bliskie mu było także pojęcie misji narodu lub innych dużych społeczeństw, czyli specjalnej, wyznaczonej przez Opatrzność roli do odegrania w historii. Podobnie jak nasi najwięksi pisarze miał nadzieję odrodzenia moralnego ludzkości i nadejścia wielkiej przemiany historycznej, zresztą sam był współtwórcą wielkiego przełomu dziejowego w końcu XX w.

Jan Paweł II odrzucał natomiast wszelkie próby uhistorycznienia zbawienia, umieszczania rzeczywistości eschatologicznej na ziemi; odrzucał obcą katolicyzmowi koncepcję narodu jako kolektywnego Mesjasza; nie wywyższał żadnego narodu i nie przyznawał Polakom misji najwartościowszej: soteriologicznej. Z kolei, podobnie jak wielcy pisarze-myśliciele romantyzmu polskiego, akcentował doskonalenie moralne człowieka i krytycznie odnosił się do głównych stanowisk filozofii nowoczesnej. Podobnie jak dziewiętnastowieczni twórcy pozytywnie oceniał przeszłość ojczyzny, trochę przeszacowując okres republikański I Rzeczypospolitej i jej ustrój federacyjny. Dowartościowywał Polskę jako równorzędnego partnera Zachodu, uczył rodaków szacunku dla całego wartościowego dorobku narodu, lecz obce mu były tendencje idealizujące przedchrześcijańską starożytność słowiańską i próby rewitalizacji pierwiastków pogańskich, ostrożnie odnosił się do takich tendencji nawet w młodzieńczych utworach poetyckich.

Generalnie rzecz ujmując, papież Wojtyła bardziej realistycznie pojmował naród, nie tylko jako „gromadę duchów”; można powiedzieć, iż zracjonalizował, a nawet rozsądnie zlaicyzował dziewiętnastowieczny mesjanizm, odrzucając całą fantastykę metafizyczną: progresywną reinkarnację, hierarchię duchów, ewolucję Absolutu i pseudonaukową periodyzację dziejów.

Kończąc, można sformułować kilka ogólnych wniosków.

1. Nigdy dotąd polska tradycja kulturowa (jej trwałe osiągnięcia) nie weszła tak mocno do świadomości uniwersalnej. Dopiero podczas pontyfikatu Jana Pawła II miliony odbiorców jego nauczania dowiadywały się o naszych twórcach, widzowie i czytelnicy utworów biograficznych o świętym papieżu poznają i będą poznawać zjawiska i procesy historii polskiej. Uniwersalna pamięć ludzkości została nieodwracalnie wzbogacona wątkami polskimi.

2. Jan Paweł II zaktywizował wzory i wartości niemal całej naszej tradycji – od doświadczeń średniowiecznych, poprzez renesans i barok, po romantyzm i neoromantyzm oraz dwudziestowieczne ekspresje bytu narodowego. Niewątpliwie słabiej oddziaływała na niego tradycja modernistyczna: awangardowa w sztuce, rewolucyjna w sprawach społecznych, dekonstrukcyjna w sferze aksjologicznej. Natomiast umiejętnie i bez oporów wykorzystywał nowoczesne języki i technikę komunikacji międzyludzkiej, łącznie z popkulturą, jakby ignorując teorie głoszące, że „środek jest przekazem (treścią)”.

3. W swoim pisarstwie adresowanym i docierającym – choćby z racji miejsca nadawania tych komunikatów w Watykanie na Tronie Piotrowym – do publiczności globalnej próbował syntetyzować podstawowe paradygmaty polskiej tradycji kulturowej, a co szczególnie zaskakujące – łączył wzory dotąd opozycyjnie zestawiane: przedmurza i pomostu, czyli utwierdzania tożsamości i otwartości na obce impulsy. Tworzył różne warianty, łącząc pierwiastki tych wzorów w zależności od funkcji, jakie miały pełnić w określonym miejscu i czasie. Potrafił łączyć twardą obronę przed zagrożeniami totalitarnymi i późniejszymi nihilizmami z dialogiem i absorpcją wartości innych narodów, cywilizacji i religii. Ale przyjmowanie nowych elementów było selektywne – papież Wojtyła wybierał z innych tradycji wartości religijne, wolnościowe, personalistyczne.

Syntetyzując jego twórczość, można sformułować takie zdanie: trzeba ofiarnie bronić siebie i innych przed agresywnym złem, wzbogacać się wymianą i łączyć w celu uświęcania ludzi i całego Stworzenia.

1 A. Kozłowska, Od psalmów słowiańskich do rzymskich medytacji. O stylu artystycznym Karola Wojtyły, Warszawa 2013.

2 C. Miłosz, O podróżach w czasie, Kraków 2004, s. 85.

3 A. Kijowski, Rachunek naszych słabości, Warszawa 1994, s. 99–101, pierwodruk w serii „Próby”, Biblioteka Kultury Niezależnej, Warszawa 1985, datowane na końcu tekstu 1978/1979.

4 Ibidem, s. 97.

5 Na przykład interesująca dyskusja o polskim etosie (zwłaszcza literackim) na początku stanu wojennego na łamach „Tygodnika Powszechnego”, m.in. szkice Stefana Sawickiego i Krzysztofa Dybciaka.

6 Spór o mesjanizm. Rozwój idei, oprac. A. Wawrzynowicz, Warszawa 2015; Spór o mesjanizm. Recepcja krytyczna, cz. 1, oprac. A. Wawrzynowicz, Warszawa 2017; Spór o mesjanizm. Recepcja krytyczna, cz. 2, oprac. A. Wawrzynowicz, Warszawa 2017.

7 Szerzej na ten temat mówiłem w referacie wygłoszonym w trakcie Krakowskiego Kongresu Kultury Polskiej w grudniu 2001 r. (K. Dybciak: Geokulturowa sytuacja Polski na przełomie stuleci [w:] Co po nas zostanie? Materiały z konferencji „Granice wolności w sztuce” – 26 maja 2001 roku, „Granice wolności w mediach” – 10 listopada 2001 roku, Krakowski Kongres Kultury Polskiej „Co po nas zostanie?” – 13 i 14 grudnia 2001 roku, Kraków 2002, s. 183–193)

8 J. Zathey, Zapomniane polonicum drukowane w Rzymie w 1486 [w:] Medievalia. W 50 rocznicę pracy naukowej J. Dąbrowskiego, Warszawa 1960. Chodzi o opublikowaną w Rzymie w 1486 r. mowę polskiego posła Jana Targowiskiego. Dzieje tej koncepcji omawia Janusz Tazbir (J. Tazbir, Polska przedmurzem Europy, Warszawa 2004). Książka tego lewicowego, a dawniej marksistowskiego historyka w „modnym” wydawnictwie (Wydawnictwo Twój Styl) jest kolejnym dowodem ożywienia głównych wzorów tradycji dawnej Polski.

9 Jan Paweł II, Pamięć…, s. 90.

10 Ibidem, s. 91–92.

11 Idem, List Apostolski ogłaszający św. Brygidę Szwedzką, św. Katarzynę ze Sieny i św. Teresę Benedyktę od Krzyża Współpatronkami Europy, Watykan, 1 X 1999 r.

12 K. Wojtyła, Jeremiasz [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 177.

13 K. Wojtyła, Listy do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji, list z 2 XI 1939 r.…, s. 346, 348.

14 Jan Paweł II, Przesłanie do uczestników zjazdu „Ku Konstytucji Europejskiej”, Watykan, 20 VI 2002 r.

VI Droga do jasności.
Rozwój umiejętności komunikacyjnych

Pierwszą znaną nam wypowiedzią literacką i zarazem pierwszą językową, której co najmniej współautorem był student polonistyki Karol Wojtyła, jest tytuł wieczoru autorskiego czterech poetów, jaki odbył się 15 października 1938 r. w krakowskim Domu Katolickim – tytuł ten brzmiał następująco: „Drogą topolowy most”1.

Wyrażenie metaforyzowane, wieloznaczne, jak przystało na tekst poetycki końca dwudziestolecia międzywojennego, w którym nastąpił przewrót estetyczny polegający na skonstruowaniu w pełni nowoczesnego języka poetyckiego, eksponującego swoją odmienność od mowy potocznej, spełniającej praktyczne zadania komunikacyjne2.

Co może znaczyć ten tytuł? Odczytanie najbliższe Karolowi Wojtyle – młodzieńcowi religijnemu i przywiązanemu do stron rodzinnych – byłoby następujące: mostem są wysokie, smukłe drzewa, a takie właśnie są topole. Dokąd można się dostać takim mostem? To most pionowy, prowadzący wzwyż, gdzieś w błękity nieba, które odsyłają nas do wyobrażeń o niebie – przestrzeni nadnaturalnej. Ale równie uprawnione byłoby odczytanie bardziej realistyczne, ziemsko-poziome. Może drogą jest zwykły most zbudowany z bali i desek drewna topolowego. W każdym razie widać z tych prób odczytania, jak nieprosty jest pierwszy komunikat językowy przyszłego papieża z Polski.

Początki twórczości Karola Wojtyły to dość obfita działalność wierszopisarska. W 1939 r. powstało sporo utworów, które wydane po kilkudziesięciu latach, wypełniły solidny zbiór poetycki. Młodziutki autor wybrał niezwykle trudne w realizacji, kunsztowne gatunki literackie. Zasadnicza część zachowanego dorobku młodości to siedemnaście sonetów, pozostałe duże rozmiarami utwory mają charakter, wstępnie i ogólnie mówiąc, hymniczny – sam autor określił je w podtytułach „hymn” i „rapsod”. Już wybór gatunków, czyli odziedziczonej z tradycji formy wypowiedzi artystycznej, powodował trudności komunikacyjne – odbiorca musi mieć sporą wiedzę historycznoliteracką i doświadczenie estetyczne, aby zrozumieć i rozsmakować się w tak skomplikowanej strukturalnie wypowiedzi. Natomiast dla autora sonet jest niezwykle trudnym zadaniem budowania skomplikowanych konstrukcji wersyfikacyjnych. Ten gatunek od wieków był traktowany jako egzamin umiejętności poetyckich.

Podobnie początki dramaturgii Wojtyłowej są odległe od konwencji uznawanych w czasach jego młodości za w pełni współczesne i komunikatywne. Pierwsze jego dzieła tego rodzaju są dramatami biblijnymi i historycznymi, wymagającymi od odbiorcy wiedzy literackiej, historycznej i religijnej. Niektórzy badacze nazywają wczesne utwory teatralne Wojtyły dramatami polonistycznymi, co oznacza ich rodowód oraz istotę wywodzące się z wiedzy filologicznej.

A wszystkie te utwory pisane są językiem odległym od takiego, który można nazwać prostym, naturalnym, jasnym. Student filologii polskiej Karol Wojtyła wybiera mowę poetycką, stylizowaną, pełną archaizmów i regionalizmów. Sam tytuł pierwszego zbioru wierszy jest zaskakujący – ten Psałterz nie zawiera psalmów, a najwięcej w nim sonetów. Zwraca też uwagę bogactwo środków artystycznych, pomysłów formalnych i światopoglądowych. Oto przykład z ważnego dla rozumienia początków drogi twórczej i struktury osobowości przyszłego papieża rapsodu Słowo – Logos. O wymaganiach stawianych partnerowi dialogu artystycznego, czyli czytelnikowi, świadczy zapisanie słowa Logos po grecku. Poemat ma XXVIII numerowanych strof, przytaczam drugą:

Pacierz wieczoru szepce poeta,

prosi o myśli gotycki zasięg,

błaga o słowo cudu: Effeta –

by się rozwarły podwoje w czasie,

żeby mógł słuchać w wież minaretach

wieczornych modłów w dziecięcej krasie

– i mógł wysłuchać mitu o Słowie

wśród tej wieczerzy, wśród barankowej3.

Jakie bogactwo środków artystycznych, czegóż tu nie ma! Jest niezwykle skomplikowane zdanie spajające w całość – choć wcale nieprostą – osiem wersów, są metaforyzowane wyrażenia: „pacierz wieczoru”, „myśli gotycki zasięg”, „podwoje czasu”, jest błaganie o wysłuchanie mitu Słowa, tajemnicza „barankowa” wieczerza, zacytowane słowo „Effeta” (od słowa greckiego effata – otwórz się) wypowiedziane przez Chrystusa, aby cudownie uzdrowić głuchoniemego (wprowadzone do liturgii sakramentu chrztu)4. Ale słychać też nawiązania do kultury orientu w tautologii „wieże minaretu”. Takiego bogactwa, wręcz natłoku elementów języka artystycznego, motywów, idei, nawiązań międzykulturowych nie znajdziemy w późniejszym pisarstwie Wojtyły – Jana Pawła II.

W dojrzałych utworach poetyckich napisanych po II wojnie światowej poeta zrezygnuje z języka tak metaforyzowanego, ze skomplikowanych układów wersyfikacyjnych czy dawno wytworzonych gatunków, zmuszających do posługiwania się stylem maksymalnie odległym od mowy potocznej. Wybiera formę poematu medytacyjnego, bliskiego gatunkowi traktatu poetyckiego. W środkowej fazie twórczości Karol Wojtyła unika stosowania regionalizmów i archaizmów, nie stylizuje swoich utworów, jak czynili pisarze romantyczni lub młodopolscy. Zaczyna rozumieć, że literatura, to nie pisanie stron, których odczytywanie trwa godzinami, ale pisanie takich, które czyta się przez stulecia.

Nieco podobną ewolucję przeszedł we wczesnej twórczości Czesław Miłosz. Jego przedwojenna poezja była mocno zmetaforyzowana, nasycona symbolami, tajemniczymi obrazami, skomplikowana wersyfikacyjnie. Twórca hermetycznych wierszy ze zbioru Trzy zimy niewiele dbał o przystępność, a nawet o zrozumiałość utworów, przekazywał jakieś zaszyfrowane prawdy, w profetycznym uniesieniu ostrzegając przed nadchodzącymi katastrofami. Natomiast jego wiersze, poematy i traktaty, jak „poema naiwne” zatytułowane Świat, napisane w środkowych dziesięcioleciach XX w., zaskakiwały prostotą – Miłosz operował składnią bardziej prostą, stylem pozbawionym bogactwa środków artystycznych, apelował bardziej do rozumu niż do wyobraźni, nie unikając szlachetnej dydaktyki, jak w Traktacie moralnym, czy zaangażowania w kwestie moralności zbiorowej.

***

Interesująco przedstawia się również ewolucja prozy Karola Wojtyły, czyli kaznodziejstwa, publicystyki oraz listów. Opublikowano korespondencję z Mieczysławem Kotlarczykiem, zbiory kazań biskupa i kardynała krakowskiego, znamy tekst jego rekolekcji watykańskich opatrzonych tytułem Znak sprzeciwu, o którym pisałem w rozdziale o kaznodziejstwie. W tych typach prozy Karol Wojtyła operował językiem precyzyjnym, dość trudnym dla niewykształconego odbiorcy, bo poruszającym trudne zagadnienia teologiczne, szczególnie etyki indywidualnej i moralności zbiorowej. Wywód zawsze logicznie prowadzony, uargumentowany, ale mało przykładów z życia, cytatów poetyckich, brak anegdot, obrazów malowanych słowem, narracyjnych exemplów (ogromny ich zbiór przynosi księga ks. Kazimierza Wójtowicza)5; cytaty i epizody czerpane tylko z Pisma Świętego lub Ojców Kościoła (rzadko). Abstrakcyjność przezwyciężają liczne chwyty retoryczne, można powiedzieć, że mała jest wtedy estetyczność kazań i konferencji duszpasterskich, a duża perswazyjność. Tekst jest gęsto przetykany pytaniami retorycznymi, powtórzeniami, kontrastowaniem, nawet paradoksami. Na pewno intensyfikują odbiór emocjonalne apostrofy kierowane do słuchaczy, jak na przykład podczas rekolekcji dla młodzieży akademickiej w kwietniu 1962 r.: „Moi Drodzy Bracia, ja was błagam o to, żebyście nie zapomnieli, że to jest problem moralny! […] Chrystus do każdego mężczyzny mówi: »Chodź za mną«. Do każdego z nas tutaj mówi: »Chodź za mną«”6. W takim ukształtowaniu kaznodziejstwa widać wpływ uprawianego zawodu nauczyciela akademickiego i uczonego zdobywającego kolejne stopnie naukowe, a więc zmuszonego do demonstrowania swojej erudycji i sprawności intelektualnej, polegającej także na swobodnym używaniu stylu danej dyscypliny wiedzy. Chyba do lat siedemdziesiątych przeważają homilie-wykłady, chociaż ożywiane i sugestywnie przekazywane dzięki świetnemu aktorstwu i osobistemu zaangażowaniu, co potwierdzają wspomnienia ówczesnych słuchaczy. Kiedy jednak czytamy wydrukowane teksty publicystyczne i eseistyczno-popularyzatorskie, uderza nas ich suchość i dyskursywność, szczególnie w kontekście innych tekstów publikowanych na stronach ówczesnego „Tygodnika Powszechnego” – przecież obok kolejnych odcinków Elementarza etycznego znajdowały się felietony Kisielewskiego, artykuły i szkice pisarzy stylistów tej klasy, co Hanna Malewska, Jan Józef Szczepański, Jerzy Zawieyski, Zygmunt Kubiak. Może jednak prof. Karol Wojtyła miał trochę racji, uważając, że proza to nie tylko układanie oryginalnych konstrukcji słownych, ale również przekazywanie słowem oryginalnych myśli.

Niektórzy teoretycy literatury i homiletyki wyliczają cztery funkcje pełnione przez kaznodzieję – bywa on posłem, świadkiem, tłumaczem oraz interpretatorem: „Poseł nie głosi swego prywatnego orędzia, lecz treści, które zostały mu zlecone”7. Świadczenie polega na tym, iż „żąda się od niego nie tylko zewnętrznej wierności względem treści orędzia, lecz także osobistego, egzystencjalnego zaangażowania”8. Natomiast funkcja tłumacza „wynika z faktu, że Objawienie dokonało się w innych warunkach socjalno-kulturowych, dlatego zachodzi potrzeba odkrycia autentycznej treści zamierzonej przez Boga”. Z kolei funkcja interpretacyjna polega na „przedstawieniu rozpoznanych treści w taki sposób, aby zostały zrozumiane i przyjęte przez słuchaczy”.

Ksiądz Jerzy Sikora przytacza też cechy dobrego kaznodziei wedle China Biscontina: „znajomość głoszonych treści, pewność siebie, entuzjazm, przygotowanie, wrażliwość na aspekty formalne, zdolność dostrzegania reakcji słuchaczy, integralność moralna (koherencja egzystencjalna, autentyczność)”. Karol Wojtyła w pierwszym okresie swojej twórczości językowej – zapisanej i mówionej – bliższy był roli interpretatora i tłumacza; potem, zwłaszcza jako papież, stał się bardziej świadkiem Chrystusa i posłem ewangelicznego wyzwolenia.

Rekolekcje watykańskie z marca 1976 r. są świadectwem przemian zachodzących w języku prozy Karola Wojtyły. Czytelnika zdumiewa wręcz sprawność jasnego mówienia o niezwykle trudnych zagadnieniach życia duchowego jednostki i całej kultury współczesnej. Rekolekcjonista stara się ożywić dyskurs przykładami, zaraz na początku przytacza zdarzenie egzotyczne dla papieża Włocha i rzymskich kurialistów, mówiąc o żołnierzu sowieckim, który w 1945 r. prosił o przyjęcie go do seminarium duchownego, mimo iż od dzieciństwa był poddawany indoktrynacji ateistycznej. Kardynał Wojtyła miał świadomość, czym są rekolekcje, pisząc:

Nie idziemy ku jakiejś wielkiej przygodzie poznawczej jak uczony w laboratorium, jak myśliciel w swoich samotnych dociekaniach. Idziemy na spotkanie z Żywą prawdą i Miłością9.

Jednak zaraz potem, mówiąc o aktualnych trudnościach współczesnego człowieka w wędrówce ku Bogu, nie obawia się wprowadzić profesjonalnego języka filozoficznego:

Dawne trudności wyrosłe na gruncie idealizmu, racjonalizmu i semiracjonalizmu, czy z drugiej strony, empiryzmu sensualistycznego jako programu i prawa zakreślającego granice ludzkiego poznania i ograniczającego jego zasięg, zostały zastąpione przez nowe. A te nowe koncepcje zdają się o wiele gruntowniej niszczyć w polu poznania człowieka jego przedmiot, już nie tylko Boga i cały porządek duchowy, ale poniekąd samego człowieka i świat10.

Przytoczony cytat jest wprawdzie o niebo jaśniejszy od dzisiejszej nowomowy większości filozofów postmodernistycznych (chyba jeszcze pamiętamy derridadaizm), ale z drugiej strony aż trudno uwierzyć, że za dwa i pół roku, w październiku 1978 r., ten sam człowiek wygłosi kilka homilii i przemówień inaugurujących pontyfikat, olśniewająco jasnych i zrozumiałych chyba dla każdego; przy tym przemówień dotyczących przecież niezwykle ważnych, wręcz podstawowych spraw ludzkości.

W kaznodziejstwie okresu papieskiego zauważamy u naszego autora wzbogacenie sposobów komunikacji werbalnej, przejawiających się w takich choćby nowościach jak pojawienie się humoru sytuacyjnego, czyli słownych reakcji na aktualne zachowania rzesz słuchaczy, oraz włączanie w strukturę homilii zdarzeń bieżących. W swoich wystąpieniach podczas podróży apostolskich po całym globie Ojciec Święty odwoływał się często do realiów historycznych, obyczajowych, geograficznych narodów, wśród których przebywał. W najlepiej nam znanych kazaniach do Polaków używał sporo cytatów literackich.

***

Powołanie na Stolicę Piotrową spowodowało ujednolicenie strategii komunikacyjnej naszego autora. Zakończył się etap dwunurtowości, czyli równoczesnego pisania tekstów stricte literackich (poetyckich i dramaturgicznych) oraz prozy dyskursywnej. Zaprzestanie tworzenia utworów lirycznych (poza epizodycznym Tryptykiem rzymskim) i scenicznych wpłynęło na oczyszczenie różnorodnej prozy okresu watykańskiego z warstwy języka naukowego i nasycenie jej pierwiastkami literackimi. Nawet encykliki – dawniej przybierające postać dokumentów urzędowych, teologiczno-filozoficznych lub prawnych – stawały się pod piórem Jana Pawła II wypowiedziami odbieranymi z przyjemnością również estetyczną. Obejmujący tysiące stron dorobek rzymskiego okresu działalności pisarskiej – w dużej części tylko inspirowany i autoryzowany przez Ojca Świętego – był marszem ku jasności, a w dużej mierze także ku uproszczeniu komunikacji z ogromną rzeszą odbiorców. Jan Paweł II, stając się biskupem Rzymu, stał się jednocześnie proboszczem całego globu.

Pojawiła się jednak z czasem inna trudność komunikacyjna. Rozległość nauczania papieskiego, wspomniane tysiące stron tekstu na najrozmaitsze tematy, wyrażanego w konkretnych i niezmiernie zróżnicowanych sytuacjach, powodowały trudności odbioru. Przede wszystkim trudność zgodnego z intencjami autora zharmonizowania potężnej dawki informacji. Pojawiały się niejasności i błędy interpretacyjne: u zwykłych wiernych spowodowane brakiem czasu, wiedzy i umiejętności hermeneutycznych, natomiast u wielu komentatorów ze świata mediów i polityki – świadomym zamiarem wybiórczego traktowania przesłania Jana Pawła II, który zdawał sobie sprawę z tego stanu rzeczy.

W miarę upływu lat papież wprowadzał autokomentarze, prowadził jawny dialog z odbiorcami. Regularnie pojawiały się jego wypowiedzi, które fachowo trzeba określić jako metatekstowe. Chodzi mi o wywiady prasowe i tomy rozmów, gdzie w jasny sposób, potocznym i nierzadko barwnym językiem wyjaśniał kwestie szczególnie trudne i wywołujące wedle niego nieporozumienia; wymieńmy najważniejsze: André Frossarda „Nie lękajcie się”. Rozmowy z Janem Pawłem II z 1982 r. oraz Przekroczyć próg nadziei. Jan Paweł II odpowiada na pytania Vittoria Messoriego z 1994 r. W końcowych latach pontyfikatu Jan Paweł II wydał swoją trylogię wspomnieniowo-eseistyczną. Książki Dar i tajemnica oraz Wstańcie. Chodźmy! mają charakter refleksyjny i autobiograficzny, natomiast Pamięć i tożsamość jest autoportretem duchowym sędziwego papieża. Te w pełni literacko ukształtowane wypowiedzi niejako zmuszały do używania języka niemal potocznego, do jasności i prostoty stylu. Opisywane tam wydarzenia życiowe są konkretne i jednostkowe, dlatego przezwyciężają dyskursywność i wcześniej pojawiającą się abstrakcyjność wywodu.

Zwróćmy jeszcze uwagę na zmianę form podawczych. Rozwój języka literackiego Jana Pawła II to także coraz obfitsze korzystanie z form dialogowych. Przez kilkadziesiąt lat papież stosował w prozie tylko formy monologowe: rozprawy i monografie naukowe, kazania i konferencje duszpasterskie, w poezji traktatowe poematy. A potem istna inwazja form dialogowych: od zwykłych (choć w wypadku głowy Kościoła bardzo niezwykłych i przełomowych) wywiadów prasowych, poprzez tom starannie skomponowanych rozmów z Messorim czy rzadko spotykaną formę zbioru odpowiedzi Jana Pawła II niejako oprawionych w narrację i komentarze André Frossarda. Francuski pisarz nie tylko pyta, ale również szkicuje sytuacje, w jakich toczą się rozmowy, portretuje papieża, czasem komentuje odpowiedzi, wprowadza odpowiednie konteksty. Nierzadko uwagi członka Akademii Francuskiej są dla nas humorystyczne, na przykład taka: „Nazwisko »Wojtyła«, które wymawiane z francuska przywodzi na myśl galop kawalerii na stepie, w prawidłowej wymowie ma dla zachodniego ucha jakiś posmak afrykański i wielu z tych, co je usłyszeli na placu Świętego Piotra z ust kardynała Felicji, pomyślało, że wybrano papieża z Trzeciego Świata”11.

Niezwykła jest też ostatnia książka Ojca Świętego – ma kompozycję dialogową, ale ostateczną wersję odpowiedzi dzieli od czasu zadawania pytań kilkanaście lat. Przypomnijmy, że latem 1993 r. w Castel Gandolfo dwaj filozofowie Krzysztof Michalski i ks. Józef Tischner przeprowadzili z Janem Pawłem II rozmowę, której cel i dalsze losy tak opisali redaktorzy Pamięci i tożsamości. Rozmów na przełomie tysiącleci: „przeprowadzenie krytycznej analizy historycznej i filozoficznej dwóch dyktatur, które naznaczyły piętnem dwudzieste stulecie: nazizmu i komunizmu. Nagrane wówczas rozmowy zostały potem spisane. Jednakże Ojciec Święty, wracając do kwestii podnoszonych w tamtej konwersacji, uważał za konieczne rozszerzenie perspektyw wywodu. Zatem, wychodząc od wspomnianych rozmów, rozwinął swoją refleksję o nowe elementy. Tak powstała ta książka, która podejmuje zagadnienia mające istotne znaczenie dla losów ludzkości, stawiającej pierwsze kroki w trzecim tysiącleciu”12. Ustalenie pełnego składu redaktorów nie jest łatwe, gdyż na końcu Pamięci i tożsamości znajdujemy następującą informację edytorską (zachowuję mającą znaczenie typografię):

Redakcja

Zespół pod kierownictwem

ks. Pawła Ptasznika i abp. Paolo Sardi13.

Praca nad kształtem językowym książek-wywiadów jest czymś zwyczajnym, choć rzadko trwa tak długo – do publikacji w 1995 r., tuż przed śmiercią autora, upłynęło prawie dwanaście lat! Ale prawdziwa niespodzianka czeka nas na końcu wstępnej części tomu, zatytułowanej Od redakcji. Czytamy tam: „Pytania, w ich aktualnej formie, zostały dodane przez redakcję. Mają one za zadanie ułatwić czytelnikowi właściwe zrozumienie papieskiej myśli”14. A więc mamy trzy fazy formowania tekstu Pamięci i tożsamości:

1. Konwersacja trójki filozofów w Castel Gandolfo latem 1993 r., tekst mniejszy zakresowo, a pewnie i objętościowo, bo ograniczony do analizy systemów zbrodniczych: narodowego socjalizmu i komunizmu (zapewne głównie sowieckiego, najlepiej znanego rozmówcom).

2. Wieloletnie (oczywiście dorywczo) przekształcanie przez Jana Pawła II wyjściowego tekstu dialogowego. Niektóre odpowiedzi przybrały kształt szkiców czy esejów mówionych, osiągając spore rozmiary, połowa z 25 numerowanych rozdziałów ma ponad 5 stron. Najdłuższe całostki budujące tom mają po 9 stron: Ojczyzna europejska i Powrót do Europy?, 8 stron mają Ideologie zła i Współczesna demokracja.

3. Dostosowanie pytań do znacznie rozszerzonych i zmienionych odpowiedzi Ojca Świętego. Nowa werbalizacja pytań nie pełniła tylko funkcji technicznych, w pewnym stopniu służyła interpretacji („ułatwić czytelnikowi właściwe zrozumienie papieskiej myśli”). Ta „pytajnikowa interpretacja” prowadzona była dyskretnie, wydaje się, że polegała na redukowaniu „masy werbalnej” pytań elokwentnych filozofów – na 25 rozdziałów poprzedzanych pytaniami aż 10 ma objętość zaledwie dwuzdaniową, choć niektóre zdania są rozbudowane, składają się z odrębnych całostek syntaktycznych.

W trzech książkach Jana Pawła II zbudowanych na zasadach dialogowych zachodzi szereg podobieństw. Są to duże rozmiarami rozmowy, ale przeniknięte elementami monologicznymi. Koncepcje językoznawcze o stałym przenikaniu się pierwiastków dialogowych i monologowych w żywiole mowy znajdują tu potwierdzenie. Nie ma w omawianych teraz tomach prozy krótkich replik, wymienności ról rozmówców, ciągłych spięć emocjonalnych i semantycznych, bezpośrednich polemik. Zawsze bardziej czynny werbalnie jest papież, jego – znakomici zresztą i znani – rozmówcy nie aspirują do roli równorzędnych podmiotów rozmowy, ograniczają swoje zadania do wprowadzania tematów, inspirowania wypowiedzi, łączenia części. Nic w tym zdrożnego, przewagę jednego z rozmówców zauważają historycy filozofii już w dialogach Platona i takie relacje osobowe stanowią istotę tego typu wypowiedzi.

Charakterystyczne dla zwykłej rozmowy zderzenia odmiennych opinii, szybkie wymiany zdań, gry słowne zastąpione zostały w tomach rozmów raczej grami idei, te duże dzieła we fragmentach stają się porcjowanymi monologami Ojca Świętego, spójnymi logicznie i aksjologicznie, a przerywanymi pytaniami z powodów kompozycyjnych i perswazyjnych. Te rozległe tekstowo i jednolite światopoglądowo papieskie kryptomonologi są z drugiej strony silnie udialogowione wewnętrznie; ponieważ nawiązują do tradycji chrześcijaństwa oraz polemizują z wieloma tendencjami i stanowiskami współczesności.

Filologowie dość dawno zauważyli dramatyczność (w znaczeniu odgrywania ról) istnienia podmiotowego i dialogowość mowy wewnętrznej. Chyba pierwszy dokładnie pisał o tym w 1925 r. Karl Vossler w klasycznej rozprawie Mówienie, rozmowa i język – oto niektóre z jego zaskakujących do dziś spostrzeżeń: „Każdy z nas może przecież rozmawiać sam z sobą. W rozmowie istotną rolę odgrywają nie osoby, lecz kilka czynników, minimum trzy do czterech, takie jak odczuwanie, myślenie, mówienie, rozumienie, słyszenie, odpowiadanie. […] istnieją najbardziej wykształcone osoby, które nigdy nie mówią do siebie głośno, a jednak przez całe życie toczą z sobą wewnętrzny dialog; zawsze milczący wielcy pustelnicy, marzyciele i myśliciele głęboko pogrążeni w niemym dialogu ze swoim »ja«. […] Zawsze, kiedy ludzie rozmawiają między sobą, mamy do czynienia z językowym dramatem, który »w sobie gra« każdy z uczestników”15.

Przywołanie koncepcji Vosslera jest pożyteczne w trakcie rozważań o językowej aktywności autora Osoby i czynu dlatego, że czołowy przedstawiciel szkoły neoidealistycznej przyznaje wielką wagę kategorii osoby i wprowadza ją do rozważań o języku i konkretnym mówieniu: „W językoznawstwie należałoby, przynajmniej w założeniach, uniknąć pojęcia indywiduum, zastępując je pojęciem osoby. […] Pojęcie osoby nie jest bowiem antropomorficzne, lecz teomorficzne. […] Gdyby ludzie, będąc indywiduami, równocześnie wcale nie byli osobami, niepodobna by pojąć, jak zdołaliby prowadzić rozmowę, która jest dzieleniem i zespalaniem w sensie duchowym”16.

***

Najważniejszy wymiar dialogowej postawy Jana Pawła II przekracza granice nie tylko konkretnych wywiadów rzek, lecz również granice języka. Jego kwestie mają wywołać reakcje pozawerbalne, oczekuje on replik-działań odbiorców publikowanych rozmów, działań wartościowych etycznie i aktów religijnych. Jan Paweł II, przyjmując językową rolę rozmówcy, zachowywał role nauczyciela i świadka wiary Chrystusowej.

W przestrzeni językowych form dialogowych przeszedł drogę zgodną z rozwojem osobowości i odgrywanymi w społeczeństwie rolami. Czyli ewolucję od utworów dramatycznych, gdzie powinny przeważać estetycznie nacechowane i żywe wymiany replik równorzędnych postaci scenicznych do debat prowadzonych przez nauczyciela i świadka. Od zabawy językowej i fikcyjnych konfliktów (także mało obecnych w dramaturgii Wojtyły) do moralnie motywowanej utylitarności, podporządkowania tekstu zadaniom perswazyjnym.

Jeśli trzeba by określić gatunek najbliższy tryptykowi dialogowych form Jana Pawła II, to byłaby to „rozmowa robocza”, wymieniona w typologii Jana Mukařovskiego (zaprezentowanej w jego znanej pracy z tej dziedziny Dialog a monolog) – zestawiana opozycyjnie wobec kłótni (maksymalne przeciwstawienie ja–ty) oraz konwersacji: „rozmowy nastawionej w pewnej mierze na siebie samą i dlatego dość silnie zabarwionej estetycznie”. Czeski strukturalista w następujący sposób charakteryzuje rozmowę roboczą: „Rozmowom tego typu brak silniejszego zabarwienia uczuciowego, nie ma w nich napięcia między rozmawiającymi, nie przechodzą one w interakcje, lecz w działania ze względu na sytuację. […] temat jest już z góry w znacznym stopniu wyznaczony albo i całkowicie określony z zewnątrz, przez sytuację psychologiczną lub przedmiotową, podczas gdy przy konwersacji wyłania się on ze swobodnego wyboru rozmówców”17.

„Rozmowy robocze”, które wcześniej nazywałem dysputami lub rzeczowymi dyskusjami, są bardziej naturalne od kłótni i wyrafinowanej konwersacji, odwołują się do kontekstów oczywistych dla dialogujących podmiotów i do spraw realnych, dlatego są prostsze formalnie – poetyka i genologia dyskusji naukowych są skromniejsze niż w wypadku dramaturgii.

Dialog w pisarstwie Jana Pawła II jest rozumiany inaczej niż w niektórych szkołach filozofii dialogu, a szczególnie inaczej od rozpowszechnionego we współczesnej kulturze popularnej i polityce. Tam jest rozumiany jako wymiana poglądów i wartości oraz zbliżenie stanowisk. Każdy, kto choć trochę zna poglądy Jana Pawła II, wie, że jest to podejście całkowicie mu obce, niewyobrażalny był taki intensywny dialog ze stanowiskami laickimi, który mógłby zakończyć się kompromisem w podstawowych kwestiach odnoszących się do prawd chrześcijańskich czy ochrony życia jednostki ludzkiej, np. w rodzaju stwierdzeń: „istnienie Boga nie jest zupełnie pewne” albo „wy rezygnujecie z całkowitej dowolności, a ja zgadzam się na aborcję i eutanazję w pewnych sytuacjach wyjątkowo trudnych”.

Ojciec Święty rozumiał dialog jako przekazywanie prawdy, ukazywanie możliwości nawrócenia i pogłębienia wiary. Prezentował świadectwa swojego życia i poglądy, ale ich nie wymieniał, bo niektóre obce poglądy dalekie były od obiektywnej prawdy objawionej przez Chrystusa. Napięcia semantyczne, czasem dramatyczność papieskich wywiadów rzek polegały na tym, że akceptowani przez niego rozmówcy wchodzili w role reprezentantów innych stanowisk światopoglądowych, przedstawiając racje zewnętrzne, obce Janowi Pawłowi II i Kościołowi katolickiemu.

W pisarstwie Jana Pawła II formy dialogowe zostały zespolone w jedność podmiotu i jedność aksjologii. Różnorodność stylów i partnerów rozmów nie rozbijała jedności światopoglądowej; monologiczność istniała mimo dialogowego ukształtowania komunikatów językowych. Za to we wcześniejszych monologowych formach wypowiedzi obecny był żywioł dialogu – przecież kazania, poezje, nawet monografie naukowe były kierowane do konkretnych adresatów i kształtowane wedle tych relacji; styl i semantyka były kreowane ze względu na słuchaczy homilii, publiczność literacką, środowiska akademickie.

Rozmowa jest najbardziej naturalną formą komunikacji międzyludzkiej; wymiana zdań pozwala wyjaśniać trudności rozumienia, usunąć niejasności, doprecyzować sens komunikatów, także wcześniejszych i bardziej skomplikowanych, wypowiedzianych kiedyś w językach wyspecjalizowanych, a przez to bardziej hermetycznych. Nasz papież potrafił być właściwym człowiekiem (i pisarzem) na właściwym miejscu i we właściwym czasie.

Wybór form dialogowych powodował zamierzone przez Jana Pawła II konsekwencje światopoglądowe. Rozmowy umacniały współbycie z innymi osobami, wspólnota mówienia o tych samych sprawach była wzorem zawiązywania wspólnot niewerbalnych. W wykonaniu Ojca Świętego dialog był szukaniem niesubiektywnej prawdy łączącej ludzi między sobą i z Bogiem. Zupełnie inaczej niż często współcześnie, gdzie konfrontowanie różnych głosów i stanowisk bywa manifestacją sceptycyzmu poznawczego, zestawianiem nieprzezwyciężalnych różnic i radykalnej niezgodności perspektyw poszczególnych podmiotów uczestniczących w konfrontacji poglądów.

Czy można znaleźć jakąś zasadę fundamentalną dla ewolucji pisarstwa Jana Pawła II ku jasności komunikacyjnej? Wydaje mi się, że najważniejsza była w tym procesie kategoria nie estetyczna czy lingwistyczna, ale egzystencjalna – świadectwo, dawanie świadectwa. Wcześniejsze konstruowanie, dociekanie, nauczanie zostały uzupełnione świadczeniem. Ojciec Święty zaproponował oryginalny w drugiej połowie XX w. wzór literatury jako świadectwa wiary osobowej oraz tysiącletnich doświadczeń Kościoła katolickiego i długiej historii Polski, a z narastaniem lat niezwykłego pontyfikatu – również świadectwa własnego życia.

1 Reprodukcje plakatu informującego o wieczorze literackim w sobotę 15 X 1938 r. o godzinie 18,00 zamieszczono w kilku publikacjach: K. Wojtyła, Psałterz – Księga Słowiańska, oprac. S. Dziedzic, Kraków 1996, s. 63; A. Nowak, Karol Wojtyła…, Kraków 2005, s. 18. Informacja o wieczorze autorskim Wojtyły pierwszy raz pojawiła się w: A. Boniecki, Kalendarium…, s. 42.

2 W problematykę przemian języka liryki tamtego okresu dobrze wprowadzają następujące monografie: J. Sławiński, Koncepcja języka poetyckiego awangardy krakowskiej, Wrocław 1965; W.P. Szymański, Neosymbolizm. O awangardowej poezji polskiej w latach trzydziestych, Kraków 1973.

3 K. Wojtyła, Słowo – Logos [w:] idem, Dzieła literackie i teatralne, t. 1…, s. 79.

4 W. Danielski, Effeta [w:] Encyklopedia katolicka, t. 4, Lublin 1983, s 680; W. Schenk, Liturgia sakramentów świętych, Lublin 1962, s. 50–51.

5 K. Wójtowicz, Glosarium, czyli zbiór 1111 exemplów i 5555 sentencji w cztery ciągi tematyczne ułożone, Kraków 2007.

6 Konferencja stanowa dla mężczyzn wygłoszona w czasie rekolekcji akademickich w kościele św. Anny w Krakowie w dniach 9–14 IV 1962, cyt. za: K. Wojtyła, Kazania 1962–1978, Kraków 1979, s. 203–204.

7 J. Sikora, Od słowa…, s. 61.

8 Ibidem.

9 K. Wojtyła, Znak sprzeciwu…, s. 16.

10 Ibidem, s. 23.

11 A. Frossard, „Nie lękajcie się”…, s. 23.

12 Jan Paweł II, Pamięć…, s. 7.

13 Ibidem, s. 175.

14 Ibidem, s. 8.

15 K. Vossler, Sprechen, Gespräch und Sprache, Heidelberg 1925; cyt. za: K. Vossler, L. Spitzer, Studia stylistyczne, oprac. M.R. Mayenowa, R. Handke, przeł. R. Handke, Warszawa 1972, s. 109–114.

16 Ibidem, s. 110–113.

17 J. Mukařovsky, Wśród znaków i struktur. Wybór szkiców, oprac. J. Sławiński, przeł. J. Baluch et al., Warszawa 1970, s. 196–198.

VII Jan Paweł II bohaterem utworów literackich

Zagadka popularności wśród pisarzy

Karol Wojtyła – Jan Paweł II nie tylko był wybitnym i wszechstronnym pisarzem. Stał się również postacią literacką w utworach licznych autorów, tworzących w różnorodnych konwencjach gatunkowych. Wiersze, eseje, opowiadania, reportaże, fragmenty dzienników poświęconych wielkiemu papieżowi tworzą zauważalne zjawisko we współczesnej literaturze polskiej. Ta twórczość wielu pisarzy była zbiorową odpowiedzią na jego pontyfikat o znaczeniu historycznym – tysiące pracowitych dni, heroizm ostatnich lat starości i chorób oraz ogromny dorobek twórczości drukowanej: filozoficzno-teologicznej, duszpasterskiej, literackiej. Ludzi pióra intrygowała tajemnica tytanicznej pracy pisarskiej Jana Pawła II, jego umiejętność kreatywnego podejmowania tak wielu problemów, nawiązywania kontaktu z licznymi odbiorcami, a wreszcie musiała ich zadziwiać zagadka sukcesu. Bo jak wytłumaczyć tak ogromną popularność – budzącą na całym globie życzliwość, a nawet miłość – kogoś tak niedbającego o popularność, głoszącego trudne prawdy; jak pojąć zbudowanie autorytetu kapłana i przywódcy religijnego nieschlebiającego masom, lecz wymagającego od partnerów dialogu, pracowitości, opanowania, altruizmu, nawet ofiar. I to w czasach postępującego nihilizmu, popularności łatwych wzorów życia, ideologii hedonistycznych, szalejącego konsumpcjonizmu.

W bardzo pokaźnym już zbiorze utworów poetyckich, prozatorskich i dramaturgicznych poświęconych papieżowi z Polski pojawiły się różne konwencje i style językowego przedstawiania go jako bohatera literackiego. Nic w tym dziwnego, gdyż w ciągu minionych kilkudziesięciu lat pisali o nim twórcy niezmiernie zróżnicowani niemal pod każdym względem. Należeli do różnych pokoleń, bowiem znaleźli się wśród nich seniorzy naszego piśmiennictwa, urodzeni jeszcze w XIX w. Jarosław Iwaszkiewicz, Władysław Tatarkiewicz czy Tadeusz Kudliński, także przedstawiciele wielkiego pokolenia urodzonego około 1910 r. (Czesław Miłosz, Stefan Kisielewski, Jerzy Zagórski, Józef Łobodowski). Pisali o polskim papieżu również przedstawiciele kolejnych generacji – debiutujący książkami po II wojnie światowej Gustaw Herling-Grudziński, Andrzej Kijowski, Tadeusz Nowakowski, a wreszcie pisarze rozpoczynający karierę w III RP: Krzysztof Koehler, Dorota Masłowska, Tomasz Różycki, Andrzej Stasiuk.

Byli wśród autorów tekstów o naszym Ojcu Świętym zwolennicy tradycyjnych konwencji stylistycznych i klasycznego języka, jak Czesław Miłosz i Anna Kamieńska, ale również eksperymentatorzy w rodzaju Mirona Białoszewskiego i Sławomira Mrożka. Teksty o nim drukowali zarówno pisarze związani z katolicyzmem przez całe twórcze życie, jak ks. Jan Twardowski, Marek Skwarnicki, ks. Kazimierz Wójtowicz, ale też dalecy od tego nurtu Marian Brandys, Jerzy Pilch czy Julian Stryjkowski.

Społecznym wykładnikiem wielkości Jana Pawła II była jego niezwykła popularność. Zjawisko niby oczywiste, a w istocie paradoksalne, bo ciężko doświadczeni w minionym wieku ludzie nie lubią poddawać się osobom charyzmatycznym, a nawet ogromnym ideom i wizjom. Jest we współczesnych lęk przed wielkością, może zwłaszcza ucieleśnioną w konkretnych jednostkach, żyjących równocześnie w naszym świecie. W codziennej praktyce milionów ludzi i w sztuce ostatniego półwiecza przeważało nastawienie krytyczne, styl pełen ironii i nieufności, daleki od patosu, a nierzadko szyderczy. Niewiara w możliwość osiągnięcia osobowej doskonałości stała się jednym z aksjomatów dominującego nurtu myślenia współczesnego.

A jednak Ojciec Święty „z dalekiego kraju” zadomowił się w wyobraźni zbiorowej sporej części społeczeństwa planetarnego i stał się bohaterem niezliczonych opowieści. Zagadkowość fenomenu powszechnego uznania dla papieża przełomu tysiącleci wzmacnia sposób jego postępowania – celem było pełnienie misji, dawanie świadectwa wartościom, służenie prawdzie, a nie zyskiwanie sympatii i sławy czy prawienie komplementów. Jan Paweł II pocieszał, ale i wymagał, pochwalał Kościół, polskość, nurt religijny dziedzictwa zachodniego, lecz od poszczególnych ludzi żądał wysiłku samodoskonalenia, czasem wyrzeczeń i ofiary, zawsze życia chrześcijańskiego, a więc trudnego.

Jak to się stało, że ktoś tak „niedzisiejszy” (żarliwy nauczyciel, wiedzący, czym są prawda, kapłan, przywódca duchowy) zdobył niewymuszoną sławę i życzliwość, elektryzował ludzi na całym globie, skupiał rzesze oraz inspirował twórców? Odpowiedź wydaje się dość oczywista i zarazem krępująco nienaukowa – Jan Paweł II, ożywiając wiarę i nadzieję współczesnych, zyskiwał ich szacunek, a nawet miłość. Czy można zaprzeczyć, iż kochały go miliony ludzi pochodzących z różnych narodów, warstw społecznych, kręgów ideowych, a także liczni twórcy kultury, szczególnie w Polsce? Jeżeli miłość rozumiemy nie płytko i sentymentalnie, jako przyjemne (dla nas) uczucie, lecz egzystencjalnie, jako sposób istnienia ukierunkowany na dobro innej osoby, to czyż artyści nie przejawiali jakiegoś rodzaju miłości, tworząc dzieła poświęcone Ojcu Świętemu?

Od początku pontyfikatu intrygowała ludzi pióra ta umiejętność wzbudzania dobrych uczuć, zagadka „uwodzenia” osób i grup bez intencji uwodzenia. Chyba w jeszcze większym stopniu interesowała ich tajemnica twórczej energii emanującej nieustannie z Jana Pawła II – tysiące stron autoryzowanych przez niego tekstów na wszystkie istotne dla ludzkości tematy. Opublikowano setki wypowiedzi autorów, którzy starali się przeniknąć osobę większą od swoich dzieł (choć niektóre z nich przeszły do historii), chcieli opisać widzialny kształt tej postaci oraz ujawnić istotę ukrytą poza tak dobrze znanym nam obliczem, twarzą pod koniec przypominającą steranego życiem starca. Twórczość na temat naszego Ojca Świętego zaowocowała mnogością różnorodnych i autentycznych utworów. Właśnie ta rozmaitość stylistyczna i gatunkowa (w naturalny sposób wyrażająca różnorodność twórczych osobowości) świadczy o szczerości intencji, a przede wszystkim podnosi wartość artystyczną zbioru poświęconych mu dzieł.

Jedyny porównywalny blok tekstów w literaturze polskiej dotyczył postaci Józefa Piłsudskiego. Nie ulega wątpliwości, że tamten zbiorowy makrotekst jest bardziej jednostajny: uroczysty, często patetyczny, jednorodny stylistycznie, dlatego mniej wartościowy estetycznie. A przecież narastał ponad pół wieku dłużej, w bardziej dogodnych czasach – mniejszy był wtedy wstyd uczuć, za to powszechna akceptacja polskości, w przeciwieństwie do obecnej niechęci części społeczeństwa do wartości narodowych, chrześcijaństwa czy Kościoła katolickiego. Przypomnijmy, iż wśród autorów piszących o Marszałku znajdują się Staff, skamandryci, Dąbrowska, Schulz, Miłosz1.

Podobnie jak inni rodacy nasi twórcy uważali Jana Pawła II za symbol przemian historycznych i zwycięstw narodowych. Jakże były potrzebne! W 1978 r. minęło ponad pół wieku od odzyskania niepodległości, wygranej wojny z Rosją Sowiecką, jednoczenia narodu i budowy państwa. A w okresie przed watykańską wiktorią podczas konklawe dziesięciolecia historycznych klęsk lub trudnego, ubogiego życia. Zmieniło się to od jesieni pamiętnego roku i zaczęła narastać fala wolności, stwarzając Polakom oraz innym narodom Europy Środkowej szanse samodzielnego istnienia w końcówce ubiegłego stulecia.

O szacunku dla papieża Wojtyły świadczyły zarówno utwory, jak też asceza milczenia kilku wspaniałych pisarzy religijnych lub kulturowo mu bliskich. Nie ogłaszali o nim dzieł Malewska, Brandstaetter, Gołubiew, Herbert, Wencel, zapewne nie z braku szacunku czy niedoceniania skali wydarzeń spowodowanych przez głowę Kościoła; wręcz przeciwnie – wzruszająca jest ich skromność, powątpiewanie we własny talent, czy udźwignie wyjątkowe wyzwanie. Świadczyło to zapewne o intensywności wzruszenia, z którym nie potrafili sobie poradzić zwłaszcza pisarze starszego pokolenia – biskup krakowski, niektórym znany osobiście, został gwałtownie przeniesiony w wymiar nie tylko historii powszechnej, ale również mitu. Pisanie o postaci ze sfery nacechowanej sakralnie, a dla nich najgłębiej osobistej, wydawało się im pewnie czymś nietaktownym, a może trochę… grzesznym.

Wspomniane milczenie w przestrzeni sztuki wiernych synów Kościoła lub patriotycznych konserwatystów kontrastuje z elokwencją twórców wcześniej niekojarzonych z nurtem chrześcijańskim naszej literatury. Na wybór papieża z Polski natychmiast zareagował kilkoma komentarzami nestor pisarzy Jarosław Iwaszkiewicz, który niedługo później udał się do Rzymu, wystarał o audiencję i opisał to w eseju reportażowym, dodajmy jeszcze aluzje w wierszach i zapisy dziennikowe. Również Gustaw Herling-Grudziński, reprezentujący postawę humanizmu laickiego i nierzadko krytykujący hierarchię kościelną, przedstawiciel dojrzałej generacji pisarzy emigracyjnych (choć młodszy o pokolenie od autora Brzeziny), od początku był zafascynowany nowym papieżem, nieprzerwanie komentował jego działania i w sumie napisał więcej od twórców katolików, nawet duchownych.

Wreszcie nowe zjawisko pod koniec pontyfikatu – seria utworów autorów młodszej generacji, przełamujących dotychczas dominujące konwencje stylu wysokiego i uroczystego tonu (obowiązującego nawet w polemikach z Ojcem Świętym), piszących bez zahamowań o biologicznym wymiarze jego egzystencji oraz o zaskakujących skutkach aktywności, nierzadko przeciwnych intencjom świętego papieża. Długo ci młodzi autorzy byli odporni na realną i mityczną obecność Jana Pawła II, zainspirowało ich dopiero jego odchodzenie: cierpienie, fizyczne niedołęstwo, lekceważenie go i rosnąca obojętność świata. Teksty o nim okazały się także sprawdzianem ich talentów; wielu czytelnikom stali się dopiero teraz bliscy, bo okazali się dojrzali artystycznie i moralnie. Masłowska, Pilch, Stasiuk udowodnili, że potrafią dobrze pisać nie tylko o seksie, sporcie, alkoholu, lecz także o przemijaniu, sprawach ostatecznych, powadze życia prostych ludzi, o świętości boleśnie konkretnej i czasem mało estetycznej.

Wiersze o poprzednikach na Stolicy Apostolskiej

Pisanie na tematy papieskie ma w literaturze polskiej długą i wartościową tradycję. Przyjrzyjmy się teraz najwybitniejszym artystycznie albo szczególnie charakterystycznym utworom z tego kręgu. Ograniczę się do poezji, gdyż omawianie tak dużych dzieł jak na przykład sławna powieść Sienkiewicza o początkach chrześcijaństwa i zarazem początkach Stolicy Apostolskiej nie jest możliwe w tym rozdziale, który nie może być za długi. Warto jednak pamiętać, że problematyka związana z papiestwem i postaci papieży pojawiały się nie tylko w Quo vadis, ale również w utworach prozą innych czołowych pisarzy polskich: opowiadaniu Zemsta Bolesława Prusa2 czy najpopularniejszej powieści Teodora Parnickiego Srebrne orły.

Wśród utworów poetyckich o tematyce papiesko-watykańskiej największą popularność w ostatnich dziesięcioleciach na pewno zdobył wiersz Juliusza Słowackiego z grudnia 1848 r. zaczynający się od słów „Pośród niesnasków – Pan Bóg uderza…”. Choć impulsem do napisania tego tekstu były wydarzenia historyczne (ucieczka papieża Piusa IX do Gaety 24 listopada 1848 r.), to jednak wielki romantyk uczynił przedmiotem swych działań twórczych nie realnie istniejącego Namiestnika Chrystusowego, ale kogoś, kto miał wystąpić w takiej roli w przyszłości:

On śmiało jak Bóg pójdzie na miecze;

Świat mu – to proch.

Twarz jego, słońcem rozpromieniona,

Lampą dla sług,

Za nim rosnące pójdą plemiona

W światło – gdzie Bóg.

Słowacki, obdarzony genialną wyobraźnią, osiągał znakomite rezultaty, konstruując sceny wizyjne. Zaiste, wiele we wspomnianym wierszu zdań niemal proroczych – obserwując wydarzenia i skutki pontyfikatu, widzieliśmy ucieleśnianie intuicji poetyckiej:

Więc oto idzie – Papież Słowiański,

Ludowy brat…

Oto już leje balsamy świata

Do naszych łon,

[…]

On rozda miłość, jak dziś mocarze

Rozdają broń,

Sakramentalną moc on pokaże,

Świat wziąwszy w dłoń.

Gołąb mu słowa – słowem wyleci,

Poniesie wieść,

Nowinę słodką, że Duch już świeci

I ma swą cześć3

We wcześniejszych latach Słowacki oraz inni romantycy polscy raczej negatywnie przedstawiali papieży. Szczególnie Grzegorz  XVI, jako autor encykliki z 1832 r. Cum primum krytykującej powstanie listopadowe (pod wpływem dyplomacji carskiej i austriackiej), zyskał złe noty literackie. Negatywnie przedstawił Ojca Świętego Słowacki w scenie audiencji w Kordianie, krytyczna uwaga znalazła się także w jego Poemacie Piasta Dantyszka. A szczególną sławę zyskał fragment z Beniowskiego: „O Polsko! […] twa zguba w Rzymie”.

Także następny papież nie spełniał oczekiwań radykalnie nastawionych wieszczów polskich. Adam Mickiewicz na audiencji u Piusa IX w marcu 1848 r. podobno szarpał go za rękaw i miał powiedzieć: „Wiedz, że duch Boży jest dzisiaj w bluzach paryskiego ludu”. Tę dramatyczną scenę umieści Stanisław Wyspiański w Legionie.

Ale genialni poeci dziewiętnastowieczni potrafili również dostrzec cenne dla sprawy polskiej działania papiestwa i być za nie wdzięczni, kiedy nikt nie marzył o polskim następcy św. Piotra. Najwierniejszy – również w poezji – Stolicy Świętej był Cyprian Norwid, który poświęcił Piusowi IX aż cztery wiersze, a do tego fragmenty w innych utworach oraz listach. Pisarz polski przebywający na wygnaniu miał też osobiste kontakty z papieżem. Z bronią w ręku Norwid bronił Kwirynału w kwietniu 1848 r., w maju tegoż roku został przedstawiony papieżowi, a po latach, w 1861 r. otrzymał od niego list i specjalne błogosławieństwo. Dowodem wdzięczności polskiego emigranta stał się wiersz Do władcy Rzymu. Po likwidacji Państwa Kościelnego nazywa Ojca Świętego „immolowanym”, czyli składanym na ofiarę:

Immolujący, jak pontifex-dziejów,

Immolowany, jak dziejów ofiara,

Sam przywilejem stał się przywilejów,

Bo wszystko jego jest – gdy on nie swym –

Na fundamentach wyryte miał: Wiara –

Pierw, nim był Rzymem – Rzym!4

Okrojenie terytorium Państwa Kościelnego i uczynienie z Rzymu stolicy Królestwa Italii Norwid przyjął niechętnie, gdyż uważał, że papieże powinni mieć materialne podstawy działalności duchowej. Aby to uzmysłowić ówczesnym odbiorcom, zastosował w wierszu Do Wielmożnej Pani I [Felicji Iwanowskiej] oryginalną metaforę ukazującą ziemie podległe papiestwu jako podstawy stóp Chrystusa:

Tak to jest Rzym – o Pani – nic więcej nie wspomnę!…

Tylko bym rad, by piasku garść na globie była,

Gdzie by się zdumiewały Imperia ogromne,

Że tak niewiele ziemi, a tak wielka siła!.

Tylko radbym, Europy oglądając kartę,

Znać stopy Zbawiciela swobodniej oparte,

A choćby to okupić przyszło świata łzami,

Rzekłbym:

…ON pierw umywał nasze, gdy był z nami.

5 oktobra 1871

Wcześniej Norwid poświęcił cały utwór Piusowi IX, który w październiku 1867 r. ogłosił encyklikę popierającą naród i Kościół polski. W wierszu zatytułowanym Encyklika-Oblężonego. (Oda) pochwala odwagę sędziwego Ojca Świętego obleganego w Rzymie przez wojska Garibaldiego i stawia go za wzór „patriotom z krwi”:

Któż jest ten Polak, kto?… co – zrodzony na obcej ziemi

I z obcą w żyłach krwią – dłońmi ku niebu drżącemi

Za Polską modły śle… i imię jej wymawia?…

– Kto? ten monarcha, kto?… co w oblężonej stolicy,

Gdy mury miasta drżą… sam i pogodno-licy,

Na polską pomni krew i o nią jeszcze się zastawia?

– To Ty, o! starcze, Ty, jeden bez win i trwóg,

To Ty, na globie Sam, jak w niebiesiech Bóg,

To Ty – trzech koron Pan… któremu krew i wiek.

I szturm… i bunt… i grot, jakkolwiek piersi ucela,

Nie znaczą nic… są – jako tępy ćwiek

W dłoni Zmartwychwstałego Zbawiciela.

Co robić to kolejny utwór poetycki związany z Głową Kościoła Powszechnego. Ponadto pełne zrozumienia i życzliwości dla papieża słowa zapisał Norwid w listach do Aleksandra Jełowickiego, Karola Ruprechta i J.B. Wagnera. Na wieść o śmierci Piusa IX („Monarcha Mój, i jedyny na świecie Monarcha, który wygłaszał prawa Polski…”) sformułował pomysł trzydniowej żałoby narodowej. A wcześniej napisał kolejny wiersz Na smętne wieści z Watykanu (ostatni wiersz Norwida przyjęty do druku!). W końcu 1877 r. rozeszła się wiadomość o ciężkiej chorobie papieża, który zmarł 7 lutego 1878 r. w wieku 86 lat. Przytoczmy drugą strofę utworu:

Atoli ówdzie, w cichym Watykanie,

Żaden lud z piersią nie stanie rozdartą,

„Władałeś!… – grożąc – a wiesz co wygnanie?

Co praw-odjęcie?!” – Lud żaden nie stanie

W więzach, bez wspomnień, iż łzę mu otarto.

– Im w Europie większe zamieszanie,

Któż, odkąd dzieje poczynają istnieć,

Rad się, jak Pius, u-bez-osobistnieć?5

Minęło kilkadziesiąt lat, zmarł tak bliski Polakom Pius XI (Achilles Ratti 1857–1939, od 1918 r. wizytator apostolski na Polskę i Litwę, a potem nuncjusz w II Rzeczypospolitej, obecny podczas nawały bolszewickiej w 1920 r.). Na przełomie lutego i marca 1939 r. nadszedł ważny czas wyboru nowego namiestnika Chrystusowego w grożącej wojenną katastrofą atmosferze napięcia politycznego. Wtedy Konstanty Ildefons Gałczyński – mistrz żartu i groteski poetyckiej opublikował poważny utwór Modlitwę za pomyślny wybór papieża. I tym razem splatały się motywy uniwersalne z polskimi, a wśród nich nie mogło zabraknąć wątku maryjnego:

Na przyszłych wieków nadchodzącą sławę

zwróć, o Królowo tej polskiej Korony,

serca wyborców, spuść promień złocony

w święte conclave.

Ostatnie strofy wiersza wyrażają nadzieje na odegranie przez „nowe papiestwo” historycznej roli i połączenie sprawy polskiej z losami katolicyzmu. Nie można zaprzeczyć obecności tym razem w utworze Gałczyńskiego pierwiastków profetycznych:

Maryjo, gwiazdo dla Piotrowej łodzi,

w Tobie jedynie i trud, i zapłata,

uczyń Watykan nową wiosną świata,

który nadchodzi!

O to, Królowo, schodząc w serca głębię,

błagam, słuchając, co mówi duch Boży:

nowe papiestwo jak dąb się rozłoży

przy polskim dębie6.

W okresie powojennym, mimo niesprzyjających warunków w państwie komunizmu ateistycznego, nadal trwał dialog poetów polskich z następcami św. Piotra. Roman Brandstaetter, czołowa postać literatury katolickiej w Polsce, był zafascynowany Janem XXIII. W zbiorze poetyckim Dwie muzy z 1965 r. zamieścił Litanię do dobroci na chwałę Jana XXIII, natomiast podsumowujący jego twórczość poetycką tom 1 Dzieł wybranych kończy poemat Pieśń o śmierci Jana XXIII. Niezwykle lubiany na całym świecie Dobry Papież Roncalli zmarł 3 czerwca 1963 r., po krótkim pontyfikacie (wybrany na Stolicę Piotrową 28 października 1958  r.).

W omawianej Pieśni… Brandstaetter wspomniał też zdarzenia z końcowego okresu choroby, która uniemożliwiła m.in. osobiste uczestnictwo Jana XXIII w koncercie na zamknięcie I Sesji Soboru:

orkiestra i chór radiotelewizji włoskiej wykonały IX symfonię Beethovena, pod dyrekcją E[ugena] Jochuma. Słuchając tej symfonii wśród starych murów Bazyliki [San Paolo Fuori le Mura w Rzymie], w pełni zrozumieliśmy jej głęboko religijny charakter. Jan XXIII, wówczas już złożony ciężką chorobą, wysłuchał tego koncertu przy aparacie telewizyjnym w swoim prywatnym apartamencie7.

Autor przedstawił również ostatnią pasterkę sędziwego Ojca Świętego, której transmisja radiowa wywarła na nim głębokie wrażenie. Fragment o celebracji Eucharystii przez schorowanego Jana XXIII przejmująco przypomina nam podobne transmisje liturgii sprawowanej przez „papieża słowiańskiego”:

Jego błagalny głos

Płynie przez eter,

Przez świat,

Przez wszystkie stworzenia,

Przez wszystkie rośliny

I wszystkie żywioły.

Jasny głos,

Jutrzenny głos,

Janowy głos.

[…]

Przeobraża się w szept.

Jest pokorny

Jak westchnienie prochu.

Domine, non sum dignus8.

Utwór poetycki późniejszego autora Jezusa z Nazaretu przedstawia odchodzenie papieża z Sotto il Monte do Domu Ojca Niebieskiego („na placu / Klęczą ludzie”, a „wysoko nad Rzymem / Płonie / Okno watykańskie”). Czytając po latach Pieśń o śmierci Jana XXIII, nie sposób uniknąć skojarzeń ze śmiercią papieża z Wadowic. Poeta umiejętnie zastosował chwyt kompozycyjny powrotu do źródeł, czyli w tym wypadku powrotu starca do dzieciństwa:

Uśmiecha się, albowiem usłyszał,

Że pójdzie

Do Domu Pana.

[…]

I tak walcząc ze śmiercią,

Każdym dreszczem ciała

I każdym westchnieniem

Oczyszczał ją z wolna

Z ciemności i rozpaczy,

Jak jego ojciec i dziad

Oczyszczali

Z chwastów, nieużytków i kamieni

Bergameńską ziemię

Pod winnicę.

[…]

Kładły się skiby,

Jak psalm za psalmem9.

Rówieśnikiem pochodzącego z rodziny żydowskiej o długiej tradycji, urodzonego w Tarnowie Brandstaettera był pochodzący z Kijowa Jerzy Zagórski, wchodzący na arenę literacką jako członek wileńskiej grupy Żagary. Ten wybitny poeta sięgnął w swojej twórczości niemal do początku dziejów Stolicy Apostolskiej. Przebywając w Rzymie, Zagórski ukończył 3 listopada 1967 r. duży utwór poetycki Wołanie do Świętego Klemensa10.

Święty Klemens I był czwartym papieżem – według Euzebiusza z Cezarei w latach 91–101 (inne źródła podają lata 88–97), z kolei Tertulian twierdził, że wyświęcił go sam św. Piotr. Klemens I był autorem Listu adresowanego do Kościoła w Koryncie, który jest najstarszym zachowanym dokumentem papieskim, uzasadniającym prymat biskupa Rzymu. Wiele zdarzeń legendarnych – zaprezentowanych poetycko przez poetę polskiego – przedstawiają cykle fresków w kościele San Clemente w Rzymie, mozaiki w bazylice San Marco w Wenecji oraz witraże w kościele St. Kunibert w Kolonii:

Gdzie przy Krymie jest wyspa ta,

Nad którą się morze otwarło

I grobowiec przez aniołów rzeźbiony

Złamał falę w spojrzeniu dziecka,

Żeby Cyryl po siedmiu stuleciach

W uciszeniu nagłym żywiołów

Mógł rozpoznać po woni kadzideł,

Że w marmurze są twoje szczątki,

A papieskie poczty witały

Powróconą z Euksynu relikwię?

O Klemensie, trzeci następco

Rybaka Piotra z Galilei,

O Klemensie, ilu was było?11

Największe wrażenie na autorze, a zapewne i na innych czytelnikach polskich, robi wieść o tym, że Klemens I został zesłany na Krym do Chersonezu i poniósł tam śmierć męczeńską, utopiony z kotwicą przywiązaną do szyi (stąd w dziełach sztuki jego atrybutem jest kotwica). Jerzy Zagórski w dojrzałej twórczości wielokrotnie aktualizował formy poematu w różnych odmianach (narracyjny, opisowy, dygresyjny). Lubił łączyć osobiste przeżycia zakorzenione w codzienności z wątkami historycznymi lub legendowymi. Krym Tatarów związany był z historią I Rzeczypospolitej, potem odwiedzany i opisywany przez Polaków z Mickiewiczem na czele (także przez Jerzego Zagórskiego); w tym wypadku powiązany został dzięki św. Klemensowi I z początkami chrześcijaństwa. Nic więc dziwnego, iż podmiot omawianego utworu monologuje, nawiązując do znanego zwrotu frazeologicznego:

Co mi bliżej,

Czy Rzym, czy Krym?

Tam. U brzegów czarnego Morza

Ogniskami syconymi wichurą

Promienieje i drży służba Boża,

Gdy daleki biskup Tbilisi

Katolickie ciosa kazanie

Po gruzińsku, rosyjsku i polsku,

A po grecku patryjarcha prawosławny

Ze Stambułu pozdrawia Bułgarów.

Tam cmentarze na dzikich polach

Od Batumi do Adrianopola

Dają krzyżów rosnących świadectwo.

Oto szturm do niebieskich murów

I stukanie do ludzkich serc12.

Krym był wówczas częścią Związku Sowieckiego, gdzie zwalczano religię, świeże jeszcze były wspomnienia przymusowego i okrutnego przesiedlenia Tatarów krymskich w głąb ZSRS. Dlatego być może Wołanie do świętego Klemensa kończy się dramatyczną prośbą:

Klemensie!

Potrafiłeś pójść w głąb

I wypłynąć nad Kolosea.

Naucz nas, jak topionym nie paść!13

Także następny papież znalazł życzliwych komentatorów wśród poetów polskich. Pawłowi VI poświęcili swoje utwory ks. Jan Twardowski i Jerzy Stanisław Sito. Następca Dobrego Papieża z alpejskiego regionu Włoch również dokonywał czynów przełomowych – nie tylko kontynuował i dokończył obrady Soboru Watykańskiego II, ale również był pierwszym następcą św. Piotra w czasach nowożytnych, który tyle podróżował po świecie, jakby zapowiadając fantastyczne osiągnięcia w tej dziedzinie Jana Pawła II. Ta właśnie geograficzna, ale i duchowa odwaga mobilności i gotowości do dialogu Pawła VI zaintrygowała poetów polskich.

Najpopularniejszy polski poeta końca XX w. – Jan Twardowski – w wierszu Papież14 z właściwym sobie finezyjnym humorem pokazał wymiar religijny ruchliwości Pawła VI, który odwiedził kilka kontynentów i dwukrotnie spotkał się z patriarchą ekumenicznym Atenagorasem I – w 1964 r. w Jerozolimie i w 1967 r. w jego siedzibie Konstantynopolu:

Papież wyfrunął z Rzymu

Samolotem jak śnieg leci –

Całuje prawosławnego błogosławi żydowskie dzieci

Bez tronu

Tylko łza trzęsie się jak taniec

W wielu książkach topnieje zamarznięte słońce

Cieknie z gardła ususzonych liter –

Heretycy grzeją w ewangelii pogryzione nogi

Wydmuchują niebo na organach

Nadciąga cały wydział personalny aniołów15

Z kolei podróż do Nowego Jorku w 1965 r. (wizyta w siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych i przemówienie tam wygłoszone) zainspirowały młodego wówczas poetę, eseistę, dramaturga i tłumacza Jerzego Stanisława Sitę do napisania dużego utworu lirycznego Paweł VI przemawia do Zjednoczonych Narodów16. Autor od dziecka przebywał na obczyźnie, wykształcił się i debiutował w Anglii, gdzie należał do grupy poetyckiej reprezentującej młode pokolenie literatury emigracyjnej, nazywanej od tytułów ich czasopism grupą „Merkuriusza” – „Kontynentów”. W 1959 r. Sito wrócił do kraju, współredagował „Współczesność”, stał się czołowym teoretykiem i praktykiem neoklasycyzmu, popularyzatorem poezji anglojęzycznej. W omawianym utworze monolog liryczny prowadzony jest z perspektywy dostojnego pielgrzyma z Watykanu:

Jak łańcuch długą dźwigamy historię.

Od jakże dawna jesteśmy już w drodze!

W każdej minucie, męczącej, istnienia

W każdej cząsteczce, policzonej, drogi

Nasz Pan był z nami.

[…]

Trzeba się oblec w nowego człowieka.

Tak nas nauczał nasz apostoł Paweł.

Być może przyjdzie nam jeszcze zaczekać.

Lecz dom spalony. Nie ma już odwrotu.

Każdego kroku zdać musimy sprawę

Chodźmy!

Czas nagli. Ja

Jestem już gotów!17

Jedną z większych niespodzianek w polskiej poezji początku XXI w. było pojawienie się utworów o tematyce religijnej w twórczości Tadeusza Różewicza. Jeden z seniorów wśród pisarzy polskich ostrożnie zbliżał się, zresztą od lat, ku regionom sacrum; odbywało się to bez wewnętrznych przełomów, uderzeń Łaski lub mistycznego oświecenia; autor Ocalonego w chrześcijaństwie afirmuje to, co bliskie jest wrażliwemu etycznie agnostykowi. Do Jana XXIII zbliżył się przekornie, jakby w poczuciu winy za „krzywdę”, jaką wyrządzili mu we Wrocławiu… artyści. Mianowicie na Ostrowie Tumskim postawiono pomnik Dobrego Papieża, który w wierszu scharakteryzowano jako „niewydarzony (niech Bóg »twórcy« wybaczy wypadek przy pracy…)”. Pomnik ten jest rzadko odwiedzany, a dodatkowo źle się kojarzy z czasami PRL, ponieważ „został wystawiony przez / jakiś PAX podejrzany czy / inny Caritas z Partią powiązany”. Podmiot liryczny utworu utożsamiony z autorem („Tadeusz Juda z Radomska / o którym mówią że / jest ateistą”) odwiedza ten dziwaczny postument, motywowany solidarnością pomieszaną z litością:

Mój papież

wygląda jak baryła

jak słoń

zrobili Cię na szaro

czy ci nie jest smutno

Ojcze Święty

mój ojcze serdeczny

[…]

sen mara Bóg wiara

jest we Wrocławiu

kamienna poczwara

Kontrastowo z kamiennym monumentem zestawiono w wierszu „pomnik najpiękniejszy w świecie”, który znajduje się w sercu wypowiadającego monolog. Całe to zajście artystyczno-moralne kończy się wyznaniem stricte religijnym, niezwykle ważnym dla punktu dojścia całej ewolucji światopoglądowej znakomitego pisarza:

ale mój Dobry Papieżu

jaki tam ze mnie ateista

ciągle mnie pytają

co pan myśli o Bogu

a ja im odpowiadam

nieważne jest co ja myślę o Bogu

ale co Bóg myśli o mnie

Przygoda Różewicza z następcami św. Piotra nie skończyła się w zbiorze zatytułowanym Szara strefa. W następnym tomie poezji Wyjście (Wrocław 2004) znajdujemy portret Jana Pawła I. Sympatię podmiotu lirycznego w wierszu bez tytułu, zaczynającego się incipitem „od kiedy ten »mały« papież…”18, budzą cechy bohatera utworu tradycyjnie niekojarzone – mówiąc językiem mediów współczesnych – z liderami wielkich społeczności, nawet jeśli byli to „przywódcy” duchowi. A właśnie Jan Paweł I bliski jest poecie z powodu nieporadności, naiwności, swego rodzaju dziecięcości. Życzliwość budzi nawet jego mała popularność, o czym świadczy fakt, iż po niewielu latach z trudem można sobie przypomnieć jego nazwisko („mój Boże! Jak on się nazywał”19). Bezpośredni poprzednik naszego Ojca Świętego miał jednak nieocenione zalety: umiejętność nawiązywania kontaktu z dziećmi, prostolinijność, skromność, trafność rozeznania, czym powinna być wspólnota katolicka:

Naiwny jak dziecko

choć mądry jak sowa

chciał poznać

tajemnice banków kont

prania brudnych pieniędzy

umarł na zawał serca

wyjęto mu z ręki jakieś papiery

włożono książeczkę o Naśladowaniu

Jezusa

naśladował go dobrze

chciał wygnać handlarzy z świątyni

Dla takiego poety jak Różewicz, znajdującego się na pograniczu wiary i niewiary, jakiś stopień utożsamienia z chrześcijaństwem możliwy jest w wymiarze nie obrzędów lub przekonań teologiczno-filozoficznych, lecz zachowań etycznych i intuicji elementarnie ludzkich:

uśmiechnął się do mnie

świat stał się odrobinę lepszy

[…]

zostały po nim stare pantofle

okulary i uśmiech

który rozjaśnia

nasze dni

Etapy twórczości zbiorowej

Omawianie zbioru utworów o tematyce papieskiej powinno mieć jakiś porządek, a najbardziej naturalny jest porządek chronologiczny. Pierwsza (i od razu ogromna) fala tekstów pojawiła się po wyborze Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową. Niemal natychmiast publikowano wiersze oraz komentarze osobiste lub publicystyczne, trochę później kunsztowne interpretacje i wzruszające wyznania, znacznie później poznaliśmy autentyczne zapisy w dziennikach lub prywatnych listach. Wybitni poeci jakby się wahali i długo zastanawiali, jak sobie poradzić z tym wydarzeniem historycznym. Natomiast szybko zareagowali wypowiedziami na wysokim poziomie artystycznym doświadczeni prozaicy – obdarzeni dużą wiedzą oraz doświadczeniem twórczym i życiowym. Dlatego niemal od razu po szczęśliwym zakończeniu konklawe w październiku 1978 r. świetne utwory prozą napisali Jarosław Iwaszkiewicz, Andrzej Kijowski, Stefan Kisielewski i w po latach opublikowanej korespondencji Sławomir Mrożek i Wojciech Skalmowski20. Po latach, nieraz kilkudziesięciu, możemy dołączyć – do nieczęstego w naszym piśmiennictwie zbioru prozy mądrej, osobowo zindywidualizowanej i wyrazistej stylistycznie – teksty autorów dzienników i epistolografów.

Druga kulminacja pisarstwa poświęconego naszemu papieżowi pojawiła się w związku z jego pierwszą pielgrzymką do Polski w czerwcu 1979 r. Już oczekiwania i przygotowania podziałały elektryzująco i mobilizująco na twórców (czego świadectwem teksty o. Jana Góry i Mirona Białoszewskiego), a cóż dopiero sama wizyta apostolska! Euforia ogarnęła nie tylko miliony zwykłych wierzących (i wielu niewierzących), ale w równym stopniu ludzi pióra, którzy okazali się wrażliwi na nastroje ogólnonarodowe. Najwcześniej czytaliśmy utwory poetyckie oraz wypowiedzi osobiste lub reportażowe drukowane w czasopismach. Duży zbiór literackich świadectw recepcji aktywności Jana Pawła II przyniosły specjalne ankiety skierowane do intelektualistów (największe zasługi miał w tej materii miesięcznik „Więź”). Ale zdarzały się również duże przesunięcia w czasie – niezapomniane dni spotkań z Pielgrzymem w Warszawie, Krakowie, Gnieźnie trwały w pamięci latami, a czasem przez dziesięciolecia i dopiero po tak długiej przerwie zostały zwerbalizowane; to na przykład przypadek Andrzeja Stasiuka, który opublikował i chyba także zapisał młodzieńcze przeżycia własne i części swojej generacji dopiero po śmierci bohatera tej opowieści.

Kolejne zbiory tekstów tego typu narastały wraz z kolejnymi pielgrzymkami Ojca Świętego do Polski. Nie były już one tak przełomowymi wydarzeniami w dziejach narodu, ale każda z nich miała swój odrębny koloryt i smak. Osobną, a dokumentarnie i artystycznie cenną grupę tekstów stanowią literackie świadectwa pielgrzymek Jana Pawła II po wszystkich kontynentach; był on przecież duszpasterzem wspólnoty zamieszkującej całą kulę ziemską. Mistrzem reportażu okazał się Tadeusz Nowakowski, co nie było zaskoczeniem dla tych, którzy znali dowcip, spostrzegawczość i językową wirtuozerię czołowego pisarza literatury emigracyjnej. Jego sprawozdania z pierwszych podróży apostolskich docierały do odbiorców w kraju w wersji mówionej za pośrednictwem Radia Wolna Europa, gdzie pracował. Zyskał zasłużenie miano „reportera papieża”, niestety, do dzisiaj tomy prozaika z Monachium – mistrzowsko napisane, tworzące najdłuższy w polskiej literaturze cykl reportażowy – są prawie nieznane czytelnikom w Polsce. Dokładniej o nim w dalszej części niniejszego rozdziału. Oryginalna była Miłoszowa perspektywa widzenia (znad Zatoki San Francisco) podróży papieża do Stanów Zjednoczonych, szczególnie konfrontacja ze środowiskiem twórców filmu i mediów w Hollywood.

Momentem kulminacyjnym, inspirującym twórców do wypowiadania się na temat naszego bohatera, był zamach Ali Agcy 13 maja 1981 r. na placu Świętego Piotra w Rzymie. Wielu ludzi na świecie, a szczególnie Polaków, ogarnęła rozpacz, gdyż wydawało się, że Ojciec Święty nie przeżyje. Silniejsza jednak była nadzieja na interwencję Opatrzności i wtedy okazało się, że mieliśmy rację. Dramaturgia tragicznego zdarzenia na była tak potężna, że wierne relacje z zamachu i pobytu w szpitalu Jana Pawła II – zapisane przez świadków będących zarazem jego przyjaciółmi – zyskały rangę prawdziwych dzieł literackich. Można bez większego ryzyka stwierdzić, że te świadectwa (a także osobisty dokument ks. Tadeusza Stycznia o śmierci w kwietniu 2005 r.) pozostaną na zawsze w polskim piśmiennictwie. Teksty o zamachu stanowią pasjonującą lekturę, gdyż tajemniczość całego zdarzenia, jego tło polityczne, motywy, „zakulisologia” (wedle określenia Herlinga-Grudzińskiego), to wszystko stało się źródłem fabuł mogących konkurować z klasycznymi powieściami sensacyjnymi.

Okres niemal całego pontyfikatu artystycznie dokumentują utwory o podróżach i nauczaniu Jana Pawła II. Nad radosnymi lub przerażającymi wydarzeniami góruje tu narracja o życiu codziennym i pracy następcy św. Piotra na przełomie tysiącleci. Poznajemy jego wygląd, zachowania oraz przede wszystkim reakcje, jakie wywoływały jego słowa nie tylko w rodakach, ale i w ludziach z innych regionów świata. Powstało sporo wypowiedzi artystów na temat sztuki i własnej twórczości – w nawiązaniu do dzieł i czynów papieża (szczególnie po opublikowaniu Listu do artystów w 1999 r.), przywódcy miliarda katolików, który nie tylko „pozostał człowiekiem”, co szczególnie zaskakiwało filmowców, ale również pozostał twórcą literatury, chociaż w latach pontyfikatu był głównie prozaikiem.

Dzieła konstruowane wokół biografii kończą się tekstami o śmierci i pogrzebie; proces odchodzenia i przechodzenia do innej rzeczywistości (niewidzialnej, ale mimo to rzeczywistej) był tak długi i znaczący, że musiał wywołać twórcze oddźwięki wśród pisarzy. Ponadto przeświadczenie o świętości Jana Pawła II zrodzone natychmiast po odejściu – pamiętamy Santo subito! – umacniało w ludziach wierzących poczucie jego realnej obecności. Szybko zaczęły się pojawiać, przeważnie wierszowane, podsumowania żywota najbardziej brzemiennego w pozytywne skutki w całych dziejach narodu, a również ważnego dla całej rodziny ludzkiej przełomu tysiącleci.

Wspomniana równoległość wydarzeń biograficznych i literackich na nie odpowiedzi nie dotyczy wczesnych faz życia Karola Wojtyły. Prawie wszystkie teksty o dzieciństwie, młodości oraz latach kapłaństwa w Polsce zostały napisane z dużej perspektywy czasowej. Koledzy z Wadowic i ze studiów uniwersyteckich, współpracownicy akademiccy i kurialni, członkowie wspólnot duszpasterskich, a także chłodni wówczas obserwatorzy poczynań „pomazańca z Wadowic” wydobyli z pamięci wspomnienia i utrwalili je w języku, kiedy minęły lata i dziesięciolecia, a oni nie mogli już wytrzymać presji tak wielu odbiorców spragnionych wiedzy o sławnej i kochanej – co jak wiemy, nie zawsze idzie w parze – osobistości.

W tej części „literatury papieskiej” zdecydowanie przeważają wspomnienia, ale pojawiły się też pierwsze próby tworzenia dużych form narracyjnych; jak dotąd przybrało to kształt powieści biograficznych czy portretów fabularyzowanych. Przy okazji można sformułować następującą uwagę genologiczną – teksty te należą do różnych gatunków literackich, ale najmniej wśród nich dużych form: powieści i pełnospektaklowych dramatów. To zjawisko normalne, te realizacje gatunkowe wymagają czasu i pojawiają się najpóźniej.

Co można powiedzieć o wartości papieskiego piśmiennictwa? Poziom artystyczny poszczególnych wypowiedzi nie zawsze pokrywał się z hierarchią osobową współczesnej literatury polskiej. Zdarzało się, że wybitni pisarze rozczarowywali, dotyczyło to nawet klasyków nurtu religijnego, np. ks. Twardowski pisywał na interesujący nas temat utwory zanadto sentymentalne. Pisarstwo okolicznościowe okazuje się trudną sztuką, której nie można lekceważyć, bo spełnia potrzeby wielu bliźnich. Być może wspomniani na początku tego wstępu znakomici pisarze milczący w poezji o Janie Pawle II czuli trudności związane z tym zadaniem i nie chcieli zawieść oczekiwań rzeszy odbiorców. Za to zdarzały się szczęśliwe przypadki wykreowania dobrych estetycznie i wartościowych poznawczo tekstów przez mało znanych autorów, a nawet przez amatorów. Może więc prawdziwe jest przypuszczenie, że podobnie jak każdy żołnierz nosi w plecaku buławę marszałkowską, tak każdy wrażliwy oraz inteligentny człowiek zdolny jest napisać tekst życia godny wejścia do literatury wysokiej.

Jednak ważnym czynnikiem jest wybitność autora wypowiedzi o świętym papieżu przełomu tysiącleci. Jeżeli stawiamy sobie cele naukowe – chcemy zidentyfikować, uporządkować i skomentować społecznie ten krąg tematyczny naszej literatury współczesnej – trzeba ukazać stosunek czołowych twórców do Jana Pawła II. To zresztą prawidłowość natury ogólniejszej, nawet mniejszej artystycznie wagi teksty wielkich pisarzy mają znaczenie dla rozumienia ich twórczości ujmowanej całościowo. A pewnie mają także ogólną wartość, gdyż drobiazg twórcy wybitnych dzieł przestaje być drobiazgiem. Dlatego w tej antologii znalazły się nawet drobne „zapisy papieskie” Miłosza, Iwaszkiewicza, Stryjkowskiego, Białoszewskiego.

Kolejna zasada to wartość dokumentacyjna tekstu. W zbiorze tekstów biograficznych szczególnie cenne są wypowiedzi niezastępowalne albo przynajmniej nieliczne, dotyczące ważnych wymiarów osobowości i dorobku danej osoby portretowanej, w tym wypadku Karola Wojtyły. Ta reguła okazała swoją przydatność zwłaszcza w części traktującej o jego losach, zanim stał się głową Kościoła katolickiego.

W zbiorze utworów o tematyce papieskiej najliczniejsze są jednak teksty poetyckie amatorów, słabsze artystycznie od napisanych przez ludzi zawodowo zajmujących się literaturą. Te czasem nieporadne, ale niekiedy napisane z talentem wiersze są wzruszającymi dowodami szacunku i miłości, jakimi to uczuciami obdarzają Jana Pawła II wierni na całym świecie, a zwłaszcza rodacy. Nierzadko w tych utworach pojawiają się błyski prawdziwej poezji, prawie zawsze są emocjonalne, często zawierają humor – zamierzony lub nie. Osnute są głównie wokół centralnych wydarzeń pontyfikatu: zaskakujący, a jakże radosny wybór na Stolicę Piotrową, pielgrzymki do ojczyzny, zamach na życie Ojca Świętego.

Pojawiają się pisane wierszem biografie Karola Wojtyły, łączące szczerą religijność z fantazją, a nawet elementami baśniowymi. Częste są ujęcia naiwne teologicznie, wskazujące bezpośrednią i nieustanną ingerencję Boga w rzeczywistość ziemską. Natomiast naturalne i na dobrym poziomie są utwory artystów ludowych – sporo ich wydrukowała wydawana w Lublinie „Twórczość Ludowa” – kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych.

Utwory amatorów literackich, a ponad tysiąc takich dzieł zgromadzono w podrzymskim Ośrodku Dokumentacji Pontyfikatu, informują nas o cennym zjawisku społecznym – o popularności uprawiania poezji. Nie jest to w Polsce wprawdzie czynność tak powszechna jak w Japonii, ale nie ginie w narodzie sztuka układania wierszy. Kilkanaście lat posługiwania papieskiego ujawniło ten sympatyczny rys naszego społeczeństwa.

Przybliżenia dialogowe

Przypatrzmy się dokładniej kilku spotkaniom pisarzy polskich z Janem Pawłem II.

Wybór „kolegi po piórze” na Tron Piotrowy i towarzyszące intronizacji wydarzenia głęboko przeżył i parokrotnie udokumentował w swojej twórczości Jarosław Iwaszkiewicz, wówczas nestor naszych twórców i człowiek instytucja życia literackiego, m.in. prezes najważniejszego stowarzyszenia literackiego. Najpierw szybko napisał i wydrukował w „Twórczości” przejmujący fragment prozy i niezwykłe świadectwo egzystencjalne i historyczne (podobne wyznanie, choć nie tak patetyczne ogłosił jako odpowiedź w ankiecie „Więzi”). Potem kilkakrotnie zapisywał wrażenia w dzienniku, który znamy ze znacznie późniejszej publikacji. Z kolei w „Tygodniku Powszechnym” opublikował reportaż o Wielkim Tygodniu 1979 r. przeżytym w Rzymie, a wreszcie spotkaniu w Watykanie poświęcił fragment jednego z ostatnich wierszy Wieże. Zaiste, rozrzut gatunkowy godny bodaj najwszechstronniejszego pisarza XX w. – Iwaszkiewicz z powodzeniem pisał wiersze, opowiadania, powieści, dramaty, eseje, teksty krytycznoliterackie i recenzje muzyczne, wspomnienia, listy i dzienniki…

Znakomity pisarz, choć raczej agnostyk, człowiek zdystansowany wobec Kościoła rzymskokatolickiego i skonfliktowany z moralnością chrześcijańską (biseksualizm), doskonale pojął dziejowe znaczenie wyboru kardynałów z października 1978 r. W zdaniach uroczystych, już wtedy odczuwanych jako lekko archaizowane, tak zdawał sprawę z wyboru Karola Wojtyły:

Aby uprzytomnić sobie wymiar tego zdarzenia, pomyślmy sobie, czym byłby on dla Mickiewicza, dla Słowackiego, dla Krasińskiego, dla Norwida, dla Matejki, dla Wyspiańskiego, dla Stanisława Brzozowskiego… Jakim sercem oni, ci nasi najwięksi, przyjęliby ten wyrok historii.

Z osobą Jana Pawła II weszła w orbitę wszechświatowej polityki i globowych zagadnień historia i kultura polska. Karol Wojtyła zasiadł na tym tronie zbrojny w tysiącletnie doświadczenie europejskie swojego narodu i w krótkie, ale jakże intensywne doświadczenie swojego żywota. Wojtyła, który skończył dziewiętnaście lat w momencie wybuchu II wojny światowej, doświadczył osobiście wszystkich trwóg i wszystkich zmagań swego pokolenia.

On wie.

A razem z nim zasiadła na tronie watykańskim cała kultura polska, bliżej, cała kultura krakowska, uniwersytecka kultura jagiellońska i piastowska kultura naszego najdroższego miasta. […]

Wielkie to wydarzenie21.

Wagę tej wypowiedzi seniora pisarzy polskich i twórcy o wspaniałym dorobku (niestety, gorszym życiorysie) doceniła z wyjątkową intuicją i mądrością Ida Sadowska, tragicznie młodo zmarła badaczka literatury z Akademii Świętokrzyskiej im. Jana Kochanowskiego:

Jan Paweł II odsyła nas myślą ku tym miejscom w kulturze polskiej, o których zwykło się mówić, że mają charakter przełomowy, że są progiem, przejściem, uzmysławiają w sposób dobitny koniec pewnej epoki i nadejście innej. […] Wybór Karola Wojtyły na Stolicę Apostolską opisywany jest i klasyfikowany poprzez pryzmat „długiego trwania” i „globowych zagadnień”. […] stąd odwołania do romantycznego mistycyzmu i neoromantycznej myśli narodowowyzwoleńczej z jej szansą na realizację filozofii czynu, stąd także przywoływanie kultury jagiellońskiej, piastowskiej, tysiącletniego doświadczenia narodu, ze szczególnym uwzględnieniem tragizmu II wojny światowej. Ta właśnie historyczna perspektywa „długiego trwania” zostaje ujęta w bardzo zwięzłą formułę: On wie – ustanawiającą Wojtyłę w roli spadkobiercy doświadczeń, wtajemniczonego, „Wiedzącego”22.

Październikowe konklawe było wstrząsem tak dużym, że prezes Związku Literatów Polskich prawie nie potrafił skomentować go na gorąco. Za to inauguracja pontyfikatu znalazła w Iwaszkiewiczu narratora erudycyjnego i wrażliwego. Oto fragmenty zapisu z 23 października 1979 r.:

Wczoraj uroczystość na „moim placu”, na naszym placu. Jakoś miotali się na tym placu nasi ludzie w rzeczywistości i w imaginacji. I co za szamotanina. Niedawno Mickiewicz tak pociągnął Piusa IX za pantofel, aż ten musiał się oprzeć o stolik. To była zawsze walka o ten plac, o rząd dusz nie Polaków, ale o całe Uniwersum. […] Moment hołdu kardynałów był czymś tak wspaniałym. Takiego widowiska nie widziałem nigdy, tak do głębi wzruszającego i tak pełnego znaczenia.

Z tego poniżenia, w jakim trzymali nas Ruscy, Niemcy, z tych szyderstw, w jakich nas trzymali Żydzi amerykańscy, nagle ten splendor – i oczywiście to ubóstwo i ta prowincjonalność, jaka rzucała się w oczy – żałosne wszystko i takich ogromnych rozmiarów. Kościół jeszcze taki wielki – i taki śmiesznie mały. O tyle większy od Jimmy Cartera i od pałacu Buckingham i od Dworca Sjezdow23”24.

Opis ten kończy zdumiewającym (humorystycznym?) zdaniem: „Ale z jakim uczuciami patrzyłem na ten plac, na te schody, na te fontanny. To ja powinienem był zostać papieżem”25.

Trzyczęściowy liryk Wieże, który kończy ostatni zbiór poetycki Iwaszkiewicza, datowany był na 20–30 stycznia 1980 r. Jest to więc jeden z ostatnich wierszy znakomitego pisarza, zmarłego 2 marca, stąd jego wyjątkowa wartość. W pierwszej części autor nawiązał do prywatnej audiencji u Jana Pawła II w Watykanie, która miała miejsce 20 września 1979 r. Iwaszkiewicz był z córką Marią, ciężko chora żona Anna pozostała w domu. Pisarz zanotował w diariuszu:

Właściwie mówiąc, nie mam bardzo jasnego wspomnienia z tej wizyty u papieża. A zwłaszcza nie bardzo pamiętam, co nam mówił. […] Dla Hani wręczył mi papież różaniec z fałszywych pereł z bardzo ładnym krzyżykiem. Bardzo byłem uszczęśliwiony z tego daru, a i Hanię bardzo poruszył, schowała go z innymi klejnotami i poniekąd zdawała sobie sprawę z wagi tego podarunku26.

Szczególnie interesujący nas fragment Wież to pierwsza zwrotka:

Witaj arko wysoka, wieżo wspaniałości,

Taka jakąm cię widział o wschodzącym słońcu,

W dnie kiedy ON powitał jak zwyczajnych gości

Nas w progu Watykanu, u progu wieczności27.

***

Charakterystyczną cechą duszpasterzowania planetarnego Jana Pawła II były jego liczne pielgrzymki po świecie, żaden papież nie podróżował tyle co on. Świadectwa literackie takiego stylu ewangelizowania dali pisarze polscy, zwłaszcza emigranci obserwujący spotkania Ojca Świętego z obcymi dla nas dotąd społeczeństwami od wewnątrz, z perspektywy autochtonów. Jeszcze raz okazało się, jak wartościową częścią twórców piśmiennictwa polskiego byli autorzy z diaspory, zakorzenieni o wiele głębiej w nowych środowiskach etnicznych niż znający je powierzchowniej turyści, korespondenci prasowi czy dyplomaci. Poprzez osobę Jana Pawła II dochodziło do niemających wcześniej precedensu spotkań międzykulturowych – konfrontacji etosu polskiego i systemów dotąd od nas izolowanych.

O wspomnianym dialogu kultur i narodów pisali dużo oraz interesująco Adam Boniecki, Gustaw Herling-Grudziński w dziennikach, Czesław Miłosz w Roku myśliwego, Jacek Moskwa, Marek Skwarnicki, ale palmę pierwszeństwa wśród autorów literatury faktu w tej tematyce trzeba przyznać Tadeuszowi Nowakowskiemu. Słusznie nazwano go „reporterem papieża”, gdyż jego relacje radiowe oraz publikacja sześciu książek stawiają go na pierwszym miejscu w tej konkurencji piśmienniczej28.

Zapomnienie o dorobku Tadeusza Nowakowskiego jest jednym z większych zaniedbań w recepcji literatury uchodźczej, to zarazem plama na honorze współczesnej historii literatury, bo wspomniany cykl to największe dzieło reportażowe w naszym piśmiennictwie, a chodzi mi nie tylko o liczbę wydrukowanych stron. Nie ma tutaj miejsca na analizy i komentarze. O jakości tej prozy przekonają nas przytoczone fragmenty wspaniałych reportaży pisarza – znanego obecnie głównie jako autora Obozu Wszystkich Świętych – prozy niefabularnej, pełnej humoru i energii rzadko spotykanych w literaturze polskiej. Wybieram relację z podróży do Brazylii, kraju, gdzie mieszkało najwięcej katolików na świecie, o którym sporo się w ostatnich latach mówiło i pisało z okazji Światowych Dni Młodzieży z udziałem papieża z Ameryki Południowej i z powodu piłkarskich mistrzostw świata oraz igrzysk olimpijskich:

Czy polski kronikarz może się zdobyć na anglosaski chłód, gdy słyszy – dajmy na to – jak tysiące Brazylijczyków zaprawionych denaturatem radości, śpiewa – według zapowiedzi biskupa – „nową polską pieśń religijną” – „Góralu, czy ci nie żal”, małoletni mulaci pod transparentem: „Proszę, lub nas, my tu są!”. (Któż im podsunął ten napis?) wycinają Gaude Mater Polonia w rytmie ognistej samby, tłum w Fortaleza skanduje „Często-cho-wa – Wado-wi-ce – Często-cho-wa!”, a pod palmami w Salwador na tle obrazu Nossa Senhora dos Montes Claros [Nasza Pani z Jasnej Góry] rozlega się po portugalsku Boże coś Polskę – Que Deus proteja a Polônia – i My chcemy Boga? Tu półnadzy Indios grają Hejnał Mariacki, pot im spływa z czół przyozdobionych papuzim pierzem, tam znowu dęta orkiestra urodziwych zakonnic-mulatek, nie spoglądają, one strzelają oczami – maltretuje Mazurka Dąbrowskiego. Czepiec z Wesela pewnie uśmiecha się w zaświatach na widok kabokla w racławickiej sukmanie. A jak pysznie prezentuje się nad brzegiem rzeki, z której od czasu do czasu krokodyl wynurza swój wdzięczny profil, ten stary murzyn z siwymi baczkami! W kierezyji, w krakusce, a jakże, z pawim piórem. Ale tak wielgachnym, że omiótłby nim cały strop bronowickiej chaty rozśpiewanej29.

Niezapomniane są również strony pióra Tadeusza Nowakowskiego poświęcone miastu przyciągającemu uwagę świata w ostatnich latach:

A oto jedno z najładniejszych miast świata. Ta karczma Rio się nazywa. W kraju o rekordowo niskiej liczbie powołań kapłańskich, na największym stadionie piłkarskim świata, Maracana, na oczach 180-tysięcznego tłumu młodzieży – może ich ten przykład zachęci? – papież wyświęca 47 kleryków. Przybyli z 32 diecezji. Wśród wyróżnionych – iluż księży na świecie zostało konsekrowanych przez papieża osobiście? – nie brak Brazylijczyków polskiego pochodzenia. Pedro Gawlik z Ponta Grossa, Alexandre Spisla, Carlos José Mielnicki, Ivo José Gondek, José Carlos Kaczorowski, Luiz Czarnecki z Kurytyby, Pedro Krupa, João Skowronski z Vacario, Spinoza Dudek z Aparecida, z tej „brazylijskiej Częstochowy”, rządzonej przez redemptorystów, a chlubiącej się równie gigantyczną co brzydką bazyliką. Mulat w komży przed podejściem do polowego ołtarza wyznaje nam, że powołanie do stanu duchownego poczuł na stadionie w Sâo Paulo, kiedy usłyszał kazanie pastora Billy Grahama. A więc: duch, kędy chce, tchnie30.

Na marginesie brazylijskiej egzotyki Tadeusz Nowakowski notuje uwagi o zasięgu planetarnym, tym razem dotyczące patologii komunikacji społecznej w ustroju demokratyczno-liberalnych, o której wtedy, latem 1980 r., nie myśleliśmy, a którą coraz boleśniej odczuwamy:

Na olbrzymiej, świetlnej tablicy, zazwyczaj informującej publiczność kto strzelił bramkę, widnieje napis: Um atleta de Deus! [po portugalsku „atleta Boży”]. Chmara reporterów z iście brazylijskim temperamentem opisuje mszę pontyfikalną, i to z takim podnieceniem, jakby się na murawie toczyły finałowe rozgrywki piłkarskie o puchar świata. Czuję się przy nich jąkałą. Najwyraźniej tutejsze radiostacje nie znoszą sprawozdawców mówiących do rzeczy. Wolą słowomiotaczy, łacno wyrzucających z siebie po kilkaset słów na minutę. Toteż ilość przechodzi w bylejakość. Dawnom się przestał gorszyć wyczynami żurnalistycznej braci, więc nawet się nie dziwię, że stojący naprzeciw mnie stwór szybkostrzelny co jakiś czas przeplata swą relację pochwałą wody toaletowej po goleniu31.

***

Pisanie Czesława Miłosza o Janie Pawle II to długa historia. Już wybór metropolity krakowskiego na głowę Kościoła poeta przeżył mocno, choćby dlatego że rozumiał, iż ten fakt spowodował wzrost zainteresowania literaturą polską, co było zasadniczą sprawą dla profesora slawistyki Uniwersytetu Kalifornijskiego i pisarza pretendującego do Nagrody Nobla, mającej wówczas wielki prestiż. Mogę zaświadczyć, iż przyznanie wspomnianej nagrody, w szczególnych okolicznościach, bo kilka tygodni po wydarzeniach Sierpnia ’80 i po powstaniu Solidarności, zrobiło też spore wrażenie na papieżu-poecie. Dzięki pośrednictwu moich znajomych profesorów KUL, bliskich współpracowników Jana Pawła II, i uczynności jego sekretarza ks. Stanisława Dziwisza rozmawiałem na prywatnej audiencji z Ojcem Świętym w połowie października pamiętnego roku – jednym z głównych tematów była twórczość Miłosza.

15 października 1980 r. papież wysłał autorowi Zniewolonego umysłu i biblijnych przekładów następujący telegram: „Polecam Bogu Pana i jego twórczość, życząc, by wnosiła trwałe wartości w dziedzictwo ducha ludzkiego i dobrze przysłużyła się powszechnej sprawie człowieka”32. Po odebraniu Nagrody Nobla Miłosz przyleciał do Rzymu, gdzie miał prywatną audiencję u Jana Pawła II. Pierwszym wyraźnym śladem fascynacji papieżem Polakiem były w twórczości Miłosza świetne fragmenty prozy opublikowane w diarystycznej książce Rok myśliwego, komentujące jego pielgrzymkę do Stanów Zjednoczonych we wrześniu 1987 r.

Polski pisarz emigracyjny stanął po stronie Pielgrzyma w konfrontacji ze środowiskami artystycznymi Hollywood, zrobił to z humorem, ale zdecydowanie: „Papież w Hollywood: przyszedł do jaskini lwów i nie bacząc, że gotowe go rozszarpać, doradza im przejście na jarskie kotleciki zamiast dań krwawych. Jego tekst znakomity. I nasuwa myśl, że jednak można przemawiać do najbardziej nawet zepsutego środowiska i kogoś tam wzruszyć czy przekonać33. I konkluzja niepozostawiająca wątpliwości, co do oceny:

Wielkość Jana Pawła II i jego misyjnych podróży. […] Wśród mężów stanu, monarchów, wodzów dwudziestego wieku, ani jednej postaci, która by odpowiadała naszemu obrazowi królewskiego majestatu, z wyjątkiem Karola Wojtyły. Tylko on mógłby naprawdę grać królów Szekspira34.

Sąsiadują z tymi zdaniami szczere i krytyczne autooceny Miłosza:

Ale, powiedzmy, wyraża się w tym moja wielka potrzeba wyższego ładu. W czym jestem włoski albo polski, nie amerykański. […] Bawi mnie moja surowość, moja obrona dyscypliny. Zupełnie jakbym to ja się stosowa35.

Gorącą wdzięczność żywił wielki poeta dla Papieża za List do artystów, ogłoszony w Watykanie w kwietniu 1999 r., w Niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego. Miłosz widział w Janie Pawle II sojusznika w sprawach artystycznych, podzielał jego rozpoznanie istoty sztuki i jej ponadczasowych zadań, podziwiał odwagę głoszenia prawdy o twórczym powołaniu każdego człowieka, wartości piękna, związku estetyki z etyką, stąd słowa o przesłaniu papieskim jako „wydarzeniu niespodziewanym, zachwycającym, cudownym”. Ale sytuację odbioru przesłania Ojca Świętego oceniał jako bardzo trudną, wręcz dramatyczną, ponieważ wedle noblisty sztuka XX w. była zupełnie inna: buntownicza także w planie metafizycznym, szydercza, pełna rozpaczy, a nawet zafascynowana złem. Czynił delikatną wymówkę autorowi Listu do artystów, że

nie wspomina natomiast o diable, podczas gdy artyści kończącego się stulecia mieli bez ustanku do czynienia, i to również w sobie samych, z podszeptami sztuki demonicznej. […] Diabelski grymas stał się cechą wybitnych dzieł, tak że wielu naszych współczesnych dopatruje się w tych dziełach oznak opętania, wzywających egzorcysty36.

Stwierdził również fakt „głębokiego rozłamu między kulturą a Kościołem”.

Autor Ziemi Ulro przewrotnie bronił mrocznego wymiaru współczesnej twórczości artystów czujących „ten grymas, tę maskę, która przyrosła nam do twarzy”. W odpowiedzi na List do artystów pisał:

Czego dowodzi diabelski grymas sztuki XX wieku? Można zaryzykować przypuszczenie, że paradoksalnie oznacza zwycięstwo moralności nad estetyką. Różne odmiany rozpaczy zdają się układać akt oskarżenia, żeby wreszcie sprowokować odpowiedź Oskarżonego, który milczy37.

W przejmującym tekście Miłosza widać szereg opozycji aksjologicznych między szlachetnym, głębokim i trochę naiwnym przesłaniem Namiestnika Chrystusowego a rzeczywistością sztuki nowoczesnej i ponowoczesnej. U papieża odnajdujemy pochwałę istnienia – współcześni artyści wyrażają wiedzę o złu rzeczywistości, autor Listu… pisze o „błogosławionych wizjach” – współcześni twórcy przeciwstawiają „diabelski grymas” harmonijnemu pięknu zjednoczonemu z prawdą i dobrem, przeciwstawiają koncepcję „piękna” opartego na dysharmonii, dekonstrukcji, a postaci Stwórcy – postać Oskarżonego, ponadczasowej prawdzie sztuki – dwudziestowieczne doświadczenia nihilistyczne…

Cóż można powiedzieć o analizowanym wyznaniu sędziwego poety? Pesymistyczna wizja sztuki ubiegłego stulecia była przerysowana, zwłaszcza w końcówce, kiedy pisał odpowiedź na List do artystów, tony rozpaczy i buntu były wytłumione przez banalność i ludyczność postmodernistyczną. Ale również w wielkiej sztuce nowoczesnej znajdziemy artystów, i to największych, tworzących dzieła głębokie, metafizyczne, broniące wartości zachodniej kultury i religii, piękne w tradycyjny sposób – w literaturze na przykład Mann, Rilke, Eliot, autorzy nurtu powieści katolickiej, potem Tolkien i Sołżenicyn, u nas wielu czołowych pisarzy z Herbertem i… samym Miłoszem na czele. A ileż piękna i pierwiastków humanistycznych lub sakralnych w innych dziedzinach sztuki – w malarstwie Chagalla, filmach Bressona, Felliniego, Kurosawy, Tarkowskiego i szczególnie w muzyce. Także historia XX w. oglądana z perspektywy innej niż nasza, środkowo- i wschodnioeuropejska, nie jest tak straszna i diabelska; zresztą i w naszej części świata w końcu XX w. upadło imperium zła i otworzyły się perspektywy wolności.

Miłosz podkreślał mrok współczesnej mu sztuki, aby z jednej strony usprawiedliwić swoje błądzenia i pomyłki, a z drugiej, żeby tym większy blask bił od tych elementów jego pisarstwa, które były tak odmienne od „diabelskich grymasów” większości: pochwała bytu, jego wartości ontologicznej, krytyka zniewolonych umysłów i zniewalających systemów, dystans do absolutyzującej nowatorstwo sztuki awangardowej oraz filozofii i humanistyki oderwanej od doświadczenia ludzkiego: indywidualnego i zbiorowego.

Najbardziej pozytywny obraz papieża z Polski Miłosz skonstruował w utworze ogłoszonym w następnym roku, zatytułowanym Oda na osiemdziesiąte urodziny Jana Pawła II. Podmiot mówiący w wierszu utożsamia się z „ludźmi słabej wiary”, ale pragnącymi czynić dobro, naśladować adresata monologu i uzyskać „oswobodzenie od niepokoju”. A czasy, w których żyli „wątpiący wierni”, były epoką „drapieżnych państw” i „potężnych tyranów”. Jeden z największych żyjących wtedy poetów właśnie we wcześniejszej poezji polskiej widział źródło myślowej głębi i siły perswazji Jana Pawła II:

Cudzoziemcy nie zgadli, skąd ukryta siła

U kleryka z Wadowic. Modlitwa, proroctwo

Poetów nieuznanych przez postęp i pieniądz,

Choć królom byli równi, czekały na Ciebie,

Abyś za nich oznajmił urbi et orbi,

Że dzieje nie są zamęt, ale ład szeroki.

Pasterzu nam dany, kiedy odchodzą bogowie!

I we mgle nad miastami błyszczy Złoty Cielec.

Bezbronne tłumy biegną, składają ofiarę

Z własnych dzieci skrwawionym ekranom Molocha38.

Bohater Ody…, który „lękowi, zamętowi, mocom chaosu” przeciwstawia przekonanie, że dzieje to „ład szeroki”, jest znakiem sprzeciwu, głosi „proroctwa”, modlitwy, miłość. Sam poeta wypowiada prorocze słowa o „działaniu świętości” w życiu tego, który „miłością objął ludzkie plemię”. Proste i wzruszające jest zakończenie utworu:

Twój portret w naszym domu co dzień nam przypomni,

Co może jeden człowiek, i jak działa świętość39.

Obecnie wiemy, że cytowane zakończenie ma również charakter osobisty, przekraczający mikroświat tekstu poetyckiego. Jak pisze pracowity biograf laureata Nagrody Nobla, „taki portret Papieża miał w swoim jeszcze kalifornijskim domu i Miłosz. Najpierw było to bodaj zdjęcie Jana Pawła II z Józefem Sadzikiem, prezentującym mu przekład Psalmów, później fotografia przedstawiająca obok Karola Wojtyły samego poetę”40.

***

Z reakcjami Miłosza warto porównać aktywność recepcyjną innego czołowego pisarza emigracyjnego – Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Obaj wielcy twórcy cenili się wzajemnie, ale czasami – jak to bywa wśród wybitnych indywidualności – spierali się nawet w sprawach zasadniczych, jak ocena postawy intelektualistów popierających totalitaryzm komunistyczny. Herling był moralistą i surowym sędzią serwilistycznych twórców przedstawionych przez Miłosza w Zniewolonym umyśle z dużą wyrozumiałością. Jego humanizm laicki widać również w komentarzach dotyczących Jana Pawła II.

W Dzienniku pisanym nocą, największym dziele Herlinga-Grudzińskiego, pojawia się stały od czasu wyboru obecnego papieża wątek rozważań na interesujący nas temat. Dokładna analiza tego ciągu zapisów może być przeprowadzona tylko w dużym tekście; w tym miejscu jedynie kilka uwag wstępnych dotyczących charakteru owych zapisów i stosunku autora do opisywanej postaci. Jest to o tyle trudne, że Herling-Grudziński tworzy dziennik pozornie mało osobisty, gdzie rzadko pojawiają się wyznania liryczne, wiadomości autobiograficzne. Jednocześnie intensywność i obszar ujawniania subiektywności są duże, a podmiot mówiący Dziennika… nie stroni od wyrażania własnych poglądów, polemik politycznych i artystycznych, wydawania sądów moralnych41.

Najkrócej mówiąc, Jan Paweł II bliski jest autorowi Dziennika pisanego nocą jako obrońca praw człowieka, powszechnych zasad moralnych oraz ludzi krzywdzonych, potrzebujących pomocy i duchowej solidarności. Z większym dystansem aksjologicznym, a czasem oschle, pisze on o papieżu jako przywódcy wielkiej organizacji religijnej, wyznawcy (zwłaszcza w sferze publicznej) specyficznie religijnych norm postępowania, obojętnych dla niego, agnostyka. Herlinga można określić – na tle z jednej strony totalitaryzmu komunistycznego, a z drugiej cywilizacji relatywistyczno-hedonistycznej – jako konserwatywnego (tak, tak) liberała, któremu bliskie są też niektóre wartości socjalizmu demokratycznego (i niepodległościowego w Polsce).

Stosunek autora Dziennika… do obecnego Ojca Świętego zmieniał się też w czasie. W pierwszych latach przeważało nastawienie pozytywne, chwilami entuzjastyczne, związane z papieską krytyką zniewolenia totalitarnego, podkreślaniem jedności duchowej Wschodu i Zachodu, działaniami na rzecz wolności jednostek i narodów. W ostatnich tomach diariusza Herlinga-Grudzińskiego Jan Paweł II pojawia się rzadziej, a jeśli już – przedstawiany jest raczej w konwencji relacji maksymalnie zobiektywizowanej. O rozpiętości nastawienia autora Dziennika pisanego nocą do papieża niech zaświadczą dwa cytaty. Pierwszy bardzo życzliwy: „Mądrze i pięknie postąpił Jan Paweł II, wspominając podczas kanonizacji Kolbego starego doktora Janusza Korczaka. Może to była kanonizacja dwóch świętych: katolickiego i laickiego? Może na placu Św[iętego] Piotra w Rzymie zrównane zostały dwie posługi, religijna i świecka, pomocy w umieraniu? Może między bunkrem głodowym w Oświęcimiu i komorą głodową w Treblince ambicja »bycia świętym« staje się synonimem »bycia człowiekiem«?”42. W następnym cytacie zwraca uwagę kwaśna mina przy wspominaniu papieskiego programu etyki społecznej, powtarzanie gazetowych stereotypów o Wojtyłowym „nieuwzględnianiu postulatu kontroli urodzin” oraz pisanie w cudzysłowie „etyka seksualna” (choć trzeba przyznać, że stale nadużywa on maniery pisania w cudzysłowie):

Zastanawiam się, czy aby Kościół polski nie zamierza odegrać roli misyjnej w dziedzinie »etyki seksualnej«, zachęcany w tym przez papieża. W ostatniej encyklice, na ogół dobrze przyjętej na Zachodzie (i słusznie), Jan Paweł II zajmuje się obszernie Trzecim Światem, lekceważąc problemy demograficzne; gdy tymczasem nie ma na świecie ekonomisty, który by w projekcie pomocy gospodarczej dla Trzeciego Świata nie uwzględniał postulatu kontroli urodzin; dotyczy to także ekonomistów głęboko wierzących43.

***

Wyraziście przełamywali reguły wysokiego stylu i uroczysty nastrój mówienia o Janie Pawle II młodzi pisarze wypowiadający się pod koniec pontyfikatu lub po jego śmierci. Mam na myśli kilku czołowych debiutantów literatury okresu III RP niekomunikujących treści religijnych w swojej twórczości i uważanych za niekatolików, a więc m.in. Dorotę Masłowską, Jerzego Pilcha i Andrzeja Stasiuka. Długo byli odporni na realną i kulturową obecność Ojca Świętego, zainspirowało ich dopiero jego odchodzenie: cierpienie, niesprawność fizyczna, rosnąca obojętność świata pozachrześcijańskiego, a nawet lekceważenie. Teksty o papieżu stały się także sprawdzianem ich talentu oraz dojrzałości artystycznej i etycznej; na szczęście udowodnili, że potrafią interesująco i efektownie pisać nie tylko o upadku obyczajów, materialnej i moralnej nędzy społeczeństwa postkomunistycznego, prymitywnym seksie, alkoholizmie mas, sporcie i ludycznej sferze życia młodych ludzi. Wspomniani autorzy bez zahamowań i nieraz przejmująco potrafili pisać o wymiarze biologicznym końcowej fazy egzystencji Jana Pawła II albo o skutkach jego aktywności, czasem sprzecznych z intencjami papieskimi.

Kilka przykładów. Czołowy prozaik nowego pokolenia, które pojawiło się po 1989 r. – Andrzej Stasiuk – opisywał atmosferę końcowych lat pontyfikatu w sposób daleki od koniunkturalnego i powierzchownego lukrowania telewizji mainstreamowych. Jan Paweł II stał mu się bliski w latach starości, a dodatkowo zaważyły pewnie sentymenty geograficzno-socjologiczne – Stasiuk, urodzony w Warszawie, osiedlił się na stałe w Beskidzie Niskim, odwracając jakby drogę życiową Wojtyły urodzonego pod Beskidami, ale spędzającego dorosłe życie w wielkich miastach.

O tym, że zaczyna odchodzić, że powoli zaczyna się wybierać w najdłuższą z dróg, dowiedziałem się okrężną drogą. Pewien duży, zachodnioeuropejski tygodnik poprosił mnie, żebym napisał tekst o wielkości i znaczeniu jego pontyfikatu, o znaczeniu jego postaci. Odpisałem: sorry, nie jestem hieną. Odpisali: OK., rozumiemy. Nabrałem jednak pewności, że zaczęło się odliczanie, że tym razem nie będzie cudu tak jak wtedy, po zamachu. Jeśli duży zachodnioeuropejski tygodnik zamawia coś w rodzaju nekrologu, to dobrze wie, co robi, i najprawdopodobniej ma informacje z najlepszych źródeł44.

Jeszcze bardziej dobitnie i brutalnie Stasiuk pisał o starości świętego papieża. Był do takiej konwencji turpistycznej dobrze przygotowany, ponieważ w poprzednich utworach dał się poznać jako specjalista od ponurych, naturalistycznych, czasem wulgarnych opisów. W Murach Hebronu przedstawił rzeczywistość więzienną, w zbiorach opowiadań Opowieści galicyjskie oraz Przez rzekę ukazał destrukcyjne procesy zachodzące w środowisku wiejskim po likwidacji PGR-ów. W tekście „papieskim” w ciemnych barwach przedstawia nie naszego bohatera, lecz cyniczne postawy popularne we współczesnym społeczeństwie:

W tym zidiociałym świecie, gdzie starość staje się przestępstwem, gdzie choroba i słabość zakrawają na zbrodnię, gdzie ten, kto nie ma sił, by produkować i konsumować, staje się wyrzutkiem, gdzie upadek i nędza dopuszczalne są jedynie w telewizyjnych doniesieniach z dalekich lądów – on miał odwagę umierać na oczach milionów, miał odwagę stawiać nam przed oczy swoje wynędzniałe ciało, swoją twarz ściągniętą cierpieniem, swoje powłóczenie nogami, swoją agonię45.

Rzadko prezentowano postać Jana Pawła II w stylistyce humorystycznej, miejscami groteskowej, tym cenniejszy jest utwór Jerzego Pilcha Narty Ojca Świętego. Wybieram fragment pełniący przede wszystkim funkcje ludyczne o tematyce sportowej, niespotykanej w tego typu piśmiennictwie. Elementy papieskie i piłkarskie pojawiły się już we wcześniejszej powieści Pilcha – Miasto utrapienia, a swoją wyjątkową perspektywę determinowaną pochodzeniem protestanckim autor tak charakteryzował we wstępie do wspomnianych Nart…: „Otóż wśród wszystkiego, co mnie ukształtowało w luterańskim domu […], nie zdarzył się Jan Paweł II. Ale on zdarzył się Polsce w tym, i zwłaszcza poprzednim stuleciu, i jest, jak wszyscy wiedzą, jedną z pierwszych postaci, jakie dzisiejszą Polskę ukształtowały i po prostu stworzyły”46.

Zacytujmy jedną z postaci dramatu Jerzego Pilcha – profesor Chmielowski w następujący sposób wyjaśnia znaczenie wyboru Jana Pawła II na Stolicę Piotrową i następnych wydarzeń z tym związanych:

Wiecie, co czułem, jak Wojtyła został papieżem? Czułem się tak, jakby Polska zdobyła mistrzostwo świata. Jakby w meczu finałowym nasi wygrali z Brazylią cztery do zera. Wybór Wojtyły był jak wielki i zwycięski mundial. A potem jak przyjechał w siedemdziesiątym dziewiątym roku do Polski, to był mundial mundiali, puchar pucharów i liga lig. Papież grał na środku ataku, na skrzydłach i na pomocy. […] Jego falowe ataki doprowadzały do rozpaczy bezradnych obrońców, włoskie catenaccio przy dryblingu polskiego biskupa Rzymu szło w całkowitą rozsypkę, Argentyńczycy chcieli się poddać na długo przed upływem dziewięćdziesiątej minuty. Brazylijczycy tylko w pierwszej połowie byli w stanie dotrzymać kroku. Hiszpanie, choć pierwszorzędni katolicy, doznali sromotnej porażki – w sporcie nie ma litości. A najprzyjemniej było, jak Jan Paweł II spuszczał lanie libertyńskim Holendrom, którym wszystko wolno. I jak odszczepieńczych teamów nie wypuszczał z wody. Anglikańscy Anglicy – do zera. I reprezentacja Niemiec, w której na jedenastu graczy przynajmniej dziewięciu to zajadli w osiąganiu doskonałości synowie luterskich pastorów – dwucyfrówka. Tak jest. Niemcy za reformację – do przerwy siedem zero. […] Dał im nawet jedną honorową bramkę strzelić, umyślnie dał się ograć47.

W prezentowanym fragmencie dramatu Pilcha następuje przekodowanie poważnych spraw religijnych na język sportowy: słownictwo z kręgu nazewnictwa piłkarskiego, specyficzna frazeologia, kreacja postaci następcy Świętego Piotra jako supergracza, arcymistrza. Zestawienie postaci funkcjonującej w życiu religijnym i mającej znaczenie historyczne z realiami rzeczywistości ludycznej, tutaj stadionu futbolowego, wywołuje efekty komiczne, nagromadzenie tych elementów nadaje światu przedstawionemu w dziele dominantę groteskową.

Pilch osiąga świetny rezultat estetyczny, odwołując się do innej stylistyki pisania o sporcie niż ta najcenniejsza w naszej tradycji, którą na wyżyny wzniósł w swojej liryce Kazimierz Wierzyński. Jego Laur olimpijski z 1927 r. osiągnął poziom światowy – gdyż wspomniany zbiór poetycki zwyciężył w konkursie olimpijskim na igrzyskach w Amsterdamie w następnym roku, a udział w konkursie sztuki brali twórcy ze wszystkich kontynentów. Wiersze Wierzyńskiego o tematyce sportowej realizowały konwencje stylu wysokiego, bliskie były estetyce klasycyzmu, czasem operowały patosem.

Jerzy Pilch również nie tworzył poza historią, czyli dokładniej – poza tradycją literacką. W kolejnych fragmentach Nart Ojca Świętego wielka improwizacja kibica nawiązuje do innego wzoru sztuki literackiej, tworząc świat karnawałowy (w znaczeniu ustalonym przez Bachtina), bliski kreacjom sarmackim, np. portretowi Karola Stanisława Radziwiłła, zwanego „Panie Kochanku”, przynajmniej jego wizji nakreślonej przez Henryka Rzewuskiego w Pamiątkach Soplicy:

A potem słynny, chyba najsłynniejszy, arcyważny mecz o wszystko z Rosjanami. Papież zawsze grający w białych strojach na to spotkanie narzucił na ramiona mozzettę – czerwoną pelerynkę. Wagę wydarzenia chciał podkreślić? Swoją watykańską czerwień ich bolszewickiej czerwieni przeciwstawić? Pelerynka aerodynamikę jego ruchów poprawiała?… Pewnie wszystko po trochu. I zaczęło się. Zaczęło się, Chryste Panie! Na początku bombardowanie z dystansu. Bomba za bombą. Z trzydziestu, z czterdziestu metrów, z połowy boiska, z każdej praktycznie pozycji. I wszystko wchodziło. […] Najpiękniejszą bramkę meczu papież strzelił przewrotką. […] Ta bramka załamała Ruskich psychicznie. […] I potem – po meczu – co to było za piękno! Oni schodzili zziajani, zmordowani, ledwo żywi, w przepoconych koszulkach, ledwo leźli, a na środku boiska stał świeżutki, jakby gotów do dalszej gry Ojciec Święty w nieskazitelnej szacie… Co to było za poruszające piękno, ludzie na trybunach wiwatowali, płakali ze szczęścia, rzucali się sobie w objęcia. Polska! Polska zwyciężyła!48

***

Im bardziej autor przedstawia papieża jako konkretną osobę, tym uroczystszy staje się język prezentacji, styl wysoki, formy gatunkowe tradycyjne. Tak dzieje się na przykład w Miłoszowej Odzie na osiemdziesiąte urodziny, kiedy trzeba podsumować życie wielkiej postaci o znaczeniu historycznym, scharakteryzować całość dorobku. Natomiast jeżeli pisarze chcą wprowadzić elementy komizmu, zmetaforyzować język poetycki, dokonać deformacji świata przedstawionego, to nie portretują samego Jana Pawła II, lecz raczej tło, środowisko lub skutki jego działalności, jak uczynili Kazimierz Wójtowicz, Tadeusz Nowakowski i młodsi pisarze z Jerzym Pilchem na czele.

Jeżeli zamiarem pisarza jest przełamanie tradycyjnego języka artystycznego ustanawiającego nastrój powagi i uroczysty ton przedstawiania postaci wziętej z rzeczywistości religijnej, to postać naszego Ojca Świętego zostaje odrealniona i ukazana z perspektywy konkretnej postaci utworu, staje się wytworem jej świadomości. Papież staje się wiązką energii lingwistycznej i estetycznej, impulsem powodującym wykreowanie postaci fantastycznej lub groteskowej, luźno związanej z realną osobą, istniejącą w rzeczywistości pozatekstowej.

Uwagi teoretyczne i historycznoliterackie

Kiedy w końcu lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku rozpoczęto wręcz masowo publikować utwory o Janie Pawle II, akcje postaci literackiej, jako składnika struktury tekstu artystycznego, stały nisko zarówno w twórczości pisarzy, jak również w refleksji krytycznej i naukowej o literaturze. Można było odnieść wrażenie, iż w ambitnej, nowatorskiej twórczości proces degradacji bohatera literackiego osiągnął punkt zerowy (a może nawet zrealizował refren znanej piosenki „mniej niż zero”). Nastąpiło to w wyniku długiej ewolucji, w największym skrócie mówiąc – po epoce dominacji bohaterów w utworach romantycznych i w powieści realistycznej XIX w. nastąpił okres dezintegracji i degradacji tej antropomimetycznej konstrukcji występującej w powieściach, dramatach, poematach dwudziestowiecznych. Nawet w arcydziełach Prousta, Joyce’a, Faulknera postaci stawały się amorficzne, zredukowano ich znaczenie, najważniejszym zadaniem pisarza stało się wydobywanie z głębin osobowości substancji zbiorowej, a więc i anonimowej, będącej wspólnym tworzywem psychicznym ludzkości, a przynajmniej dużych kolektywów. W innych wybitnych dziełach i nurtach podważano wiarygodność wiedzy o przedstawianych postaciach albo zaskakująco łączono ich sprzeczne działania i wypowiedzi, a nawet zachowania niezrozumiałe w zestawieniu z naukową lub potoczną wiedzą o człowieku. Wreszcie we francuskiej „nowej powieści” nastąpiło wręcz zniknięcie tradycyjnie pojmowanej postaci49.

Równolegle z tymi procesami artystycznymi problematyka związana z postaciami literackimi była niechętnie podejmowana w nauce o literaturze po II wojnie światowej. W latach siedemdziesiątych w literaturoznawstwie polskim dominowały teorie marginalizujące rozważania o bohaterach literackich: strukturalizm, semiotyka, słabnący, ale oficjalnie popierany marksizm, inne stanowiska socjologiczne. Tak więc pojawienie się fali utworów o polskim papieżu po 1978 r. było na tym tle identyfikowane albo jako przejaw literackiej produkcji popularnej i mało wartościowej artystycznie, albo jako śmiałe działanie kreacyjne stanowiące wyzwanie dla obowiązujących schematów twórczości i paradygmatów badawczych.

Ambitna krytyka literacka operująca w komunikacyjnym obiegu wysokoartystycznym oraz wiedza o literaturze dość długo ignorowały utwory traktujące o papieżu, który rzeczywiście (a paradoksalnie) był w Polsce traktowany jak ktoś „z dalekiego kraju” (metodologicznie), czyli fakt literacki trudny do opisu, klasyfikacji czy interpretowania. Zjawisko zaskakujące w zestawieniu z dość dużą i utrzymującą się na wysokim poziomie recepcją krytyczno-naukową poetyckich i dramaturgicznych dzieł Karola Wojtyły, o którym niemal od początku pontyfikatu pisali wysokiej klasy autorzy.

Ta sytuacja asymetrii między Janem Pawłem II autorem a polskim papieżem bohaterem literackim trwała długo – niewiele się zmieniło po publikacji mojej antologii Jan Paweł II w literaturze polskiej w 2008 r. Z jednej strony mamy dużo publikacji, nawet książkowych, o poezji i dramatach Karola Wojtyły – Jana Pawła II, z drugiej – bardzo mało o utworach, których jest on bohaterem. Zjawisko zaskakujące, bo powinno być inaczej ze względów ilościowych oraz jakościowych. Nawet mając najwyższy szacunek dla liryków, poematów i dramatów naszego autora, jak niżej podpisany, nie sposób zaprzeczyć, że jeszcze wyższy poziom estetyczny i wartości pozaestetyczne ma literatura o papieżu, z utworami takich znakomitych pisarzy jak Białoszewski, Iwaszkiewicz, Kijowski, Miłosz, Tadeusz Nowakowski i cała plejada młodszych twórców.

Na szczęście równocześnie w ostatnich dekadach zachodziły procesy ułatwiające zrozumienie i pozytywne wartościowanie takich osobowo stematyzowanych utworów. Na przełomie tysiącleci najważniejszymi zjawiskami literackimi stały się: dominacja gatunków niefabularnych – eseju i diarystyki, powszechność występowania pierwiastków autobiograficznych, całkowite równouprawnienie literatury faktu, popularność biografistyki – to wszystko uprawomocniło powstawanie tekstów o walorach estetycznych poświęconych konkretnym jednostkom. Napięcie między ambicjami poznawczymi prezentacji realnego istnienia ludzkiego a niemożliwością ostatecznego ujęcia osoby w języku i formach artystycznych stanowi jedną z najbardziej fascynujących przygód intelektualnych współczesnej sztuki słowa, ta przygoda ma ponadto wymiar ogólnokulturowy, sprawiając, że literatura interesuje jeszcze sporą grupę odbiorców, nie tylko garstkę zawodowców, niejako „z urzędu” zajmujących się ezoterycznymi grami językowymi i estetycznymi.

Także w refleksji nad literaturą znaczenie zyskały stanowiska antropologiczne, renesans przeżywają koncepcje łączące sztukę z rozmaicie rozumianą rzeczywistością historyczną, pisze się nawet o zwrocie etycznym w badaniach literaturoznawczych. Te zjawiska powinny w przyszłości skłaniać badaczy i krytyków do zajęcia się zbiorem wypowiedzi literackich, których dominantą strukturalną jest postać nazwana „Karol Wojtyła” lub „Jan Paweł II”; a jeżeli tak nienazywana w utworach fikcjonalnych, to będąca nosicielem cech identyfikujących z realnie istniejącym człowiekiem występującym pod takim imieniem.

***

Spróbujmy podsumować dotychczasowe rozważania i określić, jak funkcjonuje w tekstach literackich postać Jana Pawła II, pojmowana zgodnie z założeniami teorii literatury jako pojawiający się w danym utworze antropomimetyczny układ cech jakościowych i relacyjnych, których wykładnikiem jest imię własne.

Nasz bohater przeważnie dominuje nad innymi elementami utworów, w których się pojawia, tylko w większych rozmiarami występuje w tle, na przykład w powieści Andrzeja Horubały Farciarz czy dramacie Jerzego Pilcha Narty Ojca Świętego. Także w zapisach diarystycznych, co oczywiste, pojawia się epizodycznie i bywa upodrzędniony wobec podmiotu tworzącego dziennik. W porównaniu z innymi postaciami literackimi jest kimś wyjątkowym i nietypowym, bo to postać historyczna, jeden z głównych aktorów, ale i reżyserów sceny światowej na przełomie stuleci, niezwykle odrębna indywidualność, będąca zarazem reprezentantem większych wspólnot, na przykład: religijnych – w epoce desakralizacji kultury i laicyzacji życia społecznego, narodu polskiego w dramatycznym stuleciu, pokolenia urodzonego około 1920 r., duchownych katolickich, biskupów… Dlatego funkcja pełniona w utworach przez postać papieża staje się układem równoważnym z prezentacją przesłania ideowego czy – dokładniej rzecz ujmując – określonej aksjologii religijnej, narodowej, etycznej.

Jan Paweł II jako bohater tekstów literackich stawał się nośnikiem znaczeń symbolicznych – bywał pojmowany jako prorok już od pierwszych wystąpień w roli przywódcy katolicyzmu – w Polsce stało się to powszechne od pierwszej pielgrzymki do ojczyzny; potem, w miarę spełniania się jego wizji, traktowano go jako wyjątkowo przenikliwego futurologa i diagnostę procesów dziejowych. Po zamachu na placu Świętego Piotra w maju 1981 r. postać papieża nabierała symbolicznych znaczeń ofiary.

Jeśli chodzi o cechy strukturalne postaci Jana Pawła II, to mniej było prób rekonstrukcji głębokich treści psychologicznych (chyba zupełny brak stosowania technik monologu wewnętrznego czy strumienia świadomości), przeważała prezentacja działań, szczególnie werbalnych. Długo w pisaniu o Ojcu Świętym przeważały cechy osobowościowe nad fizycznymi; dopiero pod koniec pontyfikatu, w wyniku chorób i starości, cielesność stawiająca opór duchowi stawała się tematem utworów (Miłosza, ale również najmłodszych literatów). Inaczej niż w większości dzieł, zwłaszcza powieściowych, literatury nowoczesnej i postmodernistycznej dominowały prezentacje postaci Jana Pawła II jako jednostki zintegrowanej i zachowującej ciągłość w czasie.

Omawiany w tym rozdziale nurt utworów związanych tematycznie z Janem Pawłem II pełni kilka funkcji pozaliterackich ważnych cywilizacyjnie. Przede wszystkim przeciwdziałał banalizowaniu jego postaci i przesłania. Niebywała popularność i wzbudzanie serdecznych uczuć owocowały nieraz tworzeniem płytkich, sentymentalnych wyobrażeń i zrutynizowanych reakcji odbiorczych. Wzmacniały te tendencje kultura masowa i przemysł rozrywkowo-medialny. Zamiast stereotypowych obrazów popularnej sztuki pisarze starali się pokazywać prawdziwego człowieka z dramatyczną biografią, podobną do przeżywanej przez wielu z nas. Obrazowo mówiąc, zamiast pomników pokazywali osobę, zamiast kamiennego bezruchu – rozrastające się drzewo twórczego istnienia, źródło refleksji i działań cennych etycznie.

W przyszłości głównym celem dzieł o tematyce związanej z Karolem Wojtyłą będzie przeciwdziałanie zapomnieniu lub tworzeniu stereotypów fałszywej pamięci. Zapominanie jest naturalnym procesem, a nieustanna selekcja informacji jest warunkiem sprawnej komunikacji między żyjącymi ludźmi i z dorobkiem przeszłości. Ale z przeszłości trzeba ocalać fragmenty wartościowe, świadomie budować tradycję. Dla wspólnoty polskiej, europejskiej i chrześcijańskiej w wymiarze globalnym czołową postacią powinien pozostać Jan Paweł II. Potrzebne jest przypominanie, a to oznacza wysiłek twórczy – wielowiekowe doświadczenie uczy nas, że najbardziej skuteczny w pokonywaniu czasu i zapomnienia jest wysiłek artystów.

1 Recepcję literackiego kultu Naczelnika dokumentuje ogromna (598 stron) antologia opracowana przez Krzysztofa A. Jeżewskiego W blasku legendy. Kronika poetycka życia Józefa Piłsudskiego (Paryż 1988).

2 B. Prus, Pisma, t. 25, red. Z. Szweykowski, Warszawa 1949.

3 J. Słowacki, *** [Pośród niesnasków Pan Bóg uderza…]…, s. 149–152, 373–375.Opis autografu, analizę filologiczną, analizę okoliczności powstania wiersza i jego odmiany przedstawił Stanisław Kolbuszowski w rozprawie Autograf wiersza Słowackiego „Pośród niesnasków” zamieszczonej w „Zeszytach Naukowych WSP w Opolu” 1957, Historia literatury 1.

4 C. Norwid, Do władcy Rzymu [w:] idem, Dzieła zebrane, t. 1, red. J.W. Gomulicki, Warszawa 1966, s. 478–479.

5 Wiersze Norwida cytowane według wydania Dzieł zebranych…, s. 694–695, 723, 751–752.

6 Pierwodruk w „Prosto z Mostu” 1939, nr 9; cyt. za: Z głębokości… Antologia polskiej modlitwy poetyckiej, oprac. A. Jastrzębski, A. Podsiad, t. 1, Warszawa 1974, s. 176.

7 R. Brandstaetter, Pieśń o śmierci Jana XXIII [w:] Dzieła wybrane, t. 1: Poezje, Wiersze liryczne. Poematy i hymny, Warszawa 1980, s. 497–505.

8 Ibidem.

9 Ibidem.

10 J. Zagórski, Wołanie Świętego Klemensa [w:] idem, Poezje wybrane, Warszawa 1972, s. 114–117.

11 Ibidem.

12 Ibidem.

13 Ibidem.

14 J. Twardowski, Nie przyszedłem pana nawracać, Warszawa 1996, s. 100.

15 Ibidem.

16 J.S. Sito, Wiersze dawne i nowe, Warszawa 1974, s. 51.

17 T. Różewicz, Jest taki pomnik [w:] idem, Szara strefa, Wrocław 2002, s. 33–35.

18 T. Różewicz, *** [od kiedy ten mały…] [w:] idem, Wyjście, Wrocław 2004, s. 26.

19 Ibidem, s. 25.

20 Wspomniane teksty znalazły się w tomie: Jan Paweł II w literaturze polskiej. Antologia tekstów literackich, wybór i oprac. K. Dybciak, Warszawa 2008.

21 J. Iwaszkiewicz, Jan Paweł II, „Twórczość” 1979 nr 1, s. 143.

22 I. Sadowska, Trzynaście zdań o Janie Pawle II [w:] Słowo – myśl – ethos w twórczości Jana Pawła II, red. Z. Trzaskowski, Kielce 2005, s. 353, 359.

23 Pałac Zjazdów w Moskwie, gdzie odbywały się zjazdy komunistycznej partii ZSRS.

24 J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1964–1980, Warszawa 2011, s. 552.

25 Ibidem.

26 Ibidem, s. 552.

27 Idem, Wieże [w:] Muzyka wieczorem, Warszawa 1980, s. 65.

28 Tadeusz Nowakowski opublikował następujące tomy cyklu papieskiego: Reporter Papieża, Londyn 1980; W bagażniku Jego Świątobliwości, Londyn 1981; Volo Papale, Londyn 1982; Na skrzydłach nadziei, Londyn 1984; Boeing świętego Piotra, Londyn 1986; Kwiaty dla pielgrzyma, Londyn 1987.

29 T. Nowakowski, Reporter…, s. 221.

30 Ibidem, s. 224.

31 Ibidem, s. 225.

32 A. Franaszek, Miłosz. Biografia, Kraków 2011, s. 902.

33 C. Miłosz, Rok myśliwego, Kraków 1991, s. 54.

34 Ibidem, s. 54–55.

35 Ibidem, s. 55.

36 Jan Paweł II do artystów. Artyści do Jana Pawła II, Lublin 2006, s. 449.

37 Ibidem, s. 451.

38 C. Miłosz, Oda na osiemdziesiąte urodziny Jana Pawła II [w:] idem, Wiersze wszystkie, Kraków 2011, s. 1179.

39 Ibidem, s. 1180.

40 A. Franaszek, Miłosz…, s. 742.

41 Najdokładniej i wnikliwie o relacjach tego pisarza z religią pisał Paweł Panas (P. Panas, Doświadczenie religijne w twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Lublin 2012).

42 G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1980–1983, Paryż 1984, s. 260.

43 Idem, Dziennik pisany nocą 1989–1992, Warszawa 1993, s. 240–241.

44 A. Stasiuk, Ciało Ojca, „Tygodnik Powszechny” 2005, nr 23.

45 Ibidem.

46 J. Pilch, Narty Ojca Świętego, Warszawa 2004, s. 7.

47 Ibidem, s. 159–161.

48 Ibidem, s. 161–163.

49 Trzeba też pamiętać, że równocześnie w gatunku powieściowym w XX w. pojawiało się wiele wybitnych dzieł z wyrazistymi bohaterami literackimi, co więcej – również w utworach wymienionych eksperymentatorów – trochę wbrew ich intencjom – mamy udane kreacje postaci; do zbiorowej wyobraźni literackiej weszli niektórzy bohaterowie W poszukiwaniu straconego czasu, Ulissesa czy Absalomie, Absalomie!

VIII Oddziaływanie na współczesną kulturę polską

Kultura będzie w tym rozdziale rozumiana jako zbiór wytworów (dzieł literackich i naukowych, obrazów, kompozycji muzycznych, filmów itp.), a również poglądów, wyobrażeń, norm postępowania, zwyczajów dotyczących istotnych wymiarów istnienia ludzkiego w wymiarze indywidualnym i zbiorowym. Jan Paweł II wielokrotnie bardzo celnie określał kulturę – oto fragment historycznego przemówienia w siedzibie UNESCO w Paryżu 2 czerwca 1980 r.:

Człowiek żyje prawdziwie ludzkim życiem dzięki kulturze. Jego życie jest kulturą również i w tym znaczeniu, że poprzez nią człowiek odznacza się i odróżnia od całej reszty istnień wchodzących w skład widzialnego świata. […] Kultura jest tym, przez co człowiek jako człowiek staje się bardziej człowiekiem: bardziej „jest”. Na tym także opiera się owo kapitalne rozróżnienie pomiędzy tym, czym jest, a tym, co posiada, pomiędzy „być” a „posiadać”1.

W ramach wszechogarniających definicji, a takimi są popularne obecnie w naukach humanistycznych/społecznych definicje antropologiczne, bardzo trudno wyodrębnić zjawiska kulturalne spośród innych. Bo skoro kulturą nazywa się wszelkie czynności i wytwory przekształcające rzeczywistość naturalną, humanizujące ją, to trzeba włączyć do niej także wszelkie zjawiska życia materialnego (ekonomicznego) oraz technikę tak dziś wszechobecną. Moje rozumienie w tym rozdziale jest tradycyjne i realistyczne, ograniczone do sfery duchowości, albo mówiąc nowocześniej – do działalności znakotwórczej, symbolicznej, obejmującej przede wszystkim znaki i symbole artystyczne.

Zbyt szerokie rozumienie kultury utrudnia także wyodrębnienie zachowań i faktów religijnych. Zaciera się to, co w religii własne, nieredukowalne do innych porządków bytu. A przecież dla człowieka religijnego jest jasne, że wiara jest czymś więcej niż zjawiskiem społeczno-kulturowym, czyli elementem wytworów ludzkich. Wiara, podobnie jak osoba, wprawdzie istnieje w doświadczanej rzeczywistości i przez jej znaki staje się uchwytna, ale jest czymś więcej niż to, co komunikowalne, istniejące w trwałych formach intersubiektywnych i w pewien sposób urzeczowione w materiale znakowym.

Przeżycie religijne wyprowadza nas ze świata naturalnego i ludzkiego, wprowadzając w wymiar tajemnicy, kontaktuje człowieka z nadprzyrodzonym i niepoznawalnym. Podobnie ujmują sprawę Rahner i Vorgrimler, autorzy Małego słownika teologicznego: „O ile religia jest czynem człowieka, o tyle jest ona również częścią jego kultury i jest przez nią warunkowana i różnicowana. O ile religia jest rezultatem działania Boga wobec człowieka, o tyle przewyższa ona w istotowy sposób wszystkie osiągnięcia kultury ludzkiej”2. Dodajmy, iż podobnie przez tysiąclecia rozumiano sztukę jako przeżywanie tajemnicy metafizycznej, specjalny rodzaj poznania dotykający wymiaru boskiego, transcendentnego, a przynajmniej pozaludzkiego oraz informację docierającą do ludzi od strony Transcendencji.

W myśli Jana Pawła II znajduje się ważny wątek rozważań poświęcony związkom wiary i kultury. Nie izoluje on obu poziomów bytu i nie dokonuje redukcji. Podkreśla, że kultura jest sposobem istnienia człowieka, że wiara nie jest „zewnętrzna względem historii” i obojętna wobec kultury, ale przeciwnie – kiedy „nie staje się kulturą, jest wiarą nie w pełni przyjętą, nie w pełni przemyślaną, wiarą nie przeżywaną wiernie”3.

Zagadnienie recepcji postaci i działalności Jana Pawła II w polskiej kulturze współczesnej trzeba rozpatrywać w dwu wymiarach: 1. odbioru twórczości Karola Wojtyły –Jana Pawła II, 2. odbioru jego osoby i działalności.

Wpływ na kulturę literacką

O inspirującej sile postaci Ojca Świętego owocującej licznymi tekstami literackimi na jego temat pisałem w rozdziale Jan Paweł II bohaterem utworów literackich, teraz pora zająć się oddziaływaniem jego twórczości, zarówno na kulturę literacką, jak też na krytykę i naukę o literaturze. Dzieła poetyckie, dramatyczne i prozatorskie Karola Wojtyły stanowiły poważne wyzwanie poznawcze dla pisarzy, krytyków i badaczy literatury. Wywołały wyjątkowo duży rezonans, jak na warunki polskie, co jest konkretnym i niepodważalnym dowodem wartości jego dorobku literackiego. Mówiąc nieco żartobliwie – dowód z recepcji jest wyjątkowo mocnym uzasadnieniem wartości, ponieważ stoi za nim nie jakiś pojedynczy badacz czy krytyk, ale wielu piszących o danym zjawisku w dłuższym odcinku czasowym4.

Początkowo ujawniły się dwa główne stanowiska. Pierwsze polegało na traktowaniu tej twórczości jako zjawiska głównie artystycznego, a więc na określaniu zasad budowy utworów, wyjaśnianiu znaczeń i wskazywaniu związków z innymi faktami literackimi. Zwolennicy drugiego stanowiska uważali, że ciekawsze poznawczo i ważniejsze jest potraktowanie utworów Karola Wojtyły jako sygnałów dostarczających wiedzy o osobowości jednej z czołowych postaci naszej epoki. Dlatego często te wiersze i dramaty stawały się źródłem informacji o kształtowaniu się światopoglądu i emocjonalnej struktury przyszłego papieża, próby wyjaśnienia – poprzez literaturę – co właściwie znaczą i z jakiej tradycji wywodzą się konkretne działania w okresie pontyfikatu.

Do pierwszej grupy badaczy literackości omawianej twórczości zaliczyć trzeba Karla Dedeciusa, Zygmunta Kubiaka, Jana Okonia, Stefana Sawickiego, częściowo Janusza Pasierba, Bolesława Taborskiego, Wiesława Pawła Szymańskiego. Do drugiej grupy zaliczmy Jana Błońskiego, Jarosława Maciejewskiego, Jana Józefa Szczepańskiego, Józefa Tischnera, chociaż także oni starali się, niejako „po drodze”, dokładnie analizować i interpretować wiersze.

Wyjątkowość odbioru dzieła Wojtyły spowodowało pojawienie się opinii (dotąd niespotykanych w historii polskiej literatury) głoszących, że nie powinno się komentować owego dzieła, a nawet go ogłaszać, czy to w druku, czy na scenie. Były to początkowo opinie rozpowszechnione, choć nieczęsto wyrażane publicznie. Ich zwolennikami byli np. wybitny krytyk i badacz literatury Artur Sandauer i znakomity prozaik Jerzy Andrzejewski. Na ich zastrzeżenia mogły wpłynąć czynniki obniżające merytoryczną wartość ich sądów – polityczne u pierwszego (artykuł napisany i wydrukowany na początku stanu wojennego w tygodniku komunistycznym), osobiste u drugiego, polegające na poczuciu konkurencji ze strony nowego, a tak sławnego autora, odczuwane zwłaszcza na arenie międzynarodowej; pamiętamy, że autor Bram raju miał liczne przekłady na wiele języków5.

Wracajmy do ocen i sądów ściśle literackich. Ciekawie zarysowała się dyskusja na temat źródeł poetyckiej aktywności Karola Wojtyły. Wśród najważniejszych inspiracji pozapolskich przeważnie wskazywano na Biblię (oczywiście) oraz mistyków hiszpańskich, szczególnie św. Jana od Krzyża. Ale pojawiły się również nazwiska Blake’a, Rilkego, Eliota, Schelera. Na najważniejszą rolę tradycji polskiej wskazywali Jan Okoń, Jarosław Maciejewski, Wiesław P. Szymański. Dwaj ostatni waloryzowali przede wszystkim wpływ romantyzmu, podczas gdy Okoń wskazywał na wpływy renesansowe i młodopolskie. Pisano również o bardziej ukrytych, ale prawdopodobnych nawiązaniach do współczesności, wymieniając lirykę Awangardy Krakowskiej, Zegadłowicza, Czechowicza, Baczyńskiego, poematy Miłosza.

Sporna pozostawała kwestia mistycznego charakteru poezji Karola Wojtyły. Natomiast raczej bezsporna była sprawa jej intelektualizmu i zorientowania poznawczego, dominaty medytacyjnej, eksponowano traktatową formę i zgodnie określano prawidłowości rozwojowe.

W odbiorze twórczości Karola Wojtyły charakterystyczne było dwustronne otwarcie na rzeczywistość pozaliteracką. Z jednej strony nieustannie pamiętano o autorze, teksty rozpatrywano w związku dialektycznym z jego osobą. Z drugiej – starano się wyjaśnić, jak dalece przekazy literackie zapowiadały (a więc w jakiejś mierze korygowały) wybory i decyzje podejmowane przez namiestnika Chrystusowego oraz jaki wpływ miały na mentalność katolików.

Trzeba stwierdzić, że w odbiorze znawców specyficzną cechą było podejście kulturowo-polityczne, polegające na wkomponowaniu zjawiska literackiego w nadrzędną całość światopoglądową (program papieski) i w strategię watykańskiego centrum katolicyzmu. I nie ma się co dziwić, taka możliwość trafiła się literaturze polskiej raz na tysiąc lat. Dlatego co drugi krytyk zastanawiał się, jaki wpływ mają literackie wartości na postępowanie przywódcy miliardowej wspólnoty członków Kościoła.

Charakteryzując „odbiór masowy” czytelników niepublikujących, trudno o definitywne wnioski. Ale spróbuję napisać o tym parę zdań, opierając się na obserwacjach amatorskich i takich świadectwach recepcji jak nakłady publikacji papieskich, listy do redakcji, obecność tekstów na uroczystościach religijnych i narodowych oraz imprezach kulturalnych. Nie pomylę się chyba, jeżeli sformułuję tezę, iż była to w czasach PRL jedna z popularniejszych twórczości współczesnego pisarza, a biorąc pod uwagę szybkość rozpowszechniania (od momentu zaistnienia w świadomości zbiorowej literackiego dzieła Wojtyły), padł swego rodzaju rekord.

W odbiorze popularnym tej twórczości cechą charakterystyczną była swoista sakralizacja, nie tyle w ścisłym sensie religijnym, ile poprzez nadawanie jakości uroczystych, wzniosłych, zbliżające do istoty rzeczy bardziej niż do piękna. Dominował stosunek emocjonalnie pozytywny, a nawet entuzjastyczny, podobnie jak czasem do całego dzieła Jana Pawła II, który stał się narodową świętością i bywał traktowany jako symbol polskiej wybitności, jako nasz największy sukces w drugiej połowie stulecia (przed likwidacją komunizmu i budową niepodległego państwa).

Inny typ popularnego podejścia do tekstów literackich Karola Wojtyły polegał na wyciąganiu wniosków praktycznych. W tym stylu ważny okazał się czynnik wychowawczy, w indywidualnej lekturze – samowychowawczy. Na pewno częściej niż inne utwory poetyckie czy dramatyczne były one wykorzystywane w procesie podnoszenia moralności jednostkowej, grupowej, narodowej. Dochodziło nieraz do nadużyć, kiedy traktowano skrajnie instrumentalnie dzieła sztuki słowa, ale w zasadzie było to zgodne z istotą tych przekazów – niezwykle silnie nacechowanych etycznie.

Jeszcze dalej w usprawiedliwieniu nieliterackiego odbioru dzieł Karola Wojtyły poszedł wybitny poeta i prozaik Tadeusz Nowak:

Przeto się nie dziwię, jeśli spora garstka czytelników przyjmie te wiersze jako modlitwy, pacierze, psalmy i zacznie się za ich pomocą modlić o spokój własnego sumienia, o ludzkie zrozumienie ukrytych przed nami tajemnic, o dar przebaczenia dla tych wszystkich sił, które skazują nas na nieustanne rozterki i niepokoje6.

W pierwszych kilkunastu latach po 1978 r., kiedy nastąpił pełny odbiór dzieła Wojtyłowego, w życiu społeczeństwa polskiego dominowały dwa procesy: dążenia demokratyczne i niepodległościowe, kulminujące w aktywności opozycji antyreżimowej i ruchu Solidarności, oraz wzrost religijności zbiorowej (zapewne także indywidualnej, ale to trudniej zmierzyć). Te tendencje określały sposoby czytania utworów Wojtyły i nie trzeba się rozwodzić nad tym, jak sprzyjały ich recepcji. W kulturze literackiej tamtych lat wywoływały żywe konotacje religijno-metafizyczne i patriotyczne, co prowadziło do wytworzenia dwóch reguł odbiorczych: 1. akceptacja tekstów na pograniczu literackości, o stłumionej funkcji estetycznej, a silnym ładunku intelektualnym, etycznym, religijnym; 2. wysokie oceny utworów, jeśli zawierały szczególnie wtedy cenione wartości nieutylitarne: patriotyzm, głębię metafizyczną, zakorzenienie w tradycji chrześcijańskiej…

Inną ciekawą cechą omawianego tutaj procesu odbioru była wiedza o całości dzieła. Od razu pisano o całej znanej twórczości, a nie – jak bywa powszechnie – stopniowo o poszczególnych, pojawiających się w różnych momentach czasowych zbiorach wierszy, dramatach czy dziełach prozą. Stąd niemal całkowity brak recenzyjnego „rozkurzu”: drobnych, miałkich i cząstkowych omówień. Zbliżeniem do banalnej codzienności życia literackiego stawały się recenzje z premier teatralnych, lecz całość dramaturgii znana była z wcześniejszych publikacji i wspomniane omówienia jedynie w części bywały poświęcone tekstom, przeważały opisy inscenizacji.

A jak wpłynęła twórczość Karola Wojtyły i jej recepcja na całość kultury literackiej w Polsce okresu schyłkowego komunizmu i rozwoju ruchów wolnościowych? Zjawisko to współdziałało w zdobywaniu pola dla inspiracji chrześcijańskiej, umacniało trwanie pierwiastków sakralnych. Po drugie ożywiało dialog z wielkimi dziełami tradycji narodowej, opowiadało się za związkami z wzorami szlachetnymi, bliskimi personalizmowi, kierowało uwagę nie ku barwnej „skórze” świata, lecz ku istocie i wartościom. Po trzecie, twórczość autora Stanisława torowała drogę dziełom trudnym, wymagała od czytelnika uwagi, wysiłku wewnętrznego i przygotowania. Była apelem o rozwój duchowy, propozycją pięknego dialogu równorzędnych podmiotów.

***

Kolejna faza procesu wartościowej recepcji związana była z pojawianiem się nowych obszarów badawczych, czyli zbioru nieznanych wcześniej utworów Ojca Świętego. Zwrócono uwagę na coraz liczniejsze teksty papieża, który przecież nie przestał twórczo pracować w języku. Pionierską rolę odegrał esej naukowy czołowego krytyka i badacza literatury współczesnej Jacka Łukasiewicza poświęcony homiliom skierowanym do Polaków podczas pielgrzymek do ojczyzny, a szerzej – wyjątkowej sytuacji komunikacyjnej stwarzanej przez wypowiedzi następcy św. Piotra (cytowałem go w rozdziale o homiletyce). Pojawiały się prace językoznawcze w czasopismach i na konferencjach naukowych. Później ukazały się nawet książki poświęcone warstwie językowo-stylistycznej pisarstwa Jana Pawła II7.

Kolejna spora szansa na w miarę oryginalne teksty krytycznoliterackie i naukowe pojawiła się po publikacji młodzieńczych poezji studenta UJ Karola Wojtyły. Już w 1995 r. Stanisław Dziedzic ogłosił drukiem siedemnaście sonetów i hymn Magnificat. Całość pod tytułem Psałterz – Księga słowiańska ukazała się w następnym roku w tym samym opracowaniu. Duże wrażenie wywarły listy Wojtyły do Mieczysława Kotlarczyka z końca 1939 r., co przejawia się do dziś niezwykłą częstością ich cytowania.

Jak zawsze w sytuacjach badawczej stagnacji nadzieje na zmianę na lepsze trzeba wiązać z pojawianiem się zarówno nowych zjawisk literackich, jak i nowych teorii lub inspiracji metodologicznych. Lata dziewięćdziesiąte minionego wieku były jednak trudnym okresem dla twórczości o tematyce filozoficzno-religijnej i pomnażającej wartości narodowe – a to z powodu burzy i naporu doktryn postmodernistycznych, programowo niechętnych takiemu piśmiennictwu. Ponadto przełom stuleci w Polsce to dominacja poprawności politycznej i relatywizmu ponowoczesnego – postaw jak najdalszych od ducha (i litery) dzieł świętego papieża.

Dopiero śmierć Jana Pawła II spowodowała niezwykłą mobilizację środowisk polonistycznych. Kilka uniwersytetów, w tym największe – Jagielloński i Warszawski, zorganizowało konferencje naukowe, a materiały konferencyjne, uzupełnione innymi tekstami, wydrukowano w postaci solidnych książek. Najwcześniej (18 maja 2005 r.) odbyła się sesja naukowa na Uniwersytecie Rzeszowskim. Referaty z tej konferencji oraz wzruszające wiersze, wspomnienia i komentarze studentów złożyły się na książkę Znaleźć źródło. Twórczość literacka Karola Wojtyły – Jana Pawła II. Pod koniec 2005 r. ukazał się w Kielcach, staraniem pracowników Instytutu Filologii Polskiej Akademii Świętokrzyskiej im. Jana Kochanowskiego, obszerny i najładniej wydany tom z serii pokonferencyjnej zatytułowany Słowo–myśl–ethos w twórczości Jana Pawła II, pod redakcją ks. Zbigniewa Trzaskowskiego. Dorobkowi literackiemu papieża poświęcono część tomu zbiorowego Hermeneutyka nauczania Jana Pawła II pod redakcją Anny Węgrzyniak i ks. Leszka Łysienia, wydanego pod auspicjami Instytutu Teologicznego im. św. Jana Kantego oraz Katedry Polonistyki Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej.

W drugim produktywnym okresie odbioru twórczości dzieł Karola Wojtyły – Jana Pawła II, od 2003 r., sukces interpretacyjny odnieśli autorzy odchodzący od coraz bardziej jałowego omawiania poszczególnych utworów w kategoriach ściśle filologicznych. Nowe formy i sensy tych dzieł ukazano, zestawiając je z dużymi strukturami zewnętrznymi: literackimi, religijnymi, filozoficznymi.

Interpretowanie w perspektywie romantyzmu pojawiało się od początku historii odbioru, ale nasilało się niemal z roku na rok. Tu także można zauważyć przemiany. Początkowo więcej uwagi zwracano na wpływ tematyki i stylu romantyków, szczególnie Norwida. W ostatnich latach podkreślano wpływ filozofii romantyzmu polskiego, coraz wyraźniej widać było związki z mesjanizmem – rozumianym jednak autentycznie, inaczej niż przez zniekształcające schematy modeli antyromantycznych: pozytywistycznego, dekadencko-symbolistycznego, marksistowskiego, modernistycznego i ponowoczesnego. Już w pierwszych latach procesu recepcyjnego Alina Merdas i Jarosław Maciejewski wskazywali na światopoglądowy patronat Norwida. Od czasu pełnej publikacji młodzieńczych listów Lolka Wojtyły i zaskakujących spostrzeżeń późnego Miłosza w górę poszły akcje interpretacji „mesjanistycznych”, bardziej w duchu Mickiewicza i Słowackiego, zwłaszcza widoczne u teatrologów (Kosińskiego) i najmłodszych badaczy prozy: Pawła Rojka i Michała Sokulskiego. Niemniej mamy teraz do czynienia z paradoksem – niewątpliwy wpływ idei romantycznych na naszego poetę i dramaturga, a równolegle poetyka daleka od konwencji romantycznych: stłumiony emocjonalizm, brak wizyjności i fantastyki, opanowany subiektywizm, mało metafor i efektów muzycznych, ograniczona fabularność i widowiskowość w dramatach.

Może najważniejsze dla recepcji pisarstwa Wojtyły okazało się włączenie w krąg badań całej aktywności językowej (po polsku) Jana Pawła II oraz ukazywanie ciągłości, mimo tak ogromnej różnicy pełnionych ról życiowych, przed wyborem na papieża i po wyborze. Dzięki tym analizom i interpretacjom mało publikujący i trudny w lekturze poeta i dramaturg stał się też prozaikiem o ogromnym dorobku oraz wielkiej popularności. Ta metoda umożliwiła badanie ciągłości najlepszych osiągnięć kultury polskiej i programu pontyfikatu Ojca Świętego, wpływającego na świadomość uniwersalną wielu narodów i jednostek. Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II to jakby soczewka skupiająca tradycję polską i promieniująca na dużą część ludzkości przełomu tysiącleci, przynajmniej na miliard katolików8. W historii recepcji omawianej twórczości nastąpiła istotna zmiana perspektyw. Początkowo starano się wykazać, jak dziedzictwo polskie wpłynęło na osobowość Karola Wojtyły, a więc także na treść pontyfikatu i jego styl. W miarę upływu lat komentatorzy zastanawiali się, jak uniwersalne doświadczenia duchowego przywódcy Kościoła rzymskokatolickiego oświetliły jego wcześniejszy dorobek literacki i decydującą o nim tradycję polską. Obserwacja działalności następców Jana Pawła II (a także jego poprzedników) i porównanie wszystkich pontyfikatów ostatniego stulecia pokazało jego odrębność wynikającą z polskości. Zarazem treść pontyfikatu i jego styl – duch prorocki, skupienie się na duszpasterstwie globalnym, docenianie wartości narodowych, heroiczna obrona prawdy, piękna, dobra i życia – zwróciły uwagę interpretatorów na centralną wartość pierwiastków romantycznych w pisarstwie papieża.

Z procesu odbioru twórczości Karola Wojtyły – Jana Pawła II wynikają krzepiące wnioski dla miłośników i twórców literatury polskiej. Większość krytyków i badaczy literatury dochodziła do przekonania, że istotą całej jego aktywności (również jako papieża) była literatura.

Inne sztuki

Drugi wymiar istnienia Jana Pawła II w naszej kulturze polega na tym, iż zainspirował on powstanie dzieł sztuki lub stał się postacią występującą w dziełach literackich, filmowych, plastycznych. O papieżu jako postaci literackiej pisałem w osobnym rozdziale, tutaj przedstawię zarys tego zjawiska w innych sztukach. Nie będąc specjalistą w tych dziedzinach, przywołam ustalenia badaczy sąsiednich dyscyplin artystycznych. Mimo charakteru popularnonaukowego poniższego fragmentu tego rozdziału jest on konieczny, aby ukazać kontekst części literackiej tego zjawiska. Dodatkowo jest to moralnie konieczne, żeby choć wspomnieć o osiągnięciach twórców innych sztuk oraz pracy poznawczej badaczy sztuk plastycznych, muzyki, filmu i teatru.

Ojciec Święty jako czynnik inspirujący to temat szczególnie ważny w muzyce, gdzie z natury rzeczy (czyli specyfiki tej sztuki) nie może występować jako przedstawiona postać. Plejada najwybitniejszych kompozytorów poświęciła Janowi Pawłowi II swoje dzieła w różnorodny sposób – albo dedykując je Ojcu Świętemu, albo zaznaczając ich związek z jego postacią, albo komponując do słów jego utworów. Byli wśród nich kompozytorzy światowej klasy: Henryk Mikołaj Górecki, Wojciech Kilar, Krzysztof Penderecki, a także grupa wybitnych twórców muzyki pozostałych pokoleń – wymieńmy seniorów, jak Roman Palester i Zygmunt Mycielski, oraz rówieśników lub młodszych od wielkiej trójki wymienionej na początku tego wyliczenia: Augustyn Bloch, Joanna Bruzdowicz, Juliusz Łuciuk, Paweł Łukaszewski, Andrzej Nikodemowicz, Grażyna Pstrokońska-Nawratil, Witold Szalonek, Romuald Twardowski, Adam Walaciński. Wyjątkowo doborowa okazała się reprezentacja kompozytorów związanych z muzyką nieklasyczną, głównie jazzem: Krzesimir Dębski, Andrzej Kurylewicz, Włodek Pawlik.

Całość zjawisk muzycznych tego typu z pierwszych lat pontyfikatu dokumentuje bibliografia Krystyny Bielskiej Jan Paweł II w utworach muzycznych, opublikowana staraniem wymienianego już wcześniej, zasłużonego Ośrodka Dokumentacji Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie, zawierająca około 600 kompozycji muzycznych rozmaitych gatunków, od piosenek po duże oratoria. Dodajmy, że ta sama autorka opracowała podobną antologię Jan Paweł II w dokumentach dźwiękowych. Badania muzykologiczne na temat związków współczesnej muzyki z Janem Pawłem II rozwijają się szczególnie intensywnie w krakowskiej Akademii Muzycznej; prof. Teresa Malecka i jej uczennica Kinga Kiwała oprócz wielu publikacji na ten temat redagują serię książek Muzyka wobec poezji i nauczania Karola Wojtyły i Jana Pawła II. Wśród wielu wartościowych kompozycji Kinga Kiwała wymienia „trzy arcydzieła polskiej muzyki współczesnej”, które były zarazem jednymi z najwcześniejszych reakcji muzyków na wybór papieża rodaka: psalm Beatus Vir Góreckiego zamówiony jeszcze przez metropolitę krakowskiego Karola Wojtyłę dla uczczenia 900. rocznicy męczeństwa św. Stanisława biskupa, Hymnus pro gratiarum actione (Te Deum) na chór dziecięcy, dwa chóry mieszane i zespół instrumentalny emigracyjnego twórcy Romana Palestra oraz Te Deum Pendereckiego na głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną9.

Szczególnie bliska duchowości Ojca Świętego była muzyka i osobowość Henryka Mikołaja Góreckiego. Wielki kompozytor był przywiązany do ziemi ojczystej, zarówno ogólnonarodowej, jak też swojej lokalnej (tej, z której pochodził, i tej, gdzie najchętniej mieszkał, czyli rejonu Tatr), do dziejów polskich i dziedzictwa kulturowego, a jego religijność była szczera, prosta, głęboka i związana z pobożnością ludową. Ktokolwiek miał szczęście znać Góreckiego (do wybrańców należy piszący te słowa), musiał podziwiać jego spontaniczną osobowość emanującą religijnością żywiołową i twórczą.

Na szczególnie ważne elementy duchowości kompozycji Góreckiego zwróciła uwagę Teresa Malecka:

Jak powszechnie wiadomo, jedną z podstawowych, wręcz dominujących idei pontyfikatu Jana Pawła II była maryjność, z całą jej teologiczną głębią. Obecna jest ona także w systemie estetycznym papieża-artysty. Wystarczy przytoczyć jedno tylko jego sformułowanie: „Piękno Maryi uchwycone w obrazach jest zwierciadłem Bożego piękna” (encyklika Redemptor Mater, Rzym 1987). Okazuje się, że w twórczości Góreckiego „maryjność”–„matczyność” zajmuje miejsce ważne, by nie powiedzieć – centralne. Motyw matki, tej własnej, wcześnie utraconej, oraz Matki Boga stojącej pod krzyżem obecny jest w twórczości kompozytora stale: od najwcześniejszych pieśni (Trzy pieśni op. 3: Do matki, Jakiż to dzwon grobowy, Ptak) przez Ad Matrem, Symfonię pieśni żałosnych do Totus Tuus. Wydaje się, iż oscylacja tych dwóch kategorii matki ukazuje nić wspólnoty losów kompozytora i papieża. Wczesny wiersz Karola Wojtyły Nad Twoją białą mogiłą z 1939 roku to typ poetyckiego lamentu syna nad grobem matki10.

Warto również poświęcić trochę miejsca dziełu innego kompozytora światowej sławy. W niezapomnianych latach 1979–1980 powstało dzieło Krzysztofa Pendereckiego Te Deum. Jak wiemy, hymn Te Deum, przypisywany św. Ambrożemu (dziś uczeni sądzą, iż autorem był biskup Niketas z Remazjany), należy do liturgii rzymskokatolickiej i bywa wykonywany podczas uroczystych nabożeństw. W tradycji polskiej nabrał cech patriotycznych, gdyż był śpiewany z okazji wyjątkowych wydarzeń i rocznic narodowych. Oddajmy głos zasłużonej komentatorce twórczości autora Pasji wg św. Łukasza – krakowskiej muzykolożce Reginie Chłopickiej:

Te Deum Krzysztofa Pendereckiego należy do utworów zakorzenionych w epoce późnego romantyzmu. Jest to jednak nawiązanie do pewnych ogólnych cech stylu, rodzaju ekspresji czy technik kształtowania materiału muzycznego, a nie naśladowanie idiomu romantycznego. Stanowi spojrzenie własne na tę wielką epokę, spojrzenie, w którym tyleż jest współczesności, ile tradycji11.

Wspomniane dzieło Pendereckiego warto przypomnieć z jeszcze jednego powodu. Wykonanie na koncercie w Watykanie 11 listopada 1998 r. (z okazji 20-lecia pontyfikatu) zainspirowało Jana Pawła II do wypowiedzi muzykologicznej, tak mądrej i pięknej, że stanowi okruch prawdziwej literatury:

Są takie okoliczności, w których dokonuje się synteza myśli bez słowa. Gdy muzyka interpretuje uczucia ludzkiego ducha, nie potrzebuje słów, aby zostać zrozumianą. Jest to język uniwersalny, głęboki, a zarazem wysoce ekspresyjny. Ten koncert wskazuje również, że muzyka staje się harmonią również tych przeżyć, które zostały nam dane dzisiaj. Wzruszyłem się tym, że mój rodak Krzysztof Penderecki przybył do Rzymu, aby dyrygować skomponowanym przez niego Te Deum, które stworzył dwadzieścia lat temu z okazji mojego wyboru i mnie dedykował12.

Niektórzy kompozytorzy potrafili wypowiadać się także, posługując się słowami. W tworzeniu cennych komunikatów werbalnych pomagała im wyczulona wrażliwość, nie tylko na bodźce dźwiękowe, wszechstronna kultura, zakorzenienie w tradycji. Dodajmy na marginesie, że zaskakująco duża część polskich twórców muzyki uprawiała z powodzeniem literaturę – zaczynając od Szymanowskiego, nie można pominąć Stefana Kisielewskiego (bez porównania bardziej znanego jako powieściopisarz i felietonista niż jako kompozytor), Bogusława Schaeffera, Zygmunta Mycielskiego…

Właśnie ten ostatni z wymienionych łączył komponowanie z pisarstwem, będąc czołowym eseistą muzycznym i autorem oryginalnego dziennika. Wcześniej niż wspomniany w innym miejscu Miłosz, bo w czasie pierwszej pielgrzymki papieża do ojczyzny, i znacznie obszerniej podjął wątek królewskości Jana Pawła II właśnie Zygmunt Mycielski, jedna z czołowych postaci polskiej kultury muzycznej okresu powojennego: m.in. prezes Związku Kompozytorów Polskich i naczelny redaktor najważniejszego czasopisma muzycznego „Ruchu Muzycznego”. Papież był dla niego ucieleśnieniem wizji wielkich twórców sztuki polskiej, a zarazem świadomym kontynuatorem idei zawartych w głównych dziełach naszej przeszłości:

Ma on królewskie poczucie momentu, wyniesione z poezji romantycznej, z mesjanistycznych snów i Wyspiańskich przywidzeń. Grał wielką rolę, krakowską, królewską i polską. Jego papiestwo zeszło w Krakowie na drugi plan. Nie wiem, jak on potrafi tę rolę przeciągnąć na watykański piedestał. Możliwe jest i prawdopodobne, że on się w ten sposób żegna z Polską i Krakowem13.

Dla Zygmunta Mycielskiego, który znał od młodości Karola Wojtyłę („ten chłopiec z Wadowic, który Mamie przynosił Komunię św. raz na miesiąc jako wikary od św. Floriana – i potem piliśmy we troje herbatę”), ta królewskość powinna być szczególnym zaskoczeniem; a jednak przyjmuje ją jako coś normalnego, prostą konsekwencję narodowej historii i osobowego rozwoju „wikarego od św. Floriana”. Przypomina sobie kompozytor zabawne, choć również dające do myślenia, powiedzenie pewnego Żyda obserwującego wspaniałość obrzędów w Watykanie: „I pomyśleć, że oni zaczynali od osiołka”. Nawiązując do tego spostrzeżenia, Mycielski pisze: „Jan Paweł II dubluje rzymską paradę polsko-wawelskim sacrum – u boku interrexa Wyszyńskiego. Pokazuje światu nasze »Wszystko nam dałeś, co mogłeś, co mogłeś dać Panie – tysiącletnie dałeś panowanie« Krasińskiego, uwierzył w widzenie księdza Piotra, wizję Słowackiego i Wawel Wyspiańskiego”.

Również inni nasi czołowi kompozytorzy wypowiadali się o Janie Pawle II bez pośrednictwa muzycznych dźwięków, za pomocą naturalnego języka, co jest szczególnie ważne w tym wypadku, gdyż muzyka jest w zasadzie asemantyczna i nadawanie jej znaczeń jest zawsze problematyczne. Wielkich kompozytorów szczególnie poruszył List do artystów Jana Pawła II z 1999 r.

Kiedy Wojciech Kilar przeczytał List…, był już autorem kilku „papieskich” dzieł, ponadto człowiekiem głębokiej religijności, wybitnym kompozytorem muzyki klasycznej i światowej sławy twórcą muzyki filmowej. Związek kilku kompozycji Kilara ze świętym papieżem jest głęboko uwewnętrzniony, dotyczy raczej procesu twórczego, a nie posługiwania się utworami Karola Wojtyły lub innymi elementami programowymi.

Z okazji pierwszej pielgrzymki Ojca Świętego do ojczyzny Kilar skomponował Fanfarę na chór mieszany i orkiestrę. W związku z drugą pielgrzymką 1983 r. (trwała wtedy wojna polsko-jaruzelska) napisał utwór zatytułowany Victoria na chór i orkiestrę, poświęcony zwycięstwu króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem, a zaopatrzony w partyturze w dedykację: „Utwór napisany dla uczczenia II Pielgrzymki Papieża Jana Pawła do Ojczyzny”. Prawykonanie tej kompozycji miało miejsce w katedrze katowickiej w obecności papieża, który był chyba miłośnikiem muzyki Kilara, ponieważ po skomponowaniu kolejnego wybitnego dzieła religijnego Missa pro pace kompozytor został zaproszony do Watykanu wraz z orkiestrą Filharmonii Narodowej pod dyrekcją Kazimierza Korda, żeby wykonali utwór w Auli Pawła VI 7 grudnia 2001 r.

Wypowiedź Wojciecha Kilara w odpowiedzi na List do artystów była wielofunkcyjna: stanowiła wyznanie, czym dla niego jest sztuka, wiara oraz czym ich połączenie, a więc sztuka religijna. Zarazem była apelem do ludzi kierujących strukturami Kościoła katolickiego. Jego rozumienie sztuki współczesnej jest znacznie mniej dramatyczne niż to znane nam z odpowiedzi, jakiej udzielił Miłosz. Twórca Krzesanego i Missa pro pace nie ma wątpliwości, czy obecnie istnieje wartościowa sztuka religijna:

Naprawdę istnieje tylko rzeczywistość metafizyczna. Tylko tajemnica jest pewna… Na tym paradoksie opiera się sztuka, która nie może istnieć bez metafizycznych i religijnych podstaw. […] nie wierzę w istnienie ateistów, a po drugie nie potrafię odróżnić rzeczywistości Kościoła od rzeczywistości wiary14.

Jednocześnie w odpowiedzi Kilara znalazły się gorzkie uwagi skierowane pod adresem instytucjonalnego Kościoła w naszym kraju dotyczące relacji między instytucjami religijnymi a twórcami sztuki:

Jeżeli zaś chodzi o pewną część Kościoła w Polsce, to moje uwagi zabrzmią pesymistycznie, ale nie mogę inaczej. Obawiam się, że List… nie będzie zrozumiały dla wielu z tych, którzy stanowią o codziennym życiu naszego Kościoła. […] Sztuka może być sprzymierzeńcem głębokiej wiary. Niestety, dziś słowo „artysta” dotyczy czegoś nieokreślonego: od muzycznych analfabetów po Pendereckiego. Z przykrością obserwuję, że dla wielu członków Kościoła w Polsce Penderecki jest potrzebny dużo mniej niż ów analfabeta15.

Dziś brzmi to chyba zanadto minorowo, ale w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia Kościół w Polsce nie potrafił przeciwstawić się żywiołowej fali hedonizmu relatywistycznego ogarniającego też dziedzinę kultury. Nie potrafił, a właściwie nie miał możliwości komunikowania się ze społeczeństwem, czyli możliwości kształtowania postaw wartościowych – czasopisma katolickie zostały zmarginalizowane, nie było telewizji katolickiej, a jedyna radiostacja o zasięgu ogólnopolskim była dziełem kilku redemptorystów, którym i po stronie kościelnej nie pomagano, jakby w przekonaniu, że nicnierobienie jest lepsze od pożytecznych działań nieosiągających doskonałości.

Z kolei patrząc z perspektywy całego życia wielkiego kompozytora, zaskakująca była ówczesna niska ocena Kościoła ludowego, u osoby reprezentującej m.in. typ religijności maryjnej i osobiście związanego z klasztorem jasnogórskim. W połowie 1999 r. Kilar pisał tak: „Kościół masowy, nastawiony na statystyczną skuteczność, nie szuka w sztuce sojusznika. Moja wizja Kościoła jest »kadrowa« – nie przeszkadzałoby mi, gdyby był mniej liczny, ale za to – jak skała. Podrabianej religijności wystarczają artystyczne podróbki”16. Otóż wydaje mi się, że potem autor V Symfonii „Adwentowej” nie byłby zwolennikiem równania: słaba sztuka = słaba religijność. Znane są liczne przykłady żarliwej religijności niepołączonej z dużą wrażliwością i wiedzą estetyczną.

Słowna odpowiedź Henryka Mikołaja Góreckiego na List… Jana Pawła II była równie krótka jak wypowiedź Kilara i… równie ważna. Przede wszystkim ten tekst wzbogacił naszą wiedzę o biografii kompozytora, gdyż dowiadujemy się, że od 1986 r. wielki wpływ na jego świadomość miał papież-pisarz poprzez regularną lekturę książki Wiara i kultura, w której zebrano rozmaitego charakteru teksty poświęcone zagadnieniom kultury:

I książka stała się dla mnie podręcznikiem, prawdziwym drogowskazem pomocnym w poruszaniu się po obszarach sztuki. Kiedy ogarniają mnie wątpliwości, kiedy popadam nawet w zwątpienie, mam jakieś problemy do rozwiązania, albo zadaję sobie pytania o sens sztuki w ogóle – sięgam po tę książkę i (jak mi się wydaje) w trudnych sytuacjach zawsze będę po nią sięgał17.

W tekście Góreckiego znajdujemy także uznanie dla Miłosza i stwierdzenie wyjątkowości jego odpowiedzi (omawianej w innej części niniejszego książki). Górecki, pisząc odpowiedź na List… w 2005 r., rozpoznawał sytuację sztuki współczesnej podobnie pesymistycznie jak Miłosz. W ważnej wypowiedzi o trzy lata późniejszej powiedział, że sztukę „doprowadzono do całkowitej dewastacji, destrukcji, prawie do ruiny. […] Chciałoby się tu wrzasnąć, i to z całej siły: »ten świat potrzebuje piękna, by nie pogrążyć się w rozpaczy«. […] Znamy chyba wszyscy ten cytat?”18. Sam list papieski wielki kompozytor odczytuje osobiście i niejako „pozaartystycznie” – jako „wskazania, jak przyzwoicie postępować”.

***

Wielkie świadectwo, jakim jest życie i nauczanie świętego papieża z Polski, musiało stać się tematem dzieł malarskich, rzeźbiarskich, graficznych czy nowych, bardziej związanych z technologią gałęzi sztuk plastycznych. Zbiory tej twórczości gromadzi przede wszystkim Ośrodek Dokumentacji Pontyfikatu w Wiecznym Mieście (a dokładniej pod Rzymem, której to lokalizacji uroki i niedogodności zapamiętał każdy, kto tam choćby krótko mieszkał). Skoro jedną z podstawowych zasad tej książki jest akcentowanie pierwszeństwa pomysłów, form, technik komentowania oraz interpretacji dzieła Jana Pawła II, przypomnijmy, że bodaj pierwszą wybitną książką poświęconą dziełom sztuki o tematyce papieskiej był album powstały w latach osiemdziesiątych (a wydany dopiero w 1998 r.), opracowany przez Janinę Jaworską zatytułowany Jan Paweł II w sztukach plastycznych19.

Nie będę się tu zajmował twórczością plastyczną o tematyce związanej z Janem Pawłem II, która wymaga specjalnych kwalifikacji – jest przebogata, a przy tym w niektórych obszarach kontrowersyjna – najbardziej dyskutowana jest artystyczna (mniej lub bardziej) produkcja pomników Ojca Świętego, gdzie umiłowanie postaci i dobre chęci nie zawsze idą w parze z walorami estetycznymi. Właśnie tylko tę „monumentalną” kwestię z całego obszaru sztuki wizualnej skomentuję w następnych akapitach, bo do tego nie trzeba koniecznie być krytykiem czy historykiem sztuki. Znaczenie pomników polega także na tym, że istnieją one w przestrzeni publicznej i są powszechnie postrzegane w sposób naturalny. Odbiorca styka się z nimi bez specjalnego wysiłku, jak przy czytaniu książek, oglądaniu wystaw albo spektakli teatralnych i filmowych.

Budownictwo pomnikowe to nie tylko kwestia estetyki, równie ważne są aspekty moralne i zaskakująco łączące się z nimi ekonomiczne. Bo pomniki są kosztowne, wymagają ofiarności odbiorców znacznie większej niż przy produkcji innych dzieł sztuki, a i po stronie twórców są dodatkowe trudności – wyrzeźbienie pomnika jest kosztowniejsze niż napisanie tekstu literackiego lub przygotowanie zapisu nutowego kompozycji muzycznej, niż odegranie roli przez aktora albo wykonanie happeningu, droższe nawet od namalowania obrazu czy wytworzenia grafiki. Powszechność w naszej ojczyźnie pomników Ojca Świętego jest zjawiskiem przede wszystkim społeczno-moralnym, świadczącym o rzeczywistym (a nie łatwym, deklaratywnym) szacunku do niego.

Jest jeszcze jeden wymiar tej sprawy, tym razem międzynarodowy. Pomniki Jana Pawła II powstawały w wielu krajach. Ta powszechność podnosi na duchu Polaków, te realne ślady umiłowania Ojca Świętego są wzruszające i upowszechniają wiedzę o naszym narodzie. W odległych zakątkach świata papieskie tablice pamiątkowe i pomniki są często pierwszymi świadectwami polskiej historii i kultury.

Czasami lokalizacje są zaskakujące, bo pomniki znajdują się w miejscach niekojarzonych ze sprawami duchowymi. Oto kilka przykładów, które mnie poruszyły. W stolicy laickiej Francji – mieście rewolucyjnym, awangardowym, hedonistycznym i dyktującym mody (jest jeszcze Paryż wielkiej tradycji katolickiej, niestety mniej popularny) – od października 2014 r. pomnik Jana Pawła II stoi przed jego najważniejszym kościołem. I to nie byle jaki, ponieważ ma 3,6 m wysokości i waży 1,5 tony, a ulokowano go na placu im. Jana XXIII przy katedrze Notre Dame. Jest dziełem rosyjskiego rzeźbiarza pochodzenia gruzińskiego Zuraba Cereteliego, który swój monument podarował Polskiej Misji Katolickiej we Francji (założonej w 1836 r. m.in. z inicjatywy Adama Mickiewicza), wyjaśniając, że w ten sposób wyraził swoją wdzięczność „za rolę, jaką odegrał Jan Paweł II w obaleniu sowieckiego totalitaryzmu”20.

Kolejny zaskakujący dowód realnego i trwałego szacunku dla Jana Pawła II znajduje się w hiszpańskim mieście Jerez de la Frontera, będącym unikatowym w skali planetarnej centrum produkcji najwyższej klasy alkoholi (znajdujących uznanie zwłaszcza w krajach anglosaskich pod nazwą sherry), w którym jest prawie 700 bodeg (piwnic), a produkcja jerezu wynosi ponad milion hektolitrów rocznie. Druga (obok wielu wspaniałych zabytków) atrakcja miasta Jerez, niespotykana nigdzie na świecie, to słynna szkoła jazdy konnej rumaków andaluzyjskiej rasy Real Escuela Andaluza de Arte Escuestre. Ale w tej stolicy wyrafinowanych rozkoszy dla oczu i podniebienia nie zapomniano wystawić przed miejscową katedrą pomnika świętemu papieżowi z Polski. A mieszkańcy Jerez mieli powody do wdzięczności, gdyż to Jan Paweł II ustanowił w tym mieście diecezję i podniósł kolegiatę do rangi katedry.

Jak wspomniałem, zjawisko twórczości plastycznej poświęconej Janowi Pawłowi II jest tak ogromne i skomplikowane, że nie sposób go omówić w tym miejscu nawet w największym skrócie. Przejdźmy więc do innych dziedzin kultury.

***

W kinematografii polskiej obecność Jana Pawła II jest mniejsza niż w literaturze, plastyce, nawet teatrze. Trzeba jednak pamiętać, że w okresie PRL istniał monopol państwowy w tej dziedzinie sztuki i władze komunistyczne niechętnie zgadzały się na produkcję filmów o charakterze religijnym. Jednym z wyjątków był pełnometrażowy film dokumentalny Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego Pielgrzym z 1979 r. o pierwszej pielgrzymce do Jana Pawła II ojczyzny – wybitne dzieło tego gatunku sztuki filmowej. Premiera odbyła się 3 listopada 1979 r. w Watykanie w obecności Ojca Świętego. Początkowo film pokazywany był w Polsce tylko w kościołach i salach przykościelnych, w 1981 r. trafił do kin, bijąc od razu rekordy frekwencji, ale jego karierę przerwał wybuch wojny polsko-jaruzelskiej w grudniu owego roku. Trzos-Rastawiecki zrealizował na zlecenie episkopatu podobny dokument o drugiej pielgrzymce Ojca Świętego do Polski w 1983 r., podczas stanu wojennego. Film pod tytułem Credo był dziełem tej samej ekipy, która wcześniej nakręciła Pielgrzyma.

Kolejny film Andrzeja Trzosa-Rastawieckiego pod tytułem Pontyfikat powstał w 1996 r. i rzeczywiście był obrazowym podsumowaniem pontyfikatu papieża polskiego. W tym samym roku Krzysztof Zanussi nakręcił podobny dokument filmowy „Nie lękajcie się”. Życie i nauczanie Jana Pawła II. Ale znacznie większą popularność zyskał fabularny film Zanussiego o wielkim papieżu – chodzi o zrealizowane w 1981 r. dzieło biograficzne Z dalekiego kraju produkcji włosko-brytyjskiej; w wersjach obcojęzycznych dodaje się drugą część tytułu – po angielsku From a Far Country: Pope John Paul II, po włosku Da un paese lontano (Giovanni Paolo II). Niestety, film ten, mimo iż scenariusz napisali Andrzej Kijowski i Jan Józef Szczepański, nie należy do najwybitniejszych dzieł znakomitego reżysera. Nie pomogli w osiągnięciu sukcesu znani polscy aktorzy – Janusz Gajos, Maja Komorowska, Daniel Olbrychski, Małgorzata Zajączkowska. Ale są i dobre strony tego obrazu kinowego – przede wszystkim muzyka Wojciecha Kilara, zdjęcia operatora Sławomira Idziaka, a także niektóre epizody, jak uczestnictwo Lolka Wojtyły w drodze krzyżowej w Kalwarii Zebrzydowskiej.

Utwory dramatyczne Karola Wojtyły również usiłowano parokrotnie ekranizować. Zanussi zrealizował w 1997 r. film Brat naszego Boga na podstawie utworu o tym samym tytule. Była to produkcja polsko-niemiecko-włoska, ekipa aktorska była także międzynarodowa. Obok polskich aktorów Grażyny Szapołowskiej i Wojciecha Pszoniaka grali znani artyści innych nacji: Scott Wilson w roli Adama Chmielowskiego oraz Riccardo Cuccioli, Jerry Flynn, Christoph Waltz. Reżyser połączył fragmenty tekstu oryginalnego ze scenami wykreowanymi na użytek filmu, dodano nawet sceny z powstania styczniowego.

Dramat Przed sklepem jubilera miał dwie znane ekranizacje. Sławniejszy jest film Sklep jubilera w koprodukcji włosko-kanadyjskiej w reżyserii Michaela Andersona, ukończony w 1988 r., który ma sporo akcentów polskich. Kręcony był także w naszym kraju, pokazano w nim Kraków i Tatry, obsada aktorska była międzynarodowa: Ben Cross, Melora Hardin, Olivia Hussey, Daniel Olbrychski, główną rolę jubilera zagrał Burt Lancaster. O wiele skromniejszy materialnie i artystycznie był film młodziutkich twórców polskich z 2012 r. Reżyser Filip Gaweł miał 18 lat, mniej więcej rówieśnikami byli aktorzy, za to doświadczonymi filmowcami byli kamerzysta Grzegorz Dolecki i scenografka Alicja Pacyniak. Trwający jedynie 30 minut obraz był znacznie bardziej ascetyczny i bliższy oryginałowi niż kosztowny film Andersona z rozbudowaną fabułą i dopisanymi dialogami.

Spośród filmów dokumentarnych o Janie Pawle II warto wspomnieć o dziele Jarosława Szmidta Jan Paweł II. „Szukałem Was…” z 2011 r. Był to obraz kinowy zrealizowany z rozmachem, gdyż kręcony na czterech kontynentach, w którym wykorzystano też materiały archiwalne.

***

Dramaty Karola Wojtyły były wielokrotnie wystawiane przez teatry (tradycyjne, radiowe, telewizyjne) w Polsce i wielu krajach świata. Warto w tym przeglądzie wspomnieć prapremiery, głównych reżyserów i najważniejsze inscenizacje. Jest faktem niezwykle symptomatycznym, że pierwsza prapremiera utworu dramatycznego Wojtyły odbyła się na scenie emigracyjnej; mimo upływu kilkudziesięciu lat od uformowania się wychodźstwa niepodległościowego zachowało ono kulturalną dynamikę. Prapremiera Przed sklepem jubilera była symboliczna wielorako – odbyła się w dniu rocznicy odzyskania niepodległości, 11 listopada 1979 r., w gmachu imponującego centrum życia emigracyjnego – w Polskim Ośrodku Społeczno-Kulturalnym w Londynie, wybudowanym dzięki ofiarności naszych uchodźców. Reżyserem był Leopold Kielanowski (1907–1988), występujący jako aktor od 1929 r. we Lwowie, w Toruniu i Katowicach, przed wybuchem II wojny światowej był dyrektorem wileńskiego Teatru na Pohulance, w czasie wojny żołnierz AK i powstaniec warszawski, koniec wojny zastał go jako przymusowego robotnika w Niemczech. Przedostał się do Włoch, do 2. Korpusu gen. Andersa, gdzie pracował w Teatrze Dramatycznym. Od 1946 r. przebywał w Anglii, organizując życie teatralne diaspory antykomunistycznej. Przez kilkadziesiąt lat był w Londynie dyrektorem Teatru Polskiego i wielokrotnie prezesem zasłużonej organizacji Związku Artystów Scen Polskich, przygotowywał też audycje radiowe i na falach Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa przemawiał do rodaków w kraju. Był najwybitniejszym reżyserem teatralnym na emigracji, trudno sobie wyobrazić godniejszą osobę w roli inicjatora zaistnienia dramaturgii Karola Wojtyły na scenach teatralnych świata.

W kraju pierwszym dramatem zrealizowanym w teatrze był Brat naszego Boga w sławnym Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Reżyserką była wybitna postać polskiego teatru Krystyna Skuszanka, znana głównie z inscenizacji polskich utworów romantycznych, Wyspiańskiego i dramatów współczesnych; poza tym pełniła funkcję dyrektora kilku teatrów i pracowała jako pedagog w krakowskiej PWST.

Światowa prapremiera dzieła Ojca Świętego 13 grudnia 1980 r., a więc w niezwykłej atmosferze okresu po przełomowym Sierpniu ’80, wywołała wielkie zainteresowanie publiczności, mediów i krytyki teatralnej. Były trudności z kupieniem biletu na zwyczajne spektakle, a uczestniczenie w premierze wymagało szczególnych starań. Widzowie spektaklu prapremierowego byli zróżnicowani jak nigdy dotąd w PRL. Barwnie i dowcipnie pisał o tym krytyk literacki i teatralny Bronisław Mamoń: „Na widowni zasiedli: Kardynał, członkowie KC, siostry zakonne w habitach, aktywiści partyjni, świat artystyczny i intelektualny Krakowa, radni miejscy, dziennikarze, młodzież studencka i co obrotniejsze gospodynie domowe”21.

Muzykę do spektaklu skomponował Krzysztof Penderecki, Krystyna Skuszanka starała się wzbogacić ascetyczną formę teatru rapsodycznego i uatrakcyjnić inscenizację, w której wzięło udział blisko 50 aktorów. Oddajmy głos reżyserce, która udzielając wywiadu prasowego, podzieliła się doświadczeniami w pracy nad uteatralnieniem Brata naszego Boga. Przede wszystkim podkreśliła sceniczną wartość utworu:

Moim zdaniem lansowanie opinii o nieteatralności tego wielkiego filozoficznego dramatu jest nieuzasadnione. Brat naszego Boga jak każdy dramat wymaga pewnego opracowania i przystosowania do formuły inscenizacji, ale przecież podobnie pracowałam nad wielkim dramatem Szekspira, Mickiewicza czy Słowackiego. […] Autor dokonuje jakby ciągłych poprawek do własnego przewodu myślowego. I tu ujawnia się wspaniały żywioł wewnętrznego dramatu człowieka22.

Polską prapremierę dramatu Przed sklepem jubilera 27 marca 1981 r. zrealizował Andrzej Maria Marczewski, reżyser niezwykle zasłużony w przenoszeniu na deski teatralne utworów Karola Wojtyły. Wspomniana prapremiera miała miejsce w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu. Także Marczewski starał się wzbogacić poetykę przedstawienia, dość powiedzieć, że fragmenty utworów poetyckich Wojtyły śpiewał chór dziecięcy Stefana Stuligrosza, a muzykę skomponował Jerzy Maksymiuk. Andrzej Maria Marczewski był wyjątkową postacią w dziejach teatralnej recepcji dramaturgii Karola Wojtyły, ponieważ inscenizował jego dzieła siedmiokrotnie! Jeszcze we wrześniu 1981 r. wyreżyserował Przed sklepem jubilera w teatrze w Płocku, inna pamiętna jego inscenizacja odbyła się w katedrze lubelskiej z okazji uroczystości związanych z pobytem Czesława Miłosza w Lublinie w czerwcu 1981 r. – świeżo upieczony laureat Nagrody Nobla otrzymał wtedy doktorat honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i spotkał się z przywódcami NSZZ „Solidarność”.

Światową prapremierą Promieniowania ojcostwa była inscenizacja przygotowana także przez Marczewskiego, tym razem w warszawskim Teatrze Rozmaitości, 11 czerwca 1983 r. Trzeba także wspomnieć o realizacji tego utworu przez reżysera i wybitnego teatrologa Zbigniewa Władysława Solskiego w Teatrze Współczesnym we Wrocławiu w 1977 r., nawiązującej do konwencji dramatu misteryjnego. Oryginalna inscenizacja Brata naszego Boga miała miejsce w warszawskim Teatrze Rampa w reżyserii Pawła Aignera; był to spektakl muzyczny skomponowany przez Zygmunta Koniecznego ze śpiewającymi aktorami i chórem.

Twórcy teatralni zainteresowali się również młodzieńczymi utworami Karola Wojtyły. Prapremiera Hioba odbyła się w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie w marcu 1983 r. w reżyserii Tadeusza Malaka. Tu warto znów zwrócić uwagę na aktywność artystyczną Polaków na obczyźnie, tym razem chodzi o rodaków na Wschodzie. Akademicki Teatr we Lwowie zrealizował dwie wersje Hioba: tradycyjną, na scenie, i plenerową, graną po zapadnięciu zmroku, z rozbudowaną scenografią, postaciami na szczudłach, muzyką, śpiewem, grą światła i cienia, bogatą warstwą dźwiękową.

Z kolei prapremiera Jeremiasza miała miejsce w Bielsku-Białej tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego, 11 grudnia 1981 r. Reżyserem był Marek Mokrowiecki, który jeszcze dwa razy inscenizował ten dramat, w Bydgoszczy i w Płocku, z niezwykłymi efektami – ustawienie aktorów w jednej ze scen tak jak na obrazie Matejki Kazanie Skargi, wykorzystanie siedmiometrowego ołtarza gotyckiego z kilkudziesięcioma figurami świętych.

Dzieje teatralne dramatów Wojtyły tak podsumowała autorka cennej monografii tego zagadnienia Anna Kołodziejska:

W pierwszych latach pontyfikatu Jana Pawła II, na fali entuzjazmu, jaki wzbudzał fakt, iż papież Polak był również dramaturgiem, teatry stosunkowo często podejmowały się wystawienia jego twórczości. Po opadnięciu pierwszych emocji wracano do tego repertuaru sporadycznie, głównie przy okazji rocznic. Próby stworzenia komercyjnych widowisk z tekstów o charakterze medytacyjnym okazywały się nieprzekonujące23.

Kolejna fala popularności owocująca licznymi inscenizacjami nastąpiła po śmierci papieża, po czym znów opadła. Anna Kołodziejska zauważyła ciekawe zjawisko w ostatnich latach – dramatami Jana Pawła II mniej są zainteresowane duże teatry państwowe, natomiast pojawiają się one na scenach lokalnych, w teatrach prywatnych oraz w teatrzykach szkolnych i parafialnych. Warto przypomnieć jej sceptyczne uwagi o perspektywach teatralnego istnienia dramatów Karola Wojtyły:

W czasach, gdy masowa publiczność przyzwyczajona jest do szybko zmieniających się obrazów, a twórcy aby sprzedać swój produkt, starają się uczynić go jak najbardziej prostym, naturalnym staje się, że spektakle poetyckie budzą opór u przypadkowego odbiorcy. Spowodowany jest on nieprzyzwyczajeniem do widowisk statycznych oraz koniecznym wysiłkiem związanym ze zrozumieniem przekazywanych treści24.

***

Jeszcze uwaga o przemianach recepcji zachodzących w czasie – od 1990 r. zmalała liczba świadectw artystycznych odbioru działalności Ojca Świętego. Na pewno przyczyniła się do tego ofensywa instytucji i środowisk antyreligijnych oraz tendencji antynarodowych, przeżywaliśmy niekiedy okresy niemal wojny ideologicznej prowadzonej z Kościołem. Rację miał więc Ojciec Święty, mówiąc do rodaków w Wielkanoc 1993 r. o trwającej „duchowej bitwie o Polskę”. Ale na terenie sztuki i humanistyki mieliśmy również do czynienia z niejako naturalnym odpływem inspirującej siły faktu pojawienia się polskiego następcy św. Piotra. W kulturze wszystkie tematy i problemy mają czas swojego maksymalnego owocowania i czas ugorowania. Z upływem lat tracą moc inspirującą ujęcia artystyczne, zużywają się, schematyzują.

Potrzeba wielkich talentów, aby ożywić metody estetyczne i oryginalnie spojrzeć na powszechnie znane zjawiska. Chyba jednak minął czas masowej, jak na tę dziedzinę kultury, twórczości na temat naszego Ojca Świętego; za to nadchodzi czas pojawiania się dzieł wybitnych, których twórcy muszą mieć dystans czasowy do artystycznie interpretowanych wydarzeń.

Na koniec kilka uwag o czynnikach utrudniających odbiór świadectwa składanego przez Jana Pawła II, próba odpowiedzi na pytanie: dlaczego istniały napięcia i pojawiają się stale sytuacje konfliktowe wokół odbioru jego dzieł?

1. Zła wola przeciwników religii, szczególnie wrogo nastawionych do obecności chrześcijaństwa w życiu publicznym. Z rozmachem prowadzona działalność papieża wywołuje kontrakcje ośrodków tworzących inne wizje świata i wzory życia ludzkiego. Największym dotąd przeciwnikiem był komunizm ateistyczny, ale i obecnie aktywne są potężne ruchy antyreligijne. Ten konflikt jest nie do uniknięcia, można tylko modlić się o nawrócenie wrogów religii.

2. Konflikt wynikający z dominującego we współczesnej cywilizacji stylu życia; niejako techniczny, formalny, choć „forma” staje się tu „treścią”. Chodzi o wpływy środków komunikacji społecznej, które muszą mieć stale wydarzenia niezwykłe, bulwersujące, nawet skandaliczne, aby przyciągnąć odbiorców. W cywilizacji obrazów i masowej informacji poszukiwanie sensacji tłumi wiele wartości, odrzuca się więc lub prymitywizuje również nauczanie papieskie.

3. Niezrozumienie przy zachowaniu dobrej (lub neutralnej) woli, wynikające czasem ze skomplikowania i teoretycznego charakteru wypowiedzi papieskich, czasem z ich nieuniknionej ogólności. Namiestnik Chrystusowy kieruje swoje słowa do wszystkich ludzi, a rzeczą naturalną jest zróżnicowanie miliardowej wspólnoty katolików i kilkumiliardowej ludzkości. W wielkich społecznościach wyrażane są rozmaite potrzeby, pragnienia i nie może na nie bezpośrednio odpowiedzieć jeden człowiek, nawet o tak imponującej chłonności umysłowej i energii jak Karol Wojtyła. Dlatego potrzebne są komentarze, rozwinięcia i inne działania wyjaśniające idee Jana Pawła II.

1 Jan Paweł II, Wiara i kultura. Dokumenty, przemówienia, homilie, Rzym 1986, s. 67–68.

2 K. Rahner, H. Vorgrimler, Mały słownik teologiczny, przeł. T. Mieszkowski, P. Pachciarek, Warszawa 1987, szpalta 200.

3 Jan Paweł II, Wiara i kultura…, s. 67.

4 Obszerną dokumentację tego zjawiska ze szczegółowym komentarzem można znaleźć we wspominanym już zbiorowym tomie Pisarstwo Karola Wojtyły…

5 J. Andrzejewski, Gra z cieniem, „Literatura” 1980, nr 41, 47; A. Sandauer, Ot i kłopot…, „Polityka” 1982, nr 42.

6 T. Nowak, Wstęp. Wiersze moralnego ładu [w:] K. Wojtyła, Poezje wybrane, Warszawa 1987, s. 6.

7 Do najwcześniejszych należały: A. Ceglińska, Piękno papieskiego słowa. O stylu encyklik Jana Pawła II, Łódź 2000; R. Garpiel, Perswazja w przekazach kaznodziejskich na przykładzie homilii Jana Pawła II wygłoszonych podczas pielgrzymki do Polski w 1979 roku, Kraków 2003.

8 Problematykę tradycji, do których nawiązywał Jan Paweł II i które niewątpliwie na niego wpłynęły, analizowali autorzy zbiorowego tomu: Karol Wojtyła / Jan Paweł II wobec tradycji kultury polskiej, red. G. Halkiewicz-Sojak, et al., Toruń 2015.

9 K. Kiwała, Między „Te Deum” a „Totus Tuus”. Inspiracje osobą i nauczaniem Jana Pawła II w muzyce [w:] Utwory, inspiracje, interpretacje, red. K. Kiwała, T. Malecka, seria „Muzyka Wobec Poezji i Nauczania Karola Wojtyły i Jana Pawła II”, t. 2, Kraków 2011, s. 21.

10 T. Malecka, Henryk Mikołaj Górecki wobec myśli Jana Pawła II [w:] Utwory, inspiracje, interpretacje, red. K. Kiwała, T. Malecka, seria „Muzyka Wobec Poezji i Nauczania Karola Wojtyły i Jana Pawła II”, t. 2, Kraków 2011, s. 44.

11 R. Chłopicka, Muzyka Krzysztofa Pendereckiego jako artystyczne świadectwo czasów pontyfikatu. Od „Te Deum” do „Chaconne” [w:] Utwory, inspiracje, interpretacje, red. K. Kiwała, T. Malecka, seria „Muzyka Wobec Poezji i Nauczania Karola Wojtyły i Jana Pawła II”, t. 2, Kraków 2011, s. 195.

12 Ibidem, s. 199.

13 Z. Mycielski, Z niby-dzienników, „Ruch Muzyczny” 1993, nr 20, s. 6.

14 Jan Paweł II do artystów. Artyści…, s. 253.

15 Ibidem, s. 253.

16 Ibidem, s. 252.

17 Ibidem, s. 198.

18 Przemówienie podczas nadania tytułu doktora honoris causa Akademii Muzycznej w Krakowie, maj 2008; cyt. za: Utwory, inspiracje, interpretacje…, s. 51.

19 J. Jaworska, Jan Paweł II w sztukach plastycznych, Kielce 1998.

20 www.tvp.info, dostęp 20 V 2020 r.

21 B. Mamoń, Brat naszego Boga, „Tygodnik Powszechny” 1980, nr 52.

22 K. Skuszanka, „Brat naszego Boga”(rozmowa z M. Białecką), „WTK. Tygodnik Katolicki” 1980, nr 44.

23 A. Kołodziejska, Karol Wojtyła – dramaturg. Twórczość dramatyczna oraz związki Karola Wojtyły z Teatrem Rapsodycznym, Warszawa 2014, s. 141.

24 Ibidem, s. 147.

IX Uniwersalne znaczenie twórczości

Życie i działalność Karola Wojtyły przypadły na czasy określane obecnie przez historyków jako nowoczesność i ponowoczesność. Problematyka związana z charakterystyką i oceną epoki współczesnej, nawet w ujęciu całościowym, pojawiała się nierzadko w jego twórczości; pisał przecież o XX w., „naszej epoce”, najnowszej historii…

W jego postawie wobec współczesności współistniały dwie siły – jako człowiek głęboko religijny, katolicki kapłan i filozof etyk negatywnie oceniał materializm tej epoki, rozprzestrzeniający się ateizm, okrucieństwo historii dwudziestowiecznej, radykalny indywidualizm, zjawiska społeczno-gospodarcze depersonalizujące życie ludzkie indywidualne i zbiorowe. Jednak jako duszpasterz (od 1978 r. przywódca wspólnoty blisko miliarda katolików) musiał szukać sposobów istnienia Kościoła w nowoczesnym społeczeństwie globalnym, tworzyć projekty przetrwania chrześcijaństwa w laicyzującym się świecie. Mimo krytycyzmu moralisty nie mógł, jak „normalni” uczeni i pisarze głęboko religijni wypowiadający się bardziej „prywatnie”, wyłącznie na własny rachunek, całkowicie potępić złej rzeczywistości ludzkiej, odwrócić się od nacechowanej przemocą i niesprawiedliwością historii i zająć się szukaniem osobistego azylu lub tworzyć swoje dzieła.

Tym bardziej nie mógł być radykalnym katastrofistą lub pesymistą dziejowym, ponieważ jego poglądy filozoficzne (szczególnie nas tu interesujące: historiozoficzne) były motywowane religijnie i bardziej wyważone. Jak pisał w 1988 r. w encyklice Sollicitudo rei socialis:

nie wszystko w świecie współczesnym jest negatywne – i nie może być inaczej, bowiem Opatrzność Ojca Niebieskiego z miłością czuwa nawet nad naszymi codziennymi troskami (por. Mt 6,25–32; 10, 23–31; Łk 12, 6–7, 22–30), co więcej – wspominane wyżej wartości pozytywne świadczą o nowej trosce moralnej, nade wszystko w porządku wielkich problemów ludzkości, jakimi są rozwój i pokój1.

Jako jedno z fundamentalnych założeń Jana Pawła II w stosunku nie tylko do grzesznej nowoczesności można przytoczyć inną maksymę z cytowanej encykliki: „Przepowiadanie zawsze jest ważniejsze od oskarżenia”2.

Karol Wojtyła jako duszpasterz, filozof i poeta, a potem jako papież negatywnie oceniał wiele cech konstytutywnych swojej epoki: rozwój poprzez konflikty i eksploatację poszczególnych ludzi i całych narodów, technicyzację i militaryzację życia społecznego, odpersonalizowanie stosunków międzyludzkich, postępy ateizmu, totalitaryzmy i krwawe rewolucje. Jednak dostrzegał też cechy pozytywne: upowszechnienie się przekonania o „godności każdej istoty ludzkiej” i „troska o poszanowanie ludzkich praw”3, rozwój oświaty, większy dostęp do nauki i kultury, likwidacja nędzy w wielu krajach, rozwój chrześcijaństwa dzięki działalności misyjnej poza Europą, trwałość postaw religijnych i odwaga w ich głoszeniu, przejawiająca się m.in. największą w dziejach Kościoła katolickiego liczbą męczenników za wiarę…

Oryginalnością Jana Pawła II na tle pozostałych polityków, a nawet większości badaczy i ludzi mediów zajmujących się nowoczesnością, była teoria związków zachodzących między procesami społecznymi i ekonomicznymi a rozwojem filozoficznym we współczesności. Wielokrotnie starał się on udowodnić, że idee oraz teorie mają konsekwencje w życiu osób i społeczeństw. Wychodził od historycznie przekonującej tezy o decydującym wpływie – jak pisał – „ideologii zła”, czyli komunizmu i niemieckiego narodowego socjalizmu, na wydarzenia dwudziestowieczne. Ale przyczyn powstania i sukcesu nowoczesnych totalitaryzmów szukał nie w „bazie” marksistów (i wielu innych badaczy), lecz w przemianach myśli nowoczesnej. W podsumowującej doświadczenia całego życia książce sędziwy autor pisał: „W ciągu lat zrodziło się we mnie przeświadczenie, że ideologie zła są głęboko zakorzenione w dziejach europejskiej myśli filozoficznej”4.

W swojej analizie wpływów filozofii na dzieje współczesne (przeprowadzanej wcześniej w innych tekstach, bardziej specjalistycznych) papież cofnął się do czasów przednowoczesnych. Przyczyną późniejszego kryzysu politycznego było jego zdaniem odejście od klasycznej filozofii bytu (u św. Tomasza z Akwinu filozofii esse wskazującej na Boga jako na samoistne Istnienie, Ens subsistens) i zastąpienie jej filozofią świadomości:

Od Kartezjusza filozofia staje się nauką czystego myślenia: wszystko, to co jest bytem (esse) – zarówno świat stworzony, jak i Stwórca – pozostaje w polu cogito jako treść ludzkiej świadomości. Filozofia zajmuje się bytami o tyle, o ile są treścią świadomości, a nie o tyle, o ile istnieją poza nią5.

Dalszym kryzysowym okresem myśli zachodniej było oświecenie (poza bardziej religijnym, polskim, co zaznaczał Jan Paweł II). Dotąd zło było rozumiane w odniesieniu do Boga, najwyższego Dobra. Laicyzacja myślenia dokonana przez myślicieli oświeceniowych spowodowała przekonanie, że człowiek jest twórcą wszystkiego, również dobra i zła. Odtąd nie brano pod uwagę wymiaru religijnego bytów naturalnych i istnienia ludzkiego – człowiek mógł i powinien stać się dekonstruktorem dawnych wartości i twórcą nowych. Upowszechnienie się myślenia ateistycznego miało tragiczne skutki w XX w.:

Skoro człowiek sam, bez Boga, może stanowić o tym, co jest dobre, a co złe, może też zdecydować, że pewna grupa ludzi powinna być unicestwiona. Takie decyzje, na przykład, były podejmowane w Trzeciej Rzeszy przez osoby, które po dojściu do władzy na drodze demokratycznej uciekały się do nich, aby realizować przewrotny program ideologii narodowego socjalizmu, inspirującej się przesłankami rasowymi. Podobne decyzje podejmowała też partia komunistyczna w Związku Radzieckim i w krajach poddanych ideologii marksistowskiej6.

Jan Paweł II wymieniał jako przykłady wszechmocy nowoczesnych totalizmów antychrześcijańskich takie zjawiska jak ludobójstwo Żydów i Romów, eksterminacja chłopów ukraińskich czy też duchowieństwa prawosławnego i katolickiego.

***

Zajmijmy się dokładniej jedną z najważniejszych spraw w latach pontyfikatu Jana Pawła II, przypadającego na czas określany często jako późna nowoczesność albo przełom modernizmu i postmodernizmu. Wielkim zagadnieniem modernizacji społeczeństw na całej planecie stały się od połowy lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku relacje między wielkimi regionami, zwłaszcza między rozwiniętą cywilizacyjnie Północą a zacofanym i biednym Południem naszego globu. Wyprzedzając analizy, można stwierdzić, że Jan Paweł II uniknął pułapek koncepcji, które zbiorczo można nazwać „trzecioświatowymi”. Stosunki między dominującą politycznie i gospodarczo Północą a uzależnionym postkolonialnie Południem były dla głowy Kościoła katolickiego sprawą bardzo ważną z powodu przemian demograficznych i religijnych, przynoszących w trakcie jego pontyfikatu przewagę ilościową wiernych z krajów Trzeciego Świata w Kościele katolickim.

Głęboka laicyzacja Europy Zachodniej, a jednocześnie dynamiczny rozwój żarliwego chrześcijaństwa w Afryce, Ameryce Łacińskiej, nawet w Azji Wschodniej były procesami, które zmieniły religijną mapę globu. Przypomnijmy, że w okresie 1978–2002 liczba katolików wzrosła w Afryce o ponad 150 proc., w obu Amerykach o 45 proc., w Azji o 74 proc, w Oceanii o prawie 50 proc., natomiast w Europie tylko o 5 proc.7 Encyklopedia katolicka podaje następujące dane statystyczne dotyczące katolicyzmu w końcu pontyfikatu Jana Pawła II, które wymagają drobnych korekt: Afryka – 109,27 mln (14,73 proc. ludności kontynentu), inne źródła podają trochę wyższe liczby; Ameryka – 496,16 mln (62,88 proc. ludności kontynentu); Europa – 283,4 mln (41,36 proc.), to z kolei zawyżone dane dotyczące także katolików niepraktykujących; Australia i Oceania – 8,05 mln (27,94 proc.). Ponadto Jan Paweł II musiał brać pod uwagę rzeczywistą biedę krajów Trzeciego Świata w dużej mierze zawinioną przez kolonializm i współczesną niesprawiedliwość relacji ekonomicznych wymuszonych przez silne państwa zachodniej Północy.

W okresie pontyfikatu papieża z Polski (kraju, który nie tylko nie uczestniczył w procesie kolonializmu, ale był przedmiotem eksploatacji kolonialnej państw zaborczych, a potem Związku Sowickiego) duże znaczenie miały teorie i działania polityczno-społeczne podkreślające konflikty między wielkimi regionami globu określanymi geograficznie. Skonstruowano nowy model geopolityczny i geokulturowy, w którym konfliktowy podział świata po II wojnie światowej na osi Wschód–Zachód (komunizm kontra demokracje), zastąpiono antagonizmem wysoko rozwiniętej i w przeważającej mierze bogatej Północy z biednym i zacofanym Południem. Była to koncepcja nieprawdziwa i niebezpieczna, ponieważ z jednej strony zrównywała potęgi Północy, czyli totalitarny blok komunistyczny z zachodnimi państwami demokratycznymi, obarczając winą za nędzę Trzeciego Świata wyłącznie potęgi kolonialne Zachodu.

Z drugiej strony wspomniane teorie zacierały zróżnicowanie Trzeciego Świata (kulturowe, ustrojowe, ekonomiczne), przedstawiając społeczeństwa nowych państw Azji i Afryki jako bezwolne ofiary procesów kolonializmu i neokolonializmu. Te koncepcje miały (i mają) rozmaitą wartość poznawczą – od nakreślonej z rozmachem i opartej na dokumentacji naukowej teorii Immanuela Wallersteina, wprowadzającego konstrukt systemów-światów oraz analizującego panujący, charakterystyczny dla nowożytności, globalny kapitalistyczny system-świat z podziałem na centrum i peryferia lub rdzeń i peryferia8, po czysto ideologiczne konstrukty i polityczne projekty działań.

Teorie „trzecioświatowe” przeważnie pomijały ogromne zróżnicowanie strefy Południa. A przecież istniały ogromne różnice w tempie rozwoju i ogólnej jakości życia między afrykańskimi dyktaturami, na ogół wojskowymi, największym demokratycznym państwem globu Indiami, totalitarnymi Chinami komunistycznymi i mniejszymi marksistowskimi despotyzmami (Korea Północna, Kambodża, Kuba), stagnacyjnymi społecznie krajami muzułmańskimi Bliskiego Wschodu czy wreszcie państwami Wschodniej Azji (Korea Południowa, Tajwan, Singapur) osiągającymi poziom materialnego życia równy zachodniej Północy.

Ponadto dychotomia Północy i Południa czyniła Związek Sowiecki, a potem Chiny komunistyczne sojusznikami ruchów wolnościowych w Trzecim Świecie, natomiast rozmaite odmiany marksizmu – ideologią niezwykle tam atrakcyjną, a nawet kształtującą ustroje nowych państw. Taka perspektywa była nie do przyjęcia dla kogoś, kto jak Jan Paweł II konkretnie poznał rzeczywistość zrealizowanej utopii rewolucyjnej i doskonale wiedział, co grozi ze strony mocarstw komunistycznych. Dla papieża ważniejszy od ekonomiczno-politycznych podziałów był podział na ateistyczny totalitaryzm komunistyczny i religijną resztę ludzkości. Jan Paweł  II wiedział, że rewolucje pogłębiają zacofanie i niesprawiedliwość ustrojową, niszcząc przy tym religię i całe systemy kulturowe.

Stąd niechęć papieża z Polski wobec wpływów ideologii komunistycznej przejawiająca się na przykład w krytyce teologii wyzwolenia i poparciu dla ruchu Solidarności w Polsce. Karol Wojtyła od początku swojego pisarstwa polemizował z prometejskim mitem rewolucyjnym głoszącym samozbawienie ludzkości poprzez walkę i totalny przełom historyczny dokonany przez kolektywnego mesjasza, jakim miał się stać nowoczesny proletariat wielkoprzemysłowy. Jak starałem się udowodnić w rozdziale o dramaturgii, taka była wymowa światopoglądowa jego dramatu pisanego w latach czterdziestych, znanego nam pod tytułem Brat naszego Boga, w którym marksistowsko-leninowskiemu wyzwoleniu od trosk materialnych autor przeciwstawił pełniejszą antropologię chrześcijańską. W latach pontyfikatu w wielu pismach i podczas licznych podróży apostolskich wskazywał na ograniczenia i niebezpieczeństwa ideologii i ruchów rewolucyjnych, zadziwiająco niekonsekwentnie łączących skrajny aktywizm partii marksistowskich z teorią głoszącą materialistyczny determinizm „żelaznych praw historii” i automatyzm postępu.

Jan Paweł II bardziej oryginalnie niż duża część ówczesnych polityków, dziennikarzy, a nawet uczonych jako podmioty historycznej aktywności wskazywał społeczeństwa nowych państw Południa:

Rozwój domaga się nade wszystko ducha inicjatywy od samych zainteresowanych krajów. Każdy z nich winien działać według własnej odpowiedzialności, bez oczekiwania wszystkiego od krajów bardziej uprzywilejowanych i współpracując z innymi krajami znajdującymi się w takiej samej jak one sytuacji. Każdy kraj winien odkryć i jak najlepiej wykorzystać przestrzeń własnej wolności. Każdy powinien zdobywać się na podejmowanie inicjatyw odpowiadających potrzebom własnego społeczeństwa9.

Aktywizowanie wolności i przedsiębiorczości (wartości cenionych w nowoczesnej mentalności) społeczeństw postkolonialnych było jednym z głównych celów pontyfikatu Jana Pawła II. Służyły temu liczne jego pisma, szczególnie encykliki społeczne, a przede wszystkim podróże apostolskie do nowych państw i głoszenie tam ambitnego programu, którego podstawy antropologiczne nakreślił w poematach i monografii Osoba i czyn. Pochodzenie polskie bardzo mu pomagało, gdyż należał do narodu europejskiego, który nie był kolonizatorem, a wręcz przeciwnie – borykał się z podobnymi problemami odzyskiwania niepodległości i budowania państwowości w trudnych warunkach ekonomicznych, zagrożony dominacją ze strony mocarstw.

W napisanej pod koniec życia książce Pamięć i tożsamość sędziwy papież wspominał swoje doświadczenia kontaktów z tworzącymi się narodami strefy Południa: „Słowa wypowiedziane w UNESCO[przemówienie w Paryżu 2 czerwca 1980 – K.D.] na temat tożsamości narodu, wyrażającej się przez kulturę, spotkały się ze szczególnym aplauzem przedstawicieli krajów Trzeciego Świata”10.

Uogólniając szczegółowe rozważania, trzeba stwierdzić, że papież poszukiwał rozwiązania licznych problemów nowoczesnego świata w przestrzeni religijno-kulturowej, a szczególnie etycznej. Miał poczucie przyspieszenia ruchu historii oraz wielorakości i złożoności zjawisk współczesnych, ale formułował kryteria oceny zjawisk społecznych i ekonomicznych. Rozwój społeczeństw mierzył miarą „autentycznego rozwoju człowieka”; innym kryterium oceny był szacunek dla osoby ludzkiej, jak lubił mawiać – „we wszystkich jej przejawach”. Wedle Jana Pawła II działania polityczne i ekonomiczne powinny uwzględniać wymiar kulturowy i duchowy ludzkiej istoty. Powyższe tezy, dobrze osadzone w tradycji katolickiej nauki społecznej, nowatorsko rozszerzył w skali makrospołecznej, ponieważ charakter etyczny powinno mieć także współistnienie i współdziałanie narodów i bloków państw.

***

Jan Paweł II był czołową postacią, a nawet współautorem głównego procesu cywilizacyjnego przełomu wieków, nazywanego późną nowoczesnością albo postnowoczesnością – przejścia od społeczeństw rządzonych przez ideologie (a dokładniej: grupy wytwórców i dystrybutorów ideologii) do społeczeństw rządzonych przez grupy zarządzające systemami komunikacji masowej, głównie wizualnej („obrazkowej”), przenoszonej przez media elektroniczne. Można ten proces historyczny przełomu tysiącleci nazwać skrótowo zastąpieniem ideokracji przez ikonokrację. Aby uniknąć uproszczeń, dodajmy, że w mniejszej mierze ten proces dotyczył państw komunistycznych: Chin i pozostałych dyktatur marksistowskich.

W życiu społeczeństw Północy zakończyły się czasy panowania wytwórców ideologii, czego dowodem był rozpad imperium sowieckiego, ale również zanik wpływów innych systemów idei oraz wartości, nazywanych przez postmodernistów „wielkimi narracjami” światopoglądowymi. Ich miejsce zajęły systemy obrazowo-informacyjne kształtujące wyobraźnię, umysły i działania miliardów ludzi. Masowa komunikacja posługująca się głównie mediami elektronicznymi przejęła funkcje pełnione wcześniej przez ideologie, czyli programowanie relacji międzyludzkich, kształtowanie modeli rzeczywistości teraźniejszej i przeszłej. Ta nowa sytuacja mediokracji, zamiast panowania ideologów, obok pozytywów niosła również zagrożenia.

Modelowanie rzeczywistości jest zarazem jej zakrywaniem, utrudnia jednostkom i grupom bezpośredni kontakt ze światem naturalnym i cywilizacyjnym, obrazy elektroniczne zapośredniczają kontakty międzyludzkie i przemożnie wpływają na życie codzienne. W wielu wypadkach ta ingerencja w życie prywatne jest bardziej niebezpieczna niż we wcześniejszych strukturach totalitarnych, gdyż przybiera postać o wiele atrakcyjniejszą niż dawna propaganda ideologiczna i dzięki temu bywa chętniej przyjmowana przez odbiorców bezbronnych wobec tej miękkiej perswazji. Centra sterujące komunikacją masową o zasięgu planetarnym mogą fałszować obraz rzeczywistości i manipulować odbiorcami. Jan Paweł II był największym przywódcą religijnym broniącym prawa osób i wspólnot ludzkich przed destrukcyjnymi wpływami współczesnych mediokratów.

Rodzące się zagrożenia nowego typu Jan Paweł II zauważył wcześnie. Na przykład już na początku lat osiemdziesiątych napisał w Orędziu na Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu następujące spostrzeżenia i postulaty:

Realistyczna analiza prowadzi, niestety, do stwierdzenia, że w naszych czasach ogromne możliwości środków społecznego przekazu są często wykorzystywane przeciwko człowiekowi i że dominujący model kultury nie prowadzi do spotkania z wiarą, zarówno w krajach, w których dozwolony jest swobodny obieg idei, jak i tam, gdzie wolność mylona jest z nieodpowiedzialną samowolą. Uzdrowienie społecznego przekazu i powrót do szlachetnych celów jest zadaniem wszystkich: ludzie przekazujący informacje winni trzymać się reguł nienagannej etyki zawodowej; krytycy winni pełnić swą pożyteczną rolę wyjaśniania, sprzyjając kształtowaniu krytycznego zmysłu odbiorców; sami odbiorcy winni z rozwagą i ostrożnością wybierać książki, gazety, spektakle filmowe i teatralne, programy telewizyjne, które sprzyjają ich rozwojowi, a nie zepsuciu11.

Personalizm papieża Wojtyły uzyskał wymiary nowatorskie w nowej sytuacji cywilizacyjnej, określającej istnienie (szczególnie duchowe) dużej części ludzkości postnowoczesnej. Personalizm ten przybrał kształt strategii obronnej, skierowanej przeciw tendencjom redukowania człowieka do roli konsumenta obrazów i komunikatów, był metodą obrony prawdziwej wiedzy o rzeczywistości wobec naporu fikcyjnej ikonosfery. Ojciec Święty, pisząc i wygłaszając przemówienia, szczególnie podczas licznych podróży apostolskich, nakłaniał odbiorców swojego nauczania do ocalania odrębnych cech i całościowej tożsamości społeczności lokalnych lub narodów i bycia przeciw tendencjom globalnej unifikacji. Umacniał świadomość narodową nie tylko w epoce walki ideologii komunistycznej o panowanie nad światem, ale również w późniejszym okresie mediokracji liberalnej.

Trwanie odrębnych kultur i wolność osób były zagrożone na przełomie tysiącleci już nie przez ustroje totalitarne, lecz przez globalną kulturę masową. Ważna stawała się nie tyle niesprawiedliwość polityczna i ekonomiczna, ile nierównoprawność wymiany ikoniczno-informacyjnej. Do poszczególnych ludzi, rodzin, wspólnot lokalnych, grup etnicznych docierają potężne strumienie obrazów i narracji kształtujących wzory postępowania. Natomiast słabsze gospodarczo i mniej sprawne technicznie społeczeństwa mogą emitować komunikaty o zasięgu niewielkim i zazwyczaj bywa to mało atrakcyjne, niewytrzymujące konkurencji ze światowymi centrami przemysłu informacyjnego i rozrywkowego. A ta mała siła oddziaływania nie zależy od wartości intelektualnej czy artystycznej przekazów produkowanych przez twórców dyskryminowanych wspólnot etnicznych, ale od słabości wyposażenia technicznego, czyli od zasobów finansowych i pośrednio od zakresu władzy politycznej. Wedle papieża ta niesprawiedliwość dotyczy nie tylko stosunków międzynarodowych, ale również relacji między grupami społecznymi wewnątrz rozwiniętych państw cywilizacji euro-amerykańskiej, często dyskryminowane bywają wspólnoty religijne.

Jan Paweł II wpływał na podniesienie jakości krytycznego odbioru agresywnej imagosfery, często odhumanizowanej i równie często odsakralnionej. Postulował więc wzrost umiejętności wyboru, wpływał na moralną odporność odbiorców wobec naporu mediów komercyjno-nihilistycznych, podkreślał konieczność ignorowania mód światopoglądowych, a zamiast tego nakłaniał do czerpania z tradycji rodzimej, jak również z wielkiego dorobku kulturalnego i religijnego ludzkości.

***

Jego wielki projekt cywilizacji miłości, sformułowany w końcowych latach XX w., miał również wymiar gospodarczy i ustrojowy. Poglądy wypowiedziane m.in. w encyklikach społecznych (Laborem exercens z 1981 r., Sollicitudo rei socialis z 1987 r. oraz Centesimus annos z 1991 r.) były przełomowe w oficjalnej nauce Kościoła dotyczącej tych zagadnień, a dodatkowo w latach osiemdziesiątych prekursorskie poznawczo. Wychodząc od podstaw filozoficznych i teologicznych implikujących przekonania o wolności i aktywności człowieka (osoba realizująca się poprzez czyn), postulował aktywność podmiotów gospodarczych. Podkreślał również znaczenie prawa własności, wolnego rynku, przedsiębiorczości, cnót pracowitości i oszczędności jako cech koniecznych do prowadzenia wartościowej działalności ekonomicznej. Podobnie przełomowe w dziejach Stolicy Apostolskiej okazały się poglądy Jana Pawła II w kwestii narodowej, o czym pisałem w rozdziale poświęconym tym kwestiom.

Papież Polak nie zapominał o sprawiedliwości społecznej i trosce o ubogich, ale był jak najdalszy od lewicowej ideologii równościowej i snucia planów o „trzeciej drodze” – ulubionym marzeniu postępowych intelektualistów katolickich. Zbyt dobrze poznał „drugą” drogę gospodarki realnego socjalizmu, aby ulegać złudzeniom progresistowskiej koncepcji:

Doświadczenie wykazuje, że negowanie tego prawa [do inicjatywy gospodarczej – K.D.], jego ograniczanie w imię rzekomej „równości” wszystkich w społeczeństwie, faktycznie niweluje i wręcz niszczy przedsiębiorczość, czyli twórczą podmiotowość obywatela. W rezultacie kształtuje się w ten sposób nie tyle równość, ile „równanie w dół”. Zamiast twórczej inicjatywy, rodzi się bierność, zależność i podporządkowanie wobec biurokratycznego aparatu12.

Karol Wojtyła wskazywał też na duchowy wymiar pracy jako powołania do twórczości i poszerzania sfery realnej wolności ludzkiej. Wątki te pojawiły się już, choć w postaci zmetaforyzowanej, w poemacie Kamieniołom, napisanym w 1956 r. Takie pogłębione antropologicznie i szlachetne rozumienie istoty i sensu pracy wywodziło się głównie z filozofii romantyzmu polskiego, a szczególnie z dzieł Norwida, który nowatorsko łączył proces pracy z twórczością i religijną przemianą świata (praca i Zmartwychwstanie). W początkowych latach pontyfikatu bogatym materiałem do przemyśleń dla Jana Pawła II były doświadczenia ruchu Solidarności; oddziaływania były wzajemne – najpierw inspiracja i projektowanie działań, a potem ich interpretacja.

Ponad trzydzieści lat po napisaniu Kamieniołomu Jan Paweł II tak mówił o tym zagadnieniu w Gdańsku podczas kolejnej podróży apostolskiej do Polski:

Praca nie może być traktowana – nigdy i nigdzie – jako towar, bo człowiek nie może dla człowieka być towarem, ale musi być podmiotem. W pracę wchodzi on poprzez całe swoje człowieczeństwo i całą swą podmiotowość. […] Przecież – jako osoba – jest on nie tylko „wykonawcą”, lecz jest współtwórcą dzieła, które powstaje na warsztacie pracy. […]

Praca i Chrystus? Praca i Eucharystia? A jednak tak tutaj było! I słusznie. […]

W każdą Mszę Świętą, Ofiarę Chrystusa, Ofiarę naszego Odkupienia, wchodzi owoc „ludzkiej pracy”, wszelkiej ludzkiej pracy: chleb jest tego „syntetycznym” wyrazem. […] Codziennie, na tylu miejscach ziemi przed pracą ludzką otwierają się Boskie perspektywy13.

Oryginalność stanowiska papieża na temat materialnej sfery życia cywilizacyjnego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych nie ograniczała się tylko do katolicyzmu. Rzadko łączono wówczas rozważania ekonomiczne z zagadnieniami kulturowymi i moralnymi, czyli z tym, co najoryginalniejsi ekonomiści i socjologowie nazwali kapitałem społecznym lub nieco później kapitałem kulturowym albo po prostu ludzkim. Jan Paweł II wskazywał na wielką rolę w rozwoju materialnym społeczeństwa i podnoszeniu jakości życia obywateli, reguł moralnych – wzajemnego szacunku i zaufania podmiotów działania, solidarności, większej wartości wytwarzania nad konsumpcją, znaczenia wiedzy i kreatywności indywidualnej. Ojciec Święty prekursorsko widział relacje zachodzące między materialną a symboliczną sferą ludzkiej aktywności.

Analizy życia gospodarczego wskazujące na wagę zakorzenienia w kulturze, także moralnej, na znaczenie pracy twórczej w rozwoju osobowości uczestników produkcji i wymiany ekonomicznej mogą stanowić w epoce postnowoczesnej inspirację w badaniach mających na celu wykrycie praw gospodarczych równie uniwersalnych i głęboko osadzonych w bycie jak prawa moralne.

***

Patrząc na związki papieża z Polski ze współczesnym mu procesem dziejowym, nie można nie wspomnieć jego dokonań czysto religijnych. Ten nowatorski duszpasterz, jedna z bardziej popularnych postaci współczesnej ikonosfery, czerpał ogromnie dużo z pobożności ludowej, tak bardzo obecnej w jego gestach i pismach. W tej dziedzinie był kontynuatorem dzieła Stefana Wyszyńskiego, który sformułował program Wielkiej Nowenny, kierował akcją peregrynacji obrazu jasnogórskiego, krzewił kult maryjny. Podobnie Jan Paweł II lubił uczestniczyć w liturgiach z udziałem setek tysięcy wiernych, żywił cześć dla Matki Bożej (totus Tuus), dawał przykład pobożnego uczestniczenia w popularnych formach kultu, jak różaniec, Droga Krzyżowa, procesje kalwaryjskie…

W książce Przekroczyć próg nadziei pisał:

W kontekście nowej ewangelizacji bardzo wymowny jest fakt ponownego odkrycia w naszych czasach autentycznych wartości tak zwanej religijności ludowej. Jeszcze do nie tak dawna wyrażano się o niej w tonie dość lekceważącym. Tymczasem niektóre jej formy wyrazu w naszych czasach przeżywają prawdziwy renesans, jak na przykład ruch pielgrzymkowy na szlakach starych i nowych. Przykładem było właśnie owo niezapomniane światowe spotkanie młodych w Santiago de Compostela (1989), a potem na Jasnej Górze w Częstochowie (1991). Zwłaszcza młode pokolenie chętnie pielgrzymuje14.

Wraz ze św. Faustyną Kowalską, prostą kobietą z ludu (zarazem wspaniałą pisarką mistyczną), którą teologicznie „zrehabilitował”, beatyfikował i kanonizował, wniósł do dorobku chrześcijaństwa kult Jezusa Miłosiernego, znany teraz w całym Kościele katolickim i odpowiadający na głębokie potrzeby ludzi początków trzeciego tysiąclecia. Obraz miłosiernego Syna Bożego z charakterystycznymi promieniami i napisem „Jezu ufam Tobie” (namalowany najpierw w Wilnie, a potem w Krakowie „pod dyktando” s. Marii Faustyny) można spotkać w wielu miejscach na kuli ziemskiej – od Filipin po Kalifornię, od krajów bałtyckich po Argentynę.

Kierunek nadany katolicyzmowi przez świętego papieża z Wadowic wydawał się sprzeczny z teoriami historyków i socjologów religii, którzy dostrzegali w epoce nowoczesnej (a nawet całej nowożytnej) proces przechodzenia od religii będącej zbiorowym doświadczeniem do religijności jako przeżycia jednostkowego. Koncepcja ta miała źródła protestanckie, a początkowo potwierdzały jej trafność dane statystyczne w dwudziestowiecznej Europie Zachodniej, gdzie spadał poziom praktyk religijnych. Okazało się, że owa tendencja nie była pogłębieniem duchowości ludzi nowoczesnych, lecz wstępem do całkowitej bezreligijności w sferze publicznej i psychicznej. Jan Paweł II nadał wymiar uniwersalny procesowi ożywiania wspólnotowego wymiaru życia religijnego katolików przełomu tysiącleci.

Papież był wnikliwym analitykiem współczesności i ważnym współautorem przemian w późnej (postnowoczesnej) fazie tej epoki. Sukces osiągnął dzięki intelektualnemu wyjściu poza horyzont teoretyczny i aksjologiczny modernizmu – program swojego pisarstwa i działalności duszpasterskiej skonstruował, czerpiąc mądrość zawartą w dorobku wcześniejszych okresów historii: w naukach Jezusa z Nazaretu uformowanych w I w., filozofii chrześcijańskiej (szczególnie Tomasza z Akwinu i Jana od Krzyża), a także barokowej i romantycznej religijności katolicyzmu polskiego zdeponowanej na wieki w dziełach literatury polskiej.

1 Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, wyd. 2 uzupełnione, Kraków 2000, s. 467.

2 Ibidem, s. 494.

3 Ibidem, s. 464.

4 Jan Paweł II, Pamięć…, s. 16.

5 Ibidem, s. 17.

6 Ibidem, s. 19.

7 A. Riccardi, Przyszłość chrześcijaństwa [w:] Najnowsza historia Kościoła. Katolicy i Kościoły chrześcijańskie w czasie pontyfikatu Jana Pawła II (1978–2005), red. E. Guerriero, M. Impagliazzo, przeł. J. Partyka, Kraków 2006, s. 25.

8 Zob, zwłaszcza I. Wallerstein, The Modern World System, t. 1, New York 1974, t. 2, New York 1980. Po polsku mamy m.in. I. Wallerstein, Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, przeł. K. Gawlicz, P. Wielgosz, Warszawa 2007.

9 Encykliki…, s. 498.

10 Jan Paweł II, Pamięć…, s. 90–91.

11 Jan Paweł II, Środki społecznego przekazu pomostem pomiędzy wiarą i kulturą. Orędzie na XVIII Dzień Środków Społecznego Przekazu, Rzym, 24 maja 1984 [w:] Jan Paweł II, Wiara i kultura…, s. 267–268.

12 Encykliki…, s. 450–451.

13 Jan Paweł II, „Do końca ich umiłował”. Trzecia wizyta duszpasterska w Polsce 8–14 czerwca 1987 roku, Città del Vaticano 1987, s. 170–171, 173. Cenne rozważania o tych zagadnieniach znajdują się w książce Pawła Rojka (P. Rojek, Liturgia dziejów. Jan Paweł II i polski mesjanizm, Kraków 2016, zwłaszcza rozdział Mesjanizm pracy, s. 199–279).

14 Przekroczyć próg…, s. 98.

Nota edytorska

Teksty o twórczości Karola Wojtyły – Jana Pawła II publikuję od początku pojawiania się jego utworów autoryzowanych i podpisywanych nazwiskiem. W niniejszej książce wykorzystałem, aktualizując je i poszerzając wcześniej drukowane prace, z których najważniejszymi (podejmującymi sprawy nieomawiane wówczas przez innych badaczy i krytyków) są:

„Myślę o tym (…) co sercem tropię. O literackiej twórczości Karola Wojtyły, „Więź” 1979, nr 5;

Karol Wojtyła jako dramaturg, w: Inspiracje religijne w literaturze, red. A. Merdas, Warszawa 1983;

Przedmowa [w:] Jan Paweł II w literaturze polskiej. Antologia tekstów literackich, oprac. K. Dybciak, Warszawa 2008;

Wspomnieniowa i eseistyczna proza Jana Pawła II, w: Literatura i wiara, red. A. Sulikowski, Szczecin 2009, seria „Deutsch-Polonisches Literatur Forum”;

Droga do jasności. Rozwój umiejętności komunikacyjnych w pisarstwie Karola Wojtyły – Jana Pawła II [w:] Jan Paweł II w trosce o słowo i prawdę, red. S. Mikołajczak, M. Wrześniewska-Pietrzak, Poznań 2011, seria „Poznańskie Studia Polonistyczne”.

Autor książki podczas prywatnej audiencji w Watykanie, październik 1981 r. (zbiory autora)

O autorze książki

Profesor dr hab. Krzysztof Dybciak, historyk i teoretyk literatury, eseista, autor wierszy, członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i Towarzystwa Naukowego KUL.

Pracował najpierw w Instytucie Badań Literackich PAN w latach 1971–1985, gdzie się doktoryzował w 1980 r. Prowadził zajęcia w warszawskiej Akademii Muzycznej oraz w School of Slavonic and East European Studies w London University. Z powodów politycznych (działalność opozycyjna) musiał przenieść się z PAN na Katolicki Uniwersytet Lubelski, gdzie wcześniej prowadził zlecone zajęcia dydaktyczne; etatowo pracował w latach 1985–2000 (habilitacja 1986, profesura uczelniana 1991). Ponadto w latach 1996–2001 wykładał w Akademii Podlaskiej w Siedlcach (obecnie Uniwersytet Rolniczo-Humanistyczny) – był kierownikiem Katedry Historii Literatury. Od 2000 r. prof. nadzwyczajny w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (kierował Katedrą Literatury XX Wieku do 2018), od 2007 r. prof. zwyczajny (przewód profesorski w Uniwersytecie Jagiellońskim).

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych działał w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie (wybierany do Zarządu lub Komisji Rewizyjnej 1978–1980). Od końca lat siedemdziesiątych współpracował z wydawnictwami i czasopismami poza cenzurą: „Arka”, „Kultura Niezależna”, „Kurs”, „Spotkania”, „Nowy Zapis”, „Replika”, oraz instytucjami opozycji antykomunistycznej. W latach 1983–1984 i w 1989 r. współpracował z Radiem Wolna Europa; w latach osiemdziesiątych drukował w wydawnictwach emigracyjnych: „Aneks”, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, „Gazeta Niedzielna”, „Libertas”, „Orzeł Biały”, wyd. Polonia, „Zeszyty Literackie”.

W 1989 r. był członkiem-założycielem Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” oraz Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W 1994 r. członek Rady Patronackiej Klubów Myśli Patriotycznej miesięcznika „Arka” i „Tygodnika Solidarność”. W 1995 r. współzałożyciel Polskiego Forum Intelektualnego, w latach 1997–2000 w Radzie Sztuki przy Ministrze Kultury i Sztuki, w latach 1998–2001 członek Rady Programowej Polskiej Agencji Informacyjnej. Od 2016 r. w składzie Zespołu Sterującego ds. Literatury i Czytelnictwa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Kierował w 2017 r. pracami Zespołu Ekspertów MEN opracowującego podstawę programową i listę lektur z języka polskiego do szkół średnich. Od 2016 r. członek Narodowej Rady Rozwoju przy Prezydencie RP Andrzeju Dudzie.

Opublikował ponad 500 tekstów w czasopismach i tomach zbiorowych, wiersze drukował w „Arcanach”, „Akcencie”, „Odrze”, „Tygodniku Powszechnym”, „W Drodze”, „Zeszytach Literackich”, „Znaku”. Był członkiem redakcji lub kolegiów redakcyjnych następujących czasopism: „Teksty. Dwumiesięcznik KNoLP i IBL PAN”, „Roczniki Humanistyczne KUL”, „Ethos. Kwartalnik”, „Arka”, „Arcana. Kultura, Historia, Polityka”, „Konteksty Kultury”, „Topos. Dwumiesięcznik Literacki”. Zredagował kilkanaście książek i antologii. Najważniejsze książki autorskie: Gry i katastrofy (Warszawa–Kraków 1980), Personalistyczna krytyka literacka. Teoria i opis nurtu z lat trzydziestych (Wrocław 1981), Panorama literatury na obczyźnie (Kraków 1990), Karol Wojtyła a literatura (Tarnów 1991), Trudne spotkanie. Literatura polska XX wieku wobec religii (Kraków 2005), Wokół czy w centrum literatury? Studia o krytyce i eseju (Warszawa 2016).

Laureat nagród: Fundacji Kościelskich w Genewie (1981), Fundacji POLCUL (1987), stypendium Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu (Institut fűr die Wissenschaften vom Menschen) (1994), Rektora UKSW (2003), Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana” im. Włodzimierza Pietrzaka (2013), wyróżniony odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” w 2000 i Medalem Gloria Artis 2018.

O twórczości Karola Wojtyły – Jana Pawła II publikuje od 1979 r. Jest autorem pierwszej na świecie monografii jego twórczości i recepcji: Karol Wojtyła a literatura (Tarnów 1991). Powierzono mu napisanie haseł o twórczości Karola Wojtyły – Jana Pawła II w podstawowych encyklopediach: Encyklopedia katolicka (t. 6, Lublin 1997) oraz Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny (t. 2, Warszawa 1985) i Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny (t. 2, Warszawa 2000). Opracował antologie na tematy papieskie: Elementarz Jana Pawła II dla wierzącego, wątpiącego i szukającego (Kraków 2001), Nowy elementarz Jana Pawła II na trzecie milenium (Kraków 2005), Jan Paweł II w literaturze polskiej. Antologia tekstów literackich (Warszawa 2008), Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Antologia (Warszawa 2019).

ANEKS

Poezje

Psałterz Dawidów (Księga słowiańska)

Sonet XI

Z Wawelu po Akropole! Jednością duchy bratam –

Myśl dionizową spod gruzów wiecznego odgrześć teatrum –

– nie szukaj przechodniu w rozwalin nadtajgetowych utratach

myśli gotyckiej Platona, empiryjskiego wiatru –

Z wolności renesansowej, z marmurów boskich Olimpu

wyrosła Grecja Aten, Sokratów i Sofoklesów –

Oto – nad architrawem ołtarze piętrzą z hymnów:

Mesyjasza sięgają: Empiryjskiego Kresu.

Po wiekach dyjamentowe nad Akropolem krzyże,

wcielenie Chrystusowe w doryckie, jońskie kształty –

Duszo z wolności wyrosła, moc mesyjańską wyrzeźb

i zaklnij w psalmy Miłości – w renesansowy psałterz!

I powstań wcieleniem nowym – odwieczna Beatrycze –

drogę nam ku Miłości słowiańskim oświeć zniczem!

Sonet XV

Ku tym sercom, ku tym sercom zbratanym w Słowie

rozchyliłeś – o krzyżu – ramiona, bracie serdeczny z Alwerni,

ku duszy czasów idących – gotyckiej i renesansowej

znamieniem schodzisz Miłości, przy drogach się miłosiernisz.

O weźcie! weźcie z Wawelu! weźcie z Mariackiej świątnicy!

i ten, najbardziej przydrożny, najbardziej wowrowy z krzyżów!

z największych bólów ukute, bo Chrystus kuł je – Snycerz,

w sercach się objawieniem nad padołami zniżył –

z umiłowania ich wybrał; proroków i apostołów

i Dobrą zwierzył Nowinę prostakom, rybitwom, artystom

i dał im znaki mocy: orła, człowieka, lwa, wołu –

O ty! ty z sercem płonącym! Tyś Pańskim Ewangelistą!

Podźwignij – o duszo słowiańska tę Arkę Bożych Objawień,

jasnością przydrożnych krzyżów spragnioną erę nawiedź.

Sonet XVI

Oto jest droga Piękna: z prometeańskich błyskawic

i z ognia sobótczanego, z ogników w krzyż płonących –

wśród ciemnych dróg rozwalin ścieżki splątane zbawić

apostolskiemi stopy i sercem źródeł bijących.

Zejdź w korab nad Genezares! Wyjdź z pieśnią Miłowania

ku kamienistym perciom, krzyżami wieńczonym turniom – –

obłoki będą mgławe całunem wid przesłaniać,

oczom ludzkim spragnionym darmo przezierać półmrok –

Lecz laską uderz Mojżesza, co z bólu toczona człowieka!

Wierzę w zmartwychwstawanie obłoków z pokładów

mgieł,

co przesłaniają Tatr widok… na odsłonięcie czekam

owego ścian wzniesienia i na Objawień dzień –

bo wierzę w tęsknoty ludzkości topolom podobne i sosnom,

kolumnom podobne Piękna – i rezurekcjom – i wiosnom.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1: Juwenilia (1938–1946), Kraków 2019, s 54, 58, 59.

Ballada wawelskich arkad

(poemat symfoniczny)

I rzekł Szczepan: „Oto widzę niebiosa otwarte”

Dz. Ap. 7.56

Prolog

Wszedłem w ogromny dom. Po sferach wykutych w srebrze

światy płonące się toczą, dźwięczą ostrogi u stóp –

Zbłąkany pośród gwiazd przechodzi Pitagor Mędrzec

i wrasta powoli w noc, biały przydrożny słup.

A światła płoną po piętrach w biegunach orbit.

Rwą się w gotyckich oknach do lotu czarne orły.

Łuny się wsparły o kuźnię, o ciężko dyszące miechy.

Na krwawym wyrębie płomienia, w spiżowych dźwigarach

form,

młotom kowalskim oddany, jak wywrócony kielich –

z potoku płynącej lawy mosiężny poczynał się dzwon.

Wtedy na białe klawisze opadły dłonie wiatru.

Pitagor wrócił. Brzezina dzwoniła za oknem atrium.

1

Słowik śpiewał, w brzezinie zawieszony dzwon.

Przyjdź bracie, bliżej okna, przyjdź ku bratu!

Nad rzeką mój dom.

Melodia opadnie głęboko: na dno kwiatów.

Nad oknem siądź!

Weź brzezinę, w listowie weź księżyc ku oknu ugnij

Rozkołysaj w gałęziach i rzuć: – stoczy się na dno studni.

Opadło z kwiatów płatami zachodnie słońce.

Wyszedłem. Przy drodze leżały mosiężne oślepłe kręgi,

opadłe z kwiatów – i wolno pociemniał błękit.

Graj, Fryderyku, graj – o łące.

Wtedy, w olbrzymiej Sali wśród palców rozkwitał jaśm[in]

i w trawach na klawiaturze szeleścił wieczorny wiatr.

Pod stropem nieba gwiazdy, jak światła w kolebkach

cygańsk[ich]

Mędrzec Pitagor mówił „Nie tykaj mi gwiazd!”

Nie rozmierzysz, nie rozmierzysz Pitagorze, nie zamkniesz

w cyfrę, w kilometr.

Nie przykładaj do nieboskłonu nocą cyrklów i skal.

Muzyka jest opoczystym, mosiężnym domem –

powoli przypływa ku nam i potężnieje w szał.

A wtedy idziemy pod prąd. Potok nam runął na barki,

przepływa pośród strun, rozbija nam się przy piersiach.

Słyszymy turkot planet, gnających areną kwadryg

– to w nas tak szumi żywica, w chłodnych wysmukłych

świerkach.

I orły się rwą do lotu wprzęgnięte w gotyckie okna.

I dęby się w szum obsuwają, jak maszty schylone na

pokład.

Noc złote gwoździe wbija w rycerski pancerz

i blachy czarnej zbroi na piersiach zasklepia.

W tafli mahoniu się iskrzą lecące spod kopyt gwiazdy,

i wolno spadają iskry na pociemniały fortepian.

– Fryderyk szukał Marii w alei wieczornych cyprysów

i spotkał wiotkie palce leżące na białych klawiszach.

2

Teraz jest cisza. Tylko na halach owce hałaszą.

W pianinie zaległ sen, piastowski sen o skowronkach,

co wrócą wiosną… w pianinie zmilkł świegot ptasząt.

Podnoszę cię z darni w ramionach. Tyś jest łąka.

Włosy bym twoje kładł na piersi szalonej jak orkan.

Włosy bym twoje kładł na fijołkach.

W pianinie usnął trel –

w pianinie sen.

Takaś jest, Biała. W ramionach wolno omdlewasz.

Jesteś ze śniegu i z traw, jesteś ze ziemi i z nieba.

Takaś jest, Piękna. Jak łuk w sklepieniu przygięta.

W drzewach, w zieleni słowiki – po oknach trele, po piętra[ch.]

Ja jestem wawelska arkada,

skrzydłami sklepiona czeluść

– przez przestwór ortów stada

żeglują, klucze żurawi –

– ciąg dziejów,

od Mieszka hen, od Chrobrego –

– Pieśń Sławy.

Ja jestem wawelska arkada –

w marmurowych cię kołyszę ramionach.

Jam jest Adam,

pierwszy człowiek,

dębowy konar.

Chcę cię wysłuchać całej. Od korony po korzeń,

całe drzewo chcę stoczyć miłością jak czerw.

(ległem, leżę w bruździe)

Chcę widzieć Ciebie, Boże

twarzą w twarz!

– jak anioł, jak wtedy, w pierwszy dzień.

Muzyko! Głowy w niebo podnieś!

(– że korzeń w ziemię wrósł, to wiem – słuchałem –

lecz dokąd sięga szczyt – jak dotrzeć? –)

Na nieboskłonach się palą pochodnie,

niebo – gwieździste zbocze.

3

Wywiedli poza mury diakona Szczepana.

Szczepan Prawa Harmonii wykładał. Warczeli.

Wzgarda ludu. Gniew ludu. Na kamienowanie

niechaj będzie zawiedzion. Pod wraży obelisk.

Patrzy Szczepan. Żadną nie osłonięty tarczą.

Słyszy Szczepan. Szaleje gniew Jeruzalem.

Słyszy: kamieni wściekły warkot.

Toczą się kręgi żaren.

Rozstąpiły się kręgi kamienne,

wśród wyłomu melodia wytrysła –

Czy to anioły kołyszą drzewo wysokopienne?

Czy, że ludzie wciąż miotali z kamieniska.

Synu Boży!

Szczepan w niebo patrzy –

Patrzę w zenit.

Tryskają źródła muzyki z alabastrowych naczyń,

złoto na harfach się mieni –

Na słońcach wysklepionych, na słońcach dziewięciu,

podpartych kolumnami, przepasanych tęczą.

Coraz wyżej – nad chórem chór –

(szepce Szczepan: jam sługa Twych sług)

Oto jest zenit Muzyki, bracie Szczepanie –

Oto są szczyty Harmonii Wszechrzeczy.

Słuchaj, słuchaj. Melodią nabrzmiewa taniec

słońc. To zenit wieczny.

Patrzaj, patrzaj. Drzewo rozrosłe ku górze,

konary schodzą w dół,

wrastają w ziemię –

a każdy konar jest chórem,

w Harmonię wrósł.

Chórów jest dziewięć.

4

Przed burzą cisza jest w kopicach siana.

Ległem, leżę w bruździe.

Wszedłem w melodię ziemi. U kolan świegot traw.

Otwórzcie tylko drzwi! Kotar rozpuśćcie!

Oto w górze, na słońcach dziewięciu

dziewięć chórów rozbrzmiewa chwalbą –

a tutaj, w lasach kuje dzięcioł,

tutaj w kalinach chrząszcze brzęczą

Bóg mówił ze wszystkich ambon.

O muzyko! wyrastasz przed ludem jak obłok,

obłok zielony od traw, od chmur biały.

Pan mówił. On jest Miłość i Dobro.

I była pełnia wiatru,

Przymierze słońc.

W wąwozach czeremchy spały.

Obłok przez morze szedł. Wtedy Izrael

wychodził z bram Egiptu. Wiódł go Mojżesz.

W obłoku trąby anielskie Przymierze grały.

Przez obłok, przez ogień, przez wiatr łatwo Cię dojrzeć.

Obłok przez morze wiódł. Idę. Kołyszą się skiby.

Kołyszą się drogi, przydroża. Kołyszą się turnie.

Grają w obłoku muzyki, płyną strumienie leniwe.

– – Jam średniowieczny rycerz. Jadę na turniej.

5

Nagle –

(ktoś szedł, rozbijał wnęki anielskich skrzypiec

– odchodził minstrel tajemny – powiew, co struny muskał).

Zmilkło.

(wiatr się zerwał, trzaskały konary lipin,

W pianinie trel raz ostatni wzbił się i ustał)

Gwiazdy szumiały nad głową i opadały w ciemność.

I wiele było pogasłych. Wiatr je zagasił i zerwał.

Patrzyłem w nawisły chmurami widnokrąg.

Gnała horda. Szły wojska Batu-chana.

(Czekały skrzydła orle. Klawisze w deszczu mokną)

Szedł na mnie wprost. Naprzeciw stanął.

Leżały klawisze białe, białe w księżycu grządki.

Czarne wśród białych jak porzucone miecze.

Wzniesione wieko.

Fryderyk.

Zapatrzył się w przestrzeń.

Na mieczach położył dłoń. Trącił.

Smukłemi, białemi palcami rumaki spinał.

Smukłemi, białemi palcami brzękał o broń na mogiłach.

Rżały zbudzone konie okute w uprząż rzemienną.

Na smukłych, białych palcach krwawiła Ziemia.

Uderzył pierwszy grom.

Ziemię wydarło gromem.

Zgniecione na miazgę drzewa.

– Izrael szedł przez Morze Czerwone.

Nagłe runęły fale. Morze zaczęło zalewać.

Ginął w odmętach lud wybrany. –

Gromy coraz bliżej.

Płoną kopice z sianem.

Płoną krzyże.

Idziesz burzo. Tyś jest melodia.

Bierzemy cię w piersi. Ciało tężeje na stal.

Przewalasz się w upał lipcowy. Słyszymy cię co dnia.

Schodzimy wtedy w okopy, w warowną darń.

– –

Na różach szkarłatnych twe palce – srebrne, zawrotne błyski.

Rozkrwawiaj, rozkrwawiaj klawisze. Fanfarą wołaj

powstań[czą].

Wysocki już jest w Belwederze. Już wie. Wiemy wszys[cy.]

To za te dni, gdy w ulicach Warszawy dziko panoszył się

kańczug.

Idziesz, burzo! Tabunie wściekłych koni.

Watahy z pianą na ustach. Oczy zamglone szałem.

Na klawiaturę krew rozlana.

Na grządki białe.

Tarnie pęciny końskie ranią.

Kopyta w krwi. Bryzgi z pąsowych kałuż.

Na łąki spadasz jak sęp na świeże padło.

Trawy gniecione przez wiatr modlitwy mruczą.

Na osi swej toczy się ziemia – obły kadłub.

Fryderyku!

Za oknem, za wzdętą firanką nawała krucza!

Rozdarte dębów piersi. Wyrwane ramiona żywe.

Padają dęby – wojowie. Nie rzucą okopu.

Piechota szła do ataku spięta bagnetów igliwiem.

Szli naprzód. Tarcza na tarczę. Topór na topór.

Czy padnie przed burzą na twarz wawelska arkada?

– Aniołów spytam, co ciała zbierają z pobojowisk.

Leżał na darni skrwawionej pierwszy człowiek Adam,

żołnierz Wojującego Kościoła.

Nad piersią spowitą w krew rozdęte chrapy. Tabun.

Przewalą spiżowe kopyta po zaoranych grzędach.

Myślisz, burzo: Oto człowiek! Mój zabór!

Melodio błędna!

Trza ściągnąć którego z koni za pysk

okiełzać!

Trza się uchwycić grzyw

i gnać i gnać

do Gniezna!

Hej Piaście! Mieszku!

Hej Chrobry!

6

Młotami kuli w klawisze. Wieczór, jak kuźnia się oparł

Na skrzydłach czarnych orłów. Śpiewało serce w młotach.

I wtedy runął Fryderyk na okrwawiony fortepian,

runął pobladłą twarzą, piersią opiętą w surdut.

– Słyszano w galeriach Sali, po drogach słyszano echo

podobne bojowym surmom.

I ujrzano przez chwilę Ojczyznę – klawikord czarny

i przestwór

szumiący bielą traw wśród palców, brzękiem trącanych

mieczów.

I usłyszano w ulicach grom archanielskich fanfar,

gdy skrzydła na hełmach rwał, gdy okna targał.

Wtedy wszedł w kuźnię Bóg. Młot się na chmurach

wsparł.

Zajął się węgiel w palenisku i ciężko dyszał żar.

Pęczniały miecze na bój. Rdzewiały grzędy wśród pól.

Weź mnie Kowalu pod młot i kuj!

Wiatr zgarniał modlitwę na wrębach kamiennych ust,

na polach kłosy giął, cięciwy kusz.

Ojcze! Zwycięstwo daj Muzyce,

która idzie w obłoku,

zielonym dołem od traw,

a górą białym od chmur –

Ojcze! nie dopuść,

aby zdeptały tabuny,

by na kopytach rozniosły

Batuchanowe hordy

ludzki ród!

Ojcze!

(mówi Szczepan: jam sługa Twych sług)

(klęczę wśród jasnych pól)

Ojcze!

W odmęty tchnij Muzyką,

Harmonią światów.

Łańcuchem zepnij wozy,

toczące się w czas burz.

Ogniwa zbrataj.

Ojcze!

7

Po sferach się wozy toczą. Słoneczne tarcze wiozą.

Mierzy rozstaje dróg Pitagor, wieczny Filozof.

Zegary liczą czas. Wskazówki – stalowe nahaje

gnają przed sobą wciąż nieme z przestrachu stado.

Zegary dzwonią z wież wiecznego Jeruzalem,

stolicy świata. Na drogach się cienie kładą.

Lud się gromadził przed bramami świątyń.

Otworzyć! Wichry powydzierały bramy.

Muzykę anioły zbierają w alabastrowe konchy.

Opodal ostatki hordy się przewalały.

Od gromów trup padał jeszcze w ulicach gęsto.

Złóżcie na barki Muzyki losy świata.

Miech wpłynie na morze rąk rybaczy korab,

w korabiu Mistrz uśpiony.

I cóż, że harfy spojenia chrzęszczą?

I cóż, że w łodzi wiązania woda zalewa?

Lud stał w krużgankach. Było z wieczora.

Księżyc, samotny rycerz, wśród chmur się przedzierał.

Trawy obeszły rosą, srebrzyły się białe klawisze.

A w wielkiej, pustej Sali Fryderyk biały jak widmo

powstał ze ziemi krwawiącej, z ziemi zarosłej rdzą.

Widziano za płaską firanką, jak wielki cień się dźwi[gnął.]

Odchodził. Pod stopą srebro płynęło galerią w potokach.

I tylko samotny modrzew na szańcu za oknem łopotał.

Epilog

Na karkach sprzężonych wołów dzwon z Obertyńskich dzia[ł]

wolno się wznosił ku wieży, w rozstajną okien czeluść.

Chmurami na drzewcach kopii wiatr purpurowy chwi[ał]

i orłów skrzydłami w chmurach. Oto są wieże Wawel[u].

Stąpają nad wielkim dziedzińcem rzędy sklepionych arka[d],

piersi okute w mrok, szeregi czarnych rycerzy.

Winograd jak płaszcz purpurowy na kamienistych bark[ach].

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1: Juwenilia (1938–1946), Kraków 2019, s. 97–107.

Pieśń o Bogu ukrytym

(fragmenty)

I. Wybrzeża pełne ciszy

2

To Przyjaciel. Ciągle wracasz pamięcią

do tego poranka zimą.

Tyle lat już wierzyłeś, wiedziałeś na pewno,

a jednak nie możesz wyjść z podziwu.

Pochylony nad lampą, w snopie światła wysoko związanym,

nie podnosząc swej twarzy, bo po co –

– i już nie wiesz, czy tam, tam daleko widziany,

czy tu w głębi zamkniętych oczu –

Jest tam. A tutaj nie ma nic prócz drżenia,

oprócz stów odszukanych z nicości –

ach, zostaje ci jeszcze cząstka tego zdziwienia,

które będzie całą treścią wieczności.

[…]

5

Miłość mi wszystko wyjaśniła,

miłość wszystko rozwiązała –

dlatego uwielbiam tę Miłość,

gdziekolwiek by przebywała.

A, że się stałem równiną dla cichego otwartą przepływu,

w którym nie ma nic z fali huczącej nieopartej o tęczowe pnie,

ale wiele jest z fali kojącej, która światło w głębinach odkrywa

i tą światłością po liściach nieosrebrzonych tchnie.

Więc w takiej ciszy ukryty ja – liść

oswobodzony od wiatru,

już się nie troskam o żaden z upadających dni,

gdy wiem, że wszystkie upadną.

[…]

11

Uwielbiam cię siano wonne, bo nie znajduję w tobie

dumy dojrzałych kłosów.

Uwielbiam cię siano wonne, któreś tuliło w sobie

Dziecinę bosą.

Uwielbiam cię drzewo surowe, bo nie znajduję skargi

w twoich opadłych liściach.

Uwielbiam cię drzewo surowe, boś kryło Jego barki

w krwawych okiściach.

Uwielbiam cię blade światło pszennego chleba,

w którym wieczność na chwilę zamieszka,

podpływając do naszego brzegu

tajemną ścieżką.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1: Juwenilia (1938–1946), Kraków 2019, s. 321–323, 326.

Myśl jest przestrzenią dziwną

(fragment)

II Jakub

Jakub odchodził z wolna, znał bowiem siłę wody

i wątłe golenie swych owiec, które z daleka wiódł.

Na próżno w strumieniu, nad którym stanęli on i trzody,

szukał jakiegoś miejsca, które by przejść mogli w bród.

A był to Jakub pasterz, który wśród potęg ziemi

nie czuł się nigdy obco. Tak w nich po prostu tkwił,

że masyw milczącej wiedzy wyrastał w nim bez natchnienia

i bywał myślom przytomny, choć brakowało stów.

I nagle, gdy noc już zupełna stopniowo zgasiła oczy

owiec, a potem wielbłądów, a potem dzieci i żon,

Jakub z masywem swej wiedzy pozostał zupełnie samotny,

lecz uczuł, że ktoś go ogarnia i że nie ruszy się stąd.

I ktoś – ten sam – tak samo otworzył jego świadomość do

dna,

tak samo, a jednak inaczej niż dziecko, niż owca czy sprzęt;

jednakże tamtych nie zmiażdżył, nie zepchnął, tylko objął,

tak że wszystkie w Nim z lekka drżały, odsłaniając swój

wewnętrzny lęk.

I Jakub drżał w Nim również, bo nigdy rzeczywistość

nie rozstąpiła się przed nim tak nagle,

więc zgiął się pod jej ciężarem – i przez to ułatwił myślom,

że mogły uchwycie w tym wszystkim najprostszą

równowagę.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 56–57.

Kamieniołom

(fragmenty)

I. Tworzywo

1

Słuchaj, kiedy stuk młotów miarowy i tak bardzo swój

przenoszę wewnątrz ludzi, by badać siłę uderzeń –

słuchaj, prąd elektryczny kamienistą rozcina rzekę –

a we mnie narasta myśl, narasta dzień po dniu,

że cała wielkość tej pracy znajduje się wewnątrz człowieka.

Twarda, pęknięta dłoń inaczej młotem wzbiera,

inaczej się rozwiązuje w kamieniu ludzka myśl –

kiedy energie ludzkie oddzielisz od sił kamienia

i przetniesz w właściwym miejscu – tętnicę pełną krwi.

O, popatrz, jak można miłować w takim gruntownym

gniewie,

który wpada w oddechy ludzi jak rzeka od wiatru pochyła,

i nie dochodzi do głosu, tylko struny wysokie zerwie –

przechodnie pierzchają do bram –

ktoś głosem ściszonym powiedział: to jednak jest wielka siła.

Nie lękaj się. Sprawy ludzkie szerokie mają brzegi.

Mie wolno ich w ciasnym łożysku więzić nazbyt długo.

Nie lękaj się. Sprawy ludzkie stoją od wieków

w Tym, na którego patrzysz poprzez młotów miarowy stukot.

[…]

IV

(Pamięci towarzysza pracy)

1

Nie był sam. Mięśnie jego wrastały w ogromny tłum,

dopóki dźwigały młot i pulsowały energią –

lecz trwało to wszystko tak długo, dokąd czuł pod stopami

grunt,

dokąd kamień nie zmiażdżył mu skroni

i nie przeciął komór serca.

2

Wzięli ciało, szli milczącym szeregiem.

3

Trud jeszcze zstępował od niego i jakaś krzywda.

Mieli bluzy szare, buty wyżej kostek w błocie.

Ujawniali właśnie to wszystko,

co wśród ludzi powinno się skończyć.

4

Czas jego stanął gwałtownie. W zegarach niskiego prądu

zerwały się nagle wskazówki i spadły z powrotem do zera.

Przeniknął go biały kamień, w istotę jego się wżarł

i przejął ją wreszcie na tyle, że stała się sama kamieniem.

5

Któż z niej odwali kamień? Kto myśli na nowo rozpostrze

w skroniach głęboko pękniętych – tak pęka na ścianie tynk.

Złożyli go milcząc plecami na płachcie żwiru.

Przyszła znękana żona i wrócił ze szkoły syn.

6

Czy dotąd? Czy jego gniew ma się tylko na innych przelać?

Czy nie dojrzewał w nim samym własną miłością i prawdą?

Czyż mają go jak tworzywo zużyć pokolenia

i wyzuć z treści najgłębszej, jedynej i własnej?

7

I znowu ruszyły kamienie. Wagonik ginie w kwiatach.

I znowu prąd elektryczny ściany głęboko tnie.

Lecz człowiek zabrał z sobą wewnętrzną strukturę świata,

W której miłość tym wyżej wybuchnie, im większy nasyca

ją gniew.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 61, 65–67.

Profile Cyrenejczyka

(fragmenty)

Część II

4. Aktor

Tylu ludzi wyrastało koto mnie i przeze mnie, i ze mnie

poniekąd.

Stałem się jakby łożyskiem, którym przetacza się żywioł

– na imię mu człowiek.

Ale skoro ja także jestem człowiekiem,

czyż natłok tych innych ludzi mnie samego jakoś nie wykrzywił?

Jeśli każdym z nich byłem niedoskonale, wciąż za bardzo

zostając sobą –

czyż ten, który ze mnie ocalał, może patrzeć na siebie bez

trwogi?

[…]

6. Dzieci

Dorastają znienacka przez miłość, i potem tak nagle dorośli

trzymając się za ręce wędrują w wielkim tłumie –

(serca schwytane jak ptaki, profile wrastają w półmrok).

Wiem, że w ich sercach bije tętno całej ludzkości.

Trzymając się za ręce usiedli cicho nad brzegiem.

Pień drzewa i ziemia w księżycu: niedoszeptany tli trójkąt.

Mgły nie dźwignęły się jeszcze. Serca dzieci wyrastają

nad rzekę.

Czy zawsze tak będzie – pytam – gdy wstaną stąd i pójdą?

Albo też jeszcze inaczej: kielich światła nachylony wśród

roślin

odsłania w każdej z nich jakieś przedtem nieznane dno.

Tego, co w was się zaczęto, czy potraficie nie popsuć,

czy będziecie zawsze oddzielać dobro i zło?

[…]

10. Robotnik z fabryki broni

Nie wpływam na losy globu, nie wszczynam wojen.

Czy idę z Tobą, czy przeciw Tobie – nie wiem.

Nie grzeszę.

Dręczy mnie właśnie to, że nie ja wpływam i nie ja grzeszę,

że toczę drobne zakrętki i gotuję fragmenty zniszczeń,

a nie ogarniam całości, nie ogarniam doli człowieczej.

Ja tworzyłbym inną całość i inną dolę (lecz jakże bez

fragmentów?),

w której ja sam zarówno, jak każdy inny człowiek byłby tą

sprawą, rzetelną i świętą,

której nikt nie przekreśli w uczynkach

i nie zakłamie w mowie.

Świat, który tworzę, nie jest dobry –

lecz ja nie tworzę złego świata!

Czy to wystarcza?

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 73, 74, 76.

Kościół

(fragmenty)

2. Przepaść

(„Abyssus abyssum invocat”)

Zawsze widzisz ją jako przestrzeń wypełnioną kaskadą

powietrza,

w które biją odblaski szkiełek zaszczepionych niby ziarnka

w dalekich kamieniach.

Proszę, byś po raz pierwszy dostrzegł również tę przepaść,

która bije odblaskami oczu. Człowiek każdy nosi ją w sobie,

I ludzie razem zebrani przesuwają tę przepaść jak łódź na

swoich barkach.

I nie ma w tym wielkim ruchu niczego, co mógłbyś ominąć,

promieniem otwartych oczu jakby piórem pisząc swój znak.

Kiedy umysł nie dźwiga przepaści,

nie sądź, że już się zamknęła.

Chociaż odblask oczu twych nie sięga, przecież Łódź na barki

się wspina:

wraz z nią Przepaść przyobleka się w ciało, aby przez to

w każdym człowieku stanowić Fakt.

Murzyn

To właśnie ty, Drogi Mój Bracie, czuję w tobie olbrzymi ląd,

w którym rzeki urywają się nagie… a słońce wypala organizm

jak rudę hutniczy piec

– czuję w tobie podobną myśl:

jeśli myśl nie biegnie podobnie, to przecież tą samą wagą

oddziela prawdę i błąd.

Jest tedy radość ważenia na jednej wadze tych myśli,

które inaczej błyskają w twoich oczach i w moich, choć tę

samą zawierają treść.

Posadzka

W tym miejscu nasze stopy spotykają się z ziemią, na której

powstało

tyle ścian i kolumnad… jeśli w nich się nie gubisz, lecz idziesz

odnajdując jedność i sens –

to dlatego, że cię Ona prowadzi. Oto łączy nie tylko

przestrzenie

renesansowej budowli, ale także przestrzenie W Nas,

którzy idziemy tak bardzo świadomi swoich słabości i klęsk.

To Ty, Piotrze. Chcesz być tutaj Posadzką, by po Tobie

przechodzili (idąc

przed siebie nie wiadomo dokąd), by szli tam, gdzie

prowadzisz ich stopy,

by łączyły się w jedno przestrzenie poprzez wzrok, który

pomaga urodzić myśl

Chcesz być Tym, który służy stopom – jak skała raciczkom

owiec:

Skała jest także posadzką gigantycznej świątyni. Pastwiskiem

jest krzyż.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 93–96.

Wędrówka do miejsc świętych

(fragmenty)

2. Pustynia Judzka

Tej ziemi trudno powiedzieć „jesteś piękna”

Brązowieją głazem nawisłym zbocza, wnikają w pochyłość

chmur.

Samochody prują powietrze i deszcz. Darmo szukać choćby

śladu zieleni

Ludzie odeszli daleko. Nie sposób tutaj żyć.

Droga nie prowadzi do tych miejsc, lecz od nich ucieka.

Właśnie tutaj przyszedłeś. By nie mówić ziemi „jesteś piękna”?

Obojętne było miejsce. Wszędzie szukasz ludzi.

Aby ich szukać wszędzie, trzeba było stanąć na jakimś

miejscu. Wybrałeś to.

Cała ziemia przychodzi do tej jednej Ziemi i przez nią ziemią

się staje,

tak jak staje się tym, co jest, wszystko przez TEGO, KTÓRY

JEST.

Nie było spotkania z ziemią Tego, który Jest.

To, co było –

nazywamy stworzeniem,

posiadaniem na własność tak jak posiada się rzecz

utrzymywaniem w istnieniu.

Spotkać się – to znaczy

nie tylko dotknąć (Ciebie nie dotyka żadna rzecz)

nie tylko być wobec siebie (czyż wobec Tego, który jest,

cokolwiek jeszcze jest?)

– to znaczy nie tylko zależeć (ach, i jeszcze jak! zależeć

pomiędzy zaistnieniem a nicością,

pomiędzy zaistnieniem a unicestwieniem).

Tak właśnie zależałaś ty Ziemio, ty jedna z wielu ziem – razem z całą ziemią i ze wszystkim, cokolwiek jest. Tak właśnie zależałaś i tak zależysz.

Ziemio spotkania! Ziemio jedyna! Ziemio, przez którą stała się ziemią cała ziemia tak, jak stało się tym, co jest, wszystko – przez Tego, który Jest.

Nie mogę powiedzieć do ciebie „jesteś piękna”.

Spotkanie może oznaczać początek rozstania.

Ziemio, przez którą nie rozstajemy się z Tym, który jest, przez którą nie rozstaniemy się już nigdy –

choćbyś Ty przestała być ziemią, choćbyś rozpadła się w szczątki swojego istnienia.

Nie ma rozstania po urodzeniu

„rozstać się”, które może być kresem każdego „spotkać się”, nigdy nie jest kresem narodzin. Narodzenie nie zna już kresu, nie zna rozstania.

Ziemio, ziemio nie-narodzona! na której Ten, który Jest, stał się lam Ojcem. Do kresu się wyczerpałaś przy narodzeniu naszym. Nie pozostał w Tobie żaden ślad świeżości ani piękna.

– ale nawet, gdy byłaś młoda, nie byłaś wdzięczna – miałaś tylko pełne wdzięku zakątki

[…]

4. Jedno drzewo

Do tych miejsc wędrował Abraham, człowiek wielkiego spotkania (tres vidit et unum adoravit). Wewnętrzne miejsce spotkania przyniósł V sobie do tych miejsc zewnętrznych, na których cała ziemia stała się ZIEMIĄ czyli MIESZKANIEM. Abraham, widomy początek nowego Adama.

Do tych miejsc trzeba iść przez pustynię. Abraham jeszcze szukał łąk, na pustyni własnego „ja” widział tylko Jedno Drzewo (tres vidit et unum adoravit), ku Niemu szedł. Drzewo rozłożyste! Użycz cienia wszystkim ludziom, zwierzętom i roślinom! Wędrówkę Abrahama musi powtarzać cały lud.

Dziś samoloty „Arabic Airlines” skracają tę drogę do dwóch godzin. Czy oddaliliśmy się od trudu wędrówki, odsuwając w stronę przestworzy nieurodzaj starej ziemi. Z daleka wypadnie nam minąć Górę Synaj: oni jednak mieli odwagę iść prosto na Jej spotkanie.

Ziemio, ziemio! Odpowiedz żądaniom wiecznej Mądrości! Miejsce spotkania przestań być pustynią, stań się oazą! Czyż nie powinien rozkwitnąć człowiek tam, gdzie Ty się przybliżysz? Przybądź i przynieś z sobą rozkwit człowieka!

Miejsce rozkwitu człowieka – czyż możemy ciebie zamienić na tyle kwitnących miast w przeszłości i przyszłości? Czyż możemy zamienić miejsca rozkwitu na jedno miejsce, na którym stanął krzyż? Do tego miejsca pielgrzymował lud przez pustynię.

Ponad wszystkie miejsca spotkania to jest miejsce ostatnie i pierwsze. Nie rozstaje się z nim nigdy ziemia. Ziemia siebie na nim potwierdza. Rozkwit człowieka nie sprowadza się do samych miast, w których mieszkania ludzi wybiegły już dawno ponad wierzchołki drzew. Ludzie bezdomni w swych mieszkaniach zamieszkują na nowo Ziemię przez Krzyż.

Nie ma go tutaj dziś. Nie widać nawet skały, na której stał. Pobudowano przypadkowe domy w pobliżu miejsca, na którym wszystko posiadło sens. Architektura jest tu przypadkowa i najbardziej zarazem pełna sensu. Wszystko, co jest częścią i aspektem, tłumaczy się przez całość. Miejsce całości, mieszkanie wszystkich spotkań i wszystkich ludzi. Poza tobą są bezdomni.

Miejsce spełnienia: początek nowego Adama osiągnął swój kres. Ten kres jest znowu początkiem, początkiem nas wszystkich. Tutaj się także począłem. Jakiż jednak rozkwit stąd wynika? Człowiek rodzi się dla rozkwitu jak zwierzę czy kwiat – lecz one mieszkają wszędzie, gdzie człowiek jest bezdomny.

Człowiek rozkwita przez miasta – ale swój rozkwit bezdomny przynosi na to miejsce, na którym każda architektura jest przypadkowa. Przypadkowe jest każde miasto, lecz stąd ono czerpie swój sens – czerpie jak wodę. Krzyż stał się nową studnią Jakuba.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 105–109, 115–119.

Wigilia wielkanocna 1966

(fragmenty)

II. Opowieść o drzewie zranionym

1

Był wokół sad, szczepiono drzewa.

Mieszko przechadzał się w cieniu i patrzył.

Nie widział ogrodnika, nie widział drzew, nie widział

szczepów.

Myślał: nie skosztuję już tych owoców, gdy wzejdą.

Skosztuje syn, skosztuję wnuki, prawnuki.

Czy sad obrodzi? jaki owoc uznają ludzie

za dobry.

Nie lęka się ogrodnik nacinać kory. Wierzy drzewu:

życie będzie silniejsze od nacięć, na nowo wzbierze…

Na siebie patrzeć muszę jako na pień –

rozrasta się przeze mnie też ZRANIONE DRZEWO.

[…]

3

A. jednak przyjąłem DRZEWO ZRANIONE, choć mu się

wciąż sprzeciwiam.

Przyjąłem, by rosło przeze mnie, przez moich wnuków,

prawnuków.

by rodziło nas jako owoce –

owoce nacięć, w których przyjmuje się szczep.

Zrozumiałem: musi być zranione, by szczep miał gdzie utkwić.

Zrozumiałem: musi być zranione, aby mogło przesączyć się

życie.

Zrozumiałem: muszę się otworzyć…

(granice mego życia przesuwają się tak, że to, co nie-moje,

staje się moje –

czyż nie muszę się przesunąć tak, że to, co moje, stanie się

nie-moje?)

[…]

VII. Wigilia wielkanocna 1966

Jest taka Noc, gdy czuwając przy Twoim grobie, najbardziej

jesteśmy Kościołem –

jest to noc walki, jaką toczy w nas rozpacz z nadzieją:

ta walka wciąż się nakłada na wszystkie walki dziejów,

napełnia je wszystkie w głąb

(wszystkie one – czy tracą swój sens? czy go wtedy właśnie

zyskują?).

Tej Nocy obrzęd ziemi dosięga swego początku,

Tysiąc lat jest jak jedna Noc: Noc czuwania przy Twoim

grobie.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 131–133, 151.

Myśląc Ojczyzna…

(fragmenty)

Docieram do serca dramatu

1

Poza mową otwiera się przepaść. Czy jest to niewiadoma słabości, jakiej doświadczyliśmy w ojcach naszych i dziedziczymy w sobie?

Wolność stale trzeba zdobywać, nie można jej tylko posiadać! Przychodzi jako dar, utrzymuje się poprzez zmaganie. Dar i zmaganie wpisują się w karty ukryte, a przecież jawne.

Całym sobą płacisz za wolność – więc to wolnością nazywaj, że możesz płacąc ciągle na nowo siebie posiadać.

Tą zapłatą wchodzimy w historię i dotykamy jej epok:

Którędy przebiega dział pokoleń między tymi, co nie dopłacili, a tymi, co musieli nadpłacać? Po której jesteśmy stronie?

Nadmiar tylu samostanowień czyż nie przerósł sił naszych w przeszłości? Czyż ciężarów historii nie dźwigamy jak filar, którego pęknięcie nie zabliźniło się dotąd?

2

Ojczyzna: wyzwanie tej ziemi rzucone przodkom i nam, by stanowić o wspólnym dobru i mową własną jak sztandar wyśpiewać dzieje.

Śpiew dziejów spełniają czyny zbudowane na opokach woli. Dojrzałością samostanowienia osądzamy młodość naszą, czasy rozbicia i złoty wiek –

Osądziła złotą wolność niewola.

Nosili w sobie ów wyrok bohaterowie stuleci: w wyzwanie ziemi wchodzili jak w ciemną noc, wołając „wolność jest droższa niż życie!”.

Osądziliśmy wolność naszą sprawiedliwiej niż inni (podnosiła swój głos tajemnica dziejów): na ołtarzu samostanowienia płonęły ofiary pokoleń – przejmujące wołanie wolności silniejszej niż śmierć.

3

Czyż możemy odrzucić wołanie, które rośnie w nas jakby nurt za wysokich i zbyt stromych brzegach?

Czyż możemy mierzyć naszą wolność wolnością innych?

– zmaganie i dar –

Wy, co wolność waszą związaliście z naszą, przebaczcie!

I patrzcie! – że wolność naszą i waszą odkrywamy ciągle na nowo jako dar, który przychodzi, i zmaganie, którego wciąż nie dosyć.

[…]

Myśląc Ojczyzna, powracam w stronę drzewa

1

Drzewo wiadomości dobrego i złego wyrastało nad brzegami rzek naszej ziemi, wyrastało wraz z nami przez wieki, wrastało w Kościół korzeniami sumień.

Nieśliśmy owoce, które ciążą i które wzbogacają. Czuliśmy, jak głęboko rozszczepia się pień, choć korzenie wrastają w jeden grunt…

Historia warstwą wydarzeń powleka zmagania sumień. W warstwie tej drgają zwycięstwa i upadki. Historia ich nie pokrywa, lecz uwydatnia…

Czyż może historia popłynąć przeciw prądowi sumień?

2

W którą stronę rozgałęził się pień? W którą stronę podążają sumienia? W którą stronę narasta historia naszej ziemi? Drzewo wiadomości nie zna granic.

Granicą jest tylko Przyjście, które zmagania sumień i tajemnice dziejów połączy w jednym Ciele – i drzewo wiadomości zamieni w Źródło Życia wciąż wzbierające.

Lecz dotąd dzień każdy przynosi to samo rozszczepienie w każdej myśli i czynie, z którego Kościół sumień rośnie w korzeniach historii.

3

Obyśmy nie stracili sprzed oczu tej przejrzystości, z jaką przychodzą ku nam wydarzenia zabłąkane w niewymiernej wieży, w której człowiek jednakże wie, dokąd idzie. Miłość sama równo waży los.

Obyśmy nie rozszerzali wymiarów cienia.

Promień światła niechaj pada w serca i prześwietla mroki pokoleń. Strumień mocy niech przenika słabości.

Nie możemy godzić się na słabość.

4

Słaby jest lud, jeśli godzi się ze swoją klęską, gdy zapomina, że został posłany, by czuwać, aż przyjdzie jego godzina. Godziny wciąż powracają na wielkiej tarczy historii.

Oto liturgia dziejów. Czuwanie jest słowem Pana i słowem Ludu, które będziemy przyjmować ciągle na nowo. Godziny przechodzą w psalm nieustających nawróceń: Idziemy uczestniczyć w Eucharystii światów.

5

Więc schodzimy ku tobie, ziemio, by poszerzyć cię we wszystkich ludziach – ziemio naszych upadków i zwycięstw, która wznosisz się we wszystkich sercach tajemnicą paschalną. –

Ziemio, która nie przestajesz być cząstką naszego czasu.

Ucząc się nowej nadziei, idziemy poprzez ten czas ku ziemi nowej. I wznosimy ciebie, ziemio dawna, jak owoc miłości pokoleń, która przerosła nienawiść.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 154–157.

Rozważanie o śmierci

(fragmenty)

I. Myśli o dojrzewaniu

2

Dojrzałość jest także bojaźnią.

Kres uprawy zawiera się już w jej początku

początkiem mądrości jest bojaźń –

lecz spoczywa już na innych warstwach tej samej gleby,

nie jest już potrzebą ucieczki,

jest przestrzenią, którą mierzy się wielkość.

Przenikamy do tej przestrzeni,

odchodzimy od tego początku

i tak wracamy powoli:

dojrzałość jest bowiem w miłości,

która przemienia bojaźń.

[…]

II. Mysterium Paschale

1

Nurtów mijania nie zatrzymasz. Jest ich wiele,

biegną wokół, tworzą pole, w którym przemijasz sam,

pogodzony, bo jednak cos wzbiera,

bo rośnie wokoło świat.

I we mnie

coś zostaje z dziedzictwa i coś z zapowiedzi:

nurt mijania jest też nurtem wzbierania.

Tych nurtów nie wytrzymasz do końca,

pójdą dalej – sam opadniesz poniżej, to wiesz

na pewno

i w proch się obrócisz, to wiesz

na pewno –

istniejesz stale ku śmierci, istniejąc wciąż ku przyszłości,

ona stale wstępuje w twój nurt.

Czy wyzwoli cię z pól przemijania?

czy odbierze istnieniu całą przeszłość i przyszłość zarazem?

2

Mysterium paschale –

tajemnica Przejścia,

w której

jest odwrócony porządek mijania,

gdyż przemija się od życia ku śmierci –

takie jest doświadczenie i oczywistość taka.

Przechodzenie poprzez śmierć ku życiu

jest tajemnicą.

Tajemnica – to zapis głęboki

dotychczas nie odczytany do końca,

przeczuwany, niesprzeczny z istnieniem

(czyż nie bardziej sprzeczna jest śmierć?).

Jeśli Ktoś odsłoni ten zapis

i odczyta, i sprawdzi na sobie,

i PRZEJDZIE –

wówczas dotykamy śladów

i przyjmujemy sakrament, w którym pozostał

Ten, co odszedł…

i przemijając nadal ku śmierci,

trwamy w przestrzeni tajemnicy.

[…]

4

JEDEN z nas wielu

przeszedł w poprzek wszystkich nurtów mijania

i zmienił kierunek pola, w którym przemija każdy,

samotna wielkość w osnowie całego stworzenia

i niepowtarzalna.

To Przejście nazywa się PASCHA –

myisterium:

biegli naprzód do groty, w której trzymano zwierzęta

jak w szopie – i podążali z daleka za gwiazdą,

biegli później do grobu, który okazał się pusty

i napełniony światłością,

a potem szli stromo w górę od potoku Cedron w dolinie,

pod urwiskami miasta, na których zadali Mu śmierć.

– I oto wszystkie ogniwa śmierci własnej

(dolina, potok, zbocze, urwisko i wreszcie to miasto)

rozdzielił –

i nie tylko kamień grobowy, lecz całą tę ziemię

odsuwa,

przemieniając pola mijania,

choć nadal spadają tak samo nurty potoku Cedron

i nurt krwi w ciele człowieka nadal steruje

w kierunku śmierci.

Zapoczątkował w nich miejsce urodzin

i miejsce życia odsłonił w każdym człowieku,

które przerasta nurt mijania,

które przerasta śmierć.

To miejsce, światem wzbierającym otoczone,

opiera się śmierci: ono też przyjmuje zmartwychwstanie

jako najprostszą niewiedzę i pełnię wiary,

jako zaczyn,

który wzbieraniu świata zadaje kłam.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 159–163.

Stanisław

(fragmenty)

I

1

Pragnę opisać Kościół –

mój Kościół, który rodzi się wraz ze mną,

lecz ze mną nie umiera – ja też nie umieram z nim,

który mnie stale przerasta –

Kościół: dno bytu mojego i szczyt.

Kościół – korzeń, który zapuszczam w przeszłość i przyszłość

zarazem,

sakrament mojego istnienia w Bogu, który jest Ojcem.

Pragnę opisać Kościół

mój Kościół, który związał się z moją ziemią

(powiedziano mu „cokolwiek zwiążesz na ziemi,

będzie związane w niebie”) –

więc związał się z moją ziemią mój Kościół.

Ziemia leży w dorzeczu Wisły,

dopływy wzbierają wiosną, gdy śniegi topnieją

w Karpatach.

Kościół związał się z moją ziemią,

aby wszystko, co na niej zwiąże, było związane w niebie.

2

Był człowiek, w którym moja ziemia ujrzała, że jest związana

z niebem.

Był taki człowiek, byli ludzie… i ciągle tacy są…

Poprzez nich ziemia widzi siebie w sakramencie nowego

istnienia.

Jest ojczyzną: bowiem w niej dom Ojca się poczyna, z niej

się rodzi.

Pragnę opisać mój Kościół w człowieku, któremu dano imię

Stanisław.

Imię to król Bolesław mieczem wpisał w najstarsze kroniki.

Imię to mieczem wypisał na posadzce katedry, gdy spływały

po niej strugi krwi.

3

Pragnę opisać Kościół w imieniu, którym naród ponownie

został ochrzczony

chrztem krwi: aby nieraz potem przechodzić

przez chrzest innej próby –

przez chrzest pragnień, w których odsłania się

ukryte tchnienie Ducha –

w Imieniu zaszczepionym na glebie ludzkiej wolności

wcześniej niż imię Stanisław

4

Na glebie ludzkiej wolności już rodziło się Ciało i Krew,

przecięte mieczem królewskim w samym rdzeniu

kapłańskiego słowa,

przecięte u podstaw czaszki, przecięte w żywym pniu…

Ciało i Krew nie zdążyły jeszcze się narodzić –

miecz ugodził w kielich z metalu i pszenny chleb.

5

Myślał Król może: nie narodzi się z ciebie Kościół jeszcze

dziś –

nie narodzi się naród ze słowa, co karci ciało i krew,

narodzi się z miecza, z mego miecza, który przetnie w połowie

Twe słowa

narodzi się z krwi rozlanej ….: myślał może Król.

Ukryte tchnienie Ducha w jedno wszelako zespoli

słowo przecięte i miecz, złamano stos mózgowy i ręce pełne

krwi…

i mówi: pójdziecie w przyszłość razem, nie rozdzieli was nic!

Pragnę opisać mój Kościół, w którym przez wieki

idą ze sobą razem słowo i krew

zespolone ukrytym tchnieniem Ducha.

6

Myślał może Stanisław: słowo moje zaboli ciebie i nawróci,

przyjdziesz do bram katedry jak pokutnik,

przyjdziesz postem wycieńczony, prześwietlony wewnętrznym

głosem…

i dołączysz się do Stołu Pańskiego jak marnotrawny syn.

Słowo nie nawróciło, nawróci krew –

nie zdążył może pomyśleć Biskup (odwróć ode mnie ten

kielich)

7

Na glebę naszej wolności upada miecz.

Na glebę naszej wolności upada krew.

Który ciężar przeważy?

Kończy się pierwszy wiek.

Zaczyna się drugi wiek.

Bierzemy w swoje ręce ZARYS nieuchronnego czasu.

II

2

Ziemia trudnej jedności. Ziemia ludzi szukających własnych

dróg.

Ziemia długiego podziału pośród książąt jednego rodu.

Ziemia poddana wolności każdego względem wszystkich.

Ziemia na koniec rozdarta przez ciąg prawie sześciu pokoleń –

rozdarta na mapach świata! a jakżeż w losach swych synów!

Ziemia poprzez rozdarcie zjednoczona w sercach Polaków

jak żadna.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 185–193.

Tryptyk rzymski

medytacje

(fragmenty)

I. Strumień

Ruah

Duch Boży unosił się nad wodami

2. Źródło

Zatoka lasu zstępuje

w rytmie górskich potoków…

Jeśli chcesz znaleźć źródło,

musisz iść do góry, pod prąd.

Przedzieraj się, szukaj, nie ustępuj.

wiesz, że ono musi tu gdzieś być

Gdzie jesteś, źródło?… Gdzie jesteś, źródło?!

Cisza…

Strumieniu, leśny strumieniu,

odsłoń mi tajemnicę

swego początku!

(Cisza – dlaczego milczysz?

Jakże starannie ukryłeś tajemnicę twego początku.)

Pozwól mi wargi umoczyć

w źródlanej wodzie

odczuć świeżość,

ożywczą świeżość.

II. Medytacje nad „Księgą Rodzaju” na progu Kaplicy Sykstyńskiej

2. Obraz i podobieństwo

„Uczynił Bóg człowieka na swój obraz i podobieństwo,

mężczyzną i niewiastą stworzył ich –

i widział Bóg, że było bardzo dobre,

oboje zaś byli nadzy i nie doznawali wstydu”.

Czy to możliwe?

Współczesnych o to nie pytaj, lecz pytaj Michała Anioła,

(a może także współczesnych!?).

Pytaj Sykstyny.

Jak wiele tu powiedziane na tych ścianach!

Początek jest niewidzialny. Tu wszystko na to wskazuje.

Cała ta bujna widzialność, jaką ludzki geniusz wyzwolił.

I kres także jest niewidzialny.

Choć tu spada na twój wzrok wędrowcze

wizja ostatecznego Sądu.

Jak uczynić widzialnym, jak przeniknąć poza granice dobra

i zła?

Początek i kres, niewidzialne przenikają do nas z tych ścian!

On

„W Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy”.

Czy On jest tylko przestrzenią bytowania bytujących?

Jest Stwórcą.

Ogarnia wszystko stwarzając i podtrzymując w istnieniu –

Sprawia podobieństwo.

Gdy Paweł apostoł przemawia na Areopagu

wyraża się w jego słowach cała tradycja Przymierza.

Dzień każdy kończył się tam słowami:

„I widział Bóg, że było dobre”.

Widział, odnajdywał ślad swojej Istoty –

Znajdował swój odblask we wszystkim co widzialne.

Przedwieczne Słowo jest jak gdyby progiem,

za którym żyjemy, poruszamy się i jesteśmy.

Człowiek (Ja)

Dlaczego o tym właśnie jedynym dniu powiedziano:

„Widział Bóg, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre”?

Czy temu nie przeczą dzieje?

Choćby nasz wiek dwudziesty! I nie tylko dwudziesty.

A jednak żaden wiek nie może przesłonić prawdy

o obrazie i podobieństwie.

Michał Anioł

Z tą prawdą kiedyś zamknął się w Watykanie,

aby wyjść stamtąd, pozostawiając Kaplicę Sykstyńską

„Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz,

na obraz Boży go stworzył,

mężczyzną i niewiastą stworzył ich.

Chociaż oboje byli nadzy,

nie doznawali wobec siebie wstydu”!

I widział Stwórca, że było bardzo dobre.

Czyż nie On właśnie widzi wszystko w całej prawdzie?

Omnia nuda et aperta ante oculos Eius –

Oni

Oni także u progu dziejów

widzą siebie w całej prawdzie:

byli oboje nadzy…

Oni także stali się uczestnikami tego widzenia,

które przeniósł na nich Stwórca.

Czyż nie chcą nimi pozostać?

Czyż nie chcą odzyskiwać tego widzenia na nowo?

Czyż nie chcą dla siebie być prawdziwi i przejrzyści –

jak są dla Niego?

Jeśli jest tak, śpiewają hymn dziękczynny,

jakieś Magnificat ludzkiej głębi

i wtedy jakże głęboko czują,

że właśnie „W Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy” –

Właśnie w Nim!

To On pozwala im uczestniczyć w tym pięknie, jakie w nich

tchnął!

To On otwiera im oczy.

Kiedyś Michał Anioł wychodząc z Watykanu

pozostawił polichromię, której kluczem jest „obraz

i podobieństwo”.

Wedle tego klucza niewidzialne wyraża się w widzialnym.

Prasakrament.

[…]

Posłowie

I tu właśnie u stóp tej przedziwnej sykstyńskiej polichromii

zbierają się kardynałowie –

wspólnota odpowiedzialna za dziedzictwo kluczy Królestwa.

Przychodzi właśnie tu.

I Michał Anioł znów ogarnia ich widzeniem.

„W Nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy”…

Kim jest On?

Oto dłoń stwarzająca Wszechmogącego Starca skierowana

w stronę Aaama…

Na początku Bóg stworzył…

On wszystko widzący…

Sykstyńska polichromia przemówi wówczas Słowem Pana:

Tu es Petrus – usłyszał Szymon syn Jony.

„Tobie dam klucze Królestwa”.

Ludzie, którym troskę o dziedzictwo kluczy powierzono,

zbierają się tutaj, pozwalają się ogarnąć sykstyńskiej

polichromii,

wizji, którą Michał Anioł pozostawił –

Tak było w sierpniu, a potem w październiku pamiętnego

roku dwóch konklawe,

i tak będzie znów, gdy zajdzie potrzeba,

po mojej śmierci.

Trzeba, by przemawiała do nich wizja Michała Anioła.

„Con-clave”: wspólna troska o dziedzictwo kluczy, kluczy

Królestwa.

Oto widzą siebie pomiędzy Początkiem i Kresem,

pomiędzy Dniem Stworzenia i Dniem Sądu…

Postanowiono człowiekowi raz umrzeć, a potem Sąd!

Ostateczna przejrzystość i światło.

Przejrzystość dziejów –

Przejrzystość sumień –

Potrzeba, aby w czasie konklawe Michał Anioł uświadomił

ludziom –

Nie zapominajcie: Omnia nuda et aperta sunt ante oculos Eius.

Ty, który wszystko przenikasz – wskaż!

On wskaże…

III. Wzgórze w krainie Moria

2. Tres vidit et unum adoravit

Kto mógł tak przywoływać przyszłość

daleką i bliską?

Kim jest Ten Bez-Imienny,

który zechciał objawić się w głosie?

Który mówił tak do Abrama,

jak mówi Człowiek do człowieka?

Był Inny. Niepodobny do wszystkiego,

co mógł pomyśleć o Nim człowiek.

Mówił – więc oczekiwał odpowiedzi…

Raz przyszedł do Abrama w gościnę.

Było Przybyszów Trzech, których przyjmował

z wielką czcią.

Abram zaś wiedział, że to On,

On jeden.

Rozpoznał Głos. Rozpoznał obietnicę.

W rok później cieszyli się oboje z Sarą

narodzinami syna,

chociaż byli już w latach podeszli.

Syn – to znaczy: ojcostwo i macierzyństwo.

Będziesz ojcem, Abramie, będziesz ojcem wielu ludów.

Odtąd już imię twoje będzie „Abraham”.

W tym imieniu będę ci błogosławił.

W tym imieniu rozmnożę twe potomstwo

aż po najdalsze krańce ziemi.

Imię to będzie znaczyło: „Ten, który uwierzył wbrew nadziei”.

Wkoło ludzie i ludy sami sobie tworzyli bogów

(tak Egipt, tak Hellada, tak Rzym).

On, Abraham, uwierzył Temu, który jest.

z Kim rozmawiał, kiedy szedł za Głosem,

przed Kim otwierał drzwi swego namiotu,

w gościnę Jego zapraszał,

z Nim obcował.

My dzisiaj właśnie do tych miejsc powracamy,

tędy bowiem przyszedł kiedyś Bóg do Abrahama.

Do Abrahama, który uwierzył, przyszedł Bóg.

Gdy ludy i ludzie sami sobie tworzyli bogów,

przyszedł Ten, który Jest.

Wszedł w dzieje człowieka

i odsłonił mu Tajemnicę zakrytą

Od założenia świata.

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020, s. 197–198, 201–203, 207–208, 210–211.

Dramat

Promieniowanie ojcostwa

Część II. Doświadczenie dziecka

1. Album

ADAM

Usiądźmy w fotelu pod lampą z abażurem i weźmy do ręki album. Są to zdjęcia z najmłodszych lat. Młoda kobieta tuli w ramionach dziecko. Twarzyczka wówczas owalna (dziś pociągła), tylko oczy świecą tak samo, jak dziś. Dzieje oczu: one najbardziej zostają poprzez te wszystkie obrazy, one wszystko łączą w jeden nurt, spływa weń cech coraz więcej, w nich zostaje tożsamość duszy.

O, patrz! Gdybym ten obraz mógł zamknąć w projektorze –

oto dwunastoletnia dziewczynka z olbrzymim psem.

Psu było na imię Arpad; miał pysk rozczulający,

gdy zbliżał się do małej, kręcąc ogonem jak wiechą

i łapę poczciwie wyciągał… małe niewinne stworzenie,

jakże słucha cię cała przyroda, nawet ten olbrzym nie szczeka

– obraz pierwszy.

Teraz koza: w projektorze będą wielkie rogi i łeb pochylony

z ukosa –

walczysz, mała? Rogów się boisz? Drobne rączki stukają

pałeczką,

jakby rogi były klawiszami ukrytego w kozie instrumentu,

w który pragniesz coś, mała, przestukać – coś, co w tobie

teraz także jest

– obraz drugi.

Obraz trzeci: kury. Duże kury i małe kurczęta,

z którymi się po podwórzu co dzień snujesz wydłubując kwiatki,

tak jak one wydłubują ziarnka. Potem wracasz za oszklone

drzwi,

a one wracają na grzędę, bo na niej nocują w kurniku,

kiedy ty nocujesz w łóżeczku za oszklonymi drzwiami,

za werandą, za sienią, za kuchnią i za pokojem dziadunia.

Śpisz z mamą. Tata daleko…

Nie ma taty w całym tym albumie i już nigdy do niego nie

trafi,

lecz czyż nie jest podobny do słońca, które grzeje twe ciałko

z ukrycia,

o, jak tutaj, na czwartym obrazie?

Obraz czwarty:

siedzisz sobie tu pod parasolką, by się schować, gdy jest za

gorąco.

Słońca wprawdzie nie widać na zdjęciu, lecz czujemy je

wszędzie dokoła

i w tobie też.

Jest tych zdjęć w albumie bardzo dużo, cały film,

wszystkie razem spięte w jedną księgę i spięte w historię jedną:

takie same wciąż tylko są oczy – tożsamość duszy.

(W tym miejscu album się kończy –, dalej to, co sam już pamiętam.)

Kiedy była jeszcze w szkole powszechnej – pamiętam wówczas

jej śmiech,

swobodny, dziewczęcy śmiech. Mówiło się wtedy „piszczacz”,

„mały piszczacz”, chcąc przez to zarazem ów śmiech określić,

czasem bowiem przechodził on w pisk – w pisk nieśmiałego

pisklęcia.

Kiedy była jeszcze dziewczynką, była bardziej na zewnątrz

mnie,

choć na pozór dzieje się odwrotnie…

Odrabiała po południu lekcje: algebrę szybko,

na zeszycie z polskiego kleks, dość często kreśliła wyrazy,

z ortografią raczej w porządku, choć nie łatwo się wypisywała.

Potem jeszcze lekcja z geografii, potem jeszcze domowy

rysunek –

i wreszcie swoboda, swoboda: można biegać długim

korytarzem,

nie przewróciwszy sprzętów, można się kręcić w kółko,

nie musnąwszy nawet czegokolwiek, można piszczeć…

„przyszedł tata” – skrada się chyłkiem w jakichś takich swoich

cichołazach,

by znienacka pociągnąć za rękaw i przygarnąć się „tutaj

jestem”.

Biedne dziecko – myślałem – biedne dziecko, nigdy

nie ujrzy już ojca…

– „czy ty wiesz, że ja mam już tatę” – kiedyś tak zwierzała

się matce

– „czy ty wiesz, że ja mam już tatę”…

2. Rezerwat dziecka

Monika

1

Historia mego ojca we mnie. Początek ginie w mroku

mojej dziecięcej duszy – długo zanim się zacznie wędrówka

za śladami jego obecności, naprzód bowiem była nieobecność.

Kiedy byłam małą dziewczynką, biegałam raźno po trawie,

zganiałam kury z podwórka, w łóżeczku sypiałam z misiem,

potem mi sprzykrzył się miś, więc odtąd sypiałam z lalą.

Zrywałam wiosną kwiatuszki dla kogoś, dla kogoś, dla

kogoś…

Taty przy mnie nie było, nie było taty na ziemi.

Chcę mieć tatusia za ziemi bliziutko, blisko serca,

muszę go sobie wyszukać, wyłuskać z cichego obrazu

i z całej mojej nadziei urodzić, urodzić, urodzić…

Wiele razy zanosiłam kwiatuszki, gdy go nie było w pokoju,

stawiałam je na biurku i odchodziłam natychmiast.

Rozpozna moją obecność

po bukiecie, który w wazoniku pozostał przy jego książkach.

Pomyśli „jestem w jej sercu” i mnie w swoim sercu poszuka

choćby na chwilę.

Gdy byłam daleko – pisząc list zrywałam kwiatuszek

i wkładałam mu do koperty razem z kartką napisaną

niezdarnie,

nie mam bowiem łatwości pisania i nie umiem tego

wypowiedzieć,

co jest we mnie.

Lecz wszystkiego dowie się po kwiatku, który wraz z listem

przyniesie mu listonosz i razem z moimi myślami,

a zwłaszcza z sercem.

Czy w to uwierzysz?…

Gdyby ciebie nie było na ziemi, patrzyłabym z politowaniem

na album lat niemowlęcych – i tamta nie znałaby tej,

a ta snów tamtej. Wszystko byłoby rozbite,

nie stanowiło jedności – a przecież stanowi.

2

Historia mego ojca we mnie rozpoczyna się nieobecnością,

w której on stale być musiał, chociaż go wcale nie czułam.

Doskonale zespolona z matką nie wiedziałam, że kiedyś

wybuchnie,

bo tkwi we mnie całej korzeniami jakby drugi równoległy

pień.

Właśnie teraz dopiero dojrzałam: pień podwójny pośród tylu

drzew

w lesie. Jakież bogactwo konarów i gałęzi, a w górze listowia,

wszystko rośnie z jednego systemu, korzenie są bowiem

wspólne.

Tak rósł we mnie ojciec przez matkę,

a ja właśnie byłam ich jednością,

tym fragmentem w całokształcie drzewa, poprzez który rosną

oba pnie.

Zdało mi się najzupełniej dziwne, że mam być fragmentem

najgrubszym

(potem bowiem drzewo się rozszczepia na dwa pnie sobie

równoległe,

a każdy z nich jest już cieńszy).

Patrzałam zatem zdumiona

na te myśli, które we mnie przeszły z rozdwojonego drzewa.

Tak rósł we mnie ojciec przez matkę – lecz ja długo go nie

dostrzegałam,

nie odczułam, iż jest obecny, chociaż we mnie korzeniami

tkwił.

Źródło: K. Wojtyła, „Przed sklepem jubilera” i inne dramaty, Warszawa 2007.

Proza

Z listów do Mieczysława Kotlarczyka z okresu wojny i okupacji

14 XI 1939 r.

Bracie Najmilejszy!

Przesyłam Ci tych kilka fragmentów Księgi słowiańskiej. Czytałem je tutaj Zosi i inne jeszcze, a Tobie w odpisie podaję tę wypracę wiosennych tęsknot, tę sprawę duszy mojej i serca mojego. Wickowi czytałem owe sonety już w czerwcu, Tobie jakoś się nie zdarzyło.

Trzeba sprecyzować tę ideę, która w nas trwa, trza objawić ten nurt, który prze strumień naszej młodości, a objawić się dotąd nie mógł. A strumień ten źródło ma w nas wspólne: Miłość głęboką, Wolność słowiańską i sarmacką i – nie pragnienie już, ale żądzę Piękna. To, o czym nieraz mówiliśmy na Długiej, że nie jest Sztuka, aby była li tylko prawdą realistyczną albo li tylko zabawą, ale nade wszystko jest nadbudową, jest spojrzeniem w przód i wzwyż, jest towarzyszką religii i przewodniczką na drodze Bogu; ma wymiar romantycznej tęczy: od ziemi i od serca człowieczego ku Nieskończonemu – bo wtedy stają przed nią horyzonty przeogromne, metafizyczne i anielskie. I taką ona była nade wszystko u nas w Polsce. Oto jest to, co dzieli na przykład Wyspiańskiego od Szekspira, dzieli i różni.

Otóż Polska. Rozważywszy powojenną poezję, trzeba by stwierdzić, że w większości była zabawą, czasem li tylko formą, a rzadko duchem i narodu tchnęła. A jeśli jakimś w ogóle duchem, to czerwonego sztandaru i łatwego, a jakże nieistotnego humanizmu międzynarodówki. (Z polskością nie miała nic wspólnego poza językiem. A teatr? Przecież nie raz i nie dwa razy biadaliśmy na Długiej, że nie jest polski). Był u Wyspiańskiego i poza Wyspiańskiego nikt nie poszedł, nikt go nawet (poza Osterwą) zrozumieć nie mógł (oczywiście oficjalnie), a panowie „czerwoni” powiedzieli, że Wyspiańskiego w ogóle grać się nie da. Bardzo poręczne rozwiązanie sprawy!

Otóż chodzi o pieśń polskim i słowiańskim duchem przepojoną. Wiosna przyniosła mi te myśli, wiosna roztęskniona, a w takiej bliskości z Wami spędzona, natchnęła mi te rozważania. Jest w nich pewnego rodzaju synteza młodości: i Chrystus nowego średniowiecza, i miłość Krakowa, i symbol Wawelu, i pamiątki Beskidu sobótczanego, Wowrowego i naszego. Wyznanie wiary i trud młodości w przełamaniu każdego banału i łatwizny i filozoficzna poniekąd wypraca.

Otóż chciałem stworzyć wyłom niejako. Wbrew kolegom moim, którzy się grążą ciągle jeszcze w rozpamiętywaniu wspaniałości Tuwima, cudnej – sam to przyznaję – melodii Lieberta, endeckiej bojowości Gałczyńskiego czy wreszcie panteistycznej liryki Leśmiana. Pieśni Słowianina. Sonety. My, pokolenie najmłodsze, mamy wiarę Polonów, co sodalisem Maryjnym był, a szkaplerzem jak puklerzem krył piersi swoje. Polskość łacińska w oparciu o chrystianizm jest siłą ogromną, królestwem ducha, ideą ukochania godną najwyższego. Bo dla nas duch jest więcej niż przemoc i miecz; bo w nas są korzenie Piękna przegłęboko, bo Piękno nasze i sztuka nasza z naszego jest Narodu i dla naszego Narodu: to jest pieśń Wieszczów, Teatr Wyspiańskiego, Księgi Kasprowicza i filozofia Norwida. W nich jest linia wielkiej poezji polskiej, pieśń nie przebrzmiała, która naród jak w owym Genezis z Ducha mocą wypracy i ofiary ku górze prowadziła i ku wyzwoleniu, a w powojennej; import, szmonces, komedia głupawa a sprośna i wszystko takie nie-nasze, nie-polskie, nie-słowiańskie, nie-Chrystusowe i nie-Boże.

Trza się odrodzić i odróżnić. I próbą młodzieńczą tego są owe liryki: sonety i symfonie, i hymny. W liście są ich fragmenty. Wszystkiego trudno mi było przepisać. Wicek nie zna tylko owego Magnificat. List do lego dopiszę na ostatniej stronie, bardzo Cię za to obecnie przepraszając.

Może się zdziwisz, Mieciu Kochany, że liryki. Właśnie mówiliśmy o tym z Zosią – dość dużo. Więc wypunktuję Ci tylko owe powody, nad którymi sam się nieraz zastanawiałem: naprzód rodzaj nakazu wewnętrznego i po prostu narzucanie się pewne gatunku, potem olbrzymia dorywczość i fragmentaryczność tej pracy, podczas gdy dramat wymaga ciągłości i skupienia, po trzecie młodość. Nie myśl, żem nie próbował i tego chleba Apollinowego. Owszem. Ale z wyników byłem niezadowolony. Zresztą tkwi we mnie falanga pomysłów, zaledwie przeczutych, napunktowanych, trzeba by im spokoju i pracy dojrzałości. Widzisz, ja się w tych wierszach po prostu uczę mówić, zanim zacznę rozmawiać. Zresztą myślę obrazami b[ardzo] teatralnymi. Zwrócił już na to uwagę swego czasu Emil Zegadłowicz. A dalej jeszcze ten fakt, że tak mało miałem możności wypowiedzenia się w teatrze. Przecież właściwie od Judasza niczego nie grałem.

Wierzę w Twój teatr i chciałbym go koniecznie współtworzyć, bo on byłby różny od wszystkich „polskich” i nie łamałby człowieka, ale podnosił i zapalał, i nie psuł, ale przeanielał.

Taka jest we mnie chęć do pracy w przyszłej Ojczyźnie. Mieczowy to ja nie jestem kawaler, jak to artysta; ale Jej teatr budować i poezję, choćby za pół darmo, entuzjazmem i ekstazą, całą słowiańską duszą, całym zapałem i miłością z zakasanymi rękawy. Ale czy się znów nie namnoży Szyfmanów i Zelwerowiczów, różnych Sobańskich i b[yłych] legionistów?

Oby nie! Oby był entuzjazm i Twoje serce płonące, oby byli młodzi i święci, Chrystusowi i franciszkowi.

Tyle. Słyszałem od Zosi, że masz pewne zamiary teatralno-wadowickie w związku z Bożym Narodzeniem. Zrób, zrób, Kochany. Ja z Tobą; możesz na mnie liczyć i na mój zapał. Gdyby się tylko dało pokonać trudności.

Bardzo Cię proszę – Mieciu – zechciej rozważyć moje sonety i napisać mi, co sądzisz o nich, całą prawdę; wszystko. I o zamierzeniach wadowicko-teatralnych także ze szczegółami. I dość prędko. Teraz musimy Miłość naszą wzajemną rozpalać i dopełniać, żeby nie upadać; ale krzepić się i wierzyć, i gotować się do pracy. Jak przyjadę kiedyś, to Wam i inne przeczytam.

A Wickowi daj też ten list przeczytać. Bo te ideowe rzeczy dotyczą nas wszystkich przecież. Wspólnota ideału.

Całuję Cię, Mieciu, i ściskam – atramentowo w tym liście, a dotykalnie rączkami i ustami Twojej Żony, Zofii, naszej Kochanej Gospodyni z Długiej. Wizyta Jej u nas była cudnym tych chwil przypomnieniem!

I kłaniam się też obu Rodzinom, które coraz się – jak słyszałem dopełniają i kompletują. Bogu dzięki.

Od Tatusia pozdrowienia serdeczne i ukłony

Lolek

Źródło: K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1: Juwenilia (1938–1946), Kraków 2019, s. 350–352.

Homilia na placu Zwycięstwa w Warszawie, 2 czerwca 1979 r.

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Umiłowani Rodacy,

Drodzy Bracia i Siostry,

Uczestnicy eucharystycznej Ofiary, która sprawuje się dziś

w Warszawie na placu Zwycięstwa.

1

Razem z wami pragnę wyśpiewać pieśń dziękczynienia dla Opatrzności, która pozwala mi dziś jako pielgrzymowi stanąć na tym miejscu.

Pragnął – wiemy, że bardzo gorąco pragnął – stanąć na ziemi polskiej, przede wszystkim na Jasnej Górze, zmarły niedawno papież Paweł VI. Pierwszy po wielu stuleciach papież pielgrzym. Do końca życia nosił to pragnienie w swoim sercu i z nim zszedł do grobu. I oto czujemy, że pragnienie to było tak potężne i tak głęboko uzasadnione, że przerosło ramy jednego pontyfikatu i – w sposób po ludzku trudny do przewidzenia – realizuje się dzisiaj. Dziękujemy więc Bożej Opatrzności za to, że dała Pawłowi VI tak potężne pragnienie. Dziękujemy za cały ten styl papieża-pielgrzyma, jaki zapoczątkował wraz z Soborem Watykańskim II. Gdy bowiem Kościół cały uświadomił sobie na nowo, iż jest Ludem Bożym – Ludem, który uczestniczy w posłannictwie Chrystusa, Ludem, który z tym posłannictwem idzie przez dzieje, który „pielgrzymuje”, papież nie mógł dłużej pozostać „więźniem Watykanu”. Musiał stać się na nowo Piotrem pielgrzymującym, tak jak ten pierwszy, który z Jerozolimy przywędrował poprzez Antiochię do Rzymu, aby tam dać świadectwo Chrystusowi i przypieczętować je swoją krwią. Dzisiaj dane mi jest wypełnić to pragnienie zmarłego papieża Pawła VI wśród was, umiłowani synowie i córki mojej ojczyzny. Kiedy bowiem – z niezbadanych wyroków Bożej Opatrzności po śmierci Pawła VI i po kilkutygodniowym zaledwie pontyfikacie mojego bezpośredniego poprzednika Jana Pawła I – zostałem głosami kardynałów wezwany ze stolicy św. Stanisława w Krakowie na stolicę św. Piotra w Rzymie, zrozumiałem natychmiast, że moim szczególnym zadaniem jest spełnienie tego pragnienia, którego Paweł VI nie mógł dopełnić na milenium chrztu Polski.

Jako więc wasz rodak, syn polskiej ziemi, a zarazem jako papież pielgrzym witam was wszystkich! Witam najdostojniejszego prymasa Polski. Witam wszystkich obecnych tutaj arcybiskupów, biskupów, pasterzy Kościoła w naszej Ojczyźnie. Pozwólcie, że pośród naszych gości powitam w sposób szczególny kardynała arcybiskupa Santo Domingo. To tam wypadało mi skierować pierwsze kroki papieskiego pielgrzymowania w miesiącu styczniu. Tam po raz pierwszy ucałowałem ziemię, na której stanęła kiedyś stopa Krzysztofa Kolumba, po której przeszły stopy tylu głosicieli Ewangelii, a wśród nich także i naszych rodaków, i polskich żołnierzy. Dzisiaj, wspólnie z wami, tego świadka mojej pierwszej papieskiej podróży witam w Warszawie.

Czyż moja pielgrzymka do ojczyzny w roku, w którym Kościół w Polsce obchodzi dziewięćsetną rocznicę śmierci św. Stanisława, nie jest zarazem jakimś szczególnym znakiem naszego polskiego pielgrzymowania poprzez dzieje Kościoła – nie tylko po szlakach naszej ojczyzny, ale zarazem Europy i świata? Odsuwam tutaj na bok moją własną osobę – niemniej muszę wraz z wami wszystkimi stawiać sobie pytanie o motyw, dla którego właśnie w roku 1978 (po tylu stuleciach ustalonej w tej dziedzinie tradycji) został na rzymską stolicę św. Piotra wezwany syn polskiego narodu, polskiej ziemi. Od Piotra, jak i od wszystkich apostołów, Chrystus żądał, aby byli Jego „świadkami w Jerozolimie i w całej Judei, i w Samarii, i aż po krańce ziemi” (Dz 1,8). Czyż przeto, nawiązując do tych Chrystusowych słów, nie wolno nam wnosić zarazem, że Polska stała się w naszych czasach ziemią szczególnie odpowiedzialnego świadectwa? Że właśnie stąd – z Warszawy, a także z Gniezna, z Jasnej Góry, z Krakowa, z całego tego historycznego szlaku, który tyle razy nawiedzałem w swoim życiu i który w tych dniach znów będę miał szczęście nawiedzić, że właśnie stąd ze szczególną pokorą, ale i ze szczególnym przekonaniem trzeba głosić Chrystusa? Że właśnie tu, na tej ziemi, na tym szlaku, trzeba stanąć, aby odczytać świadectwo Jego Krzyża i Jego Zmartwychwstania? Ale, umiłowani rodacy – jeśli przyjąć to wszystko, co w tej chwili ośmieliłem się wypowiedzieć – jakżeż ogromne z tego rodzą się zadania i zobowiązania! Czy do nich naprawdę dorastamy?

2

Dane mi jest dzisiaj, na pierwszym etapie mojej papieskiej pielgrzymki do Polski, sprawować Najświętszą Ofiarę w Warszawie, na placu Zwycięstwa. Liturgia sobotniego wieczoru, w przeddzień Zesłania Ducha Świętego, przenosi nas do wieczernika w Jerozolimie, w którym nazajutrz apostołowie – zgromadzeni wokół Maryi, Matki Chrystusa – mają otrzymać Ducha Świętego. Otrzymają Ducha, którego Chrystus im wyjednał przez krzyż, aby w mocy tego Ducha mogli wypełnić Jego polecenie. „Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem” (Mt 28,19–20). W takich słowach Chrystus Pan przed swym odejściem ze świata przekazał apostołom swe ostatnie polecenie, swój „mandat misyjny”. I dodał: „A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni aż do skończenia świata” (Mt 28,20).

Dobrze się stało, że moja pielgrzymka do Polski, związana z dziewięćsetną rocznicą męczeńskiej śmierci św. Stanisława, wypadła w okresie Zesłania Ducha Świętego oraz uroczystości Trójcy Przenajświętszej. W taki bowiem sposób mogę, dopełniając jakby pośmiertnie pragnienia Pawła VI, przeżyć raz jeszcze tysiąclecie chrztu na ziemi polskiej i wpisać tegoroczny Stanisławowy jubileusz w to tysiąclecie, z którego wzięły początek całe dzieje narodu i Kościoła. Właśnie uroczystość Zesłania Ducha Świętego oraz Trójcy Przenajświętszej szczególnie nas przybliża do tego początku. W apostołach, którzy otrzymują Ducha Świętego w dzień Zielonych Świąt, są już niejako duchowo obecni wszyscy ich następcy, wszyscy biskupi, również ci, którym od tysiąca lat wypadło głosić Ewangelię na ziemi polskiej. Również ten Stanisław ze Szczepanowa, który swoje posłannictwo na stolicy krakowskiej okupił krwią przed dziewięcioma wiekami. I są w tych apostołach i wokół nich – w dniu Zesłania Ducha Świętego – zgromadzeni nie tylko przedstawiciele tych ludów i języków, które wymienia księga Dziejów Apostolskich. Są wokół nich już wówczas zgromadzone różne ludy i narody, które przyjdą do Kościoła poprzez światło Ewangelii i moc Ducha Świętego w różnych epokach, w różnych stuleciach. Dzień Zielonych Świąt jest dniem narodzin wiary i Kościoła również na naszej polskiej ziemi. Jest to początek przepowiadania wielkich spraw Bożych również w naszym polskim języku. Jest to początek chrześcijaństwa również w życiu naszego narodu: w jego dziejach, w jego kulturze, w jego doświadczeniach.

3a

Kościół przyniósł Polsce Chrystusa – to znaczy klucz do rozumienia tej wielkiej i podstawowej rzeczywistości, jaką jest człowiek. Człowieka bowiem nie można do końca zrozumieć bez Chrystusa. A raczej: człowiek nie może siebie sam do końca zrozumieć bez Chrystusa. Nie może zrozumieć ani kim jest, ani jaka jest jego właściwa godność, ani jakie jest jego powołanie i ostateczne przeznaczenie. Nie może tego wszystkiego zrozumieć bez Chrystusa.

I dlatego Chrystusa nie można wyłączać z dziejów człowieka w jakimkolwiek miejscu ziemi. Nie można też bez Chrystusa zrozumieć dziejów Polski – przede wszystkim jako dziejów ludzi, którzy przeszli i przechodzą przez tę ziemię. Dzieje ludzi! Dzieje narodu są przede wszystkim dziejami ludzi. A dzieje każdego człowieka toczą się w Jezusie Chrystusie. W Nim stają się dziejami zbawienia.

Dzieje narodu zasługują na właściwą ocenę wedle tego, co wniósł on w rozwój człowieka i człowieczeństwa, w jego świadomość, serce, sumienie. To jest najgłębszy nurt kultury. To jej najmocniejszy zrąb. To jej rdzeń i siła. Otóż tego, co naród polski wniósł w rozwój człowieka i człowieczeństwa, co w ten rozwój również dzisiaj wnosi, nie sposób zrozumieć i ocenić bez Chrystusa. „Ten stary dąb tak urósł, a wiatr go żaden nie obalił, bo korzeń jego jest Chrystus” (Piotr Skarga, Kazania sejmowe). Trzeba iść po śladach tego, czym – a raczej kim – na przestrzeni pokoleń był Chrystus dla synów i córek tej ziemi. I to nie tylko dla tych, którzy jawnie weń wierzyli, którzy Go wyznawali wiarą Kościoła. Ale także i dla tych, pozornie stojących opodal, poza Kościołem. Dla tych wątpiących, dla tych sprzeciwiających się.

3b

Jeśli jest rzeczą słuszną, aby dzieje narodu rozumieć poprzez każdego człowieka w tym narodzie – to równocześnie nie sposób zrozumieć człowieka inaczej jak w tej wspólnocie, którą jest jego naród. Wiadomo, że nie jest to wspólnota jedyna. Jest to jednakże wspólnota szczególna, najbliżej chyba związana z rodziną, najważniejsza dla dziejów duchowych człowieka.

Otóż nie sposób zrozumieć dziejów narodu polskiego – tej wielkiej tysiącletniej wspólnoty, która tak głęboko stanowi o mnie, o każdym z nas – bez Chrystusa. Jeślibyśmy odrzucili ten klucz dla zrozumienia naszego narodu, narazilibyśmy się na zasadnicze nieporozumienie. Nie rozumielibyśmy samych siebie. Nie sposób zrozumieć tego narodu, który miał przeszłość tak wspaniałą, ale zarazem tak straszliwie trudną – bez Chrystusa. Nie sposób zrozumieć tego miasta, Warszawy, stolicy Polski, która w roku 1944 zdecydowała się na nierówną walkę z najeźdźcą, na walkę, w której została opuszczona przez sprzymierzone potęgi, na walkę, w której legła pod własnymi gruzami, jeśli się nie pamięta, że pod tymi samymi gruzami legł również Chrystus-Zbawiciel ze swoim krzyżem sprzed kościoła na Krakowskim Przedmieściu. Nie sposób zrozumieć dziejów Polski od Stanisława na Skałce do Maksymiliana Kolbe w Oświęcimiu, jeśli się nie przyłoży do nich tego jeszcze jednego i tego podstawowego kryterium, któremu na imię Jezus Chrystus. Tysiąclecie chrztu Polski, którego szczególnie dojrzałym owocem jest św. Stanisław – tysiąclecie Chrystusa w naszym wczoraj i dzisiaj – jest głównym motywem mojej pielgrzymki, mojej dziękczynnej modlitwy wspólnie z wami wszystkimi, drodzy rodacy, których Jezus Chrystus nie przestaje uczyć wielkiej sprawy człowieka. Z wami, dla których Chrystus nie przestaje być wciąż otwartą księgą nauki o człowieku, o jego godności i jego prawach. A zarazem nauki o godności i prawach narodu.

Księże prymasie! Pragnę tę Najświętszą Ofiarę wspólnie z braćmi biskupami i kapłanami złożyć we wszystkich intencjach, które wasza eminencja wymienił na początku.

W dniu dzisiejszym na tym placu Zwycięstwa w stolicy Polski proszę wielką modlitwą Eucharystii wspólnie z wami, aby Chrystus nie przestał być dla nas otwartą księgą życia na przyszłość. Na nasze polskie jutro.

4

Stoimy tutaj, w pobliżu Grobu Nieznanego Żołnierza. W dziejach Polski – dawnych i współczesnych – grób ten znajduje szczególne pokrycie. Szczególne uzasadnienie. Na ilu to miejscach ziemi ojczystej padał ten żołnierz. Na ilu to miejscach Europy i świata przemawiał swoją śmiercią, że nie może być Europy sprawiedliwej bez Polski niepodległej na jej mapie? Na ilu to polach walk świadczył oprawach człowieka wpisanych głęboko w nienaruszalne prawa narodu, ginąc „za wolność naszą i waszą”? „Gdzie są ich groby, Polsko! Gdzie ich nie ma! Ty wiesz najlepiej – i Bóg wie na niebie!” (Artur Oppman, Pacierz za zmarłych). Dzieje ojczyzny napisane przez grób jednego nieznanego żołnierza.

Przyklęknąłem przy tym grobie wspólnie z księdzem prymasem, aby oddać cześć każdemu ziarnu, które – padając w ziemię i obumierając w niej – przynosi owoc. Czy to będzie ziarno krwi żołnierskiej przelanej na polu bitwy, czy ofiara męczeńska w obozach i więzieniach. Czy to będzie ziarno ciężkiej, codziennej pracy w pocie czoła na roli, przy warsztacie, w kopalni, w hutach i fabrykach. Czy to będzie ziarno miłości rodzicielskiej, która nie cofa się przed daniem życia nowemu człowiekowi i podejmuje cały trud wychowawczy. Czy to będzie ziarno pracy twórczej w uczelniach, instytutach, bibliotekach, na warsztatach narodowej kultury. Czy to będzie ziarno modlitwy i posługi przy chorych, cierpiących, opuszczonych. Czy to będzie ziarno samego cierpienia na łożach szpitalnych, w klinikach, sanatoriach, po domach: „wszystko, co Polskę stanowi”. Skąd przychodzą te słowa? Księże prymasie, tak głosi Akt milenijny, złożony przez ciebie i episkopat Polski na Jasnej Górze: „wszystko, co Polskę stanowi”. To wszystko w rękach Bogarodzicy – pod krzyżem na Kalwarii i w wieczerniku Zielonych Świąt. To wszystko: dzieje ojczyzny, tworzone przez każdego jej syna i każdą córkę od tysiąca lat – i w tym pokoleniu, i w przyszłych – choćby to był człowiek bezimienny i nieznany, tak jak ten żołnierz, przy którego grobie stoimy… To wszystko: i dzieje ludów, które żyły wraz z nami i wśród nas, jak choćby ci, których setki tysięcy zginęły w murach warszawskiego getta

To wszystko w tej Eucharystii ogarniam myślą i sercem i włączam w tę jedną, jedyną Najświętszą Ofiarę Chrystusa na placu Zwycięstwa.

I wołam, ja, syn polskiej ziemi, a zarazem ja: Jan Paweł II, papież, wołam z całej głębi tego tysiąclecia, wołam w przeddzień święta Zesłania, wołam wraz z wami wszystkimi:

Niech zstąpi Duch Twój!

Niech zstąpi Duch Twój!

I odnowi oblicze ziemi.

Tej Ziemi! Amen.

Jan Paweł II

Praca nad pracą

Zaspa, 12 czerwca 1987 r.

1

„Twoja cześć, chwała, nasz wieczny Panie”.

Gdy wyrusza procesja na Boże Ciało, rozlega się wśród ulic miasta albo wśród wiejskich dróg ta staropolska pieśń.

W tych dniach ten hymn wspaniały rozbrzmiewa jeszcze mocniej na całym szlaku Eucharystycznego Kongresu w Polsce. Dzisiaj w Gdańsku.

Co jest Twoją chwałą, Chryste? Czemu towarzyszy cześć Kościoła z pokolenia na pokolenie? Twoją chwałą jest to, żeś się darował… „żeś się darował nam nic niegodnym”. Że Ty, niewysłowiony, niezgłębiony Bóg, który „mieszkasz w światłości nieprzystępnej” (por. 1 Tm 6,16), stałeś się tak straszliwie „przystępny”. Nie tylko mogły Cię – jako Słowo Wcielone, jako Syna Człowieczego – oglądać ludzkie oczy i dotykać ludzkie ręce, ale: mógł Cię człowiek przybić do Krzyża, mógł Cię wciągnąć w doświadczenie śmierci, która jest jego udziałem i koniecznością na tej ziemi, mógł Cię zhańbić, gdy Ty sam chciałeś jako Żertwa Przedwiecznego Ducha „wyniszczyć samego siebie” (por. Flp 2, 8).

I nie tylko to. Ty, który „umiłowawszy wszystkich, co byli na świecie, do końca ich umiłowałeś” (por. J 13,1), stałeś się po wszystkie czasy Eucharystią – Ofiarą i Pokarmem – Twojego Kościoła! To jest Twoją chwałą, Chryste. To jest Twoją chwałą, Boże, którego imię brzmi „Miłość” (por. 1J 4,8). To jest Twoją chwałą, nasz wieczny Panie…

2

Dzisiaj, na drodze mojej pielgrzymki po ziemi ojczystej, która jest równocześnie drogą Kongresu Eucharystycznego, witam i pozdrawiam Gdańsk. Wyrażam radość, że mogę być tutaj razem z Wami.

Gdańsk – gród sprzed tysiąca lat, gdzie wiosną 997 r. przybył Święty Wojciech w drodze do Prus „i – jak czytamy – gromady ludu przyjęły chrzest”. Gdańsk, który – wśród zmiennych kolei dziejowych – trwał stale przy ujściu Wisły, rzeki polskich ziem. I stale tu, nad brzegiem Bałtyku, otwierał przed nami te perspektywy, jakie ukazuje człowiekowi na ziemi: morze. Perspektywy dali bezbrzeżnej, perspektywy głębi swoich wód, perspektywy wolności. Człowiek pośród przestrzeni morza czuje się wolny, wyzwolony z tych uwarunkowań, jakie stwarza życie na lądzie, a równocześnie poddany wymogom nowego żywiołu. Zmobilizowany do nowej odpowiedzialności.

Witam i pozdrawiam Gdańsk. Witam w nim to wszystko, czym był dla nas na różnych etapach dziejowej przeszłości – i to, czym stał się w latach ostatnich. Upamiętniają to symboliczne krzyże obok stoczni i napis: „Pan da siłę swojemu ludowi, Pan da swojemu ludowi błogosławieństwo pokoju” (por. Ps 29 [28], 11). Gdańsk: miasto ludzi morza, miasto ludzi pracy, wielkiej pracy. Witam miasto i środowisko, w którym zrodziła się na nowo potrzeba odnowy człowieka przez pracę. Wyzwolenia człowieka przez pracę.

Witam obecnych tu pielgrzymów z archidiecezji gnieźnieńskiej i z pobliskich diecezji: chełmińskiej, warmińskiej, koszalińsko-kołobrzeskiej. Pozdrawiam wszystkich i każdego z osobna!

3

Liturgia dzisiejsza mówi nam o tej odnowie i wyzwoleniu, sięgając do biblijnego początku człowieka na ziemi. Oto człowiek, którego Bóg stworzył na swój obraz i podobieństwo, stworzył jako mężczyznę i kobietę, stworzył pośrodku widzialnego wszechświata. Oto człowiek, do którego Stwórca mówi: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną” (Rdz 1,28).

Bóg daje człowiekowi ziemię i zadaje mu ją. W ten sposób zaś zadaje mu pracę: pracę pod wszystkimi postaciami, jakie ona przybierze w dziejach rodzaju ludzkiego, wraz z postępem i rozwojem ludzkiej wiedzy o świecie i o sobie.

Słowa Księgi Rodzaju zawierają nie tylko pierwszy nakaz Boga. Noszą one na sobie równocześnie znamię Jego upodobania. Stwórczej radości: „A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre” (Rdz 1,31). „Bardzo dobre” było dzieło stworzenia, cały ów widzialny kosmos, ukoronowany zaistnieniem człowieka: żywego obrazu Stwórcy.

4

I oto człowiek – wedle słów dzisiejszej liturgii – dzieli to Boże upodobanie do stworzonego kosmosu i głosi chwałę swego Stwórcy: „jak przedziwne imię Twoje, Panie… gdy patrzę na Twoje niebo… na księżyc i gwiazdy, któreś Ty utwierdził… czymże jest człowiek?” (por. Ps 8, 2. 4–5).

Człowiek dziwi się swemu człowieczeństwu, swej szczególnej godności wśród stworzeń, a tym twórczym, odkrywczym podziwem dzieli się ze Stwórcą: „Czym jest człowiek, że o nim pamiętasz? Czym syn człowieczy, że troszczysz się o niego? Uczyniłeś go niewiele mniejszym od aniołów, uwieńczyłeś go czcią i chwałą. Obdarzyłeś go władzą nad dziełami rąk Twoich, wszystko złożyłeś pod jego stopy” (por. Ps 8,5–7).

Czymże jest człowiek?

W takich słowach wyraża Psalmista swój podziw nad człowiekiem, swoje zadziwienie wobec tego dzieła Stwórcy. A przecież jest to wyraziciel Starego Testamentu. A cóż możemy powiedzieć my, synowie i córki Nowego Przymierza, dla których „tajemnica człowieka odsłoniła się definitywnie w Chrystusie” (por. Gaudium et spes, 22). Czy może istnieć pełniejsze potwierdzenie prawdy o człowieku, wyrażonej w Psalmie, od tego, którym jest Chrystus, Bóg-Człowiek? Ten, który „umiłowawszy swoich na świecie, do końca ich umiłował”. Chrystus-Odkupiciel człowieka. I Chrystus – Eucharystia.

Zaprawdę „żywe… jest słowo Boże, skuteczne… zdolne osądzić pragnienia i myśli serca” (Hbr 4,12). Słowo Przedwieczne osądza stale pragnienia i myśli serc naszych. Osądza jako Człowiek, jako jeden z nas. Jak Człowiek zwyczajnej, codziennej pracy w Nazarecie.

5

Praca ludzka. Jeszcze raz wyrażam radość, że mogę na tym etapie Kongresu Eucharystycznego być z Wami w Gdańsku. W tym mieście bowiem, a równocześnie na całym Wybrzeżu Bałtyckim i w innych środowiskach pracy w Polsce podjęto ogromny wysiłek zmierzający do tego, by ludzkiej pracy przywrócić jej pełny wymiar osobowy i społeczny.

Wysiłek ten stanowi w dziejach „pracy nad pracą”, jak wyraził współczesny polski myśliciel, doniosły etap. Nie tylko z polskiego punktu widzenia. Jest to etap ważny dla różnych środowisk, dla różnych rejonów współczesnego świata.

Może rozumie się tę sprawę słabiej w krajach dobrobytu, sięgającego aż do granic konsumistycznych nadużyć. Ale rozumie się wszędzie tam, gdzie problem pracy stoi nadal u podstaw autentycznego postępu i wyzwolenia człowieka. Praca bowiem posiada taki właśnie wymiar, jak na to wskazuje nauczanie Kościoła, poczynając od Ewangelii i Ojców, a w czasach ostatnich od Rerum novarum po Laborem exercens.

6

Ewangelia dzisiejszej liturgii wprowadza nas poniekąd w samo centrum tego problemu. Oto gospodarz, który o różnych porach dnia umawia się z robotnikami o pracę w winnicy. Winnica jest warsztatem pracy typowym dla kraju, w którym Jezus nauczał. A chociaż warsztat ten może się słusznie wydawać bardzo skromny wobec tego, czym są współczesne warsztaty pracy przemysłowej, choćby takie jak stocznia gdańska, to jednak znajdujemy się z pewnością na linii odwiecznej analogii.

Gospodarz mówi do robotników: „Idźcie… do mojej winnicy, a co będzie słuszne, dam wam” (Mt 20,4). A zatem – umowa o pracę, a równocześnie sprawa słusznego wynagrodzenia, czyli sprawiedliwej zapłaty za pracę.

Wokół tej odwiecznej sprawy narastają z pokolenia na pokolenie dzieje sprawiedliwości – i niesprawiedliwości – w stosunkach wzajemnych między pracodawcą a pracownikiem. Narasta jeden z centralnych rozdziałów kwestii społecznej. Praca bowiem leży w samym centrum tej doniosłej „kwestii”.

Prawda, że za pracę trzeba zapłacić, ale to jeszcze nie wszystko. Praca – to znaczy człowiek. Człowiek pracujący. Jeśli więc chodzi o sprawiedliwy stosunek między pracą a płacą, to nie można go nigdy dostatecznie określić, jeśli się nie wyjdzie od człowieka jako podmiotu pracy.

Praca nie może być traktowana – nigdy i nigdzie – jako towar, bo człowiek nie może dla człowieka być towarem, ale musi być podmiotem. W pracę wchodzi on poprzez całe swoje człowieczeństwo i całą swą podmiotowość. Praca otwiera w życiu społecznym cały wymiar podmiotowości człowieka, a także podmiotowości społeczeństwa, złożonego z ludzi pracujących. Trzeba zatem widzieć wszystkie prawa człowieka w związku z jego pracą i wszystkim czynić zadość.

Za pracę ludzką trzeba zapłacić i równocześnie: na pracę człowieka nie sposób odpowiedzieć samą zapłatą. Przecież – jako osoba – jest on nie tylko „wykonawcą”, lecz jest współtwórcą dzieła, które powstaje na warsztacie pracy. Ma zatem prawo do stanowienia również o tym warsztacie. Ma prawo do pracowniczej samorządności – czego wyrazem są między innymi związki zawodowe: „niezależne i samorządne”, jak podkreślono właśnie tu, w Gdańsku.

Z kolei praca ludzka – poprzez setki i tysiące, jeśli nie miliony warsztatów przyczynia się do dobra wspólnego społeczeństwa. Ludzie pracy w tej właśnie pracy znajdują tytuł – wieloraki i różnorodny, bo i praca ludzka jest wieloraka i różnorodna – tytuł do stanowienia o sprawach całego społeczeństwa, które żyje i rozwija się z ich pracy.

„Umowy gdańskie” pozostaną w dziejach Polski wyrazem tej właśnie narastającej świadomości ludzi pracy odnośnie do całego ładu społeczno-moralnego na polskiej ziemi. Sięgają one swą genezą do tragicznego grudnia 1970 r. I pozostają wciąż zadaniem do spełnienia!

7

Przejdźmy jeszcze do drugiego czytania dzisiejszej liturgii. „Jeden drugiego brzemiona noście” – pisze święty Paweł do Galatów (6,2), a słowa te mają wielką nośność. „Jeden… drugiego”. Człowiek nie jest sam, żyje z drugimi, przez drugich, dla drugich. Cała ludzka egzystencja ma właściwy sobie wymiar wspólnotowy – i wymiar społeczny. Ten wymiar nie może oznaczać redukcji osoby ludzkiej, jej talentów, jej możliwości, jej zadań. Właśnie z punktu widzenia wspólnoty społecznej musi być dość przestrzeni dla każdego. Jednym z ważnych zadań państwa jest stwarzanie tej przestrzeni, tak aby każdy mógł przez pracę rozwinąć siebie, swoją osobowość i swoje powołanie. Ten osobowy rozwój, ta przestrzeń osoby w życiu społecznym jest równocześnie warunkiem dobra wspólnego. Jeśli człowiekowi odbiera się te możliwości, jeśli organizacja życia zbiorowego zakłada zbyt ciasne ramy dla ludzkich inicjatyw – nawet gdyby to następowało w imię jakiejś motywacji „społecznej” – jest, niestety, przeciw społeczeństwu. Przeciw jego dobru – przeciw dobru wspólnemu.

„Jeden drugiego brzemiona noście” – to zwięzłe zdanie Apostoła jest inspiracją dla międzyludzkiej i społecznej solidarności. Solidarność – to znaczy: jeden i drugi, a skoro brzemię, to brzemię niesione razem, we wspólnocie. A więc nigdy: jeden przeciw drugiemu. Jedni – przeciw drugim. I nigdy „brzemię” dźwigane przez człowieka samotnie. Bez pomocy drugich. Nie może być walka silniejsza od solidarności. (Właśnie chcę o tym mówić, więc pozwólcie wypowiedzieć się papieżowi, skoro chce mówić o Was, a także w pewnym sensie za Was). Nie może być program walki ponad programem solidarności. Inaczej – rosną zbyt ciężkie brzemiona. I rozkład tych brzemion narasta w sposób nieproporcjonalny. Gorzej jeszcze, gdy mówi się: naprzód walka – choćby w znaczeniu walki klas – to bardzo łatwo drugi czy drudzy pozostają na „polu społecznym” przede wszystkim jako wrogowie. Jako ci, których trzeba zwalczyć, których trzeba zniszczyć. Nie jako ci, z którymi trzeba szukać porozumienia, z którymi wspólnie należy obmyślać: jak „dźwigać brzemiona”. „Jeden drugiego brzemiona noście”.

8

Drodzy Bracia i Siostry! Ze stoczni, z portów i z wszystkich gdańskich zakładów pracy, i nie tylko stąd, z różnych stron Polski. Drodzy Bracia i Siostry, ludzie pracy, środowiska pracy na całym świecie dziękują Wam, żeście podjęli tę trudną „pracę nad pracą”, żeście podjęli tę szlachetną walkę, zmaganie się o godność ludzkiej pracy. Kościół dziękuje Wam za to, żeście ją podjęli w obliczu Chrystusa i Jego Matki.

Dziwiono się w różnych miejscach, że tak może być. Że istnieje więź pomiędzy światem pracy a krzyżem Chrystusa, że istnieje więź pomiędzy pracą ludzką a Mszą Świętą: Ofiarą Chrystusa. Zdziwienie, ale także podziw i szacunek budził widok robotników polskich spowiadających się i przystępujących do Komunii Świętej na terenie zakładu pracy.

Różni się dziwili. A może nie tylko… może równocześnie odkrywali… Odkrywali zapomniany wymiar całej „kwestii społecznej”. I w ogóle ludzkiej egzystencji. Praca i Chrystus? Praca i Eucharystia? A jednak tak tutaj było! I słusznie.

Czyż nie mówimy codziennie, zbliżając się do ołtarza: „Błogosławiony jesteś, Panie, Boże wszechświata… błogosławiony za ten chleb, dar Stworzyciela, a zarazem owoc pracy rąk ludzkich… błogosławiony za ten winny napój”.

W każdą Mszę Świętą, Ofiarę Chrystusa, Ofiarę naszego Odkupienia, wchodzi owoc „ludzkiej pracy”, wszelkiej ludzkiej pracy: chleb jest tego „syntetycznym” wyrazem – i wino również: codziennie ludzka praca wpisuje się w Eucharystię: w Sakrament naszego Odkupienia i „wielką tajemnicę wiary”. Codziennie, na tylu miejscach ziemi przed pracą ludzką otwierają się Boskie perspektywy.

„Niech ten chleb stanie się dla nas pokarmem zbawienia… to wino – napojem duchowym”.

Bo przecież „Nie samym chlebem żyje człowiek” (Łk 4,4). Jego bytowanie i jego praca musi mieć sens – i to nie tylko doraźny i przemijający. Musi mieć sens ostateczny. Na miarę tego, kim jest człowiek.

„Uczyniłeś go niewiele mniejszym od aniołów, uwieńczyłeś go czcią i chwalą” (por. Ps 8,6).

Człowiek – istota powołana do pracy.

Człowiek – istota powołana do chwały!

W takim też duchu trzeba dziś odnowić świadomość i wrażliwość sumienia na przykazanie: „Pamiętaj, abyś dzień święty święcił!”. Niedzielna Eucharystia to szczególny, a zarazem konieczny sposób wpisywania ludzkiego życia i ludzkiej pracy w Boże perspektywy. Niech to będzie również owocem Kongresu Eucharystycznego, zaofiarowanym Bogu przez ludzi pracy w Polsce.

9

Na koniec należy jeszcze wyjaśnić tajemnicę gospodarza z dzisiejszej Ewangelii. „Przyjacielu, nie czynię ci krzywdy… Chcę też i temu ostatniemu dać tak samo jak tobie… Czy na to złym okiem patrzysz, że ja jestem dobry?” (Mt 20,13–15).

Bóg mówi do człowieka – w winnicy swoich odwiecznych i ostatecznych przeznaczeń: dlaczego chcesz Mnie ograniczyć miarami swojej tylko sprawiedliwości? Ład sprawiedliwości jest podstawowy, ale nie ostateczny. W królestwie Bożym sprawiedliwość jest dopełniona. Jest „przewyższona” miłością. Jest to miłość przygarniająca człowieka, podnosząca go, choćby nawet był marnotrawnym synem. Nie ma pełnej sprawiedliwości bez miłości.

„Dlaczego chcesz Mnie przymierzać do twoich ludzkich miar?”

Pozwól mi być Darem. Wszak jestem Stworzycielem: wszystko, co istnieje, jest wyrazem podstawowego obdarowania.

Pozwól mi być Darem. Miłość jest większa niż wszystko, co ty, człowieku, możesz pomyśleć. Miłość pozwoliła „Ojcu posłać Syna na świat” (por. Ga 4,4), ażeby nikt z nas nie zginął. Natomiast Syn „zginął” na Krzyżu: dał życie. I zmartwychwstał: „do końca… umiłował”.

Pozwól mi wreszcie być Eucharystią!

Niech ta Miłość, którą Syn „do końca umiłował” – trwa! Niech idzie poprzez dzieje człowieka jako Sakrament! Niech będzie pokarmem i napojem duchowym ludzkich serc!

Tak mówi ten Gospodarz z dzisiejszej Ewangelii: „Nie patrz złym okiem na to, że Ja jestem dobry”. Przyjmij Boga, który jest Miłością.

Czerp z tej Miłości duchową siłę do pracy. Do „pracy nad pracą”. Do solidarności…

Twoja cześć, chwała, nasz wieczny Panie, po wszystkie czasy… Amen.

***

Bardzo się cieszę, że ten ołtarz przygotowaliście na kształt okrętu i kazaliście papieżowi stanąć w tym miejscu, które przypomina trochę – nie wiem, jak by to nazwać – mostek kapitański czy coś w tym rodzaju (oklaski: sto lat). Są tu z nami goście z Rzymu, bardzo dostojni goście, między innymi kardynał sekretarz stanu. Ci nasi goście mogą pomyśleć, że „Sto lat” to jest jakaś pieśń liturgiczna. Wróćmy więc teraz do liturgii.

Mamy ukoronować – i czynię to z radością – obraz Matki Bożej z Trąbek Wielkich, otoczony czcią Ludu Bożego na ziemi gdańskiej od trzydziestu lat. W ten sposób na początku Roku Maryjnego – to pierwszy tydzień – wyrażamy naszą miłość do Matki Odkupiciela człowieka i zawierzamy Jej macierzyńskiej opiece raz jeszcze, tu, na gdańskiej ziemi, cały świat pracy.

Po Mszy Świętej:

Bogu niech będą dzięki za to, że dane mi było w ciągu dnia wczorajszego i dzisiejszego przybyć nad polskie morze, na Wybrzeże, naprzód do Szczecina, z kolei do Gdańska. Wiemy, jak doniosłe jest znaczenie tego morza i tego Wybrzeża dla naszej Ojczyzny. Bogu niech będą dzięki za to, że mogłem tutaj, wspólnie z Wami, drodzy Bracia i Siostry, w tym mieście, o tak przedziwnej historii dawnej i współczesnej, sprawować Najświętszą Ofiarę, że mogłem z Wami tutaj modlić się. Dziękuję Wam za to, że tę modlitwę tak godnie, tak wspaniale przygotowaliście, że w niej tak licznie uczestniczyliście. Dziękuję wszystkim tutaj zgromadzonym, zarówno z Gdańska, jak też i z innych stron Polski, bo przecież to Msza Święta dla całego świata pracy. I za cały świat pracy w naszej Ojczyźnie. Dziękuję wszystkim, którzy się przyczynili do uczestnictwa, do liturgicznego wyrazu tego naszego wielotysięcznego spotkania. Dziękuję kapłanom i świeckim, dziękuję artystom, chórom, dziękuję za wszystkie dary złożone podczas Ofiarowania. Nade wszystko dziękuję za Waszą obecność i za to, o czym ta obecność świadczy. Starałem się w swoich słowach mówić o Was i mówić za Was. Żywię bowiem głębokie przeświadczenie, iż to, co się zaczęło dokonywać tu, w Gdańsku i na Wybrzeżu, i w innych środowiskach pracy w Polsce, ma wielkie znaczenie dla przyszłości ludzkiej pracy. I to nie tylko na naszej ziemi, ale wszędzie.

Teraz, po zakończeniu mojej pielgrzymki na Wybrzeże i do Gdańska, udaję się wprost na Jasną Górę. Pragnę zanieść do Matki Bożej, Królowej Polski, Pani Jasnogórskiej, to wszystko, co jest przedmiotem wspólnym naszych dążeń, naszych pragnień, naszych cierpień, a także tego dzisiejszego spotkania. I proszę Was, ażebyście w tej pielgrzymce do Pani Jasnogórskiej, w której zaniosę jak gdyby do Jej stóp to wszystko, cośmy tu wspólnie przeżyli, towarzyszyli mi w tym samym duchu, w duchu modlitwy. Niech ten dzień pozostanie dniem naszej wspólnej modlitwy za ludzką pracę w Polsce, za solidarność, za wszystkie sprawy, które są tak bardzo ważne dla Was, ludzi pracy, dla Waszych rodzin, dla całego społeczeństwa, dla całej naszej Ojczyzny, które stanowią motywy nadziei, o jakich mówiłem już w dniu mojego przybycia do Polski. Niech ten dzień cały pozostanie dniem modlitwy. Bardzo Was o to proszę. Niech modlitwa będzie zasadniczym i jedynym wyrazem tego, co chcemy wyrazić, co chcemy zamanifestować. To, co chcemy wyrazić, jest bardzo wielkie. Musi znaleźć dla siebie przede wszystkim wyraz modlitwy, tak jak kiedyś znalazło w gdańskich warsztatach pracy, w gdańskiej stoczni w tych dniach decydujących. Dzisiaj, do pewnego stopnia, powtarzamy te dni. Niech ten dzień pozostanie do końca dniem modlitwy, niech nikt tego charakteru szczególnego, na jaki Wasza sprawa zasługuje, nie zakłóci. Nic ani nikt.

A to, że dzisiaj udaję się stąd na Jasną Górę, jest także potwierdzeniem tego, że sprawa, która nas tu wszystkich łączy, nie przestaje być treścią mojej modlitwy codziennej. Codziennie się za Was modlę, tam, w Rzymie, i gdziekolwiek jestem, codziennie się modlę za moją Ojczyznę i modlę się za ludzi pracy, i modlę się za to szczególne, wielkie dziedzictwo polskiej Solidarności. Modlę się za ludzi, którzy są związani z tym dziedzictwem, w szczególny sposób za tych, którym wypadało, czy wypada ponosić ofiary z tego powodu. I modlić się nie przestanę, bo wiem, że to jest sprawa wielka. Więc, moi drodzy Bracia i Siostry, kończę tą obietnicą modlitwy, wewnętrznej więzi, duchowej więzi z moją Ojczyzną i z Wami, z ludźmi pracy, z tymi wszystkimi słusznymi i szlachetnymi dążeniami, które zmierzają do tego, ażeby życie ludzkie przez pracę uczynić bardziej ludzkim, bardziej godnym człowieka, ażeby przez to „odnowić oblicze ziemi”, naszej polskiej ziemi, tak jak się o to modliłem już w pierwszej pielgrzymce na placu Zwycięstwa w Warszawie, prosząc Ducha Świętego, aby zstąpił i odnowił oblicze ziemi, tej ziemi. Proszę Was bardzo, ażebyście byli z papieżem również solidarni w tej modlitwie i w tej „długomyślności”. Trzeba patrzeć w przyszłość i trzeba zachowywać siły ducha i ciała dla przyszłości.

Źródło: Jan Paweł II, „Do końca ich umiłował”. Trzecia wizyta duszpasterska w Polsce, 8–14 czerwca 1987 roku, Città del Vaticano 1987, s. 167–177.

Wstańcie, chodźmy!

(fragment)

Wezwanie

Jest rok 1958. Jestem w pociągu jadącym w stronę Olsztyna i z grupą kajakową. Zaczynamy program wakacyjny, który się przyjął od 1953 roku: część wakacji spędzaliśmy w górach, najczęściej w Bieszczadach, a część na jeziorach mazurskich. Naszym celem była rzeka Łyna. Dlatego właśnie – było to w lipcu – jesteśmy w pociągu jadącym do Olsztyna. Mówię do tak zwanego „admirała” – o ile pamiętam, był nim wówczas Zdzisław Heydel: „Zdzisiu, będę musiał wyłączyć się z kajaków, bo otrzymałem wezwanie od Księdza Prymasa (od śmierci kardynała Augusta Hlonda w roku 1948 był nim kardynał Stefan Wyszyński) i muszę się do niego zgłosić”.

Na to „admirał”: „Zrobi się”.

Tak też, kiedy nadszedł wyznaczony dzień, odbiliśmy od grupy, aby dotrzeć do najbliższej stacji kolejowej – do Olsztynka.

Wiedząc o konieczności stawienia się u Księdza Prymasa w czasie spływu na Łynie, przezornie zostawiłem w Warszawie u znajomych odświętną sutannę. Trudno było iść do Prymasa w tej, której używałem w czasie wypraw kajakowych (na wycieczki zawsze woziłem ze sobą sutannę i komplet ornatów, by odprawiać Mszę św.).

Tak więc naprzód ruszyliśmy kajakiem po falach rzeki, a potem ciężarówką, która wiozła wory z mąką, i tak dotarłem do Olsztynka. Pociąg do Warszawy odchodził późno w nocy. Zabrałem więc ze sobą śpiwór, myśląc, że w oczekiwaniu na pociąg trochę się zdrzemnę i poproszę kogoś, żeby mnie obudził. Nie było jednak takiej potrzeby, bo wcale nie zasnąłem.

W Warszawie zgłosiłem się na ulicę Miodową na oznaczoną godzinę. Na miejscu stwierdziłem, że razem ze mną byli wezwani trzej inni księża: Ślązak, ks. Wilhelm Pluta, proboszcz z Bochni w diecezji tarnowskiej ks. Michał Blecharczyk i ks. Józef Drzazga z Lublina. Z początku nie zwróciłem uwagi na ten zbieg okoliczności. Później zrozumiałem, że oni zostali wezwani w tym samym celu co ja.

Kiedy wszedłem do gabinetu ks. Prymasa, usłyszałem od niego, że Ojciec Święty mianował mnie biskupem pomocniczym arcybiskupa Krakowa. W lutym w tym samym roku (1958) zmarł ks. biskup Stanisław Rospond, który przez wiele lat był biskupem pomocniczym w Krakowie w czasie ordynariatu księcia metropolity kardynała Adama Stefana Sapiehy.

Słysząc słowa ks. Prymasa zwiastujące mi decyzję Stolicy Apostolskiej, powiedziałem: „Eminencjo, ja jestem za młody, mam dopiero 38 lat”.

Ale Prymas na to: „To jest taka słabość, z której się szybko leczymy. Proszę się nie sprzeciwiać woli Ojca Świętego”.

Więc powiedziałem jedno słowo: „Przyjmuję”. „No, to pójdziemy na obiad”, zakończył Prymas.

Zaprosił nas wszystkich czterech na obiad. Wówczas dowiedziałem się, że ks. Wilhelm Pluta był mianowany biskupem z przeznaczeniem do Gorzowa Wielkopolskiego. Była to wówczas największa w Polsce administracja apostolska. Obejmowała Szczecin i Kołobrzeg, czyli jedną z najstarszych polskich diecezji, gdyż Kołobrzeg był erygowany w roku 1000, równocześnie z ustanowieniem metropolii gnieźnieńskiej, w skład której wchodziły biskupstwa: Kołobrzeg, Kraków i Wrocław. Ksiądz Józef Drzazga został mianowany biskupem pomocniczym w Lublinie (w późniejszych latach przeszedł do Olsztyna), a ksiądz Michał Blecharczyk biskupem pomocniczym w Tarnowie.

Po zakończeniu tej tak ważnej w moim życiu audiencji zrozumiałem, że nie mogę w tej chwili wracać do przyjaciół na kajaki; musiałem naprzód pojechać do Krakowa i zawiadomić ks. arcybiskupa Eugeniusza Baziaka, mojego ordynariusza. Oczekując na nocny pociąg do Krakowa, wiele godzin modliłem się w kaplicy sióstr urszulanek w Warszawie przy ulicy Wiślanej.

Ks[iądz] arcybiskup Baziak, metropolita lwowski obrządku łacińskiego, podzielił los wszystkich tzw. przesiedleńców: musiał opuścić Lwów. Zamieszkał w Lubaczowie, w tym skrawku archidiecezji lwowskiej, który został w granicach PRL po ustaleniach w Jałcie. Książę Sapieha, arcybiskup krakowski, w ostatnim roku przed śmiercią prosił, żeby ks. arcybiskup Baziak, zmuszony przemocą opuścić swoją diecezję, był jego koadiutorem. Tak więc chronologicznie moje biskupstwo jest związane z tym tak doświadczanym hierarchą.

Następnego dnia zgłosiłem się zatem do księdza arcybiskupa Eugeniusza Baziaka na ulicę Franciszkańską 3 i wręczyłem mu list od ks. Prymasa. Pamiętam jak dziś, że Arcybiskup wziął mnie pod rękę i wyprowadził do poczekalni, gdzie siedzieli księża, i powiedział: Habemus papam. W świetle późniejszych wydarzeń można powiedzieć, że były to słowa prorocze.

Mówię do ks. Arcybiskupa, że pragnę wrócić na Mazury do opuszczonej grupy przyjaciół płynących kajakami na Łynie. Odpowiedział: „To już chyba nie wypada”.

Dosyć tym zmartwiony, poszedłem do kościoła franciszkanów i odprawiłem Drogę Krzyżową przy stacjach malowanych przez Józefa Mehoffera. Chętnie tam chodziłem na Drogę Krzyżową, bo te stacje są oryginalne, nowoczesne. Potem jeszcze raz wróciłem do arcybiskupa Baziaka, ponawiając swoją prośbę. Powiedziałem: „Proszę jednak pozwolić mi, abym mógł wrócić na Mazury”.

Tym razem odpowiedział: „Bardzo proszę; bardzo proszę. Ale proszę – dorzucił z uśmiechem – wrócić na konsekrację”.

Zatem jeszcze tego wieczora wsiadłem znowu do pociągu w kierunku Olsztyna. Miałem przy sobie książkę Hemingwaya Stary człowiek i morze. Czytałem ją całą noc, jedynie na chwilę zapadając w drzemkę. Czułem się jakoś dziwnie…

Kiedy przyjechałem do Olsztyna, była w nim już moja grupa, która dobiła tam, płynąc kajakami po rzece Łyna. „Admirał” wyszedł po mnie na stację i mówi mi: „I co, został Wujek biskupem?”.

A ja na to, że tak. A on: „Żeby mnie…, tak sobie w duchu myślałem i tego Wujkowi życzyłem”.

Istotnie nie tak dawno, kiedy obchodziłem dziesięciolecie kapłaństwa, on życzył mi tego. W dniu nominacji biskupiej miałem niespełna dwanaście lat kapłaństwa.

Spałem mało i kiedy dotarłem na miejsce, byłem zmęczony. Najpierw jednak, zanim poszedłem odpocząć, udałem się do kościoła, aby odprawić Mszę św. W kościele tym był wtedy duszpasterzem akademickim późniejszy biskup, ksiądz Ignacy Tokarczuk. Kiedy przespawszy się trochę, obudziłem się, okazało się, że wieść już się rozeszła, bo ksiądz Tokarczuk powiedział do mnie: „A, nowy biskup, gratuluję!”.

Uśmiechnąłem się i poszedłem do grupy kajakowych przyjaciół. Gdy jednak siadłem do wiosła, było mi znów jakoś dziwnie. Uderzyła mnie zbieżność dat: datą nominacji, którą otrzymałem, był 4 lipca, a ten dzień jest rocznicą poświęcenia Katedry Wawelskiej. Jest to rocznica, którą zawsze nosiłem w sercu. Zdawało mi się, że ta zbieżność coś znaczy. Myślałem też, że może te kajaki są już ostatni raz. Potem jednak, muszę zaraz przyznać, okazało się, że jeszcze wiele razy pływałem, nabierając sił na kajaku na wodach rzek i jezior Mazowsza. Faktycznie, aż do 1978 roku.

Źródło: Jan Paweł II, Wstańcie, chodźmy!, Kraków 2004, s. 13–17.

Pamięć i tożsamość

(fragmenty)

12. Patriotyzm

Refleksja nad pojęciem ojczyzny rodzi następne pytanie: Jak w świetle takiego pogłębienia pojęcia ojczyzny rozumieć należy patriotyzm?

Analiza pojęcia ojczyzny i jej związku z ojcostwem i z rodzeniem tłumaczy też zasadniczo wartość moralną patriotyzmu. Jeśli pytamy o miejsce patriotyzmu w Dekalogu, to odpowiedź jest jednoznaczna: wchodzi on w zakres czwartego przykazania, które zobowiązuje nas, aby czcić ojca i matkę. Jest to ten rodzaj odniesienia, który język łaciński wyraża terminem pietas, podkreślając wymiar religijny, jaki kryje się w szacunku i czci należnym rodzicom. Mamy czcić rodziców, gdyż oni reprezentują wobec nas Boga Stwórcę. Dając nam życie, uczestniczą w tajemnicy stworzenia, a przez to zasługują na cześć podobną do tej, jaką oddajemy Bogu Stwórcy. Patriotyzm zawiera w sobie taką właśnie postawę wewnętrzną w odniesieniu do ojczyzny, która dla każdego prawdziwie jest matką. To dziedzictwo duchowe, którym ojczyzna nas obdarza, dociera do nas poprzez ojca i matkę i gruntuje w nas obowiązek owej pietas.

Patriotyzm oznacza umiłowanie tego, co ojczyste: umiłowanie historii, tradycji, języka czy samego krajobrazu ojczystego. Jest to miłość, która obejmuje również dzieła rodaków i owoce ich geniuszu. Próbą dla tego umiłowania staje się każde zagrożenie tego dobra, jakim jest ojczyzna. Nasze dzieje uczą, że Polacy byli zawsze zdolni do wielkich ofiar dla zachowania tego dobra albo też dla jego odzyskania. Świadczą o tym tak liczne mogiły żołnierzy, którzy walczyli za Polskę na różnych frontach świata. Są one rozsiane na ziemi ojczystej oraz poza jej granicami. Wydaje mi się jednak, że jest to doświadczenie każdego kraju i każdego narodu w Europie i na świecie.

Ojczyzna jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli i jako taka, jest też wielkim obowiązkiem. Analiza dziejów dawniejszych i współczesnych dowodzi, że Polacy mieli odwagę, nawet w stopniu heroicznym, dzięki której potrafili wywiązywać się z tego obowiązku, gdy chodziło o obronę ojczyzny jako naczelnego dobra. Nie oznacza to, że w niektórych okresach nie można było dostrzec osłabienia tej gotowości do ofiary, jakiej wymagało wprowadzanie w życie wartości i ideałów związanych z pojęciem ojczyzny. Były to te momenty, w których prywata oraz tradycyjny polski indywidualizm dawały o sobie znać jako przeszkody.

Ojczyzna jest zatem wielką rzeczywistością. Można powiedzieć, że jest tą rzeczywistością, w której służbie rozwinęły się i rozwijają z biegiem czasu struktury społeczne, poczynając od tradycji plemiennych. Można się jednak pytać, czy ten rozwój życia społecznego osiągnął już swój kres. Czy XX stulecie nie świadczy o rozpowszechnionym dążeniu ku strukturom ponadnarodowym albo też w kierunku kosmopolityzmu? A to dążenie czy nie świadczy również o tym, że małe narody powinny dać się ogarnąć większym tworom politycznym, ażeby przetrwać? Te pytania są uprawnione. Zdaje się jednak, że tak jak rodzina, również naród i ojczyzna pozostają rzeczywistościami nie do zastąpienia. Katolicka nauka społeczna mówi w tym przypadku o społecznościach „naturalnych”, aby wskazać na szczególny związek zarówno rodziny, jak i narodu z naturą człowieka, która ma charakter społeczny. Podstawowe drogi tworzenia się wszelkich społeczności prowadzą przez rodzinę i co do tego nie można mieć żadnych wątpliwości. Wydaje się, że coś podobnego można powiedzieć o narodzie. Tożsamość kulturalna i historyczna społeczeństw jest zabezpieczana i ożywiana przez to, co mieści się w pojęciu narodu. Oczywiście, trzeba bezwzględnie unikać pewnego ryzyka: tego, ażeby ta niezbywalna funkcja narodu nie wyrodziła się w nacjonalizm. XX stulecie dostarczyło nam pod tym względem doświadczeń skrajnie wymownych, również w świetle ich dramatycznych konsekwencji. W jaki sposób można wyzwolić się od tego zagrożenia? Myślę, że sposobem właściwym jest patriotyzm. Charakterystyczne dla nacjonalizmu jest bowiem to, że uznaje tylko dobro własnego narodu i tylko do niego dąży, nie licząc się z prawami innych. Patriotyzm natomiast, jako miłość ojczyzny, przyznaje wszystkim innym narodom takie samo prawo jak własnemu, a zatem jest drogą do uporządkowanej miłości społecznej.

13. Pojęcie narodu

Patriotyzm jako poczucie przywiązania do narodu i do ojczyzny nie może przeradzać się w nacjonalizm. Jego słuszne rozumienie zależy od tego, co obejmujemy pojęciem narodu. Jak więc rozumieć trzeba naród, ku któremu kieruje się człowiek w postawie patriotyzmu?

Jeśli się przyjrzeć uważnie obu terminom, istnieje ścisła łączność znaczeniowa pomiędzy ojczyzną i narodem. W języku polskim – ale nie tylko – termin „naród” pochodzi od „ród”, „ojczyzna” natomiast ma swoje korzenie w słowie „ojciec”. Ojciec jest tym, który wraz z matką daje życie nowej istocie ludzkiej. Ze zrodzeniem przez ojca i matkę wiąże się pojęcie ojcowizny, które stanowi tło dla terminu „ojczyzna”. Ojcowizna, a w dalszym ciągu ojczyzna są więc treściowo ściśle związane z rodzeniem. Również słowo „naród” z punktu widzenia etymologii jest związane z rodzeniem.

Termin „naród” oznacza tę społeczność, która znajduje swoją ojczyznę w określonym miejscu świata i która wyróżnia się wśród innych własną kulturą. Katolicka nauka społeczna uważa zarówno rodzinę, jak i naród za społeczności naturalne, a więc nie owoc zwyczajnej umowy. Niczym innym zatem nie można ich zastąpić w dziejach ludzkości. Nie można na przykład zastąpić narodu państwem, chociaż naród z natury pragnie zaistnieć jako państwo, czego dowodzą dzieje poszczególnych narodów europejskich i polska historia. Stanisław Wyspiański w Wyzwoleniu napisał: „Naród musi istnieć jako państwo…”. Tym bardziej nie można zamienić narodu na tak zwane społeczeństwo demokratyczne, gdyż chodzi tutaj o dwa różne, chociaż wiążące się z sobą, porządki. Społeczeństwo demokratyczne bliższe jest państwu aniżeli narodowi. Jednakże naród jest tym gruntem, na którym rodzi się państwo. Sprawa ustroju demokratycznego jest już poniekąd dalszym zagadnieniem, należącym do dziedziny polityki wewnętrznej.

Po tych wstępnych uwagach na temat narodu trzeba i w tej dziedzinie wrócić do Pisma Świętego. Zawiera ono bowiem elementy prawdziwej teologii narodu. Odnosi się to naprzód do Izraela. Stary Testament ukazuje genealogię tego narodu, który został wybrany przez Boga jako Jego lud. Mówiąc o genealogii, wskazuje się zazwyczaj na przodków w znaczeniu biologicznym. Można jednak mówić o genealogii – może nawet w sposób bardziej właściwy – w znaczeniu duchowym. Myśl biegnie do Abrahama. Do niego odwołują się nie tylko Izraelici, ale – właśnie w sensie duchowym – także chrześcijanie (por. Rz 4,11–12) i mahometanie. Dzieje Abrahama i jego powołanie przez Boga, jego niezwykłe ojcostwo, narodziny Izaaka – wszystko to ukazuje, w jaki sposób droga do narodu prowadzi poprzez rodzenie, poprzez rodzinę i ród.

U początków jest zatem fakt zrodzenia. Żona Abrahama Sara wydaje w późnych latach swego życia syna. Abraham ma potomka co do ciała i powoli z tej Abrahamowej rodziny powstaje ród. Księga Rodzaju ukazuje kolejne etapy rozwoju tego rodu: od Abrahama, poprzez Izaaka, do Jakuba. Jakub ma dwunastu synów, a tych dwunastu synów daje z kolei początek dwunastu pokoleniom, które miały stanowić naród izraelski.

Ten właśnie naród Bóg wybrał, a potwierdzeniem tego wybrania były wydarzenia, jakie miały miejsce w historii, poczynając od wyjścia z Egiptu pod wodzą Mojżesza. Od czasów tego Prawodawcy można już mówić o narodzie izraelskim, jakkolwiek na początku składa się on z rodzin i rodów. Jednakże nie tylko to leży u podstaw dziejów Izraela. Mają one równocześnie swój wymiar duchowy. Bóg wybrał ten naród, ażeby w nim i przez niego objawić się światu. To objawienie ma swój początek w Abrahamie, ale szczytowym jego punktem jest posłannictwo Mojżesza. Do Mojżesza Bóg mówił „twarzą w twarz”, kierując za jego pośrednictwem życiem duchowym Izraela. O życiu duchowym Izraela stanowiła wiara w jednego Boga, Stworzyciela nieba i ziemi, a także Dekalog, czyli prawo moralne zapisane na kamiennych tablicach, które Mojżesz otrzymał na górze Synaj.

Posłannictwo Izraela trzeba określić jako „mesjańskie” właśnie dlatego, że z tego narodu miał się narodzić Mesjasz, Pomazaniec Pański. „Gdy […] nadeszła pełnia czasu, zesłał Bóg Syna swego” (por. Ga 4,4), który stał się człowiekiem za sprawą Ducha Świętego w łonie córki Izraela, Maryi z Nazaretu. Tajemnica wcielenia, fundament Kościoła, należy do teologii narodu. Wcielając się bowiem, czyli stając się człowiekiem, współistotny Ojcu Syn, Słowo przedwieczne, dał początek „rodzeniu” w innym porządku. Było to rodzenie się „z Ducha Świętego”. Owocem tego rodzenia jest nasze nadprzyrodzone synostwo, synostwo przybrane. Nie chodzi tutaj o narodzenie „z ciała”, jak mówi św. Jan. Tu nie chodzi o narodzenie „ani z krwi, ani z żądzy ciała, ani z woli męża, ale z Boga” (J1,13). Ci narodzeni „z Boga” stają się członkami „narodu Bożego” – według słusznej formuły drogiej Ignacemu Różyckiemu. Jak wiadomo, od czasów II Soboru Watykańskiego szeroko przyjęła się formuła „ludu Bożego”. Sobór, mówiąc w Lumen gentium o ludzie Bożym, niewątpliwie odnosi się do tych, którzy „z Boga się narodzili” przez łaskę Zbawiciela, wcielonego Syna Bożego, który umarł i zmartwychwstał dla zbawienia ludzkości.

Izrael jest jedynym narodem, którego dzieje są w znacznej mierze zapisane w Piśmie Świętym. Dzieje te należą do Objawienia Bożego: przez nie Bóg objawia się ludzkości. A w „pełni czasu”, gdy już na wiele sposobów przemawiał do ludzi, On sam staje się człowiekiem. Tajemnica wcielenia należy także do historii Izraela, chociaż równocześnie wprowadza nas ona już w dzieje nowego Izraela, czyli Ludu Nowego Przymierza. „Do nowego Ludu Bożego powołani są wszyscy ludzie. […] Wśród wszystkich zatem narodów ziemi zakorzeniony jest jeden Lud Boży, skoro ze wszystkich narodów przybiera swoich obywateli, obywateli królestwa o charakterze nie ziemskim, lecz niebieskim” (Lumen gentium 13). Mówiąc inaczej, oznacza to, że historia wszystkich narodów niesie w sobie wezwanie, by przejść w historię zbawienia. Chrystus bowiem przyszedł na świat, ażeby przynieść zbawienie wszystkim ludziom. Kościół, Lud Boży zbudowany na Nowym Przymierzu, jest nowym Izraelem i jawi się jako ten, który posiada charakter uniwersalny: każdy naród ma takie samo prawo do obecności w nim.

Źródło: Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005, s. 71–77.

Bibliografia

Podmiotowa

Jan Paweł II, Dar i tajemnica. W pięćdziesiątą rocznicę moich święceń kapłańskich, Kraków 1966.

Jan Paweł II, „Do końca ich umiłował”. Trzecia wizyta duszpasterska w Polsce 8–14 czerwca 1987 roku, Città del Vaticano 1987.

Jan Paweł II, Do Polonii i Polaków za granicą. Przemówienia, listy, telegramy, red. R. Dzwonkowski, Ząbki 2007.

[Jan Paweł II], Frossard A., „Nie lękajcie się”. Rozmowy z Janem Pawłem II, przeł. A. Turowiczo, Watykan 1982.

Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość. Rozmowy na przełomie tysiącleci, Kraków 2005.

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei. Jan Paweł II odpowiada na pytania Vittoria Messoriego, Lublin 1994.

Jan Paweł II, Przemówienia, homilie. Polska 2 VI 1979 – 10 VI 1979, Kraków 1979.

Jan Paweł II, „Wstańcie, chodźmy!”, Kraków 2004.

Wojtyła K., Aby Chrystus się nami posługiwał, Kraków 1979.

Wojtyła K., Kazania 1962–1978, Kraków 1979 [1980].

Wojtyła K., Miłość i odpowiedzialność, Lublin 1960.

Wojtyła K., O humanizmie św. Jana od Krzyża, „Znak” 1951, nr 1.

Wojtyła K., Ocena możliwości zbudowania etyki chrześcijańskiej przy założeniach systemu Maksa Schelera, Lublin 1959.

Wojtyła K., Osoba i czyn, Kraków 1969.

Wojtyła K., Poezje i dramaty, red. J. Okoń, M. Skwarnicki, J. Turowicz, Kraków 1979 [1980].

Wojtyła K. – Jan Paweł II, Dzieła literackie i teatralne, t. 1–2, Kraków 2019–2020.

Przedmiotowa

Auden W.H., Geniusz i apostoł, przeł. J. Anders [w:] idem, Ręka farbiarza i inne eseje, wybór M. Sprusiński, J. Zieliński, Warszawa 1988.

Baastian B., Drogi do medytacji chrześcijańskiej, przeł. B. Kowalewska, Konstancin-Jeziorna 2001.

Barker E., Charakter narodowy i kształtujące go czynniki, przeł. I. Pannenkowa, Warszawa 1933.

Beaujour M., Autobiografia i autoportret, przeł. K. Falicka, „Pamiętnik Literacki” 1979, nr 1.

Bednarek A., Setnik oratorów polskich XIX i XX wieku, Lublin 2008.

Bednarek A., Sztuka kaznodziejska od romantyzmu po okres międzywojenny z rekomendacji historyka literatury, Lublin 2015.

Boniecki A., Kalendarium życia Karola Wojtyły, Kraków 1983.

Bronk A., Religia [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. 8, Warszawa 2003.

Bronk A., Religia a nauka [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. 8, Warszawa 2003.

Burghardt M., Nieznany przyjaciel Karola Wojtyły. Wincenty Bałys, Kraków 2007.

Burghardt M., Wadowickie korzenie Karola Wojtyły, Wadowice 2013.

Burghardt M., Dziedzic S., Stanisław. Uwagi edytorskie [w:] Dzieła literackie i teatralne, t. 2. Kraków 2020.

Burghardt M., Machniak J., Uwagi edytorskie [w:] K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 1, Kraków 2019.

Buttiglione R., Myśl Karola Wojtyły, Lublin 1996.

Chlebowczyk J., O prawie do bytu małych i młodych narodów, Warszawa–Kraków 1983.

Chudy W., Sensy widzenia [w:] Wokół „Tryptyku rzymskiego” Jana Pawła II, red. A.M. Wierzbicki, Lublin 2003.

Deák I., Beyond nationalism. A Social and Political History of the Habsburg Officer Corps 1848–1918, New York 1990.

Decartes R., Medytacje o pierwszej filozofii wraz z zarzutami uczonych mężów i odpowiedziami autora oraz Rozmowa z Burmanem, przeł. M. i K. Ajdukiewiczowie, I. Dąmbska, S. Swieżawski, Warszawa 1958.

Dybciak K., Co znaczy katolickość Europy Środkowej? [w:] Europa Środkowa – wspólnota czy zbiorowość?, red. R. Zenderowski, Wrocław 2004.

Dybciak K., Karol Wojtyła a literatura, Tarnów [1991].

Dybciak K., Kultura Środkowej Europy na przełomie wieków [w:] Duchowość Europy Środkowej i Wschodniej w muzyce końca XX wieku, red. K. Droba, T. Malecka, K. Szwajgier, Kraków 2004.

Dybciak K., Religia a literatura [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. 8, Warszawa 2003.

Dybciak K., Trudne spotkanie. Literatura polska XX wieku wobec religii, Kraków 2005.

Dziedzic S., W Wadowicach „gdzie się wszystko zaczęło” [w:] idem, Romantyk Boży, Kraków 2014.

Eliade M., Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2: Od Gautamy Buddy do początków chrześcijaństwa, przeł. S. Tokarski, Warszawa 1994.

Evdokimov P., Prawosławie, przeł. J. Klinger, Warszawa 1964, s. 131.

Gawlikowski K., Chiny, państwo, naród czy cywilizacja? [w:] Postacie narodów a współczesność, oprac. K. Gawlikowski, Warszawa 1984.

Gellner E., Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991.

Główczewski A., Poetyka i pragmatyka „rozmów z…”, Toruń 2005.

Halkiewicz-Sojak G., Rapsod i rapsodyczność w dykcji poetyckiej i refleksji Cypriana Norwida i Karola Wojtyły [w:] Karol Wojtyła – poeta, red. J. Głażewski, W. Sadowski, Warszawa 2006.

Husserl E., Medytacje kartezjańskie z dodaniem Uwag krytycznych Romana Ingardena, przeł. A. Wajs, Warszawa 1982.

Iwaszkiewicz J., Dzienniki 1964-1980, oprac. A. i R. Papiescy, R. Romaniuk, Warszawa 2011.

Iwaszkiewicz J., Jan Paweł II, „Twórczość” 1979, nr 1.

Jan Paweł II do artystów. Artyści do Jana Pawła II, Lublin 2006.

Jan Paweł II w trosce o słowo i prawdę, red. J. Mikołajczak, M. Wrześniewska-Pietrzak, Poznań 2011.

Kaczmarek W., Przeniknąć człowieka. Osoba i słowo w dramaturgii Karola Wojtyły [w:] Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Antologia, wybór i oprac. K. Dybciak, Warszawa 2019.

Kanonizacja Brata Alberta Adama Chmielowskiego, Rzym 12 XI 1989, red. S. Misiniec, Kraków 1991.

Karol Wojtyła – Jan Paweł II artysta słowa, red. W. Kaczmarek, M. Ołdakowska-Kuflowa, Lublin 2015.

Karol Wojtyła / Jan Paweł II wobec tradycji kultury polskiej, red. G. Halkiewicz-Sojak et al., Toruń 2015.

Kindziuk M., Emilia i Karol Wojtyłowie, Kraków 2020.

Kluz W., Adam Chmielowski. Brat Albert, Warszawa 1967.

Kotlarczyk M., Wojtyła K., O Teatrze Rapsodycznym. 60-lecie powstania Teatru Rapsodycznego, wstęp i oprac. J. Popiel, wybór T. Malak, J. Popiel, Kraków 2001.

Kozłowska A., Od psalmów słowiańskich do rzymskich medytacji. O stylu artystycznym Karola Wojtyły, Warszawa 2013.

Legutko R., Co jest nie tak z liberalizmem?, „Arcana. Kultura, Historia, Polityka. Dwumiesięcznik” 2020, nr 1–2.

Lewandowski J., Naród w dziejach zbawienia, Warszawa 2001.

Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, t. 1–2, red. A. Lam, A. Hutnikiewicz, Warszawa 2000–2001.

Llywelyn D., Katolicka teologia narodowości, przeł. A. Gomola, Kraków 2014.

Lonergan B., Metoda w teologii, przeł. A. Bronk, Warszawa 1976, s. 234.

Łukasiewicz J., Homilie polskie, „Więź” 1987, nr 1.

Łukasiewicz J., Oko poematu, Wrocław 1991.

Maciąg K., „A cóż mam powiedzieć o sobie ja…” O prozie autobiograficznej Jana Pawłą II [w:] Znaleźć źródło. Twórczość literacka Karola Wojtyły – Jana Pawła II, red. Z. Andres, J. Pasterska, Rzeszów 2005.

Maciąg K., W kręgu problematyki „pamiętników mówionych”, Rzeszów 2001.

Mazowiecki T., Nauczanie społeczne Jana Pawła II, „Znak” 1988, nr 10.

Medytacja, red. W. Słomka, Lublin 1984.

Medytacja, postawa intelektualna, sposób poznania, gatunek dyskursu, red. T. Kostkiewiczowa, M. Saganiak, Warszawa 2010.

Michalski K., Brat Albert, Kraków 1946.

Michałowska D., Mój komentarz do „Tryptyku rzymskiego” Jana Pawła II [w:] Wokół „Tryptyku rzymskiego Jana Pawła II, red. A.M. Wierzbicki, Lublin 2003.

Misiurek J., Medytacja [w:] Encyklopedia katolicka, t. 12, Lublin 2008, s. 436–437.

Młodzieńcze lata Karola Wojtyły. Wspomnienia, red. J. Kydryński, Kraków 1990.

Moskwa J., Droga Karola Wojtyły, t. 1: Na tron Apostołów 1920–1978, Warszawa 2010; t. 2: Zwiastun wyzwolenia 1978-1989, Warszawa 2011.

Mrowcewicz K., Polska poezja medytacyjna XVI stulecia – od Dantyszka do Grabowieckiego [w:] Nurt religijny w literaturze polskiego średniowiecza i renesansu, red. S. Nieznanowski, J. Pelc, Lublin 1994.

Nowak A., Jan Paweł II. Ilustrowana biografia, Kraków 2001.

Nowak A., Karol Wojtyła – Jan Paweł II. Kronika życia i pontyfikatu, Kraków 2005.

Oćwieja E., Św. Brat Albert – Adam Chmielowski, Kraków 1991.

Okoń J., „Tryptyk rzymski” Jana Pawła II – czytanie rękopisu, „Ruch Literacki” 2007, nr 1.

Ożóg K., Retoryka w tekstach Karola Wojtyła-Jana Pawła II [w:] Jan Paweł II w trosce o słowo i prawdę, red. S. Mikołajczak, M. Wrześniewska-Pietrzak, Poznań 2011.

Ossowski S., Socjologiczna analiza pojęcia ojczyzny [w:] idem, Dzieła, t. 3: Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa 1967.

Panuś K., Historia kaznodziejstwa, Kraków 2007..

Panuś K., Wielcy mówcy Kościoła w Polsce, Kraków 2005.

Parandowski J., Zwycięski pochód Dionizosa [w:] idem, Eros na Olimpie, Lwów 1924.

Pater W., Studium o Dionizosie [w:] idem, Wybór pism, Lwów 1909.

Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Antologia, wybór i oprac. K. Dybciak, Warszawa 2019.

Popiel J., Tryptyk rzymski. Uwagi edytorskie, Odmiany tekstu [w:] K. Wojtyła, Dzieła literackie i teatralne, t. 2: Utwory poetyckie (1946–2003), Kraków 2020.

Poznawanie Miłosza. Studia i szkice o twórczości poety, red. J. Kwiatkowski, Kraków–Wrocław 1985.

Przestrzeń słowa. Twórczość literacka Karola Wojtyły – Jana Pawła II, red. J. Machniak, Z. Zarębianka, Kraków 2006.

Ptasznik P., Ojciec, Mistrz, Święty. Wywiad ks. Piotra Studnickiego z ks. Pawłem Ptasznikiem, „Gość Niedzielny” 2011, nr 15.

Ranke L. von, Dzieje papiestwa w XVI–XIX wieku, przeł. J. Zarański, Z. Żabicki, t. 1, Warszawa 1981.

Reale G., Karol Wojtyła. Pielgrzym Absolutu, Warszawa 2008.

Sacha-Piekło M., Prokopiuk J., Doktór T., Medytacja [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. 6, Warszawa 2002, s. 469–471.

Sawicki S., Trylogia dramatyczna Karola Wojtyły, „Przegląd Powszechny” 1986, nr 3.

Seul A., Literatura polska w wypowiedziach Jana Pawła II, Poznań 2014.

Sikora J., Od słowa do Słowa. Literackość współczesnych kazań, Warszawa 2008.

Sikora J., Twórczość kaznodziejska ks. Józefa Tischnera. Studium literacko-homiletyczne, Warszawa 2012.

Skwarczyńska S., Sytuacja w poetyce określenia „poemat” [w:] eadem, Pomiędzy historią a teorią literatury, Warszawa 1975.

Skwarnicki M., Jan Paweł II, Wrocław 2002.

Skwarnicki M., Poezje papieża Wojtyły. Wspomnienia rzymskich rozmów z Ojcem Świętym [w:] K. Wojtyła, Poezje zebrane. Jan Paweł II, Tryptyk rzymski, Kraków 2003.

Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław 1991.

Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka et al., Wrocław–Warszawa 1992.

Słowo – myśl – ethos w twórczości Jana Pawła II, red. Z. Trzaskowski, Kielce 2005.

Solski Z.W., Ukryta struktura ostatniego dramatu Karola Wojtyły [w:] Pisarstwo Karola Wojtyły – Jana Pawła II w oczach krytyków i uczonych. Antologia, wybór i oprac. K. Dybciak, Warszawa 2019, s. 466–467.

Styczeń T., Szostek A., Liberalizm po marksistowsku. Antropologiczne implikacje marksistowskiej soteriologii [w:] Problem wyzwolenia człowieka, red. T. Styczeń, M. Radwan, Rzym 1987.

Szczepański J., Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970.

Szczypka J., Jan Paweł II. Rodowód, Warszawa 1989.

Szkoła genewska w krytyce. Antologia, wybór H. Chudak et al., przedm. M. Żurowski, Warszawa 1998.

Szporluk R., Communism and nationalism. Karl Marx versus Friedrich List, Oxford 1988.

Szporluk R., Imperium, komunizm i narody. Wybór esejów, oprac. A. Nowak, Kraków 2003.

Szyjewski A., Religia a mitologia [w:] Religia. Encyklopedia PWN, t. 8, Warszawa 2003.

Szymański W.P., Z mroku korzeni, Kalwaria Zebrzydowska 1989.

Szymik J., Literatura jako tworzywo kaznodziejskie. Punkty wyjścia i metody, „Przegląd Homiletyczny” 2005, nr 9.

Tomkowski J., Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, Warszawa 1984.

Urbanowski M., „Widma lepszych świtań”: Renesansowy psałterz Karola Wojtyły a poezja pokolenia wojennego [w:] Karol Wojtyła – poeta, red. J. Głażewski, W. Sadowski, Warszawa 2006.

Valéry P., Estetyka słowa, wybór i przeł. A. Frybesowa, Warszawa 1971.

Waldenfels H., Medytacja na Wschodzie i Zachodzie, przeł. A. Bronk, Warszawa 1984.

Walecki W., Mój „Tryptyk rzymski”, „Ruch Literacki” 2007, nr 1.

Walicki A., Naród, nacjonalizm, patriotyzm, Kraków 2009.

Walicki A., Trzy patriotyzmy; trzy tradycje polskiego patriotyzmu i ich znaczenie współczesne, Warszawa 1991.

Weigel G., Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków 2000.

Wielka Encyklopedia Jana Pawła II, t. 1-6, red. naczelny G. Polak, Warszawa 2005.

Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm, Warszawa 1997.

Wokół „Tryptyku rzymskiego” Jana Pawła II, red. A.M. Wierzbicki, Lublin 2003.

Woltyński F., Adam Chmielowski jako malarz, Kraków 1938.

Wyszyński S., Słowo wstępne [w:] K. Wojtyła, Znak sprzeciwu. Rekolekcje w Watykanie od 5 do 12 marca 1976, Paryż 1980.

Zieliński T., Dionizos w religii i poezji [w:] idem, Z życia idei, Zamość 1925.

Znaleźć źródło. Twórczość literacka Karola Wojtyły – Jana Pawła II, red. Z. Andres, J. Pasterska, Rzeszów 2005.

Znaniecki F., Współczesne narody, przeł. Z. Dulczewski, Warszawa 1990.

Indeks osób

Adenauer Konrad

Agca Ali

Aigner Paweł

Ajdukiewicz Kazimierz

Ajdukiewicz Maria

Albertbr. św.

Ambrożyśw.

Anders Jarosław

Anders Władysław

Anderson Michael

Andres Zbigniew

Andrzejewski Jerzy

Angelico Frabł.

Arystoteles

Atenagoras I 

Auden Wystan

Baastian Baan

Bachórz Józef

Bachtin Michaił

Baczyński Krzysztof Kamil

Baluch Jacek

Bałys Wincenty

Bańko Mirosław

Barker Ernest

Bartnik Czesław

Bąk Wojciech

Beaujour Michel

Bednarek Antoni

Beguin Albert

Benisławska Konstancja

Białoszewski Miron

Biedrzycka Karolina

Bielska Krystyna

Bilczewski Józef

Biscontin Chino

Blake William

Bloch Augustyn

Błoński Jan

Bocheński Józef Maria

Bolesław Śmiały

Boniecki Adam

Brandstaetter Roman

Brandt Józef

Brandys Marian

Braun Jerzy

Brémond Henri

Bresson Robert

Brodzka Alina

Broniewski Władysław

Bronk Andrzej

Bruzdowicz Joanna

Brygidaśw.

Brzostowska Janina

Brzozowski Stanisław

Burghardt Marta

Cardenal Ernesto

Carter Jimmy

Ceglińska Anetta

Cereteli Zurab

Chagall Marc

Chełmoński Józef

Chlebowczyk Józef

Chłopicka Regina

Chmielowski Adam zob. Albertbr. św.

Chomicka Ewa

Chudak Henryk

Chudy Wojciech

Ciołkoszowa Lidia

Cross Ben

Cuccioli Riccardo

Cyprian od Narodzenia Najświętszej Panny

Cyrylśw.

Czarnecki Luiz

Czechowicz Józef

Czermińska Małgorzata

Czuma Walerian

Dakowicz Przemysław

Danielski Wojciech

Dante Alighieri

Dąbrowska Maria

Dąmbska Izydora

De Gasperi Alcide

Deák István

Dedecius Karl

Descartes René zob. Kartezjusz

Dębski Krzesimir

Doktór Tadeusz

Dolecki Grzegorz

Dostojewski Fiodor

Droba Krzysztof

Dudek Spinoza

Dulczewski Zygmunt

Dybciak Krzysztof

Dziedzic Stanisław

Dziwisz Stanisław

Eliade Mircea

Eliot Thomas Stearns

Elzenberg Henryk

Engels Fryderyk

Escrivá de Balaguer y Albas Josemaría

Euzebiusz z Cezarei

Evdokimov Paul

Falicka Krystyna

Faulkner William

Fellini Federico

Figlewicz Kazimierz

Flynn Jerry

Foryś Kazimierz

Franaszek Andrzej

Franciszek z Asyżuśw.

Frossard André

Frybesowa Aleksandra

Gajos Janusz

Gałczyński Konstanty Ildefons

Garbol Tomasz

Garibaldi Giuseppe

Garpiel Rafał

Gaulle Charles de

Gaweł Filip

Gawlicz Katarzyna

Gawlik Pedro

Gawlikowski Krzysztof

Gellner Henryk

Gierymscy

Głażewski Jacek

Główczewski Aleksander

Goethe Johann Wolfgang

Gołubiew Antoni

Gombrowicz Witold

Gomola Aleksander

Gomulicki Juliusz Wiktor

Gomułka Władysław

Gondek Ivo José

Góra Jan

Górecki Henryk Mikołaj

Górski Artur

Grotowski Jerzy

Grzegorz VIIśw.

Guerriero Elio

Halkiewicz-Sojak Grażyna

Handke Ryszard

Hardin Melora

Heck Dorota

Heidegger Martin

Herbert Zbigniew

Herling-Grudziński Gustaw

Horubała Andrzej

Husserl Edmund

Hussey Olivia

Hutnikiewicz Artur

Idziak Sławomir

Ihnatowicz Janusz

Impagliazzo Marco

Ingarden Roman

Iwanowska Felicja

Iwaszkiewicz Anna

Iwaszkiewicz Jarosław

Iwaszkiewicz Maria

Jan III Sobieski

Jan XXIII (właśc. Angelo Giuseppe Roncalli)

Jan od Krzyżaśw.

Jan Paweł I (właśc. Albino Luciani)

Jan Paweł IIśw. passimzob. też Karol Wojtyła

Jarzębski Jerzy

Jastrzębski Andrzej

Jaworska Janina

Jełowiecki Aleksander

Jeremiasz (prorok)

Jeżewski Krzysztof A.

Joachim z Fiore

Joyce James

Kaczmarek Wojciech

Kaczorowski Carlos José

Kaczyński Lech

Kalinowski Józef (o. Rafał)

Kamecki Franciszek

Kamieńska Anna

Kant Immanuel

Karpowicz Tymoteusz

Kartezjusz (właśc. René Descartes)

Kasprowicz Jan

Katarzyna ze Sienyśw. (właśc. Caterina Benincasa)

Kielanowski Leopold

Kierkegaard Søren

Kijowski Andrzej

Kilar Wojciech

Kindziuk Milena

Kisielewski Stefan

Kiwała Kinga

Kluz Władysław

Kleiner Juliusz

Klemens Iśw.

Klinger Jerzy

Kochanowski Jan

Koehler Krzysztof

Kolbe Maksymilian Mariaśw.

Kolbuszowski Stanisław

Kolumb Krzysztof

Kołaczkowski Stefan

Kołakowski Leszek

Kołodziejska Anna

Komorowska Maja

Konieczny Zygmunt

Kopernik Mikołaj

Korczak Janusz

Kord Kazimierz

Kosiński Dariusz

Kossak Szczucka Zofia

Kostkiewiczowa Teresa

Kotarbiński Tadeusz

Kotlarczyk Mieczysław

Kotlarczyk Stefan

Kowalczykowa Alina

Kowalewska Barbara

Kowalska Faustynaśw.

Kozikowski Edward

Kozłowska Ann

Krasicki Ignacy

Krasiński Zygmunt

Krechowiecki Adam

Krupa Pedro

Kubiak Zygmunt

Kudliński Tadeusz

Kurosawa Akira

Kurylewicz Andrzej

Kwiatkowski Jerzy

Lam Andrzej

Lancaster Burt

Legutko Ryszard

Lelewel Joachim

Leśmian Bolesław

Lewandowski Jerzy

Llywelyn Dorian

Lonergan Bernard

Łapiński Zdzisław

Łobodowski Józef

Łuciuk Juliusz

Łukasiewicz Jacek

Łukaszewski Paweł

Łysień Leszek

Macharski Franciszek

Machniak Jan

Maciąg Kazimierz

Maciejewski Jarosław

Maksymiuk Jerzy

Malak Tadeusz

Malecka Teresa

Malewska Hanna

Mamoń Bronisław

Mann Thomas

Marcel Gabriel

Marczewski Andrzej Maria

Marias Juliá

Maritain Jacques

Marks Karol

Marti Kurt

Masłowska Dorota

Matejko Jan

Matuszewski Ignacy

Mayenowa Maria Renata

Mazowiecki Tadeusz

Merdas Alina

Merton Thomas

Messori Vittorio

Metodyśw.

Miązek Bonifacy

Michalski Konstanty

Michalski Krzysztof

Michał Anioł (właśc. Michelangolo di Ludovico Buonarotti Simoni)

Michałowska Danuta

Miciński Tadeusz

Mickiewicz Adam

Mielnicki Carlos José

Mieszko I 

Mikołajczak Stanisław

Miller Jan Nepomucen

Miłosz Czesław

Misiniec Stefan

Misiurek Jerzy

Mochnacki Maurycy

Modrzewski Andrzej Frycz

Mokrowiecki Marek

Morcinek Gustaw

Moskwa Jacek

Mrowcewicz Krzysztof

Mrożek Sławomir

Mukařowski Jan

Mycielski Zygmunt

Nietzsche Friedrich

Nieznanowski Stefan

Niketas z Remezjany

Nikodemowicz Andrzej

Nitsch Kazimierz

Niżyński Marian

Norwid Cyprian

Nowaczyński Adolf

Nowak Andrzej

Nowak Tadeusz

Nowakowski Tadeusz

Obertyńska Beata

Oćwieja Ewa

Okoń Jan

Olbrychski Daniel

Ortega y Gasset José

Ossowski Stanisław

Osterwa Juliusz

Ożóg Kazimierz

Pacyniak Alicja

Palester Roman

Panas Paweł

Pannenkowa Irena

Panuś Kazimierz

Parandowski Jan

Parnicki Teodor

Partyka Jacek

Pascal Blaise

Pasierb Janusz S.

Pasterska Jolanta

Pater Walter

Paweł VI (właśc. Giovanni Battista Montini)

Paweł Apostołśw.

Pawlik Włodek

Pelc Janusz

Pelikan Jarosław

Penderecki Krzysztof

Pigoń Stanisław

Pilch Jerzy

Piłsudski Józef

Piotr Apostołśw.

Pius II (właśc. Eneasz Sylwiusz Piccolomini)

Pius IX (właśc. Giovanni Maria Mastai Ferretti)

Pius XI (właśc. Achilles Ratti)

Pius XII (właśc. Eugenio Pacelli)

Piwowarczyk Jan

Platon

Pociej Bohdan

Pociej Jan

Podsiad Antoni

Popiel Jacek

Popiel Jan

Poulet Georges

Półtawska Wanda

Prokopiuk Jerzy

Proust Marcel

Prus Bolesław

Przybylski Ryszard

Pstrokońska-Nawratil Grażyna

Pszoniak Wojciech

Ptasznik Paweł

Radwan Marian

Radziwiłł Karol Stanisław

Rahner Karl

Ranke Leopold von

Ratzinger Joseph

Raymond Marcel

Reale Giovanni

Rej Mikołaj

Riccardi Andrea

Rilke Rainer Maria

Rojek Paweł

Rousset Jean

Różewicz Tadeusz

Różycki Ignacy

Różycki Tomasz

Ruprecht Karol

Rymkiewicz Jarosław Marek

Rzewuski Henryk

Sacha-Piekło Małgorzata

Sadowska Ida

Sadowski Witold

Sadzik Józef

Saganiak Magdalena

Sandauer Artur

Sapieha Adam Stefan

Sartre Jean-Paul

Sawicki Stefan

Schaeffer Bogusław

Scheler Max

Schenk Wacław

Schopenhauer Arthur

Schulz Bruno

Schuman Robert

Sebyła Władysław

Sęp-Szarzyński Mikołaj

Sienkiewicz Henryk

Sikora Jerzy

Sito Jerzy Stanisław

Skalmowski Wojciech

Skarga Piotr

Skowronski João

Skuszanka Krystyna

Skwarczyńska Stefania

Skwarnicki Marek

Sławiński Janusz

Słomka Walerian

Słowacki Juliusz

Smith Anthony

Sokulski Michał

Solski Zbigniew Władysław

Sołżenicyn Aleksandr

Spisla Alexandre

Sprusiński Michał

Staff Leopold

Stalin Józef

Stanisław ze Szczepanowaśw.

Starobinski Jean

Stasiuk Andrzej

Stein Edyta zob. Teresa Benedykta od Krzyżaśw.

Stryjkowski Julian

Stuligrosz Stefan

Styczeń Tadeusz

Swedenborg Emanuel

Swieżawski Stefan

Szacki Jerzy

Szalonek Witold

Szantroch Tadeusz

Szapołowska Grażyna

Szczepanśw.

Szczepański Jan

Szczepański Jan Józef

Szczypka Józef

Szekspir William

Szkiłądź Hipolit

Szmidt Jarosław

Szostek Andrzej

Szporluk Roman

Szwajgier Krzysztof

Szweykowski Zygmunt

Szymanowski Karol

Szymański Wiesław Paweł

Szymik Jerzy

Taborski Bolesław

Targowiski Jan

Tarkowski Andriej

Tatarkiewicz Władysław

Tazbir Janusz

Teresa Benedykta od Krzyżaśw. (właśc. Edyta Stein)

Teresa od Dzieciątka Jezusśw. (właśc. Teresa Martin)

Teresa z Ávilaśw. (właśc. Teresa Sánchez de Cepeda y Ahumada)

Teresa z Kalkutyśw. (właśc. Agnes Ganxhe Bojaxhiu)

Tertulian

Tischner Józef

Tocqueville Charles Alexis de

Tokarski Jan

Tokarski Stanisław

Tolkien J.R.R.

Tomasz z Akwinuśw.

Tomaszewski Mieczysław

Trzaskowski Zbigniew

Trzos-Rastawicki Andrzej

Turowiczowa Anna

Tuwim Julian

Twardowski Jan

Twardowski Romuald

Tyranowski Jan

Ulewicz Tadeusz

Urbanowski Maciej

Urbańczyk Stanisław

Valéry Paul

Vorgromler Herbert

Vossler Karl

Wagner J.B.

Wajs Andrzej

Walaciński Adam

Waldenfels Hans

Walecki Wacław

Walicki Andrzej

Wallerstein Immanuel

Wallis Mieczysław

Waltz Christoph

Wat Aleksander

Wawrzynowicz Andrzej

Ważyk Adam

Weigel George

Wencel Wojciech

Węgrzyniak Anna

Wielgosz Przemysław

Wierzbicki Alfred Marek

Wierzyński Kazimierz

Wiktor Jan

Wilson Scott

Witkacy (właśc. Stanisław Ignacy Witkiewicz)

Witkiewicz Stanisław

Witkowska Alina

Wojtyła Edmund

Wojtyła Emilia z d. Kaczorowska

Wojtyła Karol (pseud. A.J.Andrzej JawieńStanisław Andrzej Gruda) passimzob. też Jan Paweł II

Wojtyła Karolojciec

Wolska Maryla

Woltyński Franciszek

Wójtowicz Kazimierz

Wrześniewska Pietrzak Marta

Wyczółkowski Leon

Wyka Kazimierz

Wyspiański Stanisław

Wyszyński Stefan

Zacher Edward

Zagórski Jerzy

Zajączkowska Małgorzata

Zaleski Marek

Zanussi Krzysztof

Zarański Jan

Zathey Jerzy

Zawieyski Jerzy

Zechenter Witold

Zegadłowicz Emil

Zenderowski Radosław

Zieliński Jan

Zieliński Tadeusz

Znaniecki Florian

Żabicki Zbigniew

Żeromski Stefan

Żurowski Maciej

Dzieło Krzysztofa Dybciaka jest wyjątkowe z kilku powodów. […] jest o wyjątkowym człowieku Karolu Wojtyle – Janie Pawle II, który najpierw był poetą i dramaturgiem, a potem – nie przerywając swojego poetyckiego „zatrudnienia” – stał się biskupem, kardynałem i papieżem. […] Krzysztof Dybciak jest chyba najwierniejszym komentatorem dorobku pisarskiego Karola Wojtyły – Jana Pawła II, bo pisze o nim od ponad czterdziestu laty. I chociaż literatura poświęcona papieżowi Wojtyle w ostatnim dwudziestoleciu rozrosła się potężnie, nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie, ten właśnie Autor wciąż ją analizuje i przedstawia. Dybciak w swoim myśleniu o Wojtyłowych tekstach literackich nigdy nie popadał w patos, w jakieś nadmierne ich wartościowanie, nie powielał też czyichś ocen i ustaleń, ale zawsze pozostawał na gruncie myślenia historycznoliterackiego i teoretycznego, dotyczącego przemian gatunkowych i recepcji utworów papieża. Zawsze też miał do powiedzenia rzeczy nowe i odkrywcze.

(z recenzji prof. dr hab. Wojciecha Kaczmarka)

Książka jest […] owocem wieloletnich badań autora. Mimo to jej napisanie było jednak zadaniem złożonym i trudnym – także ze względu na maksymalistyczne, wypowiedziane wprost lub tylko sugerowane, założenia autora. Z jednej strony Dybciak chciał pokazać głębię myśli bohatera swojej pracy; myśli trywializowej i spłaszczanej nierzadko w szerokim odbiorze. Nie zamierzał ukrywać napięć między rolą pisarza a służbą Kościołowi, między estetyką (zwłaszcza naszej współczesności) a chrześcijańską etyką – obecnymi w różnych okresach duchowej biografii papieża. Z drugiej strony – chciał odsłonić wpływ twórczości artystycznej na styl i treść pontyfikatu i unaocznić zanurzenie dostojnego Autora w polskiej kulturze wysokiej i w filozofii europejskiej. Zamysł komplikowała dodatkowo koncepcja potencjalnego odbiorcy. Monografia nie jest adresowana jedynie, czy przede wszystkim, do badaczy zajmujących się historią literatury, teologią czy filozofią, lecz skierowana do czytelników zainteresowanych serio osobą i dziedzictwem Jana Pawła II. Te rozbieżne tendencje udało się badaczowi doskonale zharmonizować. Osiągnął to dzięki przyjęciu w punkcie wyjścia tradycyjnej formy opowieści biograficznej, utrzymanej w formule „życie i dzieło”, i stopniowo przechodząc do historii dzieł i ich interpretacji, wplatał wątki edytorskie, genologiczne, teologiczne i filozoficzne, nie rozwijając ich ponad konieczną miarę i nie nadużywając hermetycznego języka naukowego.

(z recenzji prof. dr hab. Grażyny Halkiewicz-Sojak)