Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek, prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, prof. dr hab. Janusz Gruchała

Recenzenci

dr. hab. Andrzej Karcz, ks. prof. dr. hab. Jan Sochoń

Redakcja i korekta

Katarzyna Ziębik

Projekt graficzny i projekt okładki

Elżbieta Waga-Krajewska

Skład

Elżbieta Waga-Krajewska

Fotografie oraz teksty kard. Stefana Wyszyńskiego (strony: 22, 24, 45, 46, 51, 64, 66, 89, 96, 154–155, 164, 193–299) © Copyright by Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego

Zdjęcie na okładce

Polska Agencja Prasowa

Indeks osób

Katarzyna Ziębik

Druk i oprawa

Pasaż Sp. z o.o.

ul. Rydlówka 24

30-363 Kraków

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, 2020

ISBN: 978-83-8229-937-3 (epub)

ISBN: 978-83-8229-938-0 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

www.ipn.poczytaj.pl

„Napisałem i… spadł mi ciężar z serca”.

Wstęp

Krzysztof Dybciak w książce Trudne spotkanie. Literatura polska XX wieku wobec religii pisze, że w obrębie pisarstwa kard. Stefana Wyszyńskiego są „teksty o wybitnych walorach literackich” oraz że „pisma Prymasa Tysiąclecia nie są dokładnie zbadane i nic w tym dziwnego, zważywszy na to, że zgromadzone w jego warszawskim archiwum materiały zatytułowane Kazania i przemówienia autoryzowane liczą 61 tomów”[1]. A trzeba dodać, że cała aktywność pisarska prymasa nie wyczerpuje się w kazaniach i przemówieniach. Również w innych formach wypowiedzi, w tym w obszernym dzienniku Pro memoria, pisanym w latach 1948–1981.

Dorobek pisarski kardynała rzeczywiście jest niezwykle obfity. Ukazało się już 20 woluminów Dzieł zebranych (ma ich być razem 67), dziewięć tomów wspomnianego diariusza Pro memoria – a docelowo będzie ich 27. Nie ma do tej pory wielu opracowań pisarstwa prymasa od strony literackości. W tym ujęciu badawczym trochę pisano o kazaniach (Jerzy Sikora), o Zapiskach więziennych (Andrzej Sulikowski), o motywach romantycznych (Bogusław Dopart) czy o obecności tekstów prymasa i ich oryginalności w perspektywie uniwersalnej – cywilizacyjnych struktur komunikacyjnych (Krzysztof Dybciak). Warto wypełnić tę lukę badawczą w horyzoncie świetnie pomyślanej serii wydawniczej „Literatura i Pamięć” oraz w przededniu oczekiwanej przez wierzących Polaków beatyfikacji kard. Stefana Wyszyńskiego.

Postaram się pokazać pisarstwo prymasa w perspektywie literackości pojmowanej rozlegle. Odpowiem na pytania: jaki typ literatury uprawiał, jaki miał stosunek do języka, jakie stosował style, jak kreował bohatera swojego dzieła? Pokażę konteksty kulturowe, filozoficzne, teologiczne… Kazania, dzienniki, listy, modlitwy Wyszyńskiego są przykładem takiej literatury, która potrafi zrezygnować z „literackości” – sama nie osłabiając się przy tym – na rzecz życia. A najbardziej istotne i zadziwiające jest to, jak kard. Wyszyński potrafił odczytywać znaki czasu, odnajdywać się w niełatwych dziejach narodu polskiego, któremu poświęcił całe swoje pisarstwo i całą swoją posługę kościelną. Słowo „Naród” zawsze pisał wielką literą. 3 maja 1966 r., w dniu milenijnego aktu oddania Polski w macierzyńską niewolę miłości Maryi, w dzienniku Pro memoria notował: „Bodaj nigdzie jak w Polsce, zagrożonej totalnie, nie odczuwa się tak ścisłego związku między Kościołem a Narodem. Nasza »teologia doczesności«[2] wymaga aż takiego oddania się w ręce Świętej Bożej Rodzicielki, byśmy mogli spełnić zadania”[3].

Literackość kojarzy się nam z nowatorstwem języka, oryginalnością formy, jak również z bytami idealnymi i trochę ulotnymi w przestworzach estetyki. A jednak oprócz tego w literaturze istotna jest odkrywczość myśli, przejawiająca się w szerokim naświetleniu egzystencji ludzkiej: od strony religijnej, filozoficznej, psychologicznej, społecznej, politycznej… Literatura jest przecież nieodłączną częścią życia, formą poznania: ma nie tylko zamykać się w wąskiej literackości – kształtu, formy dzieła, ale również być pożyteczna człowiekowi jako dostarczająca wiedzy o otaczającym go świecie, wiedzy o nim samym; dająca wskazówki i rady, podpowiadająca, jak żyć.

Od literatury współczesnej wciąż oczekujemy diagnozy naszego świata i naszej sytuacji egzystencjalnej. Nie tylko rejestrowania, dokumentowania, lecz także wnikliwej analizy. Czyni to Wyszyński zwłaszcza w kazaniach i w wypowiedziach diarystycznych. Literatura zachwyca pięknem, ale i wzywa, angażuje. Jest (powinno być) tyle powiązań między literaturą a życiem. Oczywiście, w literaturze jest miejsce na kreację, ale takiego świata, który zaciekawi odbiorcę, m.in. dlatego, że będzie korespondował z jego światem. Spotykamy wiele utworów literackich, w których bohaterem jest język i właściwie nic poza tym. A literatura potrzebuje jako bohaterów także – a może przede wszystkim – żywych, autentycznych ludzi, poruszających się w prawdziwym świecie, borykających się z tym światem poprzez podejmowanie etycznych wyborów, poprzez upadki i wzloty. W tekstach Wyszyńskiego mamy do czynienia także z kreacją. Ona jest tak zakotwiczona w życiu. Tak przemożnie do niego odsyła, że nie zawsze ją zauważamy. Nie skupia uwagi na samej sobie. Ale są wyjątki, gdzie wyraźniej się uobecnia – stykamy się wtedy z większym nasileniem literackości.

Prymas przyjmuje aktywną postawę wobec świata. W swoich tekstach przedstawia taką rzeczywistość literacką, która potrafi oddziaływać aktywnie na świadomość odbiorców. Pisarz nawiązuje do danej tradycji literackiej, nie zawsze ją kontynuując, ale jeszcze częściej łamiąc dotychczasowe reguły i czyniąc nowe. Tworzy dzieła nowatorskie. Wyszyński nie jest rewolucyjnie nowatorski w swoim pisarstwie, ale nie jawi się jako li tylko naśladowca. Literatura łączy się z określoną konwencją, gatunkiem. Taką konwencją są u Wyszyńskiego formy kazania, przemówienia, homilii, dziennika, listu, modlitwy… Literatura – i w ogóle sztuka – odwołuje się do emocji ludzkich. Prymas w swoich wypowiedziach to czyni. Ma ogromną potrzebę nawiązania z odbiorcą kontaktu emocjonalnego.

Czesław Strzeszewski w Przedmowie do wyboru tekstów prymasa prezentujących jego nauczanie społeczne w latach 1946–1981 pisze: „Oddając do rąk Czytelników obszerny tom dokumentów społecznych kardynała Stefana Wyszyńskiego [ponad 1000 stron], zdajemy sobie sprawę z odczucia pewnego niedosytu, jaki towarzyszyć może lekturze tej książki. Zainteresowanie życiem i działalnością zmarłego Prymasa Polski jest bowiem w naszym społeczeństwie tak wielkie, a jego nauka tak aktualna, że każdy wybór z jego bogatej spuścizny zawsze wydawać się będzie niepełny i fragmentaryczny”[4]. Podobnie możemy powiedzieć o tekstach prymasowskich szczególnie nacechowanych literackością – trudno w pełni je opisać w monografii i przedstawić w antologii, która zresztą sama w sobie jest wyborem, a nie pełną prezentacją utworów.

Jan Paweł II w testamencie napisał: „Kiedy w dniu 16 października 1978 konklawe kardynałów wybrało Jana Pawła II, Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński powiedział do mnie: »Zadaniem nowego papieża będzie wprowadzić Kościół w Trzecie Tysiąclecie«. Nie wiem, czy przytaczam to zdanie dosłownie, ale taki z pewnością był sens tego, co wówczas usłyszałem. Wypowiedział je zaś Człowiek, który przeszedł do historii jako Prymas Tysiąclecia. Wielki Prymas. Byłem świadkiem Jego posłannictwa, Jego heroicznego zawierzenia. Jego zmagań i Jego zwycięstwa. »Zwycięstwo, kiedy przyjdzie, będzie to zwycięstwo przez Maryję« – zwykł był powtarzać Prymas Tysiąclecia słowa swego Poprzednika kard. Augusta Hlonda. W ten sposób zostałem poniekąd przygotowany do zadania, które w dniu 16 października 1978 r. stanęło przede mną”[5].

Kardynał Stefan Wyszyński, urodzony w 1901 r. w Zuzeli nad Bugiem na ziemi podlaskiej, był przywódcą Kościoła i narodu polskiego w trudnym dla Polaków czasie zniewolenia komunistycznego. Więziony w latach 1953–1956, wyszedł na wolność po objęciu rządów przez Władysława Gomułkę. Jednym z najważniejszych, wręcz dziejowych „wydarzeń duszpasterskich” była organizacja obchodów jubileuszu Milenium w 1966 r. Odegrał wielką rolę w zmaganiach z komunizmem w kraju nad Wisłą. I jak zaznaczył w powyżej cytowanym Testamencie, a także w innych wypowiedziach Jan Paweł II, wpłynął na kształt pontyfikatu papieża Polaka. I w pewnym sensie na to, że zasiadł on na Stolicy Piotrowej.

W niniejszej książce nie przedstawiam wyczerpującej biografii Prymasa Tysiąclecia, bowiem już to zrobiono przede mną wielokrotnie. Przywołuję ją natomiast fragmentarycznie przy okazji omawiania poszczególnych form pisarstwa. W mnóstwie ujęć biograficznych kard. Wyszyńskiego wyróżniam opracowanie Ewy Czaczkowskiej[6]. Wśród najnowszych na uwagę zasługuje praca trojga autorów: Rafała Łatki, Beaty Mackiewicz i ks. Dominika Zamiatały[7]. Przygotowali oni również album[8] będący fotograficznym dopełnieniem książki biograficznej.

Zostańmy jeszcze przez chwilę przy testamentach – one stanowią pożegnanie ze światem oraz podsumowanie życia i osobiste wyjawienie tego, co w nim było najważniejsze. Prymas Tysiąclecia w swoim testamencie zawarł słowa: „Kościołowi w Polsce służyłem według najlepszego mojego zrozumienia Jego sytuacji i potrzeb. Chciałem obronić Kościół przed zaprogramowaną ateizacją i przed »fałszywymi braćmi«, którzy na własną rękę uprawiali nieuczciwą politykę kościelną w dziedzinie państwowej, przed nienawiścią społeczną doktrynalnie zachwalaną, przed rozwiązłością, której odgórnie patronowano. Uważam sobie za łaskę, że mogłem z pomocą Episkopatu Polski – przygotować Naród przez Wielką Nowennę, śluby jasnogórskie, akt oddania Narodu Bogurodzicy w macierzyńską niewolę miłości i Społeczną Krucjatę Miłości – na nowe milenium. Gorąco pragnę, by Naród Polski pozostał wierny tym zobowiązaniom”[9]. Zaraz dalej kardynał pisze o uchronieniu się przed nienawiścią do sprawujących władzę, którzy zafundowali mu więzienie oraz czyni piękny gest przebaczenia: „Uważam sobie za łaskę, że mogłem dać świadectwo Prawdzie jako więzień polityczny przez trzyletnie więzienie i że uchroniłem się przed nienawiścią do moich Rodaków sprawujących władzę w Państwie. Świadom wyrządzonych mi krzywd, przebaczam im z serca wszystkie oszczerstwa, którymi mnie zaszczycali”[10].

W duchu personalizmu i chrześcijańskiego nakazu przebaczenia prymas za wszelką cenę broni się przed uczuciem nienawiści wobec drugiego człowieka, choćby ten wyrządził mu wielką krzywdę. Wyraz takiej postawy znajdujemy wielokrotnie w jego pisarstwie, a zwłaszcza w Zapiskach więziennych: „Listu od Ojca na święta nie otrzymałem, choć trudno mi to sobie wyobrazić, by paczka była wręczona bez listu. Ale tę chęć okazania mi swej przewagi wybaczam swoim opiekunom. Nie zmuszą mnie niczym do tego, bym ich nienawidził”[11]; „Pragnę zachować treuga Dei [pokój Boży] ze wszystkimi. Odnawiam najlepsze swoje uczucia dla wszystkich ludzi. Dla tych, co mię teraz otaczają najbliżej. Nie mam do nich nienawiści ani niechęci. I dla tych dalekich, którym się wydaje, że decydują o moich losach, które są całkowicie w rękach mego Ojca Niebieskiego. Do nikogo nie mam w sercu niechęci, nienawiści czy ducha odwetu. Pragnę się bronić przed tymi uczuciami całym wysiłkiem woli i pomocą łaski Bożej. Dopiero z takim usposobieniem i z takim uczuciem mam prawo żyć. Bo tylko wtedy życie moje będzie budowało królestwo Boże na ziemi”[12].

Przychodzi mi w tym miejscu na myśl Modlitwa o wschodzie słońca Natana Tenenbauma, śpiewana między innymi przez Jacka Kaczmarskiego, ze słowami: „Każdy Twój wyrok przyjmę twardy / Przed mocą Twoją się ukorzę / Ale chroń mnie, Panie, od pogardy / Od nienawiści strzeż mnie, Boże”.

Kim dokładniej, w pełniejszym ujęciu, jest Stefan Wyszyński? Jednym z najwybitniejszych Polaków XX w., a jednocześnie w całych dziejach narodu polskiego. Duchownym Kościoła rzymskokatolickiego. Człowiekiem o niezłomnej wierze i sile ducha. Kolejno stawał się biskupem, arcybiskupem, kardynałem, prymasem – Prymasem Tysiąclecia, co pojawiło się już w tytule tej książki. Kim jeszcze? Mężem stanu, kaznodzieją, politykiem, publicystą… „Kard[ynał] Wyszyński dla wielu katolików był kimś znacznie więcej niż biskupem, kardynałem, prymasem. Był ojcem w sensie duchowym, a z czasem stał się »Pater Patrie« – Ojcem Ojczyzny, interreksem, który jako jedyny prawowity władca rządzi krajem. W czasach I Rzeczypospolitej, gdy umierał król, a sejm elekcyjny nie wybrał jeszcze nowego, krajem rządził prymas. Wielu Polaków za okres bezkrólewia uważało PRL, w którym władzę komuniści przejęli siłą, a nie z nadania narodu. Dla nich jedynym legalnym »władcą« polskich dusz był właśnie prymas”[13].

Prymas Tysiąclecia – już za życia tak określano kard. Stefana Wyszyńskiego. Głównie ze względu na jego wielkość i zasługi, jak również na przełom czasowy, w jakim żył i pełnił zaszczytną i odpowiedzialną posługę. Szkoda, że już zabrakło Żelaznego Prymasa – bo niekiedy i tak go nazywano – w okresie ustrojowej transformacji i nowej Rzeczypospolitej. To człowiek wielkiej pokory, a jednocześnie męstwa i odwagi. Obrońca godności ludzkiej – także w odniesieniu do samego siebie: „Nie jestem człowiekiem o psychice niewolnika”[14] – mawiał. Do komendanta więzienia rzekł: „Wolałbym, aby nasz stosunek nie układał się jak stosunek kota do myszy. Nie mam zamiaru być przedmiotem złośliwości”[15].

Mnóstwo wypowiedzi Wyszyńskiego przenika aura socjologiczna, a więc przedstawia się on poniekąd jako socjolog podejmujący refleksję zwłaszcza o narodzie jako wspólnocie naturalnej i nadnaturalnej zarazem, co szczególnie wyraźnie wybrzmiewa dzisiaj – w kontrze do relatywizacji ideologicznej i krytyki samej kategorii narodu[16]. Prymas mówi o budowaniu wspólnoty narodowej i religijnej.

Kardynał Józef Glemp w słowie wstępnym do Dzieł zebranych zanotował: „Z Prymasem Stefanem Wyszyńskim współpracowałem kilkanaście lat. Wsłuchiwałem się w Jego słowa. Patrzyłem na Jego życie. Był dla mnie Ojcem i Wychowawcą. Był postacią, która nie tylko imponowała dostojeństwem, patriotyzmem, rozeznaniem sytuacji w kraju i na świecie, ale wyczuwało się w Nim przede wszystkim moc ducha i świętość”[17]. Wśród pojawiających się rozmaitych określeń, kim właściwie jest Prymas Tysiąclecia, idąc tropem wypowiedzi jego następcy, możemy powiedzieć kolejno: jest sługą Bożym, błogosławionym… świętym.

Natomiast żadne kompendia nie definiują Wyszyńskiego jako pisarza. A przecież przysługuje mu – i wcale nie na wyrost – to miano, co – mam nadzieję – pokaże niniejsze opracowanie, zarówno w części monograficznej, jak i w obrębie antologii – wyboru tekstów z bogatego dorobku pisarskiego prymasa. Oczywiście piśmiennictwo nie było głównym zajęciem Wyszyńskiego, ale towarzyszyło mu ono z racji profesji, pełnionych funkcji i sytuacji życiowych związanych z tym oraz z kontekstem politycznym i ideologicznym. Przykładowo – podczas trzyletniego odosobnienia powstały Zapiski więzienne, niewątpliwie najwartościowszy nie tylko dokument, ale jednocześnie utwór literacki prymasa. Nadmieńmy, że pisarstwo to nie jest jedynie plon w postaci tekstów, które powinny czy nawet musiały powstać w związku z pełnionymi urzędami. Gdyby tak było, niekoniecznie odznaczałyby się zauważalnym komponentem literackości. A że tak jest, to wynik tego, że Wyszyński umiał i lubił pisać. Miał charyzmę literacką.

Niekiedy, o czym czytamy w Zapiskach więziennych, pisanie było przymusem wewnętrznym i Bożym nakazem oraz pełniło niecodzienną funkcję katharsis: „Nie wiem dlaczego, ale muszę to zapisać, choć tak bardzo się lękam. Nakazujesz mi chcieć i nakazujesz mi napisać, choć opieram się i jednemu, i drugiemu Twemu chceniu. A więc, prawdziwie: jeśli Ci, Ojcze, jest potrzeba coś więcej, niż dotychczas się dzieje ze mną, to czyń. Jeśli Ci jest potrzebne moje więzienie, piwnica dla mnie, udręki śledcze, procesy, widowisko z Twego sługi, oszczerstwa i pośmiewisko, wzgarda pospólstwa i wszystko, czego tylko zapragniesz… Owom ja! Napisałem i… spadł mi ciężar z serca”[18]. To jedna z prymasowskich wypowiedzi metaliterackich. Ów passus kojarzy się z refleksją proroków biblijnych, którzy byli przynaglani przez Boga do wypełniania nałożonej na nich misji.

Prymas Tysiąclecia jawi się nie tylko jako twórca literatury, ale również jako jej interpretator – przy różnych okazjach, zaryzykujmy pogląd, wcielając się dyskretnie w rolę literaturoznawcy, krytyka literackiego czy po prostu wnikliwego czytelnika dzielącego się opiniami o swoich lekturach. Zabiera głos, komentując – najczęściej nie całościowo, ale w pewnych aspektach – utwory z literatury pięknej, jak również z teologii czy filozofii. Wypowiada się również w sprawach związanych z rolą pisarza w społeczeństwie i szerzej – na temat życia literackiego i kulturalnego. Komplementarnie, wielowątkowo jako teolog, biblista, ale i aspektowo jako teoretyk literatury i językoznawca, dywaguje na rozległy temat genezy i funkcji słowa – między innymi związków z boskim Logosem.

Przypatrując się nacechowanemu biograficznie i dokumentacyjnie pisarstwu Wyszyńskiego, należy zauważyć, że chodzi o inny typ, inne rozumienie literackości niż tylko formalne, strukturalne. Dotykamy antropologicznego i kulturowego rozumienia literatury. Dziennikowe zapiski Prymasa, podobnie jak Gombrowicza[19], pozwalały scalać i ratować siebie, umacniać trwanie podmiotowe. Zdaniem Jana Błońskiego „w XX wieku głównym bohaterem literackim jest sam pisarz, zapewne dlatego, że literaturę rozumie on jako narzędzie poznania. Tak więc rozważenie związku, jaki zachodzi między nim a dziełem, oznaczać będzie równocześnie odkrycie »filozoficznego« porządku rzeczywistości. Estetyka, pojęta najgłębiej, stanie się zarazem ontologią i metafizyką”[20]. Czyż podobnie nie jest w dziele prymasa?

W centrum jego pisarstwa staje człowiek, co łączy się z personalizmem chrześcijańskim. Właśnie w takim duchu interpretuje on religię jako więź osobową człowieka z Bogiem. W osobie ludzkiej i Osobie Boga widzi najwyższą wartość. Personalizm dla Wyszyńskiego stanowił kompletną wiedzę o człowieku jako nośniku wartości, jako przekształcicielu świata, jako istocie realizującej w świecie materii plan własnego rozwoju, o człowieku jako kimś, kto wnosi w świat własne wnętrze i daje światu ducha, którego ten nie posiada bez osoby”[21]. Według prymasa „bez myśli filozoficznej, zwłaszcza bez filozofii osoby, która ukazuje nam wysoką godność człowieka, nie posuniemy naprzód rozwoju ludzkości”[22]. Komunizm widzi jako doktrynę, która nie dowartościowuje pojedynczego człowieka, tylko nim poniewiera. Mówi, że „nie liczba fabryk ani charakter organizacji życia gospodarczego świadczy o wartości ustroju, tylko sposób traktowania człowieka”[23].

Prymas okazuje szacunek człowiekowi bez względu na jego religię, światopogląd czy narodowość: „Ksiądz Wyszyński jako kapelan powstańczy służył nie tylko polskim żołnierzom. W swoich ciągłych wyprawach kapłańskich spotykał wielu innych żołnierzy: niemieckich, węgierskich i ukraińskich, których przygotowywał na śmierć. W szpitaliku w Laskach opiekowano się także rannymi jeńcami. Katolicy w niemieckich mundurach prosili o ostatnią pociechę tego Polaka, do którego i oni jako wierzący mieli prawo”[24]. W Zapiskach więziennych w kolejną rocznicę powstania warszawskiego zanotuje: „Modlimy się za Powstańców […] bez różnicy światopoglądów i orientacji politycznych. Przecież wszyscy wylewali krew czerwoną: i ci z Armii Krajowej, i ci z Batalionów Chłopskich, i ci z Armii Ludowej”[25].

W pisarstwie Wyszyńskiego istotne są współczucie i solidarność w przeżywaniu losu ludzkiego. Chyba zgodziłby się on z Herbertem, że naturą twórczości jest (powinno być) uniwersalne współczucie: „To jest właśnie to otworzenie się na świat, otworzenie się na świat w akcie miłości, w akcie współczucia, w akcie współdziałania”[26]. Te wartości mają u prymasa źródło w jego głębokiej wierze i etosie chrześcijańskim.

I nie sposób nie wspomnieć o motywach maryjnych wszechobecnych w tekstach prymasowskich. Wyznawał: „Pozostaje mi jedno – ciągle powtarzać: Per Mariam soli Deo. Resztę działa Maryja”[27].

Per Mariam soli Deo [Samemu Bogu przez Maryję] – te słowa były mottem posługi biskupiej i dewizą życia Prymasa Tysiąclecia. Odcisnęły ślad w jego pisarstwie.

Komańcza, 1956 r.

[1] K. Dybciak, Trudne spotkanie. Literatura polska XX wieku wobec religii, Kraków 2005, s. 306.

[2] „Rzeczywistości ziemskie” albo „rzeczywistości doczesne” to pojęcia użyte przez Sobór Watykański II dla opisania sposobu połączenia ludzkiej aktywności z religią. W tym kontekście kard. Wyszyński posługuje się terminem „teologia doczesności”.

[3] S. Wyszyński, Zapiski milenijne. Wybór z dziennika „Pro memoria” z lat 1965–1967, Warszawa 1996, s. 75; dalej to wydanie oznaczam skrótem ZM i podaję numer strony.

[4] C. Strzeszewski, Przedmowa [w:] S. Wyszyński, Nauczanie społeczne 1946–1981, Warszawa 1990, s. 7.

[5] Jan Paweł II, Testament, Rzym 2005, s. 6.

[6] E. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński. Biografia, Kraków 2013.

[7] R. Łatka, B. Mackiewicz, D. Zamiatała, Prymas Stefan Wyszyński. Biografia, Warszawa 2020.

[8] Eidem, Kardynał Stefan Wyszyński 1901–1981, Warszawa 2019.

[9] S. Wyszyński, Testament warszawski Prymasa Polski [w:] R. Łatka, B. Mackiewicz, D. Zamiatała, Kardynał…, s. 543.

[10] Ibidem.

[11] Idem, Zapiski więzienne, Paryż 1982, s. 50; dalej to wydanie oznaczam skrótem ZW i podaję numer strony.

[12] ZW 52.

[13] E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 448–449.

[14] ZW 74.

[15] ZW 79.

[16] A. Nowak., Czy teologia narodu prymasa Stefana Wyszyńskiego jest nadal aktualna? [w:] Prymas Wyszyński a kultura katolicka, red. K. Dybciak, Warszawa 2002, s. 49–50.

[17] J. Glemp, Wstęp [w:] S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 1, Warszawa 1991, s. 5; dalej to wydanie oznaczam skrótem DZ i podaję numer tomu i numer strony.

[18] ZW 157.

[19] Szerzej o związkach pisarstwa Wyszyńskiego z Gombrowiczem w dalszych partiach książki.

[20] J. Błoński, Widzieć jasno w zachwyceniu, Kraków 1985 [pierwodruk: 1965], s. 27.

[21] K. Guzowski, Personalizm profetyczny prymasa Stefana Wyszyńskiego [w:] Prymas Wyszyński a kultura katolicka…, s. 125.

[22] S. Wyszyński, Idącym w przyszłość. Wybór tekstów, Warszawa 1986, s. 57.

[23] Idem, Kimże jest człowiek…, Warszawa 1987, s. 159.

[24] P. Raina, Kardynał Wyszyński, Londyn 1979, s. 90.

[25] ZW 248–249.

[26] Głosy Herberta, oprac. B. Toruńczyk, Warszawa 2008, s. 184.

[27] ZM 21.

I  Literackość i estetyka

Literackość – co to znaczy?

Literackość – to według rosyjskiej szkoły formalnej zespół właściwości swoistych dla literatury jako sztuki słowa, decydujących o jej nieredukowalności do jakichkolwiek innych sposobów posługiwania się językiem w celach poznawczych, ekspresywnych czy perswazyjnych[1]. Natomiast w późniejszym, szerszym rozumieniu to zbiór warunków, jakie w ramach danej świadomości społeczno--literackiej musi spełnić wypowiedź słowna, aby była zaliczona do klasy dzieł literatury pięknej. Kryteria i standardy tak pojmowanej literackości są historycznie zmienne. Opowiadam się za szerokim, dość pojemnym zakresem rozumienia literackości. Z literackością wiąże się skomplikowanie i zagęszczenie znaczeń, ale nie tylko.

Stanisław Balbus twierdzi, że „od romantyzmu przynajmniej poczynając, trwa i konsekwentnie natęża się »zagłada« wszystkich tradycyjnych gatunków (i w ogóle form) literackich, które przestały mieścić się w kręgu aktualnych światopoglądów i potrzeb estetycznych”[2]. W pisarstwie Prymasa Tysiąclecia największy, po diarystyce, obszar stanowią kazania. Jak jest z ich literackością? Kazanie jako gatunek literacki nie uległo całkowitej zagładzie. Chociaż współczesne kazania coraz rzadziej rozpatruje się w obrębie literatury pięknej, raczej w ramach teologii pastoralnej. Jak wiele innych gatunków literackich, kazanie uległo przeobrażeniom w toku procesu historycznoliterackiego – bardziej w zakresie swojej struktury niż pełnionej funkcji. Po Soborze Watykańskim II zdecydowanie ustąpiło miejsca homilii.

Przed wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej, kaplica Cudownego Obrazu na Jasnej Górze, 2 listopada 1956 r.

Pamiętajmy, iż „świadomość, że coś jest literaturą, musi logicznie wyprzedzać świadomość, że coś jest gatunkiem literackim”[3]. Ponadto mamy swoiste prawo do rozpatrywania literackości w sensie pełnym, literackości jako nadrzędnego aspektu we wszelkim utworze, wynikającej z immanentnej, naturalnej semantyczności tworzywa językowego wcześniejszej od semantyki ukształtowanego w tym tworzywie utworu[4].

René Wellek mówi o płynności granicy między literaturą a nieliteraturą (płynność ta jest pochodną płynności granicy między sztuką a niesztuką) i wynikanie stąd form mieszanych i trudno uchwytnych faz przejściowych, do których zalicza – obok eseju i biografii – literaturę retoryczną, w tym kaznodziejską[5]. Zdaniem przywołanego badacza, kryterium fikcyjności oddala interpretatora literatury od moralistyki, kaznodziejstwa, medytacji filozoficznej, retoryki. Trudno się jednak zgodzić – co słusznie zauważa Stanisław Dąbrowski – że na przykład w utworach retorycznych nie występuje element fikcyjności[6].

Z literackością mamy do czynienia również wtedy, gdy w danym utworze występuje zagęszczenie, kumulacja piękna – pojmowanego oczywiście jako wartość estetyczna, ale rozumianego dość szeroko. Stefania Skwarczyńska porównuje dwa rodzaje piękna: beletrystycznego i pozabeletrystycznego: „Nikt […] nie zaprzeczy pięknu Summy filozoficznej św. Tomasza z Akwinu, bo dziś jest rzeczą oczywistą, że zwartość kompozycji logicznej, złańcuchowanie przejrzystych elementów, dynamiczny rozkład zdań, ekspresja słowa trafnego i skutecznego […] budzi postawę estetyczną nie mniej niż bogactwo fabuły, jej swoista motywacja, obrazowość, technika tropów i figur etc. Tak więc piękny może być albo nie być zarówno dramat, epopeja, jak i list, artykuł w czasopiśmie, dzieło naukowe”[7].

Wyjść poza estetykę

Wyszyński jako pisarz wychodził poza obręb samej estetyki – sprzyjał temu paraliteracki charakter jego twórczości. Przywołajmy chociażby jego kazania. W nich dzięki nawiązaniom do literatury następuje estetyzacja świata wartości. Estetyzacja, literackość mogą być kamuflażem przekazywanego zła, chociaż raczej trudno wyobrazić sobie, aby działo się to również w kazaniu. Dobrze, jeśli etyka wyprzedza estetykę. Zdaniem Andrzeja Stoffa obniżeniu kryteriów moralnych w ocenie dzieł, a nawet ich zniekształcaniu i łagodzącemu uwarunkowaniu, sprzyja charakter artystyczny literatury. Estetyzacja może kamuflować prawdę. Estetyka przed etyką – to najprostsza droga do usprawiedliwienia zła, jakie autor może za pośrednictwem swoich utworów wyrządzić innym[8]. Pisarz oferuje poprzez swój utwór głównie przeżycie estetyczne, kaznodzieja – przeżycie nawrócenia albo ugruntowania w wierze – oddziaływa na sferę wolitywną, poznawczą, dopiero później estetyczną. Pisarz proponuje konstrukcję literacką, kaznodzieja – drogę do zbawienia. Chociaż konstrukcja literacka, kategoria w dzisiejszym szerokim rozumieniu chyba nie tylko formalna, niesie coś więcej: funkcje porządkujące, wprowadzające do rzeczywistości ład i sens – i nie szkodzi, że mamy do czynienia z bytem literackim, fikcyjnym.

Władysław Tatarkiewicz wyróżnia estetykę wypowiedzianą (explicite) i estetykę zawartą w smaku oraz wyrażających ten smak dziełach sztuki (implicite)[9]. Prymas znał osobiście autora Historii estetyki i jego przywołane dzieło. Estetykę pojmował bardzo pragmatycznie, w powiązaniu z życiem: „[…] studia o estetyce pomagają żyć pięknie. Nie w sensie pięknoduchów, tylko w zrozumieniu walorów estetyki dla osobistego życia codziennego. […] Myślę też, że zmysł estetyczny, tak doniosły w życiu społecznym, który broni nas przed brutalnością i deformacją psychofizyczną, może być utrzymany i rozwijany, jeżeli będziemy rozumieli sens piękna. […] Jesteśmy wdzięczni Panu Profesorowi [Władysławowi Tatarkiewiczowi], że obudził w nas zrozumienie i docenienie piękna”[10]. I w tym miejscu nie sposób nie przywołać Potęgi smaku Zbigniewa Herberta ze słowami: „Tak więc estetyka może być pomocna w życiu / nie należy zaniedbywać nauki o pięknie”[11].

W obecnej dobie rozmyły się kanony piękna, definicje, pryncypia. Coraz mocniej wybrzmiewają pytania o to, czy miarą oceny sztuki są nadal wartości estetyczne. Kim jest dzisiaj artysta?[12] Estetyka liczy się, jest potrzebna, w sztuce życia i w sztuce pojmowanej sensu stricto jako twórczość artystyczna, w tym literacka. Rozpoznanie natury estetycznej tekstu literackiego to gwarancja tego, co nazywamy opisem naukowym literatury[13]. Estetyka, tak ważna, nie wyczerpuje jednak do głębi istoty i wartości literatury, na co zwraca uwagę Andrzej Karcz: „Przeżycie estetyczne, iluminujące obcowanie z dziełem, dostarczany przez literaturę wgląd w tajemnice ludzkiej egzystencji – oto pojęcia i tematy pojawiające się wśród propozycji odnowienia badań literackich. W ten sposób powraca się do myślenia o literaturze w kategoriach tego, co czyni ją czymś wartościowym, co stanowi jej aspekt i estetyczny, i moralny, i egzystencjalny. Stąd bierze się […] przypomnienie o tym, że refleksja nad literaturą, badania literackie mają swe korzenie w religii. […] Ponieważ dzieła literackie kryją w sobie tę wielką zdolność przemienienia czy »nawrócenia« czytelnika, nie można pominąć ich roli edukacyjnej”[14].

Wartości estetyczne ewokowane przez dzieło domagają się dopełnienia przez wartości wyższe – nadestetyczne, jako element pełnowartościowej percepcji dzieła sztuki. U prymasa najwyżej w hierarchii wartości nadestetycznych stoi wartość sacrum (świętość), również prawdy, cnót moralnych. Duchowny nie idzie tropem Ingardena, bowiem nie kładzie tak wielkiego nacisku na autonomiczność wartości estetycznych.

Dla prymasa literatura, książki były niezwykle ważne – zabiegał o nie w czasie odosobnienia, prosił ojca i siostrę[15], a także zwierzchników więziennych o dostarczenie określonych pozycji, podawał tytuły: z literatury pięknej, teologii, filozofii, socjologii… Lektura nie była jedynie „wypełniaczem” więziennego czasu, ale autentyczną potrzebą umysłu i serca. Stawała się budulcem kazań, przemówień, konferencji. Na pewno to, co czytał – po odpowiednim krytycznym przewartościowaniu – wpływało również na styl, czyli ukształtowanie własnego języka w zależności od potrzeb pisarskiej siły wyrazu.

Prymasowi bliska była w szczególności taka literatura, która nie zatrzymuje się na ekspresji piękna, na warstwie estetycznej, ale odsłania życie człowieka z całą konfiguracją doświadczeń egzystencjalnych. Taka literatura, która nie stroni od wyraźnego wartościowania. Prymas hierarchizuje i dobiera dla siebie literaturę według potrzeb duchowych, a nie czysto estetycznych: „Gdybym miał do wyboru: posiąść na własność bibliotekę Muzeum Brytyjskiego czy też jeden mszalik, »wybrałbym mszalik«”[16]. Literatura w swoim wymiarze nazbyt „literowym”, oderwanym od realiów życia, jest nawet czymś niepożądanym, szkodliwym, niebezpiecznym. Wyszyński prosił Boga, aby go przed nią chronił: „Chroń mnie [Boże] przed całą tą »literaturą«, przed wyobraźnią, przed twórczością, przed nadprodukcją słowa…”[17]. Literatura jest tylko słowem na papierze, a Bóg – Słowem Żywota: „Wydaje mi się, jakbym był upodobniony do Twego bytowania w Nazaret. Brak mi najprostszych nawet pomocy do normalnej pracy. Twoje ubóstwo, Jezu Nazareński, było bogatsze, gdyż w Nazaret byłeś »Słowem«. Moja biblioteka została na Miodowej, choć tak trudno żyć bez niej. Ale to są rzeczy zewnętrzne – słowo na papierze. Ty jesteś Słowem żywym, Słowem Żywota. Gdy Ty mi zostałeś, po co mi biblioteka? Ty jesteś moją biblioteką”[18].

Myślenie prymasa o literaturze – w wymiarze ontologicznym i aksjologicznym – ma wiele wspólnego z zapatrywaniami znamienitych literaturoznawców: Stefana Sawickiego i Jana Błońskiego. Zdaniem Sawickiego w refleksji nad literaturą powinno się uobecniać zagadnienie wartości: prawdy, dobra, piękna, świętości, wierności. Należy dostrzec, że wypowiedź literacka jest wypowiedzią egzystencjalną[19]. Błoński twierdzi, że literaturze trudno obejść się bez jakiegokolwiek sacrum: „Zrodziła się przecie z pobożnych wrzasków, hymnów i dociekań i bardzo bym się zdziwił, gdyby kiedykolwiek o swoim pochodzeniu zapomniała. […] Książki zaś, zupełnie tego wymiaru [religijnego] pozbawione, coraz częściej wprawiały mnie w senność. Jest ich na szczęście mniej niż się wydaje. Biblioteki są nieustannym źródłem nawróceń. Dlatego palą je tyrani i cenzurują inkwizytorzy”[20].

Włoski powieściopisarz i literaturoznawca, autor bestselerowego Imienia róży – Umberto Eco, podkreślał: „Skłonni jesteśmy zamieniać miejscami fikcję i życie – czytać życie, jakby było fikcją, czytać fikcję, jakby była życiem. Niektóre z tych pomyłek są przyjemne i niewinne, niektóre absolutnie konieczne, jeszcze inne – przerażające”[21]. Na pewno Wyszyński zamianę fikcji – w pewnym sensie synonimu literatury – na życie i odwrotnie uznałby za przerażającą pomyłkę. U niego była wyraźna hierarchia wartości: najpierw Bóg jako najwyższe Dobro, później życie, a następnie literatura. Owe trzy obszary nie funkcjonowały autotelicznie. Widział między nimi rzecz jasna związek, czemu sam dawał często wyraz, dbając przy tym o klarowność aksjologiczną.

U Prymasa Tysiąclecia występuje zgodność między wypowiadanym przez siebie słowem a własnym czynem. Wielu znanych intelektualistów, moralistów, pisarzy rościło sobie prawo do pouczania ludzkości, a tak naprawdę byli hipokrytami. Głosili wyższe dobro, a sami publicznie głoszonych zasad nie stosowali w życiu prywatnym. Cechowała ich niespójność dzieła i własnego życia[22]. U autora Zapisków więziennych nie było takiego rozdźwięku, ba, nie było pęknięcia, żadnej rysy między tym, co mówił, pisał i czynił. „Pisarz – co prawda – nigdy nie zaprzestaje pewnego »oszukiwania« czytelnika, niemniej mówi o tej części swego życia, którą można opowiedzieć, nie rumieniąc się, jak zaznacza tę sytuację aforyzm Ambrose Bierce’a, znajdujący się w Rodzinnej Europie Miłosza[23]”. Natomiast kard. Wyszyński jako pisarz właściwie nic nie ma do ukrycia w swoim pisarstwie, niczego nie musi kamuflować.

Może dla wielu czytelników będzie zaskoczeniem, ale w kontekście ujmowania specyfiki pisarstwa prymasa – pod względem genezy i po części ujęcia genologicznego (gatunkowego) dorobku literackiego – przychodzi mi teraz na myśl inny wybitny mąż stanu z XX w. – Winston Churchill. Obaj byli świetnymi mówcami, ale i pisarzami. Tyle że w biogramach Churchilla zwykle podaje się: „pisarz”, natomiast w charakterystyce Wyszyńskiego – nie. Zapewne Literacka Nagroda Nobla przyznana brytyjskiemu mężowi stanu w 1953 r. motywuje uznawanie go za pisarza. Otrzymał ją za „mistrzostwo opisu historycznego i biograficznego, jak i doskonałe przemowy w obronie wysokich ludzkich wartości”[24]. I Wyszyński, i Churchill umieli i lubili mówić i pisać. Churchill przy tym z pasją oddawał się malarstwu – namalował ponad pół tysiąca obrazów. Obaj z właściwym sobie zaangażowaniem interesowali się dziejami ludzkości. Tworzyli opracowania biograficzne i historyczne. Wyszyński w większym rozproszeniu, mniej monumentalne niż znakomity Brytyjczyk – autor sześciotomowej historii drugiej wojny światowej. Obie te postaci łączy wybitność. Wyszyński to Prymas Tysiąclecia, jeden z gigantów w całych dziejach naszej ojczyzny. Churchill w 2002 r. w plebiscycie BBC został uznany za najwybitniejszego Brytyjczyka wszech czasów.

Sytuacyjne, okazjonalne pisarstwo niekoniecznie musi być słabsze czy z góry skazane na niepowodzenie w stawaniu w szranki z zawodowymi pisarzami. Jeśli jest się prawdziwym pisarzem z urodzenia, śmiało można konkurować z pisarzami z profesji. I właśnie takim „pisarzem z urodzenia” jest kard. Wyszyński – podobnie jak wspomniany Winston Churchill czy też Karol Wojtyła – Jan Paweł II albo Józef Piłsudski. Ci dwaj wybitni Polacy, najbardziej znany w świecie duchowny polski i charyzmatyczny polityk, w serii wydawniczej „Literatura i Pamięć” także zostali pokazani jako pisarze. Teraz kolej na przedstawienie jako pisarza Stefana Wyszyńskiego.

Książka nosi tytuł: Pisarstwo Prymasa Tysiąclecia. W Słowniku terminów literackich pod redakcją Janusza Sławińskiego, źródle ze wszech miar kompetentnym, nie ma hasła „pisarstwo”, natomiast przy haśle „pisarz” znajdujemy odnośnik prowadzący do hasła „literat”. Kimże więc jest literat? Czytamy: „osoba uprawiająca zawodowo twórczość pisarską, utrzymująca się z pisania. […] Określenie synonimiczne: pisarz”[25].

Powyższe wyjaśnienie tłumaczy nam i niejako usprawiedliwia nieobecność w biogramach Prymasa Tysiąclecia określnika „pisarz”, co wcale nie przekreśla słuszności, aby mówić o „pisarstwie” Stefana Wyszyńskiego. W rzeczonym opracowaniu wejdziemy także w zakres pojemniejszego terminu – „piśmiennictwo”, które „jest niezmiernie zróżnicowaną wewnętrznie dziedziną aktywności kulturalnej i obejmuje – zwłaszcza w nowoczesnym życiu – ogromną liczbę typów wypowiedzi i ich odmian. Najważniejsze wśród nich to: literatura piękna, piśmiennictwo naukowe, popularyzacja wiedzy, dydaktyczna literatura, publicystyka, dziennikarstwo, piśmiennictwo propagandowo-polityczne, piśmiennictwo praktyczno-użytkowe, dokumenty życia zbiorowego”[26].

Wypowiedzi Prymasa Tysiąclecia, utrwalone na piśmie, funkcjonalnie są związane przede wszystkim z pełnioną posługą kościelną, co zapewne jest jakimś ograniczeniem odmian i typów ekspresji słownej. Trzeba jednak podkreślić, że wynikający niejako z konieczności urzędowy, użyteczny i praktyczny charakter wypowiedzi nie zatamował potrzeby wyrazu estetycznego (literackiego)[27]. Przekonamy się o tym na kolejnych stronach tego opracowania.

[1] R. Jakobson, Nowejszaja russkaja poezija, Praga 1921. Jakobson podkreśla trwałość idei rosyjskiego formalizmu.

[2] S. Balbus, Zagłada gatunków [w:] Genologia dzisiaj, seria „Z Dziejów Form Artystycznych w Literaturze Polskiej”, t. 82, red. W. Bolecki, I. Opacki, Warszawa 2000, s. 19.

[3] S. Dąbrowski, Literatura i literackość, Kraków 1977, s. 76.

[4] Ibidem, s. 66.

[5] Stanowisko Welleka przywołuję za Stanisławem Dąbrowskim (S. Dąbrowski, Literatura…, s. 21–22).

[6] Ibidem, s. 23. Ponadto Stanisław Dąbrowski udobitnia jeszcze swoje stanowisko: „Zaś – by się jeszcze na chwilę zatrzymać przy literackim aspekcie kazań – można wskazać, że np. u Augustyna z Tagasty są religijne rozprawy, których forma (przemówienie, kazanie) jest tylko fikcją, chwytem literackim; że nie do zakwestionowania jest literackość kazań św. Augustyna, Skargi, Bossueta czy Newmana” (ibidem, s. 62).

[7] S. Skwarczyńska, Przedmiot, metoda i zadania teorii literatury, „Pamiętnik Literacki” 1938, nr 1, s. 15.

[8] A. Stoff, Kiedy literatura zdradza człowieka?, „Ethos” 2004, nr 65–66, s. 293–313.

[9] W. Tatarkiewicz, Wstęp [w:] Historia estetyki, t. 1: Estetyka starożytna, Warszawa 1985, s. 17.

[10] S. Wyszyński, Konieczność filozofii dla kultury narodu. 30-lecie Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, 7 marca 1976 r. [w:] Z rozważań nad kulturą ojczystą, Poznań–Warszawa 1979, s. 228–229.

[11] Z. Herbert, Raport z oblężonego Miasta, wyd. 3 krajowe, Wrocław 1997, s. 93.

[12] M. Perniola, Estetyka współczesna. Panorama ogólna, przeł. P. Piotrowicz, E. Ranocchi, Warszawa 2018.

[13] Przeszłość i przyszłość badań literackich – rozmowa z Jerzym Kaczorowskim [rozm. Żaneta Nalewajk], „Tekstualia” 2008, nr 4, s. 83.

[14] A. Karcz, Kryzys badań literackich a po-poststrukturalistyczne propozycje, „Teksty Drugie” 2001, nr 2, s. 161.

[15] W jednym z listów do siostry pisze: „Dziękuję za przysłane mi sześć tomów Norwida, którego jestem wielbicielem” (ZW 149).

[16] ZW 186.

[17] ZW 218.

[18] ZW 245.

[19] S. Sawicki, O sytuacji w metodologii badań literackich, „Ruch Literacki” 1993, z. 6, s. 695–705.

[20] J. Błoński, To co święte, to co literackie [w:] idem, Kilka myśli co nie nowe, Kraków 1985 [napisane w 1979], s. 15.

[21] U. Eco, Sześć przechadzek po lesie fikcji, przeł. J. Jarniewicz, Kraków 1996, s. 133.

[22] P. Johnson, Intelektualiści, przeł. A. Piber, wyd. 2, Warszawa 1994.

[23] J. Sochoń, U drzwi Godot. Szkice o poezji, filozofii i teologii, Warszawa 1995, s. 89.

[24] Przy tej okazji warto wspomnieć, że kard. Wyszyński był dwukrotnie kandydatem do Pokojowej Nagrody Nobla – w 1978 i 1979 r.

[25] Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, wyd. 2, Wrocław 1988, s. 259.

[26] Ibidem, s. 358.

[27] „To prawda, że utwór raz rozpatruje się jako dzieło sztuki, drugi raz jako utwór ideowy, wyraz pewnej doktryny, ale te rzeczy nie są przecież bez wzajemnego związku” (S. Dąbrowski, Literatura…, s. 59).

II Dzienniki

Dziennik jako gatunek literacki

Dziennik nie ma z góry ustalonej zasady kompozycyjnej. Jest tekstem otwartym. Nie musi mieć ściśle przemyślanej struktury. Zaczyna się i kończy w dowolnym czasie. Jego częściami składowymi są zapisy momentalne, stanowiące autonomiczne całości. Każda z nich może więc istnieć samodzielnie i nie jest konieczne, aby nawiązywała do poprzedniej. Michał Głowiński określa ten gatunek jako „formę bez formy”. Nazwa „dziennik” pochodzi od łacińskiego słowa diarium i pierwotnie oznaczała dzienną rację strawy wydawaną żołnierzom i jeńcom. Z kolei w późniejszej łacinie „dziennik” to zapiski o zdarzeniach i wypadkach, o poleceniach w sprawach publicznych bądź prywatnych – spisywanych w porządku dni.

W książce Małgorzaty Czermińskiej czytamy: „W długiej tradycji europejskiego pisarstwa autobiograficznego możemy znaleźć co najmniej dwa różne, a nawet przeciwstawne sobie, typy narracji: postawę świadka, który osobiście uczestniczy w zdarzeniach, oraz introspekcyjny wgląd sięgający do głębin jednostkowej duszy. Pierwszy typ postawy nazywamy świadectwem, a drugi wyznaniem”[1]. Dziennikowe zapiski Wyszyńskiego zasadniczo są świadectwem, mają wyraźnie konstrukcję chronologiczną.

Dziennik w dawniejszej literaturze polskiej był raczej mało znaczącym gatunkiem, natomiast rozkwitł w XX i XXI w. Wielu wybitnych pisarzy z tego okresu prowadziło dzienniki, które ukazały się drukiem. Dla przykładu wymieńmy Andrzeja Bobkowskiego, Marię Dąbrowską, Witolda Gombrowicza, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Jarosława Iwaszkiewicza, Jana Lechonia, Leopolda Tyrmanda, Aleksandra Wata, Sławomira Mrożka, Zofię Nałkowską, Andrzeja Kijowskiego czy Tomasza Burka.

O diariuszu możemy mówić jako o pograniczu literatury i dokumentu: „Diariusz prowadzony z dnia na dzień, autobiografie, pisane w pewnym momencie i wyrażające całościową koncepcję własnego życia, notatki osobiste – stanowią obszar określony niekiedy jako pogranicze literatury i dokumentu”[2]. Dziennik sprawia, że łatwiej nam zrozumieć osobowość autora, jego poglądy, upodobania, a w konsekwencji – jego twórczość. Gatunek ten zawiera więc w sobie żywioł autobiografizmu.

Dziennik jest jedną z najbardziej osobistych form literackich, zapisem indywidualnych przeżyć wewnętrznych autora. Na tematykę i sposób opisywania wydarzeń mają wpływ różne czynniki, a wśród nich na pewno czas i okoliczności, w jakich tekst powstaje i w jakich żyje autor. Zapiski więzienne są zmaganiem o niezależność i duchową niepodległość prymasa. Mają one charakter zdecydowanie autobiograficzny. Zapisy dotyczą samego autora, jego refleksji, przemyśleń, a także spraw bieżących. Zapewne motywem ich powstania była chęć utrwalenia wydarzeń – bolesnych dla autora. Dziennik pisany w czasie trudnym: wojny, uwięzienia, choroby, może stanowić formę ucieczki od świata lub być jedyną formą istnienia w nim. Może być świadectwem danym prawdzie, poświadczeniem chęci utrwalenia tego, co zaciera siła czasu, wyzwoleniem za pomocą słowa od przeżytych okropności.

Zwraca uwagę stylistyczna różnorodność dziennika jako gatunku wypowiedzi literackiej, w niezwykle naturalny sposób wchłaniającego inne gatunki – jak pamiętnik, wspomnienie, esej czy opowiadanie. Tak więc autor może dokonywać z dużą swobodą wyboru formy wypowiedzi. W dziennik prawie zawsze wpisana jest intymność, która wynika z ujawnienia siebie, swoich myśli i opinii. To rodzaj rozmowy z samym sobą o sobie. „Dziennik […] potrafi na swych kartach pomieścić wszystko: kronikę faktów i drobiazgową analizę psychologiczną; luźne, nieuporządkowane myśli i długie medytacje o świecie i życiu; oschłe komentarze i liryczne wyznania; aforyzmy; obserwacje i zasłyszane anegdoty; refleksje o przeczytanych książkach i notatki z podróży; rozważania teoretyczne o sztuce i projekty literackie; opisy marzeń sennych; fantazje; próby utrwalenia niewyrażalnych przeżyć; zwierzenia bez adresata; listy niewysłane i przytoczenia z cudzej korespondencji; niedyskrecje obyczajowe; błahostki; sekretne trucizny; obrachunki z samym sobą i niczym nieograniczone sądy o ludziach i zdarzeniach”[3]. Co z tego tak obfitego i różnorodnego zestawu znajdujemy w dziennikach kard. Wyszyńskiego? Wydaje mi się, że to, co przepuścimy przede wszystkim przez filtr pamięci i sumienia.

Zdaniem Romana Zimanda „listy, wspomnienia, dzienniki po to, by wejść do obiegu kultury jako literatura, jako coś, co się czyta, muszą zawierać pewien »nadmiar« i wtedy funkcjonują jako literatura dokumentu osobistego”[4]. Tym „nadmiarem” są znamiona literackości. W odniesieniu do Zapisków więziennych Wyszyńskiego poświadczeniem owej cechy było chociażby to, że przez pewien czas funkcjonowały one jako lektura szkolna i dziwne, że obecnie już nie.

U wielu autorów pojawia się autorefleksja na temat dziennika, potrzeby, sposobu jego pisania oraz adresata. Czytelnikiem może być zarówno jedna osoba, czytająca notatki tuż po ich powstaniu, np. Nałkowska czytywała je Helenie Boguszewskiej oraz Leonowi Rygierowi. Ale możemy zauważyć też przykłady myślenia o szerszej publiczności po upływie określonego czasu. Za przykład może posłużyć chociażby Maria Dąbrowska, która zaleciła opublikowanie dzienników dopiero czterdzieści lat po swojej śmierci. Nie dziwią więc pytania postawione przez Witolda Gombrowicza: „Dla kogo piszę? Jeśli dla siebie, dlaczego to idzie do druku? A jeśli dla czytelnika, dlaczego udaję, że rozmawiam ze sobą? Mówisz do siebie tak, żeby cię inni słyszeli?[5]”. Takie samo pytanie o adresata stawia Karol Irzykowski: „Dla kogo to wszystko piszę? Czytam to w tabliczce mózgowej: może po 50 latach, gdy sławny umrę, znajdzie się ktoś, kto wyda mój dziennik, jak wydał Bomberg dziennik Hebbla. Otóż ja, świadomie, czynię cyniczną spowiedź przed tymi moimi czytelnikami, którzy się jeszcze nie urodzili”[6].

Diarystyka prymasa

W dziennikach Wyszyńskiego prawie nie ma bezpośredniej (explicite) autorefleksji dotyczącej sposobu i celu pisania oraz adresata. Natomiast z tekstu pośrednio (implicite) wyławiamy, że autorowi chodzi o danie świadectwa dla potomnych, a także pomoc samemu sobie w mężnym trwaniu – szczególnie w okresie uwięzienia. Trudno przypuszczać, aby pierwszymi czytelnikami, ewentualnie słuchaczami, Zapisków więziennych byli współtowarzysze uwięzienia: ks. Stanisław Skorodecki i s. Maria Leonia Graczyk – więźniowie polityczni przysłani do obsługi prymasa. Pisali na niego donosy. Kardynał odnosił się do tych osób, zwłaszcza do s. Leonii, z rezerwą.

Zapiski więzienne po raz pierwszy ukazały się w 1982 r., a więc już po śmierci Wyszyńskiego, natomiast osobiste zapiski Pro memoria, spisywane prawie każdego dnia w latach 1948–1981, również dopiero po śmierci autora ujrzały światło dzienne. Ich fragmenty wydano najpierw w 1996[7], a następnie w 2007 r.[8] Natomiast pierwsze całościowe wydanie zapisków Pro memoria w formie 27 tomów zainaugurowano w roku 2017. Ich publikacja znalazła się w ramach centralnego projektu badawczego IPN „Władze komunistyczne wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce 1944–1989”. Pro memoria to wyjątkowy dokument. „Ze stronic tych przemawia sam Prymas Tysiąclecia, każdym zdaniem dając świadectwo tego, jak rozumiał swoją odpowiedzialność za Kościół i Naród. Można pokusić się o stwierdzenie, że zapiski są źródłem na tyle ważnym, iż mogą wpłynąć na zmianę spojrzenia historyków na okres komunizmu w Polsce. Opinię tę potwierdza wielu badaczy epoki. Rzadko też mamy do czynienia ze źródłem porównywalnym z tymi zapiskami: tak obszernym i szczegółowym (składają się na nie tysiące kart odręcznych, codziennych notatek prymasa), obejmującym tak długi okres, bo ponad trzydzieści lat, a wreszcie sporządzonym przez człowieka tak wielkiego formatu”[9]. W obręb tomu trzeciego dziennika Pro memoria z lat 1953–1956 wchodzą m.in. fragmenty Zapisków więziennych.

Systematyczne zapisy dziennikowe Wyszyńskiego są rezultatem ogromnej pracowitości ich autora. Pokazują, że miał on doskonały zmysł obserwacyjny i umiejętność wyciągania wniosków z rozmaitych spostrzeżeń. W swoich notatkach krytykuje i wyraźnie odrzuca ówczesny zideologizowany (komunistyczny) obraz rzeczywistości. Zestawia go z chrześcijańskim modelem społeczeństwa i państwa: „Ta obojętność naszego otoczenia na porządek sprawiała nam nieraz ucieszne wrażenie, że to raczej my jesteśmy materialistami, a oni idealistami, gardzącymi wszystkim, co wymaga wysiłku i utrzymania ładu. […] Patrząc na nich, można było przesądzać o przyszłości ustroju; jeżeli wśród tej »reprezentacyjnej ekipy« do zadań specjalnych znalazło się tyle leniów i nierobów, to jakże muszą wyglądać inni ludzie? To są przecież poszukiwacze łatwych dróg i wygodnego życia. Któż z nich zna dobrze doktrynę marksizmu? A kto w nią wierzy? Bodaj czy nie ja jeden w tym domu przestudiowałem Kapitał trzy razy, zaczynając jeszcze w seminarium? A przecież bez wiedzy i wiary trudno przebudowywać ustrój. Co więcej, Kościół wymaga od nas miłości dzieła, któremu się służy! Czyż można tu pomyśleć nawet o jakiejś miłości dzieła, któremu się służy z rozkazu, powłócząc nogami? Wszyscy nasi dozorcy, chociaż są oficerami, chodzą po korytarzu, włócząc nogami. Język, którym się posługują, zwłaszcza młodzi, najczęściej używa słowa »cholera«. O nas mówią: »tamci«”[10].

30 października 1955 r., a więc po upływie dwóch lat od uwięzienia, kardynał daje sprawozdanie ze swojej więziennej nie bezczynności – czym zwykle nacechowany jest pobyt w więzieniu – ale niesamowitej aktywności. Twierdzi, że intensywnie pracuje. Nie traci czasu „na gawędy, na towarzyskie próżnowanie”. Pisze szkice liturgiczne i List do neoprezbiterów[11]. Ten List rozrósł się do dużych rozmiarów i nabrał charakteru systematycznej książki. Prymas obliczał, że zapisał już około trzech tysięcy ćwiartek papieru. Ustalił ze swoimi współtowarzyszami – ks. Skorodeckim i s. Leonią – aby nie odwiedzali go w godzinach: 9.00–13.00 i 15.00–18.00, by mógł spokojnie pracować. Co przez to osiągnął? „Dzięki temu – pisze – osiągnąłem to, że czas upływał niezwykle szybko, że nie poddawałem się rozważaniom nad przeszłością i przyszłością, że byłem wolny od smutku i tęsknot za innym życiem. Zdołałem »przyzwyczaić się« do więzienia. Nie jest to przesada”[12].

Dziennik Pro memoria to zapis niemal codziennych czynności prymasa połączonych z jego urzędem (nabożeństw, wizytacji parafialnych, udzielania sakramentu bierzmowania, związanych z tym przemówień i kazań), przemyśleń, refleksji z lektur, spotkań z ludźmi: „Przyjechał dziś (środa) Jerzy Zawieyski. «Urwał się» z Sejmu. Wygłosił przemówienie «o jedności cywilizacyjnej świata», w dyskusji nad polityką zagraniczną. Na pogańskiego polityka może by to i wystarczyło, ale żadną miarą na «polityka katolickiego», który ma dać świadectwo prawdzie, in medio gentis increduale[13]. Ciągle zawodzi doktryna i wychodzi nieznajomość kultury katolickiej. W takim zagadnieniu nie ma wzmianki o wkładzie chrześcijaństwa. Długo wykładam temu dobremu człowiekowi, jakie są obowiązki chrześcijanina w ustroju dialektyki marksistowskiej”[14].

Wyszyński wykazuje się wiedzą na temat życia literackiego, nabytą wcześniej albo uzyskiwaną na bieżąco. Przy tym kreśli krótkie charakterystyki, za pomocą kilku słów maluje portrety psychologiczne spotkanych osób, jak choćby w tym zapisie: „W drodze powrotnej od »dębów mickiewiczowskich« wstąpiłem do Śmiłowa, skąd Mickiewicz »wybierał się« przez Prosnę do powstania, gdzie Sienkiewicz zatrzymał się dwa dni, a Paderewski koncertował. Oprowadzały nas trzy nauczycielki, z których jedna była bardzo oficjalną »partyjniaczką«, a dwie inne – prostymi polskimi dziewczętami o dobrych oczach”[15].

Prymas umieszcza w notatkach obrazki o charakterze reportażowym z tego, co zauważył w danym miejscu i czasie. Nie stroni od wartościowania, oceny na gorąco. Używa zdań krótkich, celnych: „W archikatedrze – wstępujemy na moment. Odprawia się nabożeństwo. Na ambonie jakiś młody kapłan. Mówi dobrze, chociaż się powtarza. Stoimy obydwaj przy chórze muzycznym. Podchodzi do nas jakiś człowiek z koszyczkiem, może robotnik wracający z pracy. Jest nietrzeźwy. Mówi do nas: »Ten ksiądz głupio gada, do nich trzeba inaczej, a nie tak łagodnie. A z komunistami to sobie damy radę«. Prosimy, by nie przeszkadzał w nabożeństwie. Ale uparty człowiek powtarza swoje w kółko”[16].

Mamy również ocenę uroczystości pierwszomajowych – oczywiście nie na podstawie bezpośredniego uczestnictwa w pochodzie, ale tego, co kardynał słyszy i widzi ze swojej siedziby i z telewizyjnej relacji: „Dochodzą odgłosy okrzyków pierwszomajowych. W powietrze idzie mnóstwo petard i ogni sztucznych. Wszyscy są zmęczeni tymi uroczystościami, nie wyłączając czołowych osób z trybuny. Telewizja odsłania brak zainteresowania mową towarzysza Władysława Gomułki; ludzie włóczą się jak muchy po placu”[17].

Rzecz jasna nie brakuje wyczulenia prymasa na piękno przyrody i jej ujęcia naprawdę artystycznego. Przy okazji natrafiamy na ciekawe sentencje („Wolność wymaga przestrzeni”) i sformułowania metaforyczne („Mieszkańcy miast są niewolnikami krawężników”): „Z ks. prał. Padaczem podziwiamy wiosnę, która mówi śpiewem ptaków, kwiatami, potęgującym się zapachem sosen. Jest tu dokładnie pusto i cicho. W lasach żywej duszy. Czujemy, że wolność wymaga przestrzeni. Mieszkańcy miast są niewolnikami krawężników, sygnałów, zagrożenia na każdym kroku. Kilka dni spędzamy na samotnej wędrówce przez lasy”[18]. Zapis ten, literacko wartościowy, nie jest wymuszony, powstaje jakby przy okazji – pojawia się w dzienniku w trakcie urlopu.

Wyszyński nie marnuje czasu. Znane jest powiedzenie: „Czas to pieniądz”, natomiast prymas zamienił je na: „Czas to miłość”. Jego ulubioną formą odpoczynku były spacery. W wypadku niepogody, deszczowej aury, zamieniał spacery na lekturę książek. Notuje: „Cały dzień leje jak z cebra i nie ma co myśleć o spacerze. Trzeba więc wypoczywać w mieszkaniu. Czytam naraz: Jasienicę, Polska piastowska, Papiniego, Michał Anioł, Brezę, Spiżowa brama, Perin, Życie z Bogiem w Ewangelii radości. Możność swobodnej lektury to prawdziwa rozkosz, gdy już nie trzeba mówić, tylko można milczeć i słuchać – duchem”[19]. I znowu pobłyskuje inwencja twórcza autora – natrafiamy na ciekawe zestawienie słów: „słuchać duchem”.

Wprawdzie Stefan Wyszyński nie jest prozaikiem pokroju Zygmunta Haupta, który zachwycił oryginalnym i przebogatym opisem deszczu w opowiadaniu zatytułowanym po prostu Deszcz, ale również potrafi dużo zauważyć i pięknie zróżnicować swój opis opadów: „Przepadują deszcze, robi się dość ciepło i duszno. Deszcze zamieniają się w mżawkę. […] W sobotę po południu rozpoczął się deszcz, który zamienił się w mżawicę”[20]. Zwykle łatwiej jest pisarzowi o inwencję przymiotnikową, określnikową, a trudniej – o rzeczownikową czy czasownikową. Wyszyński natomiast uaktywnia i ten drugi obszar literackiej pomysłowości. Ot chociażby w powyżej przywołanym ujęciu: „przepadują deszcze”.

W Pro memoria napotykamy mnóstwo dość zwyczajnych, relacyjnych zapisków dokumentujących czynności prymasa związane z pełnieniem urzędów kościelnych. Ale i w tego typu notkach diarysta potrafi błysnąć literackością, kreacyjną ekspresją słowa. Oto przykład: „Oglądam odbudowę katedry. Strop widnieje już w całej krasie. Łuk tęczowy wyzwolony z rusztowań. Okno szczytowe wykończone. Trwają prace w kaplicach, które odsłaniają gotyckie prześwity pod portalami. Dodaje to swoistego uroku ścianom ambitus, jak gdyby przeszłość wyglądała przez ramiona współczesności”[21]. Antropomorfizujące zestawienie przeszłości i współczesności połączone z architekturą katedralną daje ciekawy efekt literacki. Czasowa abstrakcja (przeszłość, współczesność) materializuje się i ukonkretnia.

Autor jest bystrym obserwatorem i błyski obserwacyjne goszczą raz po raz na kartach zapisów dziennikowych. W następującej notce, okraszonej humorem, prymas nawiązuje do obecności podczas nabożeństwa funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy nagrywali jego wystąpienia: „W kościele jest bardzo dużo wiernych, którzy rzetelnie się modlą; dobrze recytują Gloria, Credo, ministranturę. Nie brak też i »pobożnych niewierzących« braci naszych, spod znaku odrodzonego Ube. Bóg z nimi”[22]. Przywołajmy podobny zapis nawiązujący do aktualnej sytuacji społecznej i politycznej, również z dozą humoru, a nawet krztyną ironii: „W kościele św. Piotra [w Krakowie] bp Wojtyła odprawia celebrę pontyfikalną, a ja wygłaszam kazanie na temat: »Res sacra homo – walka o wolność człowieka«. Jest takie mnóstwo ludzi, że wejście do kościoła staje się niemożliwe. W tym samym mniej więcej czasie p. Gomułka walczy w ONZ o wolność Kubańczyków i Kongo. Ja wyrażam nadzieję, że jeżeli już na całym świecie zapanuje wolność, to może i my w Polsce ją odczujemy”[23]. Dziennik pisarzy był niejednokrotnie azylem i prywatną trybuną do wygłaszania sądów zakazanych przez cenzurę. Taki też charakter ma diariusz Prymasa Tysiąclecia.

W dzienniku Pro memoria są passusy ściśle dokumentacyjne, których zadaniem jest jedynie utrwalenie bieżących wydarzeń, ale są i takie, które dzięki zagęszczeniu środków ekspresji mniej lub bardziej zbliżają się do wypowiedzi literackiej. Częste wyjazdy związane z posługą biskupią i pełnionymi urzędami kościelnymi (uroczystości, bierzmowania, wizytacje) sprawiają, że wtedy zapisy – przynajmniej częściowo – przypominają dziennik podróży. Są one migawkowe, relacyjne, czasem dłuższe. To opisy miejsc pobytu, spotkań z ludźmi i refleksje z tym związane. Uaktywnienie myśli i niebanalnej wyobraźni.

Zapiski więzienne – bliższe spojrzenie

Zapiski więzienne już wprawdzie przywoływaliśmy, ale teraz przyjrzyjmy się im jeszcze bliżej i dokładniej, bo są tego warte. Najpierw – dlaczego i w jakim kontekście powstały? W jakiej sytuacji historycznej?

Otóż zakrojone na szeroką skalę i prowadzone w sposób metodyczny działania reżimu komunistycznego już w początkach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej miały na celu zniszczenie Kościoła. „Odpowiedzią biskupów na te działania był memoriał Non possumus z maja 1953 r. Biskupi opisali proces laicyzacji szkolnictwa, potępili próby wywierania presji politycznej na Kościół, metodę dzielenia duchowieństwa i laikatu katolickiego przez tworzenie środowisk lokalnych wobec reżimu (»księża patrioci« i PAX), krytykowali cenzurę, ingerencję w wewnętrzne sprawy Kościoła. Zawarli w nim też odwołanie do Dziejów Apostolskich: »Rzeczy Bożych na ołtarzach Cezara składać nam nie wolno. Non possumus! (nie możemy – nie mówić tego, cośmy widzieli i słyszeli)«. Zdecydowana reakcja episkopatu nie mogła powstrzymać nadciągających represji. Choć po śmierci Stalina w większości krajów bloku wschodniego odnotowywano pierwsze wyraźne symptomy »odwilży«, komuniści w PRL przeprowadzili decydujący atak na Kościół. We wrześniu 1953 r. ogłoszono wyrok w procesie ordynariusza kieleckiego bp. Czesława Kaczmarka i czterech innych osób. Propagandowy akt oskarżenia zarzucał im szpiegostwo, działalność na szkodę ZSRR oraz współpracę z niemieckim okupantem. W czasie rozpętanej kampanii propagandowej władze usiłowały zmusić prymasa do potępienia kieleckiego biskupa – zdecydowane odrzucenie tych żądań przez kard. Wyszyńskiego stało się pretekstem do pozbawienia go możliwości sprawowania funkcji kościelnych i uwięzienia. Prymasa zatrzymano 26 września 1953 r.”[24]

Klasztor Księży Marianów w Stoczku Warmińskim

Akt osobistego oddania się Matce Najświętszej, Stoczek Warmiński, 8 grudnia 1953 r.

Najpierw Wyszyńskiego umieszczono w klasztorze oo. Kapucynów w Rywałdzie. 12 października 1953 r. przewieziono go do Stoczka Warmińskiego. 8 grudnia, w uroczystość Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, prymas zawierzył swój los Matce Bożej. 6 października 1954 r. został przewieziony do klasztoru oo. Franciszkanów w Prudniku Śląskim. 28 października 1955 r. przemieszczono go do Komańczy. Komańczę w poetycki sposób przybliża ks. Jan Twardowski. Oto jego wiersz zatytułowany właśnie Komańcza:

Kocham deszcz, który pada czasami w Komańczy,

nawet taki szorstki i chłodny,

gwiazdkę śniegu, co nieraz Mu w oknach zatańczy,

żeby był tak jak zawsze pogodny,

prostą lampę na stole. Wszystkie Jego książki,

brewiarz, zegar, wieczorną ciszę –

nawet taki najmniejszy z Matką Boską obrazek,

który komuś z wygnania podpisze

Krzyże żadne nie krwawią, gdy jest świętość i spokój,

gdy z wygnańcem po cichu drży Polska –

wszystko proste jak wiersze – brewiarz, lampa i pokój,

drzew warszawskich na niebie gałązka[25]

Ten wiersz ks. Twardowski napisał w czasie pobytu prymasa na odosobnieniu w Komańczy. Poeta tak wyjawia powód powstania utworu: „Wiersz powstał z potrzeby ducha, z tęsknoty do Prymasa. Nie myślałem, że dotrze do Komańczy, po prostu napisałem, nie myśląc, co z nim zrobię. W tym czasie przyjaźniłem się z siostrą Katarzyną z Lasek, odwiedzałem ją. Pewnego razu przeczytałem ten wiersz, bardzo prościutki, skamandrycki, a mimo to spotkał się w tym środowisku z życzliwym przyjęciem. Zostawiłem go siostrze Katarzynie. I właściwie na tym się skończyło. Dopiero po pewnym czasie przekazano mi wiadomość, że ks. Prymas czytał mój wiersz. Zupełnie nie wiem, jakim cudem dotarł do Komańczy, przedarł się przez wszystkie przeszkody. Być może ktoś z otoczenia ks. Prymasa otrzymał wiersz od sióstr z Lasek”[26].

Od 16 do 20 kwietnia 1956 r. prymasowi składali wizyty biskupi i księża, omawiano jego powrót do Warszawy. 16 maja 1956 r. kardynał napisał z okazji zbliżającego się Milenium tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu, które zostały złożone w Częstochowie bez jego obecności. 26 października z polecenia I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki do Komańczy przybył minister sprawiedliwości Zenon Kliszko. Wyszyński odzyskał wolność i 28 października wrócił do Warszawy. Ponownie objął wszystkie swoje stanowiska. Powrócił jako niezłomny bohater i męczennik. Kilka miesięcy później wyruszył do Rzymu z dwiema kopiami cudownego obrazu Czarnej Madonny – jedną przeznaczoną dla papieża i drugą, która po pobłogosławieniu przez Ojca Świętego miała wrócić do kraju i pielgrzymować po całej Polsce. W czasie podróży był witany i przyjmowany jako ktoś wyjątkowy: „Dnia 6 maja 1957 r. o godzinie 20.15 Prymas z biskupami Choromańskim, Klepaczem, Baraniakiem i ks. prałatem Padaczem wyruszył do Rzymu. Na dworcu warszawskim były takie tłumy, że obawiano się jakiegoś wypadku. Rozgrywały się niezwykłe sceny uniesienia. W ogóle cała podróż zamieniła się w drogę tryumfalną. […] Na granicznej stacji austriackiej Hohenau czekał na prymasa arcybiskup Wiednia König i zapraszał go do swego samochodu, a następnie gościł z wielką serdecznością cały dzień w Wiedniu. Rano 8 maja na granicy włoskiej w Tarvisio wita Prymasa miejscowy proboszcz, a w Udine arcybiskup z miejscowymi władzami politycznymi. W Wenecji Prymasa podejmuje kawą na dworcu patriarcha Roncalli, przyszły papież Jan XXIII, wraz z władzami państwowymi”[27].

Zapiski więzienne są cennym dokumentem trzyletniego okresu odosobnienia prymasa. Obok kroniki życia codziennego obejmują również takie teksty jak notatnik duchowy, listy, memoriały do władz oraz obszerne wypowiedzi będące osobistą refleksją nad sytuacją Kościoła w Polsce. Jest to wypowiedź człowieka niezłomnego, gotowego na wszystko – łącznie z oddaniem życia – w obronie praw Kościoła i Narodu. „Lektura Zapisków więziennych […] pokazuje, jak te »trzy lata z tysiąclecia« miały zasadnicze znaczenie dla historii Polski. Jak samotny, otoczony konfidentami i strażnikami kapłan był w stanie podjąć trud heroiczny”[28].

Fragmenty maryjne Zapisków więziennych były publikowane w książce Wszystko postawiłem na Maryję (Paryż 1980). Całość tekstu ukazała się po raz pierwszy w 1982 r. w Paryżu. Maszynopis został dokładnie przejrzany przez autora. W maju 1981 r., na trzy tygodnie przed śmiercią kard. Stefan Wyszyński wyraził życzenie, by czytelnikowi Zapisków więziennych przekazać dwie informacje: po pierwsze – będąc uwięziony, nie pisał książki, robił tylko notatki dla siebie; po wtóre – czytając tekst po latach, mógłby dodać wiele uwag i wyjaśnień. Nie uczynił jednak tego, chcąc zachować autentyczność i prostotę więziennego zapisu, a więc charakter dokumentu. Wielu komentatorów jest zdania, że Zapiski były pisane dla siebie, bez myśli o czytelnikach. Są one dziennikiem więziennym – dziennikiem protestu wobec zniewolenia i przymusu zorganizowanego przez komunistów. W okresie stanu wojennego (1981–1983) ukazywały się w drugim obiegu i stanowiły jedną z najpoczytniejszych wówczas pozycji książkowych.

Miejsce odosobnienia – pomieszczenia w budynku oraz ogród – zostają przedstawione w Zapiskach więziennych jako mikrokosmos. Co ciekawe, u tak religijnego i uduchowionego autora topografia zewnętrza przeważa nad literacką topografią wnętrza. W ujęciu komunikacyjnym dominuje monolog, ale spotykamy też dialogi, jakimi są przywoływane rozmowy własne z innymi ludźmi, rozmowy zasłyszane, a także modlitwy, czyli rozmowy ze sferą sacrum – z Bogiem i z Matką Bożą. Narrator i bohater w jednej osobie za wszelką cenę, a głównie za cenę swojej osobowej podmiotowości, nie chce się rozproszyć, rozmienić na drobne, ale zrozumieć i usprawiedliwić swoje istnienie „tu i teraz”, chce w więzieniu – co pewnie dziwne – zadomowić się, ale przyjęcie z konieczności takiej roli pozwoli przetrwać, złagodzić trudny czas. Nie negując nurtu czasu chronologicznego, który jest nacechowany linearnością i przemijaniem, wchodzi w kolistą powtarzalność czasu liturgicznego, kościelnego. Dla Prymasa Tysiąclecia czas, nawet w więzieniu, jest błogosławieństwem. Nigdy u niego nie ma czasu pustego, a tym bardziej straconego.

Jedną z kwestii, które najbardziej intrygują w Zapiskach, jest przestrzeń. Ma nacechowanie ambiwalentne, bo jest więzieniem – waloryzowana ujemnie, a jednocześnie miejscem świętym (kościół, kaplica, cela zakonna) – waloryzowana dodatnio. Owa przeciwstawność tkwi również w specyficznych więźniach: „Życie trojga ludzi, dwuletnie, upłynęło nam w modlitwie. Chociaż byliśmy ofiarami przymusu, zdołaliśmy wytworzyć chrześcijańską wspólnotę, wolną od wewnętrznego przymusu, pełną spokoju i pogodnego współżycia. Życie to upływało nam niezwykle szybko. Porządek dzienny nie ulegał zmianom i był zachowany z dokładnością więcej niż zakonną”[29]. W inny – niż więzienia – wymiar przestrzeni przenosiły prymasa lektury: brewiarz, książki, prasa. Raz po raz spotykamy na kartach Zapisków wykazy najpotrzebniejszych lektur: z zakresu literatury pięknej, teologii, filozofii.

Cela prymasa Stefana Wyszyńskiego w klasztorze w Prudniku Śląskim

26 kwietnia 1954 r., dokładnie po siedmiu miesiącach uwięzienia, prymas konstatuje: „Biskup pełni swój obowiązek nie tylko na ambonie i przy ołtarzu, ale i w więzieniu – in vinculis Christi[30]. Dać świadectwo Chrystusowi w okowach – jest takim samym obowiązkiem jak na ambonie. Nie jest więc stratą czasu przebywanie w więzieniu »dla Imienia Chrystusowego«. I dlatego Bóg zezwalał, że tyle sług Kościoła przebywało w więzieniach nawet wtedy, gdy pola bielały ku żniwom. Święty Paweł wśród najgorętszej pracy misyjnej był odrywany do więzień i siedział w Jeruzalem, w Cezarei i w Rzymie. Historia Kościoła – to walny przyczynek do dziejów więziennictwa”[31]. Dla zilustrowania własnej sytuacji – uwięzienia – kard. Wyszyński przywołuje więc uwięzienie św. Pawła Apostoła, który tak jak on był więziony w trzech miejscach odosobnienia. Nadmieńmy przy okazji, że św. Paweł jest przez wielu uważany za pierwszego pisarza chrześcijańskiego. I teraz możemy uczynić kolejną podstawę porównania tych dwóch wyrazistych postaci, a mianowicie charakter ich pisarstwa: pisarstwo św. Pawła jest dziełem Apostoła Narodów, a pisarstwo kard. Stefana Wyszyńskiego – dziełem Apostoła Narodu.

Jaka jest forma utworu? Nawiązując do tytułu, są to zapiski, a więc jakoby notatki, coś luźnego, doraźnego, ale jednocześnie jest w nich zauważalne staranie się o sposób wyrazu. Na przykład inny diarysta – Andrzej Bobkowski tytułuje swój znakomity dziennik jako Szkice piórkiem – a więc podobnie luźno, by nie powiedzieć: frywolnie, a ile w nim wyraźnie czegoś więcej niż szkicowości. To „staranie się” u Wyszyńskiego nie ma aż tak wielkiego nacechowania jakościowego, ażebyśmy je nazwali kreacją, lecz nie jest też takie zwyczajne. Prawdziwemu – czytaj: dobremu – pisarstwu potrzebny jest dystans czasowy. Tak też jest u Wyszyńskiego. Mamy u prymasa „dość typowe podejście epickie, wymagające namysłu, drobnego chociaż dystansu czasowego”[32].

Zapiski możemy zaliczyć do literatury zaangażowanej – pisarstwa odpowiedzialnego za losy świata, tutaj: Kościoła i narodu. Autor stara się unikać emocjonalnego subiektywizmu, mając świadomość, że wtedy stworzy dzieło estetycznie bardziej wartościowe. W pisarstwie prymasa wyczuwa się też staranie o to, aby opierając się na doświadczeniach jednostkowych, przekazać prawdy uniwersalne.

W Zapiskach mamy narrację pierwszoosobową. Narrator uzewnętrznia się w nich jako „ja”, jest zorientowany na opisywany świat, opowiada zasadniczo o zdarzeniach, w których sam naocznie uczestniczy lub których był świadkiem. Występuje jednocześnie jako główny bohater utworu. Uaktywnia sobą wiele ról i postaw – zarówno w sensie jednostkowym, jak i reprezentacyjnym, a także symbolicznym. Tę rozmaitość funkcjonowania narratora-bohatera – kim on jest – klarownie pokazuje Andrzej Sulikowski: „Zwraca uwagę wielowymiarowe »ja« w Zapiskach. Są fragmenty ujawniające ambicje stratega, polityka dobrze pamiętającego historię i wyciągającego prawidłowe wnioski co do przyszłości, zachowania przeciwnika, możliwych posunięć. Prymas wierzy, że Polska zajmuje szczególne miejsce w walce o prawdę, o prawa człowieka i kształt Europy; myśli nie tyle kategoriami mesjanistycznymi, co raczej socjologicznymi, poznawszy dość dobrze mentalność Polaków i zdaje sobie sprawę z roli Kościoła jako fundamentu demokracji. Jednocześnie potrafi być ubogim kapłanem, pojedynczym duchownym, sługą sług, który bardzo boleje z powodu izolacji, odcięcia od wiernego ludu. […] Możemy jednocześnie mówić o zjawisku «ja» poszerzonego – o cały polski Kościół, przewidziany w planach sowieckich do stopniowej likwidacji. […] Osobowość Prymasa okazuje się bogata, istnieje w kilku planach i kilku fazach równocześnie. Więzień przechodzi dzielnie przez okres wstępnego szoku i przygnębienia (kilka dni), stopniowo przywyka do ograniczeń więziennych (3–4 miesiące), by wreszcie – ciągle w warunkach niekorzystnych – osiągnąć tak duże zaufanie do Boga, że zdobywa się na słowa: «Jestem Ci wdzięczny za życie, za całe życie, nawet za obecne, które mi upływa w więzieniu. Nawet to jest lepsze niż niebyt» – zapisuje w dzień swych imienin, 3 sierpnia 1955 [r.] w Prudniku Śląskim”[33].

Ekspresję wypowiedzi Wyszyńskiego cechuje szczerość, nie dostrzegamy żadnej autokreacji ani mistyfikacji. Wierzymy autorowi dziennika w prawdziwość zapisu. Zresztą z góry zakładamy, że opisuje on szczerze prawdziwe wydarzenia.

Charakteryzując styl Zapisków więziennych, należy stwierdzić, że pisane są one piękną polszczyzną literacką, czasami pod wpływem stylistyki młodopolskiej – w opisach przyrody oraz modlitwach. Występuje również charakterystyczna dla poetyki Młodej Polski hiperboliczność. Składnia zdania jest klarowna. Niektóre zapiski są zbudowane z krótkich wypowiedzeń – zdań pojedynczych oraz równoważników zdania. Adresatami są sam autor, Bóg (w modlitwach), a w zamieszczonej korespondencji – konkretne osoby z rodziny (ojciec, siostra). Właściwie prawie nie istnieje ogólny – realny czy potencjalny – czytelnik. Wyszyński, gdy pisze listy do rodziny, zwłaszcza do ojca i do siostry, używa stylu wysokiego, namaszczonego. Nawet w niby sprawozdawczych, realistycznych ujęciach widać uzdolnienia literackie i lekkie pióro. „Tutaj Wyszyński czerpie z tradycji polskiego pozytywizmu, stosując opis bezpośredni, jak u Prusa czy Orzeszkowej. Ujawnia się przy tym duża przenikliwość psychologiczna”[34]. Zapiski są dokumentem i świadectwem, ale i lekturą duchową z racji na zawarte w nich rozmyślania, medytacje, modlitwy. Wśród bogactwa motywów zwracają uwagę motywy przyrodnicze: ornitologiczne (fascynujące obserwacje zachowania ptaków), ekologiczne. W cudownym misterium natury ujawnia się duchowość franciszkańska autora, jego uważność i wrażliwość.

Zdarza się, że kardynał zagęszcza literacko językową ekspresję, artykułując jak poeta. Spotykamy się z nad wyraz kolorystycznym i przestrzennym (góra–dół) obrazowaniem, o proweniencji młodopolskiej – bynajmniej nie tylko z racji pojawiającej się jodły: „Siadła wrona na czole wyniosłej jodły. Spojrzała władczo wokół i wydała okrzyk zwycięstwa. Tej wrzaskliwej zjawie wydaje się prawdziwie, że jodła zawdzięcza jej wszystko: swój byt, wysmukłą piękność, trwałą zieleń, siłę w walce z wichrami. Godny podziwu jest ten tupet wrony. Wielka dobrodziejka stojącej cicho jodły. A jodła ani drgnie; zda się nie dostrzegać wrony; pogrążona w zadumie, wyciąga gałązki ramion ku niebu. Znosi spokojnie wrzaskliwego gościa. Nic nie zmąci jej myśli, jej powagi, spokoju. Wszak już tyle chmur przeszło nad jej czołem, tyle ptaków przelotnych tu się zatrzymało. Poszły, jak ty pójdziesz. Nie twoje to miejsce, nie czujesz się pewna i dlatego krzykiem nadrabiasz brak męstwa. […] Bajka? Nie bajka!”[35].

W tym usymbolizowanym tekście jodła może wyobrażać albo Kościół, albo chrześcijański naród polski, a wrona – ustrój socjalistyczny, propagandę komunistyczną. W innym miejscu Zapisków więziennych prymas poprzez malarskie, także wertykalne, obrazowanie ukazuje relację Bóg–człowiek: „Gdy wieczorem pachną storczyki na szczycie wyniosłego wzgórza, bijąc wonią w niebo, wiem, jakich woni potrzeba Ci, Ojcze Życia, z ziemi. Skoro aż tak musi pachnąć Ci ziemia, jak bardzo powinien pachnąć Ci człowiek. A jednak jesteś Panem upajającego Piękna i Czaru. Jest w Tobie, Ojcze, niezwykły wykwint i subtelność uczuć. Wiem, dlaczego wymagasz w świątyniach kadzideł. Przecież Tobie przede wszystkim pachną te kwiaty. Któż tu przyjdzie nocną porą, aby upajać się rozkoszą ziemi? My boimy się wilków i ciemności. Ale nie boją się niczego storczyki”[36]. W przywołanym cytacie uobecnia się ścisły związek Boga Stwórcy z całym dziełem stworzenia, którego koroną jest człowiek.

Przestrzenne, wertykalne obrazowanie autor lubi stosować w rozmaitych swoich wypowiedziach, m.in. w kaznodziejstwie. Na przykład w kazaniu na pogrzebie bp. Zygmunta Choromańskiego, znamienitego kaznodziei, mówi: „Ostatni znak jego życia, to dłoń spowita różańcem, wzniesiona wysoko w górę. Gdy opadła, biskup już nie żył. […] Drogi Szermierzu i Żołnierzu Sprawy Bożej, Biskupie Zygmuncie! Polecamy Cię dziś Maryi, którą zwałeś Bramą Niebios, do której kołatałeś różańcem w godzinę Twej śmierci. Twoja wyciągnięta dłoń, spowita różańcem jako ostatni znak Twego życia, będzie dla nas drogowskazem”[37]. Taki sposób obrazowania zawiera w sobie dynamizm, ukrytą energię. Tutaj jest nią emanacja ducha i pobożności.

Portret literacki to utwór przynoszący charakterystykę wyglądu zewnętrznego, sposobu zachowania i mówienia oraz analizę psychologiczną osoby realnej, występującej pod właściwym imieniem lub określanej konwencjonalnym pseudonimem. U Wyszyńskiego portrety literackie nie funkcjonują jako samodzielne utwory, lecz jako fragmenty utworu narracyjnego, jakim są Zapiski więzienne. Zawierają one szczegółowe i plastyczne wizerunki rzeczywistych postaci. Niejednokrotnie postacie są jakby zatrzymane w fotograficznym kadrze. U Prymasa portretowość łączy się z obrazowością i zamiłowaniem do konkretu. Zresztą „nie ma literatury, która obywa się całkowicie bez obrazów. Tworzą je opisy, układy liter, niekiedy przywołują je poszczególne słowa, nasuwające szeregi wizualnych skojarzeń”[38].

Kardynał świetnie portretuje w bezpośrednich charakterystykach swoich więziennych nadzorców. „Powstały w ten sposób cięte i zwięzłe portrety ludzi, którzy związali się z komunistycznym aparatem bezpieczeństwa. Są to znakomite zarazem analizy socjologiczne, przykład na to, jak przydatne w pisarstwie mogą być studia naukowe”[39]. To literatura więzienna, oceniana przede wszystkim w kategoriach dokumentu, a dopiero później literatury.

Wyszyński nie plącze się we własnych uczuciach, trafnie ocenia ludzi, maluje ich portrety wyraziście. Porządkuje i ujednolica świat, poszukuje prawdy obiektywnej. Porządek jego zapisków i perspektywa narratora odsłaniają się czytelnikowi klarownie. W Zapiskach więziennych, zresztą i w innych narracjach, lubi operować przeciwieństwami i podobieństwami – zwłaszcza przy portretowaniu postaci. Często przydaje im wymiar moralny. Wnika w tożsamość człowieka, w jego wewnętrzną istotę. Zdumiewające, jak doskonale potrafi przewidzieć postępowanie i odgadnąć pobudki czynów lub uwarunkowanie poglądów. Ma ściśle określony własny sposób widzenia świata i człowieka jako takiego oraz w relacji do innych. Oryginalne odczuwanie, osobliwe odcienie wrażliwości przy poznawaniu i doznawaniu świata. Fascynująca pamięć, która potrafi objawić czytelnikowi to, co było, w pełnym świetle, precyzyjnie, w detalach. W Zapiskach autor uruchamia prozę nie tylko dyskursywną, ale i liryczną. Natomiast raczej nie ma w nich – chociaż tak naprawdę trudno jednoznacznie powiedzieć – prozy fabularnej, fikcjonalnej.

W sposób syntetyczny, a zarazem komplementarny tak charakteryzuje Zapiski Andrzej Sulikowski: „Jak wielowarstwowym dziełem pozostają Zapiski więzienne, które uważamy za jeden z ważnych dzienników pisarskich XX wieku. Mamy do czynienia z rzadkością w całej historii literatury polskiej, bo autorem jest wybitny hierarcha Kościoła rzymskokatolickiego, a jednocześnie miłośnik sztuki pisarskiej i zarazem niezły w sumie stylista, wzorujący się na literaturze swej młodości, tzn. na książkach Żeromskiego, Sienkiewicza. Zwraca uwagę dar obserwacji otoczenia, dzięki czemu, na sposób epicki, kardynał Wyszyński przekazuje wizerunek miejsc uwięzienia. Są to relacje z pierwszej ręki – takiej ręki! – w całej rozciągłości wiarygodne. Istnieje równocześnie wychylenie ku wnętrzu, szereg pouczających analiz sumienia, szereg fragmentów niemal lirycznych. Najszerszy horyzont odsłania się dzięki modlitwom, w których czytelnik uczestniczy przez sam fakt lektury. Pasja polityczna sprawia, że od początku do ostatnich stronic wiemy: autor nigdy nie zdradzi sprawy polskiej, nie pójdzie na kompromis (w tym przypomina po trosze Witkacego, po trosze Marię Dąbrowską z Dzienników)”[40].

Rzeczywiście, niezwykle istotny jest wymiar aksjologiczny i religijny diarystyki prymasa. Świat, w którym przyszło żyć człowiekowi, to dzieło Boga, a jeśli pojawiają się nieporządek i zło – wypływają one ze źródła ludzkiego. Człowiek mąci oraz narusza ład Boży i harmonię. Stwarza zagrożenia i wyzwala lęki. Narrator zapisów dziennikowych nie czuje się bezradny wobec otaczającej go rzeczywistości. Jego środkiem uspokajającym jest głęboka wiara, a orężem w zmaganiu z trudnościami – modlitwa. Dziennik Wyszyńskiego to wiarygodny zapis jednostkowej egzystencji narratora i zarazem bohatera tekstu, a także uniwersalne opinie na temat egzystencji ludzkiej w ogóle, przedstawione w świetle głębokiej wiary chrześcijańskiej.

W 2000 r. na podstawie Zapisków więziennych powstał film o charakterze dramatu biograficznego pt. Prymas. Trzy lata z tysiąca, w reżyserii Teresy Kotlarczyk, z Andrzejem Sewerynem w roli kard. Stefana Wyszyńskiego. Podtytuł wyraźnie sugeruje, że Wyszyński traktowany jest w filmie jako postać symboliczna – jako Prymas Tysiąclecia, a przywoływane na planie filmowym wydarzenia należą do tysiącletnich dziejów Kościoła w Polsce.

Dzienniki Wyszyńskiego a innych duchownych

Wielu błogosławionych i świętych prowadziło dzienniki. Przywołajmy tu niektórych. Twardy realizm różni zapiski diarystyczne prymasa od dziennikowych zapisów np. św. siostry Faustyny czy – po części – bł. ks. Michała Sopoćki. Wyszyński „nie przeżywa wzlotów mistycznych. Jego religijność to rygorystyczne poddanie się rytuałowi. Wierzy w Kościół, wierzy w moc liturgii. Zapiski dotyczące życia duchowego, akty zawierzenia uderzają brakiem polotu, jakimś twardym realizmem. Pierwiastek nadprzyrodzony? Niezwykły? Poza przywiązaniem do symboliki dat, związanych z kalendarzem liturgicznym, objawia się raz tylko, gdy prymas śni dziwny sen o Bierucie, by nazajutrz dowiedzieć się o jego podejrzanej śmierci w Moskwie”[41].

Zwykle zapis snu zależy od tego, na ile materia języka zdolna jest odzwierciedlić nieraz trudno uchwytne obrazy senne i związane z nimi treści. U prymasa relacja senna jest dość wyrazista, nawet konkretna. Wykropkowuje on luki w zapisie śnienia – wtedy, gdy nie przypomina sobie fragmentu snu albo gdy nie wie, jak go zapisać. Po prostu: zapis snu stanowi dość realistyczny obrazek rodzajowy przedstawiający to, co pewnego razu zdarzyło się na ulicach Lublina. Najpierw mamy zdanie wprowadzające, które jednocześnie odzwierciedla realistyczne podejście autora do rzeczywistości: „Może nie warto o snach pisać, ale ten, który dzisiaj miałem – wyjątkowo zapiszę”[42].

Taki oto jest w skrócie zapis snu. Po wyjściu z konferencji w dużym gmachu, przyłącza się do prymasa Bolesław Bierut. „Byłem tym skrępowany – notuje – dręczyło mnie wrażenie, co ludzie pomyślą, widząc nas wspólnie na ulicy”. Szli Alejami Racławickimi w kierunku Krakowskiego Przedmieścia. „Nagle pan Bierut skręcił na lewo i po przekątnej przeszedł ulicę. Pozostałem sam z myślą: jemu wszystko wolno, nawet gwałcić przepisy”. Prowadzili rozmowę i nagle Bierut zniknął. Prymas zaczął go szukać, aby jeszcze coś powiedzieć. Ale… się obudził. Rano dowiedział się, że dzień wcześniej wieczorem Bierut zmarł. Dalej w zapisie przedstawia swoje refleksje o tej postaci: kim był, jak odnosił się do Kościoła, zestawia go z innymi ludźmi. Zauważa, że przywódca partyjny umarł w rocznicę koronacji Piusa XII, człowieka, którego pozwolił bezcześcić w mediach komunistycznych. Jednak modli się o miłosierdzie Boże dla człowieka, który i jego tak bardzo skrzywdził. W puencie tego zapisu z 13 marca 1956 r. Wyszyński zastanawia się, dlaczego miał taki sen, i odpowiada: „Tyle razy w ciągu swego więzienia modliłem się za Bolesława Bieruta. Może ta modlitwa nas związała tak, że przyszedł po pomoc. […] Może wszyscy o nim zapomną rychło, może się go wkrótce wyrzekną, jak dziś wyrzekają się Stalina – ale ja tego nie uczynię. Tego wymaga ode mnie moje chrześcijaństwo”. Sen o Bierucie przywołany jest po to, aby zobrazować potrzebę modlitwy, nawet za nieprzyjaciół, i chrześcijańskiego przebaczenia. Ważne jawi się również stwierdzenie o aspekcie nadprzyrodzonym: „Istnieje nie tylko Sanctorum communio. Istnieje w świecie komunikacja duchów ludzkich”[43].

Święta siostra Faustyna i bł. ks. Michał Sopoćko są apostołami miłosierdzia. Dzienniczek św. Faustyny Kowalskiej[44] jest pisany religijną prozą mistyczną, zestawia się go z dziełami wielkich mistyków hiszpańskich – św. Teresy z Ávila i św. Jana od Krzyża. Błogosławiony ks. Michał Sopoćko to spowiednik s. Faustyny i powiernik tajemnic Bożego miłosierdzia. Bez niego nie byłoby Dzienniczka, bo on wręcz nakazał zakonnicy jego pisanie. Dziennik ks. Sopoćki zawiera zapisy, które powstawały z przerwami od pierwszych lat kapłaństwa aż po koniec życia. Najpierw mają charakter wspomnieniowy, by później przybrać regularną, pisaną z dnia na dzień relację wydarzeń. Pewnym obszarem piśmiennictwa ks. Sopoćki są – podobnie jak w wypadku Wyszyńskiego – listy. Ksiądz Sopoćko w czasie wojny pomagał w ratowaniu Żydów, czym naraził się Niemcom i został skazany na rozstrzelanie. Ścigało go Gestapo. Musiał uciekać z Wilna. Znalazł schronienie w Czarnym Borze, gdzie pracował jako ogrodnik w klasztorze sióstr urszulanek. Tam, w klasztornym odosobnieniu, w latach 1942–1943 powstał zbiór listów, stanowiących podwaliny duchowości miłosierdzia[45]. Dużą część spuścizny pisarskiej ks. Michała Sopoćki stanowią kazania[46]. Ten duchowny, poza pracą jako wykładowca na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie i w Wyższym Seminarium Duchownym w Białymstoku, aktywnie udzielał się w duszpasterstwie. Wydane zostały także jego rozważania i modlitwy o dużej głębi duchowej[47].

Inny duchowny, arcybiskup warszawski Zygmunt Szczęsny Feliński, który spędził prawie dwadzieścia lat na wygnaniu, pozostawił po sobie interesujące Pamiętniki[48]. Po wybuchu powstania styczniowego (1863) przebywał aż do 1883 r. na zesłaniu w Jarosławiu. Beatyfikowany 18 sierpnia 2002 r. przez Jana Pawła II, a kanonizowany 11 października 2009 r. przez Benedykta XVI. Pamiętniki abp. Felińskiego budzą zainteresowanie, podobnie jak kard. Wyszyńskiego, ze względu na ocenę wydarzeń zawartą w opisie nie tylko własnych losów – pobytu w odosobnieniu, ale również z uwagi na język, piękną polszczyznę, i zapis obserwacji życia społecznego na tle burzliwej sytuacji narodowej. W pierwszej części autor daje w nich obraz m.in. ziem zabranych począwszy od lat trzydziestych XIX w., porusza sprawę spisku Konarskiego, opisuje studia w Moskwie, emigrację we Francji, przyjaźń z Juliuszem Słowackim, udział w powstaniu w 1848 r., lutową i czerwcową rewolucję w Paryżu. Druga część, obejmująca lata 1851–1883, tj. studia teologiczne w Żytomierzu i Petersburgu, pierwsze lata działalności duszpasterskiej, okres władania stolicą arcybiskupią w Warszawie oraz zesłanie, stanowi niezwykle cenne źródło historyczne, bo w tym czasie autor zajmował eksponowane stanowisko kościelne i polityczne oraz znalazł się w samym centrum wydarzeń związanych z powstaniem styczniowym. Jako wielki patriota był jednocześnie – z motywów chrześcijańskich – przeciwnikiem powstania, co nie przysporzyło mu wówczas popularności zarówno w społeczeństwie, jak i wśród duchownych. Po represjach, jakie spadły na powstańców, opowiedział się zdecydowanie po stronie narodu i poniósł tego konsekwencje w postaci zesłania i utraty stanowiska.

W diariuszu Felińskiego, jak i u prymasa, jednym z bohaterów – bohaterem zbiorowym – jest naród. Obaj autorzy wiedzą, że swój dynamizm, swoje żywotne soki naród czerpie w dużym stopniu z zakorzenienia romantycznego. Z refleksji narodowej Słowackiego, Mickiewicza, Krasińskiego, Norwida… Kościół staje się twierdzą ducha narodu. Widać ścisły związek kultury, tradycji i religii. U obu diarystów zauważamy elementy tradycji romantycznej, trwałą efektywność kryteriów romantycznych tożsamości polskiej i składników romantycznych więzi zbiorowej. Opowiadają się za tym, że wielkie energie duchowe potrzebne są dla odnowy narodu. Pobrzmiewa entuzjazm antropologii romantycznej[49].

Prymas prowadził swoje zapiski Pro memoria na bieżąco, niemal codziennie. Notował szybko. Pośpiech można zauważyć w stylu, w składni – chociaż nie wszędzie. W powyżej przywoływanych przykładowo dziennikach innych duchownych wyniesionych na ołtarze zauważamy duchowe uniesienia i zapis stanów mistycznych. U prymasa nieraz również spotykamy tego typu ekspresję, zwłaszcza w passusach modlitewnych w Zapiskach więziennych, ale on sam podkreśla dobitnie, że jest realistą. To optyka w dużym stopniu pozytywna, ale nie do końca, bowiem autor sytuuje swój realizm i ocenia nawet w kategoriach grzechu oraz nazywa go „wrogiem oczu nadprzyrodzonych”: „Boję się wielkich słów, ilekroć ludzie wiążą je ze mną. Jestem zbyt realistyczny, nadmiernie trzeźwy, zbyt dobrze poinformowany, zbyt dokładnie znający sytuację, bym mógł to przeskoczyć w swoim przewidywaniu. Właśnie grzech mój jest grzechem trzeźwości, w której brak miejsca na to »niemożliwe słowo«, które Bóg jeden wypowiedzieć może. Oskarżam się z grzechu trzeźwości. Mówią o mnie komuniści, że jestem mistykiem: nie jestem nim, ale przeciwnie – jestem realistą. Moim największym grzechem jest realizm, wróg oczu nadprzyrodzonych. Wierzę, że Bóg może wszystko i zawsze uczynić, ale nie przeze mnie”[50].

Duchowe zapiski więzienne prymasa Stefana Wyszyńskiego, 9 marca 1956 r.

Słowem „mistyk” również określa się człowieka obcego światu i rzeczywistości, oddanego jakimś własnym urojeniom. Możliwe że w takim rozumieniu komuniści widzieli Wyszyńskiego jako mistyka. Natomiast mistyka w chrześcijańskim rozumieniu stanowi tajemniczą dziedzinę przeżyć, miłosne zjednoczenie z Bogiem, połączone ze specjalnym poznaniem Stwórcy. Życie mistyczne jest szczególnym doświadczeniem obecności Boga[51].

Prawda, szczerość, autentyzm – te wartości w sferze etosu przyświecają prymasowi, podobnie jak innym duchownym autorom dzienników. Wyszyński w Pro memoria notuje ciekawą humorystyczną rozmowę z małą dziewczynką. Konwersację puentuje wyrażeniem obawy przed tym, aby dziecko w miarę dorastania nie stało się „graczem”, nie zatraciło autentyczności: „Dziś, po różańcu, przyszła do klęcznika mojego mała 5-letnia Tereska ze Świętochłowic. Poprosiła o pierścień biskupi. Pyta: Czy tu jest święta hostia? – Nie. – Czy tu są relikwie? – Tak. Proszę pocałować. – Czy ksiądz kardynał się modli? Odpowiedź: Tak, dziecko, modlę się. – I ja też modlę się. – O której ksiądz kardynał idzie spać? – O godz. 9.30, zaraz po różańcu. – Ksiądz kardynał za późno idzie spać. – Pocałowała pierścień i z niezwykłą powagą przyjęła błogosławieństwo. Straszny lęk, by to dziecko nie zaczęło »grać roli«”[52].

Prymas Stefan Wyszyński z dziećmi z sierocińca sióstr służebniczek starowiejskich z Chotomowa w Domu Arcybiskupów Warszawskich na Miodowej, 20 stycznia 1973 r.

Zabarwienie emocjonalne, żarliwość w ekspresji myśli i doznań, wiara, elementy profetyzmu – oczywiście o różnej skali nasilenia… To niewątpliwie łączy dzienniki osób duchownych, przynajmniej tutaj przywołanych, wyniesionych na ołtarze.

[1] M. Czermińska, Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie, Kraków 2000, s. 198.

[2] Ibidem, s. 272.

[3] T. Burek, Dziennik nie straconych złudzeń [w:] idem, Żadnych marzeń, Londyn 1987, s. 107.

[4] R. Zimand, Diarysta Stefan Ż., Wrocław 1990, s. 24.

[5] W. Gombrowicz, Dziennik 1956–1961, Kraków 1988, wyd. 2, s. 56.

[6] K. Irzykowski, Notatki z życia, obserwacje i motywy, Warszawa 1964, s. 60.

[7] S. Wyszyński, Zapiski milenijne…

[8] Idem, Pro memoria. Zapiski z lat 1948–1949 i 1952–1953, Warszawa 2007.

[9] Z przedmowy bp. Jana Kopca, przewodniczącego Rady Programowej.

[10] S. Wyszyński, Pro memoria, t. 3: 1953–1956, Warszawa 2018, s. 58; dalej to wydanie oznaczam skrótem PM3 i podaję numer strony.

[11] Opracowanie to ukazało się jako List do kapłanów, wyd. 1, Paryż 1969, wyd. 2, Warszawa 2010.

[12] PM3 155.

[13] Łac. pośród ludzi niewierzących.

[14] S. Wyszyński, Pro memoria, t. 7: 1960, Warszawa 2019, s. 61; dalej to wydanie oznaczam skrótem PM7 i podaję numer strony.

[15] PM7 113–114.

[16] PM7 117.

[17] PM7 118.

[18] PM7 120.

[19] PM7 171.

[20] PM7 176–177.

[21] PM7 210.

[22] PM7 224.

[23] PM7 226.

[24] A. Dziurok, M. Gałęzowski, Ł. Kamiński, F. Musiał, Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918–1989, Warszawa 2014, s. 271–272.

[25] J. Twardowski, Komańcza [w:] idem, Nie przyszedłem pana nawracać, Warszawa 1986, s. 68.

[26] O ks. Prymasie Stefanie Wyszyńskim [w:] Waldemara Smaszcza rozmowy z ks. Janem Twardowskim. Ludzie, których spotkałem, Białystok 2001, s. 141.

[27] A. Micewski, Kardynał Wyszyński, prymas i mąż stanu, t. 1, Paryż 1982, s. 169–170.

[28] A. Horubała, Płacz Prymasa [w:] idem, Żeby Polska była sexy i inne szkice polemiczne, Warszawa 2011, s. 156.

[29] ZW 191.

[30] Łac. w łańcuchach dla Chrystusa.

[31] ZW 68.

[32] A. Sulikowski, „Zapiski więzienne” czytane w stanie wojennym [w:] Prymas Wyszyński a kultura katolicka…, s. 86.

[33] Ibidem, s. 90–92.

[34] Ibidem, s. 93.

[35] ZW 53–54.

[36] ZW 195.

[37] Archiwum Diecezji Łomżyńskiej w Łomży (dalej: ADŁ), S. Wyszyński, Widzę niebiosa otwarte… Słowo na pogrzebie bp. Zygmunta Choromańskiego, Warszawa, archikatedra św. Jana, 29 XII 1968 r., s. 5.

[38] K. Najdek, Słowo i obraz: studium z fenomenologii obrazu literackiego, „Sztuka i Filozofia” 2001, nr 20, s. 87.

[39] A. Sulikowski, „Zapiski…, s. 87.

[40] Ibidem, s. 96.

[41] A. Horubała, Płacz…, s. 159–160.

[42] ZW 222.

[43] ZW 222–224.

[44] F. Kowalska, Dzienniczek, Kraków 1983.

[45] M. Sopoćko, Dar miłosierdzia. Listy z Czarnego Boru, Częstochowa 2008; idem, Dziennik, Białystok 2010.

[46] Idem, Kazania o Miłosierdziu Bożym, Białystok 2008.

[47] Idem, Miłosierdzie Jego na wieki. Rozważania o Bożym miłosierdziu, Częstochowa 2005; idem, Droga Miłości i Miłosierdzia. Rozważania Drogi Krzyżowej, Częstochowa 2005.

[48] Z. S. Feliński, Pamiętniki, Warszawa 2009.

[49] B. Dopart, Romantyczne motywy w duszpasterstwie narodowym prymasa Stefana Wyszyńskiego [w:] Prymas Wyszyński a kultura katolicka…,, s. 9–24.

[50] ZW 237.

[51] F. Tokarski, Mistyka drogą chrześcijanina do Boga, „Studia Gdańskie” 2007, nr 21, s. 197–198.

[52] PM7 229.

III Kazania

Sposób tworzenia kazań i ich konstrukcja

Prymas przygotowywał najpierw w rękopisie dwu-, trzystronicowy konspekt (strony zapisane tylko częściowo, atramentem, dość dużymi literami, z pozostawionym ogromnym, niemal półstronicowym marginesem), zarys kazania[1] w postaci zasadniczych punktów, haseł, myśli i to wszystko rozwijał już podczas głoszenia. Głosił więc w dużym stopniu ad hoc, co też ma niewątpliwy wpływ na strukturę, kształt kazań[2]. Wygłoszone kazanie było nagrywane na taśmę magnetofonową i spisywane przez zaufane osoby z otoczenia prymasa. Następnie mu dostarczane, aby mógł autoryzować, nanosząc jeszcze poprawki. Poprawki były małe, najczęściej o charakterze stylistycznym, a także w postaci drobnych dopisków, uzupełnień, podkreśleń. Maszynopisy kazań zawierają wielozdaniowe segmenty oddzielone nie tylko akapitem, ale i wyraźnym odstępem. Kardynał Wyszyński starał się, aby jego już przepisane i autoryzowane kazania były w trzech egzemplarzach (kopiach). Jedna „żelazna” kopia miała być w archiwum, druga – do jego dyspozycji, trzecia – dla zespołu redakcyjnego (przygotowanie do druku).

Wydaje się, że Wyszyński w sposobie komunikowania przynajmniej po części podzielał pogląd Sokratesa, który wręcz odmawiał używania pisma do wyrażania swoich myśli, gdyż może prowadzić to do zniekształceń, jak również byłoby narzuceniem pewnego sposobu postępowania. Pismo może zniekształcać i spowalniać myśl, tak jak łańcuchy rzeczy doczesnych mogą krępować człowieka.

Kazania prymasa są obszerne – liczą przeciętnie 10–11 stron maszynopisu (jest też 17- i 20-stronicowe). Kaznodzieja wie, że są długie – pod koniec głoszenia daje temu niejednokrotnie bezpośredni wyraz: „Przekroczyłem już limit czasu, ale jeszcze nie wyczerpałem motywów…”[3]; „Już więcej dzisiaj nie będę mówił, zostawiając resztę na jutro”[4]; „Więcej mówić nie będę, chociaż myśli rozpychają serce… Nadmiar słów może zmniejszyć ich wartość. Na tym poprzestanę”[5]; „Kończę, aby nie nadużywać waszej umęczonej cierpliwości”[6]. Liczba i rozległość podejmowanych tematów oraz świadomość konieczności ich wyartykułowania dla pożytku słuchaczy często nie pozwalają skracać. Chociaż prymas nieraz, wiedząc, że gdyby w pełni rozwijał zagadnienia, kazanie nazbyt by się przeciągnęło, stosuje „oszczędną” metodę punktowania – jak sam to nazywa – „rzuty myślowe”, bez rozwijania i uszczegóławiania podejmowanych zagadnień: „Nie jesteśmy w stanie uzasadnić i wyczerpać tak rozległego tematu. Trzeba by mieć myśl Tomaszową i nieskończoność czasu. Dlatego też punktujemy”[7].

Kazania mają tytuł, są podzielone również na tytułowane rozdziały. Rozpoczynają się paternalistycznym zwrotem: „Umiłowane Dzieci Boże”, często z dodatkiem: „Dzieci moje”[8]. Najczęściej kończą się modlitwą (przeważnie cytatem modlitewnym), nieraz błogosławieństwem. Zdania są rozbudowane, jednak o składni klarownej. Wywody myślowe precyzyjne i przejrzyste, o porządku wręcz scholastycznym. Gdy kazania były wygłaszane do liczniejszego audytorium (np. na Jasnej Górze), przerywano je oklaskami. Prymas swoje mowy traktował jako wypełnianie ważnego zadania, prosił więc: „Serdecznie proszę, abyście oklaski odłożyli na czas powrotu na Wawel, a teraz zachowali powagę należną słowu Bożemu i świętej czynności, którą sprawujemy ku chwale Boga – jedynie Boga, a nie ludzi! – przez Jego świętych. Pozwólcie więc, w imię wolności słowa w Ojczyźnie naszej, abym mógł bez przerwy wypełnić swoje zadanie”[9].

Niejednokrotnie struktura kazania była zapowiedziana i określona już w pierwszym zdaniu, np.: „Z czytanej dzisiaj liturgii Słowa wyjmiemy niektóre zdania. Będą one osnową naszego rozważania…”[10]. Oprócz tego w kazaniach uwidaczniała się wyraźna narracyjność, wyartykułowana chociażby w swobodnej relacji będącej streszczeniem czytań mszalnych: „Chrystus przechadzał się w świątyni po krużgankach Salomona. Obstąpiła Go rzesza ludzka. Są zaniepokojeni, chcieliby natychmiast wszystko wiedzieć…”[11]. Nieraz kazanie ma charakter modlitewny, np. rozmowy z Maryją – zwracanie się do Niej w liczbie mnogiej (podmiot zbiorowy: my), passusy zaczynające się od apostroficznych wezwań: „Chcemy służyć wiernie”, „Chcemy służyć w prawdzie”, „Polecamy się Tobie wraz ze wszystkimi biskupami”, „Polecamy się Tobie wraz ze wszystkimi rodzinami zakonnymi”, „Polecamy się Tobie wraz z młodzieżą”, „Polecamy się Tobie wraz z całym Ludem Bożym”…[12]. Niektóre kazania mają strukturę segmentową uformowaną w ten sposób, że najpierw – w pierwszej części – są zwroty do słuchaczy, a mniej więcej od połowy tekstu – do Maryi[13].

Kontrastowanie było w kazaniach prymasowskich nośnikiem klarowności, dobitności przekazu, ułatwiało dotarcie z nim do odbiorcy powszechnego, zrozumienie go i zapamiętanie. Łączyło się nie tylko ze sferą czysto językową, ale i z aksjologiczną, ze sferą wartości moralnych. Wyszyński zwracał uwagę szczególnie na opozycyjną stronę zła, nawołując do jego odrzucenia[14]. Chociaż ta dwustopniowa opozycyjność, przeciwstawność typu: białe–czarne, była i trochę niebezpieczna. Rzeczywistość i świat często nie dadzą się wyartykułować, sklasyfikować w ten najprostszy sposób. Są bardziej skomplikowane. Dla prymasa niezwykle ważny był jednak słuchacz – i to właśnie ze względu na niego stosował metodycznie tę dość ogólnikową kontrastowość. Zwracał się do odbiorcy tradycyjnego, masowego. To warunkowało i określało styl mówienia. Liczył się aspekt praktyczności, skuteczności przekazu. Prymas „stawiał sobie za zadanie dotrzeć do każdego, swój przekaz dostosowywał zatem do kręgu skojarzeń nie tyle kultury masowej, wtedy jeszcze nie dość w Polsce zhomogenizowanej, ile tradycyjnej kultury ludowej i związanej z nią wrażliwości religijnej”[15]. Był tradycyjny, narodowy, romantyczny, ascetyczny, teocentryczny, maryjny – precyzyjnie wypunktowywał Bohdan Cywiński[16].

Społeczny aspekt przekazu, ogromnie ważny w kazaniu jako takim z racji istotowych tej formy słownej, u kard. Wyszyńskiego jeszcze dobitniej się uwyraźnia, przydając – jakby przy okazji – literackości. Jak bowiem zauważa Stefania Skwarczyńska: „Im silniejszy nacisk położymy na społecznym charakterze dzieła, tym więcej zyska w naszych oczach na ważności ów docelowy punkt twórczości literackiej, jakim jest konkretyzacja. […] Związek tych dwóch aspektów uprzytomnimy sobie najlepiej, gdy zdamy sobie sprawę, jak dalece ukształtowanie tworu schematycznego zależy […] także od wymogów procesu konkretyzacyjnego odbiorcy”[17].

Literatura w kazaniach prymasa

Co prymas czytał? Przede wszystkim klasykę, książki historyczne, pamiętniki. Oto dla przykładu z Zapisków więziennych znamy tytuły, o które prosi, aby dostarczono mu do więzienia z jego prywatnej biblioteki: Listy Nikodema Dobraczyńskiego, rosyjskie wydanie Wojny i pokoju Tołstoja, 200 miast Grabskiego, cztery tomy Brücknera, Jędrzeja Kitowicza, powieści Sienkiewicza, Gołubiewa, Krakusa Norwida.

W kazaniach prymasowskich występuje dialog w przestrzeni intertekstualnej – z innymi tekstami, zwłaszcza z Biblią, także z utworami literackimi – poprzez rozmaite nawiązania: cytat, parafrazę, przywołanie tytułu dzieła, jego autora.

W wypowiedziach dotyczących literatury są nawiązania do różnych tradycji literackich. Na przykład mamy liczne cytaty z utworów Sienkiewicza: Potopu, Krzyżaków, Pana Wołodyjowskiego, Quo vadis[18]. W 1958 r., gdy nadzieje na zmiany po październikowej odwilży były już coraz mniejsze, prymas – w kontekście przypowieści ewangelicznej o Łazarzu i bogaczu – wzywa pisarzy, by stali się „psami Pańskimi” (Domini canes) liżącymi rany narodu: „Słudzy Słowa, […] teraz zaproszę Was, byście wzięli udział w wielkiej pracy. […] Pomóżcie nam leczyć rany! Bo Kościół uważa się w tej Ojczyźnie za sługę i za psa Narodu, którego rany chce leczyć. Zapraszam Was wszystkich do tej pracy”[19].

Wyszyński porównuje dzieła pisarskie tworzone przez ludzi z dziełem (nie tylko literackim) napisanym przez Boga – z Biblią. Ponad wszystkie książki stawia najwyżej Księgę Ewangelii, która jest Księgą ciągle aktualną, Księgą życia: „Gdy człowiek nauki kładzie pióro, skończył pisać nową książkę, czuje potrzebę umocnienia tego, co napisał. Chce, by książka jego pozostała na wieki. Niestety, książki pisane przez ludzi – starzeją się. Jest jedna księga, która się nie starzeje, która trwa wiecznie i w której żadna litera odmieniona nie będzie. To jest Księga Ewangelii […] To jest Księga życia”[20]. Nasyca ona człowieka wartościami duchowymi. Pokazuje ich prymat nad materią. To przypomnienie jawiło się jako ważne, bowiem „nieszczęściem współczesnych czasów jest masowość produkcji. Największym wrogiem osobowości ludzkiej i kultury jest produkcja fabryczna. Może przyczyniać się w pewnym stopniu do rozwoju cywilizacji, do postępu, ale w każdym razie może i zubażać życie ludzkie”[21]. W tworzeniu literatury, jak i w innych dziedzinach artystycznych, liczą się talent, wytrwałość i doświadczenie: „Przyglądałem się dzisiaj pracy człowieka kamieniarza-plastyka, który rekonstruuje zniszczoną nastawę kamienną na jednym z zabytków naszego miasta. Patrzę na niego od kilku dni i prawdopodobnie jeszcze długo, długo będę go widział. Bo ten rodzaj pracy wymaga niezwykłej cierpliwości, wielkiej umiejętności i doświadczenia. A zebrał go sporo”[22].

Niektóre kazania mają wyjątkowo dużo odniesień do literatury. Na przykład w kazaniu zatytułowanym Patronka stolicy mamy ogrom cytowanej poezji: Madonnę mazowiecką Jerzego Zagórskiego, Matkę Boską z Or-Ota Jana Twardowskiego, Matkę Boską Zwycięską w roku 1944 siostry Nulli, wiersz Ave Maria Or-Ota, Posłannictwo Polski Seweryna Goszczyńskiego, Inwokację Kornela Makuszyńskiego. A w innym warszawskim kazaniu pojawia się także obficie literatura nie tylko z obszaru poezji: „Wglądamy w ducha Narodu ochrzczonego i wsłuchujemy się w jego tęsknoty. Można by Was dzisiaj zasypać jego żyznymi kroplami, jak złotym, ulewnym deszczem. Mogą przemawiać do nas najwspanialsze duchy. Nie będę przyzywał tutaj ani biskupów, ani kapłanów, ale Długosza, Mickiewicza, Moniuszkę, Or-Ota, Sienkiewicza, Brücknera, Lechonia, Tuwima, Gałczyńskiego. Niech na ten moment wystarczy bogactwo ich myśli i doświadczeń”[23]. Mamy cytaty z dzieł wspomnianych autorów: z Dziejów kultury polskiej Brücknera, z wiersza Staremu Miastu na pożegnanie Or-Ota, z pieśni Czego chcesz od nas, Panie? Kochanowskiego, ze Strasznego dworu Moniuszki, z Rozmowy wieczornej Mickiewicza, z Modlitwy Lechonia, z Notatek z nieudanych rekolekcji paryskich Gałczyńskiego, z wiersza Chrystusie… Tuwima, z Quo vadis Sienkiewicza. Pojawiają się też niezapowiedziani wcześniej Kasprowicz z fragmentem Księgi ubogich i Konopnicka z wersami Roty.

Dla prymasa szczególnie ważna jest literatura wpleciona w życie narodowe i pomagająca narodowi przetrwać w momentach dziejowych prób i nieszczęść[24]. Zasadniczą rolę odgrywają kryteria dydaktyczne i etosowe, „opowiedzenie się na równi za literaturą zdrową jak za literaturą wielką oraz przedkładanie twórczości splecionej z całością ludzkiego doświadczenia, indywidualnego i zbiorowego, nad literaturę pozostającą w zaklętym kręgu literackości”[25].

Komponenty literackości kazań prymasowskich

Prymas starał się o język bogaty stylistycznie, a jednocześnie bez nadmiernej ekwilibrystyki stylu, ekspresywny, zrozumiały, chociaż nacechowany biblizmami, czasem zwrotami łacińskimi. Język ewangeliczny, egzystencjalny. Dobitny. Było to ważne zwłaszcza w latach siedemdziesiątych, kiedy w Polsce zalewała ludzi nowomowa. Oczywiście, gdy trzeba, Wyszyński, używając czytelnej metafory, potrafi wykroczyć poza dosłowność. Zbyt kategorycznie Bohdan Cywiński charakteryzuje prymasowski sposób głoszenia: „Prymas grzmiał. Nie szukał dla swych myśli kostiumów, nie wabił metaforą, niczego nie sugerował, ale żądał – i to żądał czasem rzeczy trudnych. Niektórzy ze słuchaczy cofali się przed trudem, ale niektórych przede wszystkim drażnił ton”[26]. Prymas był zdaniem Cywińskiego zbyt „masowy”, zwracał się do zbiorowości, nie dostrzegał zróżnicowania słuchaczy, ich odrębności. Nie zwracał się do „ty”, lecz do „wy”. Jego styl był zanadto perswazyjny, nakazujący: „Prymas głosił kazania. Zwracał się w nich do zbiorowości, nazywał ją wspólnotą, dziećmi Bożymi, Kościołem i Narodem – i w tym ostatnim słowie też słychać było wyraźnie tę dużą literę. Nie godził się na naszą prywatność, kameralność, aspołeczność, nakazywał nam myślenie w kategorii my, modlitwę i rachunek sumienia w kategorii my. Trudno było o większą prowokację kulturalną i duchową. To była terapia szokowa. Staraliśmy się przed nią uciec. Uciec się nie dało”[27].

Mimo wszystko w zestawieniu z wielu współczesnymi kazaniami wydaje się, że w kazaniach prymasa mniej jest negatywizmu, krytykanctwa, więcej myślenia pozytywnego (np. o młodzieży[28]). Jest realne widzenie rzeczy, a przy tym ogromne docenienie odbiorcy, umiejętność empatii, wczuwania się w jego oczekiwania, potrzeby. Prymas niejednokrotnie stawia pytania w imieniu słuchacza i na nie odpowiada. Po październiku 1956 r. stopniowo i powoli dochodziła do Polski filozofia egzystencjalistyczna z widzeniem człowieka jako samotnej jednostki wrzuconej w byt, szamocącej się ze swoim losem. Prymas natomiast widział człowieka inaczej: wspólnotowo, zwłaszcza we wspólnocie narodu oraz w rodzinie. Patrzył też personalistycznie, podkreślał wyjątkowość bytu ludzkiego: „Chociażby powstawały coraz to nowe filozofie i militarystyczne potęgi zmaterializowanego świata, pragnące w proch zetrzeć człowieka i całe człowieczeństwo, pozostanie zawsze prawdą rodziny ludzkiej, że najważniejszy na ziemi jest człowiek. I nic go unicestwić nie zdoła! Choćby leżał w żłobie, na gnoju, okazując się w całej swej nędzy, jeżeli już zaistniał – jest i pozostanie największą wartością i nieśmiertelną potęgą na ziemi”[29]. Wyszyński w swojej antropologii i filozofii osoby szczególnie podkreślał ludzką godność: „Bez myśli filozoficznej, zwłaszcza bez filozofii osoby, która ukazuje nam wysoką godność człowieka, nie posuniemy naprzód rozwoju ludzkości”[30].

Wyszyński był bystrym obserwatorem życia. Ten niepospolity dar to oczywiście ogromnie ważna zaleta pisarza. Zaobserwowane rzeczy, podsłuchane dialogi są naturalnie prawdziwe, niewymuszone, piękne w swojej prostocie. W kazaniach jest dużo wtrąceń spostrzeżeniowych, wyławianych ze świeżej pamięci. Czasami prymas zapowiadał swoje odwołanie do wspomnień („Wolno mi odwołać się do młodzieńczego wspomnienia”), ale najczęściej wprowadzał je w strukturę mowy bezpośrednio: „Dzisiaj w kaplicy przed poranną Mszą przyglądałem się młodemu ojcu, który niósł do Matki Najświętszej maleńką córeczkę. Uderzyła mnie myśl, co on niesie do Matki Życia? Odpowiedziałem sobie w duszy: on niesie tam przyszłą Polskę”[31]; „Spotkałem niedawno młodego księdza, który przyjechał na Jasną Górę bez sutanny. Pytam go: – Bracie, trzeba to chyba powiedzieć Matce Bożej, żeby cię jakoś poznała? – To mi ułatwia życie – odpowiedział. – Ale ciebie chcą widzieć jako znak żywotny Chrystusa. Po czym poznają cię? Po krawacie?”[32]; „Za kawałkiem mięsa trzeba godzinami stać w kolejce. Nikt nie liczy się z tym, że zdrowie i czas człowieka ma przecież olbrzymie znaczenie społeczne”[33]; „Niedawno rozmawiałem z góralką, która urodziła dziecię…”[34]; „wczoraj, jadąc z Gniezna, przeglądałem pismo »Przekrój«”[35]; „przeglądając ilustrowany magazyn włoski »Oggi«[36]; „Przeglądając pisma dla kobiet, francuskie »Elle« czy też pisma niemieckie, zobaczycie, iż w ogromnych magazynach, liczących ponad 200 stron papieru kredowego, wszystko obraca się w sferze drobiazgów, detali. Żadnego artykułu, który by zmuszał do myślenia. Są to czasopisma dla ludzi obracających się w małym świecie, dla ludzi bez ukierunkowania, bez adresu”[37]; „Przeglądałem niedawno podręczniki fizyki i chemii dla porównania, czego mnie kiedyś uczyli, a czego dzisiaj uczą”[38].

Klasycznym przykładem kazania opartego na wyławianych z pamięci (w tym wypadku bardziej odległej) wydarzeniach jest kazanie wygłoszone w 1971 r. w rodzinnej Zuzeli, zatytułowane: Pamiętam… – do moich Ziomków wspomnienia z dzieciństwa… Słowo „pamiętam” pojawia się już w tytule i wielokrotnie w tekście jako leitmotiv, ewokując wspomnienia wydobywane z pamięci i z serca, bo jak powie prymas w tymże kazaniu: „Ja jestem przede wszystkim związany z Zuzelą sercem: Należy się Wam – jako moim Rodakom – pewne sprawozdanie z mojego życia. Pytacie mnie czasem: Jak ty się zachowujesz? Czy nie zrobiłeś wstydu parafii zuzelskiej? Jak się prowadzisz? No, nie zawsze mi się wszystko udało. Przecież wiecie i może Was to nawet zawstydzać, że wasz rodak i w więzieniu siedział… Ale nie powiem, że z własnej zasługi. […] Większych występków – poza tym jednym – nie przypisuje sobie. Co jeszcze pamiętam? Pamiętam pierwsze po obudzeniu wejrzenie przez okno na niedaleki Bug, którym płynęły berliny [berlina, a częściej: berlinka – niewielki, kryty statek (przeważnie bez własnego napędu) do przewożenia towarów rzeką – J.S.] ze zbożem, świecąc z daleka białym płótnem żagli, […] biegając po piaskach zuzelskich, nie myślałem, że Pan Bóg będzie żądał ode mnie tak wiele. Gdy nie chciałem się uczyć, mój Ojciec inną karierę mi obiecywał. Mówił: oddam cię do szewca albo kupię ci świnki, będziesz pasał… Ja chciałem być maszynistą kolejowym. To był mój wymarzony ideał. A Pan Bóg chciał czego innego. I trzeba było z tym się pogodzić”[39].

To nawiązujące do dzieciństwa i młodości kazanie prymasa nasuwa skojarzenia ze słynną już mową papieską w Wadowicach z motywem kremówek. Podobna bezpośredniość wyrazu, humor, impresyjność, topograficzne przywołanie szczegółów bliskiej sercu i pamięci rodzinnej miejscowości. W pierwszej części cytowanego kazania pojawia się fikcyjność – wyraźny przejaw literackości. Ponadto są wyeksponowane relacje dialogowe. Kazanie to wszakże tekst mówiony, perswazyjny, retoryczny, w przemożny sposób uwzględniający obecność odbiorcy. Liczy się bezpośredniość, spontaniczność. Jednak w wielu mowach prymasa pojawia się dystans „wychowawczy”. Dominuje model kazania dydaktycznego, pouczającego. Prymas – jak ojciec w rodzinie wobec dzieci – karci, poucza, ale i pochwala. Widać bardziej formę dyrektywną niż postulującą.

Prymas potrafi mówić sentencyjnie, aforystycznie: „Bo tam, gdzie jest niepokój, Boga nie ma. Boga poznaje się po spokoju”[40]; „Wydaje mi się, że człowiek jest najbardziej prawdziwy wtedy, gdy odchodzi do Boga. Wszystko, co w takim momencie z jego duszy się wydobywa, jest niejako syntezą jego życia”[41]. Przemawia obrazowo, często stosując frazeologizmy: „Gdy przed dwudziestu laty, podczas mojej konsekracji, która miała miejsce tu, na Jasnej Górze, włożono mi księgę Ewangelii na ramiona, odczułem mocno jej ciężar”[42]; „Umiemy mówić wiele rzeczy niepokojących, łamać ręce nad naszą młodzieżą. Mój Boże, nie uważam się za najlepszego człowieka, ale i moja matka, chociaż byłem strasznie mały, gdy umarła, bo miałem zaledwie dziewięć lat, też nieraz zakładała ręce i mówiła: co z tego Stefana wyrośnie?”[43]; „Patrzę na Was, małe dziateczki, jak się tutaj tłoczycie, zjadając oczyma waszych Pasterzy i krzyż, jak śpiewacie, i myślę sobie: Wy jesteście przyszłą Polską!”[44]; „Z Kardynałem Prymasem Hlondem spotykałem się wprawdzie rzadko, ale w chwilach dla mnie decydujących. Muszę się przyznać, że trochę się z Nim wadziłem o swoją własną skórę. Wydawało mi się, że ta skóra jest moja i że do mnie należy ją ratować. A dziś wiem, że ona nie jest moja… I że do Boga należy ratować ją, gdy zechce”[45].

Kardynał miał niepospolitą inwencję skojarzeń wizualnych i myślowych: „Współcześnie bodaj więcej jest prokuratorów aniżeli wychowawców, bo łatwiej jest być prokuratorem aniżeli wychowawcą. Oskarżać, to rzecz najłatwiejsza! […] Zbrojni w paragraf, który sam jest pokręcony, chcą w swoje macki chwycić drugiego człowieka i dokonać na nim nowej tortury, jak mówi psalmista: Udrękę tworzą pod postacią prawa”[46]. Spotykamy dużo kolokwializmów i frazeologizmów: „wyjść z siebie”, „na co Was jeszcze stać”. Jeśli chodzi o leitmotiv metaforyczny, wyobrażeniowy, często występuje motyw drogi, wędrówki, podróży – zwłaszcza wodnej, także burzy. Czyżby miał wpływ zakodowany z dzieciństwa krajobraz Bugu przepływającego nieopodal domu rodzinnego w Zuzeli?

Z kazań postrzegamy prymasa jako człowieka oczytanego, będącego na bieżąco z lekturą nie tylko pism religijnych, i nie tylko polskich. Pojawiają się tytuły polskie: „Trybuna Ludu”, „Polityka”, „Przekrój”, ale i zagraniczne: przywołane już „Oggi”, „Elle”, co zadziwia, gdy weźmiemy pod uwagę fakt, iż w czasach prymasa nie było powszechnego dostępu do pism zagranicznych. I że znajdował na tę lekturę czas!

Mówił z pasją. Czasem stosował konstrukcje składniowe z podwójnym zaprzeczeniem (tak charakterystyczne w mowach Jana Pawła II): „nie możemy nie nauczać. To nasz obowiązek. […] Najważniejszym obowiązkiem kapłańskim jest służba Słowu”[47]. Ujawniał dużą inwencję słowną, zwłaszcza w określeniach Maryi – nie górnolotnych, wydumanych, ale praktycznych, życiowych, swojskich, takich jak: Lekarka Chrześcijańska, Jasnogórska Lekarka, Pielęgniarka Życia, Rodzicielka Życia, Opiekunka Boga Człowieka, Kulturalna Pani, Mieszkanka Duchowej Stolicy Polski, Święta Boża Wędrowniczka…

Kardynał Wyszyński niemal w każdym kazaniu akcentował wymiar osobowy człowieka, który dysponuje godnością dziecka Bożego: „Dzieci Boże! Stojąc przed Wami, przyglądam się każdej osobowości i choćbym nic nie wiedział o Was, wiem przynajmniej tyle: oto człowiek! Chrystus nazwał człowieka »bogiem«, ożywia go, uświęca, ubóstwia. To mi wystarczy jako metryka. Jest to curriculum vitae waszej osobowości, branej indywidualnie. Oto człowiek! […] Czy nie poddajemy się jakiemuś wstydowi wobec naszego człowieczeństwa? Czy nie godzimy się zbyt łatwo na amputację człowieczeństwa? […] To nieszczęście natury społecznej potęgowane jest przez przedziwną amputację ducha człowieka. Nie zastanawiałem się nad tym, jaki nadadzą mi przydomek. Ale pragnąłbym, abyście przynajmniej to dostrzegli. Gdy byłem ostatnio za granicą, ktoś postawił mi pytanie: – Dlaczego prymas Polski ma u nas tak fatalną opinię? Odpowiedziałem: – Mój bracie, nie wiem, jaką mam opinię, nie zastanawiałem się nad tym. Inny pytał: – Czy to prawda, że prymas nie jest intelektualistą? – Ja jestem przede wszystkim człowiekiem – odpowiedziałem. – Intelektualista, to dla mnie za mało, za wąsko. Jestem człowiekiem i staram się być pełnym człowiekiem”[48].

U prymasa występują typowe przykłady rozumowania w porządku linearnym. Wyznaczony jest on najczęściej ciągiem myślenia przyczynowo-skutkowego, regułami logiki klasycznej[49]. Głosząc znakomite kazanie o św. Tomaszu z Akwinu w Roku Kopernikowskim, świetnie łączy tych dwóch znakomitych myślicieli: „Tak bardzo nas dzisiaj – i słusznie – zajmuje geniusz ludzki, który otworzył swe oczy na świat przed pięciuset laty. Ale trzeba też pamiętać, że niezwykle doniosłego dzieła – choć trudno porównywać – dokonał Tomasz z Akwinu, gdy uruchomił grudkę ziemską umysłu ludzkiego i pchnął ją na orbitę krążenia wokół Słońca Bożej Mądrości”[50]. Kazanie kończy się nie mniej genialnym ukazaniem dokonań św. Tomasza, także z porównaniem kopernikańskim – w eschatologicznym kontekście chrystologicznym i mariologicznym (w świetle Apokalipsy św. Jana): „Jak Kopernik ruszył Ziemię wokół Słońca, tak Tomasz wyrzucił w przestworza myśl ludzką, umysł ludzki, aby krążył po orbicie Słońca Bożego i przypominał, że ostatecznie Chrystus zwycięża śmierć i prowadzi ku Zmartwychwstaniu. On jest Sol iustitiae, Christus Deus noster – Słońce Sprawiedliwości, Chrystus nasz Pan, narodzony z Niewiasty obleczonej w Słońce, pod Jej stopami księżyc z gwiazd dwunastu. Oto jest szczyt tomistycznego myślenia, które można zamknąć w słowach hymnu ku uczczeniu Chrystusa Eucharystycznego: Ave verum Corpus natum de Maria Virgine”[51].

Ogromną – zdawałoby się karkołomną – inwencję powiązań, z zastosowaniem paralelizmu tematycznego i kompozycyjnego, prymas stosuje w kazaniu wygłoszonym w Roku Kopernikańskim do młodzieży, gdy zestawia Kopernika i św. Kazimierza królewicza – wówczas ludzi paralelnie współczesnych (Kopernik urodził się zaledwie piętnaście lat po św. Kazimierzu). Ich zasługi są nieco odmienne: „Św[ięty] Kazimierz był wzorem żywej wiary i religijności, Mikołaj – wzorem głębokiej i rzetelnej wiedzy. Jeden i ten sam Naród w tym samym czasie wydał i świętego, i uczonego”[52]. Dalej prymas snuje wspólności: i świętym, i uczonym potrzeba rzetelnego przygotowania do życia; cześć dla Matki Najświętszej i Eucharystii nie umniejszyła męża nauki i męża wiary – kaznodzieja wspomina o sonetach Mikołaja Kopernika ku czci Matki Bożej, obaj uczyli się chętnie, zachowywali czystość obyczajów. Kwintesencja wywodu prymasa brzmi: „Nie może być sprzeczności między wiarą a nauką, skoro wiara dała i świętego Kazimierza, i wielkiego Kopernika. Myślicie może: Prymasie kochany, dawno u nas nie byłeś. A dziś, gdy wreszcie przyszedłeś, to zamiast nam mówić o Panu Bogu wprost, mówisz o wielkich ludziach. Po co to? Ale my, Dzieci Najmilsze, dziękujemy w tym roku Bogu za to, że taką moc dał ludziom, że hojnie obdarzył św. Kazimierza i Mikołaja Kopernika. Pięknie napisał Kopernik o astronomii, że »jest to bardziej nauka Boża, aniżeli ludzka«, bo każe patrzeć w niebo. A Kazimierz królewicz też patrzył w niebo. Tak więc obydwaj przed pięciuset laty, z ziemi polskiej – jeden z Wawelu, drugi z Torunia, Fromborka czy Olsztyna – patrzyli w niebo”[53].

Prymas, mówiąc, potrafił oddziaływać i na umysł, i na wyobraźnię, doceniając rolę skojarzeń wzrokowych: „Gdy o tym mówię, patrzę na cudowną figurę Matki Rywałdzkiej. Może z daleka trudno Wam coś dostrzec, ale spojrzyjcie, Najmilsze Dzieci Boże, na przedziwną grę dłoni. Dłoń Matki podaje Dziecięciu, podtrzymywanemu dłonią – owoc. A na tym owocu spoczywają małe rączki Dziecięcia, starające się go pochwycić i objąć. Ta, która przekazała Życie, teraz przekazuje owoc. Wy, Matki, podobnie czynicie. Podajecie swoim dzieciom pierś, a one chwytają ją tak, jak Dziecię Jezus ten owoc. Gra dłoni, radość dłoni, miłość dłoni Matki do dłoni Dziecięcia!”[54]; „Trzeba umieć patrzeć w przyszłość. Uczy nas tego Sobór, nakazując patrzeć w daleką przyszłość, aż do sądu ostatecznego”[55].

Kazania Wyszyńskiego a Jana Pawła II

Papież czerpał wiedzę o swoim słuchaczu przede wszystkim z doświadczenia życiowego, duszpasterskiego[56]. Podobnie kard. Wyszyński, którego można nazwać „kaznodzieją egzystencji”. Papież mówił do człowieka, który posiada godność wewnętrzną Bożej kreacji, stworzonego na obraz i podobieństwo, odkupionego przez Chrystusa, wszczepionego przez chrzest w mistyczny organizm Kościoła[57]. Podobnie Wyszyński. Zarówno jeden, jak i drugi mówią: „Musicie wymagać, głównie od siebie”, mówią o wielkiej godności dziecka Bożego – chrześcijanina. I Wyszyński, i Wojtyła mają do naszych dziejów stosunek osobisty, uważają je za własne, przeżywają emocjonalnie. Trzy cechy kultury polskiej zostały w homiliach i przemówieniach papieskich szczególnie podkreślone: jej związek z katolicyzmem, otwartość na wpływy Zachodu i Wschodu, tolerancyjność i pokojowość[58]. „Mówiono do niego »Wasza Świątobliwość« i »Ojcze Święty«, ale on nie mówił: »Dzieci«, choć mógł i byłoby to przyjęte. Nie mówił w zwrotach »Ludu Boży«, choć miało to w polskim kaznodziejstwie całkiem świeżą i autorytatywną tradycję. Unikał paternalizmu, choć ani na moment w swoich wypowiedziach nie przestał być Papieżem, Nowym Piotrem, oczekiwanym i rzeczywistym najwyższym autorytetem. Najczęściej używał zwrotu najpowszechniejszego z możliwych: »Moi Drodzy«”[59]. Z kolei, jak już wspomnieliśmy, prymas w stosunku do słuchaczy miał odniesienie paternalistyczne, ojcowskie – co było czymś naturalnym w jego wypowiedziach i nie miało nacechowania ujemnego.

Porównując literackość kazań Wyszyńskiego i Jana Pawła II, trzeba wziąć pod uwagę fakt, że Wojtyła miał przygotowanie polonistyczne, a Wyszyński – nie. Jacek Łukasiewicz, pisząc o kaznodziejstwie Jana Pawła II, stwierdza: „Homilie papieskie ogromnie wpłynęły na zmianę publiczności literackiej, a przez to i na literaturę. […] wpłynęły na język, a przez to i na dzieła literackie”[60]. Kazania Wyszyńskiego były natomiast mniej literackie, ale wynikało to z odmiennej sytuacji politycznej, mającej oczywisty wpływ także na literaturę. U Wojtyły jest więcej odcieni, więcej skomplikowania. U Wyszyńskiego „literackość” bardziej zawiera się w strukturach drobnych (pojedynczej metaforze, obrazie, składni frazy…), a mniej w rozległej konstrukcji. U Wojtyły zaś – i w detalach literackich, i w większych strukturach. Wydaje się, że Wojtyła, tworząc kazanie, już z góry obmyślał je od strony literackiej, także jako całość, natomiast Wyszyński ową „literackość” tworzył bardziej ad hoc, zresztą podobnie jak całe kazanie. Nie znaczy to, że jego kazania nie miały własnego stylu. „Dla nowej, z socjologicznego punktu widzenia, rzeszy wiernych prymas Polski stworzył autentyczny i żywy styl kaznodziejski, znamionujący tyleż wielkiego duszpasterza, co mistrza słowa, miłośnika, ale i twórcę ojczystej kultury”[61].

I papież, i prymas wypowiadali charakterystyczne zwroty kaznodziejskie do młodzieży. Te, które odbiły się najgłośniejszym echem z racji na ich oryginalność i piękno, oba o charakterze powinnościowym, to zapewne wołanie Wyszyńskiego: „Musicie mieć coś z orłów!”, i imperatyw Jana Pawła II o obronie własnego Westerplatte. Prymas wołał do młodzieży: „Jesteście pokoleniem milenijnym, przełomowym, które żyje na grani dwóch tysiącleci. Wiecie, jak trudno utrzymać się na grani. Wieją tam potężne wichry i szaleją burze… Trzeba mocno trzymać się »pazurami« rodzimej skały, aby nie spaść na dno przepaści. Trzeba nie lada wysiłku i bohaterskiego męstwa, aby się ostać… Tylko orły szybują nad graniami i nie lękają się przepaści, wichrów i burz. Musicie mieć w sobie coś z orłów! – serce orle i wzrok orli ku przyszłości. Musicie ducha hartować i wznosić, aby móc jak orły przelatywać nad graniami w przyszłość naszej Ojczyzny. Będziecie wtedy jak orły przebijać się przez wszystkie dziejowe przełomy, wichry i burze, nie dając się spętać żadną niewolą. Pamiętajcie – orły to wolne ptaki, bo szybują wysoko. […] Pamiętajcie, że i wy jesteście z pokolenia orłów. Niech to będzie dla Was znakiem, programem i ukazaniem drogi… »Wylęgajcie się« wszyscy na ziemi polskiej, która jest »gniazdem orłów« dla przyszłych pokoleń. W ramionach Jasnogórskiej Pani, Waszej Najlepszej Matki i Królowej Polski, szybujcie szybko ku przyszłości Ojczyzny i Kościoła”[62]. A wołanie Jana Pawła II brzmiało: „Każdy z Was, młodzi Przyjaciele, znajduje też w życiu jakieś swoje Westerplatte, jakiś wymiar zadań, które trzeba podjąć i wypełnić, jakąś słuszną sprawę, o którą nie można nie walczyć, jakiś obowiązek, powinność, od której nie można się uchylić, nie można zdezerterować. Wreszcie, jakiś porządek prawd i wartości, które trzeba utrzymać i obronić, tak jak to Westerplatte. Utrzymać i obronić, w sobie i wokół siebie, obronić dla siebie i dla innych”[63].

Przed mszą św. na placu Zwycięstwa w Warszawie, 2 czerwca 1979 r. Na zdjęciu widoczni m.in. papież Jan Paweł II, prymas Stefan Wyszyński, kard. Franciszek Macharski, kard. Agostino Casaroli, bp Władysław Rubin

Wiadomo, że porozumienie między kaznodzieją a słuchaczami zależy w znacznym stopniu od języka, jakim kaznodzieja się posługuje[64]. Otóż słuchacz potrafi pojąć religijne przesłanie, jeśli jest ono formułowane w języku jego egzystencjalnych doświadczeń, języku, którego sens rozumie. Zbyt sformalizowany język czy pobożny żargon mowy religijnej, w którym wiele słów nic nie wyraża, nie pozwala na zaistnienie autentycznej komunikacji znaczeń, a w efekcie staje się barierą w komunikacji z Bogiem[65]. U Wyszyńskiego nie ma takiej rozległości cytatów teologicznych i filozoficznych jak u Jana Pawła II. Język kazań prymasa był bardziej zrozumiały niż niekiedy bardzo językowo wyrafinowany i treściowo zagęszczony język kaznodziejski papieża.

[1] Materiał badawczy stanowią tu przede wszystkim kazania i (rzadziej) przemówienia Prymasa Tysiąclecia, zgromadzone w licznych tomach maszynopisów w Instytucie Prymasowskim w Warszawie (dalej: IP), a także w ADŁ.

[2] Zdaję sobie sprawę, że lekturowa recepcja mowy jest zmienionym sposobem recepcji i w jakimś stopniu zubożonym. A tak przy okazji – kazanie jest odmianą „mowy” (w rozumieniu retoryki antycznej): „Postać przemówienia nazwana »mową« została jeszcze w retoryce antycznej opracowana w aspekcie rzeczywistego współdziałania wielu tworzyw i w odniesieniu do różnorakich celów szczegółowych. I mimo że najwyraźniej operowała nie słowem, a także słowem, zawsze należała do obszaru literatury” (S. Dąbrowski, Literatura…, s. 185). Oczywiście w wypadku kazań kard. Wyszyńskiego nie mamy dużego dystansu czasowego między ich wygłoszeniem a obecną „lekturową” recepcją, natomiast lektura kazań starych – z dawnych wieków – różni się znacznie od naocznej recepcji: „W ogólności wszakże o ówczesnej wymowie kaznodziejskiej z czytania samych kazań, w pismach lub drukach dochowanych, rzetelnego dziś sądu dać nie można. Skutki wymowy, równie jak śmieszność dowcipu, maleją z upłynnieniem czasu, w którym rozrzewniały lub wzruszały” (M. Wiszniewski, Historia literatury pięknej, t. 9, Kraków 1857, s. 229).

[3] IP, S. Wyszyński, Program osobistego oddania się Matce Kościoła w rekolekcjach wielkopostnych. Słowo do księży misjonarzy i rekolekcjonistów, Warszawa, Pałac Prymasów, 25 I 1979 r., s. 11.

[4] ADŁ, S. Wyszyński, Kujawskie „Te Deum” milenijne. Kazanie na rozpoczęcie uroczystości milenijnych, Włocławek, katedra, 8 X 1966 r., s. 8.

[5] ADŁ, S. Wyszyński, Wymarsz Boga-Życia w życie Stolicy i Narodu. Słowo podczas poświęcenia ołtarza, Warszawa, kościół św. Krzyża, 19 I 1969 r., s. 8.

[6] ADŁ, S. Wyszyński, Kapłańskie „Mondo Migliore”. Do moich kapłanów, Gniezno, 22 IV 1969 r., s. 5.

[7] ADŁ, S. Wyszyński, Nauczycielowi równowagi społecznej w hołdzie – św Tomasz na tle 750-lecia zakonu dominikanów w Polsce. Kazanie wygłoszone w kościele ojców dominikanów, Warszawa, 10 III 1973 r., s. 6.

[8] „W Kościele mówią nam: Ludu Boży! Tak nazywa nas Sobór. W Konstytucji Dogmatycznej o Kościele mówi o Ludzie Bożym. Biskup Warszawy – ku wielkiemu zgorszeniu różnych wrogów tzw. paternalizmu i uwstecznienia – nazywa Was po dawnemu: Dzieci Boże, Dzieci moje! Nie przywiozłem tego z Soboru. To są moje doświadczenia jako biskupa lubelskiego. Bo ludzie na głębokich wsiach za Hrubieszowem, Kryłowem czy Dubienką mówili do mnie: Ojcze Biskupie. Nauczyli mnie być Ojcem Biskupem. To przywiozłem do Warszawy i jest mi z tym dobrze. Nie wiem, czy i Wam, Dzieci Boże! Ale już nikt mnie nie przekona. Chociażby dużo się mówiło przeciwko tzw. paternalizmowi. Jeżeli w Kościele nie będzie ojcostwa, to gdzie ono będzie? Dlatego też ani z serca, ani z obyczaju i stylu duszpasterskiego nie pozwolimy sobie wydrzeć naszej postawy ojcowskiej. Inaczej zostaniemy urzędnikami i biurokratami. A tego nieszczęścia już w Polsce wystarczy! Po co jeszcze Kościół, biskupi i kapłani mają je potęgować? I dlatego mówię: Dzieci Boże! I odważnie dodaję: Dzieci moje!” (ADŁ, S. Wyszyński, Niech się weseli serce… Słowo rekolekcyjne do nauczycieli, Warszawa, kościół św. Józefa, 20 III 1969 r., s. 4–6).

[9] IP, S. Wyszyński, Jak rozumiemy normalizację w naszej Ojczyźnie. Kazanie podczas uroczystości ku czci św. Stanisława, Biskupa Męczennika, Kraków, Skałka, 9 V 1971 r., s. 1.

[10] ADŁ, S. Wyszyński, Katolicki program młodzieży: bogami jesteście! Słowo na zakończenie rekolekcji dla akademików, Warszawa, kościół św. Anny, 26 III 1969 r., s. 1.

[11] Ibidem, s. 1.

[12] ADŁ, S. Wyszyński, Słudzy godów u Matki godów. Słowo podczas ogólnopolskiego dnia modlitwy biskupów i kapłanów, Jasna Góra, 26 VIII 1970 r.

[13] Zob. np. ADŁ, S. Wyszyński, Służysz ludom i narodom. Kazanie podczas sumy w uroczystość Wniebowzięcia NMP, Jasna Góra, 15 VIII 1970 r.

[14] „[…] wydaje się, że w porównaniu do homilii obecnego papieża, teksty Prymasa Tysiąclecia zawierają wyraźniej zarysowane opozycje. [—] Podczas, gdy Jan Paweł II z reguły uwydatnia tę stronę opozycji, która jest wartościowana dodatnio, to w kazaniach kardynała Stefana Wyszyńskiego daje się zauważyć równie intensywne (a czasem nawet intensywniejsze) negatywne wartościowanie tego, co odrzucane” (S. Przybyszewski, Symbolika „serca”, „drogi” i „źródła” w homiliach Jana Pawła II i ks. kardynała Stefana Wyszyńskiego [w:] Wspaniały to Patron… Materiały sympozjum Dziedzictwo Kardynała Stefana Wyszyńskiego i sesji naukowej „Spuścizna Prymasa Tysiąclecia w oczach polonisty” (Warszawa, 14 kwietnia 2000 r.), red. E. Wolnicz-Pawłowska, Warszawa 2001, s. 101).

[15] B. Cywiński, Rozpalił nam żagiew…, „Znak” 2001, nr 8, s. 88.

[16] Ibidem, s. 88–89.

[17] S. Skwarczyńska, Wstęp do nauki o literaturze, t. 1, Warszawa 1954, s. 76.

[18] Zob. IP, M. Bokszczanin, Sienkiewiczowskie fascynacje kardynała Stefana Wyszyńskiego (Referat wygłoszony w Warszawie, w Galerii Porczyńskich 4 V 2001 r., podczas sesji naukowej Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Polski – problemy kultury, edukacji i ochrony dziedzictwa narodowego), mps.

[19] S. Wyszyński, Przemówienie do ogólnopolskiej pielgrzymki pisarzy i pracowników literatury na Jasnej Górze, 4 V 1958 r. [w:] idem, Z rozważań…, s. 19.

[20] IP, S. Wyszyński, Kościół społecznością życia. Kazanie wygłoszone w kościele Niepokalanego Serca NMP, Warszawa, 9 XII 1956 r., s. 7.

[21] IP, S. Wyszyński, Kto mnie wyzna przed ludźmi, tego Ja wyznam przed Ojcem moim… Kazanie do rzemieślników warszawskich, Warszawa, archikatedra św. Jana, Warszawa, 21 IX 1962 r., s. 4.

[22] Ibidem, s. 8.

[23] Miasto nieujarzmione śpiewa. Milenijne „Te Deum” w stolicy. Kazanie w archikatedrze św. Jana w Warszawie, 24 czerwca 1966 r. [w:] Z rozważań nad kulturą ojczystą…, s. 86.

[24] Zob. B. Dopart, Romantyczne…, s. 19.

[25] Ibidem, s. 25.

[26] B. Cywiński, Rozpalił…, s. 94.

[27] Ibidem.

[28] „Uderzyło mnie przelotne spostrzeżenie z okazji rekolekcji, urządzonych przez ks. Bijaka, dla tzw. big-beatów. Zaproszono mnie tam, abym na wstępie powiedział kilka słów. Zauważyłem, że właściwie jest to młodzież przyzwoita. Bardziej egzotyczni są chłopcy niż dziewczęta. One jeszcze możliwie normalnie wyglądają (prócz tego, że materiały na sukienki chyba podrożały…). Jeżeli zaś trafi się pierwszorzędne dziwadło, to przeważnie rodzaju męskiego. Spostrzeżenie takie czynię nieustannie. W katedrze warszawskiej w wigilię wielkanocną widziałem chłopców wyglądających jak straszydła, przystępujących do Komunii św. Trzeba ich ścierpieć. Młodzież jest zewnętrznie dziwna, ale jednak wewnętrznie szukająca” (ADŁ, S. Wyszyński, Czego potrzeba współczesnej młodzieży. Do duszpasterzy młodzieżowych, Warszawa, Pałac Prymasów, 9 IV 1969 r., s. 3).

[29] S. Wyszyński, „Idzie nowych ludzi plemię…” Wybór przemówień i rozważań, Poznań 2001, s. 15.

[30] Idem, Idącym w przyszłość. Wybór tekstów, Warszawa 1986, s. 57.

[31] ADŁ, S. Wyszyński, Walczymy o wolność Kościoła do życia i pracy. Kazanie podczas pielgrzymki Tysiąclecia mężczyzn i młodzieży męskiej, Jasna Góra, 28 VIII 1966 r., s. 7.

[32] ADŁ, S. Wyszyński, Słowo do duchowieństwa archidiecezji warszawskiej w dniu imienin, Warszawa, Pałac Prymasów, 3 VIII 1970 r., s. 5.

[33] ADŁ, S. Wyszyński, Epifania Boża. Kazanie w uroczystość Objawienia Pańskiego, Warszawa, archikatedra św. Jana, 6 I 1974 r., s. 4.

[34] ADŁ, S. Wyszyński, Witaj, miasto ucieczki…. Słowo podczas głównej uroczystości milenijnej diecezji włocławskiej, Włocławek, katedra, 9 X 1966 r., s. 7.

[35] Ibidem, s. 9.

[36] IP, S. Wyszyński, Program osobistego oddania się Matce Kościoła w rekolekcjach wielkopostnych. Słowo do księży misjonarzy i rekolekcjonistów, Warszawa, Pałac Prymasów, 25 I 1979 r., s. 3.

[37] Ibidem, s. 3.

[38] Ibidem, s. 6.

[39] ADŁ, S. Wyszyński, Pamiętam… – do moich Ziomków wspomnienia z dzieciństwa, Zuzela, 13 VI 1971 r., s. 1–2, 4, 8.

[40] Ibidem, s. 5.

[41] ADŁ, S. Wyszyński, W Polsce zwycięża Bóg przez Matkę Chrystusową. Słowo podczas otwarcia wystawy ku czci kard. Augusta Hlonda, Prymasa Polski, Czerwińsk, 16 VIII 1971 r., s. 1.

[42] ADŁ, S. Wyszyński, Boży zapaśnik w narodzie polskim. Kazanie podczas konsekracji bp. Franciszka Musiela, pierwszego biskupa tysiąclecia, Jasna Góra, 30 I 1966 r., s. 1.

[43] ADŁ, S. Wyszyński, Powstaje nowych ludzi plemię, jakich jeszcze nie widziano. Kazanie na zakończenie Sacrum Poloniae Millennium diecezji chełmińskiej, Chełmża, 11 IX 1966 r., s. 8.

[44] ADŁ, S. Wyszyński, Co Kościół daje narodowi w nowe wiary Tysiąclecie. Słowo podczas głównej uroczystości milenijnej diecezji podlaskiej, Siedlce, katedra, 18 IX 1966 r., s. 10–11.

[45] Ibidem, s. 2.

[46] ADŁ, S. Wyszyński, Wychowawcom Narodu… Do wychowawców i nauczycieli podczas Pielgrzymki Tysiąclecia, Jasna Góra, 3 VII 1966, s. 2.

[47] ADŁ, S. Wyszyński, Jak Ojciec czci przyjaciół swoich. Słowo przy grobie św. Wojciecha, Gniezno, archikatedra, 23 IV 1971 r., s. 3.

[48] ADŁ, S. Wyszyński, Katolicki program młodzieży: bogami jesteście! Słowo na zakończenie rekolekcji dla akademików, Warszawa, kościół św. Anny, 26 III 1969 r., s. 1.

[49] Zob. M. Michalski, Literackie formy myśli. O niektórych związkach między literaturą a filozoficznym myśleniem [w:] Genologia dzisiaj, red. W. Bolecki, I. Opacki, Warszawa 2000, s. 120.

[50] Ibidem, s. 3.

[51] Ibidem, s. 9.

[52] ADŁ, S. Wyszyński, Święty Kazimierz i Kopernik w Polsce Jagiellońskiej. Kazanie w uroczystość patrona parafii św. Kazimierza, Warszawa, 4 III 1973 r., s. 2.

[53] Ibidem, s. 5.

[54] ADŁ, S. Wyszyński, Potrzeba nam nowych, ludzkich dłoni… Kazanie podczas koronacji figury Matki Bożej, Rywałd, 3 IX 1972 r., s. 7.

[55] Ibidem, s. 8.

[56] J. Łukasiewicz, Homilie polskie, „Więź” 1987, nr 1, s. 14.

[57] Ibidem.

[58] Ibidem, s. 22–23.

[59] Ibidem, s. 23.

[60] Ibidem, s. 24.

[61] B. Dopart, Romantyczne…, s. 12.

[62] S. Wyszyński, Z przemówienia milenijnego do młodzieży, Gniezno, na Wzgórzu Lecha, 1966 [w:] idem, Idącym…, s. 5.

[63] Jan Paweł II, Każdy ma swoje Westerplatte. Homilia w czasie liturgii słowa do młodzieży zgromadzonej na Westerplatte, Gdańsk, 12 VI 1987 r., https://papiez.wiara.pl/doc/589836.kazdy-ma-swoje-westerplatte/4, dostęp 20 VII 2020 r.

[64] B. Matuszczyk, O modelu komunikacji we współczesnym kaznodziejstwie [w:] Retoryka na ambonie, red. P. Urbański, Kraków 2003, s. 54.

[65] W. Chaim, Kazanie jako komunikat [w:] Fenomen kazania, red. W. Przyczyna, Kraków 1994, s. 121.

IV Listy

W twórczości Stefana Wyszyńskiego odnajdujemy popularną formę gatunkową wypowiedzi, jaką jest list. Chodzi tu o listy pasterskie oraz korespondencję osobistą, adresowaną do ojca oraz do rodzeństwa – głównie do siostry, a także do brata. W mniejszym stopniu będzie nas interesować korespondencja ze współbraćmi w biskupstwie i z urzędnikami władz państwowych, bowiem w tych listach jest najmniej literackości. Najpierw spójrzmy na list od strony genologicznej.

Specyfika listu jako formy wypowiedzi

List jako gatunek pisarstwa interesuje wiele dziedzin literaturoznawstwa: historię i teorię literatury, biografistykę itp. Trudno stworzyć pełną definicję listu. Ma historię niemal tak długą jak pismo. Zwykle służy porozumiewaniu się na odległość. Jest wypowiedzią skierowaną do określonego adresata, powiadamiającą go o czymś lub nakłaniającą do jakichś zachowań. Listy najczęściej mają charakter prywatny (na przykład korespondencja rodzinna, przyjacielska), choć znane są formy listu adresowanego do szerokich kręgów społecznych. Chodzi o wymiar publiczny (np. list otwarty, list dyplomatyczny, list pasterski). Ten ostatni to list biskupa dotyczący spraw wiary, skierowany do duchownych i wiernych danej diecezji, odczytywany w czasie nabożeństw. To także list episkopatu do społeczności wiernych wszystkich diecezji kraju. Niezależnie od swych zadań praktycznych czy poznawczych listy zyskiwały niejednokrotnie znaczenie jako utwory artystyczne (na przykład listy poetyckie)[1]. Konwencja listu, podobnie jak i innych gatunków, współcześnie się rozluźniła.

Stefania Skwarczyńska umieszcza list w obrębie literatury stosowanej, estetyczną teorię listu łączy zaś systemowo z koncepcją zakładającą prymat utylitarności i pragmatyczności listu wobec jego cech literackich, jednocześnie zastrzegając, że „życie, w które list wrasta i które tworzy, musi stanowić punkt wyjścia dla oceny estetycznej”[2]. List nie powstaje w estetycznym odosobnieniu, ma on linię swojej życiowej, praktycznej celowości. Literatura przejmuje list dopiero wtedy, gdy spełni on wszystkie swoje zadania wobec życia[3]. List jako tekst użytkowy jest zjawiskiem literackim i wymaga uwzględnienia społecznych oraz historycznych aspektów, bowiem poza nimi nie istnieje. Dlatego część zagadnień związanych z listem, oprócz literaturoznawstwa, przejmują socjologia i historia.

Roman Zimand, podobnie jak Skwarczyńska, listy, a także dzienniki i pamiętniki określa jako „literaturę dokumentu osobistego”, składającą się „z dwóch kosmosów: świata pisania o sobie wprost i świata naocznego świadectwa”[4]. Z kolei Małgorzata Czermińska zagadnienie listu łączy z autobiograficznością i zwraca uwagę na obecność w tego typu wypowiedziach „głodu prawdy” i „autentyczności”[5]. Natomiast zdaniem Janusza Maciejewskiego list w całości należy widzieć na obszarze literatury. „Właśnie literatury, nie piśmiennictwa, choć literackość ta często nie jest w pełni ukształtowana, znajduje się w stadium zalążkowym. Zawsze jednak istnieje w materiale listu jej swoista potencjalność. Jeśli zostaną spełnione pewne warunki […] – każdy list może stać się literaturą w pełnym tego słowa znaczeniu”[6]. O jakie warunki chodzi? Najważniejszym warunkiem czyniącym z listu literaturę jest konkretna sytuacja komunikacyjna – interakcja między nadawcą a odbiorcą, którzy dla czytelnika stają się bohaterami – a obok niej kontekst kulturowy.

Korespondencja kard. Wyszyńskiego

Przejdźmy do korespondencji prymasa. Cechy listu pasterskiego ma List do moich kapłanów[7], o charakterze dydaktycznym, pouczającym, a zarazem braterskim. Powstał między rokiem 1953 a 1956, w okresie przymusowego odosobnienia prymasa w Stoczku Warmińskim, Prudniku Śląskim i Komańczy. Składa się z czterech części. Część czwarta Wspólnie z Ludem Bożym nie została ostatecznie zredagowana i istnieje tylko w formie luźnych notatek i zapisków. Warunki, w jakich powstawał List, wpłynęły na jego formę, styl i charakter. Autor nie miał dostępu do bibliotek ani możliwości sprawdzenia cytowanych tekstów. Zasadniczymi źródłami były brewiarz, mszał i Pismo Święte. Dopiero pod koniec uwięzienia zaczęły docierać niektóre książki teologiczne. Ważną pomocą była świetna pamięć autora. Przymusowa samotność, chęć podzielenia się swoimi przemyśleniami z księżmi, z którymi nie miał kontaktu, pragnienie ojcowskiego apostołowania także wpłynęły na charakter Listu. Nadmieńmy, że do listu jako formy literackiej, bardzo starej, uciekali się również – podobnie jak prymas – autorzy starochrześcijańscy będący w więzieniu – chociażby św. Paweł Apostoł, którego listy weszły w skład Nowego Testamentu.

Z kart Listu emanuje duchowość, modlitewność. Widać postawę służby, a nie tylko władzy nad innymi. Mimo że nie jest on traktatem teologicznym, „uderza, zwłaszcza w drugiej i trzeciej części, zbieżność z postulatami Soboru Watykańskiego II. Myśląc, czując i cierpiąc z Kościołem, Kardynał włączył się niejako w prąd Boży, który wiódł ku odnowie. Pod tym względem List ma wyjątkową wartość dokumentu, świadczy bowiem, jak od lat Kościół zmierzał ku temu nowemu w myśleniu swoich przedstawicieli czujących znaki czasu. Tekst Listu harmonizuje to, co dawne, z tym, co nowe, korzenie tradycji z bujnym rozkwitem odnowy, wierność Słowu z poszukiwaniem nowych form »wcielenia«”[8].

Ważnym obszarem epistolografii prymasa są listy do rodziny. W czasie uwięzienia nie miał żadnego kontaktu z rodziną. Dopiero po przewiezieniu do Prudnika, na usilne jego prośby pozwolono na korespondencję z ojcem, a później również z siostrą i bratem. Jego listy były czytane ojcu i zabierane z powrotem przez Urząd Bezpieczeństwa. Odznaczają się spotęgowanym napięciem wewnątrztekstowych relacji osobowych. Konkretna sytuacja – odosobnienie i oddalenie – wpływa na ukształtowanie komunikatu. Dużo listów spotykamy na kartach dziennika Pro memoria, a zwłaszcza w Zapiskach więziennych. Dlaczego? Są one – mimo filtra cenzury – oknem na świat, oprócz zideologizowanych gazet (głównie „Trybuny Ludu” i paksowskiego „Słowa Powszechnego”) wręcz jedynym kontaktem z rzeczywistością za murami więzienia. To przede wszystkim korespondencja rodzinna, a więc pisana i wymieniana także, a nawet głównie, z potrzeby serca. „Tak bardzo uradowałem się wszystkimi listami, które otrzymałem na święta od rodziny” – wyznaje Wyszyński w liście do siostry[9].

Szczególnie wzruszają listy do ojca. Prymas informuje w nich o swojej sytuacji, o stanie zdrowia, o lekturach, o aktywności modlitewnej w rozmaitej formie, prosi o przesłanie konkretnych książek, zapewnia o modlitwie, pyta o to, co dzieje się u ojca i u najbliższej rodziny. Listy zwykle zaczynają się zwrotem: „Najdroższy i Najlepszy mój Ojcze”, a kończą błogosławieństwem. Zawsze przed przesłaniem błogosławieństwa jest wzruszający passus o ucałowaniu ojcowskich rąk: „Ręce Twoje najdroższe, Ojcze Najmilszy, całuję z oddaniem i uległością synowską”. Podpisywane są inicjałami: SW. Na pewno prymas nie pisze swobodnie o wszystkim, o czym chciałby powiedzieć, bowiem korespondencja – zarówno wysyłana, jak i przychodząca – podlegała kontroli przez służby więzienne. Ponadto nie chce narzekać na to i owo, aby schorowanego ojca nie zamartwiać. W tej korespondencji dominują więc optymizm i pogoda: „[…] nie poddaję się złym nastrojom, usposobiony jestem pogodnie; unikam za wszelką cenę łóżka. Bodaj najlepszym moim lekarstwem jest to, że nie myślę wcale o tym, co było, ani o tym, co będzie. Któż z nas jest panem przeszłości albo przyszłości? Tak układam czas, by wypełnić go całkowicie lekturą, która – poza modlitwą – jest niemal jedynym moim zajęciem”[10]. Listy do ojca zawierają określniki w stopniu wyższym i najwyższym: „Ogarniam Ciebie, Drogi Ojcze, moje całe Rodzeństwo i moich Najbliższych najlepszym sercem i pragnę Was zapewnić o najgorętszej modlitwie w Waszej intencji”, „bardzo jestem wdzięczny”, „czuję się głęboko zawstydzony”. Prymas przesyła wyrazy wdzięczności. Podkreśla, że odwdzięcza się uczuciem i modlitwą.

Biskup Stefan Wyszyński z ojcem Stanisławem i drugą matką Eugenią we Wrociszewie po konsekracji biskupiej, maj 1946 r.

Natomiast listy ojca do syna są zwykle konkretnymi odpowiedziami na synowską korespondencję, ustosunkowaniem się do niej. Pisane w stylu uroczystym, opromienionym ojcowską miłością do dziecka, z przywołaniem adresata poprzez formułę: „Ukochany Synu mój”. Oprócz zaimków osobowych (Ty, Twój, Tobą) są także dostojne zwroty, na przykład: „Jego Eminencja”. Ojcowskie listy informują o sytuacji w rodzinie, a także – w sposób delikatny – w Polsce, w Kościele, w episkopacie (ojciec ma kontakt z niektórymi biskupami), a nawet szczegółowo o opuszczonej siedzibie prymasowskiej na Miodowej w Warszawie: „Parę słów o Twoim domu na Miodowej. Historyczna altana nakryta dachówką, ogród uporządkowany, podsiany trawą, zasadzono różne krzewy, obok alejek kwitną przepiękne róże, na klombach dominują kanwy, całość przedstawia imponujący widok. Na placu przed pałacem rzucono dwa zieleńce, na których cztery klomby kanew i innych kwiatów, budynki, prawy i lewy, pięknie otynkowane, obecnie murarze tynkują front od ulicy. Jak widać, administracja stara się, by było pięknie na przyjęcie Jego Eminencji”[11].

W listach do siostry Stanisławy więcej jest mowy o rodzinie niż w listach do ojca i co charakterystyczne – często pojawia się w nich motyw ptaków. Na przykład w liście z 8 września 1955 r.: „Książki nadesłane przyjąłem z wdzięcznością. […] o ptakach mamy już dostatecznie wiadomości. […] buduję się kowalikami, które w tej chwili, gdy to piszę, obsiadły okno i zajadają smakowicie chleb”[12]. A w liście z 25 marca 1955 r. tak brat pisze do siostry: „Jeszcze, na zakończenie, słowo odpowiedzi o ptakach, które przychodzą się pożywiać do mojego okna. Jest to »pan dzięcioł«, który budził we mnie nieufność, gdyż jest zbyt strojny; ale jest przy tym bardzo dobrze wychowany; choć największy, zawsze spokojnie czeka na jabłoni, aż »stołówka« będzie wolna. Przychodzą żarłoczne kowaliki, objadające się białym serem z entuzjazmem »przodowników spożycia«. Są sikorki: mięsożerne bogatki i najmilsze modraki, skromnisie i ufne, zjadaczki chleba. Wróble nie chcą objadać mej stołówki, chociaż zaglądają przez szybę, co robię. Czynię mnóstwo spostrzeżeń, które dla ornitologów są bez wartości, ale dostarczają mi wiele radości. Najciekawsze były jednak szpaki, których teraz nie ma; o nich muszę Ci kiedyś zrobić cały wykład”[13]. 8 lipca 1955 r. prymas znowu relacjonuje o ptakach: „Dochowałem się pięciu maleńkich muchołówek, których rodzice zaufali mi i we wnęce okiennej usłali sobie gniazdko. Miałem przez miesiąc poglądową lekcję mądrości Bożej, w takim szczególe, jak życie tych drobiazgów. Chrystus na wróblach pouczał ludzi, że są w oczach Ojca ważniejsi. Dziś moi wychowankowie już wyfrunęli z gniazda, ale czasem spotykam ich na ogrodzie”[14].

Siostra Stanisława w listach do brata jest bardziej bezpośrednia i konkretna, nie tak uroczysta, niemniej darzy Stefana dużym szacunkiem. Wzruszają wspomniane już wymiany zdań o ptakach, a jeden z jej listów zaczyna się motywem pomarańczy: „Jestem w Warszawie, ponieważ dostałam pomarańcze, postanowiłam Ci przesłać. […] Do paczki włożyłam 22 pomarańcze, 10 cytryn i sucharki”[15]. Nadmieńmy, że w czasach PRL pomarańcze były nie lada rarytasem, pojawiały się prawie jedynie w okresie świąt Bożego Narodzenia. Niestety, prymas owej paczki z cytrusami nie zdążył jednak otrzymać na święta. Dotarła do niego 16 stycznia 1955 r.

Dość dużą część Zapisków więziennych stanowi właśnie korespondencja: z urzędnikami władzy państwowej, z biskupami, a przede wszystkim z rodziną – zwłaszcza z ojcem Stanisławem Wyszyńskim i siostrą Stanisławą Jaroszową. W Zapiskach znajduje się czternaście listów prymasa do ojca i dziesięć od ojca oraz siedem listów do siostry i trzy od siostry.

W literaturze epistolarnej, polskiej i światowej, mamy listy do matki lub ojca, przy czym zdecydowanie więcej jest korespondencji adresowanej do matki. Przychodzą na myśl chociażby listy do matki Juliusza Słowackiego, pisane z emigracji do przebywającej w ojczystym Krzemieńcu Salomei Słowackiej-Bécu[16]. Natomiast z korespondencji do ojca warto przywołać listy Zygmunta Krasińskiego. W jednym z nich autor Nie-boskiej komedii, podobnie jak prymas, występuje jako orędownik prawdy – w sztuce i w życiu. Twierdzi, że „szumność jest głupstwem tak w działaniu, jak w mowach, jak w pisaniu, że prawda i prawda tylko może być piękną i ponętną w naszym wieku, że wszystkie ozdóbki, kwiatki stylu są niczem, kiedy myśli nie ma, że wszystko na tej myśli polega i że chcąc być czemś teraz, trzeba uczyć się i uczyć, i uczyć, i prawdy wszędzie szukać, nie dając się ułudzić przez błyskotki, które świecą przez czas jakiś jak robaczki na trawie w maju, a potem gasną na wieki”[17]. Natomiast z literatury światowej wspomnijmy przejmujący list do ojca, Hermanna Kafki, napisany przez autora Procesu pięć lat przed śmiercią – w listopadzie 1919 r. Z tekstu wyłania się obraz skomplikowanej relacji ojciec–syn. Synowskie oddanie miesza się z nienawiścią do ojca[18]. Natomiast korespondencja Wyszyńskiego z najbliższymi jest budującym przykładem kochającej się wspólnoty rodzinnej.

Omawiając epistolografię prymasa, przywołajmy jeszcze jeden wyjątkowy list, o charakterze eseju[19], zatytułowany Do świadków promocji doktorskiej laureata Nagrody Nobla Czesława Miłosza[20]. Uroczystość nadania doktoratu honoris causa odbyła się 11 czerwca 1981 r. na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Rozpoczęła się mszą św. w intencji poetów i pisarzy zmarłych, zaginionych i zamordowanych w kraju i na obczyźnie w latach 1939–1945. Odczytano nazwiska 60 twórców, alfabetycznie: od Krzysztofa Kamila Baczyńskiego po Emila Zegadłowicza. Podczas ceremonii wręczenia doktoratu ówczesny rektor o. prof. Mieczysław Krąpiec powiedział, że na KUL twórczość Miłosza była znana i uznawana i że radość podczas uroczystości byłaby jeszcze większa, gdyby wśród zebranych był prymas, który bardzo pragnął uczestniczyć w tym spotkaniu. Jeszcze niedawno, bo 30 kwietnia, w rozmowie z rektorami KUL kard. Wyszyński dzielił się myślami na temat utworów Miłosza. Czytał je również w bezsenne noce przed śmiercią. Powiedział, że gdy nie będzie mógł osobiście przyjechać do Lublina, prześle list, co uczynił. Zmarł 28 maja. List napisał już 3 maja, adresując go do: „Do świadków promocji doktorskiej laureata Nagrody Nobla”. Odczytane podczas uroczystości słowa kard. Stefana Wyszyńskiego zabrzmiały nad wyraz przejmująco.

Jest to znakomity tekst, mimo że pisany przez schorowanego i cierpiącego prymasa na niecały miesiąc przed śmiercią. Sam autor nazywa swoją wypowiedź listem. Adresuje go na ręce o. Mieczysława Krąpca, rektora KUL. To niezwykły list w formie eseju o historiozoficznej głębi, napisany pięknym, zagęszczonym, poetyckim językiem, o wyraźnej intertekstualności – głównie skoncentrowanej w obrębie utworów Miłosza, zwłaszcza Rodzinnej Europy, a także tekstów biblijnych – psalmów i listów Pawłowych. Bohaterem jest oczywiście Miłosz, pokazany przez pryzmat twórczości, ale w szerszej perspektywie – na tle burzliwego XX w. Prymas prezentuje własny punkt widzenia na autora i jego dzieło, niezwykle personalistyczny, posiłkując się toposem homo viator – człowieka w drodze. „[…] mamy przed sobą Osobowość człowieka – pisze prymas – który przebija się przez Rodzinną Europę, od dębów Ponarskich aż po Kalifornijski Krasnobór dziewiczego lasu sekwoi i… dalej, w głąb bezdennych wód oceanów życia. A może dalej i głębiej – gdy »wody sięgają po szyję i nie ma nigdzie oparcia« (Ps 79)”[21]. Miłosz jawi się prymasowi jako „Samotny Nawigator posługujący się jedynie łupinką własnej osobowości, walczy z potopami wieków, których wody nakładają się na cały jego żywot, aż »od krzyku i męki ochrypło gardło i osłabły oczy« (Ps 79)”. To człowiek pełen pasji, „by przejść przez dzieje darowanego sobie przez Stwórcę bytu i życia, bez uszczerbku dla wolności osobowej, choćby wypadło ponieść rany i skłócić się z całym dziedzictwem Europy”[22]. Prymas pokazuje Miłosza jako „podróżnego świata”, samotnego, chociaż nie całkowicie, bo „unosił się nad Laureatem – człowiekiem o naturze na wskroś religijnej – Kościół katolicki, [który] imponował swoją olbrzymią budowlą… i jego historią”[23]; „wspierany przez kolumny świata chrześcijańskiego, czuje »ciepło, ludzką obecność Boga«”[24].

Wyszyński w następujący sposób odczytywał eklezjologię noblisty: „W wysiłku samotnej nawigacji przez dzieje człowiek, zwany Czesławem Miłoszem, podtrzymywany jest tą wizją Boga Wcielonego, która jest w każdym ratowanym z niewoli człowieku”[25]. Po przebadaniu głównych wątków Miłoszowej chrystologii trudno się z tą przenikliwą konstatacją nie zgodzić[26]. Miłosz jest dla prymasa kimś wyjątkowym, ale jednocześnie typowym reprezentantem rodzaju ludzkiego, a szczególnie ludzkości XX w. „Ponosił wprawdzie klęski, ulegał złudzeniom, padał ich ofiarą jak prawdziwy wygnaniec, syn Ewy, ale zawsze rychło wycofywał się ze złudy […]. Zresztą był zawsze świadom męki wzdychającej natury, o której św. Paweł w Liście do Rzymian tak wymownie pisze (Rz 8,18 n). W tej samotnej wędrówce przez dzieje niesie Siebie, może niekiedy pokaleczony, ale zawsze jako obraz Człowieka XX wieku, który doświadczył wiele i nie chce zostać niewolnikiem ani techniki myślowej szkół filozoficznych, ani mnóstwa programów społecznych, ani więziennej architektury, ani też tupetu władców coraz to okrutniejszych”[27]. Mówiąc o Miłoszowym pokaleczeniu, prymas zapewne ma na myśli ukąszenie heglowskie, któremu uległ autor Rodzinnej Europy.

„»Samotny Nawigator« – nazwie Miłosza i jego dzieło Wyszyński. Chodzi w tej metaforze głównie o »żeglowanie« w naszym czasie, po naszej ziemi. Ale chodzi również o nawigację na styku »ziemi i nieba«. Bo jest to literatura – jak rzadko która ze współczesnych – uwikłana wielorako we wszelkie osiągnięcia i choroby XX wieku, a jednocześnie z tą samą siłą i z tej właśnie przyczyny (!) wychylona w wieczność”[28]. Miłosz jawi się Wyszyńskiemu jako „Samotny Nawigator” żeglujący po współczesnych odmętach Dantejskiej selva selvagia. Prymas rozumie dzieło literackie Miłosza jako żeglowanie po „oceanie życia”[29].

W końcowej partii swojego tekstu Wyszyński, zachowując konwencję listu, przekazuje adresatowi życzenia, nadal konstruując dyskurs eseistycznie: z metaforami i z dozą humoru. Pisze: „Takim widzę Laureata Nagrody Nobla i nowego Doktora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Życzę Mu, aby po licznych zwycięstwach uniknął i tego zagrożenia podwodnej rafy »zaklasyfikowania administracji akademickiej i swobodnie żeglował – bez łodzi – do wybranego celu: ratowania godności i wolności Osoby, Człowieka […]«”[30].

Czy rzeczywiście Czesław Miłosz był takim znakomitym nawigatorem, jakim ukazał go prymas? Zachowując niemały podziw dla autora Rodzinnej Europy i szacunek do niego, pewnie wytknęlibyśmy mu jednak trochę błędów w sztuce nawigacji egzystencjalnej. W tym miejscu wyręczmy się wierszem Zbigniewa Herberta pt. Chodasiewicz, traktującym według wszelkiego prawdopodobieństwa o Czesławie Miłoszu jako jednak kiepskim nawigatorze:

[…] był hybrydą w której wszystko się telepie

duch i ciało góra z dołem raz marksista raz katolik

chłop i baba a w dodatku pół Rosjanin a pół Polak

Na początku i na końcu jego sztuki jest zdziwienie

że urodził się że zaistniał Chodasiewicz pod gwiazdami

gorzej było już z innymi zdziwieniami

z tożsamością ze wspólnotą z korzeniami

sam nie wiedział kim był – Chodasiewicz

i przez wszechświat od narodzin aż do zgonu

na wzburzonej fali płynął na kształt glonu[31]

Trzeba pamiętać, że prymas miał jednak zasadę, którą też pewnie zastosował w stosunku do Miłosza: jeśli o kimś chcemy mówić, mówmy dobrze, a jeśli mielibyśmy mówić źle – lepiej zamilczmy.

[1] Zob. List (hasło) w: Słownik terminów literackich…, s. 256–257; zob. także S. Skwarczyńska, Wokół teorii listu (Paradoksy) [w:] Pomiędzy historią a teorią literatury, Warszawa 1975.

[2] Eadem, Teoria listu, Białystok 2006 [pierwodruk: Lwów 1937], s. 29–30.

[3] Ibidem, s. 322–323.

[4] R. Zimand, Diarysta…, s. 17.

[5] M. Czermińska, Autobiograficzny trójkąt…, s. 271.

[6] J. Maciejewski, List jako forma literacka [w:] Sztuka pisania. O liście polskim w wieku XIX, red. J. Sztachelska, E. Dąbrowicz, Białystok 2000, s. 213.

[7] S. Wyszyński, List do moich kapłanów, cz. 1: idem, Wspólnie z Trójcą Świętą, Paryż 1969; idem, List do moich kapłanów, cz. 2: Wspólnie z Kościołem, Paryż 1969; idem, List do moich kapłanów, cz. 3: Wspólnie z moim biskupem, Paryż 1969.

[8] Przedmowa [w:] List do moich kapłanów, cz. 1: Wspólnie z Trójcą Świętą…, s. 5–6.

[9] ZW 159.

[10] PM3 99–100.

[11] PM3 242.

[12] PM3 141.

[13] PM3 122–123.

[14] PM3 171.

[15] PM3 215.

[16] J. Słowacki, Listy do matki, Krzemieniec 2009.

[17] Z. Krasiński, Listy wybrane, https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/listy-wybrane.html, dostęp 24 X 2020 r.

[18] F. Kafka, Cztery opowiadania. List do ojca, przeł. J. Kydryński, J. Ziółkowski, Warszawa 2003.

[19] Esej jest formalnie tak pojemny, że może przybierać strukturę listu. Tak jest na przykład w zbiorze esejów Jana Józefa Szczepańskiego Przed nieznanym trybunałem, gdzie został zamieszczony między innymi List do Juliana Stryjkowskiego.

[20] IP, S. Wyszyński, Do świadków promocji doktorskiej laureata Nagrody Nobla Czesława Miłosza, Warszawa, 3 maja 1981 r.; także „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 35, s. 1.

[21] S. Wyszyński, Do świadków promocji doktorskiej laureata Nagrody Nobla Czesława Miłosza, „Tygodnik Powszechny” 1981, nr 35, s. 1.

[22] Ibidem.

[23] Ibidem.

[24] Ibidem.

[25] Ibidem.

[26] J. Szymik, W poszukiwaniu teologicznej głębi literatury, Katowice 1994, s. 325.

[27] S. Wyszyński, Do świadków…

[28] J. Szymik, Problem teologicznego wymiaru dzieła literackiego Czesława Miłosza, Katowice 1996, s. 24.

[29] Ibidem, s. 69.

[30] S. Wyszyński, Do świadków…

[31] Z. Herbert, Chodasiewicz [w:] idem, Rovigo, Wrocław 1992, s. 45.

V Modlitwy i rozważania

Modlitwa jest taką formą wypowiedzi, która służy do porozumiewania się ludzi ze sferą nadprzyrodzoną. Mamy piękne literackie przykłady modlitw: od Jana Kochanowskiego, poprzez Adama Mickiewicza, Bolesława Leśmiana, Jerzego Lieberta, po Romana Brandstaettera czy Annę Kamieńską. W dziele pisarskim kard. Wyszyńskiego dużo miejsca zajmuje modlitwa – w rozmaitej formie podawczej, oraz refleksja o modlitwie – najczęściej w ujęciu powinnościowym: jak mamy się modlić, co pomaga w modlitwie, a co przeszkadza.

Modlitwa, czyli rozmowa z Bogiem, odbywa się za pomocą słów. Nieraz namysł metajęzykowy nad słowem jest jednocześnie namysłem nad modlitwą: „Słowa nieuważne są jak puste pudełka z nieczytelnymi napisami. Modlitwa rozproszona to stos pustych pudełek. Cóż wart magazyn z pustymi pudełkami? Kto się tu pożywi?”[1]. W pisarstwie prymasa występuje egzystencjalne, duchowe dowartościowanie modlitwy, jej skuteczności, jako czegoś, co gwarantuje szczęście – modlitwy osobistej, jak też wstawienniczej, ofiarowanej w jego intencji przez innych. W Zapiskach więziennych autor pisze: „Czy będę kiedykolwiek w życiu w szczęśliwszym niż teraz położeniu? Jedna myśl o tym, ilu ludzi modli się obecnie za mnie, podnosi na duchu. A przecież stokroć donioślejsza jest sama przedmiotowa wartość modlitwy niż to odczucie. Czy modliłbym się tak wiele, gdybym siedział w domu? A wszyscy kapłani, którzy mają obowiązek modlić się pro antisite, jak często nawet nie dostrzegają imienia swego biskupa w Kanonie Mszy Świętej! Dziś zbliża nas do siebie wspólne cierpienie i ono czyni uważniejszymi. Gdy wrócę z więzienia do domu, na pewno utracę te owoce wzmożonej czujności braterskiej. Prawdziwie, bardziej błogosławionych w owoce duchowe, w pomoc modlitwy, nie zaznam dni. A czegóż więcej do szczęścia potrzeba?”[2]. Modlitwa staje się więc ostoją i gwarantem szczęścia, uświęca kolejne dni życia. Sens i ranga modlitwy tkwią bardziej w niej samej niż w ludzkim przeżyciu i odczuciu, czym ona jest.

Najważniejsze teksty modlitewne prymasa

Bodaj najważniejszym tekstem modlitewnym Wyszyńskiego są Jasnogórskie Śluby Narodu[3]. Te modlitewne śluby miały miejsce na Jasnej Górze 26 sierpnia 1956 r. Wyszyński nie mógł być na nich obecny, gdyż przebywał jeszcze w odosobnieniu w Komańczy. Tekst napisał 16 maja 1956 r. Idea odnowionych ślubów króla Jana Kazimierza zrodziła się w miejscu odosobnienia prymasa w Prudniku Śląskim. W trzechsetlecie obrony Jasnej Góry i ślubów Jana Kazimierza (1655–1656) prymas postanowił odnowić ten akt w formie dostosowanej do współczesności. Śluby miały być programem pracy duchowej, odnowy moralnej i społecznej narodu. Tą wspólnotową, narodową modlitwą jest rozmowa z Matką Bożą. Zaczyna się od słów będących nawiązaniem do Bogurodzicy, najstarszej polskiej pieśni maryjnej: „Wielka Boga-Człowieka Matko! Bogurodzico Dziewico, Bogiem sławiona Maryjo!”. Dialog zawiera prośby, podziękowania, a przede wszystkim obietnice-przyrzeczenia. Słowem kluczem jest: „Przyrzekamy”, powtórzone siedem razy – symbolicznie, wymownie.

Śluby mają charakter wybitnie duchowy, etyczny i oczywiście narodowy, patriotyczny. Naród – polski i chrześcijański – jest tutaj szczególną wspólnotą. Pod koniec apelu modlitewnego są słowa: „W wykonaniu tych przyrzeczeń widzimy żywe Wotum Narodu, milsze Ci od granitów i brązów. Niech nas zobowiązują do godnego przygotowania serc naszych na Tysiąclecie Chrześcijaństwa Polski”. Są wyrazy wdzięczności pod adresem Maryi („Stajemy przed Tobą pełni wdzięczności, żeś była nam Dziewicą Wspomożycielką wśród straszliwych klęsk tylu potopów”) oraz poczucia winy („Stajemy przed Tobą pełni skruchy, w poczuciu winy, że dotąd nie wykonaliśmy ślubów i przyrzeczeń Ojców naszych”). To drugie stwierdzenie przydaje apelowi charakteru konfesyjnego – publicznej, narodowej spowiedzi. Zauważa się ekspresyjność stylu, konkretność i precyzję wywodu myślowego i uczuciowego, bez zbędnych sentymentalizmów. W słownictwie dominują rzeczowniki i czasowniki, natomiast przymiotniki są dozowane oszczędnie, ze szlachetnym umiarem. I oczywiście świetna stylizacja archaizująca, podpatrzona u Henryka Sienkiewicza.

W ślubach słychać głos Jezusowej Ewangelii, przełożonej – z ogromnym wyczuciem i zrozumieniem – na czasy współczesne prymasowi. Jest to modlitewne wezwanie do narodowego rachunku sumienia, do społecznego oczyszczenia pamięci, gdyż śluby mają charakter społeczny. Są modlitwą pokutną, a nie ekspresją triumfalizmu narodowego.

W Zapiskach więziennych pod datą 26 sierpnia 1956 r. – w formie modlitewnej rozmowy z Matką Bożą – prymas napisał: „Dzień Ślubów Narodu na Jasnej Górze. Teraz wiem prawdziwie, że jestem Twoim, Królowo świata i Królowo Polski, niewolnikiem. Bo dziś, w dniu wielkiego święta Narodu katolickiego, każdy, kto tylko zapragnie, może stanąć pod Jasną Górą. A ja mam pełne do tego prawo, mam święty obowiązek i któż tego goręcej pragnie niż ja? A jednak, mając tak Potężną i tak Dobrą Panią, mam zostać w Komańczy. Przecież to z Twojej woli. […] To jest Twoje królowanie nade mną. Uczyniłem, co mogłem, dla Twojej chwały, przygotowałem w dniu 16 maja tekst ślubowania, napisałem adoracje stanowe dla kapłanów, dla młodzieży, dla mężów i matek. Te słowa będą mówiły za mnie do ludzi. A ja będę mówić tylko do Ciebie – za nich”[4].

Prymas jest świadom, że mocno eksponuje maryjność w kontekście narodu polskiego. I że to spotyka się czasem z krytyką. Dlatego nieraz, w rozmaitych swoich wypowiedziach, czyni wyjaśnienia. Na przykład w jednym z kazań mówi: „W czasach współczesnych, kiedy tak bardzo chcemy uściślić nasze wyznanie wiary, może niekiedy razić zbyt polskie pojmowanie miejsca Maryi w dziejach naszych. Wystarczy jednak przypomnieć, oprócz okruchów z dziejów, okruchy z teologii. Teologia Matki Boga Człowieka może razić pięknoduchów. Ale Boża rzeczywistość jest wyrazista: ludzkości potrzeba Matki! Dlatego Ojciec wszelkiego życia pomyślał o Matce, którą dał Słowu Przedwiecznemu na Jego wyprawę przez Nazaret w świat”[5].

Kardynał Wyszyński jest niezwykle pragmatyczny i skuteczny co do inicjowania narodowych modlitw. „Inspirowane lekturą Potopu Jasnogórskie Śluby Narodu 1956 roku, których tekst pod bluzką przemyciła do Częstochowy jedna z zaangażowanych katoliczek. Projekt Wielkiej Nowenny, będącej nie tylko peregrynacją kopii obrazu NMP po całym kraju, ale i koncepcją podziału czasu, wzrastania, kulminowania napięcia… Ten wielki projekt przyniósł efekty”[6].

Innym zakrojonym na szeroką skalę pomysłem modlitewnym prymasa był Milenijny akt oddania Polski w macierzyńską niewolę miłości Maryi. Oto zasadniczy fragment tego tekstu: „W obliczu Boga w Trójcy Świętej Jedynego, w głębokim zjednoczeniu z Głową Kościoła rzymskokatolickiego, Ojcem Świętym, my, biskupi polscy, zebrani u stóp Twego Jasnogórskiego Tronu, otoczeni przedstawicielami całego wierzącego Narodu – duchowieństwa i Ludu Bożego z diecezji i parafii, w łączności z Polonią światową, oddajemy dziś ufnym sercem w Twą wieczystą, macierzyńską niewolę miłości wszystkie dzieci Boże ochrzczonego Narodu i wszystko, co Polskę stanowi, za wolność Kościoła w świecie i w Ojczyźnie naszej, ku rozszerzaniu się Królestwa Chrystusowego na ziemi. Oddajemy więc Tobie w niewolę miłości całą Polskę, umiłowaną Ojczyznę naszą, cały Naród polski, żyjący w kraju i poza jego granicami”. Oddanie w niewolę… Ale jaką niewolę? Miłości. Jeśli to taki rodzaj niewoli, to ma ona sens: „Gdy wraz z Episkopatem Polski ogłosiłem wezwanie, aby wszyscy oddawali się w macierzyńską niewolę miłości Maryi, wtedy powiedziano: Niewola, znowu niewola!… My nie lubimy słowa «niewola». Dobrze rozumiem, dlaczego nie lubimy tego słowa. Nic dziwnego! Za wiele dała się nam ona we znaki. Ale gdy jest bardzo ciężko, gdy istnieje tyle zniewoleń przez niewiarę, nienawiść, rozwiązłość, tym bardziej z niewoli grzechu trzeba przenosić się w niewolę miłości. Dlatego szukaliśmy Matki, Maryi, aby zrodziła się nam nowa niewola – w miłości. Byśmy zrozumieli, że każda inna jest niewolą, ta – radością”[7]. W taki sposób Wyszyński tłumaczył sens nowej niewoli – niewoli miłości. Chodziło mu o pewien proces transgresyjny, o przejście z niewoli grzechu do macierzyńskiej niewoli miłości Maryi.

W Stoczku Warmińskim 8 grudnia 1953 r., w uroczystość Niepokalanego Poczęcia NMP, prymas dokonał Aktu Osobistego Oddania się Matce Najświętszej: „Oddaję się Tobie, Maryjo, całkowicie w niewolę, a jako Twój niewolnik poświęcam Ci ciało i duszę moją, dobra wewnętrzne i zewnętrzne, nawet wartość dobrych uczynków moich, zarówno przeszłych, jak obecnych i przyszłych, pozostawiając Ci całkowite i zupełne prawo rozporządzania mną i wszystkim bez wyjątku, co do mnie należy, według Twego upodobania, ku większej chwale Boga, w czasie i w wieczności”[8]. Maryja w dużym stopniu wypełnia prymasowi brak jego rodzonej matki. Matka Julianna zmarła, gdy Stefan miał zaledwie dziewięć lat. W tym kontekście warto wspomnieć, że matka Karola Wojtyły, Emilia, zmarła wtedy, gdy Karol również był w wieku dziewięciu lat.

Wielkie projekty modlitewne prymasa i jego realizacje przyniosły spodziewane owoce. Do nich też w jakimś sensie – po duszpasterskiej modernizacji – nawiązywał w ewangelizowaniu Jan Paweł II. Papieża nieraz – niesłusznie – przedstawiano w kontraście do Wyszyńskiego, jako rzekomo dystansującego się od rozwijanego przez Wyszyńskiego masowego katolicyzmu ludowego, a przecież papież polski przejął wiele elementów masowej ewangelizacji do swego papieskiego wszechświatowego projektu duszpasterskiego. Zapewne uznał wielkość projektu prymasa i dostrzegł jego skuteczność i owocność.

Wokół Ojcze nasz

Ulubioną modlitwą prymasa i często przez niego komentowaną jest Modlitwa Pańska, czyli Ojcze nasz. Nazywa ją „modlitwą ludzkości”. Ma do niej szczególny szacunek z tej racji, że na prośbę apostołów została ułożona przez samego Jezusa Chrystusa i że zaczyna się przebogatym znaczeniowo słowem „Ojcze” – „najprawdziwszym ze wszystkich słów”. W 1955 r., przebywając w odosobnieniu więziennym w Prudniku, kardynał tworzy wzruszające, nad wyraz osobiste, medytacyjne rozważanie zatytułowane Ojcze… Oto jego fragment:

Ojcze! Czy zdołam zebrać wszystkie uczucia, wrażenia, myśli, które budzi to słowo? Czy tylko słowo? To nie słowo! W dźwięku „Ojcze” zanika słowo: niemal nie słyszę go i nie czuję. Jest ono dla mnie jakby przepełnioną czarą, z której spływa zawartość za lada dotknięciem. Jest jak kwiat okryty rosą poranną. Nie chcę strącić ani jednej kropli. A jednak inaczej dotknąć go nie zdołam, choćbym sięgał po niego najdelikatniejszym uczuciem, najwyborniejszym drgnieniem serca, najsubtelniejszym szeptem warg.

Mówię bez słów. To serce wzbiera, zdradza mnie, to ono zapładnia słowo, rodząc je – niemowlęce, niezdarne, bezkształtne, ociekające łzą, nabrzmiałe nadzieją, wzrastające ufnością i pewnością.

A jednak to jest słowo. Słowo najprawdziwsze ze wszystkich. Jeśli ludzie kłamią każdym niemal słowem fałszując jego treść, to najmniej słowem „Ojcze”. I dlatego Chrystus, odwieczne Słowo, zaczyna modlitwę ludzkości mówiąc „Ojcze!”.

[…] Nie zginę, gdy znam to słowo: „Ojcze”. Nie zaznam rozpaczy i bezsiły. Wesprę się zawsze na ramionach Ojca. Poniosę je w dłoni, jak ostatnią iskrę wygasłego ognia; ochronię, by nie spopielało, a gdy zszarzeje – rozżarzę! Całe swe istnienie, całego ducha włożę w pracę budzenia rumieńców życia choćby w ostatniej iskrze słowa „Ojciec”. Odzyskałem wiarę w to jedno słowo. Dlatego wstanę i pójdę do Ojca[9].

Wypowiadając słowo „Ojciec”, Wyszyński jakby wychodzi już poza materię i formę słowa w rozumieniu typowo językowym. Dzięki swojej niezwykłej referencyjności staje się ono zdecydowanie czymś więcej.

W 1955 r. w Prudniku powstały także Rozważania nad miską na kanwie wersetu Modlitwy Pańskiej: „Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj”. Są pisane w dużym stopniu prozą poetycką, dość ekspresywną – dzięki animizacji przedmiotów oraz natężeniu zdań pytajnych. Zawierają między innymi fragment, który można nazwać hymnem na cześć ziarna pszenicznego: „Wykruszone z bochenka chleba ziarenko spadło mi na stół. Otwieram nań zdziwione oczy: cóż to za natręt? Swoją wyschłą twarzą razi oczy estety. Wystarczy jeden ruch dłoni, by zniknęło ze śnieżnego nakrycia. Ale moja dłoń drętwieje. Ziarenko zda się mówić: »Powoli, powoli, ty zjadasz moich braci. Jestem krewniakiem Bożym. Twoja bułka składa się z takich jak ja wyschłych okruszyn, które przedłużają ci życie«. Niezbadana tajemnica wyschłego ziarenka pszenicznego! Skąd jesteś? Komu zawdzięczasz swoją wartość? Moi praojcowie nie mogli pojąć twej tajemnicy: wrzucali cię do ziemi i tracili z oczu, gdyś wyrastało w łany zbóż. Gotowi byli składać ci boską cześć i uznać cię za Boga. Samo sobie radzisz w błocie ziemi; bez pomocy ludzkiej mnożysz się w nieskończoność. Może ty istotnie jesteś Bogiem? Wszak rodzisz samo życie!”[10]. Ta refleksja medytacyjna wiedzie ku tajemnicy Eucharystii. Pojawiają się konotacje z Pieśnią o Bogu ukrytym Karola Wojtyły. Ukrytym w czym? – „w pszenicznych kłosach”. Tak jest u przyszłego papieża. Natomiast Wyszyński skupia się modlitewnie, refleksyjnie, z dużą dozą emocji nad jednym z pszenicznych ziarenek z tych kłosów. Wiara ma tutaj przewagę nad estetyką, a tajemnica – nad racjonalnym wyjaśnieniem.

Inny fragment tej medytacji to tytułowe rozważania nad miską. Rozpoczynają się apostrofą właśnie do miski: „Pusta miso, zbędna łyżko, wygasła kuchnio…”. I nieco dalej: „Tajemnicza siło głodu i bezradności! […] »Oczy wszystkie patrzą ku Tobie, Panie, a Ty dajesz im strawę czasu sposobnego; otwierasz dłonie Twoje i napełniasz wszelkie stworzenie błogosławieństwem«”[11]. Ostatnie zdanie jest fragmentem Psalmu 145, tłumaczeniem własnym prymasa z języka łacińskiego na polski. Uważam, że przekładem dość udanym. Porównajmy z tłumaczeniem w Biblii Tysiąclecia. W niej tak brzmią psalmiczne słowa: „Oczy wszystkich oczekują Ciebie, Ty zaś dajesz im pokarm we właściwym czasie. Ty otwierasz swą rękę i wszystko, co żyje, nasycasz do woli”.

W dniach 30 listopada – 4 grudnia 1961 r. Wyszyński przeprowadził rekolekcje w Laskach dla Instytutu Prymasowskiego. I znowu pojawiła się medytacja nad poszczególnymi określeniami (wezwaniami) modlitwy Ojcze nasz:

Trzeba zacząć się wmyślać w wielką tajemnicę ukrytą w tych dwóch słowach: „Ojcze nasz”. Trzeba nauczyć się tej modlitwy, bo my jej jeszcze na ogół nie umiemy.

Jakże trudno przebijać się przez siebie. Jak strasznie trudno rozszerzyć nam serca. Nic dziwnego, że Pan Jezus zaczął od taranu dwóch słów – „Ojcze nasz” – którymi uderzył w twierdzę naszego egoizmu i ciasnoty. Chyba pora już zwalić tę twierdzę w XX wieku chrześcijaństwa, pełnym najrozmaitszych niespodzianek. […] To należy do nas, katolików, którzy jesteśmy przez chrzest predysponowani do tego, aby w Ojcze nasz pamiętać o powszechnym braterstwie i miłości wśród ludzi, o zbliżeniu narodów i ludów. Sami musimy przebić się przez mury klas i warstw społecznych. Musimy pragnąć sprawiedliwości dla wszystkich, mieć uczucie miłości społecznej dla biednych i bogatych, dla robotników i pracodawców, dla tych, którzy nas otaczają, są nam bliżsi lub dalsi, miłują nas lub nienawidzą, czynią nam dobrze czy źle. Nie to najważniejsze! Zawsze człowiek jako dziecię Boże, znaczy więcej niż to, co nam może dobrego lub złego uczynić. Musimy widzieć człowieka przede wszystkim jako człowieka, a nie to, co on nam czyni. Choćby czynił wiele lub nic, dobrze lub źle, jest człowiekiem. Jest w ramionach Chrystusa, który woła z całą rodziną ludzką: „Ojcze nasz!”. […] Czy już umiecie odmawiać Ojcze nasz? Ja jeszcze nie umiem…[12]

Zwraca uwagę powyższa puenta: na pytanie skierowane do innych szczerze odpowiada w swoim imieniu pytający, co zapewne wzmaga siłę refleksyjnego zastanowienia się odbiorców słowa rekolekcyjnego.

Te i inne rozważania prymasowskie mają charakter wyznań. W swojej żarliwości i szczerości wobec Boga przypominają Wyznania św. Augustyna. Są hymnem uwielbienia Boga Stwórcy za pomocą słowa, w którym trudno wszystko wyrazić. Święty Augustyn wyznaje: „Wszystkie rzeczy są piękne, bo Ty ich Stwórcą jesteś. Ale żadne nasze słowa nie wypowiedzą tego, o ile piękniejszy od wszystkich rzeczy jesteś Ty, który je stworzyłeś”[13]. U Prymasa Tysiąclecia podobnie – mamy zachwyt nad pięknem stworzenia i nad Jego Stwórcą. Mamy ustawiczne, cierpliwe poszukiwanie najbardziej adekwatnych słów jako środków wyrazu. A modlitwą najodpowiedniejszą – najbardziej zgodną z intencją jej ekspresji – jest to, co jakby wychyla się poza słowa, przekracza jego ustalone ramy językowe.

W 1971 r. w Paryżu po raz pierwszy ukazuje się drukiem publikacja zatytułowana Ojcze nasz, zawierająca rozważania modlitewne Prymasa Tysiąclecia na kanwie Modlitwy Pańskiej: modlitwę ułożoną podczas powstania warszawskiego oraz późniejsze, powojenne rozmyślania na ten temat. W rozmyślaniach tych kard. Wyszyński między innymi akcentuje społeczny wymiar modlitwy Ojcze nasz[14].

Różnorodność form ekspresji modlitewnej

W okresie uwięzienia oprócz codziennych zapisków Wyszyński prowadził Kalendarzyk łaski, w którym znajdujemy jego najgłębsze rozmowy z Bogiem. Znane są również krótkie, ujęte w cykle roku liturgicznego rozważania z przemówień, kazań i konferencji prymasa. Jego myśli – jak pojedyncze okruchy – tworzą razem tytułowy bochen chleba. Właśnie pod takim tytułem ukazało się kilka wydań tych rozważań[15]. W 2019 r. po raz pierwszy w całości ukazał się zbiór duchowych notatek Z głębi duszy, zawierający medytacje napisane podczas trzech lat uwięzienia (1953–1956)[16]. Teksty te są nacechowane egzystencjalnie i religijnie. Mają charakter monologowy i dialogowy. Niekoniecznie są skierowane bezpośrednio do Boga, ale również do czegoś lub kogoś znajdującego się na linii człowiek–Bóg[17].

Wiele modlitw napisanych prozą poetycką znajduje się w Zapiskach więziennych. Ich adresatami są najczęściej Bóg Ojciec i Matka Boża. Zwłaszcza modlitwy maryjne oprócz komponentu sakralności zawierają namysły metajęzykowe: zastanowienia, na ile słowa dadzą radę udźwignąć religijne uczucia nadawcy: „Jakich pochwał użyję? Pochwalę Cię słowem? Matko Słowa Wcielonego, cóż znaczy szept zeschłych liści mego słowa? Każde obciążone grzechem pierworodnym, każde nieociosane, niezgrabne, każde twarde, szorstkie, ostre jak grad na płatkach róży! Moje słowa ranią Twoją nieskalaną świętość, kaleczą idealną piękność pełni i harmonii, są plamą na obrazie. Pochwalę Cię uczuciem serca? Skalane serce samym spojrzeniem duszy przesłania Niewiastę w słońce przybraną! Najlepsze uczucia są nikłym cieniem wobec promiennej czystości barw bez zmazy. Pochwalę Cię myślą? Ten zuchwały ptak zbyt szybko się męczy, zwija skrzydła i obniża loty. Pochwalę Cię łzami… Bodaj to jedno, co mam w sobie najczystszego i bez… zmazy”[18].

Powyższy tekst, jako z jednej strony swoisty utwór poetycki, a jednocześnie tekst podający w wątpliwość wyrażanie się słowem o Maryi, został użyty jako motto do antologii poezji maryjnej[19]. Wyszyński w tej modlitwie uwielbienia kontrastuje niedoskonałe słowo ludzkie ze Słowem Wcielonym oraz z Maryją – Matką Słowa Wcielonego. Mówi również o małości myśli i uczuć. Cóż zatem może służyć jako sposób uwielbienia Maryi? Pozostają łzy jako coś najczystszego. Mamy tutaj wykorzystanie frazeologizmu „czysty jak łza”. Ta czystość ma, chociaż częściowo, korespondować z czystością (bezgrzesznością) Maryi – bez zmazy pierworodnej poczętej. W stylu młodopolskim tendencje prymasa do liryzacji występują niejednokrotnie w jego pisarstwie. Cytowana modlitwa ma kompozycję zwartą, zakończoną puentą, a ponadto paralelizm składniowy poprzez powtarzającą się sekwencję: „Pochwalę Cię…”.

Prymas stara się wychodzić poza sformalizowany język modlitwy. W artykułowanych w indywidualny sposób modlitwach widać szczerość, żarliwość i głębię modlącego. Niejedna z nich – zwłaszcza w Zapiskach więziennych – przybiera formę poezji religijnej.

[1] ZW 72.

[2] ZW 114.

[3] DZ3 9–12.

[4] ZW 249–250.

[5] ADŁ, S. Wyszyński, Patronka stolicy. Kazanie podczas ogłoszenia dekretu zatwierdzającego kult NMP Łaskawej jako Patronki stolicy, Warszawa, kościół Jezuitów na Starym Mieście, 16 VIII 1970 r., s. 3.

[6] A. Horubała, Płacz…, s. 157–158.

[7] ADŁ, S. Wyszyński, Niech się weseli serce… Słowo rekolekcyjne do nauczycieli, Warszawa, kościół św. Józefa, 20 III 1969 r., s. 9.

[8] ZW 48.

[9] DZ7 656–657.

[10] DZ7 662.

[11] DZ7 663.

[12] DZ7 548–549.

[13] Św. Augustyn, Wyznania, przeł. Z. Kubiak, Warszawa 1987, s. 357.

[14] S. Wyszyński, Ojcze nasz, Paryż 1971.

[15] Najnowsze wydanie: S. Wyszyński, Bochen chleba, Pelplin 2020.

[16] S. Wyszyński, Z głębi duszy, Warszawa 2019.

[17] Medytacja. Postawa intelektualna, sposób poznania, gatunek dyskursu, red. T. Kostkiewiczowa, M. Saganiak, Warszawa 2010.

[18] ZW 117.

[19] Prośba do Matki Boskiej. Antologia polskiej poezji maryjnej, wybór, oprac. i posłowie W. Tkaczuk, Warszawa 1991, s. 5.

VI Wobec dzieła innych pisarzy

Pisarstwo Stefana Wyszyńskiego pod względem wybranych cech reprezentatywnych możemy porównać do dzieła innych pisarzy. Punktem odniesienia będą klasycy literatury: Cyprian Norwid i Henryk Sienkiewicz oraz twórcy współcześni: Witold Gombrowicz i Andrzej Bobkowski. Dwaj ostatni są akurat twórcami emigracyjnymi. Łączy ich ze sobą oraz z Prymasem Tysiąclecia antykomunizm, ale nie tylko. Natomiast wspomniani klasycy to ulubieni autorzy Wyszyńskiego, których twórczość często przywoływał w swoich wypowiedziach, zwłaszcza w kazaniach. „W domu Wyszyńskich [w Zuzeli], co na wsi w tym czasie było rzadkością, były książki: religijne – Biblia, żywoty świętych, a także przyrodnicze, historyczne oraz literatura piękna: dzieła Mickiewicza i Kraszewskiego”[1]. Twórczość Sienkiewicza i Norwida młody Stefan poznał w szkole.

Wobec klasyków literatury: Cypriana Norwida i Henryka Sienkiewicza

Kardynał Wyszyński szczególną estymą darzył Cypriana Norwida. Zastanówmy się, w jaki sposób po raz pierwszy mógł zetknąć się z jego twórczością? Tak naprawdę trudno mówić o recepcji szkolnej jego dzieł przed odzyskaniem niepodległości. Natomiast później, w dwudziestoleciu międzywojennym, autor ten był już obecny w podręcznikach szkolnych, co stało się możliwe dzięki uprzedniemu włączeniu jego tekstów w szerszy obieg życia literackiego. W obszarze uprzedzającym szkolną recepcję dzieł poety mieszczą się edytorskie i popularyzatorskie działania Zenona Przesmyckiego, a także Tadeusza Piniego (w 1934 r. opracował i wydał najpełniejszą przedwojenną edycję pism autora Czarnych kwiatów) oraz prace pierwszych norwidologów. Jednak nie do wszystkich szkół i bibliotek Norwid od razu docierał. Mimo to w dwudziestoleciu mamy do czynienia z przełomem w szkolnej recepcji utworów tego poety. Rośnie zainteresowanie jego twórczością – z grona literatów przechodzi do szerszych rzesz czytelników, w tym odbiorców szkolnych[2].

W latach 1912–1915 Stefan Wyszyński był uczniem Gimnazjum im. Wojciecha Górskiego w Warszawie. Z powodu wojny w okresie 1915–1917 uczęszczał do prywatnej siedmioklasowej Szkoły Handlowej Męskiej w Łomży. W latach 1917–1920 uczył się w liceum włocławskim im. Piusa X (Niższym Seminarium Duchownym). W latach 1920–1924 był klerykiem Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku. Od 1925 do 1929 r. studiował na Wydziale Prawa Kanonicznego i na Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Zauważmy więc, że formacja intelektualna (szkolna i studencka) urodzonego w 1901 r. Stefana Wyszyńskiego przypadała na lata, kiedy Norwid jeszcze nie był szerzej wydawany, ale również na czas, gdy wprowadzony był do bardziej powszechnego obiegu. Należy mniemać, że młody Stefan Wyszyński dzięki programom edukacyjnym, ale i w dużym stopniu własnym zainteresowaniom wyraźnie skierował się ku twórczości autora Vade-mecum.

16 marca 1955 r. w zapiskach prymasowskich sporządzonych podczas odosobnienia w Prudniku czytamy: „Kierownik wręczył mi list od Ojca, siostry i małego Stasia oraz paczkę książek (sześć tomów pism Norwida i Dzieje duszy św. Teresy)”[3]. O dzieła autora Promethidiona prymas zabiegał u władz więziennych kilka razy. Wreszcie je dostarczono, jednak nie w pełnym zestawie, jak oczekiwał.

Prymasa Tysiąclecia do twórczości Norwida zbliżała głęboka religijność artysty i zawarta w jego utworach koncepcja sztuki narodowej. Norwid, tworzący na przełomie romantyzmu i pozytywizmu, uchodzi za najbardziej religijnego poetę polskiego[4]. Prymas uważał go nawet za jednego z największych poetów i myślicieli, jakich wydała Europa chrześcijańska. Często wracał do lektury pism autora Vade-mecum, z którym łączyła go bliska zażyłość duchowa. W dziele Norwida dostrzegał światło pozwalające wejść głębiej w prawdę bycia człowiekiem, chrześcijaninem, Europejczykiem i Polakiem. Cenił norwidowską siłę autorytetu biorącą się z krzyża. Norwid oceniał ludzi według tego, czy umieją cierpieć razem ze Zbawicielem. Wielokrotnie w kazaniach prymas przywoływał prawdę głoszoną przez poetę, że „Ojczyzna jest to zbiorowy obowiązek”. To, że – zdaniem Wyszyńskiego – pisarz ma być „psem liżącym rany narodu”, bierze się nie tylko z perykopy ewangelicznej przypowieści o Łazarzu i bogaczu (Łk 16,19–31), ale i z przesłania Norwida, który twierdził, że istnieje etyka artysty – pojęta jako służba – która ma swój udział w życiu i w odrodzeniu narodu. Źródłem entuzjazmu do służebnej pracy artysty jest między innymi zachwyt. A moc wzbudzenia zachwytu ma piękno. „Bo piękno – pisze Norwid – na to jest, by zachwycało / Do pracy – praca, by się zmartwychwstało” (Promethidion).

Szczególnie ciekawą i wartościową wypowiedzią prymasa skonstruowaną w oparciu o poezję i myśl Norwida jest kazanie wygłoszone 7 czerwca 1964 r. w Lublinie z okazji 20-lecia wznowienia pracy na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim[5]. Na początku i na końcu, niczym spinająca klamra, pojawia się wiersz Krzyż i dziecko. Ewangeliczna perykopa o śmierci Chrystusa na krzyżu zostaje zinterpretowana w świetle słów poetyckich Norwida, wybrzmiewających z puentą: „Krzyż stał się nam bramą”. W tej wypowiedzi kaznodziejskiej Wyszyńskiego krzyż jest pokazany jako lekarstwo na „trwogi naszych czasów”. Kaznodzieja, nawiązując do treści wiersza, stawia pytanie: „Może trwogi chłopięcia w ojcowej łodzi przypominają nam trwogi naszych czasów? […] Cyprian Norwid w swym krótkim czterowierszu wspaniale i zwięźle wyraził dziecięce trwogi ludzi młodych, urzeczonych mostami, które wspinają się coraz bardziej zuchwale nad przepaściami dróg współczesnych. Ale przeciwko nim – a może obok nich, lub nawet pod nimi – szuka sobie przejścia ku nowym czasom znak Chrystusa, który jest Ojcem przyszłego wieku. Podobnie my na przełomie Tysiąclecia, w Sacrum Poloniae Millennium, szukamy łodzi, dla której Krzyż jest masztem na drodze do nowego okresu dziejowego Polski chrześcijańskiej”[6].

Pojawia się krzyż jako symbol wspólnoty, opanowania samego siebie, uśmierzenia lęku przed nieznanym, miłowania braci. Kaznodzieja przekonuje, że „trzeba coś w nas ukrzyżować, aby odbyć bezpieczną drogę ludzkości ku nowym możliwościom”.

Zdaniem Wyszyńskiego z Norwidowskich słów płyną spokój i wiara. „Okazuje się, że Krzyż – jak pięknie mówi Norwid – staje się bramą do nowych możliwości dla myśli ludzkiej. Te nowe możliwości to nieskończoność i niewyczerpalność poznania, to ostatecznie – visio beatifica[7]”[8].

W tym kazaniu prymas nazywa Norwida „najwspanialszym umysłem obok Wielkiej Trójcy”, mając na myśli trzech wielkich poetów romantycznych: Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. W innym miejscu Wyszyński już bezpośrednio zaliczy autora wiersza Krzyż i dziecko do Wielkiej Czwórki (Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Norwid) – słowo tych artystów było „dla ratunku Narodu”[9].

Innym ulubionym pisarzem prymasa był Henryk Sienkiewicz. Kardynał świetnie znał jego twórczość. Często go przywołuje, przytacza fragmenty utworów, nazywa „wielkim pisarzem polskim” i „duchowym Wodzem Narodu”. Polemizuje z opiniami o pisarstwie autora Potopu: „Niedawno w prasie warszawskiej jeden z publicystów czasopisma »Polityka«, z racji filmu Potop, napisał: »Ojczyzna i Kościół idą ręka w rękę u Henryka Sienkiewicza«. Dalsze rozważania autora są niezupełnie usprawiedliwione i zbyt powierzchowne. Ale publicyście można to wybaczyć”[10]. Dowiadujemy się, że „papież Jan XXIII rozkochany był w Polsce poprzez lekturę dzieł Henryka Sienkiewicza”[11]. Sienkiewicz już za życia stał się jednym z najczęściej przekładanych autorów polskich, między innymi we Włoszech. Powieść Quo vadis została wydana w Polsce w 1896 r., a już niespełna rok później pierwszy włoski przekład, cieszący się niemałym powodzeniem, opublikowano na łamach „Corriere di Napoli”, a wkrótce ukazały się trzy wydania książkowe.

W pisarstwie Sienkiewicza pociągały prymasa epickość, interesująca akcja, czystość stylu, sugestywność obrazowania, naturalna swoboda i ład toku narracji. Po prostu – rzetelność rzemiosła pisarskiego. Nie przepadał za eksperymentowaniem. U autora Trylogii Wyszyński dostrzega klasyczną prostotę języka. Rzeczywiście Sienkiewicz posiadał umiejętność – jak powie znakomity historyk literatury Kazimierz Wyka – „tworzenia w stylu najprostszym, a przecież nieskazitelnie doskonałym”[12]. Prymas trafnie rozpoznawał tajniki pióra Sienkiewicza. Zauważał i doceniał jego rozmach epicki, elegancję stylu, a także wyraźne samookreślenie się ideowe i artystyczne. Uznawał go za mistrza sztuki pisania, kunsztu językowego. Wyszyński, chociażby w Zapiskach więziennych, podobnie jak Sienkiewicz nie gardzi przepychem kolorystyki romantycznej[13], językiem stylizowanym, wręcz poetyckim, a jednocześnie użytym w taki sposób, że ów żywioł liryczny jest komunikatywny. Reasumując, prymas podziela obecne w dziele Sienkiewicza wartości literackie, ideowe i poznawcze. Występując przeciw pesymizmowi w literaturze[14], tym bardziej ceni Sienkiewiczowską dewizę pisarską mieszczącą się w optymistycznym sformułowaniu: „ku pokrzepieniu serc”. Wyszyńskiemu odpowiada wyraźna jednoznaczność ideowa dzieła Sienkiewicza, chociażby w tworzeniu wzorców osobowych, dla których co do ważności na pierwszym planie są sprawy moralne, aprobujący stosunek do religii i narodu – i sam to w swoim pisarstwie stosuje.

W liście do siostry Stanisławy z 29 października 1954 r., pisanym w miejscu odosobnienia w Prudniku Śląskim, Wyszyński daje wykaz książek z biblioteki domowej, które chce, aby mu dostarczono, a w nim między innymi są pisma Norwida i Sienkiewicza. Z kolei w liście do ojca z 14 grudnia 1954 r. pisze, że otrzymał Potop (nie wszystkie tomy) Sienkiewicza oraz Krzyżaków. A w zapiskach z 24 grudnia 1954 r. informuje, że dotarły do niego utwory Sienkiewicza: Potop – tom trzeci, Quo vadis i Pan Wołodyjowski, jak również Krakus Norwida. Dodajmy, że w zapiskach z 29 października 1954 r. podaje, iż w rozkładzie dnia umieścił lekturę, a w jej obrębie między innymi autorami sytuuje Sienkiewicza.

Strażnicy więzienni nieraz zwlekali z realizacją próśb i zamówień prymasa, nękali zmuszaniem do kilkukrotnego sporządzania wykazów. Proza Sienkiewicza była dla Wyszyńskiego czymś więcej niż tylko ciekawą lekturą samą w sobie. Wiązała się z jego pracami i planami duszpasterskimi. Kardynał podpatrywał styl Sienkiewiczowski i przenosił do napisanych przez siebie Jasnogórskich Ślubów Narodu. Dla prymasa semantycznym punktem odniesienia oraz wzorcem stylizacyjnym były śluby Jana Kazimierza. Ich odnowiona forma powstaje pod wpływem Potopu Henryka Sienkiewicza. Otóż czytając tę powieść w miejscu odosobnienia w Prudniku, prymas uświadomił sobie, że trzeba pomyśleć o tej wielkiej rocznicowej dacie. „Byłem przecież – pisze – więziony tak blisko miejsca, gdzie król Jan Kazimierz i prymas Leszczyński radzili, jak ratować Polskę z odmętów. Pojechali obydwaj na południowy wschód, do Lwowa: drogę torowali im górale, jak to pięknie opisuje Henryk Sienkiewicz. Gdy z kolei i mnie przewieziono tym samym niemal szlakiem, z Prudnika na południowy wschód, do czwartego miejsca mego odosobnienia, w góry, jechałem z myślą: musi powstać akt ślubowań odnowionych”[15].

30 listopada 1974 r. z okazji 50. rocznicy sprowadzenia, z inicjatywy prof. Juliana Krzyżanowskiego, zwłok Henryka Sienkiewicza z Vevey do Warszawy, w czasie mszy św. w archikatedrze św. Jana Chrzciciela prymas wygłasza kazanie poświęcone życiu i twórczości autora Trylogii. Poszczególne części tej narracji kaznodziejskiej są jakby przewracaniem kolejnych kart Sienkiewiczowskiego dzieła. W centrum dyskursu pojawia się pytanie: W czym się wyraża wielkość Henryka Sienkiewicza? I pada odpowiedź – charakterystyczne, że w imieniu całego narodu: „Chcielibyśmy powiedzieć jednym słowem. Ale słowa mało znaczą. Naród wdzięczy jest Sienkiewiczowi za jego optymizm w czasie niewoli, za dźwiganie Narodu przez odsłanianie dziejów ciężkich, ale nie beznadziejnych, smutnych czy radosnych, ale zawsze naszych, drogich, ojczystych. […] Jesteśmy mu wdzięczni za czystość intencji w służbie Narodowi, w duchu chrześcijańskim”[16]. Nietrudno dostrzec w owej wypowiedzi analogię w spojrzeniu na niewolę: dawną – potopu szwedzkiego, i obecną – zniewolenia komunistycznego.

W tej mowie kaznodziejskiej prymas intertekstualnie, przeważnie w postaci krótkich cytatów, nawiązywał do utworów Sienkiewicza: Trylogii, Krzyżaków, Quo vadis, a także dwukrotnie przywołał słowa z Rodziny Połanieckich: „Wszystkie systemy filozoficzne mijają jak cień, a Msza po staremu się odprawia, iż ona jedna obiecuje dalszy i nieprzerwany ciąg”. W końcowej części wspomnianego kazania Wyszyński przywołał dokładnie dwadzieścia trzy peryfrazy, którymi sentencyjnie w piśmiennictwie polskim określono Sienkiewicza. Wśród nich takie: „Mistrz słowa polskiego”, „Wielki hetman Narodu”, „Wychowawca Narodu”, „Optymista niezłomnej wiary”, „Ostatni z niekoronowanych królów Polski”, „Król bez korony, wódz bez miecza”.

Wyszyński chętnie popularyzował twórczość autora Potopu w kazaniach i przemówieniach. Czynił to również w inny sposób, a mianowicie, gdy w czasie wojny – od listopada 1939 do lipca 1940 r. – mieszkał u ojca we Wrociszewie, w powiecie grójeckim, „w niedziele chodził po wsi i czytał chłopom Sienkiewicza”[17]. Cenił w tym pisarzu to, że był autorem bardzo polskim, zachwycał się jego wielką miłością do ojczyzny. Dostrzegał w tym pisarstwie potrzebne walory edukacyjne. I to wszystko starał się nie tylko przekazać bezpośrednio innym, ale również twórczo przetransponować do swojego pisarstwa.

U Wyszyńskiego „w poglądach na literaturę nie mogły nie odegrać swej roli kryteria dydaktyczne i etosowe, tj. opowiedzenie się na równi za literaturą »zdrową«, jak za literaturą »wielką« oraz przedkładanie twórczości splecionej z całością ludzkiego doświadczenia, indywidualnego i zbiorowego, nad literaturę pozostającą w zaklętym kręgu literackości”[18]. Stąd zapewne bierze się preferencja prymasowska dla Norwida i Sienkiewicza.

Wobec autorów współczesnych: Witolda Gombrowicza i Andrzeja Bobkowskiego

Stefan Wyszyński a Witold Gombrowicz – jak się do siebie mają? Wielu zapewne od razu ich pisarstwo przeciwstawi, umieści na antypodach. Ale czy rzeczywiście są to zupełnie inne światy?[19] Spróbujmy spojrzeć wnikliwiej. Poszukajmy podobieństw między pisarstwem Witolda Gombrowicza i Stefana Wyszyńskiego[20].

Nasz namysł porównawczy rozpocznijmy od następującego cytatu: „Musimy pokonać wybujały indywidualizm tkwiący w naszym narodowym charakterze, także indywidualizm grupowy, musimy go pokonać w duchu tej miłości, która budzi wieczną gotowość do poświęceń. Łatwiej umrzeć w chwale, aniżeli żyć, walcząc przez całe lata z trudnościami, z brakami i znosić cierpienia. To wymaga większego bohaterstwa w tych chwilach brzemiennych w wydarzenia i budzących tyle naszych obaw”[21]. Kto wypowiedział cytowane słowa? Gombrowicz czy Wyszyński? Właśnie ten drugi – 1956 r. A czy nie są one w duchu autora Trans Atlantyku?

Paweł Rojek mówi – co niewątpliwie zaskakujące – o wcale niemałej bliskości dzieła kard. Wyszyńskiego i dzieła Gombrowicza. Jego zdaniem obaj są wielkimi nauczycielami Polaków: „Obaj oni bowiem uważali, że Polacy muszą przeżyć nowoczesność po polsku, nie rezygnując z polskiego dziedzictwa, choć traktując je refleksyjnie i z dystansem”[22]. W całym nauczaniu kard. Stefana Wyszyńskiego wyraźnie uwidacznia się to dziedzictwo, a mianowicie związek polskości z chrześcijaństwem, które na przestrzeni wieków kształtowało tożsamość polską[23]. Wyszyński nie był aż takim konserwatywnym strażnikiem polskiej Formy, a znowu Gombrowicz – jej aż tak liberalnym i skrajnym krytykiem. Dzieło Stefana Wyszyńskiego nie jest prostą negacją dzieła Witolda Gombrowicza, lecz jego kontynuacją i dopełnieniem. „Wyszyński nie był wcale naiwnym poczciwcem, bezrefleksyjnie przywiązanym do tradycyjnych form, a Gombrowicz nie był wcale tanim demonem, radośnie niszczącym wszelkie postaci porządku. W istocie obaj żądali od Polaków tego samego: życia świadomego i poważnego, pełnego walki i pracy, odrzucenia wydziedziczonych przesądów, podjęcia dziejowego wysiłku stworzenia się na nowo. Celem obu wielkich wychowawców była nowa Polska, tworzona wbrew saskiej tradycji i komunistycznej współczesności. Obaj pragnęli suwerennej Formy polskiej, przyjętej świadomie i z powagą, dającej wolność tworzącą wspólnotę i nadającej jej moc. Różniło ich ostatecznie to, że jeden z nich znalazł poszukiwaną Formę w religii i tradycji, a drugi nie znalazł jej w ogóle”[24]. Na przykład związek Wyszyńskiego z Gombrowiczem „widać w Jasnogórskich Ślubach Narodu, napisanych przez prymasa w więzieniu i odczytanych na Jasnej Górze w obecności ponad miliona wiernych 26 sierpnia 1956 roku. Ten archaizowany tekst może wydawać się żywcem wzięty z Trans-Atlantyku Gombrowicza. Nie jest to jednak skamielina saskiej mentalności, lecz świadomy pastisz, nawiązujący refleksyjnie i bynajmniej nie bezkrytycznie do sarmackiego projektu tożsamościowego. Przede wszystkim śluby skierowane były na przyszłość, a nie na przeszłość. Akt ten – podobnie jak gest króla Jana Kazimierza – miał tworzyć nową wspólnotę, a nie konserwować starą. Śluby w istocie były rozrachunkiem z przeszłością i teraźniejszością, rozdrapywaniem ran i rachunkiem sumienia, a nie wyrazem samozadowolenia. Kluczowym elementem była deklaracja walki z narodowymi wadami, które łatwo powiązać z tym, co piętnuje się często jako dziedzictwo sarmackie i romantyczne. Lenistwo, lekkomyślność, marnotrawstwo… – katalog wad sporządzony przez Wyszyńskiego nie różni się zasadniczo od wad piętnowanych przez Gombrowicza. Wreszcie Polska nazwana jest w Ślubach »przednią strażą«, czyli – dosłownie – »awangardą chrześcijaństwa«”[25]. Prymas mówi o „Ojczyźnie naszej świętej, chrześcijańskiej przedniej straży, poświęconej Twojemu Sercu Niepokalanemu i Sercu Syna Twego”[26].

Gombrowicz był wprawdzie szydercą i ironistą, ale ironizował nie z narodu czy religii, lecz z ich zwyrodniałych, skostniałych form. Autor Kosmosu nie potępia w czambuł religii, a raczej rzuca pomost pomiędzy świeckością a religią[27]. W Dzienniku napisze: „Nie róbcie ze mnie taniego demona. Ja będę po stronie porządku ludzkiego (i nawet po stronie Boga, choć nie wierzę) aż do końca moich dni; także umierając”[28]. Literaturę można traktować „jako swoiste wyznanie wiary, dające się pogodzić z ortodoksją, ale też jako heretycki rodzaj transcendencji”[29]. Pisarstwo Wyszyńskiego, jeśli podążymy tropem powyższego stwierdzenia, jest ortodoksyjnym wyznaniem wiary, natomiast dzieło Gombrowicza – w jakimś sensie ludzkim (jako heretyckim) rodzajem transcendencji. Gombrowicz i Wyszyński są osobami niezwykle wrażliwymi. Łączy ich współczucie wobec oprawców, prześladowców, wybaczenie – a to są przecież wartości zakorzenione w etyce chrześcijańskiej. Cały fundament etyki Gombrowicza jest zbudowany na nakazie bezwarunkowego współczucia, co uwidacznia się najbardziej w Dzienniku. Podstawą antropologii autora Ferdydurke było dążenie do indywidualizmu i autentyczności, stąd nieustanne zmagania z Formą. Prymas podobnie – cenił autentyczność i osobę ludzką w wymiarze jednostkowym (personalizm), ale i wspólnotowym: zbiorowości, narodu. Natomiast Gombrowicz kwestionował zbiorowe projekty, zobowiązania i idee.

Andrzej Horubała, przywołując Zapiski więzienne, twierdzi, że ich autor powinien zaimponować Gombrowiczowi. Dlaczego? „Przecież jest to rzecz o stwarzaniu siebie, o nabieraniu mocy, o sile Formy, o triumfie inteligenta wyposażonego tylko w pióro i w notatnik, o Kościele i kościele międzyludzkim”[30].

Oto uwięziony Wyszyński narzuca sobie dyscyplinę. Odwołuje się do rytuału i dokładnie planuje każdy dzień. Przez sprawowanie codziennej Eucharystii i odprawianie liturgii godzin staje się cząstką Kościoła powszechnego, więc – choć samotny – uczestniczy we wspólnocie. Anektuje przestrzeń. Narrator-bohater Zapisków dąży do usakralnienia, wertykalnego ukierunkowania przestrzeni i nadania jej trwałości istnienia. Uaktywnia rejony wysokie. Język relacji przestrzennych stanowi jeden z podstawowych środków rozumienia rzeczywistości. Model przestrzenny góra–dół łączy się kulturowo i interpretuje według systemu dobro–zło, niebo–ziemia[31]. Już w pierwszym miejscu odosobnienia ołówkiem kreśli na ścianie drogę krzyżową.

Gombrowicz w powieści Kosmos poprzez narratora-bohatera Witolda też stara się odnaleźć w obcej sobie przestrzeni – świata, a nawet całego kosmosu – poprzez jej oznaczanie jako nacechowanie sensem, a przynajmniej obłaskawienie. Jego poszukiwania mają wymiar groteskowy. U Gombrowicza spotykamy się z „narratorem-bohaterem nic niewiedzącym”[32]. Narrator-bohater w Zapiskach więziennych również nie ma stuprocentowej pewności epistemologicznej, ale jego dążenie do usensownienia przestrzeni i świata jest dyktowane głęboką wiarą. Przestrzeń jest zagospodarowywana i uporządkowywana kolejnymi rysowanymi na ścianie celi stacjami drogi krzyżowej. Ten swoisty zabieg poznawczy od razu rozbłyskuje sensem aksjologicznym. Natomiast u Gombrowicza wszystko jest rozmamłane, w jego Kosmosie pojawiają się zaledwie hipotezy sensowności, by w finale utworu tworzone mozolnie zalążki ładu wróciły z powrotem do pierwotnej, przedustawnej postaci.

Narrator Zapisków więziennych „robi ołtarzyk, gdzie indziej w ogródku urządza kalwarię. A później wraz z osadzonymi dla śledzenia go – księdzem i siostrą – przeżywa niebywale radośnie wydarzenia roku kościelnego. W wigilijną noc, sprawując Pasterkę i śpiewając kolędy, to on jest gospodarzem obiektu, to on króluje nad pilnującymi go ubekami. Bo przecież rytuał czyni z nawet uwięzionego prymasa mistrza ceremonii. Gospodyni mimowolnie wita go pozdrowieniem »Pochwalony«. Prymas ma moc błogosławieństwa, wstawienniczej modlitwy i sprawowania sakramentów”[33].

Drugim współczesnym pisarzem, z którego dziełem chcemy porównać pisarstwo prymasa, jest Andrzej Bobkowski. Z autorem dziennika Szkice piórkiem łączy Wyszyńskiego to, że obaj w dużym stopniu tworzyli dziennik intelektualny o charakterze edukacyjno--perswazyjnym, połączony z formami paraliterackimi (felietonem, reportażem, recenzją) oraz elementami rozważań filozoficznych i politycznych. Wiernie i barwnie odtwarzali rzeczywistość. Skłonni byli do jej głębokiej i wszechstronnej analizy. Manifestowali obronę wolności jednostki ludzkiej jako najwyższej formy istnienia. Protestowali przeciw zbrodniczym ideologiom. Sytuowali się w obrębie chrześcijańskiego systemu wartości. Cechował ich radykalizm poglądów, optymizm, za wszelką cenę niepoddawanie się smutkowi. Oprócz diarystyki obaj mają w dorobku epistolografię odznaczającą się walorami literackimi i poznawczymi. Korespondencja Wyszyńskiego ukazała się w ramach do tej pory wydanych tomów dziennika Pro memoria i w Dziełach zebranych, a korespondencja Bobkowskiego w aż siedmiu wydawnictwach książkowych (głównie w Bibliotece „Więzi”)[34]. Uważam, że dobrą rzeczą byłoby wydanie oddzielne korespondencji prymasa – proponuję najpierw wymianę listów z ojcem albo opublikować w jednym kompendium wymianę listów z rodziną, a więc ojcem, siostrą, bratem i krewnymi.

Andrzej Bobkowski to osoba religijna, dostrzegająca w religii rzymskokatolickiej autentyczne wartości – w przeciwieństwie do uogólniających ideologii – stojące w obronie jednostki ludzkiej. W jego duchowość wpisuje się zachwyt nad pięknem stworzenia. Niestety cywilizacja i kultura, nawet ta o proweniencji śródziemnomorskiej Starego Kontynentu, okazały się zbyt słabe wobec zła historii. Skazane na porażkę. „Kultura i cywilizacja naszych czasów przypominają mi wariata, który pociął na kawałki stos starych gazet, na każdym z nich napisał »milion dolarów«, schował wszystko do portfela i powiedział z wielką pewnością siebie: »jestem bogaty«”[35]. Religijność i ufność w miłosierdzie Boga są więc tym bardziej pomocne, chociaż zdaniem autora Szkiców piórkiem całkowicie nie unieważniają pesymistycznego postrzegania rzeczywistości. Bobkowskiego mierzi polski antyintelektualizm religijny i racjonalizm zachodni, głównie francuski[36]. W eseju Lourdes broni religii przed racjonalizmem, staje po stronie religii uczucia: „Boga potrzebuje się tak samo jak tlenu, a duch nie jest tylko rozumem, lecz także uczuciem”[37]. Docenia – podobnie jak Prymas Tysiąclecia – religijność ludową.

Bobkowski, zwłaszcza w listach, daje świadectwo swojej wiary i dowartościowuje modlitwę: „Na Łasce się nie znam, bo nigdy w życiu nie miałem najmniejszych wątpliwości i modlitwa była dla mnie wielką rzeczą i pokrzepieniem”[38]. Śmiertelnie chory na nowotwór, nie traci wiary, religia jest ostoją jego mężnego trwania, zmagań z człowieczym losem – notuje: „Rano wstałem wcześnie, o siódmej, i bez śniadania pojechałem do kościoła do Maryknoll do spowiedzi i do komunii. Powiedziałem poczciwemu »pomidorowi« (nie wiem dlaczego, ale tak nazywaliśmy w gimnazjum naszego katechetę ks. dr. Czopułę) – że w czasie tej przerwy między rundami z tą wściekłą chorobą miałem ochotę przestać wierzyć. […] Ale jak mu to powiedziałem, to przyszło mi na myśl: »Szatan czuwa« – jak te napisy we francuskich pociągach w czasie wojny. Der Feind hört zu. Nie – wierzę. Niech się dzieje, co chce – wierzę”[39].

Po śmierci autora Szkiców piórkiem Jerzy Turowicz napisał do Barbary Bobkowskiej w liście z 1 sierpnia 1961 r.: „Andrzej był znakomitym pisarzem. […] był także bardzo pięknym i dobrym człowiekiem”[40].

Prymas, podobnie jak Bobkowski, ma afirmatywne podejście do życia. Po aresztowaniu i osadzeniu w więzieniu nie popada w apatię i rezygnację, ale odnajduje się w nowej rzeczywistości. Robi jej rozeznanie. Cechuje go aktywność, o czym świadczy pierwszy zapis zaraz po przybyciu do miejsca odosobnienia w Rywałdzie: „Wzrok mój zatrzymał się na biurku. Stoi tu Chrystus Miłosierny z podpisem: »Jezu, ufam Tobie« – fotografia znanego obrazu. Uznaję to za drugą łaskę dnia dzisiejszego. Oddaję się w opiekę Temu, za którego sprawę tu się znalazłem. […] Dostaję posiłek, odmawiam brewiarz, porządkuję pokój. Pokój, do którego byłem wprowadzony, robi wrażenie mieszkania świeżo i pospiesznie opuszczonego. Łóżko nie jest zasłane, pozostawione osobiste rzeczy przez zakonnika, który tu mieszkał”[41].

Bobkowski, pełen animuszu, jest wdzięczny Stwórcy za dar życia pełnego piękna i przyjemności. W pewien letni poranek czyni osobliwe „modły zapatrzony w niebo”: „Czuję się jak uczeń przed wakacjami – roznosi mnie. Po wyjściu z dworca wstąpiłem do jakiegoś bistra na piwo. Nie ma chyba nic przyjemniejszego, niż w duszny poranek lata paryskiego zaszyć się w kącie jakiegoś bistra i sączyć zimne piwo. Zapalić papierosa i po prostu – istnieć. Nic więcej. Żyć i modlić się. Coraz częściej modlę się nad szklanką piwa lub kieliszkiem rumu, bo są to momenty, w których naprawdę czuję, że jeszcze żyję. I dziękczynię. Dzisiaj też odprawiłem takie poranne modły zapatrzony w niebo”[42]. Może dziwna to modlitwa – z kuflem piwa w ręce i z papierosem w ustach. Ale szczera aż do bólu.

Szeroko rozumianą kulturę Wyszyński i Bobkowski uznawali za formę życia i wymagali od niej – jak od biologicznego organizmu – by była siłą twórczą. Wyszyńskiego drażniło lenistwo ludzi systemu komunistycznego: „Patrząc na nich, można było przesądzać o przyszłości ustroju; jeżeli wśród tej »reprezentacyjnej ekipy« do zadań specjalnych znalazło się tylu leniów i nierobów, to jakże muszą wyglądać inni ludzie? To są przecież poszukiwacze łatwych dróg i wygodnego życia”[43]. Bobkowskiego również niepokoił brak aktywności i niechęć do podejmowania wyzwań, co wielokrotnie obserwował w czasie rowerowej wyprawy po Francji – chociażby wtedy, gdy krytykuje chłopów francuskich, że mając do dyspozycji dobre narzędzia, nie są w stanie wyprodukować więcej niż polscy swymi przestarzałymi. Piętnuje bierność Francuzów. Właśnie za ten marazm, który był mu tak obcy, obraził się na Europę. Czary goryczy dopełniła świadomość, że cywilizacja tworząca miejsca tak straszne jak Auschwitz, może być już tylko i wyłącznie kulturą śmierci. Dynamizm i aktywność służące rozwijaniu życia są dla Bobkowskiego jednymi z najbardziej podstawowych kategorii świata. Dynamizm dążący do zabijania, o ile nie wynika ono z praw natury, znajduje się dokładnie po przeciwnej stronie skali. Życiowy dynamizm i egzystencjalna aktywność – są to przecież wartości wysoko postawione również w etosie prymasowskim.

U Andrzeja Bobkowskiego była odpowiednia proporcja między „być” i „mieć”. Twardo stąpał po ziemi, nie żeglował w abstrakcyjne przestrzenie. Szkice piórkiem są w dużym stopniu zapiskami z podróży rowerowej – niesprzyjającej pisaniu dziennika, bo nade wszystko wyczerpującej fizycznie. Okazuje się, że afirmowaniem życia może być wstąpienie do bistra na piwo czy też porządna kolacja zjedzona po kilku dniach postu, ale również rezygnacja z niej. Tadzio, współtowarzysz wyprawy, niejednokrotnie dziwi się Andrzejowi, który zamiast jeść lub odpoczywać, woli patrzeć na malowniczy zachód słońca. Autorowi Szkiców piórkiem dodatkowej siły nadaje dynamizm. On tego dynamizmu poszukuje. Czytając dziennik, ma się wrażenie, że to właśnie prędkość, rozwój daje życiu siłę, a nie odwrotnie. Te dwie kategorie świata fizyki u Bobkowskiego stają się paralelne do relacji psychika–ciało.

Wyszyński w Zapiskach więziennych i Bobkowski w Szkicach piórkiem są opisywaczami rzeczywistości przez pryzmat przedmiotów. Przez pryzmat – a więc nie poprzestają na przedmiocie jako takim, przedmiot jest punktem zaczepienia w otaczającej rzeczywistości, swego rodzaju kołem ratunkowym, które chroni przed uleceniem w jakieś odległe, oderwane od konkretu przestworza. Język polski jest bogaty w rzeczowniki i obaj autorzy z tej obfitości czerpią.

I Wyszyński, i Bobkowski poszukują w pojedynczym człowieku, jak i w świecie, a także w kulturze sensownej pełni. Wyszyński postrzegał kulturę współczesną jako rozczłonkowującą człowieka oraz uprzedmiotowującą: „Od dawna kultura toczyła spór: prymat rzeczy, czy prymat osoby? Już średniowiecze w pismach Tomasza z Akwinu ustawiło problem: res–persona. Nie można poświęcić osoby dla rzeczy! […] Średniowieczny spór dziś odżył: postawiono rzecz ponad człowiekiem. Czy to ma być postęp? W średniowieczu gęsim piórem Tomasz z Akwinu ustanowił prymat osoby nad rzeczą. Rzecz służy osobie, nie odwrotnie!”[44].

Bobkowski podobnie patrzył na kulturę francuską. Jego zdaniem Francuzi nie afirmowali życia jako ciągu zazębiających się radości (chociażby takich jak dobre wino), ale żyli pojedynczymi wydarzeniami. Ich życie zdaje się nie układać w żadną sensowną całość, a taka porozcinana rzeczywistość w żaden sposób nie może być dynamiczna, co najwyżej chaotyczna. Bobkowski szuka pasujących do siebie elementów układanki. Po wizycie w teatrze zachwyca się całkowitą spójnością przedstawienia, w którym wszystko do siebie pasowało i tworzyło zwartą całość. Szukanie symetrii, ładu, całości – to cel także Wyszyńskiego. Zdaniem tych obu twórców tylko spoista całość może normalnie funkcjonować, prowadzić do rozwoju. Pod tym względem kierowali się ku wartościom klasycznym.

Obaj patrzyli na człowieka jako na indywiduum, na jednostkę w duchu personalizmu, a jednocześnie uniwersalnie i komplementarnie, „by dostrzec w nim wszystko”. Wyszyński mówi: „Znać człowieka, to znać świat. Mieć światopogląd, to mieć zrozumienie sensu świata. Dlatego podejście do człowieka wymaga uniwersalnej wiedzy i wiary, czyli uniwersalnej mądrości. Trzeba patrzeć na niego szerokimi oczyma, by dostrzec w nim wszystko: duszę i ciało, wartości przyrodzone, fizyczne i duchowe. Tego nie dokona się tylko nożem chirurgicznym. Trzeba tu wielkiej syntezy rozumu i wiary, jakiejś szlachetnej emulacji obojga. Czego nie dopowie rozum, doda wiara”[45].

Autor Szkiców piórkiem powie: „Tylko człowiek nie jest fikcją – wszystko inne jest fikcją”[46].

Bobkowski upatrywał wolność między innymi w niezależności materialnej pisarza, obawiając się uzależnienia od fundacji, stypendiów i zapomóg rozdawanych literatom na Zachodzie, a przede wszystkim zupełnej zależności od ideologicznego państwa komunistycznego[47]. Ta niezależność ideologiczna oczywiście cechowała również Prymasa Tysiąclecia.

Zarówno Bobkowski, jak i Wyszyński mają „kolorową” wrażliwość, niesamowite wyczulenie na barwę. Oto fragment kazania prymasa – pean na część zieleni, dezaprobata dla czerni i czerwieni: „Ona [zieleń] to sprawia, że wypoczywa oko, które jest przecież ku nadziei, a które jest wciąż skazane na czarne, czerwone, tak bardzo dla oka męczące. Chyba litery powinny być zielone! Bo liście są zielone i trawy są zielone, i drzewa są zielone; bo współczesne miasta otaczają zielenią, tworzą planty, parki, ogrody, przestrzenie, jak gdyby człowiek współczesny chciał się ratować przed tym nieszczęściem ciemności i czerwieni. […] Czasami lepiej się modlimy na różańcu z liści niż z czarnych ziarenek. Pesymiści zwłaszcza niech mają różaniec biały, nie czarny. W tym łażeniu po zielonych lasach jest coś przedziwnie kojącego, leczącego i odświeżającego. Zieleń! Cudowna zieleń![48]”. A teraz próbka kolorystycznych umiejętności Bobkowskiego – opis wschodu słońca: „Widok był taki, że zamiast poruszać się dla rozgrzewki, stanęliśmy jak dwa słupy. Niebo różowiło się od strony wschodu i poprzez komplet wszystkich odcieni ceglastego, pomarańczowego i cytrynowego przechodziło w fiołkowy szafir, na którym błyskały jeszcze gwiazdy. Wszystko w dolinie pokryte było szronem ciskającym nikłe ogniki jak miliardy rozrzuconych brylantów; wierzchołki gór, lekko zaróżowione, zawinięte były w pasma przezroczystej mgły. Powoli wschodziło słońce i sypało coraz to nowymi kolorami”[49].

Pisarstwo obu autorów cechuje świetny zmysł obserwacyjny, uwrażliwienie na świat przyrody, trafność prognozowania rozwoju wydarzeń społeczno-politycznych, bezkompromisowość moralna. Andrzej Bobkowski w jednym z listów do stryja wyznaje: „Grzech – dla mnie właściwie jest tylko jeden grzech: zrobić bliźniemu krzywdę fizyczną lub moralną. Obmówić kogoś niesłusznie jest dla mnie większym grzechem, niż przespać się z dziwką. Nic na to nie poradzę. Tchórzostwo, moralne tchórzostwo (bo fizyczne usprawiedliwiam) jest dla mnie też większym grzechem. Moralni tchórze wyrządzili ludziom więcej krzywd niż ktokolwiek inny”[50].

I Wyszyński, i Bobkowski są pisarzami jakby „przy okazji”, bez potrzeby wymuszania na sobie konieczności bycia nimi za wszelką cenę. Pisarzami „z urodzenia”.

[1] E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 31.

[2] W. Żórawska, Szkolne modele recepcji twórczości Cypriana Norwida do 2010 roku, Warszawa 2016.

[3] PM3 116.

[4] S. Sawicki, Chrześcijańskie wartości poezji Norwida, Lublin 1986, s. 7.

[5] S. Wyszyński, Z rozważań…, s. 36–46.

[6] Ibidem, s. 37.

[7] Łac. wizja uszczęśliwiająca.

[8] S. Wyszyński, Z rozważań…, s. 38–39.

[9] PM7 61.

[10] S. Wyszyński, Pamięci duchowego wodza narodu. W 50-lecie sprowadzenia zwłok Henryka Sienkiewicza z Vevey do Warszawy, 30 XI 1974 r. [w:] idem, Z rozważań…, s. 210.

[11] Ibidem, s. 209.

[12] K. Wyka, Sprawa Sienkiewicza [w:] „Trylogia” Henryka Sienkiewicza. Studia, szkice, polemiki, oprac. T. Jodełka, Warszawa 1962, s. 458.

[13] „Pokolenia romantyczne wymarły, ale niektórzy pisarze pozostali wierni romantycznej tradycji. O nich można powiedzieć: do rodziny romantyków zostali włączeni ich potomkowie. Encyklopedia Columbii zalicza do romantyków Dickensa, Sienkiewicza i Maeterlincka” (W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, wyd. 4, Warszawa 1988, s. 219).

[14] Piszę o tym więcej w rozdz. Prymas o literaturze.

[15] ZW 248.

[16] S. Wyszyński, Pamięci duchowego…, s. 211.

[17] E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 62.

[18] B. Dopart, Romantyczne…, s. 24.

[19] Na przykład na deskach Teatru Polskiego wystawiono spektakl, w którym za wszelką cenę próbowano – nieskutecznie – pokazać kontrast w spojrzeniu Wyszyńskiego i Gombrowicza na kwestię polskości (R. Kosewski, Polacy, spektakl według tekstów Stefana Kardynała Wyszyńskiego i Witolda Gombrowicza, reż. Gabriel Gietzky, Teatr Polski w Warszawie, premiera marzec 2011).

[20] P. Rojek, Awangardowy konserwatyzm. Idea polska w późnej nowoczesności, Kraków 2016.

[21] Cyt. za: E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 243–244.

[22] P. Rojek, Wyszyński i Gombrowicz, „Pressje” 2013, nr 34, s. 14.

[23] Społeczeństwo teologiczne. Polska teologia narodu 966–2016, red. P. Rojek, Kraków 2016.

[24] P. Rojek, Wyszyński …, s. 8.

[25] Ibidem, s. 11.

[26] Ibidem, s. 12.

[27] Ł. Tischner, Gombrowicza milczenie o Bogu, Kraków 2013.

[28] W. Gombrowicz, Dziennik 1956–1961…, s. 17.

[29] J. Lubelski, Ssanie. Głód sacrum w literaturze polskiej, Warszawa 2015, s. 59.

[30] A. Horubała, Płacz…, s. 158.

[31] J.M. Lotman, Problem przestrzeni artystycznej, przeł. J. Faryno, „Pamiętnik Literacki” 1976, nr 1, s. 213.

[32] L. Neuger, „Kosmos” Witolda Gombrowicza. Genologiczne podstawy hipotez sensowności, „Teksty Drugie” 1999, nr 6, s. 59.

[33] A. Horubała, Płacz…, s. 158–159.

[34] J. Giedroyc, A. Bobkowski, Listy 1946–1961, Warszawa 1997; A. Bobkowski, Przysiągłem sobie, że jeśli umrę, to nie w tłumie. Korespondencja z Anielą Mieczysławską 1951–1961, Wałbrzych 2003; idem, Listy do Tymona Terleckiego, Warszawa 2006; idem, Listy z Gwatemali do matki, Warszawa 2008; idem, Tobie zapisuję Europę. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza, Warszawa 2009; idem, Listy do Aleksandra Bobkowskiego 1940–1961, Warszawa 2013; idem, Listy do Jerzego Turowicza 1947–1960, Warszawa 2013.

[35] A. Bobkowski, Szkice piórkiem, Warszawa 1997, s. 55.

[36] J. Lubelski, Ssanie…

[37] A. Bobkowski, Lourdes [w:] idem, Z dziennika podróży, oprac. P. Kądziela, Warszawa 2006, s. 55 [pierwodruk: „Tygodnik Powszechny” 1948, nr 1].

[38] Idem, Listy do Jerzego Turowicza…, s. 55.

[39] Idem, Z notatnika [w:] idem, Coco de Oro, Lublin 1998, s. 256.

[40] Idem, Listy do Jerzego Turowicza…, s. 126–127.

[41] ZW 17.

[42] A. Bobkowski, Szkice…, s. 310.

[43] ZW 67.

[44] S. Wyszyński, Abyście byli mężni i niezłomni. Kazanie na zakończenie rekolekcji lekarzy, 3 IV 1960 r. [w:] idem, Uświęcenie pracy zawodowej, Paryż 1963, s. 195.

[45] Ibidem, s. 196.

[46] A. Bobkowski, Szkice…, s. 126.

[47] J.M. Ruszar, „Nie skurwiłeś się ani na cal”. Wolność i posiadanie w rozumieniu Andrzeja Bobkowskiego „Konteksty Kultury” 2016, z. 4, s. 431–446.

[48] S. Wyszyński, Przypatrzcie się liliom polnym, przypatrzcie się ptakom niebieskim. Do jadących na wakacje, Warszawa, w uroczystość św. Jana Chrzciciela, 24 czerwca 1961 (DZ7 280).

[49] A. Bobkowski, Szkice…, s. 116.

[50] Idem, Listy do Aleksandra Bobkowskiego 1940–1961, Warszawa 2013, s. 96.

VII Prymas o literaturze

Żywość umysłu, trzymanie ręki na pulsie, śledzenie tego, co się dzieje w obszarze literatury i szerzej w kulturze, cechowały Prymasa Tysiąclecia. W swoim pisarstwie niejednokrotnie prezentuje własne poglądy na temat literatury, sztuki słowa, bycia pisarzem. W tym oglądzie metaliterackim dominantą jest aksjologia.

Aksjologia literacka

Wyszyński czynił rozpoznania aksjologiczne w obszarze literatury i w ogóle sztuki, jednocześnie zastrzegając, że nie jest specjalistą w dziedzinie artystycznej, kulturalnej[1]. Już w 1970 r. oceniał, że ks. Jan Twardowski to „jeden z największych współczesnych poetów polskich, nie przeszkadza to, że chodzi w sutannie”[2]. Albo niemniej słusznie twierdził: „Gdybyśmy przeczytali książkę Dobraczyńskiego Cień Ojca – jest to jedna z najbardziej udanych jego książek, obok Listów Nikodema”[3]. Czasem popełniał błędy rzeczowe, na przykład Sołżenicyna nazywając „głośnym dzisiaj poetą rosyjskim”[4]. Chociaż w innym kazaniu poprawił się: „Mam w brewiarzu obrazek z przepiękną modlitwą Sołżenicyna, głośnego dziś pisarza i myśliciela rosyjskiego, stojącego na przełomie wielkich przemian. Mówi on tak: »Pragnąłbym jeszcze bardzo dużo zrobić dla Ciebie, Boże, ale jeżeli nie zdołam tego dokonać, to widocznie Ty sam przeznaczasz te dzieła dla kogo innego; kto inny ma tego dokonać«. Tę modlitwę często sobie odczytuję. Została ona wydrukowana za granicą, w języku rosyjskim”[5].

Prymas dowartościowywał literaturę i miał ogromny do niej szacunek między innymi z tej racji, że była częścią tradycji. Zawsze jednak bardziej zwracał uwagę na życie „dookolne” niż na to ukazane na kartkach książek. Zawsze bardziej liczył się „żywy” człowiek niż „książkowy”: „Autor, przysyłając mi książkę, napisał: »Jeśli chcesz wiedzieć, kim jestem, ta książka o tym mówi«. Odpisałem mu: »Mam stanowczo lepsze wyobrażenie o tobie, niż o twojej książce«”[6]. Bycie pisarzem – według Wyszyńskiego – to misja, służba Słowu odwiecznemu oraz drugiemu człowiekowi, zwłaszcza potrzebującemu pomocy, nieszczęśliwemu, pokrzywdzonemu przez los i okrutną ideologię. Do pisarzy i ludzi kultury zebranych na Jasnej Górze prymas mówił: „Możecie się na mnie obrazić, wytworni pisarze! Ale wam powiem: macie być psami, może jedynymi, którym została jeszcze odrobina miłości do człowieka pokaleczonego i poranionego! Wasz język musi im służyć, gdy ludzie wielcy i wspaniali, ucztujący w pałacach już nie widzą człowieka poranionego, wyrzuconego na ulicę, wciąż jeszcze bitego i kopanego! Ktoś musi się nad nim zlitować, bo to przecież twój brat, twój rodak! A chociaż byłby i twoim wrogiem – człowiekiem jest!”[7].

Wyszyński w sposób uogólniony stwierdza, że w literaturze dominuje ton pesymizmu. Jednak nie dookreśla, jaką literaturę ma na myśli. Czy w całej rozciągłości miejsca i czasu? Czy może powstającą wtedy, gdy formułował swoje sądy? Czy tylko polską? Możliwe, że na taki pogląd przynajmniej częściowo miał wpływ kontekst czasowy – gdy wypowiadał się w ten sposób, był rok 1964. Triumfy święcił wtedy egzystencjalizm (utwory Camusa, Sartre’a i inne o podobnej proweniencji światopoglądowej) ze smutną, nawet tragiczną wizją losu człowieka. Françoise Sagan w tytule swojej powieści – wydanej we Francji w 1954 r., a w Polsce dwa lata później – wołała: Witaj, smutku! Wyszyński kategorycznie ocenia: „I znowu pesymizm! Wiemy, że w twórczości literackiej pesymizm jest nutą dominującą”[8].

Niejednokrotnie w swoich wypowiedziach – w kazaniach lub zapiskach dziennikowych – prymas czyni rozeznania porównawcze specyfiki dzieł danych autorów oraz wartościujące, z umiejętnością wyważonej, ale i odważnej oceny, na przykład: „Henryk Sienkiewicz jest w swojej twórczości przeniknięty do głębi myśleniem katolickim, jak Makuszyński stylem biblijnym, jak Kasprowicz »tropieniem« Boga w małej roślince”[9].

Prymas cenił klarowność i precyzję myśli oraz życiowe prawdopodobieństwo, unikanie abstrakcji i zagubienie w sferze abstrakcji. W swoich wypowiedziach dbał o jasność wywodu i uściślenia terminologiczne. U niego rzeczywistość faktów ma przewagę nad domysłami czy impresjami.

Klarowność, wyrazistość świata przedstawionego i postaci prymas uważał za cechę przydającą dziełu wartości: „Rozczytywałem się dziś w życiorysie Anieli Salawy, krakowskiej służącej. Chociaż książka jest napisana niedobrze, to jednak sylwetka Anieli wychodzi wyraziście”[10]. Ocenę dzieła kardynał widzi jako proces rozciągnięty w czasie, dookreślany przez kolejne pokolenia badaczy: „Ocena twórczości człowieka właściwie nigdy się nie kończy. Możemy odwołać się do wkładu kulturalnego Reja, Kochanowskiego czy Władysława z Gielniowa, a zobaczymy, że każda epoka, każdy wiek, ba, każdy profesor polonistyki, każdy badacz kultury narodowej, umie wydobyć z tych treści, które są już raz określone i skonkretyzowane, nowe promienie i wartości. Na tym polega doniosłość literatury czy kultury narodowej, że praca ta nigdy nie jest skończona”[11].

Tak mówił prymas w kazaniu Zaszczytna służba słowu 8 października 1976 r., w dniu odznaczenia Jana Parandowskiego doktoratem honoris causa przez Katolicki Uniwersytet Lubelski. Wydaje się, że takie podejście wartościujące bliskie jest metodzie aksjologicznego oceniania „po drodze”, którą proponował Thomas Eliot. Wyszyński śledzi na bieżąco proces oceny i związane z nią przewartościowania w odniesieniu do interesujących go twórców – na przykład Władysława z Gielniowa: „Współcześni historycy literatury polskiej coraz bardziej rehabilitują Władysława z Gielniowa i widzą w nim jednego z pierwszych twórców pieśni religijnych w języku ojczystym: pieśni ku czci Męki Pańskiej i do Matki Najświętszej”[12]. Wyszyński poszerza formułę i zakres „bycia poetą”: „Można powiedzieć, że obydwaj święci [Maksymilian Maria Kolbe i bł. Władysław z Gielniowa – J.S.] w jakimś wymiarze są poetami. Maksymilian Maria wprawdzie nie pisał wierszy, jednakże był poetą z ducha”[13].

Autora Z głębi duszy cechuje pokora w ocenie, pokora poznawcza – w odniesieniu do innych, a tym bardziej do siebie: „Można by bardzo dużo, Najmilsi, powiedzieć dla wyjaśnienia i usprawiedliwienia stylu życia i drogi waszego biskupa. Może nie wszyscy to rozumieją. Ja się przyłączam do tych, co nie rozumieją, bo też nie rozumiem wszystkiego”[14]. „Wybaczcie mi, że już nic więcej Wam dzisiaj nie powiem. Niech resztę dopowie Wszechmocna w moim życiu i w mojej służbie, Pani Jasnogórska, Bogurodzica, Virgo Auxiliatrix – Maria”[15]. I co ciekawe, to kazanie, gdy kaznodzieja mówi bardziej o sobie, jest krótsze, zgodnie z zasadą: „Niech o mnie powiedzą inni”. W swoim etosie, w katalogu cnót prymas umieszcza szereg wartości, na czele z miłością: „Jestem przerażająco szczery. Ale to jedna z moich słabszych cnót; mam inne mocniejsze, a do nich należy: być w prawdzie, być prawdziwym i nie bać się mówić prawdy, a nad to wszystko – miłować”[16].

Prymas jest zwolennikiem eksponowania w twórczości dobra i właśnie poprzez dobro, a nie przez zło apeluje do sumienia odbiorców: „Niekiedy wydaje się, że przez okazanie – jak u Tyrmanda w Złym – całej grozy człowieka, można wstrząsnąć sumieniem. Lepiej jednak wstrząsać sumienia przez to, co jest z piękna, prawdy, dobra, miłości, aniżeli przez niebyt, ontologicznie zwany malum”[17]. Wyszyński odwołuje się do kultowej powieści Leopolda Tyrmanda. Tak naprawdę nie wiadomo jednak, czy ją dobrze znał, bowiem tytułowy Zły – nomen omen – nie jest wcale taki Zły, walczy z warszawskimi chuliganami w obronie słabszych.

Kardynał ceni uniwersalizm tekstu biblijnego jako Dobrej Nowiny: „Można by długo snuć z Ewangelii »złotą przędzę«, która od czasów Chrystusa dociera do serc współczesnych ludzi”[18]. Jest wnikliwym i pragmatycznie nastawionym hermeneutą Pisma Świętego. Niejednokrotnie, przeważnie w kazaniach, ale i w Zapiskach więziennych, przywołuje passusy tekstu biblijnego po łacinie.

Mimo mnóstwa zajęć Wyszyński znajduje czas na czytanie książek i oglądanie filmów, między innymi będących adaptacją utworów literackich. Wtedy ma możliwość porównania i oceny wersji pisanej i filmowej dzieła. Owo wartościowanie zwykle wypada na korzyść pierwowzoru: „Filmując potężny epos wsi polskiej – Chłopów Reymonta, przedstawiono w sposób niewłaściwy atmosferę moralną wsi. Nie tak ją widział wielki geniusz literacki – Władysław Reymont. Trzeba wiedzieć, że za czasów Reymonta, który obserwował Lipce z bliska – nie było na wsi kobiet typu prostytutki. Tymczasem tak właśnie ucharakteryzowano jedną z czołowych bohaterek tego filmu. Wieś polska nie była również zapijaczona, była wówczas miejscem bolesnej walki o każdy zagon ojczystej ziemi. Chłopi Reymonta ukazują tragedię Narodu, któremu kolonizacja niemiecka wydziera zagon po zagonie. Genialnie opisał autor śmierć Boryny na zaoranym polu. Umierający gospodarz pada nieprzytomny, krzyżem na ziemi, aby jej bronić. W tym jest szczyt twórczości i idea przewodnia Chłopów Reymonta. W filmie – i rolnik, i kobieta polska zostali zbeszczeszczeni! Pytamy: po co? Dlaczego? Takie same nieprzyjemne akcenty dostrzegamy również w innym filmie – Weselu na podstawie dramatu Wyspiańskiego: zamiast pokazać tragedię Narodu żyjącego w niewoli, na czoło wysunięto sceny z wesela, ukazując zapijaczoną wieś[19]”. Chodzi o ekranizację Chłopów z 1973 r. w reżyserii Jana Rybkowskiego oraz o Wesele na podstawie dramatu Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Andrzeja Wajdy z 1972 r.

A obejrzanemu filmowi Kopernik, z 1972 r. w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich, prymas wystawia taką oto recenzję: „W filmie o życiu Kopernika usiłuje się przyćmić blask geniuszu polskiego i ogólnoludzkiego, oprawiając go w krzywe zwierciadło inkwizycji, której Kopernik nawet nie widział. […] Wpisano w fabułę filmową to, co w Polsce nigdy nie miało miejsca, dwuznacznie i tendencyjnie naświetlono historię Kościoła i postawę Kościoła wobec nauki”[20].

Wyszyński jest świadom tego, jak trudne jest ocenianie. Istnieje potrzeba dużej ostrożności w procederze aksjologicznym. Idzie o obiektywizm i o zgodność między życiem a dziełem: „Trudno być obiektywnym w ocenie życia ludzkiego. Człowiek może popełniać błędy na dwie strony. W czasie ostatniego miesiąca myślałem dużo nad pewną książką, która niedawno wyszła w Polsce. Jest ona właśnie takim dorabianiem sobie rodowodu. Została zresztą trafnie oceniona w jednym z pism przez profesora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Człowiek powinien lękać się dorabiania sobie rodowodu, bo może się bardzo pomylić”[21].

Wyszyński miał umiejętność i dar „czytania ludzi”. Jego zdaniem nie wystarczy lektura książki. Postuluje, aby umieć i chcieć wykraczać poza literaturę. Ważne są bliskie związki pisarza, także czytelnika, z dookolnym światem. To postulat wielu pisarzy, na przykład znakomitego eseisty Jerzego Stempowskiego, który – sam wybornie oczytany – przestrzegał przed utonięciem w książkach i zalecał jak największy kontakt z ludźmi żywymi. Niespiesznie przechodzić wśród nich i się przyglądać. Kardynał, podobnie jak Stempowski, wykracza poza literaturę, mówi o konieczności bliskich związków pisarza ze światem. Stempowski w eseju O czernieniu papieru uczula tych, którzy czernią papier, parają się słowem, iż jest ono „tworzywem niepewnym, na przemian zbyt opornym lub zbyt płynnym”[22]. Dodaje, że ma poczucie, iż takie zajecie, jakim jest pisanie, zawsze wymagało od niego jakiegoś szczególnego umotywowania. Sama umiejętność stawiania na papierze znaków nie stanowi wystarczającego powodu do pisania[23]. Podejście Wyszyńskiego do słowa jest nie mniej ostrożne i odpowiedzialne.

Refleksja nad słowem

Paul Ricoeur dostrzega i dowartościowuje korzenie ontologiczne mowy, wzajemne przenikanie się rzeczywistości Słowa i słowa[24]. Prymas, na podobieństwo tropów myślowych Ricoeura, nieraz sięga do korzeni biblijnych słowa, do semantyki słowa pisanego małą literą i jego koneksji ze Słowem przedwiecznym, pisanym dużą literą.

Takie ontologiczne rozumienie słowa wiedzie ku kulturze słowa, którą prymas sam realizuje i propaguje przy najrozmaitszych sposobnościach. „Ksiądz Kardynał Prymas swą miłość do mowy polskiej przenosi na ambonę i do ołtarzy Pańskich, żąda od kapłanów wyrazistego i pięknego posługiwania się językiem polskim, zarówno przy liturgii słowa, jak przy liturgii ołtarza. Sam mówi piękną polszczyzną. Język Księdza Kardynała – język jego kazań, przemówień, homilii, jest prawdziwie językiem literackim, którego nie powstydziliby się wielcy mistrzowie słowa polskiego. Przy całej głębi teologicznej, socjologicznej i narodowej jego kazań tchnie z nich poezja – prawdziwa poezja duszy polskiej i mowy ojczystej”[25].

W pisarstwie prymasa, co oczywiste, mamy język religijny. Od rodzaju wypowiedzi zależy, jak duży jest w nim ów komponent religijności – największy będzie w tekstach modlitewnych. I właśnie w nich autor szczególnie poszukuje – poprzez język – własnej ekspresji wiary. Zdaniem ks. Jana Sochonia, poety i filozofa, nie ma obiektywnego języka wiary. „Są, oczywiście, formuły dogmatyczne, ustalone tradycją sposoby wypowiadania prawd Objawienia, są wreszcie dokumenty kościelne, lecz wszystkie one nabierają znaczenia dopiero w głębi jednostkowego przeżycia, kiedy zostają włączone w osobiste perspektywy wiary. W tym i tylko w tym znaczeniu każdy człowiek powinien tworzyć swój, jedyny i niepowtarzalny język porozumienia z Bogiem. […] Język naszego odniesienia do Boga wyznacza więc nasza egzystencjalna sytuacja”[26].

Śledząc pisarstwo Prymasa Tysiąclecia, zauważamy, że autor ten – oczywiście w pewnym stopniu – stworzył swój własny język wypowiedzi, zwłaszcza tych o charakterze modlitewnym, szczególnie maryjnym. Ponadto konkretna sytuacja egzystencjalna, w postaci odosobnienia więziennego, wpłynęła na taki, a nie inny sposób „ogarnięcia językiem” i poradzenia sobie w świetle wiary z tym wycinkiem wyizolowanego życia. To wyizolowanie zewnętrznie konkretne, wewnętrznie (duchowo) okazało się pozorne albo najwyżej częściowe, złagodzone.

Prymasowskie zmagania z językiem, ograniczone zaufanie do słowa świadczą o aktywnym, charakterystycznym dla pisarzy – pracujących w słowie – podejściu do języka. Trudno mówić zwłaszcza o Bogu, o Transcendencji. Bóg przekracza wszelkie, pozaboskie, byty – z językiem włącznie[27]. Kardynał stara się o referencyjność słowa, przystawalność do rzeczywistości. Mówi o jego potędze, ale zarazem nędzy. O nadprodukcji i dewaluacji słów. O tym, że zbyt dużo jest słów daremnych, w których nie ma nic – prócz dźwięku. W tym kontekście raz po raz pojawiają się nobilitujące refleksje o milczeniu, chociażby zanotowane podczas rekolekcji w Częstochowie: „Wielka łaska milczenia nawiedza człowieka; sama myśl, że przez trzy dni można nie mówić, tylko milczeć, można być tylko »dla siebie«, dla Boga w duszy, tak zazwyczaj osamotnionego – jest już radością i rozkoszą rekolekcyjną. To wielki dar najlepszego Boga. To chyba nawet rozkosz dla człowieka tak zgadanego jak ja. Nieraz dusza krzyczy o to, by zamknąć usta, by pogrążyć się po uszy w milczeniu, by »nie musieć« tak wiele mówić. Nareszcie mówi ktoś inny, a nie ja. Nareszcie ktoś do mnie mówi, a ja sobie milczę. Nareszcie mogę słuchać, słuchać i tylko słuchać”[28].

U prymasa występuje wyraźna potrzeba słuchania słów, a nie jedynie ich wypowiadania, które nazywa „produkowaniem”. Oczywiście częste używanie słowa w postaci mówionej i pisanej było koniecznością, wiązało się z wypełnianiem urzędu kościelnego. Trzeba było znaleźć język jak najbardziej usłużny, adekwatny do rodzaju wypowiedzi i sytuacji komunikacyjnej. Dotyczyło to zwłaszcza kazań. One były najczęstszym urzędowym komunikowaniem się prymasa z wiernymi i jednocześnie miały największą liczbę odbiorców. Ich język odgrywał niebagatelną rolę w skuteczności głoszenia słowa Bożego.

Jak dużo zależy od języka, podkreślają współcześnie homileci. Podręczniki homiletyki o głoszeniu homilii i kazań poświęcają wiele stron refleksji o języku, jego kryzysie, ale mimo to – staraniom o pragmatyczne użycie go w posłudze ewangelizacyjnej: „Wiek XX jest stuleciem języka. Po załamaniu niemieckiego idealizmu język i społeczeństwo stały się głównymi tematami refleksji filozoficznej, urosły niemal do rangi transcendentaliów. Z początkiem wieku XX – by nie wspomnieć o prekursorach – zaczyna się niespotykany dotąd boom filozofii języka. We wzajemnym z nią oddziaływaniu powstają nowe nauki dotyczące języka: semantyka, syntaktyka, pragmatyka, semiotyka, lingwistyka we wszelkich swoich odmianach. Dla obu obozów filozoficznych – filozofii analitycznej z jej czołowym myślicielem Wittgensteinem, oraz fenomenologicznej, dla której autorytetem jest Heidegger – tematem jest język. Common sense dyskusji intelektualnej stanowi przekonanie, że poszukiwane znaczenie i prawdę odnajduje się w tekstach – i to tym bardziej, im głębiej wniknie się w ich strukturę, im dokładniej wyjaśni się strukturę procesu pojmowania. Ale oba kierunki coraz mocniej zderzają się z nieoczekiwanym rezultatem. Lingwistyka dostrzega jedynie znaki odsyłające w nieskończoność do innych znaków, słowa do innych słów – szczególnie drastycznie uwyraźnia się to w myśli Jacques’a Derridy. Hermeneutyka rezygnuje z ambicji coraz lepszego rozumienia przekazu językowego, zadowala się jedynie rozumieniem za każdym razem odmiennym – tak dosłownie czytamy u Hansa-Georga Gadamera już w 1960 r. w Prawdzie i metodzie. Wniosek: nie uważa się już, że język zdolny jest do przekazania uporządkowanego uniwersum znaczenia, czy też znaczenia w ogóle[29]. Głoszący kazania muszą uwzględnić tę nieufność względem języka jako jedno z najważniejszych obciążeń swojej posługi. Istnieją określone determinanty kościelno-teologiczne. One warunkują głoszenie słowa Bożego. „Jesteśmy kaznodziejami Kościoła. […] Ten fakt wywiera wpływ na to, co mówimy i w jaki sposób mówimy. Ktoś, kto podejmuje posługę słowa, nie może pełnić jej inaczej niż w relacji do tradycji i wspólnoty przekazu, do której należy mocą swego urzędu”[30]. Taką też świadomość miał prymas, głosił nie tylko od siebie – według własnych sił i możliwości – ale mocą swego urzędu kościelnego. Z jego wypowiedzi widać, że dbał między innymi o to, aby mowa teologiczna – a więc także i kazanie – substancjalnie artykułująca to, co boskie, duchowe, ze swej istoty niewidzialne, odwoływała się do odpowiedników w tym, co widzialne, który to obszar jest wspólny dla mówiącego i słuchaczy.

W kazaniach w mniejszym stopniu, ale już przynajmniej w niektórych fragmentach Zapisków więziennych Wyszyński wykorzystuje moc zawartego w metaforyczności potencjału innowacji języka. Przez to obszar wypowiedzi nie kurczy się do tego, co zostało już ze wszystkich stron omówione. Owe procesy kreatywne są stonowane, zwłaszcza w kazaniach do masowego i zróżnicowanego odbiorcy, bowiem mówca nie podejmuje ryzyka wypowiedzi wykraczających poza pułap możliwości percepcyjnych słuchaczy. Czyni to chociażby z szacunku do nich.

Zresztą Wyszyński także w wypowiedziach pisanych nie chce za wszelką cenę tworzyć nowego języka, błyszczeć nowością. Nie jawi się jako męczennik słowa. Przecież nie jest poetą, a na męczenników słowa predysponowani są zwykle właśnie poeci – zwłaszcza lingwiści czy symboliści[31]. Chociaż, dodajmy, do definicji twórczości należy przekształcanie zastanych form, a w literaturze form językowych.

Interesujące jest ujęcie przez Prymasa Tysiąclecia zagadnienia: Słowo Boskie (Logos) a słowo ludzkie na gruncie myśli teologicznej, w jej wymiarze kerygmatyczno-pastoralnym. W swoim nauczaniu – kierowanym w tej materii najczęściej do pisarzy i literatów – wychodzi on z reguły od Starego Testamentu (często spotykane pojęcia: „słowo”, „słowo Boże”, „mowa Boża”) i Janowego Prologu (J 1,1–9). Ukazuje, że wyraz „słowo” nabrał „ogromnej ceny i nieskończonej wartości” poprzez określenie tym samym wyrazem „Logosu – Drugiej Osoby Trójcy Świętej”. „Syn Boży dodał mu waloru, dopuszczając przez Ducha Świętego zestawienie wyrazu »słowo« – verbum, »słowo Boże« – verbum Dei, ze swoją Osobowością – Słowa Wcielonego”[32]. W ten sposób „słowo” uświadamia sobie prawdę o swojej istocie: pokrewieństwo z Logosem, obowiązek niesienia prawdy i życia[33]. Zresztą ten ścisły związek słowa z biblijnym Logosem prymas akcentuje z rozmaitym natężeniem niezwykle często – poczynając od explicite, deklaratywnego naświetlenia, po implicite, prawdy ukrytej w sieci kompatybilnych znaczeń, ale możliwej do zauważenia. „Wysublimowanie Słowa w Jezusie Chrystusie rzutuje w jakimś przedziwnym wymiarze dziejowym na każde słowo. Cały splendor nauki o Chrystusie jako Słowie pada światłością na każde słowo i zobowiązuje”[34].

Kserokopia listy książek, o które kilkakrotnie prosił prymas Wyszyński w czasie internowania w Stoczku Warmińskim, 15 października 1953 r.

Kardynał prowadzi refleksję nad słowem jako wspólnym źródłem teologii i literatury pięknej. Widzi je w blasku prawdy, w źródlanej głębi autentycznych znaczeń. W kontraście do takiego rozumienia słowa ukazuje „zwodzące słowo” ideologii komunistycznej, partyjną nowomowę: „Trzeba pamiętać, że dla tych ludzi [komunistów] »słowo« nie jest po to, by przekazywało treść Bratu-człowiekowi; to jest narzędzie badawcze i zwodzące, ma ukryć intencję własną, odsłonić cudzą; słowo jest strategią. To tylko Słowo Wcielone było prawdą, ale słowo dialektyczne jest zasłoną. Nie można tu liczyć na lojalną dyskusję. Przypominam obowiązek pisarza katolickiego, do wypełnienia w naszych czasach. Kiedyś miała wyznaczone zadanie »Wielka Czwórka« (Mickiewicz, Słowacki, Krasiński, Norwid), to zadanie dostrzegli i wypełnili dla ratunku Narodu. Dziś mają to zadanie do wypełnienia inni ludzie. Ostrzegam przed podwórkową polityką p. Stommy. Przejdzie on w niepamięć. Ale dramaturg Zawieyski przejdzie do historii. Będą o nim mówić, czy spełnił zadanie w trudnej chwili Narodu, czy nie? To samo powtarzam Zofii Szczuckiej, poczciwej babinie z talentem, i płaczliwemu Janowi Władysławowi Grabskiemu, i handlarzowi słowem – Dobraczyńskiemu”[35].

Należy postawić wyraźną dystynkcję między słowem prawdy a słowem kłamstwa. Wyszyński uwrażliwia na to pisarzy o proweniencji katolickiej. Oni służą narodowi w niewoli komunizmu tak, jak kiedyś wielcy romantycy służyli narodowi w czasie zaborów. Prymas jest tak wyczulony na sposób posługiwania się słowem, że i wśród pisarzy katolickich dostrzega różne strategie podejścia do słowa. Jana Dobraczyńskiego słusznie nazywa „handlarzem słowa”, zapewne z racji na merkantylne (finansowe) podejście do słowa, do twórczości. Tak było w latach sześćdziesiątych. Gdyby prymas dożył czasu stanu wojennego i uwikłania autora Listów Nikodema w główne struktury reżimu (w 1982 r. został przewodniczącym Tymczasowej Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego), określenie „handlarz słowa” byłoby jeszcze bardziej negatywne i równało się wręcz „zdrajcy słowa”.

Dla Wyszyńskiego słowo ma wymiar aksjologiczny, służy Prawdzie, Dobru i Pięknu, wartościom o proweniencji klasycznej. Prymas całą artystyczną służbę narodowi postrzega w kategoriach wstrząsania sumień „przez to, co jest z piękna, prawdy, dobra, miłości”: „Ja do teatru nie chodzę, bo nie mam czasu. Ale przeglądam wydawnictwo, w którym zapoznaję się ze światem artystycznym. Chcę przynajmniej wiedzieć, kto jest kim. Zawsze przy tej okazji myślę: ens, bonum, pulchrum, verum – conventuntur. Tak mnie uczyli na pierwszym roku filozofii. To, że człowiek jest ens, to już jest jakieś verum – prawda. Z prawdą zaś łączy się dobro – bonum; z dobra wyrasta piękno – pulchrum. Niekiedy utożsamiano pulchrum z verum. Nie zawsze to wychodziło, ale przynajmniej programowo powinno tak być, że człowiek im bardziej reprezentuje pulchrum, tym bardziej odpowiedzialny jest za verum. Staracie się uwydatnić pulchrum. Życzymy Wam, aby przez Wasze pulchrum promieniowało bonum i verum”[36].

Według prymasa prawda i pragmatyzm, życiowa użyteczność są weryfikatorami słowa co do jego skuteczności i zasadności użycia. Oto jak tę kwestię mówca artykułuje w kazaniu do młodzieży, w którym sięga do symboliki zwierciadła i szklanych domów: „Zwierciadło się myli. Za dużo macie zwierciadeł, za łatwo możecie się przeglądać. Nawet domy są szklane. Wszystko jest enigmatyczne. Wszystko widzicie jak gdyby w telewizji. Jakże zamieniać w czyny »szklane domy«, szklane psychiki, złudzenia, zwierciadła, spojrzenia, próby odbicia swej osobowości, chwilowe nastroje… Wszystko to szybko przemija. Spojrzałeś i zapomniałeś, jaki jesteś. Nie wiesz, czy jesteś taki, jaki byłeś przed chwilą, czy też już zgoła inny… Kiedyś rozmawiałem z człowiekiem, który przeżywał wielką mękę. Skończyła się dla niego tragicznie. Prosiłem, aby to wszystko opisał. Napisał kilkanaście kartek. Zakończył tak: »Nie wiem w chwili, gdy piszę ostatnie zdanie, czy pierwsze zdanie z pierwszej kartki jest prawdziwe«”[37].

Wyszyńskiemu chodzi o adekwatność słowa względem artykułowanej przez nie prawdy. Zależy mu, żeby nie było rozdźwięku między myślą a słowem. Słowo adekwatne to słowo pokorne: „Chroń mnie, Ojcze Prawdy, przed wyniosłym słowem. Gdy się modlę Tobie, w ciszy, Ty jeden znasz moją prawdę; nie dopuść, by słowa moje przerosły moją prawdę. Ty jeden znasz człowieka i nie trzeba, aby Ci cokolwiek mówić o człowieku. Nie dopuść, abym ja mówił Ci o sobie coś wielkiego, coś przerosłego, wygórowanego. Gdy Ci mówię, żem największy grzesznik, Ty wiesz, czy nie myślę czegoś na swoje usprawiedliwienie, czy nie widzę w duchu większych nad siebie grzeszników: nie dopuść, by między moim słowem a myślą była luka. Gdy Ci mówię, że Cię kocham, nie dopuść, bym Ci kłamał. Gdy mówię, że żałuję, nie pozwól, by serce zostało chłodne. Niech słowo moje będzie w prawdzie, niech będzie prawdziwe, oględne, ale rzetelne. Chroń mnie, Ojcze Słowa, od nadużycia słowa. Wejdź w świat moich myśli i uporządkuj je, bym nie starał się słowami i myślami zwodzić Ciebie, imponować Ci. Chroń mnie przed całą tą „literaturą”, przed wyobraźnią, przed twórczością, przed nadprodukcją słowa… Obym zamilkł nawet myślą, gdy stoję przed Tobą, który patrzysz w serca i czytasz w myślach… Scrutans corda et renes, Deus[38]”[39].

Powyższa refleksja o słowie jest rozmową z Bogiem, którego prymas nazywa „Ojcem Słowa”. Mamy do czynienia z piękną modlitwą prośby o to, aby On chronił przed nadużywaniem słów. Owo nadużywanie, zadurzenie się słowem, może wystąpić i być zagrożeniem także w literaturze. W takim pisarstwie, w którym słowo jest oderwane zwłaszcza od prawdy. Gdy gubi precyzję myśli. Wówczas pisarz ulega faustowskiemu zatraceniu. Kiedy literatura odrywa się od autentycznego życia i staje się tylko grą wyobraźni i nadprodukcją słów. Gdy grozi powyższe niebezpieczeństwo, ocaleniem jest milczenie myśli i słowa. Wyszyński kończy wywód metajęzykowy fragmentem Psalmu 7, który ma tytuł Modlitwa ocalonego. Przywołajmy polską wersję owych słów według Biblii Tysiąclecia i nieco rozwińmy: „Niechaj ustanie nieprawość występnych, / a sprawiedliwego umocnij / Boże sprawiedliwy, / Ty, co przenikasz serca i nerki. / Tarczą jest dla mnie Bóg, / co zbawia prawych sercem” (Ps 7,10–11).

I jeszcze jedno. Prymas często, także w cytowanym powyżej fragmencie Zapisków więziennych, apeluje o to, aby słowo nie było oderwane od prawdy. Tym samym opowiada się za ścisłym związkiem twórczości i sztuki z prawdą. Wpisuje się w długą tradycję owego związku, bowiem począwszy od Sokratesa, poprzez Platona, a także Arystotelesa „prawda, rozumiana jako zgodność z rzeczywistością, została uznana jako cecha istotna sztuki, weszła do jej definicji”[40].

Kim jest pisarz?

Prymas uprawiał „teologię moralną” słowa literackiego. W kazaniu do pisarzy nauczał obrazowo w oparciu o przypowieść ewangeliczną o Łazarzu i bogaczu (Łk 16, 19–31): „Język leczący rany nędzarza. […] Macie być psami, może jedynymi, którym została jeszcze odrobina miłości do człowieka pokaleczonego i poranionego! Wasz język musi wam służyć. […] To jest zadanie literatury, twórczości słowa: rany leczyć, a nie rozgrzebywać!”[41].

Mówiąc o pisarzu, najczęściej powinnościowo – kim ma być – miał na myśli przede wszystkim pisarza z określnikiem „katolicki”. Podkreślał, że bycie takim pisarzem jest nie profesją, ale posłannictwem: „Dziś bodajże raczej mówić trzeba o posłannictwie, o powołaniu pisarza katolickiego niż o zawodzie pisarskim. Zapewne nie jest to posłannictwo hierarchiczne, ale jest ono wyrazem odczuwanej potrzeby społeczeństwa katolickiego, które pozostaje nadal pod czarem prawdy: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo” (J 1,1)”[42].

Pisarz katolicki poprzez słowo służy społeczeństwu i narodowi: „Skoro istnieje tak niepokojące pokrewieństwo między Słowem a Bogiem, czyż nie jest to wiążące dla każdego, kto zbliża się do słowa? Ileż trzeba mieć szacunku dla słowa? Ileż troski należy włożyć w to, by w dobranym starannie słowie pomieścić całą wewnętrzną prawdę, która ma być przekazana pod postacią właśnie tego, a nie innego słowa! Czyż słowo nie jest tym najlepszym – tradycją wielowiekowej posługi uświęconym – przewodnikiem do prawdy? Czyż nie uderza nas, ludzi oswojonych ze słowem, oczywistość odpowiednika słowa – zawartej w nim treści, zawartej prawdy? Czyż nie gnębi rozbieżność między źle użytym słowem a prawdą? Czyż ludzkość cała nie domaga się rehabilitacji słowa? Służba słowu jest więc posłannictwem społecznym! Ktokolwiek bowiem posługuje się słowem, musi w nie wkładać tę treść, którą społeczeństwo przywykło w nim odnajdywać. A cóż rzec trzeba o służbie słowu, które brzemienne jest prawdą Bożą? Pisarz katolicki bowiem ostatecznie takiemu służy słowu!”[43].

Literatura chrześcijańska nie ma bezwzględnego obowiązku tworzenia bohaterów jedynie pozytywnych[44]. Warto w tym miejscu przywołać opinię biblijno-teologiczną Hansa Ursa von Balthasara. Otóż ten teolog szwajcarski, w oparciu o zasadę paulińską[45], rozważa zależności między pisarzem i szerzej – artystą, tworzonym przez niego dziełem a grzechem i zbawieniem. Przyznaje twórcom prawo do pokazywania zła, do tworzenia literatury nie-„budującej” (w powszechnym, pejoratywnym i zbanalizowanym znaczeniu tego terminu). Chodzi o przyznawanie literaturze prawa do pokazywania zła. Obecny w dziele literackim element chrześcijańskiego sacrum nie musi być wyłącznie „pisany światłami”.

W świetle wspomnianej zasady paulińskiej poglądy na literaturę głoszone przez Prymasa Tysiąclecia raczej umieszczają „chrześcijańskość” w literaturze na pozycjach skrajnie „budujących”, wręcz ją tam spychają. Wyszyński wyraźnie przeciwstawia literaturę dobrą, pisaną samymi „światłami”, literaturze złej, czyli takiej, która „tworzy zło”, „zostawia brud w książkach”, „znieważa i poniewiera człowieka”, „obraża zmysł estetyczny” (U stóp Matki Słowa Wcielonego; Piszcie samymi światłami i inne wypowiedzi prymasa). Takich poglądów Prymasa Tysiąclecia – jak słusznie twierdzi ks. Jerzy Szymik – nie można interpretować ani oceniać w oderwaniu od specyfiki polskiej sytuacji historyczno-politycznej, w jakiej były głoszone[46].

[1] „W Polsce właśnie Kościół posiada w swych dłoniach taki wielowiekowy sprawdzian dla pojęcia kultura. Nie jestem w tej dziedzinie specjalistą i nie mam zamiaru uchodzić za takiego, ale pozwolę sobie przytoczyć chociaż jeden przykład, a mianowicie dzieło naszego sędziwego Brücknera Dzieje kultury polskiej. Proszę czytać jego syntezy, którymi zamyka rozważania nad poszczególnymi okresami dziejów Polski. Za każdym razem zanim zacznie czynić te syntezy, usprawiedliwia się, że dopiero tak rozległy i głęboko osadzony w przeszłości materiał, umiejętnie zanalizowany, daje prawo do wyprowadzania wniosków, zawsze jednak oględnie, z omawianego okresu. Spostrzeżenie to i metoda historyczna sędziwego Brücknera zgodne są z założeniami dzisiejszej socjologii, która coraz ostrożniej odnosi się do poszczególnych zaobserwowanych faktów i zdarzeń. Dla ustalenia jakiegoś prawa socjologicznego wymaga wielości faktów i zdarzeń lub też systematycznego, okresowego ich powtarzania się w przyszłości bliższej czy dalszej. Dopiero to pozwala na określenie tzw. prawa socjologicznego, a może też i prawa dziejowego, historycznego. Stąd też, jako postulat do spokojnego, obiektywnego oceniania wpływu Kościoła na kulturę polską, potrzeba bardzo pogłębionego i szerokiego terenu, a jednocześnie różnorodności metod” (ADŁ, S. Wyszyński, Wpływ Kościoła na kulturę polską. Słowo wygłoszone na KUL, Lublin, 23 VIII 1966 r., s. 4). „Ważnym czynnikiem w rozwoju i badaniach kultury narodowej będzie zawsze uszanowanie wolności badacza i osobowości człowieka, wolności jego myślenia, odczuwania i działania. Jest to warunek niezbędny w rozwoju kultury duchowej. Bogactwo indywidualne i osobowe obywateli jest tworzywem dla pogłębiającej się kultury” (ibidem, s. 9).

[2] ADŁ, S. Wyszyński, Patronka stolicy. Kazanie podczas ogłoszenia dekretu zatwierdzającego kult NMP Łaskawej jako Patronki stolicy, Warszawa, kościół Jezuitów na Starym Mieście, 16 VIII 1970 r., s. 7.

[3] Ibidem, s. 6.

[4] Ibidem, s. 1.

[5] ADŁ, S. Wyszyński, Zwycięstwo Kościoła polskiego w imię Służebnicy Pańskiej. Słowo do kapłanów archidiecezji warszawskiej, Warszawa, Pałac Prymasów na Miodowej, 3 VIII 1972 r., s. 2.

[6] ADŁ, S. Wyszyński, Potrzeba nam nowych, ludzkich dłoni… Kazanie podczas koronacji figury Matki Bożej, Rywałd, 3 IX 1972 r., s. 9.

[7] S. Wyszyński, Z rozważań…, s. 15.

[8] S. Wyszyński, „Krzyż stał się nam bramą”. 20-lecie wznowienia pracy na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, 7 VI 1964 r. [w:] idem, Z rozważań…, s. 38–39.

[9] Idem, Pamięci duchowego wodza narodu…, s. 210.

[10] ZW 31.

[11] S. Wyszyński, Pamięci duchowego wodza narodu…, s. 239.

[12] ADŁ, S. Wyszyński, Błogosławiony Władysław z Gielniowa – sumieniem stolicy. Warszawa, kościół św. Anny, 25 IX 1972 r., s. 1.

[13] Ibidem, s. 1.

[14] ADŁ, S. Wyszyński, Tajemnica mojej biskupiej drogi…. W 25. rocznicę sakry biskupiej, Jasna Góra, Kaplica Matki Bożej, 12 V 1971 r., s. 3.

[15] Ibidem, s. 5.

[16] ADŁ, S. Wyszyński, Inauguracja roku akademickiego na Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa, Bielany, 13 X 1974 r., s. 8.

[17] S. Wyszyński, Do artystów scen warszawskich [w:] idem, Z rozważań …, s. 163.

[18] Ibidem, s. 8.

[19] ADŁ, S. Wyszyński, Pierwszy pomocnik Matki Kościoła w życiu rodzinnym. Kazanie w uroczystość św. Józefa, Warszawa, kościół św. Józefa, 19 III 1973 r., s. 3.

[20] ADŁ, S. Wyszyński, Święty Kazimierz i Kopernik w Polsce Jagiellońskiej. Kazanie w uroczystość patrona parafii św. Kazimierza, Warszawa, 4 III 1973 r., s. 9.

[21] ADŁ, S. Wyszyński, Zwycięstwo Kościoła Polskiego w imię Służebnicy Pańskiej. Słowo do kapłanów archidiecezji warszawskiej, Warszawa, Pałac Prymasów na Miodowej, 3 VIII 1972 r., s. 2–3.

[22] J. Stempowski, O czernieniu papieru [w:] idem, Klimat życia i klimat literatury, Warszawa 1988, s. 49.

[23] Ibidem, s. 48–49.

[24] P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, przeł. E. Bieńkowska et al., Warszawa 1985, s. 340.

[25] Słowo wstępne [w:] S. Wyszyński, Z rozważań …, s. 8.

[26] J. Sochoń, U drzwi Godot. Szkice o poezji, filozofii i teologii, Warszawa 1995, s. 204.

[27] „Kłopot z językiem religijnym nie jest nowy. Człowiek zawsze miał trudności z mówieniem o sobie, a cóż dopiero o sprawach, które go przekraczają. Cunctae res difficilles, non potest eas homo experimere sermone. Doświadczają tego artyści, pisarze. Wiele można się nauczyć z ich doświadczeń. Ich zmagania z językiem powinny nieraz zawstydzić nas, z taką łatwością mówiących o Bogu, posługujących się gładkimi, wyświechtanymi formułkami” (J.S. Pasierb, Jak współczesnemu człowiekowi mówić o Bogu? [w:] idem, Słowo Boże między ludźmi, Katowice 2010, s. 55).

[28] PM7 205.

[29] K. Müller, Homiletyka na trudne czasy, przeł. M. Mijalska, Kraków 2003, s. 45–46.

[30] Ibidem, s. 54–55.

[31] Przykładem jest chociażby Stéphane Mallarmé, który „poszedł w głąb materii słownej, zeszedł jakby w podziemia języka, aby wydrzeć słowom ich sens różny od potocznego, przywrócić im życie, urok straty przez przyzwyczajenie i reguły składni, połączyć je w nowe związki, stworzyć z nich układ labiryntowy, aby z tej ciemności wydobyć nową jasność” (M. Jastrun, Walka o słowo, Warszawa 1973, s. 146).

[32] S. Wyszyński, Cena słowa prawdy. Jubileusz 75-lecia Księgarni i Drukarni Świętego Wojciecha [w:] idem, Idźcie i nauczajcie, Warszawa 1985, s. 162.

[33] J. Szymik, W poszukiwaniu…, s. 41.

[34] S. Wyszyński, Słowo – mostem prawdy i miłości. Przemówienie do pisarzy i literatów [w:] idem, Idźcie i nauczajcie…, s. 184.

[35] PM7 61.

[36] S. Wyszyński, Do artystów…, s. 162–163.

[37] S. Wyszyński, Bądźcie wykonawcami słowa, a nie tylko słuchaczami… Do młodzieży akademickiej, Jasna Góra, 9 V 1969 r. [w:] idem, Idźcie i nauczajcie…, s. 158.

[38] Łac. Przenikasz serca i nerki, Boże.

[39] ZW 218.

[40] W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, wyd. 4, Warszawa 1988, s. 351.

[41] S. Wyszyński, U stóp Matki Słowa Wcielonego. Kazanie do Ogólnopolskiej Pielgrzymki Pisarzy i Pracowników literatury na Jasną Górę, 4 V 1958 r. [w:] idem, Dzieła zebrane, t. 4, Warszawa 2002, s. 93–94; dalej to wydanie oznaczam skrótem DZ4 i podaję numer strony. Zob. także idem, Piszcie samymi światłami. Kazanie na zakończenie Pielgrzymki Pisarzy i Pracowników Literatury, 4 V 1958 r., DZ4 107–110.

[42] S. Wyszyński, List do redakcji [z okazji 400. numeru czasopisma], „Tygodnik Powszechny” 1952, nr 46, s. 1.

[43] Ibidem.

[44] S. Sawicki, Z pogranicza literatury i religii. Szkice, Lublin 1978, s. 142.

[45] Chodzi o odniesienie do św. Pawła Apostoła, który w Liście do Efezjan pisze: „wszystkie te rzeczy [czyny ciemności – J.S.] piętnowane stają się jawne dzięki światłu, bo wszystko, co staje się jawne, jest światłem” (Ef 5, 13).

[46] J. Szymik, W poszukiwaniu…, s. 143.

VIII Poetyka narracji prymasowskich

Charakteryzując pisarstwo prymasa od strony poetyki, najpierw zwrócimy uwagę na konglomerat zagadnień z interesującego nas obszaru właściwości dzieła literackiego i specyfiki jego autora, a następnie rzucimy światło na kwestię natchnienia. Wejdziemy więc w obszar procesu twórczego, aby powiedzieć o inspiracji artystycznej i pneumatologicznej (Ducha Świętego) w kaznodziejstwie Wyszyńskiego. Ostatnim naświetlanym w tym rozdziale zagadnieniem będzie intertekstualność i dialogowość.

Specyfika dzieła literackiego i autora

Pisarstwo Prymasa Tysiąclecia cechuje sakralne widzenie świata i człowieka. Wiążemy całą jego twórczość z konkretnym wyznaniem religijnym – rzymskokatolickim. Mamy narrację aktywności, stanowczych ludzkich działań. Ksiądz Janusz Stanisław Pasierb, poeta i kaznodzieja, znający więc arkana rzemiosła artystycznego, twierdził, że „zmysł formy, kształtu i wyrazistości czyniły go [Prymasa Tysiąclecia] artystą”. Jeszcze inny poeta w sutannie, ks. Jan Twardowski, zauważa u Wyszyńskiego „genialną intuicję”[1].

Wyszyński wśród innych cech miał takie ważne dla pisarza cechy jak wyobraźnia i doskonały zmysł obserwacyjny połączony z pamięcią. W jego pisarstwie dostrzegamy potrzebę obiektywizacji jako niezbędnego warunku sztuki słowa. Z tekstów prymasowskich wnioskujemy, że literatura nie polega na prostym naśladowaniu, ale – co zgodne z Arystotelesowską teorią mimesis – na odtworzeniu dookolnego świata. Do sztuki słowa autor Zapisków więziennych podchodzi z dystansem. Jest hermeneutą losu i przeznaczenia: jednostkowego (człowieka) i wspólnotowego (narodu); wytrwałym poszukiwaczem i apologetą Prawdy. Za wszelką cenę dąży do zgłębienia i poznania tego, co obiektywne, uniwersalne – zarówno w sferze duchowej, jak i materialnej.

Stefan Wyszyński z rodzicami i siostrami, Zuzela, 1906 r. Od lewej: Stanisława, matka Julianna z Janiną (na kolanach), ojciec Stanisław, Stefan i Anastazja

U niego uobecniają się dwie ścieżki komunikacyjne: poprzez słowo (głównie wektor horyzontalny) i poprzez milczenie (głównie wektor wertykalny). Towarzyszą im logika i precyzja, uporządkowanie wywodów myślowych. Na przykład wiele miniaturowych fabuł – zwłaszcza w kazaniach i Zapiskach więziennych – ma charakter ciągów przyczynowo-skutkowych. Oczywiście konstrukcja niezliczonych wypowiedzi prymasowskich jest uwarunkowana ich funkcją i przeznaczeniem. Krzysztof Dybciak postuluje „zajęcie się dokonaniami kardynała Stefana Wyszyńskiego obejmującymi zarówno jego pisma (w tym teksty o wybitnych walorach literackich: Zapiski więzienne, późniejszy dziennik, kazania i przemówienia), jak też świadectwa życia i działalności duszpasterskiej w Polsce oraz aktywności intelektualnej w Kościele powszechnym, szczególnie podczas II Soboru Watykańskiego”[2]. Dokonania Wyszyńskiego sytuują się na wielu obszarach: duszpasterskim, społecznym, politycznym, moralnym… Obszar literacki jest jednym z wielu. I nie pierwszoplanowym, niemniej ciekawym, wartym zauważenia i scharakteryzowania. Najważniejsze osiągnięcia mają wymiar wyraźniej pragmatyczny i rozpatrujemy je w skali makro: „Prymas Wyszyński dobrze rozumiał dynamikę przemian zachodzących w północnoatlantyckiej cywilizacji ubiegłego stulecia. […] spowodował ocalenie wiary milionów rodaków, czyli ocalenie wewnętrznej jakości i sensu ich życia”[3].

Wyszyński lubił czytać literaturę, zwłaszcza dzienniki, życiorysy, biografie. Oprócz ciekawości i zainteresowania tego typu utworami, jakby przy okazji, zapewne wyrabiał i kształtował sposób wyrazu pisanych przez siebie tekstów dziennikowych i innych. Między innymi czytał Dziennik Anieli Salawy (1881–1922) – błogosławionej, tercjarki franciszkańskiej, mistyczki, beatyfikowanej w 1991 r.: „Rozczytywałem się dziś w życiorysie Anieli Salawy, krakowskiej służącej. Chociaż książka jest napisana niedobrze, to jednak sylwetka Anieli wychodzi wyraziście”[4]. W powyższym fragmencie widać, że prymas jako czytelnik nie stronił od podejścia aksjologicznego. Interesowały go utwory literackie głównie z tego powodu, że literatura – zwłaszcza religijna – jest zwierciadłem losu ludzkiego, egzystencji człowieka, duchowości[5].

Wprowadził nowy typ bohatera, alternatywny dla literatury nadmiernie estetyzującej. Bohaterowie literatury współczesnej jakże często poszukują po omacku istotnych, wyższych wartości – o ile ich w ogóle poszukują – i sensu życia. Współczesny bohater jakże często jest bierny wobec otaczającego świata, wewnętrznie pogmatwany czy wręcz pusty, to introwertyk babrający w sobie. Natomiast bohater pisarstwa Wyszyńskiego – zwykle porte parole autora – przyjmuje aktywną postawę wobec świata, wie, czego chce, do czego dąży. Ma jasno określony system i hierarchię wartości, doprecyzowany etos.

W pisarstwie Wyszyńskiego ważne okazywały się przemyślenia z przeczytanych lektur, to, co zgromadził w annałach pamięci, co przeżył i czego doświadczył – włącznie z okresem dzieciństwa. Nadbużańska Zuzela i okolice z czasów dzieciństwa były – chociaż zapewne w mniejszym stopniu niż na przykład Podhale dla twórczości ks. Józefa Tischnera – ważnym źródłem zasilającym środki wyrazu, wyobraźnię i myślenie, sposób wartościowania. Wyszyński w kazaniach czy w dzienniku Pro memoria nieraz odwoływał się do zakodowanych w sobie, zapamiętanych i przetworzonych poznawczo i twórczo wspomnień stron rodzinnych i czasów dzieciństwa. Gdy 7 sierpnia 1966 r. uroczystości milenijne odbywały się w Łomży, pozostał jeszcze po ich zakończeniu, aby odnowić wspomnienia: „Po wieczerzy odwiedziłem klasztor Ojców Kapucynów, piękny ogród z tarasami, do którego zaglądaliśmy nieraz przez parkan, jako sąsiedzi ze stancji prof. K[azimierza] Kęsickiego na Krzywym Kole, w sąsiedniej posesji. Odnowiłem stare wspomnienia z lat wojennych 1915–1917, gdy przez dwa lata byłem w gimnazjum łomżyńskim, przed wstąpieniem do Liceum Piusa X we Włocławku”[6].

Kardynał potrafił wniknąć w człowieka od strony psychologicznej, trafnie go rozeznać. Dysponował darem głębokiej empatii wobec drugiego – nawet o zgoła odmiennym światopoglądzie i systemie wartości. Widać to dobrze chociażby na przykładzie stosunku do pilnujących go podczas odosobnienia strażników. Daje celne charakterystyki tych osób: „Dziś pan komendant przyszedł w towarzystwie swego pierwszego zastępcy, który nazywany jest tu kierownikiem, i przyprowadził ze sobą młodego pana, którego przedstawił jako drugiego zastępcę. Wyraziłem zdziwienie: »Jeszcze jeden? Aż tylu panów tu będzie tracić czas?«. Pierwszy zastępca, kierownik, ma minę »ważnego«. Rosły, prosty chłop, który widocznie niedawno nosi garnitur, blondyn, przypominający hitlerowskich nazistów. W formułowaniu zdań – niezręczny, zachowanie się niezgrabne. Starannie unika wzroku, patrzy w sufit. Swoje »ceremonialne« pytanie o zdrowie i o potrzeby stawia z nutką zakłopotania. Wrażenie czyni niezbyt miłe. Drugi zastępca, dziś przedstawiony, sprawia odmienne wrażenie. Jest to człowiek »zrobiony« na inteligenta. Starannie uprasowany, nieskazitelny garnitur; fryzura i broda – nienaganne, jak w oknie fryzjerskim. Sposób zachowania się »higieniczny«. Człowiek ubrany w obojętność i obiektywizm urzędniczy. Bodajże do niego należy »być reprezentantem kierunku«. Zresztą, zobaczymy”[7].

Niezręczność w formułowaniu zdań zauważona przez Wyszyńskiego u sługi reżimu nasuwa skojarzenie z Potęgą smaku Zbigniewa Herberta:

Zaiste ich retoryka była aż nazbyt parciana

(Marek Tuliusz obracał się w grobie)

łańcuchy tautologii parę pojęć jak cepy

dialektyka oprawców żadnej dystynkcji w rozumowaniu

składnia pozbawiona urody koniunktiwu[8]

W innym miejscu mamy plastyczny portret dopełniający wspomnianego drugiego zastępcę: „Ten doskonale obojętny człowiek na wszelkie ludzkie uczucia, gdy usłyszał nieraz od księdza skargę na bóle wątroby lub tym podobne, kończył swój wywiad protokolarnym: »no to dobrze« – i żegnał chorego bez wrażenia. Zdawało się, że nic nań nie robi wrażenia poza jego własnym wyglądem, jakżeż starannie pielęgnowanym. Odczuwało się nieraz przykry kontrast, gdy ta urzędnicza lala, w swoim starannie zaprasowanym garniturze, wygolony, wystrzyżony i pachnący, stawał wobec bladego człowieka w wytartej sutannie i ze zziębniętymi rękami. Ilekroć opuszczał mój pokój, zawsze doznawałem głębokiej ulgi, jakby coś bardzo brudnego i duszącego – pomimo tej politury fryzjerskiej – odchodziło. Pragnąłem się przezwyciężyć, by nie umyć odruchowo rąk. Rzecz znamienna, chociaż komendant, typowy stary lis, był wybitnie fałszywą figurą, nie budził tak przykrego wrażenia jak ten »model z wystawy modnego krawca«. Człowiek przynosi ze sobą to wszystko, czym jest i co ma; nie sposób, by to nie działało”[9].

Czasem portrety osób są skrótowe, esencjonalne – dzięki odpowiednio dobranej metaforyce okraszonej krztyną ironii: „Odwiedza mnie »pan w ceracie«. Jak zawsze »obiektywny«, grzeczny, z zatrzymanym sercem, równie dobry kandydat na inteligenta, jak i na policyjnego sadystę”[10].

Powyżej przywołaliśmy charakterystyki o wydźwięku negatywnym. Znajdziemy również portrety ludzi ukazywanych pozytywnie. Oto na przykład wspomnieniowe przywołanie postaci Roberta Kennedy’ego: „Znałem tego człowieka, którego nazwisko wspomina dziś cała ludzkość. Zetknąłem się z nim zupełnie przygodnie. Byłem na Jasnej Górze, gdy przyjechał ze swoją żoną i trojgiem dzieci. Czekano na jego przybycie od wielu godzin. Przybył. Pierwsze kroki skierował do kaplicy Matki Bożej na Mszę świętą! Wielu się niecierpliwiło. Byłby w ich oczach usprawiedliwiony, gdyby modlitwa jego była krótsza. Modlił się jednak długo. Oboje z dziećmi przystąpili do Komunii Świętej. Potem prosił mnie o rozmowę, chociaż nie wchodzę w dziedziny, którymi się zajmował. Rozmowa trwała ponad półtorej godziny. Doszedłem wówczas do wniosku, że mam przed sobą człowieka nieprzeciętnego, wysokiej kultury, budzącego najlepsze nadzieje. […] Tych kilka słów składam w hołdzie mojemu rozmówcy z Jasnej Góry – Robertowi Kennedy’emu, który zginął przez ludzką nienawiść, z sercem pełnym miłości. Padł z różańcem w ręku”[11].

Prymas swoje obserwacje, a czasem i wywody teologiczno-filozoficzne urozmaica i ubarwia humorem. Zachowuje – na przekór przeciwnościom – pogodę, optymizm, radość. Znajdujemy tego typu przykłady w Zapiskach więziennych: „Siostra martwi się, że brak jej wazoników i kloszy na kwiaty, na szczęście w całym ogrodzie nie można znaleźć najmniejszego kwiatka”[12]; „Ludzie, których pozbawiono radości religijnych, siedzą jak ptaki z podwiązanymi skrzydłami. Żal nam tych ludzi. Zaryzykowałem powiedzieć dziś zastępcy, który mnie odwiedził: Życzę panu wiele pogody i radości. Odpowiedział szeptem: »Dziękuję«. Na dole, schodząc na ogród, powiedziałem »starszemu panu«: Daj, Boże, zdrowie. – Usłyszałem też odpowiedź: »Dziękuję«. Zatrzymaliśmy się nieco przy stoliku dyżurnego. Zachęcaliśmy go, aby bronił się przed smutkiem, bo nie wypada zwycięzcom, aby mieli takie miny pogrzebowe. Zresztą, na świecie wszystko zmartwychwstaje. Trzeba zachować wolę życia. Uśmiechnął się z aptekarską ostrożnością”[13].

Zdaniem Andrzeja Sulikowskiego dzięki postawie epicko-żartobliwej łatwiej zgodzić się na więzienie, zrozumieć, że i to może być potrzebne w historii Kościoła polskiego[14]. Wyszyński częściej podkreśla znaczenie płaszczyzny etycznej niż metafizycznej w próbach ujmowania kwestii religijnych, co nie znaczy, że lekceważy wartość filozofii klasycznej. Lubi jednak przedstawiać Boga – czynią tak dokumenty Soboru Watykańskiego II – w perspektywie biblijnej, głównie jako Ojca, a wierni mają godność dzieci Bożych – stąd znany zwrot prymasa: „Umiłowane dzieci Boże”. Niejednokrotnie uruchamia przestrzeń symboliczną, dość czytelną, bez zgrzytów poznawczych – apologizującą, kontrastującą, czasem o lekkim nacechowaniu dramatycznym. W dzienniku Pro memoria i w Zapiskach więziennych konstruuje minifabuły, scenki rodzajowe, portrety psychologiczne, barwne opisy sytuacji. Ukonkretnia, daje personifikacje – na przykład stwierdza: „mogę zamknąć ten rok, który dziś kona”[15].

Dialoguje z kulturową spuścizną chrześcijańską. Umiejętnie operuje paradoksem – oczywiście zwłaszcza w ekspresji treści stricte religijnych, paradoks tutaj jest niezwykle użyteczny. Ale używa paradoksu również w wypowiedziach niekonieczne tak wyraźnie nacechowanych komponentem boskości, religijności. Na przykład posługuje się paradoksem myślowym (zaskakującą myślą) – „więcej lękam się wolności niż więzienia”: „Coraz więcej lękam się wolności niż więzienia. Bo wolność oznaczałoby powołanie niegodnego do pracy: oznaczałaby przywileje, użycie narzędzia niesposobnego, a więc lichego, nienadającego się do niczego. Poznałem to już dobrze. Więzienie natomiast jest stanem naturalnym, jest lamusem Bożym, jest wyrazem Bożej sprawiedliwości i prawdy. W tym stanie więziennym jest jednak coś uspokajającego. Choćby moi dozorcy popełniali nadużycia, to Bóg zamienia je na swoją sprawiedliwość”[16].

W narracjach prymasowskich napotykamy nie tylko opisowość, rozwlekłość dyskursu, ale i skrótowość, esencjonalność, aforystyczność. We wstępie do Kromki chleba. Wyboru myśli i aforyzmów z kazań, przemówień i rozważań autor tego wyboru ks. Zdzisław Peszkowski napisał: „Myśli te ukazują nie tylko wielkie prawdy Boże, ale organizują także codzienne ludzkie sprawy. W tym jest ich prawdziwa wartość i aktualność. Oczywiście nie są to myśli pisane na zamówienie, mają pokrycie w życiu Autora”[17]. Mają więc w sobie życiowy pragmatyzm i charakter świadectwa.

Wyszyński zdobył umiejętność wykorzystania danego tematu, problemu w sposób komplementarny, to znaczy jego ekspresji w rozmaitych formach podawczych. Na przykład majowe rozważania maryjne pisze językiem i zwrotami przyrzeczeń z Jasnogórskich Ślubów Narodu[18].

Inspiracja artystyczna i pneumatologiczna

Co było inspiracją, natchnieniem w kaznodziejstwie Prymasa Tysiąclecia? Zastanawiając się nad tym, dotykamy zagadnienia procesu twórczego. Wkraczamy w obszary psychologii twórczości. To tereny trudne do zbadania, gdyż mało zobiektywizowane. Natchnienie niełatwo poddaje się werbalizacji. Interesują nas również korelacje między komponentem „ludzkim” a „boskim” oraz wartościowanie obydwu rodzajów natchnień – artystycznego i pneumatologicznego.

Termin „inspiracja” (ang. inspiration) odpowiada terminowi „natchnienie” i oznacza szczególny stan umysłu twórcy, uważany za przyczynę sprawczą aktu twórczego. W poszczególnych epokach kulturowych natchnienie mniej lub bardziej dowartościowywano. Absolutyzacja jego roli nastąpiła w romantyzmie. Wówczas traktowano je jako konieczny warunek bycia poetą. Mówiąc o natchnieniu, warto zastanowić się nad istotną kwestią: co stanowi jego źródło? Według poglądów antycznych i renesansowych tym źródłem są zjawiska zewnętrzne wobec twórcy: na przykład bóstwo lub muzy. Natomiast według romantyków natchnienie jest sprawą geniuszu będącego wewnętrzną właściwością umysłu twórczego[19].

Natchnienie i proces twórczy to tajemnicza rzeczywistość. „Nigdy artysta nie potrafi w pełni wyjaśnić swojego procesu twórczego”[20]. Jan Parandowski w Alchemii słowa mówi o natchnieniu w praktyce, podaje mnóstwo fascynujących przykładów z życia pisarzy. To rzecz o tajemnicach twórczości[21]. A największą tajemnicą w procesie twórczym – dodajmy: i artysty, i kaznodziei – jest właśnie natchnienie. W niejednej swojej wypowiedzi Wyszyński dotyka zagadnień procesu twórczego pisarza czy szerzej – artysty. Mówi o związku literatury i sztuki z ludzką egzystencją, a także z systemem wartości.

Jan Paweł II w Liście do artystów umieszcza rozdział zatytułowany: Duch Stwórca a natchnienie twórcze. Pisze między innymi o korelacji między artystycznym natchnieniem (inspiracją twórczą) a biblijnym tchnieniem (Duchem Świętym): „Duch Święty – »Tchnienie« (ruah) to Ten, o którym mówi już Księga Rodzaju: »Ziemia zaś była bezładem i pustkowiem: ciemność była nad powierzchnią bezmiaru wód, a Duch Boży unosił się nad wodami« (1,2). Jakże bliskie są sobie te słowa: »tchnienie« i »natchnienie«!”[22]. Pożądane więc jest, aby u artysty – zwłaszcza o proweniencji religijnej – owo „tchnienie” (Duch Święty) i „natchnienie” występowały razem. Tym bardziej powinno się to uobecniać u kaznodziei – głosiciela słowa Bożego.

Jan Paweł II twierdzi, że wiele różnych bodźców wewnętrznych i zewnętrznych może stać się natchnieniem dla twórczości. Jednak każde autentyczne natchnienie zawiera „tchnienia”, którym Duch Stwórcy przenikał dzieło stworzenia od początku. „Przekraczając tajemnicze prawa, które rządzą wszechświatem, Boskie tchnienie Ducha Stwórcy spotyka się z geniuszem człowieka i rozbudza jego zdolności twórcze. Nawiązuje z nim łączność przez swego rodzaju objawienie wewnętrzne, które zawiera w sobie wskazanie dobra i piękna oraz budzi w człowieku moce umysłu i serca, przez co uzdalnia go do powzięcia jakiejś idei i do nadania jej formy w dziele sztuki. Słusznie mówi się wtedy – choć tylko przez analogię – o »działaniu łaski«, ponieważ człowiek ma tu możliwość doświadczenia w jakiejś mierze Absolutu, który go przerasta”[23].

Nawiązując do „działania łaski”, mówi się na przykład o twórcy, zwłaszcza o poecie, „z Bożej łaski” – czyli natchnionym (nie mylić, co może się jednak kojarzyć, z artystą mało wartościowym).

Kimś, kto szczególnie mocno łączył artyzm z boskością, był Friedrich Schelling, do którego niewątpliwie nawiązywał autor Listu do artystów. Schelling w swojej Filozofii sztuki pisze: „Tym wiecznym pojęciem człowieka w Bogu jako bezpośredniej przyczynie jego aktów wytwórczych jest to, co zwykło się nazywać genialnością, niejako geniuszem, boskością w człowieku. Jest to, by tak rzec, cząstką absolutności Boga. Dlatego też każdy artysta może tworzyć tylko w tej mierze, w jakiej związany jest wiecznym pojęciem swej własnej istoty w Bogu”[24]. Zdaniem tego filozofa idealisty „artysta, podobnie jak każdy w dziedzinie ducha działający człowiek, może słuchać tylko tego prawa, które mu wpisał w serce Bóg i natura, a nie żadnego innego”[25].

Na ambonie głosi się słowo Boga, a nie własne, i dlatego Duch Święty ukazuje się jako inspiracja, a zarazem cecha ontologiczna głoszonego Słowa: „W kazaniu bowiem nie chodzi o same słowa, o logoi, lecz o ich sens i o ducha, o ten Logos, w którym owe logoi zostają wypowiedziane i w którym zostaje przedstawiona prawda zbawcza. Kaznodzieja powinien być ogarnięty duchem i znajomością całości objawienia Bożego, aby móc przekazywać poszczególne prawdy w duchu całości, a całość ukazywać w szczegółowych treściach objawionych. Ponadto nie litera, lecz duch jest czymś istotnym w chrześcijaństwie – tym, co ma być przekazywane. Duch zaś nie wypływa z samej litery, lecz z kaznodziei, poprzez którego przechodzi słowo Boże i jest przezeń przepowiadane. Kazanie jest zatem słowem Bożym, które za pośrednictwem kaznodziei przechodzi do drugiego człowieka. W kazaniu więc jakby zlewają się w jedno: boska treść słowa i jego ludzka postać”[26].

Na podstawie przytoczonych uwag możemy dookreślić specyfikację kazania. Otóż „co do substancji” jest ono słowem Bożym, natomiast „co do postaci” – dziełem kaznodziei (słowem ludzkim). Uświadomienie owej dystynkcji ma duże znaczenie w praktyce. Mianowicie „kaznodzieja musi wciąż być świadom tego, iż on nie tworzy słowa Bożego, lecz sam jest najpierw jego słuchaczem, a następnie jego głosicielem”[27].

W kontekście natchnienia trzeba zauważyć, że kaznodzieję umieścimy raczej w obrębie, kogoś, kogo nazywamy twórcą, a nie artystą. „Pojęcie »artysta« jest nieco węższe niż pojęcie »twórca«, z punktu widzenia estetyki rozważania nad nim muszą być rzucone na tło rozważań nad twórczością. Mówimy o artyście, mając na uwadze człowieka wytwarzającego dzieła sztuki, podczas gdy o twórczości mówimy w znaczeniu znacznie szerszym – mówimy na przykład o twórcach kultury, o twórczości naukowej, o twórczej postawie wobec życia itd.”[28]

U kaznodziei nie następuje – tak jak u stricte artysty – transpozycja osobowości realnej na osobowość artystyczną. Co nie znaczy, że całkowicie odmawiamy mu kreacyjnych uwarunkowań w ustosunkowaniu się do głoszonego słowa. Jak najbardziej dotyczą go starania o piękną ekspresję zbawczego orędzia: „Dobry głosiciel słowa Bożego zabiega o to, by »Pan bardziej błyszczał niż szafarz« (papież Franciszek, Evangelii Gaudium 138). Troszczy się więc o piękno przekazu Ewangelii, znajdując inspirację zarówno w słowie Bożym i w przepowiadaniu świętych mistrzów słowa różnych epok w dziejach Kościoła, jak też »w sercu kultury ludu«. Tam pulsuje »źródło wody żywej, zarówno żeby wiedzieć, co należy powiedzieć, jak i znaleźć właściwy sposób, by to powiedzieć« (papież Franciszek, Evangelii Gaudium 139). Jeśli przekaz Ewangelii rodzi się ze wsłuchiwania się głosiciela w puls serca słuchaczy oraz inspiracje Ducha Świętego, wówczas owocnie służy dialogowi Boga z ludem”[29].

Działanie Ducha Świętego jest więc inspiracją. Ma moc ożywczą, a także uświęcającą. Duch Święty – głos Boży w sercu mówcy – to inspiracja bardziej altruistyczna, wspólnotowa niż natchnienie artystyczne. Wprawdzie „Duch Święty wieje, kędy chce” (J 3,8), jednak natchnienie Ducha Świętego – zwłaszcza wymodlone i wyproszone – jest więcej przewidywalne niż artystyczne.

Powinnością kaznodziei jest dawanie świadectwa. Zresztą i od innego typu mówcy w starożytnych poetykach klasycznych też tego wymagano: „Jeżeli więc słowa nie będą się zgadzać z dolą mówiącego, rycerze rzymscy i lud wybuchną głośnym śmiechem”[30].

Akt twórczy ma w sobie komponenty głębokiego przeżycia, zdziwienia, napięcia i nieprzewidywalności. Jeżeli będziemy „rozumieć twórczość jako drogę w nieznane – to nie jest ona zjawiskiem ani częstym, ani łatwym. […] Twórcze zachowania nie należą do reguły. Przeciwnie, prawie wszystko, co czynimy, czynimy w sposób wyuczony, postępując według algorytmicznych przepisów, które nagromadziły się w ludzkim doświadczeniu i które są w gruncie rzeczy bardzo pożyteczne, a często także po prostu wystarczają, by poradzić sobie z jakąś sytuacją. […] Punktem wyjścia procesu twórczego bywa zwykle pewien szczególny stan napięcia w sferze obrazu świata czy też sytuacja, w której stajemy wobec konfliktu, rozbieżności, problemu, w której coś powoduje nasze zdziwienie, budzi wątpliwości czy niepokój. Od tego napięcia czy niepokoju można oczywiście uciec, można go też po prostu nie zauważyć, ale można także podjąć próbę jego konstruktywnego zredukowania”[31].

W przekazie kaznodziejskim, podobnie jak w artystycznym, ważne więc jest napięcie. Kaznodzieją, który znakomicie potrafił je wytwarzać i wykorzystywać – w pozytywnym tego słowa znaczeniu – był ks. Józef Tischner. Poprzez poruszanie się w przestrzeni napięcia umiał on zaciekawić, zdynamizować głoszone słowo, nadać mu bardziej twórczy charakter[32]. Podobnymi umiejętnościami dysponował Jan Paweł II, wykorzystując przy tym warsztat aktorski (modulację głosową itp.) ukształtowany w Teatrze Rapsodycznym. A jakim mówcą był Prymas Tysiąclecia?

Zdaniem kard. Józefa Glempa, następcy kard. Stefana Wyszyńskiego, „prymas mówił bardzo dobrze. Ludzie słuchali dla samego jego głosu i jasności wywodu. Rzeczy dość znane w jego ujęciu brzmiały interesująco”[33]. Zwłaszcza kazania miały wielu zwolenników, którzy chcieli bardziej usłyszeć kaznodzieję, niż przeczytać kazanie – postać wtórną i częściowo zubożałą wobec głoszonego pierwowzoru z bogactwem środków pozawerbalnych, których już nie było na drukowanej kartce papieru. „Kazania prymasa były wydarzeniami – mówią ci, którzy pamiętają je do dzisiaj. W Warszawie w kręgach inteligencji katolickiej było w zwyczaju »chodzić na prymasa«, czyli iść na mszę, podczas której głosił kazania. Prymas mówił językiem jakby z innej epoki – podniosłym, kwiecistym, ale co istotne, jego słowa niosły prawdziwą treść, a taki styl w obowiązującym wówczas powszechnie języku partyjnej nowomowy był wyjątkowy. W dodatku mówił o tym, czego ludzie nie słyszeli w przestrzeni publicznej. Wyszyński był oratorem. Nie przygotowywał kazań na piśmie, nie szkicował ich. Notował tylko punkty wystąpienia i cytaty z literatury na fiszkach wielkości kartki pocztowej. Brał je na ambonę. […] Zawsze przed rozpoczęciem kazania modlił się do Matki Bożej. Może w tym tkwi tajemnica jego homilii?”[34]

Wyszyński, sam mówiący głosem doniosłym i czystym, zwracał uwagę na głos księży głoszących kazania, spotykanych w czasie kanonicznego wizytowania parafii. Zapisywał te „głosowe” spostrzeżenia na kartach dziennika Pro memoria, na przykład pisząc o księdzu, który kazanie „mówił głosem zdenerwowanym i sztucznym”[35] albo o kościelnym organiście: „organista lichy, słaby muzyk i śpiewak”[36]. Często kierował swój przekaz do licznego audytorium. Pewnego razu notuje w dzienniku: „Narodu tak pełno, że brak powietrza”[37].

Inspiracja artystyczna i inspiracja pneumatologiczna to raczej nie długotrwały stan, lecz szczególne momenty łaski. Przychodzą często wtedy, gdy ich się nie spodziewamy – zwłaszcza ta pierwsza. Friedrich Schiller inspirację nazywał „niespodzianką duszy”[38]. To pożądane momenty natchnienia, olśnienia. Do tego, aby je osiągnąć, niewątpliwie potrzebna jest pokora. Zbigniew Herbert w Modlitwie Pana Cogito – podróżnika pisze: „[…] pozwól o Panie […] / nade wszystko żebym był pokorny / to znaczy ten który pragnie źródła”[39]. „Źródło” ma tutaj szeroki zakres symboliczny, w którego obrębie możemy umieścić najwyższe i najbardziej upragnione wartości: prawdę, sens istnienia, życie wieczne, oczyszczenie, ale również twórcze natchnienie[40]. Pokorne „pragnienie źródła” cechowało posługę słowa Prymasa Tysiąclecia. Nie poprzez własne „ja”, lecz przez pryzmat Ewangelii potrafił on odczytywać znaki czasu.

Czy prymas „produkował”, czy „tworzył” swoje wypowiedzi słowne? To pytanie stawiam z kolei w kontekście wypowiedzi Dereka Attridge’a: „Niezwykle trudno mówić o językowym (lub jakimkolwiek innym) rodzaju tworzenia, które zwykle pozostaje tajemnicze dla twórcy – rzeczywiście, pewien stopień niewytłumaczalności jest uważany za charakterystyczną cechę tworzenia, w przeciwieństwie do prostej czynności produkcji w zgodzie z istniejącymi wzorami i zasadami”[41].

Wyszyński występował, co już wcześniej przywoływaliśmy, przeciw nadprodukcji słów. Słowa mogą być produkowane (w zwyczajnym, a zarazem potrzebnym użyciu), jak też użyte w sposób twórczy. Natomiast czymś niepotrzebnym, negatywnym jest ich nadprodukcja.

Dla głosiciela słowa Bożego na pewno ważniejsza od artystycznej jest inspiracja Duchem Świętym, jednakże obydwa rodzaje natchnień są mu potrzebne. Jako ich wspólna cecha, oprócz tajemnicy, jawi się kreatywność. Przekaz kaznodziejski staje się bardziej twórczy. Kreatywność jako pochodna wyobraźni i humoru cechowała prymasa nie tylko na ambonie. „O zdolnościach krasomówczych, a jednocześnie dużym poczuciu humoru prymasa świadczy to, że w gronie zaufanych osób, podczas wakacji, potrafił głośno czytać książkę, nie przewracając kartki, bo opowiadanie dawno się skończyło. I «czytał» tak, że słuchaczom trudno się było zorientować w żarcie”[42].

Łatwiej być kreatywnym w słowie, gdy ma się osobowościowo i charakterologicznie to, co nazywamy charyzmą. Miał ją Prymas Tysiąclecia. „Był na pewno postacią charyzmatyczną, co przyznawali też jego wrogowie. Obecność Wyszyńskiego wśród wiernych wywoływała ogromne emocje”[43].

Intertekstualność i dialogowość w kazaniach prymasa

Każdy tekst słowny sytuuje się w polu innych tekstów, naśladując je, komentując, przekształcając, pozostając z nimi w relacji pytanie–odpowiedź, a nawet odrzucając je czy unieważniając. Sferę tych powiązań i odniesień międzytekstowych, w których uczestniczy dane dzieło – obszar wypowiedzi i sposobów mówienia, wobec których określa ono swoją formę i znaczenie – nazywamy intertekstualnością[44]. Rozumiana szeroko, staje się ona synonimem dialogowości (dialogiczności). Przyjmując Bachtinowską definicję relacji dialogowych jako zależności pomiędzy wszelkimi wypowiedziami uczestniczącymi w językowym porozumiewaniu[45], możemy wyróżnić w kazaniach dwa nadrzędne rodzaje takich relacji: dialog ze słuchaczem (ewentualnie czytelnikiem) i dialog w przestrzeni intertekstualnej. Kazanie należy do tekstów mówionych o charakterze perswazyjnym i jak każda wypowiedź retoryczna uwzględnia obecność odbiorcy. W kazaniach i homiliach – podstawowych jednostkach głoszenia słowa Bożego – jako utworach o charakterze dialogowym i narracyjnym, „słowo pragnie, by je usłyszano, rozumiano, odpowiadano na nie”[46]. Nie zapominajmy również, że kazanie ze swej teologicznej natury jest wpisane, w aspekcie historii zbawienia, w dialog Boga z człowiekiem[47].

Na ile i w jaki sposób kazania Prymasa Tysiąclecia są uwikłane w zjawisko intertekstualności i jak dialogują z przywoływanymi tekstami innych autorów?

Analizowany kaznodzieja jako dominantę intertekstualną stosuje cytat. Cytat – to dosłowne przytoczenie fragmentu cudzego utworu, fragmentu wypowiedzi innego podmiotu mówiącego, a czasem innej wypowiedzi tego samego podmiotu (autocytat). Cytat wzbogaca i komplikuje znaczeniową zawartość wypowiedzi, wprowadzając do niej informacje wielowarstwowe[48].

U Wyszyńskiego czasem cytat stanowi ramy kompozycyjne jednostki kaznodziejskiej. Oczywiście, najczęściej cytaty ów kaznodzieja bierze z Biblii, ale równie często z literatury, zwłaszcza z poezji. Przytaczane cytaty z Pisma Świętego są traktowane jako sformułowania wyrażające doniosłe prawdy religijne, moralne, filozoficzne, a jednocześnie egzystencjalne. Natomiast cytaty z utworów literackich służą zamanifestowaniu związku z cytowanym autorem, są wyrazem uznania dla doniosłości, ponadczasowości jego dzieła. Są one zintegrowane pod względem znaczeniowym i syntaktycznym ze słowem własnym. Między cytowanymi wypowiedziami a ich nowym otoczeniem zachodzą związki semantyczne interpretujące sensy przytaczanych słów, jednakże nie w celu z góry założonych przewartościowań opozycyjnych. Cytaty mają raczej charakter dopowiedzeń, ogniw w łańcuchu dyskursu kaznodziejskiego. Dialogując z innymi autorami, autor kazania – jako podmiot wypowiedzi – potwierdza racje, daje słuszność, okazuje podziw. Włączając do swojego przepowiadania cytaty z twórczości różnych poetów, prymas nie wykorzystuje ich w funkcji polemicznej – jako przywołanie sądów, z którymi dyskutuje czy nawet się nie zgadza, lecz w celu wzbogacenia nimi tkanki swoich kazań, zauważenia, docenienia ich autorów, a nade wszystko wyrażenia swoich myśli cudzym słowem, które wcale nie jest obce, ale uznawane wręcz za własne.

O ile cytat jest wyraźnym nawiązaniem do cudzego utworu, o tyle aluzja polega na niedomówieniu, delikatnym napomknięciu, bez dokładnego sprecyzowania, o co chodzi. Bywa stosowana przez autorów o wysokiej kulturze literackiej i obliczona jest na odbiorcę wykształconego literacko. Odwołuje się do jego wiedzy i spostrzegawczości. Tylko wtedy bowiem rozpozna on aluzyjne nawiązanie i właściwie je zinterpretuje. W przeciwnym razie będzie ono niezrozumiałe i nieczytelne. Wyszyński zdecydowanie rzadziej sięga po aluzję niż po cytat, możliwe że z obawy, iż nie każdy odbiorca wyłowi zaledwie sugerowane sensy.

Przywołań literackich (zwłaszcza z poezji), głównie w postaci cytatu, w niektórych kazaniach jest naprawdę dużo, ale nie więcej niż przywołań biblijnych. Kaznodzieja nie popełnia więc błędu peryferyzmu, nie schodzi na obrzeża tematyczne, bo kazania potrafi zorientować chrystocentrycznie. Bardzo częste są akcenty maryjne. Nie stanowią one ujęć autotelicznych, lecz nakierowują na Chrystusa i On jest najważniejszym i ostatecznym punktem odniesienia.

Prymas przejawia uszanowanie dla literatury (zwłaszcza w jej najlepszych, klasycznych realizacjach). Popularyzuje ją poprzez kaznodziejstwo. Intertekstualność daje przekazowi kaznodziejskiemu większą obrazowość, uatrakcyjnia.

Wyszyński umiejętnie dialoguje. Potrafi włączyć do kazania nie tylko teksty ze znanych utworów literackich czy z Biblii, ale i język kolokwialny, a także trafnie wykorzystać wyrażenia potoczne, frazeologizmy. Wykorzystuje konteksty sytuacyjne, a do tego potrzebna jest – co już podkreślaliśmy – umiejętność obserwacji.

[1] O ks. Prymasie Stefanie Wyszyńskim…, s. 143.

[2] K. Dybciak, Wkład polskiego katolicyzmu w religijność XX wieku (Na przykładzie wybranych zjawisk) [w:] idem, Trudne spotkanie…, s. 294.

[3] Ibidem, s. 302.

[4] ZW 31.

[5] Zdaniem Konrada Górskiego „to, co literatura wyraża, jest odtworzeniem pewnej rzeczywistości duchowej, a więc wyrazem jakiejś prawdy. Jeśliby było inaczej, jeśliby dzieło literackie nie przynosiło żadnego odkrywczego wejrzenia w świat duchowych wartości człowieka, byłoby wówczas rzeczą zbędną, byłoby pustą igraszką nikomu niepotrzebnych słów” (K. Górski, Rola pisarza katolickiego w dobie współczesnej [w:] idem, Literatura i katolicyzm, Lublin 2004, s. 35).

[6] ZM 153.

[7] ZW 40.

[8] Z. Herbert, Potęga smaku [w:] idem, Raport z oblężonego Miasta, wyd. 3, Wrocław 1997, s. 92–93.

[9] ZW 66.

[10] ZW 31.

[11] S. Wyszyński, Nie tędy droga. Słowo po tragicznej śmierci Roberta Kennedy’ego 10 VI 1968 [w:] idem, Nauczanie społeczne 1946–1981, Warszawa 1990, s. 164.

[12] ZW 42.

[13] ZW 155.

[14] A. Sulikowski, „Zapiski…, s. 88.

[15] ZW 51.

[16] ZW 130.

[17] S. Wyszyński, Kromka chleba. Wybór myśli i aforyzmów z kazań, przemówień i rozważań, Rzym 1977, s. 3.

[18] Idem, Wypełniamy Jasnogórskie Śluby Narodu. Czytania na maj, Częstochowa 1957, s. 6.

[19] Natchnienie [hasło] [w:] Słownik terminów literackich…, s. 305–306.

[20] M. Gołaszewska, Kim jest artysta?, Warszawa 1986, s. 52.

[21] J. Parandowski, Alchemia słowa, Warszawa 1998.

[22] Jan Paweł II, List do artystów, https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/listy/do_artystow_04041999.html, dostęp 28 IX 2018 r.

[23] Ibidem.

[24] F.W.J. Schelling, Filozofia sztuki, tłum. K. Krzemieniowa, Warszawa 1983, s. 134.

[25] Ibidem, s. 513.

[26] K. Panuś, Sztuka głoszenia kazań, Kraków 2008, s. 12.

[27] Ibidem, s. 13.

[28] M. Gołaszewska, Kim jest artysta?…, s. 7.

[29] H. Sławiński, Język współczesnego przekazu Ewangelii, „Roczniki Teologiczne” 2014, t. 61, z. 12: Homiletyka, s. 68.

[30] Horacy, List do Pizonów [w:] Trzy poetyki klasyczne, przeł. T. Sinko, Wrocław 1951, s. 67.

[31] M. Malicka, Twórczość, czyli droga w nieznane, Warszawa 1989, s. 27.

[32] J. Sikora, Ks. Józef Tischner na ambonie jako scenie parateatralnej [w:] Słowo – kaznodziejskie i literackie, red. J. Sikora, Warszawa 2018, s. 100–101.

[33] Cyt. za: E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 447.

[34] Ibidem, s. 448.

[35] PM7 162

[36] PM7 194.

[37] PM7 164.

[38] J. Parandowski, Alchemia…, s. 98.

[39] Z. Herbert, Modlitwa Pana Cogito – podróżnika [w:] Raport…, s. 21.

[40] Źródło [hasło] [w:] W. Kopaliński, Słownik symboli, wyd. 2, Warszawa 1991, s. 501.

[41] D. Attridge, Jednostkowość literatury, przeł. P. Mościcki, Kraków 2007, s. 34.

[42] Z. Peszkowski, Ojciec. Wspomnienie o Stefanie Kardynale Wyszyńskim Prymasie Polski, Warszawa 2004, s. 213.

[43] E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 447.

[44] Słownik terminów literackich…, s. 201.

[45] M. Bachtin, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, Warszawa 1986, s. 423.

[46] Ibidem, s. 437.

[47] Zob. G. Siwek, Przepowiadać skuteczniej. Elementy retoryki kaznodziejskiej, Kraków 1992, s. 122–123.

[48] Słownik terminów literackich…, s. 79–80.

„Chroń mnie, Ojcze Słowa, od nadużycia słowa”. Zakończenie

Kardynał Stefan Wyszyński był prymasem w mrocznym czasie komunizmu w Polsce ludowej. „Samotny wobec dziejów i te dzieje współkształtujący”[49]. Bronił Kościoła i wiary milionów Polaków. Dowartościowywał religijność tradycyjną, ludową. Zapewne zauważał w niej pewną płytkość, ale nie utożsamiał jej z całkowitą bezrefleksyjnością. Widział związek z tradycją, folklorem i światem natury, spoiwo łączące ludzi z Bogiem oraz między sobą. Tego typu religijność – w porównaniu z religijnością zintelektualizowaną – bardziej łączy się z doświadczeniem religijnym jako czymś pierwotnym. Dawał temu wyraz również w swoim pisarstwie, w dużej mierze korzystającym z najlepszych pokładów tradycji.

Pisarstwo Prymasa Tysiąclecia zasadniczo mieści się w obrębie literatury religijnej, której najważniejszą warstwą jest sfera bezpośredniego odsłaniania sacrum. To pisarstwo w całej swojej konfiguracji formalnej i funkcyjnej stara się odpowiedzieć na pytanie: jak próba osiągnięcia świętości może pomóc w realizacji wartości człowieczeństwa? Pozostaje dydaktyczne, ale nie w znaczeniu pejoratywnym – dydaktyzmu jako skazy, lecz w pozytywnym tego słowa znaczeniu. Prymas Tysiąclecia pokazuje prawdziwy, a nie przepuszczony przez filtr ideologiczny (komunistyczny) obraz ówczesnej Polski i ówczesnego świata. To dzieło człowieka promieniującego świętością, którego „wielkość ma swe najgłębsze źródła w porządku nadprzyrodzonym, wynika z inspiracji religijnej”[50].

Są pisarze opisujący skomplikowanie człowieka i świata. Ale są i tacy, którzy starają się pokazywać człowieka i świat w horyzoncie ładu i porządku. Do tej drugiej grupy zaliczymy Wyszyńskiego. Raczej przyjmuje się zwykle, że jest on pisarzem łatwym w odbiorze. Jednak – i to zapiszmy na plus – nie do końca. Nieraz łatwym, ale jedynie pozornie. Zmusza on nas bowiem do pogłębionej lektury, do zrewidowania własnych poglądów i postaw. Jest pisarzem przywiązanym do tradycji, ale nie ślepo. Potrafił ją przewartościowywać. Nie odrzucał jej, lecz czerpał życiodajne soki, modyfikował. Umiejętnie akomodował do teraźniejszości.

Dekonstrukcjoniści w tekstach literackich pokazują wszem i wobec nieobecność sensu, natomiast Wyszyński jest pisarzem poszukującym konkretu, znajdującym trwałe i pozytywne wartości. Co do sposobów widzenia człowieka, świata, Boga i przedstawiania tego w tekście, nie opisuje jedynie powierzchni zjawisk, ale potrafi wniknąć głębiej i od opisu skierować się w stronę kreacji. Ale w niej się nie zatraca. Widać to chociażby w jego syntaktyce, składnej i klarownej. Nie ma w niej przeskoków myśli, zbyt wielu rozbudowanych, wielokrotnie złożonych zdań. Przeciwnie. Dominują zdania krótkie oraz ich równoważniki. A w zdaniach rozbudowanych – przeważnie człony podrzędnie złożone. Autor nie mnoży ponad miarę wtrąceń, uzupełniających spostrzeżeń, dookreśleń. Co nie znaczy, że w dziele prymasa stykamy się jedynie z chirurgiczną, chłodną precyzją. Autor potrafi zachować spontaniczność stylistyczną, uwidaczniającą się w stałym przechodzeniu doznań zewnętrznych w skojarzenia pamięci i odwrotnie. Chyba przecież nie oczekujemy od Wyszyńskiego eksperymentu literackiego o nacechowaniu awangardowym.

Nasyca on prozę obrazami z przyrody, a także z obszaru kultury. Oczywiście są i miejsca narracyjne, gdzie uwzniośla, upiększa. Jednak da się zauważyć, że przede wszystkim dąży do jednolitości swojego dzieła – jedności tematycznej i stylistycznej, a więc spotykamy w jego wypowiedziach spójne użycie środków stylistycznych, a także w miarę jednolite użycie wyobraźni metaforycznej. Dla niego literatura, i szerzej – cała sztuka, nie jest dobrem najwyższym, podchodzi do niej z dystansem. Jej wytwór nie jest celem samym w sobie, ponieważ nie tworzy piękna poza światem i jego Stwórcą. Prosi Boga: „Chroń mnie, Ojcze Słowa, od nadużycia słowa”. Mimo to wydaje się, że pisanie było dla prymasa zajęciem przyjemnym, lubianym, a nie jedynie obowiązkiem i powinnością. Miało wymiar służebny – zwłaszcza wobec klasycznej triady wartości: Prawdy, Dobra i Piękna. Aspekt poznawczy, faktograficzny brał górę nad estetycznym. Liczyła się etyka autora i jego dzieła.

Na rzecz literackości należy zapisać Wyszyńskiemu to, że jako pisarz znalazł artystyczne narzędzie i metodę – szeroko pojętą, nie tylko w ujęciu gatunkowym – pisania. To trzymanie się konkretu, czasowego i przestrzennego, stronienie od abstrakcji, nierozmazywanie się i nierozpływanie się w marzeniach, trzymanie wyobraźni na wodzy, podobnie uczuć i emocji, a także myśli. I unikanie za wszelką cenę wszystkiego, co negatywne, smutne, przygnębiające. Bycie „tu i teraz”. Często narrator jest jednocześnie bohaterem tekstu. Ma dar wręcz spontanicznego porozumienia, a nawet zespolenia z przyrodą. Zaznaczmy, iż absolutnie nie mamy tutaj do czynienia z panteizmem. Prymas doskonale wie, że piękno natury i całego stworzenia jest darem Boga, a nie Nim samym.

„Mogłoby się wydawać – dywaguje Edward Balcerzan – że co jak co, ale granice – konstytuującej się językowo – literatury pięknej będziemy umieli najpewniej wytyczyć w języku. Otóż nie. Kryteria czysto lingwistyczne okazują się zawodne, a to z uwagi na podwójną przynależność literatury: do języka, ale i do świata sztuk”[51]. Między innymi z tego powodu trudno jest wyznaczać linię demarkacyjną w obrębie pisarstwa prymasa i tym samym odpowiadać na pytanie, co jest w nim literaturą z określnikiem „piękna”, a co nie mieści się w tej formule.

Pisarstwo prymasa jest pisarstwem katolickim, a autor – pisarzem katolickim. Umieszczam go we wcale niemałym szeregu tego rodzaju ludzi pióra, a są w nim: Hanna Malewska, Antoni Gołubiew, Zofia Kossak-Szczucka, Karol Wojtyła, Jerzy Zawieyski i wielu, wielu innych. Czesław Miłosz mocno podkreślał, że oryginalność literatury polskiej zależy w dużym stopniu od przemyślenia podstawowych kwestii religijnych. Właśnie to czynił kard. Stefan Wyszyński.

W jego posłudze duszpasterskiej, a jednocześnie w pisarstwie, występuje wyraźny trop maryjny. Już same ewokowane w wypowiedziach tytuły Matki Bożej (podaję je przy omawianiu kazań) mają charakter twórczy, a nawet odkrywczy. Charakteryzując osobę prymasa, mamy do czynienia z paradoksem, bo jest on realistą – co sam podkreśla – a jednocześnie przynajmniej po części wizjonerem i prorokiem (na przykład sen o Bierucie w Zapiskach więziennych).

Umie zachować dystans do siebie, co niezwykle trudne, gdy jest się kimś takim, na tak nobilitowanym stanowisku, na tak wysokim koturnie; gdy jest się dostojnikiem kościelnym tak wysokiej rangi – Księciem Kościoła. Umiejętność zachowania dystansu wobec siebie, przy tym oczywiście bez lekceważenia swojej pozycji hierarchicznej, wpływa dodatnio na jakość pisarstwa. Wtedy nie jest ono wymyślone, sztuczne, mimo że z konieczności uwikłane w określone konwencje, strategie retoryczne. Ten dystans do siebie najbardziej uwidacznia się w modlitwach – rozmowach z Bogiem, ale nie tylko.

W dokonaniach Wyszyńskiego ważna jest rola świadectwa. Dawanie świadectwa w hierarchii funkcji i celów wypowiadania się poprzez słowo autor umieszcza przed ambicjami czysto literackimi. We wstępie do książki o Janie XXIII zatytułowanej Przyjaciel Boga i ludzi tłumaczy: „Wspomnienia o Janie XXIII powstały na podstawie moich zapisków „pro memoria”, przemówień, kazań, listów. Niektóre z nich były notowane na gorąco, w dniu datowania, zaraz po widzeniu się z Ojcem Świętym i są wyjątkami z dziennika systematycznie prowadzonego. Inne pochodzą z przemówień i kazań, będących wynikiem długich refleksji. Rzecz oczywista, że zapisków dotyczących kontaktu z Janem XXIII jest o wiele więcej, ale nie wszystko da się dziś powiedzieć. Wspomnienia te nie mają ambicji pamiętnikarskich ani też literackich. W zapiskach tych szło o to, aby dać świadectwo sprawom, w których sam brałem udział, i przedstawić je tak, jak je widziałem”[52].

Co spuścizna Prymasa Tysiąclecia daje nam dzisiaj? Między innymi to, że jest w kontraście do kultury liberalnej[53], otwiera nam na nią oczy. Uwidacznia mocny, wieloaspektowy związek polskości z chrześcijaństwem, które na przestrzeni wieków ukształtowało tożsamość polską. W rozmaitych wypowiedziach prymasa życie było widziane jako zadanie, tropienie sensu, poszukiwanie jasno zdefiniowanych wartości. Dzisiaj lektura tekstów prymasowskich może być odtrutką na płycizny kultury masowej, na wyjałowienie myślenia postmodernistycznego z relatywizmem na czele.

Niedawno ukazała się książka ks. Jana Sochonia pt. Męczeństwo i miłość. W kręgu kultury przykościelnej. Jest ona apelem, aby potrafić właściwie wykorzystać dziedzictwo duszpasterskie i męczeństwo ks. Jerzego Popiełuszki. W jaki sposób? Demaskować fałsz, stawać odważnie w obronie prawdy i innych wartości ewangelicznych. Dawać świadectwo miłości – zwłaszcza miłosiernej, czyli takiej, jakiej uczy nas Chrystus. Miłości do Boga i do drugiego człowieka, a także do wspólnoty ludzkiej, jaką jest ojczyzna. „Próbujmy przeto kontemplować ścieżki religijnej tradycji estetycznej, zamiast przechadzać się po gościńcach nowoczesnych galerii handlowych czy lśnić na wolnomyślicielskich salonach”[54] – zachęca autor. To niełatwy spacer, ale jakże potrzebna lekcja.

Na „ścieżkach religijnej tradycji estetycznej” – nacechowanej wyraźnym etosem – spotykamy również Prymasa Tysiąclecia, który we wrześniu 1980 r., czyli kilka miesięcy przed śmiercią, zlecił ks. Popiełuszce pełnienie posługi kapelana warszawskiej Solidarności i sprawowanie mszy za Ojczyznę. Obaj są wielkimi ewangelizatorami narodu (ksiądz Jerzy zwłaszcza ludzi pracy) – Wyszyński w trudnych czasach umacniania się komunizmu, Popiełuszko – wtedy, gdy ten złowrogi system ulegał destrukcji i bezpardonowo usiłował jeszcze zachować swoje status quo w stanie wojennym. Nad obydwoma kapłanami rozpościera się nimb świętości. Ksiądz Jerzy był beatyfikowany w 2010 r. Prymas Tysiąclecia właściwie też prawie jest już błogosławionym, a czeka tylko na uroczyste ogłoszenie tego zaszczytnego w Kościele tytułu.

Zechciejmy zajrzeć do obfitego pisarstwa kard. Stefana Wyszyńskiego. Jest to dorobek piśmienniczy wcale nie zwietrzały. Przeciwnie. Na tle może i efektownych, lecz niezbyt efektywnych form ekspresji religijnej w literaturze współczesnej jest jasny i piękny. Tutaj w przydawaniu tekstom literackości liczy się szczególna niepowtarzalność, osobność autora. Wypowiada on swoją wyraźnie aksjologicznie i uniwersalnie nacechowaną prawdę o człowieku i związanym z nim świecie. Jak prawdziwy pisarz zauważa ograniczenia językowe (zwłaszcza w dialogach z Bogiem) i stara się je przezwyciężać, chociaż w sposób delikatny, komunikatywny. Nie traktuje literatury autotelicznie, nie patrzy na nią w sposób „wsobny” – typowy dla formalizmu, również opozycyjnie do postmodernistycznej negacji sensu. Literatura pomaga mu w zgłębianiu tajemnicy istnienia. Pojmuje ją jako świadczenie o czymś, a nie jedynie zanurzenie w fikcji. Dostrzega w niej zbliżony do religii kierunek dążeń, uważa ją za „młodszą siostrę religii”[55]. Według prymasa literatura nie tyle naśladuje rzeczywistość, ile ją odtwarza. Kardynał Stefan Wyszyński, uznany za pisarza, przedstawia się jako hermeneuta losu i przeznaczenia ludzkiego.

[49] A. Grajewski, Prowadził ich przez mrok [wstęp w:] E. Czaczkowska, Kardynał…, s. 9.

[50] A. Micewski, Kardynał Wyszyński, prymas i mąż stanu, t. 1…, s. 12. Beatyfikacja prymasa, wyznaczona przez Stolicę Apostolską na 7 VI 2020 r., została bezterminowo zawieszona z powodu pandemii koronawirusa. W momencie oddawania tej książki do druku nowy termin nie został jeszcze podany.

[51] E. Balcerzan, Granice literatury, granice historii, granice granic, „Teksty Drugie” 2004, nr 6, s. 15.

[52] S. Wyszyński, Przyjaciel Boga i ludzi. Wspomnienie o Janie XXIII, Warszawa 2000, s. 7.

[53] „Dzisiaj ostracyzm wobec przedstawicieli ciemnogrodu powoduje, że religia, katolicka liturgia, duchowość i obyczaj służą niemal wyłącznie jako obiekt ironii, pogardy i potępienia. Do kwestionowania chrześcijańskiego ducha polskiej kultury zobowiązuje liberalna ideologia, a ich liderzy nagradzają twórców za udział w wynoszeniu na pomniki nihilizmu i duchowej pustki. […] Życie przestało być zadaniem, walką o sens, trudną próbą zrozumienia świata. Jest poszukiwaniem przez człowieka przyjemności za cenę rezygnacji z poważnego traktowania samego siebie” (J. Polkowski, Ryzyko bycia Polakiem, Kraków 2019, s. 322, 325).

[54] J. Sochoń, Męczeństwo i miłość. W kręgu kultury przykościelnej, Warszawa 2019, s. 22.

[55] „Pojęcie tworzenia weszło tedy do kultury europejskiej nie przez sztukę, lecz przez religię. Mianowicie przez religię chrześcijańską, której dogmatem jest stworzenie świata przez Boga: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. 1,1)” (W. Tatarkiewicz, Dzieje sześciu pojęć, wyd. 4, Warszawa 1988, s. 300).

Nota o autorze

Jerzy Sikora – ksiądz, poeta, historyk literatury, profesor nadzwyczajny w Katedrze Polskiej Literatury Współczesnej i Krytyki Literackiej Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, autor dziewięciu książek poetyckich: m.in. Szukam błękitu (1991), Zrywanie dekoracji (1993), Jestem złodziejem światła 1995), Chińska porcelana (2016), książki prozatorskiej Pęknięte lustro. Małe prozy (2003) oraz monografii naukowych: Londyńska grupa literacka „Merkuriusza” i „Kontynentów” (2000), Od Słowa do słowa. Literackość współczesnych kazań (2008), Twórczość kaznodziejska ks. Józefa Tischnera. Studium literacko-homiletyczne (2012), Żywe ryby na piasku. Poeci londyńskich „Kontynentów” (2019). Publikował m.in. w „Akcencie”, „Arcanach”, „Frazie”, „Nowych Książkach”, „Odrze”, „Twórczości”, „Więzi”. W latach 1987–1993 dla Sekcji Polskiej Radia BBC w Londynie (początkowo pod pseudonimem Łukasz Młodziński) przygotowywał audycje do programu „Wiara i świat współczesny”. Laureat Nagrody Brata Alberta, Nagrody Literackiej im. Józefa Czechowicza, Nagrody i Medalu Zygmunta Glogera. Otrzymał odznakę honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.

ANEKS

Kazania

„U stóp Matki Słowa Wcielonego”. Do pisarzy i pracowników literatury[1]

Jasna Góra, 4 maja 1958

Drodzy Pielgrzymi!

Przybyliście przed oblicze Bogarodzicy Dziewicy, Bogiem sławionej Maryi. Pragniecie złożyć Jej wasze chrześcijańskie serca, uczucia i najlepszą wolę waszą, aby sercem, myślą i dłonią służyć świętej sprawie w Ojczyźnie naszej, Chrześcijańskiej Przedniej Straży. Serca Wasze przyprowadziły Was przed oblicze Świętej Bożej Rodzicielki, Matki Słowa Wcielonego.

Godne mieszkanie Słowa

W dniu Zwiastowania, poznawszy głębię zamiarów Bożych, odpowiedziała Maryja krótkim słowem: „Oto ja, służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego”. Od tej chwili rozpoczęła się służba Bogarodzicy Dziewicy planom i zamiarom zbawczym Boga na tej ziemi. W Niej, w osobistym Jej życiu dokonała się Wielka Tajemnica.

Wybitny pisarz katolicki, Włoch[2], tak mówi o tej tajemnicy: Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami, a dzienniki o tym nie pisały! – Bo istotnie, to, co się dokonało w Maryi, nie nadawało się wtedy do rozgłosu. Naprzód człowiek, który posiadł Boga, miał być przez Niego uświęcony od wewnątrz i duchowo przemieniony; miał doznać radości obcowania z Nim, miał go nosić w ciszy i skupieniu przez świat. Maryja niosła swe Dziecię z Nazaretu do Ain Karin. Ten Nienarodzony jeszcze radował już ludzi swą obecnością: radował pierwszą Nosicielkę Słowa Przedwiecznego – Maryję, radował matkę oczekującą błogosławionego owocu żywota swego – Elżbietę, radował wreszcie samego Jana, który miał być głosem wołającego na puszczy. Choć niewidziane jeszcze przez świat, Słowo Przedwieczne już wtedy ciałem się stało i mieszkało między nami.

Jest to bodaj najważniejsza tajemnica życia ludzkiego, że Bóg przychodzi do duszy człowieka w ciszy i tam – Deus absconditus[3] – działa. Naprzód sprawuje wewnętrznie zbawienie wielkie temu domowi, który posiadł. Dopiero potem, gdy człowiek ten zostanie wewnętrznie odmieniony i pogłębiony, gdy stanie się inny, lepszy, Boży, wówczas może być użyty do spraw i działań Bożych.

Ze wzruszeniem rozważamy zawsze słowa pisarza kościelnego, że Bóg odnosi się do człowieka „z wielkim szacunkiem – cum magna reverentia”[4]. Taki jest zwyczaj Boga! Jakże mógłby inaczej czynić On, który jest Ojcem swych dzieci, nasz wszystkich? Przecież samemu sobie okazywałby brak czci, gdyby nie uczcił tych, którzy są Jego dziećmi. Bóg odnosi się do człowieka z wielkim szacunkiem, ma do niego wielkie zaufanie, bo człowiek jest synem Bożym. I Bóg, pełen czci i szacunku dla człowieka, w szczególny sposób okazał cześć dla swojego Syna, który musiał przyjść na ziemię, aby dzieciom Bożym opowiedzieć wszystko o Ojcu i zrodzić nowe życie na krzyżu.

Tan wielki szacunek dla człowieka okazał najpierw Ojciec Niebieski przez to, że wybrał swojemu Synowi godne mieszkanie. Wieki całe czekały, aż usłyszały odpowiedź, w której zawarta jest najwyższa gotowość usłużenia Bogu: „Oto ja, służebnica Pańska”. Zanim ktoś mógł z całą swobodą powiedzieć o sobie: „Oto ja, służebnica Pańska”, musiał być wewnętrznie i duchowo przepracowany, odmieniony. Zważcie przecież, aby „Słowo ciałem się stało i mieszkało między nami”, trzeba było – aż Niepokalanej! Trzeba było całkowitej i wewnętrznej wolności człowieka, wolności od wszystkiego, co mogłoby go krępować i uzależniać od tego, co od niego niższe. Dopiero wtedy, gdy znalazł się na tej ziemi człowiek całkowicie wolny i swobodny wewnętrznie, mógł o sobie powiedzieć: „Oto ja, służebnica Pańska”. Dopiero w takim człowieku mogło się dokonać niezwykłe dzieło: Słowo przedwieczne ciałem się stało. Dla swojego Syna wybierał Bóg człowieka w pełni wolnego. Ten wolny, w pełni wolny człowiek, niezależny od żadnych osobistych wyrachowań i ubocznych względów, mógł się stać miejscem niezwykłej i wyjątkowej emisji, jaką była emisja Boga-Człowieka na ten świat.

Zapewne, Słowo Przedwieczne przyniosło do łona Maryi swą przedmiotową wartość, niezwykłą i głęboką świętość, po trzykroć wielką i nieskończoną. Przecież to był Święty ze Świętego. Bóg z Boga, Bóg prawdziwy z Boga prawdziwego! Ale prawdą jest i to, że właśnie takie Słowo musi znaleźć odpowiednie miejsce. Powiecie: czyż jednak stajnia była odpowiednim miejscem? To prawda, niezbyt, ale zanim Słowo spoczęło w stajni, spoczywało przedtem w łonie Niepokalanej Dziewicy. A jeśli w pewnym momencie swych dziejów zeszło z tego łona i spoczęło w stajni, to po to, żeby każda stajnia na tej ziemi świątynią się stała.

Dla rodzaju ludzkiego pouczające jest to, że słowo trzeba rodzić z czystego i przygotowanego serca, bo tylko w takim sercu jest wewnętrzna, istotowa prawda. A służyć Bogu to znaczy służyć Prawdzie.

Przeżyliśmy niezwykłą tragedię służenia słowu w nieprawdzie. Tym większego nabraliśmy szacunku dla przedmiotowej wartości słowa. Wszyscy dzisiaj pragniemy i szukamy takiej zgodności między wewnętrzną treścią życia a słowem emitowanym, iżby między nimi nie było rozdźwięku. Może to jest tragiczne szczęście człowieka współczesnego, że zrozumiał, iż słowo kłamane nie zbawia. Słowo musi być prawdziwie przedwieczne. Musi się rodzić z jakiegoś niepokalanego matecznika, z jakiejś wewnętrznej, duchowej czystości, aby mogło pozyskiwać, zdobywać, zjednywać i karmić.

Służba słowu bez skazy

Stanęliśmy tutaj, w obliczu Świętej Bożej Rodzicielki, Świętej Bożej Karmicielki, Matki Słowa Przedwiecznego. Ona wykarmiła Słowo, które ciałem się stało. Patrzymy z ufnością ku Tej, której udało się dzięki mocom Bożym wydać na świat Słowo bez skazy.

Czyż nie zrobiliśmy słusznie, przychodząc tutaj? Dokąd mieliśmy pójść, by nauczyć się niezwykłej sztuki, jaką jest służba słowu bez skazy, jeśli nie do Tej, która musiała korzystać z wyjątkowego przywileju – całkowitej i pełnej wolności od wszystkiego, co małe. Dzięki temu mogła w pełni usłużyć Słowu Przedwiecznemu, Słowu Bożemu, Słowu Prawdy i Dobrej Nowiny.

O, jakże trzeba w tej chwili zamknąć oczy i głęboko wejrzeć w siebie, we własne życie osobiste, by poznać wysoką i wyjątkową godność posłannictwa głosicieli Słowa! Przez jakieś głębokie, wewnętrzne zapłodnienie duchowe nasze słowo ciałem się w nas staje. Biegniemy wszyscy do Betlejem, bo tak nam przykazali aniołowie, i przyglądamy się temu Słowu, które ciałem się stało i mieszkało między nami. Przyglądamy mu się uważnie, aby się nauczyć, co trzeba czynić, by słowo ciałem się stało.

Jeden z wybitnych pisarzy powiedział, że gdy coś napisze, chowa to zaraz do głębokiej szuflady. Po jakimś czasie wyciąga i czyta na nowo. Potem znowu chowa. Miałem profesora, który gdy ukończył cykl wykładów na wydziale, darł skrypt i wrzucał w piec. Byłem raz świadkiem takiej bolesnej operacji. Pytam, po co to czyni? Odpowiedział: Abym nie miał pokusy powtarzać drugi raz tego samego, abym się zmusił do gruntownego i rzetelnego przemyślenia tego, co już jest napisane, azali pokrywa się to z rzeczywistością.

Jesteśmy dzisiaj poganiani największym wrogiem poprawności i czystości słowa bez skazy – niewolniczym groszem płaconym od wiersza. To nam przeszkadza, aby słowo zrodzone dojrzało jak ziarno we wspaniałym inkubatorze. Jesteśmy gorączkowi, gdyż nieszczęściem dzisiejszych ludzi, którzy sprawiają, że słowo ciałem się staje – jest grosz.

Tajemnica tworzenia w męce – nie inkaustem, ale krwią własną!

Stanęliśmy na Jasnej Górze w uroczystość Krzyża Świętego. Pod krzyżem stała Matka Słowa Przedwiecznego, a na krzyżu Słowo, które ciałem się stało, pisało na ziemi Boże znaki nie inkaustem, lecz własną Krwią.

Czy znacie tajemnicę tworzenia w bólu i krwi? Wystarczy przejrzeć historię literatury i twórczości, aby się przekonać, że człowiek służący słowu i przemieniający je w ciało ma w sobie coś z krzyża. Tajemnicę artysty, który rzeźbi w kamieniu, usiłowano wytłumaczyć przez łzy i cierpienie. Mówiono, że Michał Anioł Buonarotti nie byłby wielkim rzeźbiarzem, gdyby nie był człowiekiem wielkich cierpień. Ale to tylko kamień, wspaniały, to prawda, przez geniusz wypieszczony do miękkości jedwabiu, jak w Piecie watykańskiej, ale ostatecznie – nie tylko kamień! Tymczasem tu nie idzie o kamień, lecz o materię tak delikatną, że nie można jej dotknąć niczym, żadnym piórem, choćby najbardziej wytwornym. Można ją dotknąć jedynie delikatnym muśnięciem niemalże anielskiego ducha. Tylko tak można rzeźbić w materiale słowa!

Gdyby w tej chwili można przytoczyć kilka wybitniejszych nazwisk, zobaczylibyśmy, że całą wielkość człowieka, która wypowiedziała się w słowie, co ciałem się stało, zależała od wielkości wewnętrznych przeżyć, duchowych zmagań, bólów i cierpień. Łączyły się one bardzo często z cierpieniami fizycznymi, z jakąś chorobą, męką ciała, a niekiedy i cierpieniem ekonomicznym, z nędzą, niedostatkiem, poddaszem, głodem, zimnem. W tak wyjątkowych warunkach rodziły się dopiero wielkie dzieła! Trzeba być niemalże wariatem i szaleńcem, aby zostać geniuszem! Ponieważ światu potrzebni są geniusze, potrzebne jest też ich cierpienie i wielka ich męka!

Mówiono o autorze Stabat Mater[5], że był wariatem. Ale ten wariat został natchnieniem ludzkości! Wątpiono w Dantego, a jednak wędrówki jego ducha, tułaczka po wszystkich piekłach i niebach jest natchnieniem ludzkości. Tacy pozostają!… A wszystko inne, co jest emitowane bez głębokiego przeżycia, staje się papierem i śmieciem. Kiedyś w mojej bibliotece ułożono stertę gazet. Długo zastanawiałam się, co z tym zrobić. Radzono mi spalić, przecież szkoda miejsca. Mieli rację: szkoda miejsca! Przychodzą wartościowe książki, a to jest śmieć. Jakże bolesną jest rzeczą pomyśleć, że w tych stertach papieru, że w tych olbrzymich, potwornych stogach mieści się może niejedno, niedojrzałe – moje słowo!

Doprawdy, Najmilsi, wielki to problem współczesnej twórczości, czy jest ona pełna męki, czy też jest od niej wolna, ale za to syta, dostatnia, sprzedajna, ekonomicznie wyrachowana i obliczona?! Czy jest ona służbą czy tylko interesem handlarskim?! Czymże ona jest naprawdę?!

Słudzy słowa – za takich się przecież uważamy! W dniu uroczystości Krzyża wracamy pod Krzyż kalwaryjski. Spoglądamy na to, jak Słowo Przedwieczne pisze z krzyża znaki Boże na ziemi nie inkaustem, ale Krwią własną i potem krwawym, aż do ostatniej kropli… Tylko te znaki są trwałe!… Tylko one nie niszczeją!

Owoce ich zbiera Służebnica Pańska stojąca pod krzyżem, jak my dzisiaj stoimy przed jej obliczem. To Matka Słowa Wcielonego, które jest w Niej, bo w Jej przeczystym łonie ciałem się stało i mieszkało między nami… Rozumiemy, dlaczego tu jesteśmy, dlaczego tu przyszliśmy i stanęliśmy przed Nią. Od Niej, która całym swoim przeczystym wnętrzem służyła Słowu bez skazy, chcemy się nauczyć, co mamy czynić, aby służyć słowu nieskazitelnie, aby w naszym życiu, pracy i trudzie twórczym stawało się ono ciałem i mieszkało między ludźmi.

Język leczący rany nędzarza

Odmawiając brewiarz przed Wielkanocą, natrafiłem na słowa Grzegorza Wielkiego, pisarza, które były komentarzem do ewangelicznego zdarzenia[6]. Dotyczyły one biedaka – Łazarza, który leżał u stóp pałacu bogacza. Nędzarza tam nie wpuszczono. Obok kręciły się psy i lizały jego rany. W pałacu tymczasem ucztowano. Nie było tam miejsca na poranionych, nieszczęsnych, brudnych, obdartych, cuchnących. Tylko psy zaopiekowały się wyrzuconym człowiekiem i tylko one przyszły mu ze współczuciem, bo lizały jego rany. Szczególna to relacja. Nieszczęśliwy człowiek, wyrzucony poza bramy pałacu, Łazarz, prawdziwy Łazarz! – i psy wierne, liżące jego rany – psy!!! Wielki autor komentuje ten fakt według współczesnych sobie pojęć higieny. Za jego czasów było powszechnym mniemaniem, że psie „posługi sanitarne” mają jednakże ogromne znaczenie dla leczenia ran. Język psi, zastępujący dłonie sanitariuszki i wszelkich przedstawicieli służby zdrowia, leczy rany biedaków, nędzarzy, dla których nie ma miejsca w pałacach!

Przyznam się – odłożywszy na bok takie czy inne ścisłości naukowe – że myśl ta bardzo mnie zajęła. Język leczący rany nędzarza! Język liżący rany, gdy nikt już nie chce tego czynić, „psi język”. Mówi się: wierny jak pies! Bo gdy już ludzie odejdą od człowieka nieszczęsnego i zostawią go w nędzy i męce, jeszcze pies siedzi i czuwa. Sługi jednego zakonu nazwano dominikanami. Domini-canes: Boże psy! Prawdziwie – Boże psy, bo mieli służyć słowem, by ocierać rany człowieka współczesnego.

Może się na mnie obrazicie, wytworni pisarze! Wszystko mi jedno! Obraźcie się na mnie i Wy! Będzie to jeszcze jedna kategoria ludzi obrażających się na prymasa. Jest mi wszystko jedno! Ale Wam powiem: macie być psami, może jedynymi, którym została jeszcze odrobina miłości do człowieka pokaleczonego i poranionego! Wasz język musi im służyć, gdy ludzie wielcy i wspaniali, ucztujący w pałacach, już nie widzą człowieka poranionego w Polsce, wyrzuconego na ulicę, wciąż bitego i kopanego! Ktoś musi się nad nim zlitować, bo to przecież twój brat, twój rodak! A chociaż byłby i twoim wrogiem – człowiekiem jest! Będziesz jeszcze brudnym piórem dziobał w jego rany? Będziesz je rozdrażniał, zanieczyszczał, przelewał w nie całą twoją brudną duszę, zapłaconą groszami od wiersza, by poniewierać cierpiących i zmęczonych Polaków? Tyle się brudu leje! Papieru i atramentu brak! Ale nie brak rannych, cierpiących, wyrzuconych i sponiewieranych Polaków!!! Czy Wy mielibyście należeć do tego grona, które tylko rozgrzebuje rany swych udręczonych i pokaleczonych braci? Wy, którzy przyszliście tutaj, by patrzeć w przeczyste oczy Matki, która rodzi w swym dziewiczym, niepokalanym łonie Słowo, by ciałem się stało?

Nazwałem Was psami dlatego, że to właśnie Wy musicie użyć swego języka, aby „wylizać rany” pobitych Polaków. I cofnę tej nazwy! Bądźcie raczej psami, byście tylko pełnili zadanie, które tak jest potrzebne cierpiącej duszy Narodu.

To jest dopiero służba Słowu Wcielonemu! Nic tu nie pomogą rozważania i komentarze, że sztuka, taka czy inna, wymaga, by rany rozgrzebywać, a gdy ich nie ma – tworzyć nowe. Pamiętajcie o zasadzie filozoficznej: non sunt miltiplicanda entia sine necessitate sufficienti[7]. Jesteśmy powołani do tego, by tworzyć dobro, a nie zło! Dobro jest bytem! Literatura uważa niekiedy, że ma prawo tworzyć zło fikcyjne i dla względów literackich nim się rozkoszować, że wolno jej nawet największy brud zostawić w książkach. Na szczęście idą one bardzo często na młyny papierowe! Czy i Wy chcecie tak pojmować swoje zadanie? Chyba nie? Zła jest i tak dosyć! Po cóż jeszcze zapisywać książki wyobraźnią, która mnoży zło?! Po cóż, kiedy rzeczywistość jest już i tak bolesna! Wam przystoi inne podejście i lepsze zrozumienie waszego zadania: widzę rany, okrywam je płaszczem i choćby własnym językiem – wylizuję. Jestem psem mojego społeczeństwa i Narodu! To jest zadanie literatury, twórczości słowa: rany leczyć, a nie rozgrzebywać! Chronić przed infekcją, chociażby za cenę służby osobistej, jak najbardziej drastycznej, by słowo wszędzie ciałem się stało.

Tak myśli o Was i o waszym posłannictwie człowiek, który od 1925 r. też pisze i pisze, i pisze[8]. I do tej pory – pisze. Myślę więc, że się troszkę na tym znam i że mam jakieś maluczkie prawo przemawiać do Was w ten sposób.

Zapraszam Was do wielkiej pracy: pomóżcie Kościołowi!

To tyle, Słudzy Słowa Wcielonego! To tyle! A teraz Was zaproszę, byście wzięli udział w wielkiej pracy, którą podjął Kościół przed Tysiącleciem Chrześcijaństwa w Ojczyźnie naszej. Pomóżcie nam leczyć rany! Bo Kościół uważa się w tej Ojczyźnie za sługę i za psa Narodu poranionego, którego rany chce leczyć. Zapraszam Was wszystkich do tej pracy.

Przychodzą tutaj poranieni ze wszystkich stanów i zawodów. Chcąc Ojczyźnie naszej świętej przyjść z pomocą, składają swoje śluby na ręce Matki Słowa Wcielonego.

I my również pójdziemy w ich ślady. Przed Tysiącleciem Chrześcijaństwa Polski, w rozpoczynającym się drugim roku Wielkiej Nowenny Narodu powtórzymy ślubowania jasnogórskie, dołączając do wszystkich dzieci katolickiej Polski. Będę je czytał, a Wy w duchu powtarzajcie, łącząc serca swoje i myśli z naszymi zobowiązaniami.

Wielka Boga-Człowieka Matko!…

Źródło tekstu: Zbiór. Maszynopis autoryzowany, wersja B.

Źródło przedruku: S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 4: 1958, Warszawa 2002, s. 89–95.

„Piszcie samymi światłami!” Słowa na zakończenie Pielgrzymki Pisarzy i Pracowników Literatury

Jasna Góra, 4 maja 1958 r.

Modlitwa i praca nasza na Jasnej Górze dobiega końca. Za chwilę cała rodzina Boża, która tutaj trwa, rozbiegnie się po wielkich drogach i małych ścieżkach osobistego życia. Pragnąłbym, abyście stąd, Najmilsi, wynieśli same promienie świateł.

Najważniejszą rzeczą i zdobyczą jest to, że byliśmy tu razem i mogliśmy odczuć na sobie „one miłosierne oczy”, które spoczęły nie tylko na naszych twarzach i głowach, ale i na naszych sercach. Ważną rzeczą jest to, że wielka gromada katolików pracujących w Polsce piórem i książką stanęła w tej Kaplicy, Kolebie ducha Narodu, i otworzyła swą duszę Świętej Bożej Rodzicielce, Świętej Bożej Karmicielce.

Włączyliście się, najmilsi, w Śluby Narodu. Postanowiliście wraz z Kościołem świętym pracować nad tym, aby życie w Polsce było bardziej Boże, pełne miłości, sprawiedliwości i Bożego pokoju. Na ołtarzu Królowej Polski, Pani Jasnogórskiej, pozostał ślad naszych ślubowań: piór na otwartej księdze jako symbol waszej pracy[9]. A teraz odejdziecie stąd, niosąc w swej duszy macierzyńskie spojrzenie waszej Matki, bardziej Matki niż Królowej.

Jeśli pisać warto, to tylko promieniami słonecznymi

Gdy jeden z młodych pisarzy półwiecza[10], które już się skończyło, rozpoczynał swą pracę pisarską i sięgał po pióro, dostrzegł na swej dłoni ślad pocałunku promienia słonecznego. Przyglądał mu się przez chwilę, a wreszcie chciał go przykryć drugą dłonią. Dostrzegł jednak, że promień przeniknął jak gdyby przez dłoń i znowu znalazł się na wierzchu. Ta igraszka bez końca sprawiła, iż przekonał się początkujący pisarz, że jeśli pisać warto, to tylko promieniem słonecznym! Bo gdy ten promień spocznie nawet na czarnym kałamarzu, to i tam radość swego światła zostawi. Ma taką moc, że gdy spocznie i na kałuży błotnej, to tak odmieni jej oblicze, że nawet kałuża radość budzi.

Tak pragnęliśmy, Najmilsi, by słoneczna plama, która stała się dewizą zgasłego już pisarza, była dewizą życia dla Was wszystkich. Piszcie samymi światłami!

Ale nieraz – jakżeż bolesne są tematy – powiecie. I wtedy, Najmilsze Dzieci, na rany przykłada się maści kojące i leje oliwę pokoju, aby nie po wierzchu leczyć Córkę Syjońską[11], ale od wewnątrz. W obecnym, niezwykle trudnym położeniu naszej Ojczyzny musimy być podporą i siłą, światłem i pociechą, podtrzymaniem i podźwignięciem wszystkim cierpiącym, udręczonym, kuszonym, słabym i chwiejącym się. Jest to bardzo trudne zadanie, ale jakże ważne! Nie wiemy jeszcze, Najmilsze Dzieci, jakich doświadczeń i dowodów miłości zażąda od nas Bóg w tej trudnej sytuacji, w jakiej Naród trwa i walczy.

Dobiega przecież dwadzieścia lat naszych zmagań. Może na początku niejeden z nas myślał, że i roku nie przetrwa, a przetrwał tyle lat! Bo gdzie jest wielka miłość, tam ona nie umiera, choćby się zdawało, że się już wyczerpuje. A nam potrzeba wielkiej miłości!

Jeżeli kto, to pisarze katoliccy w Polsce muszą odznaczać się głębokim umiłowaniem dzieci Narodu, by im służyć tym, co mają w sobie najlepszego. A gdy im tego brak, to muszą czerpać i szukać, by dzielić się tym, co najlepsze. A cóż może być lepszego nad to, co płynie z prawdy Bożej i z miłości Bożej?!

Najważniejsze jest to, co łączy

W tej pierwszej pielgrzymce Katolickich Pisarzy i Pracowników Słowa zebraliśmy to wszystko, co przede wszystkim nas krzepi. Unikaliśmy rzeczy bolesnych i trudnych, bo naprzód, Najmilsi, trzeba sobie odpowiedzieć na pytanie: Co nas łączy? To jest najważniejsze! Gdy się zakłada fundament pracy i budowli, to naprzód układa się ciężkie kamienie, które silnie zespala się, a dopiero później może na to przyjść inny budulec, jak cegła i drzewo. Te pierwsze kamienne węgły wszelkiego budowania muszą być jak najbardziej zwarte w sobie. I my dzisiaj w modlitwach i przemówieniach, w konferencjach i rozważaniach, we wspólnej drodze krzyżowej i naszej braterskiej rozmowie na wałach, wszędzie szukaliśmy wartości, które łączą i zespalają. Z tym wyjdziemy do naszej codziennej pracy.

Jak karmić dzieci Narodu

Gdy zasiądziesz do biurka redakcyjnego, zanurzaj swoje pióro w słońcu duszy i pisz promieniami słonecznymi! Gdy jesteś w bibliotece i podajesz komuś książkę, patrz uważnie w duszę i w oczy, byś wiedział, co podawać. Nie każdemu daje się jednakową dawkę lekarstwa, bo gdy jednemu pomoże, innemu może zaszkodzić. Bądźcie uważni, Najmilsi, zwłaszcza w służbie i w obsłudze książką! Można ludzi książką łatwo zabić! Niekiedy bywa ona „lekka”, ale jej cios może być śmiertelny! Podawajcie zdrową strawę na waszych dłoniach, by ręka wasza nikomu trucizny nie podsuwała! Baczcie na to w pracy: czy to w księgarni, czy w bibliotece, czy gdziekolwiek Was obowiązki i powołanie postawiło.

Służcie promieniem słonecznym, a unikajcie błota! Jeśli ktoś lubuje się w błocie, niech czuwa, by nikogo nim nie opryskał i nie przybrudził. Jest jednak nadzieja, że i takiemu człowiekowi błoto się wreszcie sprzykrzy.

Czuwajcie więc, Najmilsi, jako [że] macie delikatnie chodzić koło wszystkich, którzy przyjdą do Was z przekonaniem, że u Was mogą się pożywić. Zbadajcie bacznie wasze spichlerze, jakiego rodzaju strawę przechowują: może ona jest już zatęchła i nieużyteczna. Oczyśćcie spichlerze, zgromadziliście samo pożywne ziarno i zdrowe chleby, ażeby ci, co do Was przychodzą, nie widzieli płonnej figi czy zatrutej strawy!

Z tym zadaniem wyruszycie do dzieci Narodu, który jest podobnie jak i Wy – ochrzczony, podobnie jak Wy – powołany do Królestwa Niebieskiego, karmiony Chlebem Chrystusowym i prawdą Ewangelii, a teraz razem z Wami stoi w progu Tysiąclecia Chrześcijaństwa.

W promieniach oczu Matki Słowa Wcielonego

Tak bym pragnął, abyście z Jasnej Góry wynieśli same tylko jasne promienie i jasne wspomnienia, które by Was krzepiły w waszej niełatwej i jakżeż niekiedy skomplikowanej pracy. Ale wytrwacie, Najmilsze Dzieci, pod opieką najlepszej naszej Matki, która sama prowadzi nas w bramy Tysiąclecia Chrześcijaństwa Polski.

Za chwilę Was pobłogosławimy i odpuścimy do domów. Ale ufamy, że ta pierwsze pielgrzymka pracowników książki i pióra nie będzie ostatnia. Będziemy tu wracali, będziemy się często uciekali do Matki Słowa Wcielonego, do Świętej Bożej Karmicielki. Będziemy Ją prosili o wskazania i rady, jak karmić dzieci Narodu, by wyrosły na zdrowe pokolenie dla Ojczyzny naszej świętej. Pod Jej skrzydła oddajemy owoc naszej pracy i siebie samych i z Nią na ustach i w sercach wyjedziemy do codziennego obowiązku i trudu.

A teraz Jej powiemy: Matko, my tu wrócimy, my tu znów przyjdziemy. Nie zapomnimy o ślubach, które składaliśmy. Złożyliśmy je i słowem, i w metalu, naszymi piórami. A teraz jeszcze złożymy Ci je naszymi sercami. Oto nasze serca otwarte, pisz na nich ręką Bożą, jak Syn Twój pisał na piachu! Pisz na tych sercach żywcem, choćby krew nawet z nich pociekła! Niech spłynie z nich, co złe! Niech zostanie sama światłość i sama miłość.

Raz jeszcze spojrzyjcie w te miłosierne oczy! Zbierzcie z nich wszystkie światła, które patrzyły na Słowo Wcielone. Proście tę Matkę, która pielęgnowała w swych ramionach Słowo Wcielone, abyście i Wy, Dzieci Najlepsze, umiały tak pielęgnować Słowo Boże, jak Ona to czyniła. Amen.

Źródło tekstu: Zbiór. Maszynopis autoryzowany, wersja A.

Źródło: S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 4: 1958, Warszawa 2002, s. 107–110.

[1] Była to pierwsza ogólnopolska pielgrzymka ludzi służących słowu pisanemu, pod protektoratem kard. Stefana Wyszyńskiego i z jego osobistym udziałem. W komitecie organizacyjnym pielgrzymki był m.in. ks. dr Karol Wojtyła.

[2] Chodzi o Giovanniego Papiniego (1881–1956).

[3] Łac. Bóg ukryty.

[4] Nie udało się ustalić, który z pisarzy kościelnych jest autorem tych słów.

[5] Jacopone da Todi (?) – domniemany autor Sekwencji na dzień Matki Bożej Bolesnej – 15 września. Sekwencję ułożono w XIII lub XIV w.

[6] Mowa o Lekcjach z Matutinum brewiarzowego z czwartku II tygodnia Wielkiego Postu: Homilia 40. św. Grzegorza I Wielkiego nawiązująca do Łk 16,19–31; BrV (1955).

[7] Łac. Nie należy mnożyć bytów bez wystarczającej potrzeby. Zasadę tę sformułował Wilhelm Ockham (1300–1349).

[8] Prymas nawiązuje do początków swojej pracy, kiedy był redaktorem „Ładu Bożego” i „Ateneum Kapłańskiego” we Włocławku.

[9] Mowa o wotum złożonym na Jasnej Górze przez uczestników pierwszej Pielgrzymki Pisarzy i Pracowników Literatury.

[10] Chodzi o Kornela Makuszyńskiego.

[11] Starotestamentowe określenie ludu Bożego.

Ile można się nauczyć, patrząc w gniazdko ptasie…

(fragment kazania Pochwała dziecięctwa i życia. Na dziesięciolecie parafii Dzieciątka Jezus, Warszawa, 27 grudnia 1959)

Gdy siedziałem drugi rok w więzieniu w Prudniku nad czeską granicą we framudze mojego okna uwiły sobie gniazdo muchołówki. Przez miesiąc miałem wspaniałą szkołę. I chociaż przedtem uczyłem się przez wiele lat socjologii, polityki społecznej, ekonomii, prawa i innych nauk, to jednak powiem Wam otwarcie: przez ten miesiąc nauczyłem się więcej aniżeli na uniwersytetach! Przyjrzałem się, jak wygląda ład życia w ciasnym gniazdeczku, gdzie jest pięć piskląt, ojciec i matka.

Było to wzruszające i budujące. Oglądałem prawdziwe dzieło społeczne! Można napisać traktat socjologiczny i pedagogiczny, patrząc przez miesiąc, jak w ciasnym gniazdku rozwija się życie, jaki tam jest ład i porządek, jak wszystko jest właściwie skoncentrowane i skupione w kierunku życia. Po raz pierwszy wzbudziła się we mnie wątpliwość, że chyba pomiędzy rozumem a tak zwanym instynktem jest bardzo cienka granica – tyle tam było rozumu, ładu społecznego, tyle zdrowej ekonomii i praw życia.

Opowiem Wam jeszcze, dla rozweselenia, moją ostatnią przygodę i lekcję, jaką mi dały muchołówki. Oto matka wyprowadziła czworo: wyleciały w wielkim locie na świat! Zostało piąte i nie mogło się zdobyć na męstwo rzucenia się w przestrzeń. Gniazdko miało maleńki balkonik, jak nasze domy, bo to był przecież domeczek dla ptaszków. Maleństwo, pozostawszy samo, usiadło sobie na krawędzi, ale nie mogło zdobyć się na odwagę. Zdecydowałem się użyć trochę delikatnego przymusu. Wieczorem, widząc nadal jego wahanie, lekko pchnąłem je palcem; pisklę rozpostarło skrzydełka i pofrunęło. I za to, zamiast wdzięczności, dostałem cięgi od matki: powróciła, zaczęła na mnie wymyślać, krzycząc wielce za to, iż zastosowałem przymus. Pomogłem wprawdzie jej dziecku, ale widać nie do mnie to należało. Na przykładzie wziętym z natury można się nauczyć, że przymus nie jest właściwym środkiem i nie może być stosowany. Jeżeli w świecie zwierząt wolność ma tak wielką cenę, to cóż dopiero w świecie ludzkim! Przez ducha wolności dopełnia się najwięcej cudów życia społecznego. Jeżeli jednak jej zabraknie, wówczas najbogatsze społeczeństwo staje się nędzarzem i niewolnikiem.

Tyle można się nauczyć, patrząc w gniazdko ptasie! A o ileż więcej, gdy patrzymy w gniazdo rodzinne, z którego przecież wszyscy wyszliśmy! Dlatego tak bardzo pragniemy dla niego szacunku i wolności wychowania rodzinnego. To jest naturalny, przyrodzony postulat wszelkiego ładu i porządku wyższego rzędu.

Źródło: S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 5: 1959, Warszawa 2006, s. 522–523.

„Przypatrzcie się liliom polnym, przypatrzcie się ptakom niebieskim…” Do jadących na wakacje[12]

Warszawa, 23 czerwca 1961 r.

Słowo Przedwieczne przyszło na tę ziemię i aby móc po niej chodzić, okryło się ciałem i zamieszkało między nami. Oczy Boga-Człowieka pełne były jeszcze ojcowskiej chwały, którą miał Syn u Ojca pierwej aniżeli stał się świat. Jednakże stanąwszy na tej ziemi, Syn Człowieczy aprobował ją jako dziedzictwo Ojca. „Pańska jest ziemia i napełnienie jej”[13]. Otworzył usta swoje po chleb, wydobyty z tłustości ziemi, czerpał dłonią wodę, aby nasycić pragnące ciało.

Udawał się w góry, aby pobyć nieco na wolności i na modlitwie, z dala od rzesz. Zabierał też w góry uczniów swoich… Ibat Iesus in montana…[14] Chrystus lubił udawać się w góry, aby patrzeć otwartymi oczyma w słońce Boże, aby wciągać w płuca czyste powietrze, aby rozkoszować się lazurem nieba, odświeżać zielenią liści, radować kwiatami, wsłuchiwać się w świergot ptaków. Syn Człowieczy wie, że Pańska jest ziemia i napełnienie jej, okrąg ziemski i wszyscy, którzy na nim mieszkają.

Pańska jest ziemia, Ojcowa! Chodzimy po dziedzictwie Ojcowym. Jest to coś – że się tak wyrażę – connaturale[15] dla człowieka.

[12] Konferencja wygłoszona podczas dnia skupienia Instytutu Prymasowskiego na tle słów Mt 6,26–29.

[13] Ps 24,1.

[14] Łac. Jezus udał się w góry.

[15] Łac. bardzo naturalne.

„Grzech pierworodny” współczesnych miast

Gdy się rozważa kryzys wolności człowieka współczesnego, to wiąże się on najbardziej z ustrojem miast. Czystą Bożą ziemię miasta przykryły cementem, betonem, asfaltem. Niebo przesłoniły niebotykami[16]. Powietrze nasyciły benzyną, słońce zaćmiły dymami, drzewa uwięziły w kołnierzu krat, tak iż liść stał się rachityczny, kwiat suchotniczy, zatrzymany w swoim rozwoju, przykryty kurzem i pyłem. Cała autentyczność Bożego stworzenia, cała czystość przyrody, która wyszła wprost z Bożych rąk, została splamiona, jak gdyby miasta dopuściły się na Bożej przyrodzie jakiegoś „grzechu pierworodnego”.

Ten autentyczny porządek stwórczy Ojca, zniekształcony, rzutuje teraz na człowieka. Człowiek przejmuje na siebie „grzech pierworodny” miasta zniekształcającego przyrodę. Czy to może się dziać bez szkody? Współczesny technicyzm, w tak pierwotniacki[17] sposób zachwycający się dalszym rozwojem techniki, zapewne tego nie widzi i dalej roznamiętnia człowieka w tym samym kierunku.

Rozmawiałem w tych dniach z księdzem amerykańskim, który mówi, że fantastyczne bogactwo technicznej organizacji życia tamtejszego człowieka rodzi pewną nadzieję, że gdy człowiek tutejszy zapozna się z tamtym, to może się uchroni przed wszystkimi zboczeniami ustroju materialistycznego. Starałem się go przekonać, że chyba nie w tym kierunku pójdzie rozwój… Był jednak tak przekonany o słuszności swej tezy, iż nasza rozmowa rezultatu nie wydała. Pojechał do swego amerykańskiego świata w przekonaniu, że technika i jej wielokrotne usługi mogą uwolnić człowieka od zniekształceń ideologicznych.

Rzeczywistość jest jednak inna! Rzeczywistość raczej wskazuje, że świat techniki musi być naprzód „ochrzczony”, aby mógł być dla człowieka nieszkodliwy. I dzisiaj szuka się takich miejsc chrztu, takich „baptisteriów”, gdzie człowiek, oprawiony w kołnierz techniki, poczułby się wyzwolony, swobodny i bardziej naturalny.

Uderza to szczególnie w postaci Jana Chrzciciela. Wyzwolił się z wielkiego miasta, aby odetchnąć Bogiem i aby ludziom pokazać Boga. Uważał, że dopiero tam, na pustyni, można najlepiej dostrzec Tego, który idzie… Tego, który – jak wołał Jan – stał się przede mną, którzy idzie po mnie, a któremu nie jestem godzien rozwiązać rzemyka u trzewika Jego[18] – „Oto Baranek Boży, który gładzi grzechy świata”[19] – Ecce Agnus Dei. Słowa te, dziś powtarzane przy ołtarzach, padły nad Jordanem. Wtedy Jordan pierwszy usłyszał, że na świecie jest Ktoś, kto wyzwala!!!

Autentyczny Boży świat – odkupienie integralne

Drogie Dzieci! To są takie wakacyjne rozważania… Jedziecie na wakacje na wczasy i wszystkie zetkniecie się z autentycznym światem Bożym: z ziemią bez asfaltu, z czystym powietrzem, z jasnym słońcem, z bujnym liściem… Wy też jesteście autentyczne, Dzieci Boże, które wyszłyście z łona waszych matek, a które świat techniki współczesnej usiłuje tak lub inaczej wykoślawić i zniekształcić.

Czy Was to nie zastanawia, że Chrystus, podobnie jak Jan, uczył nie tyle w miastach i miasteczkach, co raczej w górach, na łąkach i na jeziorze, gdy siadał do łodzi Piotra, prosząc go, aby nieco odjechał od brzegu. Chrystus nie szukał motywów i porównań dla swego przepowiadania gdzie indziej, tylko właśnie w przyrodzie; pszenica, kąkol, ziarno, woda, drzewa płodne czy też niepłodne, ryby, ptaki, kwiaty, osty, ciernie… To był świat, w którym obracał się Syn Człowieczy, Syn Stworzyciela nieba i ziemi.

To nas czegoś uczy… Jeżeli jest odkupienie integralne, to jest ratunek dla porządku przyrodzonego i nadprzyrodzonego, dla porządku ciała i ducha. Dobrze zrobicie, gdy jadąc na wakacje, weźmiecie Ewangelię. Siadłszy sobie gdzieś na łące, starajcie się wczuwać w przeżycia Chrystusa, który tak wygląda, jak gdyby z nieba wyjechał na ziemię na wakacje. Bo tak się nią rozkoszował, jak małe dzieci w pierwszych dniach wakacji.

Ziemia…

Ziemia! Ta ziemia, której Syn Człowieczy dotknął swoimi bosymi nogami! Pojedziecie, aby bosymi nogami dotknąć ziemi, tej najbardziej czystej, jak jest na brzegu morskim, na zboczach gór, w potoku strumyka czy też w łanie pszenicznym, który wyssał wszystek nawóz z ziemi, ażeby została nadal czystą rodzicielką. Tam się człowiek nie ubrudzi, tylko w mieście ubrudzili ziemię, zamienili ją na śmietnisko i wzięli w niewolę, jak gdyby się jej wstydzili.

Staniecie na Bożej ziemi. „Pańska jest ziemia!…”

Jak wielkie mam z nią pokrewieństwo! Z prochu wziętyś i w proch się obrócisz (por. Rdz 3,19). Jakże będziesz podobny w pewnym okresie swego istnienia do twej matki-ziemi, która wyszła z rąk Ojca! Przyjmie Ciebie na jakiś okres, odmieni w swym łonie, oczyści z nalotów i w swoim czasie odda Ojcu – odmienionego, podobnego do tego człowieka, który wyszedł z ręki Ojcowej.

Z tą matką-ziemią muszę sią jakoś zaznajomić i ukochać ją… Muszę odczuć – przynajmniej przez ten krótki czas wakacji – że to jest przecież matka, która mnie przyjmie i ukołysze, że to jest moja koleba, moja kołyska, w której spocznę na jakiś okres. Ona mnie przytuli, przygarnie, upieści, ochroni, osłoni i zachowa.

Ile grobowców rozwalono, aby marmury ukazały resztki kości! O ileż przyjemniej jest wszczepić się swymi prochami w łono matki, bo matka osłoni, nawet pod gradem bomb. Szczęśliwi ludzie, którym nie postawią pomników i nie przeszkodzą w bezpośrednim kontakcie z matką-ziemią! Wszak jej prochów użył Ojciec, aby nas ukształtować!

Muszę się jakoś rozkochać w tej ziemi Bożej, Ojcowej… Jest ona i moim dziedzictwem, bo jestem przecież dzieckiem Ojca. Muszę zważyć, że to jest żywicielka, że biały chleb, który leży na porcelanie na moim stole, stąd przyszedł, nie z piekarni, lecz stąd, stąd!…

Góry…

Góry! To jakby podniesione ku Ojcu Niebieskiemu piersi ziemi, która karmi. Najżyźniej padają deszcze w górach… Najbujniej rosną kwiaty w górach… Najlepiej widzi Bóg na górach… – In montibus Dominus videt[20]. Nic dziwnego, że Syn Boży, karmiony piersią Matki ziemskiej, uciekał na góry, aby być bliżej Ojca. I tak jak dziecię nakarmione śpi na piersiach matki, tak człowiek za wzorem Chrystusa, który spał na górach, najlepiej odpoczywa tam, w górach.

Jak mleko z piersi matczynej spływa do ust dziecięcych, tak z gór spływają wody w licznych potokach i strumykach, ażeby omywać oblicze ziemi, użyźniać wszystko, co jest na dole, i toczyć swe wody przez żyzne krainy.

Wody…

Benedicite aquae omnes, Domino![21] Woda raduje, omywa, daje życie. Najczystsza jest w źródlanych potokach górskich, o wiele czystsza niż ta, co płynie z filtrów. Nie jest skażona, jest bez chloru. Można ją pić bez szkody. Jest tak usłużna, że spływa do wszystkich maluczkich, wszędzie, gdzie nisko… I wszędzie budzi życie, a choćby jego ślad! Tam, gdzie jest zielono, tam jest woda, gdzie zaś jest sucho i żółto, tam nie ma wody, wszystko jedno, czy idzie o trawę czy o człowieka nieumytego.

Wielki to dar – woda żywa! Myje, odświeża, orzeźwia. Cóż dziwnego, że została użyta do takiej posługi jak omycie duszy w chrzcie świętym, jak omycie w sakramentaliach, w poświęceniach, w aspersjach[22].

Wyobraźcie sobie ziemię bez wody!… Straszna jest ziemia bezwodna! – terra deserta et inaquosa[23]! Straszliwe jest pragnienie ust i spieczonych warg: „Pragnę!” (J 19,28). Rozumiemy ludzkość spragnioną na pustyniach, śmierć bez kropli wody, wszystko jedno, czy na pełnym morzu, czy na Saharze.

Tak umarł Chrystus, bez wody!… Ale za to otworzył „wody żywe”, trwające na żywot wieczny. Woda zawsze przypomina nam porządek Boży, ład nadprzyrodzony, począwszy od chrztu, który jest warunkiem nadprzyrodzonego życia. Dlatego w kościołach jest nobilitowana woda w chrzcielnicach – nobilitowana woda!

Dzieci Najmilsze! Staniecie wobec uroku autentycznej wody. Przypomni wam ona Jana nad Jordanem. Przypomni Chrystusa, który przyszedł, aby być ochrzczonym przez Jana. Przypomni Wam źródło, w którym byłyście ochrzczone. Przypomni aspersję Kościoła, przypomni radości Dobrego Boga, który deszczem kropi sprawiedliwych i niesprawiedliwych, dobrych i złych. Za ten dar wody nigdy nie dziękujemy, bo uważamy, że on się nam należy. Teraz za niego dziękujcie, hojnie z niego korzystajcie!

Powietrze…

Spiritus Domini! – Duch Boży, Duch Pański! Powietrze czyste, wolne od ingrediencji cywilizacji technicznej, od piekielnej alchemii miast, która niszczy Bożą atmosferę! Powietrze, które daje swobodny oddech, jak przez otwarte rankiem okno, orzeźwiające i czyste! Jakże wiele mi przypomina świadomość tej autentycznej czystości! Jak muszę mieć czysty oddech, nie tylko w płucach, ale i w duszy! Jak muszę się tym rozkoszować i głęboko być wdzięcznym za to orzeźwiające Boże tchnienie!

Powietrze!… Ileż wspaniałych porównań znajduję w teologii, w ascetyce, w mistyce na pochwałę czystego powietrza. Tak przyszedł Duch Święty w Wieczerniku, jako gwałtowny wicher przypadający z nagła na wszystkich siedzących w domu.

Ludzie lubią na pokładzie okrętu wystawiać twarz i piersi na porywy wichru. To samo czynią w górach. Czy nie stają się przez to dziwnie lepsi i prostsi?…

Światło…

Światło!… Słońce!… Księżyc i gwiazdy! To wszystko, co wiąże się ze światem, jest lecznicze. Według przysłowia, słońce jest wielkim pomocnikiem lekarzy, bo gdzie ono zagląda, tam nie musi zaglądać lekarz.

Chrystus sam porównywał się do słońca: Sol iustutiae – Christus Deus noster[24] – „Jam jest Światłość świata”[25]. Tyle cudownych porównań wiążemy z osobą Chrystusa, ze światłem, ze słońcem, z ty, co grzeje, raduje i zachęca, abyśmy wyszli na światło. „Wyjdź na światło”, aby wszystkie uczynki nasze były w światłości, abyśmy się radowali światłem, abyśmy umiłowali światłość.

Zaledwie skromnym symbolem Odwiecznej Światłości są światła, które Kościół zapala na ołtarzach. Czyni to, aby nam przypomnieć zbawcze zadanie światła. Światło w duszy, światło w ciele, światło w czynach, światło w myślach… To światło, które skutecznie radzi sobie wraz ze słońcem ze wszystkimi kałużami, bo je wypija… Ono sprawia, że przy pomocy wody [miejsca po] kałużach pokrywają się zielenią i kwieciem. Ale gdy [światła i słońca] nie ma, kałuże będą tylko kałużami!

Trzeba otworzyć po prostu nasze piersi na światło, aby w nich było zielono i kwieciście. W czasie wakacji nie siedźcie w izbach, ale zawsze na świetle. I dziękujcie Bogu za światło, za to, że je stworzył, ze uczynił słońce i księżyc, i gwiazdy, że dał nam tak konkretny obraz tego światła w postaci Boga Wcielonego. „Jam jest Światłość świata!”

Zieleń…

Ona to sprawia, że wypoczywa oko, które jest przecież ku nadziei…, a które jest wciąż skazane na znaki czarne, czerwone, tak bardzo dla oka męczące. Chyba litery powinny być zielone! Bo liście są zielone i trawy są zielone, i drzewa są zielone; bo współczesne miasta otaczają zielenią, tworzą planty, parki, ogrody, przestrzenie, jak gdyby człowiek współczesny chciał się ratować przed tym nieszczęściem ciemności i czerwieni.

Mówiłem Wam kiedyś o ojcu Korniłowiczu, który często zachęcał do tego, aby człowiek, kiedy jest bardzo zmęczony, szedł do lasu, jak się wyrażał – „na głupiego”, to znaczy nie z książką, nie ze słownikiem, nawet nie z różańcem. Czasami lepiej się modlimy na różańcu z liści niż z czarnych ziarenek. Pesymiści niech zwłaszcza mają różaniec biały, nie czarny! W tym łażeniu po zielonych lasach jest coś przedziwnie kojącego, leczącego, odświeżającego.

Zieleń! Cudowna zieleń! Nie tylko dlatego, że gdy jest zielono w głowie, to się człowiek najlepiej czuje, ale dlatego, że w zieleni jest jakaś wielka nadzieja… Kiedy czekamy na pierwszy zielony liść, jesteśmy radośni od nadziei. A jak się smucimy, gdy schnie, żółknie i opada! W tym wszystkim jest coś bardzo naturalnego (connaturale) – dla człowieka!

Zieleń! Rozkoszujcie się nią. Brodźcie po prostu po kolana w zieleni, w trawach. Widziałem kiedyś starego profesora, który gdy znalazł się w Tatrach, rzucił się na trawę i tarzał się w niej jak dzieciak. Stałem obok i dziwnie się temu przyglądałem, bo byłem jeszcze bardzo młody… A on, widząc moje zdumienie, powiedział: całuję oblicze matki-ziemi, z której wyszedłem. Codziennie rano prał sobie sam w Białce koszulinę, potem ją suszył na wietrze, zakładał i szedł do kościoła do Komunii Świętej, w pranej w potoku koszuli, której oczywiście nigdy nie prasował.

Kwiaty…

Gdy siedziałem w Prudniku[26], na wielkim śmietnisku wyrosły lilie. Pielęgnowałem je, aż zakwitły. Były to lilie królewskie! Kielichy miały z sześciu płatków. Od spodu czerwonawe, wewnątrz złotawo-białe. Cudowne! Na jednym z takich pędów utworzyło się piętnaście kielichów. Przynieśliśmy je do naszej kaplicy przed obraz Matki Bożej i tam je kontemplowaliśmy. Wtedy dopiero zrozumiałem Chrystusa, który mówi: Przypatrzcie się liliom polnym”[27]. Jakie to cudowne!

Taki jeden kwiat strasznie dużo może powiedzieć! A przecież jest ich wielkie mnóstwo na ziemi. Przyglądajcie się wszystkim bardzo delikatnie. Człowiek się boi, by którego z nich nie zdeptać, nie złamać.

Rozumiemy Chrystusa, o którym mówiono, że trzciny nadłamanej nie dołamał ani lnu kurzącego się nie dogasił…[28] Chodził jakoś dziwnie delikatnie po Bożej ziemi. W Chrystusie nie było nic z pewności siebie, która gwałt zadaje ludziom i… kwiatom. Był bardzo delikatny w stosunku do wszystkich ludzi i stworzeń. Dlatego zachęcał: „Przypatrzcie się liliom polnym”, kwiatom, kwiatom, kwiatom!… Przypatrzcie się, jak Ojciec Niebieski zdobi je, tak iż nawet Salomon w całej swej chwale nie jest jako jedna z nich. A to przecież tylko trawa, która dziś jest, a jutro będzie w piec wrzucona! Czyż Wy nie jesteście daleko ważniejsi niż ona, małej wiary.

Kwiaty! Zachwycamy się ich pięknem, tak iż zatrzymujemy się przy nich z całym naszym autokratycznym gwałtem. One nas po prostu zniewalają i odmieniają. Człowiek się odmienia, człowiek, który kocha kwiaty i pielęgnuje je – odmienia się. Staje się subtelniejszy i delikatniejszy. Brutalom, którzy chodzą po asfalcie, cemencie i betonie, dobrze jest czasami przespacerować się po seledynowym chodniku Bożym. Wtedy stajemy się inni, lepsi.

Jeżeli wobec kwiatów i ich piękna jesteśmy tak zniewoleni, to jakże odmienia się i poprawia nasz stosunek do ludzi, boć przecież człowiek ważniejszy jest niźli… Dobrze jest, Dzieci, przyglą-dać się pięknu kwiatów, bo wtedy człowiek wielbi piękno Boże i uczy się je szanować. Stara się tak postępować, aby piękna nie pomniejszyć i nie skazić, aby było takie, jakie wyszło z ręki Boga.

A więc kwiaty!…

Ptaki…

No i ptaki!… Można by jeszcze dużo mówić, ale już czas kończyć. Ptaki!… co to nie sieją ani orzą, a Ojciec Niebieski żywi je. A drze się to wszystko!… Jak przyjemnie jest słuchać i podsłuchiwać. Każdy śpiewa na swoją melodię. Nie kończyli szkoły muzycznej ani konserwatorium, ani żadnych instytutów, a każdy doskonale zna swoją melodię. Podsłuchałem szkołę śpiewu ptaków, zbiorową szkołę śpiewu! Mój Boże! Aż się zastanawiałem, kto tego pierwszego nauczyciela nauczył śpiewać?…

***

Oto, jak wygląda Syn Człowieczy na ziemskich wakacjach i syn człowieczy na wakacjach!… A więc, Dzieci Boże i Dzieci matki ziemskiej, przypatrzcie się liliom polnym, przypatrzcie się ptakom niebieskim!… Amen.

Źródło tekstu: Zbiór – maszynopis. Na pierwszej stronie adnotacja: „Tekst autoryzowany. 4 VII 1961. S.W.”. W tekście ślady poprawek, na końcu sygnatura.

Źródło przedruku: S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 7: 1961, Warszawa 2008, s. 275–282.

[16] Niebotyk – wyraz zaproponowany przed II wojną światową w konkursie na nazwę drapacza chmur.

[17] W znaczeniu: prymitywny.

[18] Mk 1,7; J 1,27.

[19] J 1,29.

[20] Łac. Na górach Pan widzi.

[21] Łac. Wszystkie wody pod niebem, błogosławcie Pana (Dn 3,60).

[22] Aspersja – pokropienie wodą święconą.

[23] Łac. Ziemia niezamieszkała i bezwodna.

[24] Łac. Słońce sprawiedliwości – Chrystus, Bóg nasz.

[25] Mk 1,7; J 1,27.

[26] Nawiązanie do uwięzienia w latach 1953–1956. Prudnik był trzecim miejscem uwięzienia (6 V 1954 – 27 X 1955).

[27] Łk 12,27. Prymas dodał „polnym”.

[28] Por. Iz 42,3.

Miasto nieujarzmione śpiewa. Milenijne Te Deum w stolicy

Kazanie w archikatedrze św. Jana w Warszawie, 24 czerwca 1966 r.

Przed chwilą diakon ogłosił nam polecenie Pana naszego Jezusa Chrystusa do apostołów: „Dana mi jest wszelka władza na niebie i na ziemi. Idąc przeto, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,18–19). Słowa te przeszły z apostołów na ich następców, biskupów i ustanowionych przez nich kapłanów, a w następstwie wieków dotarły do ziemi Polan. Tutaj, podjęte przez polskich biskupów i kapłanów, przekazywane wraz ze źródłami „wody żywej”, jako najcenniejszy skarb dotarły aż do naszych dni, do momentu, gdy w dniu Wielkosobotnim odnawialiśmy przyrzeczenia chrztu świętego we wszystkich katedrach i świątyniach parafialnych. Dotarły aż do chwili, w której ostatnio urodzone niemowlęta, przyniesione przez rodziców katolickich, wzięły Trójcę Świętą na stałe towarzystwo swojego życia.

Gdy jesteśmy świadomi przedziwnej historii łaski, miłości i pokoju, serce nasze podrywa się uczuciem wdzięczności ku Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu i woła: Gloria Tibi Trinitus! – Chwała Tobie, Trójco Święta” – „Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu”. To wyraz wdzięczności Kościoła Chrystusowego za źródło „wody żywej” i wyraz wdzięczności Narodu ochrzczonego za łaski, które dotarły aż do czasów obecnych.

Co Kościół dał Narodowi

Najgłębszym i najwłaściwszym uczuciem, jakie w tej chwili ożywia i jednoczy cały wierzący lud Boży, to akt wdzięczności, który przez Maryję Jasnogórską składamy Ojcu, Synowi i Duchowi Świętemu. A gdy czynimy to zgodnym chórem, rozważajmy w sercu, co Kościół dał Narodowi.

Zapewne nie jest rzeczą łatwą wyczerpać to pytanie i dać na nie pełną odpowiedź. Rzucamy myśli, niektóre fragmenty głębokich dziejów kultury religijnej Narodu. Wspominamy, że Kościół chrzcił Polaków od Mieszka I aż do czasów dzisiejszych. Chrzcząc, włączał ich do wspólnoty Mistycznego Ciała Chrystusowego. Dając łaskę nadprzyrodzoną, zespalał duchową więzią wszystkie dzieci Boże. Dawał im Ducha Świętego, czyli Ducha Miłości. Jednoczył wszystkich w imię Ojca, stawiając dzieci Narodu przed wspólnym Ojcem. Jednoczył w imię Syna, czyniąc z nas braci Chrystusowych. Jednoczył w imię Ducha Świętego, przez którego miłość Boża rozlana jest w sercach naszych.

Kościół przez chrzest potęgował przyrodzoną więź Narodu, wszystkie właściwości duchowe naszej psychiki narodowej, bogactwa duszy polskiej, jej dziejowe przeżycia, zdobycze myśli, woli i serca. Wszystko to ubogacał więzami nadprzyrodzonymi. Wiedzę wzmacniał i jednoczył z wiarą; wolę potęgował w świętą, dobrą wolę; miłości doprawiał skrzydła, aby w imię Boże jednoczyła nas ze wszystkimi naszymi braćmi, iżbyśmy miłując Boga, miłowali bliźniego jako samego siebie.

W ten sposób Naród ochrzczony w swych więzach przyrodzonych został jeszcze bardziej pognębiony więzami nadprzyrodzonymi. Staliśmy się silni wiarą w prawdzie Bożej. Staliśmy się krzepiący miłością. Wrodzony nam patriotyzm stał się świętą miłością Ojczyzny, a niebiosa w ziemi polskiej zostały otwarte przez Tron Ojca dla wszystkich dzieci Narodu ochrzczonego. Tym „złocistym szlakiem” odchodzili Polacy z ziemi polskiej i stawali przed Tronem Bożym, biorąc jako wspaniałą nagrodę wszystko, co Bóg nagotował tym, którzy Go miłują.

Naród ochrzczony dziś

Ale odchodząc, ochrzczeni Polacy pozostawili na tej ziemi swoje ochrzczone dzieci. Pozostawał ochrzczony Naród. Ochrzczony Naród, to my jesteśmy! W zastępach pierwszego historycznego księcia Mieszka były zaledwie setki, a dziś to miliony, to ponad 30 milionów!

Wglądamy w ducha Narodu ochrzczonego i wsłuchujemy się w jego tęsknoty. Można by Was dzisiaj zasypać jego żyznymi kroplami jak złotym, ulewnym deszczem. Mogą przemawiać do nas najwspanialsze duchy. Nie będę przyzywał tutaj ani biskupów, ani kapłanów, ale Długosza, Kochanowskiego, Mickiewicza, Moniuszkę, Or-Ota, Sienkiewicza, Brücknera, Lechonia, Tuwima, Gałczyńskiego. Niech na ten moment wystarczy bogactwo ich myśli i doświadczeń. Oto duch, który tak bardzo ubogacił Naród polski, iż możemy o nim powiedzieć, że jest silny w wierze i błogosławiony w swoich zdobyczach, które czerpie z Boga.

Stary Długosz pisze w swoich kronikach: „Książe Mieczysław, pouczony dostatecznie o artykułach prawowitej wiary… przyjął w Gnieźnie chrzest święty. Od tej pory wszedł w służbę świętej wiary katolickiej”.

Po wiekach badacz dziejów kultury polskiej, Aleksander Brückner, spoglądając w przeszłość, napisze w swych potężnych tomach:

Wszystko, co jakimkolwiek postępem tchnęło, skupiło się w działalności Kościoła; on uczył, oświecał głowy, a kruszył serca.

(Aleksander Brückner, Dzieje kultury polskiej)

Pozwólcie, że po tej syntezie badacza kultury narodowej wyjdziemy na uliczki Starego Miasta i wsłuchamy się w szepty poety, który na pożegnanie mówił mu:

[…] tryskała wiara

jak krzyż męki, święta,

a jam tę wiarę

do much pieśni brał

i jak modlitwę

kładł na twoje pęta

(Or-Ot, Staremu Miastu na pożegnanie)

Gdy duchy Boże, żyjące w polskich ciałach, uświadamiały sobie wielkość łaski wiary Chrystusowej, zdumione jak Kochanowski pytały:

Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary,

Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?

(Jan Kochanowski)

A oto odpowiedź słowami Strasznego dworu Stanisława Moniuszki:

Niechże będzie pochwalony

Wieki wieków

Chrystus Pan,

Co nas wiódł

z odległej strony

W praojcowskich

progi ścian.

A podpowiada Mickiewicz:

Z Tobą ja gadam, co królujesz w niebie,

A razem gościsz w domku mego ducha.

(Adam Mickiewicz)

Tak spotykają się wspaniałe, potężne duchy, ożywione darami wiary świętej. A chociażby człowiek, chodzący w polskim ciele, a Boży duchem, nieraz wadził się z Bogiem, to jednak zawsze wyczuje Go, jak Lechoń:

O, Panie nad deszczami

I Panie nad skwarem,

Niebiosa ku nam nachyl

I napój nas ciszą…

(J. Lechoń)

Nie brak Polaków, którzy tęsknotą, pragnieniem duszy, jakimś wygłodzeniem duchowym, nieświadomie szukali w niebiosach tych mocy, które są przecież w duszy starca i dziecięcia polskiego. Nieraz może to być bolesne, że jedni są ożywieni i przesyceni Bogiem, a inni umierają z głodu; jedni dostali dziesięć talentów, a inni zaledwie jeden. Ale to są Boże tajemnice i Boże sprawy, patrzmy, jak męczy się poeta, tak dzisiaj popularny, Konstanty Ildefons Gałczyński:

Ziemia i niebo przemijają,

Lecz słowo moje nie przeminie;

Kto to powiedział? Kto powiedział?

Zapomniałem.

Zapomnieć snadniej. Przebacz, Panie:

Za duży wiatr na moją wełnę.

… Lecz wiem, że jednak On się stanie,

Ten wielki Wicher…

(K.I. Gałczyński)

Nie brak udręczonych ludzi szukających Boga pośrodku Polski pełnej świątyń. Oto Julian Tuwim:

Jeszcze się kiedyś rozsmucę,

Jeszcze do Ciebie powrócę,

Chrystusie…

Jeszcze tak strasznie zapłaczę,

Że przez łzy Ciebie zobaczę,

Chrystusie…

I taką wielką żałobą

Będę się żalił przed Tobą,

Chrystusie…

Że duch mój przed Tobą klęknie

I wtedy – serce mi pęknie,

Chrystusie…

(J. Tuwim)

Męczą się jedni Polacy, szukając Boga, pełni tragizmu w swoim życiu osobistym i rodzinnym, tragizujący dzieje Narodu. I radują się inni Polacy pełnym sercem, nosząc Boga w ciałach swoich, wnosząc radość w domostwa żonom i mężom, córkom i synom; wnosząc pogodę na ulice, do biur, do warsztatów, a może nawet na wysokie miejsca swojego zaszczytnego urzędowania.

Jakże dziwne są drogi Boże! Jak człowiek odpowiedzialny jest za to, aby nadstawiać ucho ku Stwórcy, który szuka i który przemawia. Tak przemawiał do poety lasów i pól, do poety gór, wielbiciela Tatr, który w Harendzie czeka na zmartwychwstanie swego udręczonego ciała.

Ta jedna licha drzewina –

Nie trzeba dębów tysięcy! –

Z szeptem się ku mnie przegina:

Jest Bóg i czegóż ci więcej?

(Jan Kasprowicz, Księga ubogich)

A gdy się patrzy na dzieje świata, można powiedzieć wszystkim, jak Sienkiewicz w Quo vadis:

I tak minął Neron, jak mija wicher, burza, pożar, wojna lub mór, a Bazylika Piotra panuje dotąd z wyżyn watykańskich miastu i światu.

Pochylimy głowy przed tajemnicą Bożą i wraz z Marią Konopnicką powiemy społem:

Twierdzą nam będzie

każdy próg…

Tak nam dopomóż Bóg!

Naród ochrzczony patrzący w jutro

Oto Naród ochrzczony na przestrzeni swoich dziejów, dziś patrzący w jutro. Na swą wyprawę w „Wiary nowe Tysiąclecie” bierze on ze zdobyczy dziejowych Kościoła dwudziestu wieków i z milenijnego Kościoła w Polsce; czerpie z myśli soborowych i z bogactw Wielkiej Nowenny. Jako wyposażenie na przyszłość na przyszłość bierze naukę o wysokiej godności każdego człowieka: wspaniałego czy sponiewieranego, potężnego czy nieudolnego, wraz ze wskazaniem: „Będziesz miłował bliźniego swego” (Mt 22,39). I to każdego! Tego, co ma serdeczne oczy, i tego, który ma oczy szklane. Tego, co ma żar w piersi, i tego, co nosi w piersi lód. Tego, który ma ku Tobie wyciągniętą braterską dłoń, i tego, który Cię dźga oczyma. Każdego!

Bóg nie tworzy granic, nie przeprowadza ich między ludźmi, ale mówi: „Będziesz miłował bliźniego swego jak samego siebie”. Zanurzając miłość w źródle, które nie wygasa – w Sercu Boga, który jest miłością, masz stamtąd czerpać jak kwiat wodę i masz się uśmiechać miłością do wszystkich: do tych, co Cię miłują, i do tych, którzy Cię nienawidzą. Jak poucza Apostoł: „Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj”. Nie daj się sprowokować. Zachowaj spokój. Uszanuj nawet tego, który Cię nienawidzi, bo tak czyniąc, „węgle żarzące” nasypiesz na głowę przeciwnika (por. Rz 12,20–21).

Ciągle Was pouczam, że ten zwycięża – choćby był powołany i zdeptany – kto miłuje, a nie ten, który w nienawiści depce. Ten ostatni przegrał. Kto nienawidzi, już przegrał! Kto mobilizuje nienawiść – przegrał! Kto walczy z Bogiem Miłości – przegrał! A zwyciężył już dziś – choćby leżał na ziemi podeptany – kto miłuje i przebacza, kto – jak Chrystus – oddaje serce swoje, a nawet życie za nieprzyjaciół swoich. Z doświadczenia dwudziestu wieków Kościół wydobył potężną naukę o godności ludzkiej, której trzeba bronić przez miłość, jaką winniśmy mieć ku każdemu człowiekowi. Dopiero wtedy zrozumiemy, co Kościół wnosi w „Wiary nowe Tysiąclecie”.

Z myśli soborowych wydobywamy przedziwną naukę o wolności synów Bożych, wszystkich dzieci Bożych. Wolność myśli, woli, serca, wolność czynów i działania jest najcenniejszym darem istoty rozumnej, warunkiem rozwoju osobowości i postępu społecznego. Ludzie, rządząc się wolnością miłujących się synów Bożych, wchodzą w przyszłość. Do nich należy świat, bo oni idą za Chrystusem, Ojcem przyszłego wieku.

Ten, kto zamknął się w nienawiści, już się skończył! A narodził się do nowego życia ten, kto z piekieł nienawiści wyszedł na światło Boże, spojrzał ku wszystkim dzieciom Bożym bez wyjątku i powiedział: Przyjacielu! Bracie! Mój bracie nieszczęśliwy, ale jednak – bracie!

Z tym słowem w sercu wyjdziemy ze świątyni na ulice miasta, na plac Zamkowy, na wszystkie uliczki i drogi, do wszystkich domostw, warsztatów pracy, biur, urzędów i szkół. Wszędzie słowo „panie” zamienimy na słowo „bracie”. To słowo będzie wszczepione w serce, które miłuje.

Świadomi tego, co Naród przeniósł od chrzcielnicy Mieszkowej, poprzez dziesięć wieków pracy Kościoła, aż do czasów dzisiejszych, gorąco pragniemy, aby to błogosławione dziedzictwo było naszym udziałem i nadal, aby Kościół w całym świecie i w Ojczyźnie naszej mógł nieść Dobrą Nowinę i tworzyć Królestwo życia i łaski, świętości i prawdy, sprawiedliwości, miłości i pokoju.

Gorąco pragniemy tych darów Bożych dla Polski w nowym Tysiącleciu. Odważnie więc wypowiedzieliśmy zobowiązujące nas słowa, poprzez które chcielibyśmy wyprosić Kościołowi w całym świecie oraz w Ojczyźnie naszej takie moce, aby mógł obsiać niwę Bożą i wykarmić wszystkie głodne serca bogactwem myśli, miłości i dobrej woli, przez wieki, jakie są przed nami.

Dla wyproszenia Kościołowi świętemu możności działania w miłości, my, biskupi polscy, w dniu 3 maja 1966 r. na Jasnej Górze oddaliśmy nasz ochrzczony Naród Matce Najświętszej w jej macierzyńską niewolę miłości za wolność Kościoła w świecie i w naszej Ojczyźnie. Powiedzieliśmy wtedy:

Oddajemy dziś ufnym sercem w Twą wieczystą macierzyńską niewolę miłości wszystkie dzieci Boże ochrzczonego Narodu i wszystko, co Polskę stanowi, za wolność Kościoła w świecie i w Ojczyźnie naszej, ku rozszerzaniu się Królestwa Chrystusowego na ziemi. Oddajemy więc Tobie w niewolę miłości za Kościół całą Polskę, umiłowaną Ojczyznę naszą, cały Naród polski żyjący w kraju i poza jego granicami.

Był to akt odważny, akt żywej wiary, iż Naród nasz nadal żyć będzie w imię Trójcy Świętej i że pod krzyżem Kościoła w Polsce nadal stać będzie wytrwale Ta, do której Chrystus z krzyża wołał: „Oto syn Twój” – a do nas: „Oto Matka Twoja”.

Dzieci Najmilsze! Oto przed Wami wasz biskup – biskup Warszawy, „Miasta Nieujarzmionego”, które jest kuźnią nowych dni i nowych, lepszych czasów! Biskup miasta niespokojnego i uspokajającego, w którym śmierć i życie zwarły się w straszliwym pojedynku. A jednak zwyciężył Chrystus i zwycięża nadal, bo jest Ojcem przyszłego wieku dla Warszawy, dla diecezji, dla Polski i dla świata. Wasz biskup woła wraz z Wami: Matko Pięknej Miłości! „weź w opiekę Naród cały, który żyje dla Twej chwały!”. Przygarnij do Twego macierzyńskiego Serca cały Naród, każde serce i każdą duszę, każde dzieciątko, dziewczę i młodzieńca, każdą matkę i ojca! Tak gorąco pragniemy wyjść z tej świątyni odmienieni, nowi, inni, bo idziemy w „Wiary nowe Tysiąclecie”. Składamy u Twoich stóp, Służebnico Pańska, nasze życie, serca, umysły i wole, wszystko, co mamy i co kochamy, prosząc: naucz nas służyć w miłości i pokorze jedni drugim. To będzie nasze największe zwycięstwo, dar i wyposażenie na nowe dni i nowe czasy.

Warszawa, Archikatedra Świętego Jana, 24 czerwca 1966 r.

Źródło: S. Wyszyński, Z rozważań nad kulturą ojczystą, Poznań–Warszawa 1979, s. 85–92.

Modlitwy, rozważania, medytacje

Jasnogórskie Śluby Narodu

26 sierpnia 1956 r.

Wielka Boga-Człowieka Matko, Bogarodzico Dziewico, Bogiem sławiona Maryjo, Królowo świata i Polski Królowo. Gdy upływają trzy wieki od radosnego dnia, w którym zostałaś Królową Polski, oto my, dzieci Narodu Polskiego i Twoje dzieci, krew z krwi przodków naszych, stajemy znów przed Tobą, pełni tych samych uczuć miłości, wierności i nadziei, jakie ożywiały ongiś ojców naszych.

Królowo Polski – przyrzekamy!

My, biskupi polscy i królewskie kapłaństwo, lud nabyty Zbawczą Krwią Syna Twego, przychodzimy, Maryjo, znów do Tronu Twego, Pośredniczko Łask Wszelkich, Matko Miłosierdzia i wszelkiego pocieszenia. Przynosimy do stóp Twoich całe wieki naszej wierności Bogu, Kościołowi Chrystusowemu – wieki wierności szczytnemu posłannictwu Narodu, obmytego w wodach chrztu św. Składamy u stóp Twoich siebie samych i wszystko, co mamy: rodziny nasze, świątynie i domostwa, zagony polne i warsztaty pracy, pługi, młoty i pióra, wszystkie wysiłki myśli naszej, drgnienia serc i porywy woli. Stajemy przed Tobą pełni wdzięczności, żeś była nam Dziewicą Wspomożycielką wśród chwały i wśród straszliwych klęsk tylu potopów. Stajemy przed Tobą pełni skruchy, w poczuciu winy, że dotąd nie wypełniliśmy ślubów i przyrzeczeń ojców naszych. Spojrzyj na nas, Pani Łaskawa, okiem Miłosierdzia Twego i wysłuchaj potężnych głosów, które zgodnym chórem rwą się ku Tobie z głębi serc wielomilionowych zastępów oddanego Ci ludu Bożego.

Królowo Polski, odnawiamy dziś śluby przodków naszych i Ciebie za patronkę naszą i za królową narodu polskiego uznajemy. Zarówno siebie samych, jak wszystkie ziemie polskie i wszystek lud polecamy Twojej szczególnej opiece i obronie. Wzywamy pokornie Twej pomocy i miłosierdzia w walce o dochowanie wierności Bogu, Krzyżowi i Ewangelii, Kościołowi Świętemu i jego pasterzom, Ojczyźnie naszej świętej, Chrześcijańskiej Przedniej Straży, poświęconej Twojemu Sercu Niepokalanemu i Sercu Syna Twego. Pomnij, Matko, Dziewico, przed Obliczem Boga, na oddany Tobie Naród, który pragnie nadal pozostać Królestwem Twoim pod opieką Najlepszego Ojca wszystkich narodów ziemi. Przyrzekamy uczynić wszystko, co leży w naszej mocy, aby Polska była rzeczywistym królestwem Twoim i Twojego Syna, poddanym całkowicie pod Twoje panowanie, w życiu naszym osobistym, rodzinnym, narodowym i społecznym.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

Matko Łaski Bożej, przyrzekamy Ci strzec w każdej duszy polskiej daru łaski jako źródła Bożego życia. Pragniemy, aby każdy z nas żył w łasce uświęcającej i był świątynią Boga, aby cały Naród żył bez grzechu ciężkiego, aby stał się Domem Bożym i Bramą Niebios dla pokoleń wędrujących przez polską ziemię – pod przewodnictwem Kościoła katolickiego – do wiecznej Ojczyzny.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

Święta Boża Rodzicielko i Matko Dobrej Rady. Przyrzekamy Ci z oczyma utkwionymi w żłóbek Betlejemski, że odtąd wszyscy staniemy na straży budzącego się życia. Walczyć będziemy w obronie każdego dziecięcia i każdej kołyski równie mężnie, jak ojcowie nasi walczyli o byt i wolność Narodu, płacąc obficie krwią własną. Gotowi jesteśmy raczej śmierć ponieść, aniżeli śmierć zadać bezbronnym. Dar życia uważać będziemy za największą łaskę Ojca Wszelkiego Życia i za najcenniejszy skarb Narodu.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

Matko Chrystusowa i Domie Boży. Przyrzekamy Ci stać na straży nierozerwalności małżeństwa, bronić godności kobiety, czuwać na progu ogniska domowego, aby przy nim życie Polaków było bezpieczne. Przyrzekamy Ci umacniać w rodzinach królowanie Syna Twego Jezusa Chrystusa, bronić czci Imienia Bożego, wszczepiać w umysły i serca dzieci ducha Ewangelii i miłości ku Tobie, strzec Prawa Bożego, obyczajów chrześcijańskich i ojczystych. Przyrzekamy Ci wychować młode pokolenie w wierności Chrystusowi, bronić go przed bezbożnictwem i zepsuciem i otoczyć czujną opieką rodzicielską.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

Zwierciadło Sprawiedliwości. Wsłuchując się w odwieczne tęsknoty Narodu, przyrzekamy Ci kroczyć za Słońcem Sprawiedliwości, Chrystusem Bogiem naszym. Przyrzekamy usilnie pracować nad tym, aby w Ojczyźnie naszej wszystkie dzieci Narodu żyły w miłości i sprawiedliwości, w zgodzie i pokoju, aby wśród nas nie było nienawiści, przemocy i wyzysku. Przyrzekamy dzielić się między sobą ochotnie plonami ziemi i owocami pracy, aby pod wspólnym dachem domostwa naszego nie było głodnych, bezdomnych i płaczących.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

Zwycięska Pani Jasnogórska. Przyrzekamy stoczyć pod Twoim sztandarem najświętszy i najcięższy bój z naszymi wadami narodowymi. Przyrzekamy wypowiedzieć walkę lenistwu i lekkomyślności, marnotrawstwu, pijaństwu i rozwiązłości. Przyrzekamy zdobywać cnoty wierności i sumienności, pracowitości i oszczędności, wyrzeczenia się siebie i wzajemnego poszanowania, miłości i sprawiedliwości społecznej.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

Królowo Polski, ponawiamy śluby Ojców naszych i przyrzekamy, że z wszelką usilnością umacniać i szerzyć będziemy w sercach naszych i w polskiej ziemi cześć Twoją i nabożeństwo do Ciebie. Bogurodzico Dziewico, wsławiona w tylu świątyniach naszych, a szczególnie w Twej Jasnogórskiej Stolicy. Oddajemy Tobie szczególnym aktem miłości każdy polski dom i każde polskie serce, aby chwała Twoja nie ustawała w ustach naszych dnia każdego, a zwłaszcza w dni Twoich świąt. Przyrzekamy Ci iść w ślady Twoich cnót, Matko-Dziewico i Panno Wierna, i z Twoją pomocą wprowadzać w życie nasze przyrzeczenia.

Lud mówi: Królowo Polski – przyrzekamy!

W wykonaniu tych przyrzeczeń widzimy ŻYWE WOTUM NARODU, milsze Ci od granitów i brązów. Niech nas zobowiązują do godnego przygotowania serc naszych na Tysiąclecie Chrześcijaństwa Polski. W przededniu Tysiąclecia Chrztu Narodu naszego chcemy pamiętać o tym, że Ty pierwsza wyśpiewałaś narodom hymn wyzwolenia z grzechu, że Ty pierwsza stanęłaś w obronie maluczkich i łaknących i okazałaś światu Słońce Sprawiedliwości, Chrystusa Boga naszego. Chcemy pamiętać o tym, że Ty jesteś Matką naszej drogi, prawdy i życia, że w Twoim Obliczu Macierzyńskim najpewniej rozpoznamy Syna Twego, ku któremu nas wiedziesz niezawodną dłonią. Przyjm nasze przyrzeczenia, umocnij je w sercach naszych i złóż przed Obliczem Boga w Trójcy Świętej Jedynego. W Twoje dłonie składamy naszą przeszłość i przyszłość, całe nasze życie narodowe i społeczne, Kościół Syna Twego i wszystko, co miłujemy w Bogu. Prowadź nas poprzez poddaną Ci Ziemię Polską do bram Ojczyzny Niebieskiej. A na progu nowego życia sama okaż nam Jezusa, błogosławiony Owoc żywota Twego. Amen.

Źródło: S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 3: 1956–1957, Warszawa 1999, s. 9–12.

Milenijny akt oddania Polski w macierzyńską niewolę Maryi, Matki Kościoła, za wolność Kościoła Chrystusowego

Jasna Góra, 3 maja 1966 r.

Ojcze nasz, któryś jest w niebie, Ojcze Pana naszego Jezusa Chrystusa, którego dałeś światu za sprawą Ducha Świętego przez Maryję, służebnicę Twoją, Bogurodzicę Dziewicę, Matkę Boga i Kościoła. Ojcze wszystkich dzieci Bożych, wszystkich narodów i ludów, od którego wszelkie ojcostwo pochodzi na niebie i na ziemi!

Wołamy dziś do Ciebie, przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Pośrednika między niebem a ziemią, przez przyczynę Matki Chrystusowej i naszej Matki i przez wstawiennictwo wszystkich świętych patronów polskich.

Z błogosławionej woli Twojego Syna dotarli do naszej ziemi przed tysiącem lat Apostołowie Dobrej Nowiny, ustawili Krzyż, znak Zbawienia i nadziei, i rozpoczęli chrzcić praojców w Imię Trójcy Świętej. Od tej chwili źródło wody żywej nieustannie spływa na głowy i serca dzieci Narodu polskiego. Zostaliśmy włączeni do wielkiej rodziny Kościoła, Mistycznego Ciała Chrystusa. Przenikani duchem wiary, nadziei i miłości, przyjmując Ziarno Boże w serca nasze, przynosiliśmy owoc cierpliwości. Przez dziesięć wieków zostaliśmy, jako naród ochrzczony, wierni Tobie, Twojemu Synowi, Jego Krzyżowi i Ewangelii, Kościołowi Świętemu i jego pasterzom.

Dziś, po zakończeniu rachunku sumienia w dziewięcioletniej Nowennie, która przygotowała nas do Tysiąclecia, po odnowieniu przyrzeczeń chrztu świętego, w obecnym Roku Wielkiego Te Deum Narodu polskiego wołamy do Ciebie z wdzięcznością: „Błogosławiona niech będzie Święta Trójca i nierozerwalna Jedność. Uwielbiamy Ją, gdyż okazała nad nami Miłosierdzie Swoje”. W tysiączną rocznicę chrztu Polski, powodowani uczuciem wdzięczności za powołanie naszego Narodu do nadprzyrodzonej rodziny Chrystusowej, przyzywamy przed Twój Tron, Ojcze, wszystkie pokolenia, które przeszły w znaku wiary przez polską ziemię do Twojego Nieba, jak również i te, które radują się obecnie z daru życia na polskiej ziemi.

Pragniemy dziś społem ubezpieczyć Kościół Święty na drugie tysiąclecie, a nienaruszony skarb wiary przekazać nadchodzącym pokoleniom młodej Polski. Uczynimy to w niezawodnych dłoniach Matki Najświętszej, których opieki i pomocy doświadczyliśmy przez dzieje. Pełni wdzięczności za Matkę Chrystusową, którą Syn Twój dał Kościołowi Świętemu, wspominamy Jej krzepiącą obecność w dziejach Kościoła w świecie i w Ojczyźnie naszej.

Ona jedna wytrwała pod Krzyżem Chrystusa na Kalwarii, a dziś trwa w misterium Chrystusa i Kościoła. Ona zawsze trwała pod krzyżem naszego Narodu. Wspominając z wdzięcznością Jej macierzyńską opiekę nad dziećmi polskiej ziemi, którą za Jej królestwo uważamy, świadomi, że dzięki Niej została uratowana wiara Narodu, pragniemy, Ojcze, w Twoim obliczu oddać Jej całkowicie umiłowaną Ojczyznę naszą na nowe tysiąclecie wiary, za Kościół Twojego Syna.

Bogurodzico Dziewico, Matko Kościoła, Królowo Polski i Pani nasza Jasnogórska, dana nam jako Pomoc ku obronie Narodu polskiego. W obliczu Boga w Trójcy Świętej Jedynego, w głębokim zjednoczeniu z Głową Kościoła rzymskokatolickiego, Ojcem Świętym Pawłem VI, my, prymas i biskupi polscy, zebrani u stóp Twojego Jasnogórskiego Tronu, otoczeni przedstawicielami całego wierzącego Narodu – duchowieństwa i ludu Bożego z diecezji i parafii, w łączności z Polonią światową, oddajemy dziś ufnym sercem w Twą wieczystą, macierzyńską niewolę miłości wszystkie dzieci Boże ochrzczonego Narodu i wszystko, co Polskę stanowi, za wolność Kościoła w świecie i w Ojczyźnie naszej, ku rozszerzaniu się Królestwa Chrystusowego na ziemi. Oddajemy więc Tobie w niewolę miłości całą Polskę, umiłowaną Ojczyznę naszą, cały Naród polski, żyjący w kraju i poza jego granicami.

Odtąd, Najlepsza Matko nasza i Królowo Polski, uważaj nas, Polaków – jako naród – za całkowitą własność Twoją, za narzędzie w Twych dłoniach na rzecz Kościoła świętego, któremu zawdzięczamy światło wiary, moce Krzyża, jedność duchową i pokój Boży. Czyń z nami, co chcesz. Pragniemy wykonać wszystko, czego zażądasz, byleby tylko Polska po wszystkie wieki zachowała nieskażony skarb wiary świętej, a Kościół w Ojczyźnie naszej cieszył się należną mu wolnością: bylebyśmy z Tobą i przez Ciebie, Matko Kościoła i Dziewico Wspomożycielko, stawali się prawdziwą pomocą Kościoła powszechnego ku budowaniu Ciała Chrystusowego na ziemi. Dla tego celu pragniemy odtąd żyć jako naród katolicki, przez pracę ku chwale Bożej dla dobra Ojczyzny doczesnej. Oddani Tobie w niewolę, pragniemy czynić w naszym życiu osobistym, rodzinnym, społecznym i narodowym nie wolę własną, ale wolę Twoją i Twojego Syna, wolę, która jest samą miłością.

Oddając się Tobie za Kościół, który jest żyjącym i obecnym w świecie współczesnym Chrystusem, wierzymy, że przez Twoje ręce oddajemy się w niewolę samemu Chrystusowi i Jego sprawie na ziemi.

Ufamy, że tym aktem głębokiej wiary i ufności wyjednamy Kościołowi świętemu wolność, a Ojczyźnie naszej Twą macierzyńską opiekę na nowe wiary tysiąclecie, Panno chwalebna i błogosławiona.

Przyjm naszą ufność, umocnij ją w sercach naszych i złóż przed Obliczem Boga w Trójcy Świętej Jedynego. Amen.

Źródło: dziedzictwo.ekai.pl, dostęp 23 VI 2020 r.

„Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj…” Rozważania nad miską (fragmenty)

Wykruszone z bochenka chleba ziarenko spadło mi na stół. Otwieram nań zdziwione oczy: cóż to za natręt? Swoją wyschłą twarzą razi oczy estety. Wystarczy jeden ruch dłoni, by zniknęło ze śnieżnego nakrycia. Ale moja dłoń drętwieje. Ziarenko zda się mówić: „Powoli, powoli, ty zjadasz moich braci. Jestem krewniakiem Bożym. Twoja bułka składa się z takich jak ja, wyschłych okruszyn, które przedłużają ci życie”.

Niezbadana tajemnica wyschłego ziarenka pszenicznego! Skąd jesteś? Komu zawdzięczasz swoją wartość? Moi praojcowie nie mogli pojąć twej tajemnicy: wrzucali cię do ziemi i tracili z oczu, gdyś wyrastało w łany zbóż. Gotowi byli składać ci boską cześć i uznać cię za Boga. Samo sobie radzisz w błocie ziemi, bez pomocy ludzkiej mnożysz się w nieskończoność. Może ty istotnie jesteś Bogiem? Wszak rodzisz samo życie!

Posłuchaj, tajemnicza kruszyno! Moi nauczyciele mówili mi przed pół wiekiem, że rozpoznają twoją tajemnicę. Potężna fabryka zastąpi wtedy rozległe pola. Tam rodzić się będą twoje pokolenia. Przyjdziesz do nas w reklamowych worach, złociste, upiększone, pełne, przyniesiesz spotęgowane moce spożywcze i życiodajne. Skończymy już z błotem i z nawozem! Tak mi mówiono przed pół wiekiem. Ale dotąd, po dawnemu, przynoszą cię z pól, z błot, z nawozu.

Moja tajemnica? – szepczą mi wyschłe wargi ziarenka. Nie zdołasz jej odsłonić. Możesz znać wszystkie szczegóły mego bytowania, wszystkie składowe czynniki mego życia. Ale tu kres twoich dociekań. Nie jestem ja Bogiem, ale jestem najpokorniejszym jego sługą. Jestem tajemnicą Bożą, nosicielem jego ojcowskiej Opatrzności i troskliwej miłości, która „ściąga na siebie oczy wszelkiego stworzenia. Otwierając rękę swoją i napełniając ją błogosławieństwem…”[29]. Jestem bliskie Boga, bo życie swoje biorę nie z ludzkiej przemyślności, ale z Bożej mocy. I dlatego jest we mnie potęga rozrodcza, niewyczerpana, jak w dłoniach Syna Człowieczego, gdy mnożył chleby głodnym rzeszom.

W obliczu mej tajemnicy nic ci nie pozostaje, poczciwy zjadaczu chleba, jak tylko uznać dobroć Ojca, który dał mi moc życia dla ciebie. Drobne i liche jest moje życie, wyschła i twarda powłoka, ale to nie przeszkadza, że usłużę ci całym swym bytem, a ty wypiękniejesz na mojej pokornej służbie tobie. Spojrzyj na twoich braci: wszyscy oni żyją moją pokorną służbą.

***

Pusta miso, zbędna łyżko, wygasła kuchnio. Ja, król stworzenia, pan kopalń i fabryk, twórca planów produkcyjnych, patrzę w twoje dno lękliwie. Czy nie napełnisz się na rozkaz mej władczej woli? Czy nie poddasz się nakazom rozumu? Czy nie ulękniesz się mego płomiennego gniewu? Wygasły wszystkie źródła Życia! Mędrzec kona z głodu podobnie jak głupiec. Mocarz odrzuca złocistą koronę, by pozyskać kropelkę wody. Tak niedawno jeszcze ludzie umierali z pragnienia, płacąc życiem za kubek wody dla gasnącego niemowlęcia. Próżno patrzę na zamarłe kominy fabryk – one też są głodne. Płoną biblioteki dzieł i rozpraw ekonomicznych, straszące klęską dobrobytu i nadprodukcji.

Tajemnicza siła głodu i bezradności! Skąd wziąć broń, by cię pokonać? Zanim mózg mój ułoży plany, skonam z głodu. Wszak umierali ludzie głodni, pochyleni nad rozprawami o dobrobycie. Był raz wielki wróg kapitału, który dość często w życiu musiał korzystać z oszczędności i pracy swoich przyjaciół. Żył sobie raz mędrzec, który zawsze miał płótno w kieszeni[30], choć napisał wielką książkę o dobrobycie.

Oczy wszystkie patrzą ku Tobie, Panie, a Ty dajesz im strawę czasu sposobnego: otwierasz dłonie Twoje i napełniasz wszelkie stworzenie błogosławieństwem…[31]

Źródło: S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 7: 1961, Warszawa 2008, s. 662.

[29] Por. Ps 145(144),15–16; tłumaczenie własne prymasa.

[30] Wyrażenie potoczne, żartobliwe, oznaczające: nie mieć pieniędzy, mieć pustki w kieszeniach.

[31] Ps 145(144),15–16; tłumaczenie własne prymasa.

Listy

Listy do ojca

Najdroższy mój Ojcze!

List Twój z dnia 3 kwietnia br. otrzymałem w świętą Sobotę, wieczorem. Czekałem nań jak na widoczny znak Twego, Ojcze najmilszy, samopoczucia i zdrowia. Ponieważ nie miałem potwierdzenia odbioru listów moich z 31 października i 22 grudnia ub[iegłego] r[oku], zmuszony byłem sam odmówić sobie tej radości, by pisać do Rodziny na Wielkanoc. Ale dziś, choć list otrzymany jest tak krótki, niemniej jest wielką radością, otwierającą mi drogi do Was.

Dziękuję Ci, Ojcze, Rodzinie i wszystkim Domownikom za dary modlitwy: pomagają one i mnie, i Wam, bo nic tak nie doprowadza myśli i uczuć do porządku jak modlitwa. Na szczęście, mam na to wiele czasu w naszej skromnej kapliczce, gdzie – w bezpośrednim sąsiedztwie – przebywa Ten, któremu od 30 lat służę. Pamiętam, Ojcze, o Tobie w każdej Mszy św. i w Twej intencji odmawiam co dzień Tercję[32] brewiarzową. Wiem, że modlitwy i Tobie potrzeba, by myśli Twoje nie przestały być ufne i – pomimo wszystko – nie pozbawione chrześcijańskich uczuć wobec wszystkich ludzi, bez wyjątku. Przecież o wartości życia rozstrzygają nie wielkie czyny, ale miłość; trzeba więc to najcenniejsze dobro ratować i dla siebie, i dla bliźnich, którzy zawsze mają prawo do naszego serca.

Smutku i niepokoju też szybko się wyzbywaj, Drogi Ojcze, bo to są uczucia przeciwne chrześcijańskiej nadziei, cnocie najbardziej zdobywczej, otwierającej wszystkie drzwi. W W[ielkim] Tygodniu Kościół pokazał nam znaczenie swych cnót teologicznych. Wierze poświęcił W[ielki] Czwartek, dzień ustanowienia Eucharystii, dzień Pierwszej Komunii św. Apostołów, pierwszej Mszy św., dzień pierwszych święceń kapłańskich i dzień służby Chrystusa na kolanach ludziom, którym nogi umywał. Wielki Piątek – to dzień Miłości, aż na szczyt krzyża, dzień ustępstwa Boga na rzecz ludzkich uczuć, a więc dzień smutku; ale taki dzień jest tylko jeden w Roku Kościelnym. Zaraz z krzyża rodzi się nadzieja – i ona to owłada Wielką Sobotą, dniem nadziei, blaskiem nowego Światła – Lumen Christi[33] – i tego zdobywczego optymizmu, który nawet grzech Adama nazywa „szczęśliwą winą” – felix culpa[34] – gdyż grzech sprowadził na świat nie tylko śmierć, ale i Zwycięzcę śmierci – Wodza Życia. (Czytaj w Mszale: Victimae paschalis laudes[35]). Gdy więc odnowiła się w nas i wiara, i nadzieja, i miłość – użyjmy tych mocy, by mieć wiarę na co dzień, jak ziarno gorczyczne, by ufać – wbrew nadziei i by nikomu nie odmawiać serca.

Drogi mój Ojcze – tak często powtarza nam Kościół, że miłującym Boga wszystko pomaga do dobrego. Tak też jest i ze mną. Wiem, że Bóg nie odsunął się ode mnie, jest mi bliższy dziś niż kiedykolwiek; czuję to aż nadto wyraźnie. A mój Bóg wcale nie jest groźny, tylko pogodny, łagodny i niezwykle subtelny. Od dawna już pragnąłem zdobyć nieco czasu na zaniedbaną lekturę; odkładałem sterty nieczytanych książek – na później. Dziś mogę więcej czytać – to jest jakaś zdobycz. Przeczytałem już wiele. Nie mogę wprawdzie pracować piórem…, gdyż brak mi mego warsztatu pracy naukowej. Ale nie żałuję tego, jak niczego, co przeżywam obecnie.

Interesuje Cię, Drogi Ojcze, stan mego zdrowia. Mogę to tak określić: nie jest gorzej, niż bywało zazwyczaj. Zdrowie miałem zawsze liche, ale przyzwyczajony byłem do wysiłku i do pracy. Nie stwierdzam, by która z moich dolegliwości, tak dobrze znanych domownikom, brała górę nad innymi. Ufam, że na tym poziomie zdołam się utrzymać. Systematyczną kurację nerek uważam za rzecz niezbędną i pilną.

Pragnę Ci przypomnieć, Najlepszy Ojcze, że 3 sierpnia br. upływa 30 lat od moich święceń kapłańskich w katedrze włocławskiej; dnia 12 maja upływa osiem lat od mojej konsekracji biskupiej – na Jasnej Górze. Obydwa te dni są tak mi drogie, jak dzień urodzin. I dlatego Twej Ojcowskiej modlitwie już dziś na te dni polecam się.

Pamiętam też o dniu Twojego Patrona i modlę się w Twojej, Drogi Ojcze, intencji do Pasterza Krakowskiego. Proszę, przyjmij moje najlepsze życzenia imieninowe, które uzupełnię Mszą św. w Twojej intencji. Przez Twoją dobroć przesyłam też życzenia Stasi[36], Stachowi[37] i małemu Stasiowi[38] oraz Ks[iędzu] Infułatowi[39]. Pamiętałem o Naści[40] w dniu jej imienin. Przed Bogiem pamiętam zawsze o Waszych potrzebach i proszę Boga, by Wam nie zabrakło ufności do Boga i miłości ku ludziom.

Tak hojnie zostaliśmy zaopatrzeni na Święta przez dobroć serc Waszych. Stanowczo hojniej niż nam potrzeba, gdyż wszystko, co konieczne do życia, posiadamy. Ale takie dary są przez nas ocenione lepiej sercem niż ustami. I dlatego są drogie jako świadectwo Waszej tak upragnionej pamięci, miłości i znaku łączności.

Drogi Ojcze, ręce Twoje ze czcią, wdzięcznością i oddaniem całuję, prosząc, byś się nie smucił, byś zachował pogodę i spokój, i byś ufał, że we wszystkim, przez co Bóg człowieka prowadzi, jest więcej Bożej Mądrości i Dobroci, niżby można się spodziewać.

Całej Rodzinie i wszystkim Domownikom moim przesyłam słowa oddania, najlepszych uczuć i swoje błogosławieństwo.

29 kwietnia 1954 [r.]

+ Stefan Kardynał Wyszyński

Najdroższy i Najlepszy mój Ojcze,

ostatni list (bez daty) otrzymałem 26 listopada [19]54 [r.] wraz z przesyłką, w której znalazłem wszystkie wymienione w liście rzeczy, a nadto sutannę. Bardzo jestem wdzięczny za wszystko, co mi zostało przysłane. Czuję się głęboko zawstydzony okazaną mi dobrocią, pamięcią i pomocą, których doznaję, nie mając możności niczym wywdzięczyć się. Żyję prawdziwie „z łaski”, która mogłaby być nawet upokarzająca, gdyby nie było w otrzymanych darach tyle troski. Wszystko przyjmuję jako dowody tak niezasłużonej miłości i pragnę odwdzięczyć się uczuciem i modlitwą.

Z książek, o które prosiłem 20 października [19]54 [r.], dotychczas otrzymałem: 1. D[aniela]-Ropsa; 2. A[leksandra] Brücknera, 4 tomy; 3. J[ędrzeja] Kitowicza; 4. trzy podręczniki włoskie; 5. Vatican; 6. Sienkiewicza Potop, bez I tomu i Krzyżacy, 2 tomy; 7. Gołubiewa – całość; 8. S[anctae] Thomae, Summa theologica, tomy III i IV. Trudno mi jest wypowiedzieć swoją wdzięczność za przesłane mi dwie fotografie: obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej i odbitki fotografii mej śp. Matki. Tak bardzo pragnąłem je mieć i myślałem prosić o nie. Dobroć odgaduje życzenia.

Dnia 25 listopada br. byłem ponownie badany przez dwóch lekarzy; wprawdzie do pełnej diagnozy brak dotąd koniecznych analiz, ale lekarze nie stwierdzili pogorszenia w objawach schorzeń stwierdzonych przed pół rokiem. Lekarze widzą znaczne osłabienie organizmu, zalecają mi więcej ruchu, wzmocnienie się, intensywniejsze odżywianie się w granicach wskazanych przez dietę. Otrzymałem lekarstwa, które stosuję. Pomimo tych dolegliwości nie poddaję się złym nastrojom, usposobiony jestem pogodnie; unikam za wszelką cenę łóżka. Bodaj najlepszym moim lekarstwem jest to, że nie myślę wcale o tym, co było, ani o tym, co będzie. Któż z nas jest panem przeszłości albo przyszłości? Tak układam czas, by wypełnić go całkowicie lekturą, która – poza modlitwą – jest niemal jedynym moim zajęciem. Pomimo przymusowej bezczynności, jestem prawdziwie zajęty cały dzień i nie mam czasu, nawet tutaj.

Drogi Ojcze! Już drugie święta B[ożego] N[arodzenia] spędzisz bez mojego opłatka. Ale nie myśl, że będziesz pokrzywdzony. Obydwaj spotkamy się w modlitwie przed Sercem Najlepszego Ojca. Bardzo wiele modlę się za Ciebie, więcej niż kiedykolwiek dotąd w życiu. Wracasz mi nieustannie na myśl, a każdy taki nawrót kończy się modlitwą o to, byś – jak tego pragniesz – umiał cierpieć po katolicku. Współcierpieć ze mną nie jest łatwo, gdyż Bóg musi mi stawiać takie wymagania, jakie odpowiadają memu powołaniu kapłańskiemu. Ale gdy będziesz poddawał swoje doświadczenia tej myśli, jaką chce przeprowadzić Bóg – zgodnie z tym, co jest Mu potrzebne – bądź spokojny o wartość Twego cierpienia.

Już teraz modlimy się wspólnie z moim towarzyszem doli za naszych Rodziców, by wyprosić im na święta Bożego Narodzenia, jako dar, całkowitą pogodę i ufność serca. Ogarniam Ciebie, Drogi Ojcze, moje całe Rodzeństwo i moich Najbliższych najlepszym sercem i pragnę Was zapewnić o najgorętszej modlitwie w Waszej intencji, by osłodzić te smutki, których jestem mimowolną przyczyną. Chociaż bez opłatka, dzielę się ze wszystkimi sercem. W noc Bożego Narodzenia, podczas Mszy św. w naszej maleńkiej kapliczce będę Was wszystkich polecał Najwyższemu Ojcu i Świętej Bożej Rodzicielce. Całując Twe drogie ręce, Ojcze Najlepszy, błogosławię całą moją kapłańską władzą Ciebie, Rodzeństwo i Najbliższych moich. W Chrystusie P[anu].

+ S[tefan] W[yszyński]

14 grudnia [19]54 [r.]

P.S. Stachnie dziękuję za miły dopisek, za fotografie śp. Mamusi, a Tobie i Juleczce polecam w szczególny sposób Ojca, by w zdrowiu mógł spokojnie przetrwać wszystko.

Najdroższy mój i najlepszy Ojcze,

wszystkie listy, życzenia i przesyłki otrzymałem 3 sierpnia br. przed południem. Nie umiem tak podziękować za okazaną mi dobroć ze strony Rodziny, jakbym pragnął. Jestem w tym położeniu, że mogę się zdać tylko na pośrednictwo papieru i pióra, a to tak mało znaczy. Przecież nic serca nie wyręczy i uczucia nie zdoła odsłonić. Ale widocznie trzeba je skierować drogą najbardziej właściwą – przez najtrwalszy węzeł nadawczy – Serce Boże. Listy niszczeją, atrament zblednie, a to, co wiecznie żyje, zachowa swoją świeżość. Odnaleźć się możemy tylko w modlitwie i dlatego za najcenniejszy dar imieninowy uważam modlitwę; tak jestem wdzięczny za każde Zdrowaś Maryja, za każdą cząstkę różańca, za każdą Mszę św., zwłaszcza Twoje, Drogi Ojcze, modlitwy, są mi najżywiej odczuwaną pomocą. Przekazałeś mi życie i lękasz się o to, aby to życie było godne. Czyż trzeba Cię zapewniać o tym, że jest to najważniejsza troska moja? Wszak jedno mam tylko życie i nie mogę go niczym przyćmić. O to się módl, Drogi Ojcze, bo Twoja modlitwa jest mi najcenniejszą i jedyną pomocą, jakiej od Ciebie wyglądam. Byś był wolny od lęków i zwątpień – i ja modlę się o Ciebie – zwłaszcza w każdej Mszy św. i przy trzeciej cząstce róż[ańca], którą odmawiam w intencji Twojej.

Bardzo mnie podnosi na duchu myśl, że samopoczucie Twoje, Drogi Ojcze, poprawia się z dniem każdym; organizm, przyzwyczajony do życia pełnego wysiłków, poradził sobie. Teraz czuwaj nad tym, by utrzymywać się w usposobieniu pogodnym i ufnym. Nie poddawaj się zamyśleniom smutnym, które nieznacznie dręczą od wewnątrz i wyczerpują psychicznie. Żyj chrześcijańską nadzieją, która zawsze pamięta, że Bóg Ojcowską dłonią prowadzi sprawy ludzkie. Żyj raczej uczuciem dziękczynienia i uwielbienia Boga, jak nam to wpaja Kościół w Gloria[41] – dziękujemy Ci, Boże, za wielką chwałę Twoją. Niech Ci pomagają Psalmy, które pełne są uwielbienia Boga. Gdy człowiek wyzwoli się z małych trosk swoich, ileż zyskuje pogody do zwalczania wielkich cierpień. Posłuchaj sugestii Boga: myśl o mnie, a ja będę myślał o Tobie.

Nie bierz sobie, Drogi Ojcze, do serca zbytnio tych wiadomości, które czasami posyłam Stasi o mym zdrowiu. Czynię to tylko dlatego, aby być w prawdzie i oszczędzić Wam domysłów. Wprawdzie potrzeba mi kuracji domowej raczej niż leczniczej, ale nad podziw wytrzymuję warunki mego bytowania i moje dolegliwości znoszę dobrze. Pomaga mi to, że zachowuję pełny spokój i nie myślę o tym, co było, ani o tym, co będzie. Wiele czytam, nieco piszę; ale z pisaniem jest gorzej, gdyż brak mi mego warsztatu pracy. Na pewno tak jest dobrze! Od pocz[ątku] sierpnia br. otrzymuję nieco pism tyg[odniowych] („Stolica”, „Świat”, „Przekrój”, „Problemy”), a więc wiem coś niecoś, co się w druku dzieje.

Cieszę się, że jesteś, Drogi Ojcze, u siebie, że masz przy sobie Julcię i Stasię, że nie jesteś samotny, że tak blisko jest kaplica z Najświętszym Sakramentem, do której możesz zaglądać. Cieszę się, że masz choć odrobinę pociechy z dzieci Twoich, które mogą okazać Ci serca swoje, jak na to zasługujesz. Ileż powodów do wdzięczności Najlepszemu Ojcu Niebieskiemu! Wspominając to, odmawiaj sobie często T[e] D[eum][42].

Pozostańmy nadal w naszej łączności – w modlitwie – zwłaszcza w czasie Mszy św., którą odprawiam o godzinie 7.30 rano. Odprawiłem niedawno Mszę św. w intencji śp. Jadwigi i często o niej pamiętam. W rocznicę śmierci Mamusi będzie Msza św.; zresztą ciągle o niej pamiętam, gdyż mi wiele pomaga.

Ręce Twoje najdroższe, Ojcze Najmilszy, całuję z oddaniem i uległością synowską; modlitwie się oddaję. Dziękując za listy – Tobie i Juleczce – ślę wszystkim członkom Rodziny słowa przywiązania i błogosławieństwo.

S[tefan] W[yszyński]

8 września [19]55 [r.]

Źródło: S. Wyszyński, Pro memoria, t. 3: 1953–1956, Warszawa 2018, s. 59–61, 99–100, 138–139.

[32] Przedpołudniowa, tzw. mniejsza godzina brewiarzowa.

[33] Łac. Światło Chrystusa.

[34] Łac. szczęśliwa wina.

[35] Łac. Hołd Ofierze Wielkanocnej [składajcie, chrześcijanie] (sekwencja na niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego).

[36] Stanisława Jarosz (1903–1982), siostra księdza prymasa, żona Józefa, nauczycielka, zamieszkała w Zalesiu.

[37] Stanisław Sułek (1895–1965), mąż siostry księdza prymasa Anastazji.

[38] Stanisław Wyszyński, syn Tadeusza, przyrodniego brata prymasa. Brak bliższych danych.

[39] Stanisław Mystkowski (1892–1982), ksiądz infułat, 1943–1972 proboszcz parafii św. Jakuba w Warszawie, święcenia 1915, 1920–1929 sekretarz kard. Aleksandra Kakowskiego, 1929–1940 wicerektor seminarium warszawskiego, 1940–1943 proboszcz parafii św. Trójcy na Solcu w Warszawie, brał czynny udział w powstaniu warszawskim.

[40] Anastazja Sułek z d. Wyszyńska (1900–1974), najstarsza siostra prymasa Wyszyńskiego, żona Stanisława Sułka. Mieli troje dzieci: Danutę, Zdzisława i Włodzimierza.

[41] Łac. Chwała [na wysokości Bogu] (część stała Mszy św.).

[42] Łac. Ciebie, Boga [wysławiamy] (wczesnochrześcijański hymn kościelny).

Listy do siostry

Najdroższa moja Siostro,

to, czego tak bardzo się lękałem, przyszło. Przewidywałem, że niezwykle wrażliwe serce naszego Ojca długo nie poradzi sobie z cierpieniami, które w tak późnym wieku nań spadły. Prawdziwa łaska Boża, że stało się to w mieście, gdzie o pomoc było łatwiej niż u Was. Wiem, że Ojciec był zawsze przygotowany na spotkanie się z Bogiem, ale za dowód miłości Bożej musimy poczytać wszyscy, że wypadek nie był śmiertelny. Jestem Ci tak bardzo wdzięczny, Droga Stachno, że zachowałaś Twoją przytomność umysłu i nadal czuwasz nad Ojcem, chociaż sama – jak widzę z tego, co piszesz o zdrowiu Józia – nie jesteś wolna od udręk. Chciałbym też bardzo podziękować Siostrze Przełożonej, że swoją dobroć i swoje doświadczenie lecznicze chciała poświęcić Ojcu. Piszę kilka słów do Ojca, nie za wiele, by Go nie męczyć. Ale Tobie chciałbym napisać coś więcej. Idzie mi o to, by Ojciec był usposobiony jak najlepiej wobec wszystkich przeciwności, które go dręczą, i by do końca zachował w sercu miłość do wszystkich ludzi. Najważniejszą zdobyczą, którą wynosimy z tego świata, to jest jednak miłość; wszystko inne, choćby największe zasługi, pozostawiamy na progu życia. Tyle jest radości w niebie i chwały, ile było miłości na ziemi. Szkoda dla chwilowych przeciwności pomniejszać w sobie ten Boży zadatek szczęścia. Pragnę też, by ojciec żył w tym przekonaniu, że tylko jeden Bóg ma rację, zawsze i we wszystkim, a człowiek na tyle, na ile jest bliskim Boga. To jest źródło niewyczerpane naszej ufności i spokoju. Bądź dlań dobrym duchem. Ojciec nasz był zawsze tak rodzinny i teraz może odczuwać swoje osamotnienie więcej niż kiedykolwiek.

List mój z 2 lutego br. dał Ci odpowiedź na pytania, które mi stawiasz, co do mego zdrowia. Utrzymuje się ono w równowadze, z małymi odchyleniami. Wdzięczny Ci jestem za wiadomości rodzinne. Zdaje się, że Józio wymaga jeszcze większej Twojej energii. W tych dniach odprawiłem Mszę św. o jego zdrowie. Pamiętam o Was wszystkich. Dziś molestowałem Matkę Najśw[iętszą] – o Julcię, we Mszy św. w Jej intencji i dostałem Jej autograf, z którego bardzo się cieszę.

Wdzięczny Ci jestem za książki o ptakach; ułatwią mi one współżycie ze skrzydlatą czeredą, która nawiedza chętnie moje okno. Dostałem dziś też siedem książek włoskich, które mi bardzo się przydadzą do lektury. Za nowe dary spożywcze bardzo dziękuję. Nie odczuwam na razie żadnych nowych potrzeb.

Pozostaje mi tylko wielka troska o Ojca. Czyńcie wszystko, co w granicach ludzkich możliwości leży, aby utrzymać Go przy życiu. Tak bym gorąco pragnął Go widzieć. Bóg chce od nas wszystkich modlitwy i dlatego utrzymuje nas w takiej sytuacji, która pozostawia jako jedyną nadzieję – modlitwę.

Najmilej ucałuj ode mnie ręce Ojca. Siostrze podziękuj za jej dobroć, zwłaszcza Julci i Tadziowi dziękuję za listy. Wszystkich mi drogich Matce Najśw[iętszej] oddaję. Nie zapominam o Was co dzień we Mszy św. o godz. 7.30 rano. Braterskim uczuciem Was ogarniam, z serca wszystkim błogosławię

+ Stefan Kardynał Wyszyński

17 lutego 1955 [r.]

Najlepsza moja Siostro,

Bardzo jestem Ci wdzięczny za list z 11 marca [19]55 [r.], doręczony mi 16 marca t[ego] r[oku]. Wiadomości o poprawie stanu zdrowia Ojca bardzo mnie pocieszyły. Widzę z listu, że i ręce Ojca były obezwładnione, co zresztą widać po zmienionym charakterze pisma. Ruchliwe usposobienie Ojca będzie Go teraz dręczyć, ale czuwajcie nad tym, by nie przemęczał się. Te samotne podróże Ojca, które mnie zawsze niepokoiły, będą musiały ustać, przy najpomyślniejszym stanie zdrowia. Chociaż powietrze Zalesia może być korzystne dla samopoczucia chorego, lepiej jednak zbytnio nie spieszyć się z powrotem do domu. Idzie mi o doświadczoną opiekę Siostry Przełożonej. Starasz się wpłynąć, Stachno, na mój spokój o zdrowie Ojca; pracuję nad tym, by swoje niepokoje oddawać Bogu i dobrze mi to czyni.

Dziękuję za przysłane mi sześć tomów Norwida, którego jestem wielbicielem; niestety, najciekawszych dla mnie rzeczy w tych tomach nie ma! Otrzymałem też Dzieje duszy św. Teresy. Natomiast książki Mertona Posiew kontemplacji dotąd nie otrzymałem, chociaż była wysłana, jak piszesz, w lipcu ub[iegłego] r[oku]. Na przyszłość podawajcie spis wysyłanych książek wprost w liście.

Ogromnie uradowałem się listem dzielnego Stasia; rad bym mu odpisać, ale uczynię to później. Podziękuj Mu i powiedz, że wszystko, co o sobie napisał, raduje mnie bardzo. Były imieniny Zeni i Józia – modliłem się za nich przy ołtarzu. Zbliżają się teraz imieniny Naści, o której będę pamiętał we Mszy św. Pragnąłbym, byście wszyscy w rodzinie mieli jak najpogodniejsze serca w dniu Zmartwychwstania, byście doznali radości z łaski Bożej i byście żyli ufnością ku Najlepszemu Ojcu, który z miłości dał światu Syna swego, aby nas napełnił pokojem i miłością. Całej Rodzinie, przez Twoją dobroć, ślę moje braterskie oddanie i najmilszą pamięć. Nie przestaję modlić się za Was. Bądźcie wszyscy spokojni o mnie – tylko się módlcie cierpliwie i pogodnie, a będzie to dla mnie najważniejsza pomoc.

Jeszcze, na zakończenie, słowo odpowiedzi o ptakach, które przychodzą się pożywiać do mojego okna. Jest to „pan dzięcioł”, który budził we mnie nieufność, gdyż jest zbyt strojny; ale jest przy tym bardzo dobrze wychowany; choć największy, zawsze spokojnie czeka na jabłoni, aż „stołówka” będzie wolna. Przychodzą żarłoczne kowaliki, objadające się białym serem z entuzjazmem „przodowników spożycia”. Są sikorki: mięsożerne bogatki i najmilsze modraki, skromniusie i ufne, zjadaczki chleba. Wróble nie chcą objadać mej stołówki, chociaż zaglądają przez szybę, co robię. Czynię mnóstwo spostrzeżeń, które dla ornitologów są bez wartości, ale dostarczają mi wiele radości. Najciekawsze były jednak szpaki, których teraz nie ma; o nich muszę Ci kiedyś zrobić cały wykład.

Dziękuję Ci, Stachno, za troskliwe serce, które mi okazujesz w każdym liście. Tak bym pragnął, byście byli spokojni o mnie, jak o to prosiłem w pierwszym liście swoim. Bóg nad nami, a gdy doświadcza – i w nas, bo nagradza zawsze każde cierpienie wzrostem miłości. Błogosławię całej Rodzinie i Matce Jasnogórskiej Was oddaję

S[tefan] W[yszyński]

25 marca [19]55 [r.]

Źródło: S. Wyszyński, Pro memoria, t. 3: 1953–1956, Warszawa 2018, s. 113–114, 122–123.

Do świadków promocji doktorskiej laureata Nagrody Nobla Czesława Miłosza

Warszawa, 3 maja 1981 r.

Stefan Kardynał Wyszyński

Prymas Polski

Do świadków promocji doktorskiej

laureata Nagrody Nobla

Czesława Miłosza

Na ręce Jego Magnificencji

Ojca prof. dr. Mieczysława Alberta Krąpca,

Rektora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Proszę przyjąć wstępne wyjaśnienie tego niezwykłego adresu mojego listu. Może pod koniec okaże się ono zrozumiałe. Nie śmiem a priori zwracać się do uczestników, to bowiem z góry zakłada stany duchowe, o które jest niezwykle trudno, gdy mamy przed sobą Osobowość człowieka, który przebija się przez Rodzinną Europę od dębów Ponarskich aż po Kalifornijski Krasnobór dziewiczego lasu sekwoi i… dalej, i głębiej – gdy „wody sięgają po szyję i nie ma nigdzie oparcia” (Ps 79).

Samotny Nawigator, posługujący się jedynie łupinką własnej osobowości, walczy z potopami wieków, których wody nakładają się na cały jego żywot, aż „od krzyku i męki ochrypło gardło i osłabły oczy” (Ps 79). Ale nie było to inaczej możliwe, by przebić się przez dzieje współczesnej Ojczyzny europejskiej. Była ona szczególnie hojna w udręki dla swych synów – sapere ausuris…[43] Wpisać się w jej dzieje od korzeni chłopięcego życia, mieć świadomość więzi biologiczno-historyczno-kulturalnej, czuć na sobie obciążenie natury, cywilizacji i kultury, sakralizować misterium przyrody, kochać ją i poddawać się jej prawom, a jednocześnie… nie ulegać im bez niemego dialogu, zachować wewnętrzną wolność, by w skorupce swego bytu pozostać Osobą wolną – to pasja życia, która zmusza do wojowania o własne i społeczne prawa.

Może to jeszcze nie w pełni dojrzała, ale już wyczuwana ironia myśli Psalmisty o człowieku – profunditas est homo et cor eius abyssus[44] (Ps 63) – podsycała tę pasję, by przejść przez dzieje darowanego sobie przez Stwórcę bytu i życia bez uszczerbku dla wolności osobowej, choćby wypadło ponieść rany i skłócić się z całym dziedzictwem Europy. Może niekiedy niepokoić czytelnika książki Rodzinna Europa ta nadrzędność myślenia, ten oskarżycielski ton, ale trzeba przyznać, że wyposażenie Europejczyka w XX wieku było tragiczne. Pozwalało być na pogrzebie wszystkich niemal filozofii XIX wieku, przebijać się przez mgławice pozostałych po nich oparów, podrywających się przewrotów i ustrojów politycznych, z których każdy następny był coraz bardziej tragiczny, okrutny, krwawy, aż doszło do absurdów totalistycznych, które patrzyły na człowieka jako na najgroźniejszego wroga państwa i władzy. W takich odmętach Dantejskiej selva selvagia[45] poranną zorzą mogły być serdeczne boje ucznia szkolnego, oscylującego między prefektem „Chomikiem” a nauczycielem łaciny, panem Rożkiem. Ostatecznie na powierzchni dalszej nawigacji przez życie pozostał ksiądz Chomicki, który zaimponował uczniowi tym, że „straszliwy i niezłomny pozostał ze swoimi parafianami w morzu czerwonym nowego doświadczenia” i trwa do dziś w nieludzkiej ziemi, dzieląc udręki człowieka. Unosił się nad Laureatem – człowiekiem o naturze na wskroś religijnej – „Kościół katolicki, [który] imponował swoją olbrzymią budowlą…” i swoją historią. Pod kopułą tej budowli niezmordowany Nawigator przez „rodzinną Europę” będzie przebijał się wytrwale ku idealnej wizji Człowieka wolnego. Docierając dziś, zda się, do jakiegoś kresu, może o sobie powiedzieć, że uratował siebie. Ponosił wprawdzie klęski, ulegał złudzeniom, padał ich ofiarą jak prawdziwy wygnaniec, syn Ewy, ale zawsze rychło wycofywał się ze złudy – w przekonaniu, że jednak ma inne zadanie życiowe. Zresztą był zawsze świadom męki wzdychającej natury, o której święty Paweł w liście do Rzymian tak wymownie pisze (Rz 8,18n.).

W tej samotnej wędrówce przez dzieje niesie siebie, może niekiedy pokaleczony, ale zawsze – jako obraz człowieka XX wieku, który doświadczył wiele i nie chce zostać niewolnikiem ani techniki myślowej szkół filozoficznych, ani mnóstwa programów społecznych, ani więziennej architektury, ani też tupetu władców coraz to okrutniejszych. Może jest On jakimś „krzykiem o północy”, jakimś hejnałem ostatniej godziny – najważniejszym zadaniem jego męki jest ratowanie wolności i Człowieka. Pragnie twórczości literackiej postawić – w swym piśmiennictwie – ten prototyp zadania. Wspierany przez kolumny świata chrześcijańskiego, czuje „ciepło, ludzką obecność Boga” i Głosiciela Miłości: „Syn, a obok niego Matka, Matka odwieczna, zawsze bolejąca nad cierpieniem swego dziecka, Opiekunka, Orędowniczka”. „[…] katolicyzm jest – dla Czesława Miłosza – najbardziej antropocentryczną z religii i niejako przez nadmiar boskiego człowieczeństwa opiera się unicestwiającym poszczególnego człowieka naukom ścisłym, paradoksalnie więc mniej jest narażony niż inne wyznania na rozkładający wpływ nauki i techniki. Nawet Ziemia i Niebo, Zstąpienie i Wniebowstąpienie mają w nim właściwości stosunków nie pomiędzy światami, ale ludzkimi postaciami”. „W katolicyzmie jest bezpieczniej […]” – mówił. W wysiłku samotnej nawigacji przez dzieje człowiek zwany Czesławem Miłoszem podtrzymywany jest tu wizją Boga Wcielonego, która jest w każdym ratowanym z niewoli człowieku.

Takim widzę Laureata Nagrody Nobla i nowego Doktora Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Życzę mu, aby po licznych zwycięstwach uniknął i tego zagrożenia podwodnej rafy „zaklasyfikowania administracji akademickiej” i swobodnie żeglował – bez łodzi – do wybranego celu: ratowania godności i wolności Osoby, Człowieka, każdego człowieka, by „powstało nowych ludzi plemię, jakich jeszcze nie widziano” (E[ugeniusz] Małaczewski). Może świat uwierzy, na nowo, że profunditas est homo[46], że „dla nas ludzi i dla naszego zbawienia” zstąpił na ziemię Bóg wcielony, aby ratować człowieczeństwo… Jak wielkiego wysiłku potrzeba, aby uchwycić tę dominantę życia jakże trudnego i jakże owocnego! Może to usprawiedliwi mój zuchwały adres tego listu – „do świadków”. Życzę im, by stali się uczestnikami trudu walki współczesnej najlepszych synów ludzkości o chrześcijańskie oblicze odkupionego przez Chrystusa Człowieka wieku XX.

Warszawa, dnia 3 maja 1981 r.

Stefan Kardynał Wyszyński

Prymas Polski

Źródło: Archiwum Instytutu Prymasowskiego, Przemówienie Wyszyńskiego do świadków promocji doktorskiej laureata Nagrody Nobla Czesława Miłosza, 3 V 1981 r.

[43] Łac. tym, którzy będą mieli odwagę być mądrymi.

[44] Łac. niezgłębiony jest człowiek, a serce jego jak otchłań.

[45] Łac. dzikiej otchłani.

[46] Łac. głębią jest człowiek.

Zapiski więzienne (fragmenty)

Rywałd k. Lidzbarka

26 IX 1953, sobota

Dostaję posiłek, odmawiam brewiarz, porządkuję pokój. Pokój, do którego byłem wprowadzony, robi wrażenie mieszkania świeżo i pospiesznie opuszczonego. Łóżko nie jest zasłane, pozostawione osobiste rzeczy przez zakonnika, który tu mieszkał. Wśród tych rzeczy – walizka na wpół otwarta, z której wygląda najnowszy zeszyt pisma „Kuźnica Kapłańska”[47], z zaadresowaną imiennie obwolutą. Wszystkie meble były w stanie ruiny: biurko „trzyma się ściany”, podobnie szafka nocna, miednica z niewylaną wodą, w szafie osobista bielizna i ubranie. Na podłodze sterta książek przykrytych papierem. Podłoga brudna, po kątach pełno „kotów”. Wygląd typowej celi zakonnej, gdzie gospodarzy człowiek zajęty ważniejszymi sprawami. Z pokoju wychodzą dwa okna na podwórze gospodarcze, na którym kręcą się kury, kaczki i indyki. Obora na pół uchylona, z krowami. Zresztą pusto, nie ma żywej duszy. Na korytarzu kręcili się młodzi ludzie w ubraniach cywilnych.

[47] Jedno z trzech pism wydawanych przez księży-patriotów: „Głos Kapłana”, „Ksiądz Obywatel” i „Kuźnica Kapłańska”. Ksiądz prymas zabronił księżom lektury tych czasopism.

Stoczek Warmiński

13 X 1953, wtorek

Przy świetle dziennym poznałem dokładniej swoich towarzyszy doli. Oboje wyniszczeni w życiu więziennym. Ksiądz przesadnie szczupły, siostra – skóra i kości. Wydobyliśmy aparaty kościelne i urządziliśmy ołtarz na biurku. Mszę św. odprawialiśmy bez świec i mszału liturgicznego. Tak zaczęło się nasze życie duchowe – we troje.

Po śniadaniu rozpoznaliśmy naszą siedzibę. Jest to duży dom, stary budynek poklasztorny, świeżo opuszczony przez nieznanych nam mieszkańców. Wszędzie są ślady prowadzonych remontów. Korytarze wybielone, podłogi zagruntowane. Pokoje noszą ślady świeżej roboty, bardzo tandetnej. Pod domem ślady wylanej farby, rozrzucone pędzle, odrzucone śmieci do sadzawki podokiennej. Na murach zabytkowego domu znać, że śmiecie były wyrzucane oknami. Znajdujemy fragmenty sprzętu liturgicznego: połamane lichtarze, rozbite kropielnice, jakieś resztki krzyżów i figurek Matki Bożej. W ogrodzie ścieżki świeżo przysypane żółtym piaskiem. Wiele drzew wyciętych. Drzewa stojące przy wysokim parkanie niemal wszystkie są okręcone drutem kolczastym do wysokości parkanu. Wiele drzew, które rosły bliżej parkanów, ścięto, inne podpiłowano do połowy; niektóre z nich należały do zabytków drzewnych. Wszędzie pełno zaniedbań i śmieci. Na drzewach owocowych brak wszelkich śladów owoców. Duże sadzawki rybne – pełne śmieci i błota. Cały parkan jest otoczony od zewnątrz latarniami; festony drutów, kabli, przewodników zwisają zewsząd. Widzimy świeżo wzniesione wysokie płoty, jeszcze białe, odgradzające ogród od podwórza gospodarczego i od północno-wschodniej strony gmachu.

Budynek nosi na sobie ślady starości; na wieżyczce chorągiewka z datą 1675 (1645 lub 1615?). Gmach robi wrażenie klasztoru jezuickiego, może z czasów Hozjusza[48]. Wysoki budynek dwupiętrowy, z małymi oknami, skierowany ku północy, z wewnętrznym wirydarzem okolonym korytarzami. Od ulicy rysuje się kościółek z kopulastym, okrągłym zwieńczeniem. Cała posesja jest ukryta wśród drzew, spoza których widać niewiele. Zaledwie można domyślić się drogi wzdłuż północno-wschodniego muru. Szpalery grabowe drzew schorowanych i spróchniałych tworzą dobre miejsce do spacerów. Zresztą nic wokół nie widać. U wylotu środkowej alei rysuje się szczyt domu parterowego; szczytowe okienka patrzą na ogród nie tylko szybkami, ale też i wnikliwym okiem dyskretnego dozorcy. Drugi stoi pod drzewem i od niechcenia czyta książkę.

Wnętrze gmachu stanowi czworobok, o który oparty jest od ogrodu główny gmach klasztorny, a od drogi kościół. Ściany zewnętrzne do wysokości parteru zniszczone przez wilgoć, korytarze wewnętrzne mokre, zimne wnętrze, posadzki kamienne całe pokryte wodą. Korytarz i mieszkania pierwszego piętra suche i czyste; podłogi noszą ślady zniszczenia i grzyba. Oddano nam do dyspozycji korytarz i pokoje pierwszego piętra gmachu wychodzącego na ogród. Są tu dwa pokoje dla mnie, kapliczka, pokój dla księdza, drugi dla siostry i kilka pokojów umeblowanych, pustych. Wszystkie są umeblowane w wystarczający sposób nowymi meblami i przykryte dywanami.

15 X 1953, czwartek

Dziś pan komendant przyszedł w towarzystwie swego pierwszego zastępcy[49], który nazywany jest tu kierownikiem, i przyprowadził ze sobą młodego pana, którego przedstawił jako drugiego zastępcę. Wyraziłem zdziwienie: „Jeszcze jeden? Aż tylu panów tu będzie tracić czas?”. Pierwszy zastępca, kierownik, ma minę „ważnego”. Rosły, prosty chłop, który widocznie niedawno nosi garnitur, blondyn, przypominający hitlerowskich nazistów. W formułowaniu zdań – niezręczny, zachowanie się niezgrabne. Starannie unika wzroku, patrzy w sufit. Swoje „ceremonialne” pytanie o zdrowie i o potrzeby stawia z nutką zakłopotania. Wrażenie czyni niezbyt miłe. Drugi zastępca[50], dziś przedstawiony, sprawia odmienne wrażenie. Jest to człowiek „zrobiony” na inteligenta. Starannie uprasowany i nieskazitelny garnitur; fryzura i broda – nienaganne, jak w oknie fryzjerskim. Sposób zachowania się – „higieniczny”. Człowiek ubrany w obojętność i obiektywizm urzędniczy. Bodajże do niego należy „być reprezentantem kierunku”. Zresztą, zobaczymy.

6 I 1954, środa

Dziwna to jest sprawa z tymi Herodami. Gdy przesadzą w swej nienawiści, stają się apostołami sprawy, którą zwalczają. Herod pierwszy uwierzył w króla żydowskiego. Zrobił mu potężną propagandę w całej Jerozolimie. Wysłał do Betlejem naprzód Mędrców. Zasadził do Ksiąg Proroczych uczonych w Piśmie, aby zbadali dobrze, gdzie miał narodzić się Chrystus. Potwierdzili oni nowinę Mędrców. Świat stanął na nogi. Jeszcze Jezus niemowlęciem, a już świat herodiański drży. Co będzie, gdy Chrystus urośnie!

Jednak nie trzeba wyrzekać się tych apostołów nienawiści, którzy szukają Boga z nienawiścią w sercu i wszystkim głoszą swoją nienawiść. W nienawiści jest wiara, jest lęk, jest uznanie mocy, jest obawa przed wpływami. Przyjdą ludzie, którzy odrzucą nienawiść i zrozumieją nienawidzonego Boga. Prześladowcy Boga pracują dla jego chwały.

Niewiara ma swój sens nie tylko w tym, że ujawnia słabsze mózgi o nędznej pojemności, niezdolne ogarnąć Boga, ale przede wszystkim w tym, że jest zachętą do wysiłku myślowego, do szukania Prawdy, do wnikliwości, niepokoju.

19 IV 1954, poniedziałek

Wzięliśmy się do robienia porządków w ogrodzie; zaczęliśmy obydwaj grabić liście, których jest wielkie mnóstwo, kryjące całe kolonie myszy. Wielkie sterty liści paliliśmy całymi tygodniami na ogrodzie, by oczyścić teren z robactwa. Nasi dozorcy przyglądali się temu obojętnie, bez zamiaru naśladowania. W końcu alei grabowej, w grupie lip, w większości podpiłowanych i odrutowanych, wznieśliśmy krzyż, złożony z dwóch kijów przewiązanych drutem kolczastym. Powstała w ten sposób „kalwaria” jako cel naszych wędrówek, ogrodzona kamieniami i cegłami. Pracę naszą utrudniał brak narzędzi, zwłaszcza grabi. Chociaż widziano nasze trudności, nikt nie zaofiarował nam grabi. Owszem, często wypożyczano sobie nasze sprzęty, które z wielkim trudem sporządziliśmy sobie z różnych gratów znajdowanych na ogrodzie. Ta obojętność naszego otoczenia na porządek sprawiała nam nieraz ucieszne wrażenie, że to raczej my jesteśmy materialistami, a oni idealistami, gardzącymi wszystkim, co wymaga wysiłku i utrzymania ładu. Nikt nigdy nie robił nic z własnej inicjatywy; ilekroć brali „narzędzia” z naszego POM, nigdy nie odnieśli ich na to miejsce, z którego wzięli. Zazwyczaj porzucano je gdzieś na ogrodzie, by potem szukać, gdy zaszła potrzeba. Lenistwo i nieróbstwo tych ludzi nas zdumiewało. Jedynym człowiekiem, który sobie wyszukiwał pracę, był „Mo”; ten starał się coś dłubać, majstrował jakieś zabawki, czasami coś czytał, chociaż nieraz poddawał się smutkowi i wtedy otępiały stał na korytarzu albo też przesiadywał całymi godzinami bezczynnie.

Patrząc na nich, można było przesądzać o przyszłości ustroju; jeżeli wśród tej „reprezentacyjnej ekipy” do zadań specjalnych znalazło się tylu leniów i nierobów, to jakże muszą wyglądać inni ludzie? To są przecież poszukiwacze łatwych dróg i wygodnego życia. Któż z nich zna dobrze doktrynę marksizmu? A kto w nią wierzy? Bodaj czy nie ja jeden w tym domu przestudiowałem Kapitał trzy razy, zaczynając jeszcze w seminarium!? A przecież bez wiedzy i wiary trudno przebudowywać ustrój. Co więcej, Kościół wymaga od nas miłości dzieła, któremu się służy! Czyż można tu pomyśleć nawet o jakiejś miłości dzieła, któremu się służy z rozkazu, powłócząc nogami? Wszyscy nasi dozorcy, chociaż są oficerami, chodzą po korytarzu, włócząc nogami. Język, którym się posługują, zwłaszcza młodzi, najczęściej używa słowa „cholera”. O nas mówią: „tamci”.

26 IV 1954, poniedziałek

Biskup pełni swój obowiązek nie tylko na ambonie i przy ołtarzu, ale i w więzieniu – in vinculis Christi[51]. Dać świadectwo Chrystusowi w okowach jest takim samym obowiązkiem jak na ambonie. Nie jest więc stratą czasu przebywanie w więzieniu „dla Imienia Chrystusowego”. I dlatego Bóg zezwalał, że tylu sług Kościoła przebywało w więzieniach nawet wtedy, gdy pola bielały ku żniwom. Święty Paweł wśród najgorętsze pracy misyjnej był odrywany do więzień i siedział w Jeruzalem, w Cezarei i w Rzymie. Historia Kościoła to walny przyczynek do dziejów więziennictwa.

1 VI 1954, wtorek

Największa nieznana człowieka: serce. Tak wspaniałe, że Bóg o nie zabiega. Tak potężne, że może oprzeć się miłości Wszechmocnego. Tak mdłe, że chwyta je w sieci niejedna słabość. Tak szalone, że może zburzyć wszystko szczęście i wszelki ład. Tak wierne, że nie zdoła go zrazić nawet przewrotna niewierność.. Tak naiwne, że idzie na lep każdej słodyczy. Tak pojemne, że mieści w sobie wszystkie sprzeczności. I to niemal w każdym człowieku, i to niemal w jednym drgnieniu oka… Ale człowiek stokroć wspanialszy, bo zdoła nim rządzić

A Bóg? On jeden zna drogi do najbardziej tajemniczego serca. I dlatego na krzyżu człowiek otworzył Serce Boga, aby poznać jego zamysły – cogitationes.

5 VI 1954, sobota

Ave verum corpus, natum de Maria[52]. Nie umiem, Matko, tak uczcić Gościa mej duszy, jak by należało. Pozwól, że wyręczę się Twoimi słowami. Wszak Ty jedna umiałaś rozmawiać z Synem Twoim. Pozdrawiam Go całą Twoją dziewiczą niepokalanością, całą Twoją pokorną uległością, całą żywą wiarą, gorącą miłością, szczególną troskliwością, całym Twoim współdziałaniem i współcierpieniem, całą Twoją niedostępną bliskością, całą świętością Twojej duszy, każdym drgnieniem Twojego serca, każdym aktem Twej myśli, każdym ruchem Twoich dłoni, każdym krokiem Twoich dziewiczych stóp, każdym momentem Twego wyjątkowego życia, całym dokonaniem Twej służby Panu…

***

Gdy czuję obecność Twoją w mej duszy, spraw, Chryste, bym zupełnie zapomniał o sobie. Bym przestał myśleć o sobie i mówić Ci o sobie. To tak nieciekawy i tak ubogi temat! Pragnę myśleć o Tobie, mówić o Tobie i uwielbiać Ciebie. Pragnę Ci dziękować, że jesteś, żeś jest Słowem, żeś jest Synem Ojca, żeś chciał przyjąć ciało z Dziewicy, żeś chciał spocząć w żłobie betlejemskim, żeś chciał okazać się pasterzom i Mędrcom, żeś chciał chodzić po ziemi, żeś chciał być i w świątyni, i w Kanie, i nad Tyberiadą, i w Gerazie, i w Betanii, i w Jerychu, i przed Piłatem, i na Kalwarii, i na Górze Oliwnej. Pragnę oglądać Ciebie, idąc ślad w ślad za Tobą. Cóż to może być za cudowna rozmowa – o Tobie! Czuwaj nade mną, bym myślał tylko o Tobie, gdy Ty wstąpisz w dom mój.

1 VIII 1954, niedziela

Zgłosił się pan komendant po miesięcznej nieobecności. Pytał o sprawy: powiedziałem, że nowych nie ma, prócz wiszącej sprawy listu do pana Prezesa Rządu. Zastępca nie mógł przyjąć, gdyż uważał, że był źle zaadresowany. Wobec tego list czekał na pana. Pan komendant wyjaśnił, że nie wyraził się może jasno, ale list może przyjąć tak, jak jest zaadresowany. Zwracam uwagę na to, że w liście są poruszone takie sprawy, które są znane tylko panu prezydentowi Bierutowi i dla mnie jest kwestią sumienia, czy może je czynić znanymi szerszemu gronu. Pan komendant uważał, że może list przyjąć i wziął go ze sobą, chociaż był zaadresowany do Prezydium Rządu. Tak więc sprawa, która ciągnęła się od początku października ub[iegłego] r[oku], dziś uczyniła krok naprzód. Chociaż nie oczekuję z tego obrotu rzeczy nic pomyślnego dla siebie, to jednak sumienie moje znacznie się uspokoiło, gdy mogłem powiedzieć rządowi to, czego wymaga prawda i dobro Kościoła. Gdybym milczał, zawsze mógłbym spotkać się z zarzutem, że niedostatecznie broniłem prawdy, a może przez to narażałem Kościół.

W tej potrzebie „mówienia” jest niewątpliwie i to odbicie przekonania, że powiedziana prawda musi mieć swoje znaczenie. Nie zawsze bierzemy tu pod uwagę, że mentalność drugiej strony jest tak radykalnie odmienna; jeśli i chce znać prawdę, to nie zawsze dlatego, by iść za nią, tylko by „przeciwnika do końca rozpracować”. Katolicy mówiący „prawdę” w sądach, tzw. „całą prawdę” – nieraz też ulegają temu wrażeniu, że ta „prawda ich wyswobodzi”. W normalnych warunkach tak być powinno. Dlaczego tak nie jest w naszych warunkach, to już jest zagadnienie skomplikowane „dialektyki bez dialektyki”.

Prudnik Śląski

11 X 1954, poniedziałek

Najbardziej oczywiste argumenty, którymi usiłujemy pozyskać Boga dla naszej sprawy, nie przynoszą nam pokoju wewnętrznego. Czy nie dlatego, że jest w nich zbyt wiele roztropności ludzkiej, która nie wszystko widzi; nie widzi tego, co w całokształcie rzeczy widzi jedynie Bóg. Czy ten brak pokoju nie pobudza do szukania nowych argumentów? A gdy już człowiek umęczy się tym daremnym wysiłkiem, milknie jak znużone płaczem dziecię, gdy skryje swoją zapłakaną twarz w zwoje szat matki. Doznaje wtedy ulgi. Gdy ja zamilknę, wypoczywa mój spracowany mózg, wraca pokój. Pozostaje mi jedno do powiedzenia, jak Piotrowi: Panie, Ty wiesz, Ty wszystko wiesz… Pozostaje mi pokorne westchnienie: Ojcze, Ojcze… Matko, Matko… Gdy mnie opuści cała ta zarozumiałość mej argumentacji i przekonywania Boga, jestem już tylko dzieckiem, które nic nie rozumie, staje się uległe, ciche, pokorne. Pokora przywraca mi pokój, pokój serca i ufność… Bóg mnie przekonał… Zrzuć troskę swą na Pana… Zaufaj…

24 X 1954, środa

Czy będę kiedykolwiek w życiu w szczęśliwszym niż teraz położeniu? Jedna myśl o tym, ilu ludzi modli się obecnie za mnie, podnosi na duchu. A przecież stokroć donioślejsza jest sama przedmiotowa wartość modlitwy niż to odczucie. Czy modliliby się tak wiele, gdybym siedział w domu? A wszyscy kapłani, którzy mają obowiązek modlić się pro Antistite[53], jak często nawet nie dostrzegają imienia swego biskupa w Kanonie Mszy świętej! Dziś zbliża nas do siebie wspólne cierpienie i ono czyni uważniejszymi. Gdy wrócę z więzienia do domu, na pewno utracę te owoce wzmożonej czujności braterskiej. Prawdziwie, bardziej błogosławionych w owoce duchowe, w pomoc modlitwy, nie zaznam dni. A czegóż więcej do szczęścia potrzeba?

8 XII 1954, środa

Jakich pochwał użyję? Pochwalę Cię słowem? Matko Słowa Wcielonego, cóż znaczy zeschły szept zeschłych liści mego słowa? Każde obciążone grzechem pierworodnym, każde nieociosane, niezgrabne, każde twarde, szorstkie, ostre jak grad na płatkach róży! Moje słowa ranią Twoją nieskalaną świeżość, kaleczą idealną piękność pełni i harmonii, są plamą na obrazie. Pochwalę Cię uczuciem serca? Skalane serce samym spojrzeniem duszy przesłania Niewiastę w słońce przybraną! Najlepsze uczucia są nikłym cieniem wobec promiennej czystości barw bez zmazy. Pochwalę Cię myślą? Ten zuchwały ptak zbyt szybko się męczy, zwija skrzydła i obniża loty. Pochwalę Cię łzami… Bodaj to jedno, co mam w sobie najczystszego i bez… zmazy!

7 I 1955, piątek

Coraz więcej lękam się wolności niż więzienia. Bo wolność oznaczałaby powołanie niegodnego do pracy, oznaczałaby przywileje, użycie narzędzia niesposobnego, a więc lichego, nienadającego się do niczego. Poznałem to już dobrze. Więzienie natomiast jest stanem naturalnym, jest lamusem Bożym, jest wyrazem Bożej sprawiedliwości. Doprawdy, w tym stanie więziennym jest coś niepokojącego. Choćby moi dozorcy popełniali nadużycia, to Bóg zamienia je na swoją sprawiedliwość.

25 III 1955, piątek

Upływa dziś półtora roku od mej „cywilnej śmierci” w tym zamaskowanym obozie koncentracyjnym, odgrodzonym wstydliwie od świata festonami drutów, kabli, zasieków kolczastych, murów, posterunków itd. Nie mam przy sobie nic, co nie nosiłoby na sobie śladów cenzury nad moim mózgiem, czynami, życiem… Jest to niezwykle ciężka świadomość dla człowieka stworzonego do wolności… Ale każde cierpienie ma swój głęboki sens, który powoli odsłania się, jak upływają dni i przepływają bóle. To jest sens Boży, nie ludzki…

Cierpienie kapłana ma zawsze Boży sens, gdyż jest on „postawiony na znak”… Jeśli więc to jest Tobie, Chryste, i Twemu Kościołowi potrzebne – nie odmawiam Ci niczego, choć wiem, jak trudno dać z siebie nawet niewiele. Piszę to z lękiem, czy podołałbym, gdybyś chciał korzystać z mego przyzwolenia. Ale nie mogę odmówić Ci, gdyż Bogu Ojcu, Miłości, Zbawcy, Kościołowi, Ojcu Świętemu, duszom odkupionym, Owczarni mojej niczego odmówić nie mogę. Może liche życie moje potrzebne jest właśnie dlatego, bym stał się argumentem Prawdzie! Może to będzie najlepszy czyn całego życia?! Gdybyś miał być przez nie wsławiony, nie mogę ci odmówić całkowitego prawa do mnie i do wszystkiego, co „moje”. Benedic anima mea Domino et omnia, quae intra me sunt Nomini Sancto eius – Soli Deo![54] Za Maryją, Służebnicą Pańską.

19 IV 1955, wtorek

Nihil proficimus[55] – dzień cały zamieć śnieżna, jedna fala za drugą, przegrodzona pasmem słońca. I znów – ciemności ogarniają ziemię. A gdy nowe płaty spadają na zieloną murawę, zdają się mówić, miotane siłą wiatrów, nic nie zdziałaliśmy. Kwietniowa ziemia ogrzała zimne płaty i zwyciężyła je. O, bo daremnie śnieg pada w kwietniu, gdy czas zimnic minął, a wszystko stęsknione do ciepła, do światła, do zieleni, do kwiecia. Nie poradzą najgwałtowniejsze huragany. Jest czas zimy i jest czas wiosny… Nic już nie poradzicie, zimne kwiaty, gdy ziemia spragniona ciepłych! Na nic się zda wasz gniewny trud, wasza zawziętość i złośliwość. O, gdybyście wiedziały, jak ziemia pragnie słońca, ciepła, miłości i pokoju… Już nic nie zdoła zawrócić czasów, cofnąć wieków, wyzwolić z objęć dobra, z nałogów serca… Przez dwa tysiące lat „Słońce sprawiedliwości” całowało ziemię pieszczotą ust miłosnych. Rozmiłowaliśmy się w tej pieszczocie: wargi nasze, oczy nasze, myśli nasze, słowa nasze, czyny nasze rodzą z miłości. Cały świat ogląda się za dobrym sercem, za dobrym spojrzeniem, za dobrym słowem… To już weszło w krew świata… Nie pora więc na burze śniegowe dziś… Ogrzejcie świat promieniem serca, choćby kwietniowego. Może on słaby: ale po kwietniu maj przychodzi, a nie marzec. Wzmocni się słońce, okrzepnie miłość… Naprzód, ku słońcu, ku ciepłu, ku dobroci! Dość już zimnic, dość twardych słów, dość wichrów mroźnych! Otwieramy drzwi Ojczyzny ciepłu i kwiatom… „Boć już zima minęła, deszcz przeszedł i ustał. Ukazały się kwiaty na ziemi naszej…” (Pnp 2,11–12). Nie cofać się! Ku światłu! Nie zawrócicie biegu tęsknot ludzkich… Nihil proficimus – i skonała biel mroźna w objęciach szmaragdowej oziminy…

12 VI 1955, niedziela

Wśród Oktawy Bożego Ciała. Etiam passer invenit domum et hirundo nidum, sibi, ubi ponet pullos suos. Alteria Tua, Domine, exercituum…[56] (Ps 83)

Gdy patrzę w gniazdo muchołówek, które skrzydlaci rodzice uwili sobie we framudze mego okna i tu złożyli pięcioro swoich piskląt, zaczynam lepiej rozumieć Ołtarz dla duszy kapłańskiej. Te nieudolne okruszyny, w których zaledwie tli iskierka życia, umieją tylko dziobki swoje otwierać – jak szeroko i namiętnie, jak chciwie i odruchowo – gdy tylko usłyszą szum skrzydeł ojcowskich. Jak bardzo bezpiecznie czują się w tym gniazdku, chociaż dzieli je od wnętrza mej izby tylko – szyba. Jak są gotowe, jak czujne… Jak nigdy nie mają dość! Gdzież lepiej czuć się może pisklę, jeśli nie w gniazdku? Cóż dziwnego, że tak niechętnie puszcza się ku pierwszemu lotowi.

Bardziej niż pisklęciem nieudolnym jestem przy ołtarzu. Umiem tylko jedno – otwierać usta. Ale nic z nich dać nie mogę! To Chrystus wszystko w nie wkłada: Hoc est enim Corpus Meum…[57] Cała moja siła z tego Skrzydlatego Serafina, który przybija ręce moje o nogi do ołtarza: altaria Tua, Domine, virtutem…[58] Gdzie lepiej się czuję jak nie przy ołtarzu? Gdzie wspanialej żyję, jak nie w tym gnieździe łaski? Cóż mi pozostaje? Otwierać usta z żarłocznością piskląt! Trzymać się mocno ołtarza, jak pisklęta trzymają się krawędzi gniazda! Otwierać serce, ufać, czekać, pragnąć, wyglądać… Ołtarz – to mój dom…

25 X 1955, wtorek

Choćbym się ujrzał na dnie piekieł w obliczu szatana, królującego w całej chwale swojej i potędze nieludzkiej, to jeszcze Królem mego serca będziesz Ty, Chryste, ubiczowany, sponiewierany. Twoje wzgardzone Królestwo stawiam sobie wyżej, gdy je dziś rozważam, niż największą chwałę królestwa ciemności.

Gdybym miał dziś wybrać drogi życia mego na nowo, wybrałbym z najwspanialszych bram tę, która prowadzi do kapłaństwa, choćbym w głębi tej drogi widział dla siebie gilotynę.

Gdybym miał do wyboru: posiąść na własność bibliotekę Muzeum Brytyjskiego czy też jeden mszalik, wybrałbym mszalik.

Gdybym miał nadzieję odzyskania wolności za cenę najdrobniejszego upokorzenia Kościoła, wybrałbym dozgonną niewolę.

Wierzę w żywot wieczny, a więc w życie, które się tylko odmienia, a nie ustaje, mam przeto wiele czasu i wiele cierpliwości.

Komańcza

1 XI 1955

Radowałem się widokiem ludzi, modlących się dzisiaj w kaplicy sióstr nazaretanek. Jednak modlitwa wspólna Kościoła ma swoją wartość dla jednostki, która łatwiej wychodzi do Ojca ludzi, gdy jest zanoszona w ludzkiej wspólnocie. Ludzie modlący się pomagają nam modlić się, ułatwiają odszukanie drogi do Boga. Ściślej i bliżej wiążą ze sobą, dzięki czemu wzrasta miłość społeczna.

Wspominając ostatnie dwa lata, widzę dobrze, jak doniosłe dla mej równowagi duchowej i dla mego spokoju były listy mojej siostry młodszej, Stanisławy. Bóg dał jej przedziwną równowagę ducha i mądrość kobiecą, z wielką dozą męstwa i wielką wiarą. Te wszystkie wartości promieniowały z jej listów. Widocznie musiała podejmować nie lada trudy, by mi dosyłać i listy, i przesyłki. Nie wiem, jak to wyglądało, ale zdaję sobie sprawę, że musiało to być połączone z niemałym osobistym ryzykiem, a może i upokorzeniami. Tak rozważając, dziękuję Bogu za dobroć serca, które okazuje przez ludzi, których związał ze mną związkami krwi i wiary. Tych kilka słów, które skreśliłem do siostry, niech będą świadectwem mej wdzięczności.

Wielmożna Pani

Stanisława Jaroszowa

Zalesie k. Piaseczna

Najdroższa moja Siostro!

List ten dostaniesz wtedy, gdy już doznasz pociechy; ale do tej łaski, której Dobry Bóg użyczył Ci jako nagrodę Twej dobroci i męstwa, pragnę i ja dołączyć kilka słów braterskiej wdzięczności, jaką Ci jestem winien. Gdy nadzieje nasze choć w części się urzeczywistniły, pora jest wyznać, że w Tobie widziałem „niewiastę mężną” naszej Rodziny. Spełniłaś to zadanie dzielnie; listy Twoje, które pisałaś mi przez dwa lata mego odosobnienia, były wyrazem Twego męstwa, spokoju, ufności i żywej wiary, która zawsze wydaje owoce. Bardzo Ci dziękuję za taką właśnie postawę, godną Siostry doświadczanego człowieka i prymasa. Bóg wymagał ode mnie bardzo wiele, ale miał do tego pełne prawo. Od kogóż bowiem mógłby wymagać, jeśli nie od wybranych sług swoich. Przecież tak twarde wymagania postawił Synowi swojemu Jednorodzonemu. Czyżby nie mógł oczekiwać uległości od swych synów przybranych? Tym więcej, że czynił to z całą sprawiedliwością i ojcowską miłością. Tylu łask doznałem w życiu swoim od Boga i Kościoła. Całe swoje wyniesienie, tak niezasłużone, zawdzięczam jedynie miłosierdziu i łasce Boga. Za łaski tak wielkie trzeba czymś płacić. Dziś czuję się znacznie uczciwiej wobec Boga, który zażądał zapłaty cierpienia, wierności i ufności za obfite łaski swoje. Wyszedłem zza drutów bardzo wzbogacony. Takie są tajemnice Boże. Uwielbiajmy społem niewypowiedzianą dobroć Boga. Przyjmij, Najdroższa moja Stachno, słowa braterskiej wdzięczności za wszystko dobro, które mi okazałaś, a w moim zastępstwie i Drogiemu Ojcu naszemu, będąc Mu opieką i podtrzymaniem. Błogosławię Ci z serca, jak również Twemu Mężowi, domostwu Twojemu i wszystkim pracom Twoim

+ Stefan Kardynał Wyszyński

Komańcza, 1 XI 1955

Zaczynam wchodzić w „szeroki świat” nowego życia. Są to pierwsze swobodne kroki na spacerze. Prudnicki „kojec” rozszerzył mi się w piękny las, po którym mogę chodzić „swobodnie”. Przyzwyczajenie, nabyte w więzieniu, każe mi wprawdzie oglądać się na drzewa stojące, by się przekonać ze zdziwieniem, że stoją z tej strony „niewidzialnego parkanu”; nie widzę drutów ani nie czuję „wielkiego ucha”, które słuchało wszystkimi swoimi porami: parkanem, płotem, zadrzewieniem, podbramiem, a może podsłuchem. Tego tu nie ma. Wolę jednak mówić ciszej, chociaż mowa moja jest dziecięco niewinna i niegroźna nawet dla najsłabszego ustroju.

Czytam gazety, te nowe, dostępne mi z własnego wyboru. Nie wszystko w nich rozumiem, gdyż brak mi ciągłości wydarzeń. Muszę jednak przestudiować zaległe, najważniejsze przynajmniej dzienniki i tygodniki rządowe. Zwłaszcza chciałbym widzieć „Trybunę Ludu” i „Słowo Powszechne” – te dwa konie opinii, z których obydwa utykają „na prawdę”.

10 XII 1955

„Bądź wola Twoja”, jako w niebie, tak i w Komańczy – pragnę, Ojcze, wypowiedzieć to wyraźnie, boć wiesz, gdzie jest Komańcza i że ja jestem w Komańczy. Wola Twoja jest tak potężna, że skłania mnie do uznania w pełni tego faktu, że zdobywa sobie moją pełną uległość. Czuję nad sobą moc Twoją… korzę się przed nią. Nie chcę opierać się woli Twoje żadnym odruchem. Ty wiesz, Ty wszystko wiesz… Raduję się, że wola Twoja jest aż tak potężna. Na sobie mam dowód potęgi woli Twojej. Dobrze jest posiąść jeszcze jeden argument na rzecz Twojej, choćby się go zdobyło tak doświadczalnie.

Gdy znajdę w sobie choć jeden akt miłości, już nie jestem nędzą. Choćby całe życie moje było jednym grzechem, ten jeden akt miłości oddaje mnie Bogu. Nie, nie jestem nędzą… jestem wielkością, bo miłuję. A miłość nie umiera. W rupieciarni mego życia znalazłem coś Bożego… To sam Bóg zagubił tę „przecenną perłę”. A chociaż leży ona w roli, w ziemi, w błocie, warto posiąść to błoto, by wraz z nim stać się panem perły. Ileż pereł leży w błocie! Jak wielką cenę ma błoto przez to właśnie, że odkryto w nim jedną, jedyną perłę. Wszak ludzie sprzedają wszystko, co mają, aby nabyć to błoto wraz z perłą. Jestem tylko błotem! Ale w tym błocie Bóg zgubił perłę miłości… Nie mówcie mi już nigdy, że jestem nędzą. Nie mówcie tego nikomu, kto jeszcze umie miłować.

31 I 1956

Chroń mnie, Ojcze Prawdy, przed wyniosłym słowem. Gdy się modlę Tobie, w ciszy, Ty jeden znasz moją prawdę. Ty jeden znasz człowieka i nie trzeba, aby Ci cokolwiek mówić o człowieku. Nie dopuść, bym ja mówił Ci o sobie coś wielkiego, coś przerosłego, coś wygórowanego. Gdy Ci mówię, żem największy grzesznik, Ty wiesz, że nie myślę czegoś na swoje usprawiedliwienie, czy nie widzę w duchu większych nad siebie grzeszników; nie dopuść, by między moim słowem a myślą była luka. Gdy Ci mówię, że Cię kocham, nie dopuść, bym Ci kłamał. Gdy mówię, że żałuję, nie pozwól, by serce zostało chłodne. Niech słowo moje będzie w prawdzie, niech będzie prawdziwe, oględne, ale rzetelne. Chroń mnie, Ojcze Słowa, od nadużycia słowa. Wejdź w świat moich myśli i uporządkuj je, bym nie starał się słowami i myślami zwodzić Ciebie, imponować Ci. Chroń mnie przed całą tą „literaturą”, przed wyobraźnią, przed twórczością, przed nadprodukcją słowa… Obym zamilkł nawet myślą, gdy stoję przed Tobą, który patrzysz w serce i czytasz w myślach… Scrutans corda et renes, Deus[59].

13 III 1956

Obudziłem się przed piątą minut dwadzieścia, dręczony snem… Może nie warto o snach pisać. Ale ten, który dzisiaj miałem – wyjątkowo zapiszę. W widzeniu sennym opuszczałem jakiś wielki gmach, po uciążliwej konferencji z Bolesławem Bierutem. Pożegnaliśmy się w hallu. Wychodziłem już, gdy przyłączył się do mnie p. Bierut, z wyraźnym zamiarem towarzyszenia mi. Byłem tym skrępowany, dręczyło mnie wrażenie, co ludzie pomyślą, widząc nas wspólnie na ulicy. Szliśmy długą ulicą, jakby Alejami Racławickimi w kierunku Krakowskiego Przedmieścia w Lublinie. Prowadziliśmy rozmowę; chciałem jeszcze powiedzieć coś p. Bierutowi. Gdy czekaliśmy na skrzyżowaniu ulic na wolne przejście, pan Bierut skręcił na lewo i po przekątnej przeszedł ulicę. Pozostałem sam z myślą: jemu wszystko wolno, nawet gwałcić przepisy o ruchu ulicznym. Wkrótce zniknął mi z oczu, gdzieś w bocznej uliczce. Przechodziłem przez jezdnię w prostym kierunku, pełen lęku przed dwoma groźnymi kozłami, które stały na środku mej drogi. Ale minąłem je bez przeszkód, ciągle szukając poza sobą p. Bieruta, gdzie zniknął. Oglądałem się za nim, chcąc coś jeszcze mu powiedzieć. Dziwiłem się, że tak nagle mi zniknął. Mój towarzysz, jakiś ksiądz, chciał mi coś tłumaczyć; czy należy się oglądać? W poczuciu, że nie wszystko zostało między nami zakończone, ruszyłem przed siebie prostą drogą, w ulicę Krakowskie Przedmieście. Z tym obudziłem się…

Rychło zapomniałem w ciągu dnia o tym śnie, jak o wszystkich innych. Jednak dręczyłem dzisiaj Dobrego Ojca, natarczywiej niż zwykle, w modlitwie super populum: Miserere, Domine, populo tuo: et continuis tribulationibus laborantem, propitius respirare concede (wtorek, po IV Quad[60]).

Wkrótce po śniadaniu przyszli obydwaj księża. Proszę zgadnąć, co się stało? – Nie zgadywałem. Sami powiedzieli. Radio właśnie podało, że wczoraj wieczorem umarł w Moskwie Bolesław Bierut. – W obliczu każdej śmierci chrześcijanin zajmuje postawę głębokiej powagi. Wchodzi przecież na drogę życia ludzkiego Ten, cui omnia vivunt[61], Ten, który aufert spiritus principum[62]. Dziś już odpada ostrze polemiki, gdyż Bolesław Bierut już uwierzył, że Bóg jest i że jest jednak Miłością. Jest więc zdecydowanie „po naszej stronie”. Po stronie przeciwnej jednak pozostali ci, którym przewodził dotąd na ziemi, a którzy w ostatnich tygodniach montowali „postępowo-naukowy atak na zabobon religijny”. Właśnie w ostatnich tygodniach napływały wiadomości, że nauczycielstwo otrzymało tajne instrukcje, by tak zatrudnić młodzież, by nie mogła brać udziału w ćwiczeniach rekolekcyjnych.

Bóg położył kres życiu człowieka i głowy państwa, który miał odwagę, pierwszy i jedyny z dotychczasowych władców Polski, zorganizować walkę polityczną i państwową z Kościołem św. To straszna odwaga! Na tę odwagę zdobył się Bolesław Bierut. Z jego imieniem pozostaną związane odtąd w dziejach Narodu i Kościoła te straszne krzywdy, które zostały wyrządzone Kościołowi. Czy robił to z przekonania, czy z taktyki politycznej – przyszłość oceni! Być może nie chciał otwartej i drastycznej walki, ale pozwalał na przeprowadzanie tak perfidnego planu – usypiania czujności rękami katolików postępowych – i konsekwentnego, stopniowego niszczenia tylu instytucji kościelnych i religijno-społecznych. W ciągu rządów Bolesława Bieruta, pomimo zawartego Porozumienia, zniszczono prasę i wydawnictwa katolickie, wszystkie niemal pisma i księgarnie oraz wydawnictwa, nie wyłączając urzędowych organów kurii diecezjalnych; zniszczono dobroczynność kościelną, mnóstwo placówek wychowawczych i opiekuńczych; zniszczono szkolnictwo katolickie; zniszczono szpitalnictwo katolickie; zlikwidowano mnóstwo klasztorów i domów zakonnych, nie wyłączając szkół zakonnych dla celów wewnętrznych. Straszliwe gwałty, których dopuszczano się na więzionych kapłanach i zakonnikach w czasie śledztw, nadmiernie ciężkie wyroki sądowe, wskutek których więzienia zaludniły się sutannami i habitami, jak nigdy od czasów Murawjowa[63] – to wielki i bolesny rozdział tych rządów.

Ostatnie lata wzięły Kościół św. w łańcuchy Urzędu do spraw Wyznań i dekretu o obsadzaniu stanowisk kościelnych. Ten wielki aparat kościelny został w wielkim stopniu skrępowany, a jeżeli nie zdołano go zniszczyć do końca, to może i dlatego, że postawa społeczeństwa katolickiego była dość zwarta; że siła Kościoła była zbyt wielka; że roztropność Episkopatu doprowadziła do Porozumienia, choćby akt ten był bez znaczenia; że jednak czasy się zmieniały; że przyszły nowe natchnienia z góry (metoda Chruszczowa). Te bolesne przeżycia będą związane odtąd na zawsze z imieniem Bolesława Bieruta. Może historia go wybieli? Dziś, gdy odchodzi, pozostawia po sobie to straszne wrażenie.

Bolesław Bierut umarł w rocznicę koronacji Piusa XII[64], człowieka, którego pozwolił tak boleśnie bezcześcić w prasie partyjnej. Ilekroć zwracaliśmy uwagę na tę przekraczającą wszelką przyzwoitość metodę walki, pozostawało to bez skutku, chociaż autorytet B[olesława] Bieruta w partii był tak wielki, że mógłby położyć kres albo nadać walce wymiary przyzwoite. Bóg upomniał się o cześć sługi swojego Piusa, w obliczu Narodu katolickiego, który tak bardzo był urażony w swoich uczuciach religijnych.

Wreszcie – jeszcze jeden „palec Boży”. B[olesław] Bierut umarł na obczyźnie – w Moskwie, tam, gdzie zgodził się na oddanie ⅓ terytorium Polski, tam, gdzie czerpał swoje natchnienie dla walki z Kościołem. Widocznie Bóg chciał i tu pokazać, że „kto czym wojuje, od tego ginie”. Zapewne można przyjąć, że śmierć miała przebieg normalny, gdy się zważy ciężką chorobę serca, przez którą przeszedł przed kilku laty, i wyczerpującą pracę, jakiej się oddawał. Ale w atmosferze publicznej Narodu pozostanie to osobliwe wrażenie, które zawsze będzie zmuszać do „wyjaśnień”.

I jeszcze jedno! Ostatecznie: Bolesław Bierut umarł obciążony ekskomuniką kościelną. Nie dlatego że był komunistą, ale dlatego, że współdziałał w gwałcie dokonywanym na osobie kardynała przy jego deportacji z Warszawy. Dekret Świętej Kongregacji Konsystorialnej z dnia 30 września 1953 [r.] wyraźnie to stanowi. Mógł sobie nic nie robić z tego dekretu, jak gwałcił tyle praw Kościoła; ale ta okoliczność jest dla mnie wyjątkowo ciężka, że z mego powodu stanęła jeszcze jedna przeszkoda między Sprawiedliwym Sędzią a Zmarłym. Jak trudno w takiej sytuacji być pełnym chrześcijaninem; pogwałcone prawo Kościoła wymaga kary. Cześć należna woli Bożej musi być okazana. To muszę uznać i tego chcieć; muszę chcieć sprawiedliwości Boga, który walczy w obronie swoich Pomazańców. A jednak pragnąłbym, by ta ostatnia przeszkoda nie istniała. Tym więcej pragnę modlić się o miłosierdzie Boże dla człowieka, który tak bardzo mnie ukrzywdził. Jutro odprawię Mszę św. prywatną za Zmarłego; już teraz „odpuszczam mojemu winowajcy”, ufny, że Sprawiedliwy Bóg znajdzie w tym życiu jaśniejsze czyny, które zjednają Boże Miłosierdzie.

Wieczorem przypomniałem sobie mój ranny sen, który opowiedziałem księżom przy wieczerzy. Istnieje nie tylko Sanctorum communio[65]. Istnieje w świecie komunikacja duchów ludzkich. Tyle razy w ciągu swego więzienia modliłem się za Bolesława Bieruta. Może ta modlitwa nas związała tak, że przyszedł po pomoc. Oglądałem się za nim, we śnie – i nie zapomnę o pomocy modlitwy. Może wszyscy o nim zapomną rychło, może się go wkrótce wyrzekną, jak dziś wyrzekają się Stalina – ale ja tego nie uczynię. Tego wymaga ode mnie moje chrześcijaństwo.

14 IV 1956

Na zboczu góry wiszącej nad torem kolejowym weszliśmy na wspaniałą łąkę pokrytą śnieżyczkami. Wzruszający obraz! Wszystkie kwiatki otwierały swe niepokalane serca, jakby patrzyły na niespodziewanych gości z ufnością, pewne swego nieprzepartego uroku czystości i piękna. Spojrzałem wstecz: na linii moich kroków zdeptane główki, rozgniecione listki. To moje dzieło. Tak wygląda i moje życie, i moja praca. Zatrzymałem się pod krzewem leszczynowym. Dalej nie mam odwagi iść. Tylko Chrystus może bezpiecznie przejść przez dziewicze pola serc – Qui pergis inter lilia, septus choreis Virginum, sponsus decorus gloria sponsisque reddens praemia[66]. Tylko Chrystus niczego nie zdepcze, wszystko osłoni swą delikatną, mistrzowską umiejętnością prowadzenia ludzi. A ja? Zawsze mi to źle wychodziło: niefortunnemu „ojcu”. Może jeszcze najlepiej mi się to udawało, gdym pracował wśród młodzieży akademickiej „Odrodzenie”. Ale dziś? Utraciłem jakąś wielką „umiejętność” oddziaływania, zgrubiała mi dusza i serce. Od czego? Patrzę z lękiem na ten skrawek łąki śnieżyczek, którego nie dotknęła moja noga. Jakie to wszystko cudowne! Nie pójdę dalej, nie przejdzie tędy moja noga, niczyjej główki nie trąci, niczyjej nie zmiażdży. Skręciłem w bok i uratowałem kwiaty. „Zachowałem” duszę swoją. A może to tylko pycha?

24 V 1956

Tak często przesuwa mi się przez duszę cień Mojżeszowego odczucia rozdroża: Audite… numquid possum deducere aquam vivam de petra hac?[67] Tak często mówisz do mnie przez ludzi pragnących Żywej Wody i mówiących mi, że mam ją dać, że muszę ją dać. Bo któż mógłby to uczynić? Ale wszystko, co ludzie mówią mi, jest tak wielkie, że wprost trudno mi przypuścić, że mogłoby mieć jakiś związek ze mną. „To mowa do kogoś innego, to mowa głodnych do Nieznanego, który ma przyjść i odnowić oblicze ziemi”. Ale nie do mnie! Może dlatego, że zbyt dobrze znam nędzę swoją, bronię się odruchowo przed wielkimi słowami. Wiem, że to jest grzech pychy, wielkiej pychy, która myśli, że ma wyręczyć Boga. Boję się wielkich słów, ilekroć ludzie wiążą je ze mną. Jestem zbyt realistyczny, nadmiernie trzeźwy, zbyt dobrze poinformowany, zbyt dokładnie znający sytuację, bym mógł to przeskoczyć w swoim przewidywaniu. Właśnie grzech mój jest grzechem trzeźwości, w której brak miejsca na to „niemożliwe słowo”, które Bóg jeden zawsze wypowiedzieć może. Oskarżam się z grzechu trzeźwości. Mówią o mnie komuniści, że jestem mistykiem; nie jestem nim, ale przeciwnie – jestem realistą. Moim największym grzechem jest realizm, wróg oczu nadprzyrodzonych. Wierzę, że Bóg może wszystko i zawsze uczynić, ale nie przeze mnie. Wierzę, że Bóg może wyprowadzić wodę ze spieczonej skały umęczonej duszy Narodu, ale żeby to miał czynić przeze mnie? Brak mi jeszcze tej pokory, która pozwoliłaby mi uwierzyć w to. Grzech Mojżesza powtarza się we mnie.

20 VI 1956

Nieraz myślę o tym, jak bardzo jestem ubogi, oglądam się po swoim otoczeniu i widzę, że nie mam żadnego doczesnego ubezpieczenia dla swego bytowania. Wydaje mi się, jakbym był upodobniony do Twego bytowania w Nazaret. Brak mi najprostszych nawet pomocy do normalnej pracy. Twoje ubóstwo, Jezu Nazareński, było bogatsze, gdyż w Nazaret byłeś „Słowem”. Moja biblioteka została na Miodowej, choć tak trudno żyć bez niej. Ale to są rzeczy zewnętrzne – słowo na papierze. Ty jesteś Słowem żywym, moim Słowem Żywota. Gdy Ty mi zostałeś, po co mi biblioteka? Ty jesteś moją biblioteką.

Na tydzień przed moim aresztowaniem pytałeś mnie tak wyraźnym głosem: „Czy umiałbyś być ubogim?”. Odpowiedziałem wyraźnym głosem: „Zdaje mi się, że tak, Chryste”. Dotąd odpowiadam Ci na Twoje pytanie życiem każdego dnia. Zapewne już wiesz, czy umiałbym być ubogim.

A gdybyś w tej chwili zażądał ode mnie jeszcze większego ubóstwa, opuściłbym wszystko, co mam teraz bez żalu, i poszedłbym za Tobą.

Gdy opuszczałem Lublin, zostawiłem w pałacu biskupim wszystko, nawet moje sutanny fioletowe i dary osobiste. Nie chciałem „robić majątku” na pasterzowaniu. Drugi raz uczyniłem to we wrześniu pamiętnego roku. Wszystko, co posiadam w tej chwili, nie pochodzi z moich starań. Jest zwykłym owocem współczucia ludzkiego.

Wszystko dałeś, wszystko jest Twoje. Pragnę, Chryste, być ubogi, jak i Ty stałeś się ubogim, będąc bogatym.

Źródło: S. Wyszyński, Zapiski więzienne, Paryż 1982.

[48] Stanisław Hozjusz (1504–1579), kardynał. Biskup chełmiński 1549–1551, biskup warmiński 1551–1579. Nuncjusz w Wiedniu 1560–1561, legat papieski na III sesję Soboru Trydenckiego.

[49] Prawdopodobnie mjr Jerzy Makulski, zastępca kierownika „Obiektu 123” ppłk. Bolesława Borucińskiego.

[50] Porucznik Zygmunt Jędrys (ur. 1925), zastępca komendanta ds. operacyjnych Grupy Operacyjnej przy Jednostce Wojskowej 123 (od 1953).

[51] Zob. przypis 30, s. 51.

[52] Łac. Witaj, prawdziwe ciało, zrodzone z Maryi.

[53] Łac. za biskupa.

[54] Łac. Błogosław, duszo moja, Pana, i wszystko, co jest we mnie, święte imię Jego – Jedynemu Bogu.

[55] Łac. Nic nie zyskujemy.

[56] Łac. Nawet wróbel dom sobie znajduje i jaskółka gniazdo, gdzie złoży swe pisklęta: przy Twoich ołtarzach, Panie.

[57] Łac. To jest bowiem Ciało Moje.

[58] Łac. Przy ołtarzach Twoich, Panie Zastępów (Ps 84, 4).

[59] Łac. Przenikasz serca i nerki.

[60] Łac. […] nad ludem: Zmiłuj się, Panie, nad ludem Twoim, niechaj odetchnie wśród utrapień, które go stale dręczą (wtorek, po IV niedzieli Wielkiego Postu).

[61] Łac. Dla którego wszystko żyje.

[62] Łac. On poskramia ducha książąt (Ps 76(75),13).

[63] Michaił Murawjow (1796–1866), od 1828 gubernator mohylewski, 1831–1835 grodzieński; dał się poznać jako rusyfikator i prześladowca więźniów politycznych, 1863–1865 generał-gubernator wileński; za okrucieństwo w tłumieniu powstania styczniowego na Litwie zyskał przydomek Wieszatiela i tytuł hrabiego od cara.

[64] Koronacja odbyła się 12 III 1939 r.

[65] Łac. Świętych obcowanie.

[66] Łac. [Ty,] który chodzisz między liliami, otoczony chórami Dziewic, oblubieniec przyozdobiony chwałą i narzeczonym dający nagrody.

[67] Łac. Słuchajcie… Czy nie mogę wyprowadzić wody żywej z tej skały?

Z dziennika Pro memoria (fragmenty)

16 lipca 1960, sobota

Warszawa – Kraków – Stryszawa

[…]

11.30. Wyjazd do Stryszawy, przez Kraków. Postój w lesie za Chęcinami; krótki w Krakowie przy stacji benzynowej. Są objazdy. Z Krakowa droga prowadzi przez Wadowice, Suchą. Gubimy się na ostatnim odcinku, gdzie trzeba pytać „o Siwca”, gdzie siostry mają „swoją posesję”. Na 5 km przed celem trzeba wymieniać koło prawe przednie. Droga tu fatalna, ale maszyny twarde chodzą. Pan Stanisław ma złe podejrzenia. Na ostatnim mostku czekają siostry zmartwychwstanki. Jest matka Zofia, prowincjalna i ks. Bogucki z W[arsza]wy. Na 20.15 w domu.

17 lipca 1960, niedziela Stryszawa

Zamieszkałem w domku kapelańskim; obok ks. Padacz. Pan Stanisław mieszka „na wsi”, w domu gospodarza. Jest tam gromadka inteligencji krakowskiej. Na górze, „w leśniczówce”, sporo warszawian. W pobliżu, w domku drewnianym, trzy siostry miłosierdzia (magdalenki) z Krakowa-Łagiewnik, ze swoimi wychowankami z „poprawczaka”. Siostry wybrały „18 najlepszych” dziewcząt i przywiozły je na wakacje w góry. Zachowują się znośnie, jak na swoją b[ardzo] bogatą przeszłość. Ale stryszawianie gorszą się z ich stroju, jakie kierownictwo świeckie „poprawczaka” im sprawiło. Spotkaliśmy grupkę dziewcząt wracających „ze spaceru”; zatrzymały nas i zapraszały do swego domku. Wieczorem dowiedziałem się, że dwie z nich uciekły, a reszta wybrała się w pogoń. Odnalazły je w Suchej i przy pomocy s[iostry] zmartwychwstanki przywiozły ze sobą do Stryszawy. Wszystkim zależy na tym, aby zachować się dobrze, gdyż wolą być tu niż w Łagiewnikach.

Przyjechał ks. E[dmund] Boniewicz z Otwocka; zainteresował się kolonią „poprawczaka”.

19 lipca 1960, wtorek Stryszawa

Pan Stanisław wybrał się do Warszawy, gdyż stwierdził znaczne uszkodzenie w łożysku kulkowym auta; musi przywieźć nowe łożysko.

Dłuższa rozmowa z s[iostrą] magdalenką o dziewczętach. Mam je ciągle przed oczyma, gdyż snują się z górki ku kaplicy i na dół, po żywność itp. Niektóre mają wygląd dziewcząt zupełnie zepsutych, inne – niewinnych. Pochodzą z różnych domów, niekiedy zasobnych, które nie mogą sobie dać rady z nimi. Budzą we mnie głębokie współczucie. Pragną, by je traktować normalnie i w niczym nie zaznaczać, że się wie, jakimi są. Staramy się okazywać im wiele serca. Niektóre to doceniają, inne raczej brawurują, głośno krzyczą, wyśpiewują kabaretowe szlagiery. Dziękuję Bogu, że mi na oczach umieścił te dzieci, nieszczęsne ofiary stosunków rodzinnych, społecznych, niekiedy – braku wychowania.

Przyjechała p. Hala Zakrzewska, kierowniczka Domku Maryi w Częstochowie. Od razu zainteresowała się „poprawczakiem”. Weszła w porozumienie z ks. Boniewiczem i obmyślają plan pomocy siostrom.

21 lipca 1960, czwartek Stryszawa

Przepadują deszcze, robi się dość ciepło i duszno. Deszcze zamieniają się w mżawkę. Jest tu sporo dobrych ludzi na wakacjach. Przychodzą do kaplicy, spowiadają się, przystępują do Stołu Pańskiego. Jest gromada ministrantów z parafii sercanów w Krakowie.

Wrócił p. Stanisław z W[arsza]wy i przywiózł prasę i kancelarię wakacyjną.

Matka Zofia, prowincjalna zmartwychwstanek, pojechała do W[arsza]wy i zabrała podpisane dekrety.

Pracuję nad zbiorem przemówień, które ma wydać Znak.

Ks[iądz] Boniewicz wybrał się z p. Halą Z[akrzewską] do „poprawczaka”. Starają się zainteresować dziewczęta i pozyskać ich uwagę. Dotychczas większość ich „gra” niezależnickie.

„Góralki” oburzają się, że siostry chodzą „z prostytutkami”, które są od dołu nieubrane. Wygląda to nieestetycznie, gdyż niektóre dziewczyniska są rozrośnięte i schłopiałe. Ale wygląda jeszcze lepiej niż „przyzwoite panie” normalne na plażach czy na ulicach miast.

28 lipca 1960, czwartek Stryszawa

W sobotę po południu rozpoczął się deszcz, który zamienił się w mżawicę; trwało to bez przerwy do wczoraj w nocy. Z 26 na 27 lipca [1960 r.] całą noc była straszna ulewa, która ustała nad ranem. Owoce jej były przykre. Jesteśmy „odcięci od świata”, gdyż droga nasza przy wylocie na gościniec została rozorana przez potoki wód spadające do rzeki. Ponieważ woda nie mogła przejść pod mostem, wyrobiła sobie koryto poniżej mostu i wyrzuciła kamienie na drogę na odcinku 20 metrów. Wygląda to beznadziejnie.

Pada dalej. Pomimo niepogody letnicy, pracownicy leśni i siostry naprawili drogę, tak że można wyjechać autem.

Wczoraj lało cały dzień. Z inicjatywy sióstr rozpoczęto o godz. 18.00 adorację błagalną. Przewodniczył ks. Boniewicz. Pozwoliłem mu odprawić Mszę św. błagalną pro quacumque tribulatione. Gdy o godz. 23.45 opuszczaliśmy kaplicę, już nie padało. Całą noc nie padało. Dziś od rana jest sucho i wietrznie. Po Mszy św. dziękczynnej do M[atki] Bożej poszliśmy oglądać naszą drogę na świat. Trzyma się dobrze. Zebrała się tu gromada letników z różnych stron świata. Ks[iądz] prał. Padacz spotyka swoich znajomych z armii włoskiej (Andersa). Gawędzimy. Łatwo ludzie się otwierają i użalają. Wszyscy są pod wrażeniem strasznej powodzi, która niszczy okręg Suchej, Kęt, Oświęcimia, Wadowic, Żywca i Tych. Straty są straszliwe, idą w grube miliony. Biadają, że wydaje się wielkie pieniądze na uroczystości, ale na regulację Soły nie ma funduszów. A rzeka co roku wyrządza olbrzymie szkody. Ludność uboga jest przerażona, ale spokojna i uległa „woli Bożej”. Jakiś pan pyta, dlaczego w Polsce nie ma drugiego kardynała. Kapelan wojskowy wytłumaczył mu, że „idzie o dochody i o władzę”.

29 lipca 1960, piątek Stryszawa

Moje sąsiadki „z poprawczaka” wyjechały 26 lipca [1960 r.] do Krakowa. Wszystkie niemal wyspowiadały się i były u Komunii św. Rano przyszły do zakrystii z kwiatami i dziękowały za okazane im serce. Jedna z nich wygłosiła zwięzłe, dobre przemówienie. Nie brak tu twarzy inteligentnych, ale są i takie, które mówią za siebie. Są tu przecież dziewczęta, które są już po przerwanej ciąży, korzystały z dobrodziejstw ustawy, na swój sposób. Ale szukają wyrozumienia i boją się, by ich nie potępiać. To pewnie z takimi rozmawiał Chrystus, gdy pisał na piasku palcem grzechy oskarżycieli. Jak bardzo trzeba się modlić o to, by ludzie nie byli wciągani w pokuszenie.

Właśnie w niedzielę znalazła się gromadka chłopaków, jakoby autostopowiczów, których zatrzymał deszcz. Zaczęli szturmować do domku wtedy, gdy ks. Boniewicz miał gawędę do dziewcząt. Później awanturowali się dość długo. Podawali się za studentów z Gliwic. Nie wyglądali na to. Zdaje się, że to tacy są głównymi winowajcami niedoli tych dziewcząt z poprawczaka. Ostatecznie, dziewczęta z poprawczaka znalazły się dobrze i same odprawiły chłopaków. Ale ci obrzucili je brzydkimi wyrazami.

Zjawiła się tu jakaś komisja społeczna, która orzekła, że domek nie nadaje się na kolonię ze względów sanitarnych. To miało być przyczyną przedwczesnego wyjazdu.

Jestem pełen podziwu dla ofiarnej pracy sióstr magdalenek; to prawdziwe męczennice swego powołania.

„Letnicy” bardzo się do nas garną; byli b[ardzo] wdzięczni za nocną adorację.

Przyszła s. Bronisława. Ma swoje objawienia na temat: „Chrystus – Król Polski”. Na szczęście ma to być „w swoim czasie”! Wysłuchałem spokojnie i kazałem pokornie się modlić. Wróciła raz jeszcze – z uzupełnieniami. A później wybrała się „z delegacją” o spowiednika. Odesłałem ją do przełożonych.

O godz. 17.00 siostry urządziły „akademię” pożegnalną. Po tej uroczystości domowej wygłosiłem im konferencję w kaplicy „o duchu przewodnim córek Zmartwychwstania”.

Źródło: S. Wyszyński, Pro memoria, t. 7: 1960, Warszawa 2019, s. 175–178.

8 XII 1965, środa Roma

[…]

Godz. 14.00 – Dzisiaj upływa 12 lat, gdy oddałem się Matce Najświętszej w macierzyńską niewolę, za wolność Kościoła. Było to w więzieniu, w Stoczku Warmińskim. Ciągle jeszcze zachowuję się jak prawdziwy niewolnik – wiele moich słabości i wad. Ale pocieszam się tym, że Matka Boża okazuje swoją moc. Działa przez liche narzędzie, co jest najcudowniejsze. Pozostaje mi jedno – ciągle powtarzać: Per Miariam soli Deo[68]. Resztę działa Maryja. Tym większa jej moc i chwała, skoro narzędzie tak liche. Tym lepiej. […]

9 XII 1965, czwartek Roma – do Warszawy

[…]

Godz. 11.15 – U Ojca Świętego na audiencji. Papież ma ciężką pracę nadal. W poszczególnych salach oczekują różni dyplomaci z rodzinami. Wychodzi od Ojca Świętego Metropolita Leningradzki, który wita się ze mną bardzo serdecznie; całujemy się w objęciach à la Athenagoras[69]. Jest to wizyta bardzo wymowna, tym więcej że wzajemne zdjęcie ekskomunik przez Rzym i Konstantynopol jeszcze bardziej odosobniło Cerkiew Moskiewską w jej oporze przeciwko „Rzymowi-Babilonowi”.

U Ojca Świętego. Składam papieżowi list dziękczynny za kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Rzymie. Przedkładam informację o sytuacji obrządku greckokatolickiego w Polsce. Ojciec Święty porusza sprawę swego przyjazdu do Polski. Uważa, że problem jest doniosły. Rozważa go na tle mojego pro memoria, jak również na podstawie odgłosów opinii. Idzie o to, by pielgrzymka papieża nie uchodziła za aprobatę ustroju, „przeciwko któremu jesteśmy całą duszą, jako przeciwko udręce człowieka”. „Zapewne należało coś więcej powiedzieć na Soborze przeciwko komunizmowi, i to mocnych rzeczy. Ale to mogłoby wam zaszkodzić”. Wierzcie, „jesteśmy ostrożni nie przez obawę, ale przez miłość. Ufamy wam, postępujemy ostrożnie i rozważnie, chociaż serce się kraje, gdy patrzymy na wasze udręki. Zawsze podziwiamy was szczerze i popieramy was modlitwą”.

Dziękuję Ojcu Świętemu za tyle świateł z Soboru i za tyle pomocy. Sobór jest objawieniem mocy Ducha Świętego. „Matka Boża zwycięża – mówi Ojciec Święty – i zwycięży”. Proszę Ojca Świętego, aby z uwagi na facultates specialissimae[70] dał mi „generalną absolucję” od wszystkich możliwych przekroczeń. Papież uśmiecha się i błogosławi. Wchodzą moi towarzysze: biskup Wycisk z Opola, który dopiero co przybył do Rzymu, ks. Goździewicz i ks. Kotowski oraz ks. prałat Mączyński. Ojciec Święty pobłogosławił ich i dłużej z nimi rozmawiał. Jednemu z nich powiedział: „Do zobaczenia w Polsce”. Papież nie przesądza sprawy przyjazdu do Polski. Prosi o informację, z kim musi konsultować. Podaję trzy nazwiska: biskup Rubin, ks. infułat Filipiak i ks. prałat Mączyński. Papież zapisał sobie na bloczku. Jeszcze fotografia i opuszczamy bibliotekę prywatną Ojca Świętego. […]

Godz. 21.45 – Na dworcu Termini – tłum wielki oczekujących na pożegnanie. Jest radca ambasady polskiej, który zaznacza, że „pan Ambasador z powodu licznych zajęć nie może przyjść”. Proszę o powtórzenie moich życzeń świątecznych. Jest obecny arcybiskup Poggi i monsignor Capovilla, kapituła Zatybrzańska, prałaci polscy, wielu biskupów pozostających jeszcze w Rzymie, Polonia rzymska. Przychodzi arcybiskup Dell’Acqua z ostatnim pozdrowieniem na drogę od Ojca Świętego. Jest zdania, że „wszystko będzie dobrze i Ojciec Święty odwiedzi Polskę”. Wygłaszam krótkie przemówienie do obecnych przy pociągu, wszystkim życzę pogodnych świąt Bożego Narodzenia. Dziękuję Ojcu Świętemu za błogosławieństwo, podkreślam zasługi arcybiskupa Feliciego, życzliwość arcybiskupa Dell’Acquy, który zawsze jest na dworcu „pomimo licznych zajęć”. […]

Jasna Góra, Milenijny akt oddania Polski

30 IV 1966, sobota Warszawa – Jasna Góra

[…]

Godz. 15.00 – Wyjazd do Częstochowy w cztery auta. Jadą biskupi z Częstochowy, ojciec przeor i członkinie Instytutu Prymasowskiego. Droga spokojna. Jest czas na rozważania o tym, „co się stało w krainie naszej”. Szczególnie kontrastowo wypada przyjęcie p. Gromyki na Watykanie i stanowisko p. Gomułki, zabraniającego papieżowi przyjazdu do Częstochowy. Kontrast jest niemal tragiczny. Chyba trzeba powiedzieć, że polityka euroazjatycka jeszcze raz wystawiła tyłem do wiatru naiwnego Polaka. Znając sprawy zakulisowe, mogę powiedzieć, że przyjęcie pana Gromyki na Watykanie musiało być ustalone już wcześniej i chowane w tajemnicy, specjalnie pieczołowicie przez ZSRR. Musiał też istnieć nacisk na pana Gomułkę, by nie wpuścić papieża do Polski. Moskwa nie mogła się dać zdystansować, nie mogła pozwolić na to, by z bloku socjalistycznego pierwsi Polacy spotkali się z papieżem we własnym kraju. Oni gotowi są zaprosić papieża do Moskwy, byleby tylko wpierw nie był w Polsce. Tej gry pan Gomułka zapewne nie odczytał. Przyjął „nakaz” Moskwy i dopuścił się znieważenia papieża odmową wjazdu. W jego osobie – zniewagi Narodu katolickiego, który nie może przyjąć papieża, chociaż był on przyjmowany przez państwa niekatolickie, zniewagi całego świata katolickiego, którego głowie – po raz pierwszy w dziejach współczesnych – odmówiono przyjazdu, którego pragnął. Przez taki akt pan Gomułka rzucił cień na stosunki w Polsce i ugodził w „polską rację stanu”.

Zapewne są to domysły, ale rzucające się w oczy swoją oczywistością, gdy zestawi się dwa bliskie fakty: Poznań i Moskwa – Watykan. „Polska mówi »nie« – papieżowi, a Polska mówi »tak« – Moskwie”. Gomułka zamyka drzwi, a papież je otwiera. Kto ma rację, czy Gomułka, czy Gromyko? Czy to jest znak samodzielności Gomułki czy też znak naiwności? Ostatnio prasa bardzo żonglowała zarzutem, że prymas działa na szkodę polskiej racji stanu. A co robi p. Gomułka? Jeżeli p. Gromyko może jechać do Watykanu, to czemu papież nie może jechać do Polski?

Godz. 18.00 – Jesteśmy w Częstochowie – bez przeszkód. Całą Polska ubrana na czerwono. Przeważają hasła XX-lecia. Czasami tylko jest „1 maja – Tysiąclecie”. Znać też, że „galę” robi państwo, a nie społeczeństwo.

Godz. 19.15 – Wieczerza. Po czym ks. Boniewicz u mnie.

Godz. 21.00 – Apel jasnogórski w kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej. Modlimy się o łaski dla Ojca Świętego i dla tych, co nie mogli przybyć do Polski oraz za tych, co pracują na rzecz uroczystości 3 maja. Ojcowie są już bardzo zmęczeni. Podobnie znać zmęczenie dziewcząt w instytucie.

1 V 1966, niedziela Jasna Góra

Godz. 8.00 – Msza Święta w kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej. Po Mszy Świętej wygłaszam krótkie przemówienie o św. Józefie--Pracowniku.

Godz. 10.00 – Zebranie komitetu organizacyjnego uroczystości 3 maja na Jasnej Górze. Obecni biskup Bareła, biskup Szwagrzyk, biskup Musiel, o. generał, o. przeor, ks. dr Pawlik, o. Wawrzyniec i kierownicy działów, pięć członkiń Instytutu Prymasowskiego. Dziś Radio Vaticana ogłosiło, że Ojciec Święty mianował swym legatem na uroczystości jasnogórskie prymasa Polski. Przeglądamy cały program uroczystości i omawiamy szczegółowo, punkt za punktem, cały bieg. Nieobecność papieża nie może wpłynąć na zmianę programu. Ustala się, że ingres legata będzie miał miejsce od rezydencji biskupa częstochowskiego do bramy Lubomirskich. W razie przeszkód komunikacyjnych przyjdę pieszo. Powitania przy bramie dokona o. generał Tomziński, na progu bazyliki – biskup częstochowski, przy klasztorze – ojciec przeor. Wieczorem będą powtórzone ślubowania, z uwagi na ludność miasta, która przed południem będzie w pracy. Sesja kończy się o godzinie 13.00.

Po obiedzie zamykam się, by opracować przemówienie na 3 maja, listy do Kolegium Polskiego w Rzymie na stulecie istnienia i na Sacrum Poloniae Millenium w Rzymie (15–16 maja).

Rozważam konsekwencje odmowy papieżowi wjazdu do Polski. Jest to chyba jakieś załamanie się mitu p. Gomułki w świecie. Oczywiście to nie koniec, gdyż świat chce za wszelką cenę, by w Polsce był spokój, bo to ucisza wyrzuty sumienia świata wobec Polski. „Tu musi być dobrze – mówią politycy zachodni. Każdy, kto odsłania rzeczywistość, budzi nieufność. Każda iskierka lepszych świateł jest rozdmuchiwana w płomień – a jednak tak źle nie jest. Dzięki takim oczekiwaniom „świata”, ułatwioną pracę mają „katolicy usługowi” PAX i inni, którzy kręcą się po krajach zachodnich, odczyszczając p. Gomułkę, oczerniając prymasa, któremu przypisują odpowiedzialność za sytuację Kościoła w Polsce. […]

Nieobecność papieża na Jasnej Górze może być oceniona w wymiarze indywidualnym, jako moja przegrana. W wymiarze światowym jest to wygrana, gdyż sam p. Gomułka pomógł przekonać świat, że rację ma – w ocenie sytuacji – nie p. Gomułka, ale prymas Polski.

Może nareszcie „przekonano” pana Gomułkę, że „metoda poznańska” przynosi wynik odwrotny. I dlatego warszawska mowa pana G. (1 maja) była trąbieniem na odwrót. Cololwiek jeszcze partia uczyni w dalszym rozwoju tej akcji, nie dam ustawić „na pozycji wroga”, wojny wypowiedzianej nie przyjmę i nie będę odbijał ciosów, choćby były najłatwiejsze do odparowania.

Godz. 12.30 – Napływa lud, śpiewa już zawzięcie na szczycie. Bracia i ekipy kleryków pracowały całą noc przy budowie trybun na Wałach Jasnogórskich. Rozlegały się młotki i piły.

Godz. 19.15 – Wieczerza w refektarzu jasnogórskim.

Godz. 21.00 – Apel jasnogórski. Przy wypełnionej kaplicy modlimy się o miłość społeczną.

2 V 1966, poniedziałek Jasna Góra

Godz. 8.00 – Odprawiam Mszę Świętą w kaplicy Matki Bożej i wygłaszam krótkie przemówienie, zachęcając wiernych do cierpliwości i do zamieniania uraz na miłość, przez którą łaski na jutro. Z „Kany jasnogórskiej”, od Matki pięknej miłości – musimy wrócić w miłości.

Godz. 9.00 – Na śniadaniu jest biskup Falkowski Omawiamy szczegóły ceremoniału przyjęcia legata papieskiego. Dotąd nie ma depeszy z Rzymu – na Jasną Górę.

Godz. 10.00 – Przyjechał mój brat Tadeusz Wyszyński i został ulokowany w klasztorze.

Godz. 10.30 – Zamykam się dla pracy kancelaryjnej.

Godz. 14.00 – Ks[iądz] Goździewicz przetelefonował depeszę Ojca Świętego, ustanawiającego prymasa Polski legatem swoim na uroczystości jasnogórskie.

Zbieramy się u biskupa ordynariusza częstochowskiego, skąd ma się zacząć ingres legata papieskiego. Witają nas dzieci od sióstr Zmartwychwstanek i księża! Biskup Bareła podejmuje nas kawą.

Godz. 16.45 – Wyruszamy na Jasną Górę, autem do alei Sienkiewicza. Czeka tutaj zwarta rzesza ludzi, przez którą musimy przedostać się do bramy Lubomirskich. Posuwanie się naprzód odbywa się tak wolno, że trwa prawie trzy kwadranse. Wprawdzie „niebieskie berety”, złożone z kleryków, starają się utrzymać szpaler, ale wątli chłopcy nie mają ani sił, ani doświadczenia. Sami są ofiarą napierających tłumów. Czasami pochód naprzód utyka. Na rondzie przed bramą wszystko utknęło. Dopiero z pomocą nam przyszły straże jasnogórskie, przyzwyczajone do tłumów. O[jciec] generał usiłuje nas witać w bramie chlebem i solą, ale nic z tego nie wyszło. Tłumy pomieszały szyki. Nieustanny krzyk zapełnia plac. Na progu bazyliki wita biskup Bareła. […] Wreszcie docieramy do ołtarza głównego w bazylice, gdzie zostały odśpiewane modlitwy liturgiczne. Zrezygnowano z przejścia po bazylice do kaplicy. Poszliśmy drzwiami bocznymi. Tutaj też pełno. […]

W kaplicy Matki Bożej została odczytana depesza Ojca Świętego, ustanawiająca mnie legatem papieskim. Po przemówieniu o[jca] generała wygłosiłem powitalne pozdrowienie od Ojca Świętego, wskazując, że na Jasną Górę w bieżącym wieku dążyło już trzech przyszłych papieży: nuncjusz Ratti, arcybiskup Giuseppe Roncalli i monsignor Montini. Po udzieleniu błogosławieństwa apostolskiego przeszliśmy do klasztoru, gdzie witał ojciec przeor.

Godz. 19.00 – Po Mszy Świętej arcybiskup Kominek wygłosił kazanie, rzęsiście oklaskiwane przez wiernych. Czuje się w tych oklaskach całą zgnębioną duszę, która nie ma możności nigdzie się wypowiedzieć, a protestuje przeciwko nieustannej komendzie politycznej, w najdrobniejszych nawet sprawach. Dziś jest oczywiste, że partia chciała zniszczyć obchody Kościoła i organizuje przeciwmanifestacje, krzycząc w prasie, że to Kościół rozbija społeczeństwo na dwa nurty milenijne – kościelny i świecki. W tych obchodach świeckich nie umiano wydobyć nic z nurtów dziejowych, wszędzie tylko aktualia polityczne. Kościół natomiast bogato czerpie z przeszłości dziejowej Narodu, bo Kościół w tej przeszłości był od dziesięciu wieków.

Godz. 21.00 – Poprowadziłem apel jasnogórski, przygotowawczy do jutra. Tłumy olbrzymie zapełniały plac do późnej nocy i długo śpiewały. Całą noc odprawiały się nabożeństwa na szczycie.

3 V 1966, wtorek Jasna Góra

Godz. 8.00 – Msza Święta w kaplicy Matki Bożej, przy tłumach ludzi. Z uwagi na brak czasu nie ma przemówienia.

Godz. 10.00 – Rozpoczynają się uroczystości milenijne na Jasnej Górze. Są prawie wszyscy biskupi z całej Polski. Nadzieje nasze na Ojca Świętego zawiodły z winy rządu. Brak też gości zagranicznych i pielgrzymek. [Jest trochę] luźnych gości, którzy przedostali się tu z Czech, Słowacji, Jugosławii, Niemiec; są dwie pielgrzymki z USA (Chicago, Buffalo), nieco księży w cywilnych ubraniach, podchodzących lękliwie, by prosić o błogosławieństwo. Są to kapłani, którzy przyjechali jako turyści do Polski.

Wyrusza procesja z Bazyliki z obrazem Matki Bożej Częstochowskiej. Kolejno niosą obraz biskupi, księża, zakony. Uczeni, pisarze, kazetowcy, pracownicy, Komisja Maryjna i Instytut Prymasowski. Grup jest czternaście, podzielonych na stacje historyczne; poszczególne okresy są naświetlane przez głośniki, via wieża. Tworzy się mały zator na skutek braku komunikacji z komentatorem. „Komitet honorowy” dopisał, z prof. Kostrzewskim na czele. W procesji biorą udział profesorowie KUL i ATK. Procesja trwa prawie godzinę, przy wielkiej operacji słonecznej. Pogoda lipcowa, łagodzi sytuację wietrzyk, który chwytamy z radością.

Godz. 11.30 – Jesteśmy na trybunach przed szczytem; są one wspaniale wkomponowane między bastiony murów fortecznych. Jest to olbrzymia budowla z drzewa, oparta na stalowej konstrukcji. Niesie piękny ołtarz w kształcie ogromnej chrzcielnicy. Jest to praca olbrzymia braci zakonnych paulinów. Obraz jest wmontowany w dźwignię, która podniesie obraz do góry. Następuje wymiana koron na obrazie Matki Bożej. Na miejsce koron świętego Piusa X, umieszczone są korony milenijne, zawierające motyw trzech lilii Królowej Jadwigi.

Następują przemówienia. Ks[iądz] Goździewicz odczytał depeszę Ojca Świętego o ustanowieniu legata papieskiego. Wita go o[jciec] generał paulinów i arcybiskup Baraniak.

Sumę odprawia arcybiskup Wojtyła, a ja wygłaszam słowo Boże i dopełniam aktu oddania Narodu w macierzyńską niewolę Maryi za wolność Kościoła w Polsce i w świecie. Na placu ponad dwieście tysięcy ludzi. Obecni niemal wszyscy biskupi. Wydało mi się, że dokonało się coś bardzo wielkiego, co wymaga naprzód wiary, a później wyda swoje wielkie owoce dla Kościoła świętego w Polsce i w świecie.

Wobec totalnego zagrożenia Narodu, będącego pod przemocą Moskwy, wobec ateizacji programowej, popieranej przez PZPR, wobec wyniszczenia biologicznego – trzeba głębokiego nurtu nadprzyrodzonego, by Naród świadomie czerpał z Kościoła moce Boże i umacniał nimi swoje życie religijne i narodowe. Bodaj nigdzie jak w Polsce zagrożonej totalnie nie odczuwa się tak ścisłego związku między Kościołem a Narodem. Nasza „teologia doczesności” wymaga aż takiego oddania się w ręce Świętej Bożej Rodzicielki, byśmy mogli spełnić zadania.

Po sumie wspaniałe Te Deum po polsku – śpiewają wszyscy. Aż dziw, że tak prędko się przyjęło w całej Polsce. Był to plan, zda się, nieosiągalny z braku druków. Ale druki zastąpiła fotografia tekstu, który rozprowadzono po diecezjach i rozdano na placu. Odprowadzamy obraz Matki Bożej Częstochowskiej do kaplicy, przy wielkich tłumach, które trwają na placu. Dopiero po tej procesji otwarto Wały dla ogółu pielgrzymów.

W czasie obiadu wygłosiłem przemówienie do ojców paulinów i zagranicznych gości oraz świeckich katolików, którzy w dość umiarkowanej liczbie wzięli udział w modlitwie. Mówię tu o naszych inteligentach katolickich spod znaków politycznych i ideologicznych. Nawet niektórzy, zaproszeni do Komitetu Honorowego, nie pokazali się (p. B. i inni), chociaż tego bardzo się domagali Jednak lęk o chleb bierze górę.

Godz. 16.30 – W bazylice zebrało się duchowieństwo, do którego wygłosiłem krótkie przemówienie. Było ich ponad trzy tysiące.

Godz. 17.00 – Krótkie przemówienie do sióstr zakonnych.

Godz. 18.00 – Grupy ludowo górali z Zakopanego i Koniakowa odtwarzają swoje tańce na dziedzińca klasztornym.

Godz. 19.00 – Drugie wielkie nabożeństwo dla częstochowian i ponowienie aktu oddania. Wspaniały Apel – Mandatum novum na drugie tysiąclecie kończy tę uroczystość. Ludu ponad trzysta tysięcy.

4 V 1966, środa Jasna Góra – Warszawa

Godz. 8.00 – Msza święta w kaplicy Matki Bożej i słowo Boże o przewodnich myślach wczorajszego aktu oddania Polski Matce Najświętszej.

Godz. 9.30 – W Instytucie Prymasowskim – z o[jcem] generałem i o[jcem] przeorem, Rozważamy, co stało się w tych dniach na Jasnej Górze. Dziękujemy Bogu za łaskę współpracy ojców paulinów z Instytutem Prymasowskim. Jest to ogromny rozdział pracy, który wymaga osobnego omówienia.

Godz. 11.00 – Na szczycie odbywa się suma. Biskup Modzelewski głosi słowo Boże. Na placu kilka tysięcy ludzi, kilku biskupów siedzi na trybunach. Zbieram swoje papiery, których nagromadziło się bardzo dużo, zwłaszcza depesz i listów z zagranicy.

Godz. 13.00 – Obiad. […]

Godz. 15.00 – Wyjazd do Warszawy z ks. Padaczem i bratem moim Tadeuszem. W drodze powrotnej mijamy eszelony MO, która wraca z Katowic i Częstochowy.

Godz. 18.00 – W domu, po niemałym trudzie pracy w Częstochowie.

5 V 1966, czwartek Warszawa

[…]

Godz. 9.30 – Wikariusz generalny z Bratysławy, wracający z Jasnej Góry. Biedny kapłan płacze. Wyjaśnia, że rząd czeski pytał biskupa N. z Nitry, dlaczego nie otrzymano z Polski zaproszenia na Milenium. Biskup N. oświadczył, że było zaproszenie od prymasa. Dlaczego więc nie mówiono? Odpowiedź: „Nikt nie pytał”. Sprawę zrobiła prasa PAX, która denuncjowała nas, że nie zaprosiliśmy Czechów i Węgrów. […]

Źródło: S. Wyszyński, Zapiski milenijne. Wybór z dziennika „Pro memoria” z lat 1965–1967, Warszawa 1996, s. 21–23, 68–77.

[68] Łac. Przez Maryję Jedynemu Bogu.

[69] Chodzi o ekumenicznego patriarchę Konstantynopola w latach 1948–1972, który zapewne witał się niezmiernie serdecznie.

[70] Łac. Uprawnienia nadzwyczajne.

INDEKS OSÓB

Alighieri Dante

Anders Władysław

Arystoteles

Attridge Derek

Augustyn, św.

Bachtin Michaił

Baczyński Krzysztof Kamil

Balbus Stanisław

Balcerzan Edward

Balthasar Hans Urs von

Baraniak Antoni

Bareła Stefan

Benedykt XVI (właśc. Joseph Ratzinger)

Bieńkowska Ewa

Bierce Ambrose

Bierut Bolesław

Bijak Bogusław

Błoński Jan

Bobkowski Aleksander

Bobkowski Andrzej

Bogucki Teofil

Boguszewska Helena

Bokszczanin Maria

Bolecki Włodzimierz

Boniewicz Edmund

Boruciński Bolesław

Bossuet Jacques-Bénigne

Brandstaetter Roman

Breza Tadeusz

Bronisława (siostra)

Brückner Aleksander

Buonarotti Michał Anioł

Burek Tomasz

Camus Albert

Capovilla Loris Francesco

Casaroli Agostiono

Chaim Władysław

Choromański Zygmunt

Chruszczow Nikita

Churchill Winston

Cywiński Bohdan

Czaczkowska Ewa

Czermińska Małgorzata

Daniel-Rops (właśc. Henri Petiot)

Dąbrowicz Elżbieta

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Stanisław

Dell’Acqua Angelo

Derrida Jacques

Dickens Charles

Długosz Jan

Dobraczyński Jan

Dopart Bogusław

Dybciak Krzysztof

Dziurok Adam

Eco Umberto

Eliot Thomas Stearns

Falkowski Czesław

Faryno Jerzy

Feliński Zygmunt Szczęsny, św.

Filipiak Bolesław

Franciszek (właśc. Jorge Mario Bergoglio)

Gadamer Hans-Georg

Gałczyński Konstanty Ildefons

Gałęzowski Marek

Giedroyc Jerzy

Gietzky Gabriel

Glemp Józef

Głowiński Michał

Gołaszewska Maria

Gołubiew Antoni

Gombrowicz Witold

Gomułka Władysław

Goszczyński Seweryn

Goździewicz Hieronim

Górski Konrad

Grabski Władysław Jan

Graczyk Maria Leonia

Grajewski Andrzej

Gromyko Andriej

Grzegorz I Wielki, św.

Guzowski Krzysztof

Haupt Zygmunt

Hebbel Friedrich

Heidegger Martin

Herbert Zbigniew

Herling-Grudziński Gustaw

Herod I

Hlond August

Horacy

Horubała Andrzej

Hozjusz Stanisław

Irzykowski Karol

Iwaszkiewicz Jarosław

Jacopone Todi da

Jakobson Roman

Jan XXIII (właśc. Angelo Giuseppe Roncalli), zob. też Roncalli Angelo Giuseppe

Jan Kazimierz

Jan od Krzyża, św.

Jan Paweł II (właśc. Karol Wojtyła), zob. też Wojtyła Karol

Jarniewicz Jerzy

Jarosz Józef

Jasienica Paweł

Jastrun Mieczysław

Jędrys Zygmunt

Jodełka Tomasz

Johnson Paul

Kaczmarek Czesław

Kaczorowski Jerzy

Kafka Franz

Kafka Hermann

Kakowski Aleksander

Kamieńska Anna

Kamiński Łukasz

Karcz Andrzej

Kasprowicz Jan

Katarzyna (siostra z Lasek)

Kazimierz, św. (królewicz)

Kądziela Paweł

Kennedy Robert

Kęsicki Kazimierz

Kijowski Andrzej

Kitowicz Jędrzej

Klepacz Michał

Kliszko Zenon

Kochanowski Jan

Kolbe Maksymilian Maria, św.

Kominek Bolesław

Konarski Szymon

König Franz

Konopnicka Maria

Kopaliński Władysław

Kopernik Mikołaj

Kopiec Jan

Kosewski Roman

Kossak-Szczucka Zofia

Kostkiewiczowa Teresa

Kostrzewski Józef

Kotlarczyk Teresa

Kotowski Stanisław

Kowalska Faustyna, św.

Krasiński Zygmunt

Kraszewski Józef Ignacy

Krąpiec Mieczysław Albert

Krzyżanowski Julian

Kubiak Zygmunt

Kydryński Juliusz

Lechoń Jan

Leszczyński Wacław

Leśmian Bolesław

Liebert Jerzy

Lotman J.M.

Lubelski Jakub

Łatka Rafał

Łukasiewicz Jacek

Macharski Franciszek

Maciejewski Janusz

Mackiewicz Beata

Maeterlinck Maurice

Makulski Jerzy

Makuszyński Kornel

Malewska Hann

Malicka małgorzata

Mallarmé Stéphane

Małaczewski Edward

Matuszczyk Bożena

Mączyński Franciszek

Merton Thomas

Micewski Andrzej

Mickiewicz Adam

Mijalska Magdalena

Miłosz Czesław

Modzelewski Jerzy

Moniuszko Stanisław

Montini Giovanni Battista

Mościcki Paweł

Mrożek Sławomir

Müller Klaus

Murawjow Michaił

Musiał Filip

Musiel Franciszek

Mystkowski Stanislaw

Najdek Kamilla

Nalewajk Żaneta

Nałkowska Zofia

Neron

Neuger Leonard

Newman John Henry

Norwid Cyprian

Nowak Andrzej

Nulla (siostra)

Ockham Wilhelm

Opacki Ireneusz

Oppman Artur (pseud. Or-Ot)

Or-Ot zob. Oppman Artur

Padacz Władysław

Paderewski Ignacy Jan

Panuś Kazimierz

Papini Giovanni

Parandowski Jan

Pasierb Janusz Stanisław

Paweł VI (właśc. Giovanni Battista Montini)

Paweł Apostoł, św.

Pawlik Jerzy

Perin

Perniola Mario

Peszkowski Zdzisław

Petelska Ewa

Petelski Czesław

Piber Andrzej

Pini Tadeusz

Piotrowicz Paulina

Pius X (właśc. właśc. Giuseppe Melchiorre Sarto), św.

Pius XII (właśc. Eugenio Pacelli)

Platon

Poggi Luigi

Polkowski Jan

Popiełuszko Jerzy, bł.

Przesmycki Zenon

Przybyszewski Sebastian

Przyczyna Wiesław

Raina Peter

Ranocchi Emiliano

Ratti Achille

Rej Mikołaj

Reymont Władysław Stanisław

Ricoeur Paul

Rojek Paweł

Roncalli Angelo Giuseppe, zob. też Jan XXIII

Rubin Władysław

Ruszar Józef Maria

Rybkowski Jan

Rygier Leon

Sagan François

Saganiak Magdalena

Salawa Aniela

Sartre Jean-Paul

Sawicki Stefan

Schelling Friedrich Wilhelm Joseph von

Schiller Friedrich

Seweryn Andrzej

Sienkiewicz Henryk

Sikora Jerzy

Sinko Tadeusz

Siwek Gerard

Skarga Piotr

Skorodecki Stanisław

Skwarczyńska Stefania

Sławiński Henryk

Sławiński Janusz

Słowacka-Bécu Salomea

Słowacki Juliusz

Smaszcz Waldemar

Sochoń Jan

Sokrates

Sołżenicyn Aleksandr

Sopoćko Michał, bł.

Stalin Józef

Stempowski Jerzy

Stoff Andrzej

Stomma Stanisław

Stryjkowski Julian

Strzeszewski Czesław

Sulikowski Andrzej

Sułek Danuta

Sułek Stanisław

Sułek Włodzimierz

Sułek Zdzisław

Szczepański Jan Józef

Sztachelska Jolanta

Szymik Jerzy

Tatarkiewicz Władysław

Tenenbaum Natan

Teresa z Ávila, św. (właśc. Teresa Sánchez de Cepeda y Ahumada)

Tischner Józef

Tischner Łukasz

Tkaczuk Wacław

Tokarski Fabian

Tołstoj Lew

Tomasz z Akwinu, św.

Tomziński Jerzy

Toruńczyk Barbara

Turowicz Jerzy

Tuwim Julian

Twardowski Jan

Tyrmand Leopold

Ulicka Danuta

Urbański Piotr

Wajda Andrzej

Wat Aleksander

Wawrzyniec (ojcie)

Wellek René

Wiszniewski Michał

Witkacy (właśc. Stanisław Ignacy Witkiewicz)

Wittgenstein Ludwig

Władysław z Gielniowa, bł.

Wojtyła Emilia

Wojtyła Karol, zob. też Jan Paweł II

Wolnicz-Pawłowska Ewa

Wycisk Wacław

Wyka Kazimierz

Wyspiański Stanuisław

Wyszyńska Anastazja zam. Sułek

Wyszyńska Eugenia

Wyszyńska Janina zam. Jurkiewicz

Wyszyńska Julianna

Wyszyńska Stanisława zam. Jarosz

Wyszyński Stanisław

Wyszyński Stanisław (syn Tadeusza)

Wyszyński Stefan passim

Wyszyński Tadeusz

Zagórski Jerzy

Zakrzewska Hala

Zamiatała Dominik

Zawieyski Jerzy

Zegadłowicz Emil

Ziółkowski Jarosław

Zimand Roman

Zofia (siostra)

Żeromski Stefan

Żórawska Wioletta

Ksiądz Sikora postawił przed sobą trudne zadanie – i je wykonał – uchwycenia literackości pisarstwa, które jest dokumentem, świadectwem, autentycznym zapisem, praktycznym przekazem, refleksją filozoficzną i religijną, medytacją, modlitwą, kazaniem. Trudność opisania literackości tych form i gatunków uprawianych przez Kardynała polega na tym, że jest to pisarstwo, które „potrafi zrezygnować z literackości na rzecz życia”, ma dostarczyć człowiekowi wiedzy o świecie i o nim samym, ma mu podpowiedzieć, jak żyć. Ksiądz Sikora pokazał problem pograniczności tego pisarstwa, podał definicje jego form i gatunków, potrafił nade wszystko wychwycić i zanalizować podstawowe – głównie formalno-językowe, świadczące o literackości – cechy. Zajął się też sprawami znacznie szerszymi, wychodzącymi poza wąski krąg problemów formalnych literatury. Opracowanie jest napisane w sposób zajmujący uwagę czytelnika, bardzo przystępną, ładną polszczyzną, w formie literackiego eseju o cechach teoretyczno- i historycznoliterackiej rozprawy.

(z recenzji dr. hab. Andrzeja Karcza)

Czy Prymasa Tysiąclecia należy włączyć do grona polskich pisarzy? Prezentowane opracowanie to bezwarunkowa próba uzasadnienia takiego stanowiska. Pisanie wszakże nie było dla Wyszyńskiego dodatkiem do pracy duszpasterskiej, ale stanowiło istotny komponent życia w ogóle. Wynikało zarówno z wewnętrznej konieczności, jak i z poczucia odpowiedzi na Boże wezwanie. Przypomina się tutaj św. Augustyn, który w swoich sławnych Wyznaniach zmagał się z samą materią literacką, opowiadając Bogu, jak to Bóg przymuszał go do opowiadania tego, czego doświadczył i co kształtowało jego religijno-kościelną drogę bycia. Wyszyński, co pokazuje ks. Sikora, czynił podobnie, wykorzystując literacką perspektywę do wysławiania osobistych przeżyć duchowych. To, co zaproponował ks. Sikora, stanowi istotne osiągnięcie teoretycznoliterackie; pokazuje dzieło Wyszyńskiego w opcji dotychczas pomijanej przez badaczy. Jest więc na wskroś oryginalne i na pewno znacznie wzmocni zainteresowanie osobą Prymasa Tysiąclecia, zwłaszcza wśród młodej generacji czytelników. Przymusi też poniekąd badaczy spuścizny Wyszyńskiego do głębszych studiów nad jego dorobkiem, wszak świętość i literatura wcale się nie wykluczają, lecz tworzą jeden szlak kierujący w stronę miłości Boga, bez której ziemska rzeczywistość traci jakikolwiek sens.

(z recenzji ks. prof. dr. hab. Jana Sochonia)

Table of Contents

„Napisałem i… spadł mi ciężar z serca”.

Wstęp

I  Literackość i estetyka

Literackość – co to znaczy?

Wyjść poza estetykę

II Dzienniki

Dziennik jako gatunek literacki

Diarystyka prymasa

Zapiski więzienne – bliższe spojrzenie

Dzienniki Wyszyńskiego a innych duchownych

III Kazania

Sposób tworzenia kazań i ich konstrukcja

Literatura w kazaniach prymasa

Komponenty literackości kazań prymasowskich

Kazania Wyszyńskiego a Jana Pawła II

IV Listy

Specyfika listu jako formy wypowiedzi

Korespondencja kard. Wyszyńskiego

V Modlitwy i rozważania

Najważniejsze teksty modlitewne prymasa

Wokół Ojcze nasz

Różnorodność form ekspresji modlitewnej

VI Wobec dzieła innych pisarzy

Wobec klasyków literatury: Cypriana Norwida i Henryka Sienkiewicza

Wobec autorów współczesnych: Witolda Gombrowicza i Andrzeja Bobkowskiego

VII Prymas o literaturze

Aksjologia literacka

Refleksja nad słowem

Kim jest pisarz?

VIII Poetyka narracji prymasowskich

Specyfika dzieła literackiego i autora

Inspiracja artystyczna i pneumatologiczna

Intertekstualność i dialogowość w kazaniach prymasa

„Chroń mnie, Ojcze Słowa, od nadużycia słowa”. Zakończenie

Nota o autorze

ANEKS

Kazania

Modlitwy, rozważania, medytacje

Listy

Zapiski więzienne (fragmenty)

Z dziennika Pro memoria (fragmenty)

INDEKS OSÓB