Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek

prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak

prof. dr hab. Janusz Gruchała

Recenzenci

dr hab. Tomasz Garbol

prof. dr hab. Wojciech Ligęza

Redakcja

dr hab. Małgorzata Misiak

Korekta

Tomasz Chlewiński

Opracowanie graficzne, skład i łamanie

Elżbieta Waga-Krajewska

Indeks osób

Łukasz Rybak

Na okładce

Fot. Marcin Obara / PAP

Druk i oprawa

Zakład Graficzny COLONEL SA

www.colonel.com.pl

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji 2019

ISBN: 978-83-8229-933-5 (epub)

ISBN: 978-83-8229-934-2 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

oraz do księgarni internetowej

www.ipn.poczytaj.pl

Jan Polkowski

ANTOLOGIA

(Wiersze według wydań: Polkowski J., Gdy Bóg się waha. Poezje 1977–2017, red. J. M. Ruszar, Kraków 2017; Polkowski J., Pochód duchów, Sopot 2018).

TO NIE JEST POEZJA (1980) / ODDYCHAJ GŁĘBOKO (1981)

Translated from polish

Strumień wieczności

Kapitulacja na froncie wschodnim

Tenebrae

Ty jesteś dom Ty jesteś nikt

Wspomóż nas Panie

*** Odwiedzają mnie czasami

*** Świat to tylko powietrze

„Przedmioty mające związek z przestępstwem”

„Nie znam tego człowieka”

OGIEŃ (1983)

„Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono”

*** Umiera naród

Wśród nas, nieczystych

Nie będziesz stróżem swego brata,

będziesz jego kamieniem

*** Nie pisz nic. Niech mówią inni

DRZEWA (1987)

Niech przepadnie zgiełk

Europa

Zmierzch

„Co nie jest wymówione, zmierza do nieistnienia”

(Czesław Miłosz)

*** Dobrze jest jeśli jest to co istnieć nie zdołało

*** Godzinami patrzę na ptaki…

ELEGIE Z TYMOWSKICH GÓR I INNE WIERSZE (1990)

*** Mówi cień między rzeczami: kto jest w tobie

*** Ciemny kielich stoku Machulca

CANTUS (2009)

Rzeka

Pragnienie

Pomieszane języki

Juglans regia

*** Ciemna jutrznia długie świece

*** Opowieść, która nieustannie niszczeje

i powstaje z martwych

Czarnoziem

*** Za wybitymi oknami i resztkami drzwi

Mgły, ścierniska

Dym

*** Kosmyk siwizny, skręcony na palcu mech

CIEŃ (2010)

*** Węgiel gwiazd i tlenu zimny spokój

Bach, toccata G-Dur, lśniące dymy rajskich

Wolfgang Amadeusz M.

Pierwszy śnieg (widok z okna)

*** Więc jestem ja

Lato

Hymn

*** Białe wierzby w szarosrebrnych maskach

Imiona rodziców

*** Wrocław wykluwa się ze zdrętwiałej mowy

grudnia, z wojny

Oczekiwanie

GŁOSY (2012)

*** Wierzę, że nie masz do mnie żalu. Oprócz ciebie miałam

*** Przeźroczystymi rękami robiłaś mi kanapki

*** Lubię zatłoczony kościół, nie widzę wtedy nikogo

*** Krótki ruch powietrza po twoim niedbałym geście

*** Nie powiedziałam ci, że jestem w ciąży

*** Opłatek. Wigilia, mama w popielatej sukni

*** Wolność. Myślałem o niej kiedy ciepłą nocą

*** Składam się z niepamięci od paznokci po nerki

*** Nie wiem jak to jest być sierotą. Mama, siostra

*** Zawieźli mnie na cmentarz, chcieli zakopać ciało.

*** Kim miałem zostać? Nikim? Bo czy miałem przeżyć?

*** Sam nie wiem właściwie dlaczego

*** Słońce jeszcze nie wstało, leży na mokrym piasku

*** Mieszkając w tobie myślę czasem czy rozumiałeś

*** Senność, senność, senność, fale kroków gasnące

GORZKA GODZINA (2015)

Ortografia

*** Pod gładką skórą greckich amfor

Płowe pola

*** Opieram się o laskę mgły

*** Wątroba przybita do Uralu

*** W mojej epoce już wymieram

*** Snem zszyty świat pod światła stopą

Nagie buki

POCHÓD DUCHÓW (2018)

W koronach brzóz

Dom i ucieczka

Wierność

*** Parują lasy ciągnie cicho

2017.

1981.

Piero Della Francesca Madonna brzemienna

Indeks osób

PRZEDMOWA

Literatura wyrażała polskość, gdy naród był pozbawiony niepodległego państwa. Dodawała siły, przypominając o minionej wielkości, ale też wskazywała źródła upadku i klęsk. Często ostawała się jako jedyne świadectwo świata pochłanianego przez kolejną pożogę, inspirując następne pokolenia do podnoszenia się z kolan.

Wśród autorów ci najwięksi „królom byli równi”. Malarz i pisarz Józef Czapski, którego nie zabrakło w bojach z bolszewikami w 1920 r., zastanawiał się, „czybyśmy mogli wojnę tę wygrać, gdyby nie zastępy Polaków […] Sienkiewiczem naczytanych”. Z kolei kilkadziesiąt lat później dr Wanda Półtawska, więźniarka niemieckiego obozu koncentracyjnego w Ravensbrück, nie miała wątpliwości, że na dnie obozowego piekła ratowała ją literatura, poezja.

Młodzieńcza lektura decydowała o wyborach na całe życie ‒ dlatego tak zwalczali ją zaborcy, okupanci, najeźdźcy. Wiedzieli bowiem, że nie mogą być bezpieczni, gdyż „Poeta pamięta / Możesz go zabić ‒ narodzi się nowy. / Spisane będą czyny i rozmowy…”. Wiek XX dowiódł, że nie była to jedynie figura literacka, a los środowiska „Sztuki i Narodu” rzeczywistość tę ilustruje.

Nie można opowiadać dziejów Polski, pomijając ogromną rolę literatury, bez niej są one kalekie i uboższe. Dlatego rozpoczynamy wydawanie serii „Literatura i Pamięć”, którą kierujemy przede wszystkim do nauczycieli, a także uczniów chcących poszerzyć swą wiedzę. Przypominamy, jak dzieła literackie budziły ducha, jak wyrażały Polaków, jak budowały naszą tożsamość.

Jarosław Szarek

I. Wokół recepcji

Niektóre, upowszechnione dzięki Internetowi biogramy Jana Polkowskiego, spychając w cień literackie dokonania pisarza, eksponują piękną kartę, jaką opozycjonista zapisał w niezależnym ruchu wydawniczym przed 1989 r. – najpierw (w latach siedemdziesiątych) jako działacz Studenckiego Komitetu Solidarności, od 1981 r. jako redaktor podziemnych wydawnictw (KOS, a następnie ABC) i czasopisma „Sygnał”. Nieocenionym źródłem wiedzy o opozycyjnej działalności pisarza jest wywiad-rzeka udzielony Piotrowi Legutce[1]. Czytamy tam m.in.:

Gdy powstawała Krakowska Oficyna Studentów, mocno się w nią zaangażowałem. Kochałem czytać, ale równie mocno kochałem książki jako piękne i tajemnicze przedmioty żyjące na granicy między światem myśli i rzeczywistością rzeczy. Nie tylko więc ich tworzenie, ale i redagowanie oraz drukowanie uważałem za zajęcie artystyczno-mistyczne, sytuujące się na granicy światów. Połączenie obrzędu i rzemiosła. W wydawnictwie skupiłem się na literaturze, głównie poezji. Jako pierwszy ukazał się tom Adama Zagajewskiego, potem Barańczaka i innych poetów związanych z pokoleniem ‘68. Te przedsięwzięcia pogłębiły mój emocjonalny związek z ich twórczością. Byłem aktywny w części redakcyjnej wydawnictwa. Wciągnąłem do współpracy Tadeusza Nyczka, który miał szerokie kontakty w środowisku pisarzy i plastyków. Dzięki temu na tle zgrzebnej produkcji NOWEJ nasze książki wyróżniały się szatą graficzną. Tomik Zagajewskiego List zilustrowała Dorota Martini, studentka ASP, zdolna malarka, zaangażowana w SKS. (RBP, s. 71–72)

Z tego samego źródła dowiemy się także o szczegółach pracy pisarza w ABC:

Wydawnictwo ABC prowadziłem z redakcyjną, nieocenioną pomocą Tadeusza Nyczka i Andrzeja Sulikowskiego, który skaptował do rady wydawniczej Jana Błońskiego, Henryka Markiewicza i Kornela Filipowicza. W ciągu dwunastu miesięcy 1981 roku wydałem ponad trzydzieści tytułów. Udało mi się między innymi podpisać umowę z panią Marią Hłasko na wydanie utworów wybranych jej syna. Część z nich to były wznowienia sporządzone w oparciu o wydania paryskiej „Kultury”, ale wydałem też powieść z maszynopisu, pod tytułem Palcie ryż każdego dnia. Niestety wydawcy publikujący Hłaskę w III RP nie uwzględniali tamtej, pierwszej edycji. Pozostała na zawsze nielegalna. Wydawanie pierwodruków było wówczas rzadkością, bo podziemny ruch wydawniczy w Polsce opierał się głównie na produkcji emigracyjnej, wydałem także do 1989 roku kilka roczników krajowej edycji „Zeszytów Literackich”. Nieporozumieniem jest więc informacja, że 13 grudnia zostałem internowany „jako pracownik Zarządu Regionu”, bo gdyby moje zaangażowanie ograniczało się do pracy w Solidarności, Święta spędziłbym z całą pewnością w domu. Zostałem internowany jako działacz przedsierpniowej opozycji przede wszystkim z powodu aktywności w podziemiu wydawniczym, no i poglądów. (RBP, s. 91)

W innym miejscu cytowanego wywiadu poeta udziela dalszych wyjaśnień:

Nie byłem działaczem Solidarności, co mi się przypisuje, choćby z tej prostej przyczyny, że nie miałem stałego zatrudnienia, więc nie mogłem być członkiem żadnej komisji zakładowej. Byłem nastawiony na niezależność, samodzielność i samowystarczalność. Po części zajmowałem się działalnością nielegalną, a po części pracowałem na fuchę w firmie mojego młodszego brata. Z tego też powodu problemy pracownicze, spory z pracodawcą o sprawy socjalne itp. – cała specyficzna mentalność związkowa była mi dość obca. Członkiem Solidarności zostałem dopiero jako pracownik Zarządu Regionu. Założyliśmy bowiem komisję zakładową pracowników biura Zarządu Regionu Małopolska. […] Sam pozostałem głównie podziemnym wydawcą, ale cóż, potrzebowałem ubezpieczenia dla dziecka i niepracującej zawodowo żony. Z całą pewnością nie stałem się w ciągu tych kilkunastu miesięcy związkowym biurokratą. Zajmowałem się trochę propagandą i rozprowadzałem bibułę. By skuteczniej oddziaływała, wymusiłem zakładanie przy komisjach zakładowych bibliotek. I tak powstała w firmach Małopolski spora sieć bibliotek oferujących wyłącznie nielegalne wydawnictwa. O ile mnie pamięć nie myli, było ich ponad 150. (RBP, s. 89)

Po internowaniu 13 grudnia 1981 r. i zwolnieniu z więzienia w 1982 r. Polkowski dał się poznać jako charyzmatyczny twórca „Arki”. W wywiadzie mówi o tym, że neokonserwatywny profil pisma krystalizował się stopniowo:

„Arka” miała ratować wolność słowa – debatę publiczną, polską literaturę – przed potopem ćwierćprawd, półkłamstw i pełnego łgarstwa, produkowanego na trzy zmiany przez gnijący system. Nie wszyscy redaktorzy byli nadal zainteresowani wydawaniem takiego pisma, Henryk Woźniakowski wrócił do aktywności w „Znaku”, Bogusław Sonik wyjechał za granicę. Nową redakcję tworzyli Tadeusz Nyczek, Ryszard Terlecki, Marek Halberda, filmoznawca i mój licealny kolega, Maria de Hernandez-Paluch, Ania Zechenter, Bronisław Maj i Leszek Maleszka. Już zróżnicowany pod względem poglądów zestaw osób pokazuje, że „Arka” miała być pismem eklektycznym, otwartym, bez profilu ideowego i politycznej linii (poza oczywistą kontestacją jaruzelskiego porządku). „Arka” zbierała to, czego nie przepuszczała cenzura, i otwierała łamy dla wszystkich autorów, którzy mieli problemy z publikowaniem lub zostali nobilitowani przez generałów zakazem druku. Nie szukaliśmy wspólnoty ideowej, więc nie odrzucaliśmy tekstów ze względu na wyrażane w nich poglądy polityczne. Ta almanachowa formuła dobra w okresie początkowym, gdy represje wypełniały wyobraźnię władzy i opozycji, wyczerpała się, gdy cenzura zelżała. Po dwóch latach strategia otwarcia i różnorodności ideowej zaczęła negatywnie wpływać na pismo, hamować jego rozwój. (RBP, s. 111–112)

W niektórych biogramach pisarza odnajdziemy także informacje o tworzeniu na przełomie roku 1989 i 1990 krakowskiego dziennika „Czas” i heroicznej, sześcioletniej walce o jego utrzymanie[2], a wreszcie o epizodycznej funkcji rzecznika prasowego rządu Jana Olszewskiego i późniejszych, różnorodnych zaangażowaniach w świecie polityki[3] i mediów[4]. Są jednak i takie sylwetki poety, które omijają jego publiczne i zawodowe zatrudnienia, skupiając się na jego imponujących dokonaniach literackich[5]. Czy oznacza to, że postać autora Elegii z Tymowskich Gór funkcjonuje dziś w dwu różnych obiegach informacyjnych? Czy można domniemywać, że to, w jaki sposób sylwetka pisarza pojawia się w kręgu wiadomości społeczno-politycznych, ma wpływ na to, jak postrzegamy go jako poetę?

Intuicja podpowiada, że tak. Trudno nie zauważyć, że historia recepcji twórczości Jana Polkowskiego – pomijając czas debiutu – to dzieje batalii artysty o samego siebie, o swój własny głos – niepodległy wobec opinii spłaszczających jego brzmienie. Od wielu lat poeta nieustannie broni się przed etykietami, przed krzywdzącymi, jednostronnymi odczytaniami, nie pozwala zamknąć swojej twórczości w annałach historii antykomunistycznej opozycji, wciąż chce mówić nie tylko o nas, ale i do nas – tu i teraz. W 2017 r. wydano jego wiersze zebrane (mam na myśli tom Gdy Bóg się waha. Poezje 1977–2017) – zbiór, który gromadzi liryki od debiutanckiego To nie jest poezja, aż po tom Gorzka godzina z 2015 r.). W marcu 2018 r. w „Bibliotece Toposu” ukazał się kolejny tomik Pochód duchów. W styczniu 2019 r. w „Bibliotece Napisu” wyszedł tom Rozmowy z Różewiczem.

Józef M. Ruszar, który zredagował wspomniane wiersze zebrane, w posłowiu do nich słusznie pisze o osobliwym rozdźwięku pomiędzy siłą świadectwa życia twórcy i słabością recepcji jego utworów[6]. Przypomnijmy: liryki autora Elegii z Tymowskich Gór funkcjonują na scenie literackiej pomiędzy biegunami dynamicznego wejścia na scenę literacką u progu stanu wojennego i powrotu na nią po dwudziestu latach. Publikowane były zrazu w ramach kultury niezależnej, a więc poza zasięgiem cenzury, w nieoficjalnym obiegu literackim. Pisali o nich wówczas – entuzjastycznie – najwybitniejsi krytycy[7], a poeta został wyróżniony prestiżową nagrodą Fundacji Kościelskich.

W ugruntowaniu się w świadomości literackiej pogłębionego obrazu artysty nie mógł jednak pomóc fakt, iż po 1989 r. przestał on wydawać nowe tomy wierszy. Pytany o przyczyny swego trwającego dwadzieścia lat milczenia, odpowiedział:

Moja wiedza o przyczynach zamilknięcia jest jeszcze mniejsza niż o powodach wstąpienia do cechu poetów. Ze sztuką jest przecież tak jak w słynnej rozmowie Josifa Brodskiego z sowieckim sędzią, któremu rosyjski poeta tłumaczył, że pisania wierszy nie da się nauczyć, bo to pochodzi od Boga. Pisanie jest darem, a nie zawodem. Uprawianie sztuki jest darem, którego właścicielem nie zostaje się bezwarunkowo i na zawsze. Są oczywiście rzeczy, które można pisać zawodowo, wstawać rano i klepać wierszówkę. Ale to niemożliwe w przypadku sztuki, zwłaszcza gdy ma się do niej stosunek wywiedziony z tradycji romantycznej, gdy mówi się w pierwszej osobie i utożsamia się w pełni z każdym wypowiedzianym słowem. Rzemiosło to zajęcie szlachetne, ale w wypadku poezji może się kłócić ze szczerością i wolnością. Wolność to nie kostium, retoryczny chwyt czy metafora, ale tlen. Warsztat, kultura literacka, czerpanie z lektur są niezbędne, ale rezygnacja z lojalności wobec daru wolności czyni niemym. Do pisania wróciłem w momencie gdy, jak to analizuję ex post, doszedłem do granicy wydolności w swojej codziennej kotłowaninie z diabłem. Leżałem w szpitalu, a że nie było to lekkie przeziębienie, więc usłyszałem inną niż wcześniej muzykę świata. W ten sposób powróciłem do pisania – kartka, pióro, Opatrzność, tajemnica bytowania, szept śmierci i ciemność języka (RBP, s. 71).

Nic więc dziwnego, że tom Cantus, który ukazał się po dwudziestoletnim milczeniu, wzbudził w mediach lawinę komentarzy. Kolejne – Cień (2010), Głosy (2012), Gorzka godzina (2015) – skłoniły niektórych publicystów do śmiałej tezy, iż Jan Polkowski należy do grona najwybitniejszych polskich poetów[8]. Podobną opinię zdają się potwierdzać wyróżnienia, które Polkowski wówczas otrzymał. Najpierw pojawiła się nagroda im. Andrzeja Kijowskiego za tom Cantus, (nominowany również do nagrody „Silesius” oraz wyróżniony przez jury nagrody im. Józefa Mackiewicza). Następnie poeta otrzymał nagrody: Wydawców Katolickich za zbiór Cień oraz im. K.I. Gałczyńskiego „Orfeusz” za tom Głosy (nominowany także do nagrody im. Wisławy Szymborskiej). Potem przyszła nagroda „Identitas” – w dziedzinie humanistyki i literatury pięknej za powieść Ślady krwi (która otrzymała także wyróżnienie w konkursie Nagroda Literacka im. Józefa Mackiewicza). Na koniec pojawiły się – odnoszące się do całokształtu twórczości pisarza – nagrody: Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, im. Przemysława Gintrowskiego oraz im. ks. Władysława Bukowińskiego, a także laur honorowy Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich i złoty medal Zasłużony Kulturze Gloria Artis.

Wszystko to nie zmienia faktu, że wciąż trudno mówić o harmonijnym rozwoju historii odbioru twórczości Polkowskiego. Warto przede wszystkim wspomnieć o procesie etykietyzacji, jaki uruchomiono wobec autora Elegii z Tymowskich Gór, zacieśniając jego sylwetkę i jego twórczość do ram działalności politycznej[9]. Nieuprzedzeni czytelnicy Jana Polkowskiego zawsze byli przecież zgodni, że jego utworów – podobnie jak wierszy Stanisława Barańczaka, Ryszarda Krynickiego czy Zbigniewa Herberta – nie da się sprowadzić do ram poezji, której najważniejszym kontekstem jest polityka. Właśnie Stanisław Barańczak w swej recenzji debiutanckiego zbioru młodszego kolegi po piórze trzeźwo zauważał:

Wierszy Jana Polkowskiego nie da się odłączyć od rzeczywistości, w której są osadzone. Tyle, że należałoby raczej mówić o trzech wymiarach tej rzeczywistości, wymiarach w skomplikowany sposób nakładających się na siebie i krzyżujących ze sobą wzajem. Wymiar pierwszy to najbliższa, doczesna i konkretna otoczka poetyckiego „ja”: własne ciało, dom, miasto, Polska tu i teraz. Drugi wymiar rozszerza się w przestrzeni i w czasie: obejmuje Wschodnią Europę i zarazem – dzięki przywołaniu symbolicznych postaci od Lenina do Mandelsztama – kilkadziesiąt lat jej dwudziestowiecznej historii. Wymiar trzeci wreszcie istnieje poza przestrzenią i poza czasem: to wymiar odwiecznego ludzkiego cierpienia i zarazem nadziei, symbolizowany przez dyskretnie pojawiające się w tych wierszach motywy ewangeliczne[10].

W podobnym duchu wypowiadali się Jan Błoński[11] oraz Marian Stala, który komentując pierwsze tomy poety, pisał o umiejętności „stałego przechodzenia od wymiaru politycznego do teologicznego czy metafizycznego rzeczywistości”[12] i wyraźnie podkreślał: „Nie negując złowrogiego wpływu polityki na egzystencję nas wszystkich, powiedziałbym jednak, iż Pańska poezja nie jest polityczna”[13]. O metafizycznym wymiarze liryki Polkowskiego w sposób najbardziej wyrazisty pisał wówczas Leszek Szaruga:

Zamknięta przestrzeń celi w świecie spełnionej katastroficznej wizji: tam, po drugiej stronie, życie biegnie normalnym, z dawna ustalonym rytmem – jakby nic się nie stało : Przeszłość i przyszłość zbiegły / się w tym skrawku / pokreślonego drutem nieba (cela 209). Dojmujące poczucie samotności nakazuje zwrócenie się w siebie. Następuje zredukowanie świata do myślącego i czującego „ja”. Następuje zarazem zuniwersalizowanie tego „ja”: poznanie osoby, której byt ufundowany jest na wierze. Te wiersze, choć nie mówią tego wprost, raczej przez odwołanie się do cytatów, posługiwanie się aluzją, stają się wyrazem głębokiej wiary. Są religijne w tym głębokim znaczeniu religijności, która nie w instytucji poszukuje oparcia, lecz w pełnym odczuciu własnej tożsamości. Tylko takie przeżycie ocala bowiem sens ludzkiego istnienia, potwierdza ostateczność i nieredukowalność przyjętego systemu wartości, ratuje godność w obliczu nihilizmu.

Siła skupienia. Siła poezji. Delikatna i krucha tkanka słowa ocalająca nadzieję w obliczu beznadziejności. Tajemny, zagęszczony język modlitwy: oto budulec nowego tomu Polkowskiego. Poezja bowiem zawsze jest modlitwą. Modlitwą mającą wyrazić tajemnicę, pochwycić sens istnienia. Mającą odtrącić nicość, która nas atakuje[14].

Etykieta „najwybitniejszego poety stanu wojennego”, która w szczególny sposób przylgnęła do nazwiska Polkowskiego w latach dziewięćdziesiątych, sugerowała jednak, że podstawowym „środowiskiem” utworów poety nie jest obszar sacrum, lecz środowisko polityki. I że sens jego liryki winien być rozpatrywany przede wszystkim lub nawet wyłącznie w tym kontekście[15]. Nietrudno w podobnych opiniach odnaleźć echa stylu odbioru poezji ukazującej się w PRL poza zasięgiem cenzury. Warto bowiem podkreślić fakt, że od połowy lat siedemdziesiątych mamy w Polsce do czynienia z niezwykłym fenomenem masowego, niezależnego ruchu wydawniczego. Szerokie tło tego zjawiska opisuje m.in. Przemysław Czapliński:

Co dzieje się w społeczeństwie, które nie ufa swojemu państwu? Rozpoczyna się samodzielne organizowanie życia. W obszarze gospodarczym oznaczało to, że od roku 1976 społeczeństwo intensyfikowało wymianę towarów: przez całą Polskę płynęła fala transferów i transakcji bezgotówkowych; buty za podręczniki, papier toaletowy za mąkę, cukier za kawę […]. Nie wszystko jednak można było w ten sposób zorganizować. Jak pamiętamy, reakcją na zapowiedź podwyżek było masowe wykupywanie towarów oraz wystąpienia robotnicze: w Radomiu podpalono gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR, w Ursusie rozkręcono szyny, uniemożliwiając ruch pociągów na trasie Warszawa–Poznań i Warszawa–Łódź. W obu miastach odpowiedzią władz były masowe aresztowania, pobicia i usuwanie robotników z pracy. Latem i jesienią toczyły się procesy robotników oskarżonych o udział w protestach: w sumie zatrzymano ok. 2500 osób, 373 skazano w trybie przyspieszonym, ok. 500 postawiono przed sądem. Reakcją na represje okazała się zorganizowana pomoc prawna, finansowa i informacyjna niesiona przez środowiska opozycyjne. Rezultatem tych działań stało się powołanie (23 sierpnia) Komitetu Obrony Robotników, który zaczął wydawać komunikaty i oświadczenia o prześladowaniach i niesionej pomocy[16].

Ten sam badacz podkreśla także edukacyjne znaczenie drugiego obiegu:

[…] na książkach „zakazanych” kształciły się wszystkie roczniki studiów humanistycznych lat 1980–1989. W drugiej połowie tamtej dekady dochodziło przecież do tego, że w oficjalnych spisach lektur na państwowych studiach (innych jeszcze nie było) znajdowały się książki zakazane przez państwową cenzurę. Nędza historycyzmu Karla Raimunda Poppera, Główne nurty marksizmu Leszka Kołakowskiego, Korzenie totalitaryzmu Hannah Arendt, Ontologia socjalizmu Jadwigi Staniszkis, a także dzieła Gombrowicza, Miłosza, Herberta, Orwella, Huxleya i dziesiątków innych pisarzy były istotnym – a na niektórych latach studiów: najważniejszym – składnikiem edukacji. Trudno wyobrazić sobie polonistykę lat 80. bez wydawnictw niezależnych. Może także, choć zapewne w mniejszym stopniu, socjologię, filozofię, politologię. Taki udział w edukacji możliwy był tylko dzięki temu, że w połowie lat 80., w szczytowym momencie rozwoju, obieg niezależny był swego rodzaju państwem w państwie. Jego historia wydaje się prosta: to rozrost przez pączkowanie. W największym skrócie – czyli w niewielu liczbach – dorobek niezależnego obiegu to około 4,5 tysiąca tytułów wydanych w latach 1976–1989 w nakładach od 1 do 5–7 tysięcy egzemplarzy. Z grubsza licząc obieg niezależny wydał tyle książek, że jeden egzemplarz przypadał na dwóch statystycznych Polaków[17].

Autorzy wielu opracowań zwracają również uwagę na działania podejmowane przez władze w celu ograniczenia zasięgu działania niezależnych wydawnictw[18]. Jak czytamy:

Znane są przypadki aktywności tajnych współpracowników w kręgu osób zaangażowanych w działalność drugiego obiegu, którzy szczegółowo informowali o swojej działalności, a nawet prowadzili tę działalność z inspiracji SB. Jednak wydaje się, że na ogół SB nie była w stanie sprawować kontroli nad rozwijającym się ruchem. W stosunku do osób tworzących niezależny ruch wydawniczy władze stosowały podobną taktykę jak w stosunku do całego ruchu opozycyjnego. Nie zdecydowano się na próbę całkowitego jego zlikwidowania, jednocześnie stosowano represje wobec poszczególnych jego uczestników[19].

Efekt represji był jednak na ogół odwrotny od przewidywanego. Im bardziej nasilała się opresja władz, tym większym uznaniem i popytem cieszyły się „książki zbójeckie”. O popularności publikacji pozacenzuralnych decydował bowiem nasilający się głód rzetelnej informacji. W horyzoncie oczekiwań odbiorców literatury znalazły się wówczas przede wszystkim blokowane przez władze elementy pamięci zbiorowej i prawdy historycznej. Takich właśnie treści poszukiwano w poezji – także w wierszach Polkowskiego – mniej zwracając uwagę na inne obszary tematyczne eksploatowane przez pisarza[20].

Innym katalizatorem uproszczeń stało się wystąpienie nowej grupy poetów po 1989 r. Proces budowania generacyjnej tożsamości dokonywał się przecież wówczas w opozycji do najbliższych pokoleniowych sąsiadów – głównie dzięki pewnemu „ustawianiu przeciwnika”. Wygodnym punktem wyjścia stał się wspomniany stereotyp „literatury zaangażowanej”. Nie badano, na ile przystaje on do tekstów poszczególnych poetów, chętnie natomiast formułowano pod jego adresem uwagi krytyczne. Typowy zestaw zarzutów odnajdujemy m.in. w znanej, często krytykowanej książce Jarosława Klejnockiego i Jerzego Sosnowskiego Chwilowe zawieszenie broni. Według autorów jedną ze słabości poezji lat osiemdziesiątych jest nadmierne uwikłanie w historię oraz ideologizacja. Inną – fakt, iż „obraz ludzkiej prywatności został zawłaszczony przez domenę spraw publicznych”[21]. Kolejną zaś – oderwanie się „od podłoża czyli języka, jakim posługują się zwykli ludzie”[22]. Nietrudno zauważyć, że cytowane opinie powielają zestaw zarzutów z popularnego pamfletu Dla Jana Polkowskiego, jaki autorowi Ognia poświęcił młodszy kolega po piórze. Czy jednak kiedykolwiek istniał Jan Polkowski z utworu Marcina Świetlickiego? Czy krytycy nie przyznawali realnego istnienia bytowi, który miał charakter wyłącznie retoryczny[23]? Czy rzeczywiście można zlekceważyć głos wnikliwych badaczy literatury i twierdzić, że poezja autora Elegii z Tymowskich Gór była czymś w rodzaju wierszowanej literatury tendencyjnej? A przede wszystkim: czy wciąż musimy pozostawać ulegli wobec procesu jej etykietyzacji, zmierzającego do marginalizacji autora i jego przesłania?

Odpowiedź na ostatnie z postawionych pytań wydaje mi się szczególnie ważna. Liryka Jan Polkowskiego nie jest przecież prawicowa lub lewicowa, narodowa lub kosmopolityczna, ponieważ jej przesłania nie da się sprowadzić do ram jakiegokolwiek partyjnego programu. Nie lekceważąc rozmaitych uprzedzeń, a nawet fobii, które funkcjonują w odniesieniu do pisarza[24], chciałbym zaproponować taki model czytania jego utworów, który umożliwiałby odrzucenie etykiet i dotarcie do głębszych, pozapolitycznych znaczeń jego liryki. Dziś, gdy sytuacyjny, społeczno-polityczny kontekst „poezji stanu wojennego” oddala się bezpowrotnie, gdy patrzymy na nie uwolnieni od obowiązku dostrzegania w nich portretu lat wojskowego reżimu, wyraźniej niż wcześniej dostrzegamy specyficzny rys postawy Jana Polkowskiego: skłonność do refleksji, do mozolnego poszukiwania sensu ukrytego w zawiłych meandrach historii. Codzienność trudnych lat osiemdziesiątych – uwikłanie w bolesną rzeczywistość państwowej opresji, szare dni dogasającego PRL-u – wszystko to, co kiedyś skłonni bylibyśmy uznawać za podstawowy obiekt zainteresowania poety, jest być może u niego tylko tłem dla uniwersalnego dramatu ludzkiego bycia-w-świecie. Być może to właśnie ów dramat, naznaczony nieoczywistymi wyborami moralnymi, jest prawdziwym przedmiotem uwagi autora Oddychaj głęboko. To prawda, że opisywany w tej poezji życiorys przytrafia się Polakowi w takiej, a nie innej sytuacji historycznej. Prawdą jest jednak i to, że dla pisarza elementy owej partykularnej biografii są ilustracją tajemnicy każdego ludzkiego losu, a zdarzenia historii są ważne o tyle, o ile stają się źródłem pytań o wartości i o człowieka w ogóle. Argumentów na rzecz podobnej tezy dostarczają nie tylko najwybitniejsi krytycy omawianej twórczości[25], ale także jej diachronia. Wydaje się, że wiersze z ostatnich tomów ewokują ten sam rodzaj odczuwania świata, tę samą etyczną wrażliwość co utwory sprzed lat ponad dwudziestu – choć przecież pozbawione są na ogół aluzji do rzeczywistości lat osiemdziesiątych.

Niezależnie od meandrów ich recepcji niepodobna zaprzeczyć, że liryki Jana Polkowskiego stały się istotną częścią historii polskiej poezji. A zatem – wyzwaniem dla historyków literatury, zaproszeniem do opisania ich w sposób bezstronny i syntetyczny – na tyle, na ile jest to w ogóle możliwe. Próby, które do tej pory podejmowałem w tym zakresie, wydają mi się niewystarczające, choć stanowią istotny fundament prezentowanego tu wywodu. Myślę zwłaszcza o rozdziale zamieszczonym w tomie Generacja źle obecna[26] oraz o dwóch artykułach opublikowanych w zbiorze „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017)[27], bez których niniejsza książka zapewne nigdy by nie powstała. Dziękuję wszystkim, którzy wspierali mnie w pracy nad nią. Oddaję ją do rąk czytelników, wierząc, że – choć daleka od wyczerpania tematu – przyczyni się do lepszego poznania dorobku literackiego autora Gorzkiej godziny.

[1] Książka, choć złożona do druku, dotąd nie została wydana. Nosi ona tytuł Ryzyko bycia Polakiem. W dalszych częściach pracy oznaczam ją skrótem – RBP. Korzystałem z komputeropisu w formacie PDF. Dziękuję autorowi za użyczenie mi tego tekstu.

[2] Jak mówi dziś pisarz: „Przeskok od nielegalnego wydawania kwartalnika, a przez krótki okres również nielegalnego dwutygodnika „Świat”, do założenia sporego przedsiębiorstwa i publikowania gazety codziennej – był ogromny. Nie wiedziałem, na co się porywam” (RBP, s. 131). I dodaje: „Czas” stał się jedną z moich najważniejszych i najciekawszych przygód, której ofiarowałem sześć wyczerpujących lat życia” (ibidem).

[3] Krótki czas swej działalności partyjnej (w Koalicji Republikańskiej) Polkowski ocenia krytycznie: „Przekonałem się również, że życie partyjne nie jest moim żywiołem. Jako samotnik i indywidualista zawsze szukałem lojalnych, a więc z natury rzeczy nielicznych współpracowników. Jestem przywiązany do swoich opinii, nie mam zwyczaju dostosowywać się do aktualnego kursu” (RBP, s. 205).

[4] Swej pracy w TVP autor poświęca w cytowanym wywiadzie dwa rozdziały, dzieląc się różnego rodzaju obserwacjami i analizami. Por. RBP, s. 233–275.

[5] Por. np. portal www.culture.pl (dostęp: 14 IX 2018 r.).

[6] J. Polkowski, Gdy Bóg się waha. Poezje 1977–2017, red. J.M. Ruszar, s. 341–343.

[7] M.in.: Jan Błoński, Stanisław Barańczak, Leszek Szaruga, Marian Stala i Marek Zaleski.

[8] Bronisław Wildstein w swej recenzji Cienia zauważa: „Polkowski jest jednym z najwybitniejszych, może najwybitniejszym polskim poetą”. Por. idem, Ze środka tajemnicy. O tomie Jana Polkowskiego „Cień” [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017, s. 177.

[9] Jak przekonuje B. Wildstein, Polkowski uzyskał w III RP status twórcy politycznie niepoprawnego: „niepoprawnego zarówno w swoich pozaliterackich postawach […], ale także niepoprawnego w swojej najgłębszej, choć dramatycznej, afirmacji naszej kultury […]. Niepoprawnego w swojej powadze i religijności”. Por. B. Wildstein, Ze środka tajemnicy…, s. 177.

[10] S. Barańczak, Wyobraź sobie, że piszesz po polsku [w:] idem, Przed i po. Szkice o poezji krajowej przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, Londyn 1988, s. 82.

[11] Krytyk zauważał: „Perspektywa poetycka i polityczna nakłada się jeszcze na metafizyczną. U Polkowskiego Bóg jest obecny, zwłaszcza (czy tylko) przychodząc i odchodząc”. Por J. Błoński, Język właściwie użyty. O poezji Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 43.

[12] M. Stala, List do Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 56–57.

[13] Ibidem, s. 207.

[14] L. Szaruga Powiedziałem wszystko (o poezji Jana Polkowskiego), „Kontynenty” (Paryż) 1983, z. 1, s. 33. Artykuł opatrzony jest znamiennym komentarzem redakcji: „tekst drukujemy bez wiedzy i zgody autora”.

[15] Tak sugeruje m.in. J. Krzyżanowski Por. idem, Prywatne getto wolności. O poezji w okresie stanu wojennego [w:] Autor i jego wcielenia. Szkice o roli autora w literaturze, red. E. Kuźma i M. Lalak, Szczecin 1991. Por także: S. Balbus, Poetyckie przełomy i poszukiwania, „Dekada Literacka” 1991, nr 10; M. Inglot, O poezji stanu wojennego, „Język Polski w Szkole Średniej” 1992–1993, nr 1; D. Pawelec, Poezja stanu wojennego. Przymiarka do tematu, „Postscriptum” 1992 nr 2; A. Fiut, W potrzasku (O poezji stanu wojennego) [w:] idem, Pytania o tożsamość, Kraków 1995.

[16] P. Czapliński, Dziedzictwo niezależności: krótka historia komunikacyjnego podziemia, „Słupskie Prace Filologiczne. Seria Filologia Polska” 2007, nr 5, s. 132.

[17] Ibidem, s. 136.

[18] Fenomen drugiego obiegu ma już swoją osobną literaturę przedmiotu. Wśród najważniejszych opracowań warto wymienić m.in. następujące: J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010; P. Sowiński, Zakazane książki. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989, Warszawa 2011; J. Olaszek, Rewolucja powielaczy. Niezależny ruch wydawniczy w Polsce 1976–1989, Warszawa 2015.

[19] J. Olaszek, G. Wołk, Drugi obieg wydawniczy w oczach Służby Bezpieczeństwa, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2012, nr 12/1 (21), s. 370.

[20] O takim stylu odbioru literatury drugoobiegowej piszą m.in. P. Czapliński i P. Śliwiński w popularnym opracowaniu Literatura polska 1976–1998, Kraków 2000, s. 91–119.

[21] J. Klejnocki, J. Sosnowski, Chwilowe zawieszenie broni, Warszawa 1996, s. 18.

[22] Ibidem.

[23] Zapis dyskusji wokół wspomnianego wiersza Marcina Świetlickiego odnajdziemy w książce zbierającej najważniejsze głosy krytyczne o poecie. Por. „W mojej epoce już wymieram”…, s. 89–130.

[24] Krzysztof Koehler zauważa m.in.: „Tacy poeci jak Polkowski, którzy nie tylko jednoznacznie i jakby bez cienia wątpliwości znajdowali się po stronie niepodległościowej, zaiste mogli irytować tych, którzy sobie w trudnych czasach próbowali jakoś ułożyć życie. Na jakieś mniejsze lub większe kompromisy chadzali; jego konsekwencja mogła drażnić. A zarazem jego sztuka, która jakoś usuwała się z prostego (bywa że prostackiego) szufladkowania, nie pozwala zbyć się wzruszeniem ramion: «O, to poeta solidarnościowy, umieszczony po uszy w nurcie niepodległościowym. Spokojnie możemy sobie go darować: jego sztuka wszak doraźna, szlachetna, niestety»”. K. Koehler, Jan Polkowski – poeta polski [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 350.

[25] Spośród najnowszych opracowań poświęconych twórczości poety warto przypomnieć zwłaszcza szkic Wojciecha Ligęzy, który – w imię wierności samej poezji – zachęca do rezygnacji z powierzchownych sformułowań i łatwych zabiegów klasyfikujących. Ich wynikiem są bowiem takie etykiety jak: „poeta solidarnościowy i patriotyczny, diagnosta ducha polskiego, ekstatyk zauroczony pięknem i mądrością natury, wędrowiec metafizyczny, artysta medytacji religijnej”. Zdaniem Ligęzy poecie wciąż przynależy jedynie epitet „osobny”, „gdyż od samego początku poeta wymykał się konwencjom wyrażania sprzeciwu, odrzucał repetycje wezwań i haseł”. Por. W. Ligęza, Osobny [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 356.

[26] W. Kudyba, Generacja źle obecna, Sopot 2014, s. 115–154.

[27] Ibidem, s. 199–206 i 335–348.

II. Miejsca autobiograficzne, ślady historii

Nie mamy dotąd biografii Jana Polkowskiego. Nie napisał jej ani on sam, ani nikt inny. Nie oznacza to jednak, że nie możemy pochylać się nad jej śladami. Autor Elegii z Tymowskich Gór umyślnie pozostawił je przecież w swoich wierszach. Niektóre z jego liryków mieszczą w sobie sugestywne opisy przestrzeni, które współczesne literaturoznawstwo nazywa miejscami autobiograficznymi[1]. Chodzi o ważne elementy intymnej geografii, którą każdy z nas tworzy na swój użytek, o realne przestrzenie, które pisarz w jakiejś mierze uwewnętrznił i właśnie dlatego wyposaża je w swych utworach w znaczenia w rozmaity sposób związane z własnym życiem. Spróbujmy przyjrzeć się kilku takim miejscom.

1. Święciany, Pniowo

Czytelników tomu Cantus mogły zaciekawić wiersze zatytułowane Podróż do Święcian (s. 175)[2] i Pniowo (s. 205). Obydwa miejsca znajdują się bowiem na terenie współczesnej Litwy, domyślamy się zatem, że rodzina autora pochodzi z dawnych Kresów. A jeśli tak, to jego wyprawa do Święcian jest nieuchronnie podróżą w głąb przeszłości, mieści w sobie wspomnienie, staje się formą pamięci. O jaką jednak pamięć może chodzić, skoro Jan Polkowski urodził się na Dolnym Śląsku[3], a dzieciństwo spędził w Nowej Hucie? Zapewne o taką, która ma charakter zapośredniczony, a więc nie jest pamięcią indywidualną, biograficzną, lecz pamięcią zbiorową, nabytą, przekazywaną w ramach najmniejszej komórki społecznej – to jest rodziny. Przywołajmy początek wspomnianego liryku:

W podróży. Zmierzch. Za oknami gasnące pochodnie Podlasia

strzępy ukrywanej przez lata opowieści smuga gorzkiego zapachu

brzóz. Wieże odległych katedr zrzucają płaszcz ptasiej mgły

i ludzkich zdrad. Tęsknić żeby mniej bolało. Pielęgnować ból

by świeciła pamięć i czekać.

[…]

(s. 175)

Liryczna tkanina tego tekstu składa się z kilku pasm. Jedno z nich można nazwać podróżniczym, bo tworzą je nazwy krain i miejscowości, wypełnia migotliwy rytm obrazów, jakie oko mogło rejestrować z okien pojazdu w drodze na północny wschód, na tereny Wileńszczyzny. Tekst nie jest jednak reportażem. Wszystkie obrazy mają w wierszu charakter głęboko subiektywny, powleczone są intensywną i głęboką warstwą przeżyć podmiotu, który o nich opowiada. Jego podróż to przede wszystkim pasmo emocji – czytamy o goryczy, tęsknocie i bólu. Miejsce, do którego prowadzi podróż – czujemy to jakoś od początku – nie jest więc obojętne tym, którzy mają je odwiedzić. Wydaje się częścią rodzinnych, emocjonalnie nacechowanych wspomnień – zakazanych przez oficjalną politykę pamięci PRL, należy do „ukrywanej przez lata opowieści”. Pojawia się ktoś, kogo podmiot liryczny nazywa ojcem, jedną z bohaterek jest matka wyprawiająca „dzieci na wojnę”:

Nierozplątany węzeł pokoleń rozwiązuje się

tak jak otwiera o świcie okno i rozpala ogień. Życie ofiarowane

tak lekko jak bibelot w przeddzień balu. Jesteś przy mnie

choć twoje miejsce jest puste. Wstałaś by wyprawić

dzieci na wojnę. Ty i Nikt ze mną na zawsze

jak dzień na który zabrakło

życia.

Wilno i dalej na północ. Uderza w twarz ssący smak soli niepokój

wschodni jałowy wiatr. Z bezwzględną siłą beznamiętnie rozwiewa

popiół równin i wycieńczonych lasów. W prowincji niepamięci

przed święciańskim cmentarzem stoi szesnastoletni ojciec

jego prześwietlony słońcem cień jak sierocy strzęp piasku

odepchnięty przez mapy.

Umarł diabelski wiek. Nie będzie zadośćuczynienia. Pokolenia

przesypują się przez dłonie kapłanów

nicości […]

(s. 175)

Trzecim pasmem utworu jest właśnie pasmo świadomości i pamięci podmiotu mówiącego w wierszu. To on wydaje się depozytariuszem rodzinnej opowieści, nosicielem (ostatnim?) wpisanego w nią bólu. Skazany na pamięć zapośredniczoną w relacjach naocznych świadków, dzięki podróży ma niepowtarzalną okazję do otoczenia powierzonych mu wspomnień swymi własnymi przeżyciami i obserwacjami. Czy można w nim widzieć autora wiersza? Tekst nie daje w tym względzie jednoznacznych sygnałów, ale wszelkie wątpliwości rozwiewa kontekst autotematycznych wypowiedzi pisarza. W cytowanej rozmowie z Piotrem Legutką Jan Polkowski mówi m.in.:

Gniazdo rodzinne Polkowskich herbu Junosza – Pniowo w święciańskim powiecie (80 kilometrów na północny wschód od Wilna) znalazło się za granicą. Rodzina po opuszczeniu Mazowsza mieszkała na Kresach przez około trzysta lat. Ojciec dzieciństwo spędził właśnie w Święcianach. (RBP, s. 9)

Nieco dalej natrafiamy na jeszcze bardziej sugestywny fragment:

W 1939 roku [ojciec] miał zaledwie 16 lat, stracił matkę, a gdy weszli Sowieci, natychmiast aresztowali i wywieźli jego ojca, który jako kapitan wojska polskiego znalazł się na szczycie listy osób przeznaczonych do wywózki i eksterminacji. Nie wiem, w jaki sposób dziadek przeżył, ale doczekał umowy Sikorski-Majski i trafił do Andersa. […] Ojciec był wychuchanym jedynakiem i gdy niespodziewanie został sam, świat runął mu na głowę. Podczas okupacji litewskiej stał pod ścianą rodzinnego domu, czekając na rozstrzelanie. Uratował go przypadek, który ludzie wierzący w konieczną obecność Boga nazywają cudem. Poszedł do partyzantki. Służył w zwiadzie, a więc najbardziej niebezpiecznej formacji, w 13 brygadzie AK. Opowiadał, że często musiał po prostu przejechać konno w mundurze przez wioskę. Jeśli do niego nie strzelano, to znaczyło, że wioska jest czysta i oddział może do niej wkroczyć. Jeśli strzelano, musiał liczyć na szybkość kasztanowej klaczy o imieniu Baśka. […] Wziął udział w powstaniu wileńskim, po którym – w lipcu 1944 roku – został zwabiony do zasadzki i wraz z siedmioma tysiącami partyzantów w bydlęcych wagonach wywieziony na Ural. Tam, jak wszyscy uwięzieni akowcy, odmówił złożenia przysięgi na wierność Sowietom i wegetował, rąbiąc las […]. Dorobił się ponad osiemdziesięciu wrzodów i był przez pewien czas muzułmanem – koledzy wlekli go w las, gdzie leżał do końca dnia, a gdy skończyli katorżniczą dniówkę, wlekli go z powrotem do ziemianki, żeby pluskwy i wszy mogły zjeść kolację […].Wiem, że ojciec w każdej chwili stłamszonego życia w PRL był gotów iść do partyzantki, zginąć za Polskę. Był człowiekiem emocjonalnie mocno związanym z polskością i z tradycją niepodległościową. W nic innego nie wierzył. (RBP, s. 19–20)

Wiersz zapisuje zatem taki rodzaj podróżowania, którego źródłem jest opowieść o bohaterstwie i oporze wobec okupanta, będąca konstytutywną częścią pamięci pewnej grupy osób. Zbiorowość tę tworzy kilka generacji. Spaja ją m.in. właśnie wspólna pamięć o losie przodków, złamanym przez wichry historii. To ona funduje i gruntuje w członkach tej wspólnoty poczucie przynależności do tej samej rodziny, więc – poczucie rodzinnej tożsamości. Właśnie dlatego podmiot mówi o swojej zmarłej antenatce: „jesteś przy mnie choć twoje miejsce jest puste”. Celem drogi do Święcian okazuje się nie tylko wyprawa w głąb wspólnotowego mitu, ale także pewien rodzaj spotkania z jego bohaterami. Odwiedziny dawnego rodzinnego gniazda nie tylko na nowo dają wgląd w ich życie, ale otwierają także drogę do pełniejszego zrozumienia ich losu, umożliwiają odnowienie i wzmocnienie więzi z nimi. Tak w każdym razie przeżywa to podmiot utworu.

Z oczywistych względów perspektywa jego ojca – uobecniona w utworze – jest nieco inna. Dla niego zapośredniczone w rodzinnej przestrzeni „spotkanie” ze zmarłą matką jest nie tyle powrotem do gorzkiego, rodzinnego mitu, ile raczej kolejnym etapem zmagań z traumą sieroctwa. Być może w jakiejś mierze przekazywaną przez niego, choćby mimowolnie, młodszym pokoleniom, skoro mówi się w wierszu o „pielęgnowaniu bólu”. Czy metafora rozwiązującego się „nierozplątanego węzła pokoleń” odnosi się w liryku m.in. do procesu stopniowego przepracowywania najboleśniejszych doświadczeń? Trudno o jednoznaczną odpowiedź. Jeśli jednak była mowa o tym, że wspomniana podróż przynosi podmiotowi wiersza głębsze poczucie bliskości z przodkami, to warto dodać, że obejmuje ono nie tylko pokolenie dziadków, ale także – rodziców.

W nieco inny sposób o więzach rodzinnych mówi Oda do starości, którą otwiera właśnie motyw podróży do dawnej siedziby rodowej:

I powstał kosmos gdy pielgrzymowali wytrwale

do zakamarków spalonego domu siennego pyłu stajni

między znajome konary lip i wiązów.

Usypiani zapachem niani dotykiem światła śpiącego na tafli Świtezi

słysząc przez drewnianą powałę anegdotę

o oficerze ze Żmudzi (administratorze stryjenki).

(s. 140)

Ewokacje rodzinnej przeszłości – możliwe dzięki realnym lub wyobrażonym wędrówkom do stron rodzinnych – rozrastają się tu do rozmiarów mitycznego kosmosu, który mieści w sobie kolejne pokolenia. Opisana wędrówka jest pielgrzymką – wprowadza jej uczestników w przestrzeń świętą, niepodległą prawu przemijania. W rodowym sanktuarium reguły czasu ulegają zawieszeniu. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stapiają się ze sobą w wiecznym teraz. Znikają w związku z tym bariery oddzielające poszczególne generacje. Potomkowie i przodkowie są gotowi do spotkania, rozpoznają swój los złożony w „uświęconych” rękach członków rodziny. Wspomnienie przestrzeni domowej ma moc uobecniania rodzinnych relacji, ugruntowuje podmiot w dialogu z przodkami, pozwala mu rozpoznawać siebie w więzi z bliskimi i dzięki więzi z nimi:

Moje prochy złożone są w uświęconej dolinie dziecięcej dłoni

dziadka Jana Mateusza zaciśniętej na bryłce powietrza

a w niej jak w bursztynie:

kulig wyżły bekasy hrabia Sianożęcki przed gankiem je wiśnie

żołnierze Komendanta czy Napoleona przechodzą za gumnem

[…]

(s. 140)

Święciany i Pniowo pojawiają się zatem w poezji Jan Polkowskiego jako miejsca rodzinnej pamięci, a więc także jako źródło tożsamościowej narracji, przechowywanej i kontynuowanej w jego rodzinie. Pniowo bowiem to nazwa siedziby rodu Polkowskich – dworku położonego wśród pól i lasów niedaleko Święcian. To właśnie Pniowo pojawia się w twórczości poety jako synonim utraconego domu:

Drzewa w tym miejscu na Ziemi rosną od czasu

gdy zniknął z niego dom.

Nisko pochylony zapadły w opiekuńczy piach

przyszyty starymi jaworami

do zachłannej szarości nieba.

[…]

Jakże niedawno rozbite na twoim miejscu

obozowisko klonów i brzóz

zaplątane w pył planet

[…]

Na starym zdjęciu otwarte okiennice i kojący śnieg.

W starym języku dom mówi o mnie

który mam się dopiero urodzić.

Słucham o tym co dzisiaj może narodzić się we mnie.

Popiół i obietnica karmią drzewa

sieją nasz byt podniebny.

(s. 205–206)

W przywołanym fragmencie liryku poeta, odwiedzając miejsce, w którym stał dworek Polkowskich, dokonuje konfrontacji wizerunku przeszłości – utrwalonego na starej fotografii – z obrazem tego samego terenu dziś. Można by sądzić, że zderzenie to jest bolesne, bo przypomina o braku – o domu, którego już nie ma. Ten, kto mówi w wierszu, daleki jest jednak od melancholicznego uwięzienia w stracie[4]. Realna nieobecność dawnych zabudowań nie wydaje mu się dotkliwa. Czy dlatego, iż to, co nazywa on domem, ma tę osobliwą właściwość, że im bardziej nicestwieje w świecie realnym, tym wyraźniej jawi się świadomości podmiotu? Wydaje się, że tak właśnie jest, ponieważ bohater tekstu doświadcza „działania” miejsca. Nie bez zdumienia konstatuje: „dom mówi o mnie”. Żywotność, „rozmowność” owego locum ma jednak również inne źródła. Wiele wskazuje na to, że „dom” jest w przywołanym fragmencie nie tylko budynkiem, ale także zbiorem wartości kultywowanych w rodzinie – mniej podatnym na zniszczenie niż materia. Jeśli tak jest, to podróż do gniazda rodu owocuje w opisywanym liryku wsłuchiwaniem się w aksjologiczne przesłanie tych, którzy tam mieszkali. Medytacja podmiotu wśród śladów przeszłości mieści w sobie nie tylko popiół nostalgii, ale i nadzieję wierności niepodległościowemu etosowi, jaki był kultywowany w Pniowie[5]. Przynosi głębokie poczucie wspólnoty losów bohatera i jego przodków[6], przynależność do tego samego paradygmatu egzystencjalnego, nazwanego – za Mikołajem Sępem Szarzyńskim – bytem podniebnym[7]. Można go nazwać zarazem agonicznym i heroicznym, gdyż autor aluzyjnie odnosi się do całego wiersza O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem. Początek tekstu brzmi przecież: „Pokój – szczęśliwość, ale bojowanie / Byt nasz podniebny […]”. Etos rodziny Polkowskich nie jest etosem przystosowania i uległości, lecz etosem walki.

Bohatera omawianej poezji trzeba zatem usytuować na antypodach egotyzmu i konformizmu. Autor Głosów omija wizję egzystencji oderwanej od doświadczenia rodzinnego, wspólnotowego, odrzuca wzory życia aspołecznego. W jednym z wierszy pyta ironicznie: „Żyć tylko w pojedynczym losie / rozpoznanym do nudnego bólu?” (s. 256). Nieco dalej padają w tym liryku słowa:

[…]

Jednego nie mogę uniknąć

losu matki i ojca.

Próbowałem uciszyć wzburzone tłumy popiołów

wcielić inne zdarzenia w ich żarliwy gniew.

A wiosną chciałem ciszę nie nicość zobaczyć.

[…]

(s. 256)

Pierwsze zdanie wygląda jak formuła określająca fatum ciążące nad rodziną Polkowskich. Wiemy przecież z innych utworów poety, że gorzki los żołnierski towarzyszył wielu jego antenatom. Jednak nawiązanie do słynnego zdania z Lechoniowego Herostratesa każe przyjąć inną linię interpretacyjną. Jak pamiętamy, młody skamandryta wolał zobaczyć wiosnę niż Polskę. W wierszu Polkowskiego pojawia się zupełnie inny zestaw wartości, a więc i wybór ma odmienny charakter. Polega na odrzuceniu nicości. Podmiot, mówiący w tekście, nie tyle nie potrafi, ile raczej nie chce odrzucić losu rodziców, jakby przeczuwał, że poza nim – poza wartościami, którym oni służyli – otwierają się przestrzenie pustki. Bohater innego tekstu deklaruje: „bo ja nie jestem ja, ale wielu” (s. 128). Okazuje się, że Polkowski z uporem i konsekwencją buduje w swej twórczości obraz podmiotu, który staje się sobą, przekraczając siebie, podmiotu poszerzającego swoją własną tożsamość dzięki interioryzacji wzorów bycia, zapisanych w mitach przechowywanych przez wspólnotę rodzinną i szerzej – narodową i kulturową. Stopniowo wyłania się z analizowanej poezji koncepcja egzystencji jako koegzystencji, jako nieustannego spotkania osób; obraz życia wspólnotowego – nie tylko „dla siebie”, ale też życia „w innych” i „dla innych”. Z wnętrza takiej właśnie wizji padają pytania:

może żyć w cieniach

wędrujących przez inne czaszki? Serca, spojrzenia?

Przepływać przez moje dzieci? Wnuki?

(s. 174)

Autobiograficzne miejsca Polkowskiego są więc miejscami tyleż prywatnymi, co wspólnotowymi. Nie wywołują nostalgii za tym, co bezpowrotnie utracone, bo powierzono im zadania etyczne. Umożliwiają podmiotowi analizowanej liryki identyfikację z wielopokoleniową rodziną, pozwalają mu na pełniejszą interioryzację wartości i wzorów osobowych, ważnych dla jej członków. Odwiedzając miejsce, gdzie stała dawna siedziba rodu, bohater świadomie uzgadnia swój własny projekt bycia z egzystencją tych, z którymi łączą go więzy krwi. W wielu lirykach podkreśla, że identyfikuje się z ich patriotyczną postawą[8]. Marzy o tym, aby – jak mówi – „być w innych głuchych losach” (s. 144). Warto przypomnieć dalszą część tej lirycznej deklaracji:

w tobie wujku Lucyku strącony nad Berlinem

w tobie Dziaduniu Chmielewski wessany w piaski Kazachstanu

tobie bracie Babci Broni wpół oddechu zatrzymany

w smoleńskim witrażu.

(s. 144)

Wymienieni rodzinni bohaterowie mają w poezji Polkowskiego swoje osobne sugestywne portrety, znamienny jest zwłaszcza Rok 1940. Zdzisław Chmielewski wędruje przez Azję, gdyż doczekał się on ciekawego komentarza krytycznego. Wiersz brzmi następująco:

Lądują dzikie gęsi ślizgają się

na topniejącym lodzie.

Wypełniło się (przeznaczenie przekleństwo

zdrada?) żal? zadośćuczynienie?

Wstawajcie moje panny i każcie zaprzęgać!

Do domu, do domu!

(s. 82)

Jan Błoński tak pisał o nim w swym głośnym eseju Język właściwie użyty. O poezji Jana Polkowskiego:

Sporo ten Polkowski – pomyślałem – wymaga od czytelnika. Ale ładne te dzikie gęsi, co nadleciały z chińskiego rysunku, nasuwając myśl o samotności, kontemplacji, może wygnaniu? Ostatnie dwie linijki, wyróżnione kursywą, brzmią jak przytoczenie: ze szlacheckiej gawędy, pamiętnika, powieści? Zaś „wypełniło się” powiedział Chrystus, umierając na krzyżu: consummatum est, mówi Wulgata, „wykonało się” tłumaczy Wujek, najdonośniej zaś Luter: es ist vollbracht. Więc może ten Zdzisław Chmielewski umiera? A kto to był Zdzisław Chmielewski? Nie wiem, chyba tylko autor wie na pewno, co zresztą wystarczy. Bo co robił w Azji, blisko już Chin – nietrudno się domyśleć. Może szedł w konwoju i zasłabł, albo uciekał i zmarł gdzieś na pustkowiu…[9].

Rzeczywiście utwór domaga się wyjaśniającego kontekstu. Nie wiemy, kim był Zdzisław Chmielewski, enigmą pozostaje jego los, przyczyny jego śmierci sam autor opatruje licznymi znakami zapytania. Być może przyszłe edycje tej intrygującej miniatury uwzględnią komentarz poety, który tak wyjaśnił niejasne miejsca swego tekstu:

Zdzisław Chmielewski, zmarły na tyfus w Kazachstanie, zwany w rodzinie Dziaduniem (podobno bardzo dowcipny i wesoły człowiek) był ojcem mojej Babci ze strony Ojca, Kamili zmarłej w 1939 roku. To jej siostry towarzyszące ojcu na zesłaniu usłyszały słowa, które przytaczam w wierszu, a wypowiedziane na chwilę przed śmiercią[10].

Rozmaite okruchy tożsamościowej narracji rodzinnej – barwne i czułe portrety swoich bliskich – Polkowski rozsiał po całym obszarze swojej twórczości. To o takim właśnie rodzinnym micie i o jego funkcji kształtowania świadomości historycznej członków małej wspólnoty czytamy w utworze zaczynającym się od słów: „Opowieść która niszczeje i powstaje z martwych”? (s. 207). Z kolei w poematowych Powodzianach poeta wyraźnie wpisuje ów mit w swój twórczy imperatyw: „Nie powiedzieć więcej / nad to co dyktuje słownik każe składnia / i proste następstwo pokoleń” (s. 182). Znaczenie owego mitu szczególnie wyraźnie rysuje się w tych tekstach, w których pisarz przeciwstawia rodzinną opowieść wielkim narracjom ideologicznym i postrzega ją jako jedną z niewielu osłon przed ich zwodniczym czarem. Oto fragment jednego z takich utworów:

Moi przodkowie moczą nogi w obłokach Kazachstanu

w cerkwi Uralu liczą wrzody odmawiają różaniec

w imperium londyńskiego deszczu gniją ich włosy i sny

[…]

Ojciec w litewskich lasach służył w zwiadzie konnym

by wykryć wroga na czujnej klaczy gnał przez wioskę

wolny – uwieczniony na celowniku karabinu

[…]

Cóż powiedzieć Ci mogę późny wnuku

wolność jak powietrze nie gasi pragnienia.

Żeby żyć prócz pragnienia potrzebna jest wierność

bowiem groby dziadów nie jest łatwo znaleźć

i pochwałę powagi pogrzebaną w zgiełku

[…]

(s. 336)

Jeszcze raz powraca w tym wspomnieniowym liryku wątek biografii dziadka, który po przejściu bojowego szlaku generała Andersa osiadł w Anglii. „Jego życie w Londynie było zapewne podobne do losu innych polskich oficerów, których angielscy pożal się Boże sojusznicy traktowali haniebnie, by zadowolić Stalina” – mówi Polkowski w cytowanym wywiadzie (RBP, s. 20). Ale jest też w przywołanym wierszu element nowy – motyw przekazywania rodzinnej pamięci kolejnym pokoleniom. Autor wie, że konkuruje ona z zapomnieniem, codziennym zgiełkiem, mocno podkreśla jednak, że wierna pamięć i patriotyczny etos stanowią podstawowe elementy ludzkiego życia. Opowieści genealogiczne Polkowskiego splatają się z poszukiwaniem źródeł powinności moralnej, odczuwanej przez bohatera jego poezji i owocują poczuciem zakorzenienia w społeczności dużo szerszej niż rodzina – we wspólnocie narodowej. Odpowiedź na pytanie, jak żyć, oznacza w omawianej poezji konfrontację z imperatywem wierności ideałom, za które pokolenia Polaków płaciły swoim własnym życiem.

2. Nowa Huta

Nowa Huta, ta dzielnica Krakowa – jak nietrudno się domyślać – jest w omawianej twórczości zupełnie innym rodzajem miejsca autobiograficznego niż wpisane w genealogiczną opowieść Święciany i Pniowo. Najpierw dlatego, że wspomnienie o niej w żaden sposób nie odnosi się do kategorii postpamięci[11], lecz funkcjonuje jako element osobistego, biograficznego doświadczenia pisarza. Dodajmy też od razu, że nie chodzi tu o przeżycie jednorazowe – jak wizyta w Pniowie – lecz permanentne, rozłożone w czasie, osadzone w kilku problemowych warstwach. Tylko jedna z nich to zmieniająca się perspektywa osobista dorastającego bohatera. Równie istotna jest warstwa ideologiczna, wszak Nowa Huta – budowana jako przeciwieństwo starego Krakowa – od samego początku wpisana była w utopijne narracje PRL. Jeszcze ważniejsza jest jednak historia nowohucian, bo dzielnica z czasem stała się areną ważnych wydarzeń społecznych i politycznych. Uruchomiony przez poetę proces splatania z sobą rozmaitych płaszczyzn miasta, na ogół polemiczny, czy nawet demaskatorski wobec jego wizerunków utrwalonych w kulturze, sprawia, że liryka Polkowskiego mieści w sobie jeden z najbardziej wielostronnych i najciekawszych obrazów Nowej Huty w naszej literaturze.

Warto zwrócić uwagę najpierw na to, że poeta często przedstawia nowohucką atmosferę w sposób subiektywny i osobisty, uruchamiając filtr wspomnień wczesnego dzieciństwa. Wiersz Cantus zaczyna się od charakterystycznego opisu:

Sezony. Przeźroczyste słodko-słone od młodej krwi

trwające bez końca zimy i rozświetlone oszałamiające

czerwcowe wieczory zapach posypanych makiem bułek

z piekarni na Kocmyrzowskiej anielska polichromia głosu

dochodzącego zza ściany dziecinnego pokoju.

(s. 191)

Sielsko-anielska, niemal baśniowa atmosfera sytuuje tę scenkę rodzajową na peryferiach utrwalonej w kulturze opowieści o dzielnicy przemysłu i wiary w ideały socjalizmu. Zbyt wiele tu lirycznej intymności, zbyt silna jest w tej strofie perspektywa dziecięcego widzenia świata. Obraz socjalistycznego industrialu mąci jednak nie tylko konwencja baśni, ale również – i to dość skutecznie – zapach bułek. Te bowiem, jak wyjaśnia poeta w swym obszernym wywiadzie, nie pochodziły z zakładów państwowych, lecz były produktem wytworzonym w jednej z enklaw rzemiosła i wolnego handlu:

Schodząc w dół wzdłuż Kocmyrzowskiej, dochodziło się do kamienicy z buraczkowej cegły, gdzie rezydował piekarz o malowniczym nazwisku Motyka. Jego pieczywo, zwłaszcza pyszne bułki z makiem po 40 groszy, było bez porównania smaczniejsze niż państwowe papierowo-gumowe kajzerki. (RBP, s. 13)

Sprawa jest błaha, ale ilustruje pewną szerszą tendencję. Okazuje się, że pomyślane jako najpełniejsze wcielenie ideałów socjalistycznej gospodarki to przemysłowe miasto-w-mieście nie tylko w cytowanym liryku bywa przyłapywane przez poetę na drobnych niekonsekwencjach. Czytelnik omawianej twórczości stopniowo nabiera przekonania, że pod oficjalną maską dzielnicy robotniczej skrywa ona zupełnie inne oblicze – rzemieślnicze, chłopskie – niepodobne do upowszechnianego stereotypu. W wierszu Powodzianie czytamy przecież nie tylko o przeciwatomowych schronach pełniących funkcje piwnic, ale także o zręcznej adaptacji tych pomieszczeń dla potrzeb gospodarskich. Czy tak było rzeczywiście? Jeśli wierzyć wspomnieniom pisarza, to jego wiersz odnosi się do realnie istniejących desygnatów:

Pod niemal każdym blokiem mieszkalnym w Hucie budowano schron przeciwatomowy. Koszty budowy rosły, a w razie kataklizmu (dzisiaj wiemy, że Związek Sowiecki planował starcie atomowe z Zachodem na terenie Polski) nie miałyby praktycznie żadnego znaczenia. Zresztą w latach 60. schrony zamieniono na suszarnie lub udostępniono na piwnice (RBP, s. 31).

Wydaje się, że poeta wydobywa w wymienionym wierszu ciekawy realistyczny element, nieprzystający do utopijnego, wyidealizowanego wizerunku dzielnicy tryumfującego socjalizmu:

W przeciwatomowych schronach pod naszymi mieszkaniami

zamknięte było pełne nieruchomego pyłu pozbawione snu

powietrze fetor schwytanych w łapki szczurów i niewidoczni?

niewidzialni? nieistniejący? generałowie

chrzęst szkła beczki z kiszoną kapustą

(s. 180)

Niepozorny motyw beczek kiszonej kapusty ma w tym lirycznym wspomnieniu istotne znaczenie, odsłania bowiem nie tylko rustykalną obyczajowość blokowych społeczności – sprzeczną z propagandowym mitem klasy robotniczej – ale i niedostatek upaństwowionego sektora spożywczego. Obecność wspomnianych osobliwości w podziemiach nowohuckich mieszkań pisarz wyjaśnia następująco:

Wszyscy starali się zdobyć i dbać o trzyarowe działki, niczym o odświętną ojcowiznę. Tyle że to rycie w ziemi brało się również ze zwykłej potrzeby posiadania jakichś własnych produktów, bo pieniędzy stale brakowało, a zaopatrzenie było pod psem. I faktycznie kisiło się kapustę w każdym bloku, a szatkownica wędrowała z klatki do klatki, od domu do domu. (RBP, s. 23)

Także w kilku innych wierszach – wbrew narracji modernizacyjno-urbanizacyjnej o Nowej Hucie – Polkowski stosunkowo często przedstawia ją nie jako centrum nowej kultury socjalistycznej, lecz jako miejsce swoistego przemieszczenia kultury tradycyjnej w obszar przemysłowy. Zwraca uwagę na fakt, że niemal wszyscy mieszkańcy dzielnicy, w której mieszkał, starali się – przynamniej w pierwszym pokoleniu – zachować w nowych cywilizacyjnych realiach dawne zwyczaje i formy życia mocno wpisane w rytm pór roku i kalendarz liturgii rzymskokatolickiej. Jak czytamy:

Większość mieszkańców ówczesnej Nowej Huty pochodziła z biednych wiejskich rodzin. Wywodzili się z małorolnych gospodarstw, które ich już nie mogły wyżywić. Prawie wszyscy żarliwie modlili się podczas mszy odprawianych pod gołym niebem. Wiejska kaplica mogła wiernie służyć mieszkańcom wioski Bieńczyce, ale dla lawinowo zwiększającej się liczby mieszkańców była o wiele za mała. Stąd starania o wybudowanie kościoła i odpowiedź typowa dla ludowej władzy – krętactwo, profanacja krzyża i przemoc. (RBP, s. 15)

Wypada więc zauważyć, że Polkowski zachowuje daleko idącą otwartość wobec specyficznej obyczajowości mieszkańców dzielnicy, która na tle ideologicznej narracji o Nowej Hucie musiała rysować się szczególnie ostro. Dostrzegając zakorzenienie nowo przybyłych robotników w ludowych formach życia, pisarz zdaje się ich akceptować takimi, jacy są. Nie postrzega ich jako niewygodnych obcych, nie stara się ich w jakikolwiek sposób stygmatyzować i ośmieszać. O relacjach sąsiedzkich w tamtych czasach mówi następująco:

W podstawówce różnice społeczne nie były zauważane. Nikt się nad nikogo nie wynosił, nie uważał za lepszego. Będąc dzieckiem wykształconych rodziców (Mama też była inżynierem), którzy mieli w domu bibliotekę i chodzili do teatru, nie zauważyłem, że spędzam dzieciństwo – jak ktoś mógłby powiedzieć – wśród społecznie gorszych od siebie. To, że życzliwa i serdeczna sąsiadka była smarowaczką wagonów, nie miało żadnego znaczenia ani dla moich rodziców, ani dla nas. (RBP s. 24–25)

Pozbawione uprzedzeń spojrzenie artysty na nowohucką społeczność nie jest jednak czymś oczywistym. Jej kulturowy obraz kształtowały przecież nie tylko socrealistyczne laurki, ale także różnego rodzaju teksty, mające opinię „odwilżowych” czy wręcz antysocjalistycznych. Przypominają się zwłaszcza fragmenty ogłoszonego w „Nowej Kulturze” w 1955 r. Poematu dla dorosłych Adama Ważyka[12]:

[…]

wielka migracja, skundlona ambicja,

na szyi sznurek – krzyżyk z Częstochowy,

trzy piętra wyzwisk, jasieczek puchowy,

maciora wódki i ambit na dziewki,

dusza nieufna, spod miedzy wyrwana,

wpół rozbudzona i wpół obłąkana,

milcząca w słowach, śpiewająca śpiewki,

wypchnięta nagle z mroków średniowiecza

masa wędrowna, Polska nieczłowiecza

[…]

Wielka migracja przemysł budująca,

nie znana Polsce, ale znana dziejom,

karmiona pustką wielkich słów, żyjąca

dziko, z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom –

w węglowym czadzie, w powolnej męczarni,

z niej się wytapia robotnicza klasa.

Dużo odpadków. A na razie kasza[13].

Nietrudno zauważyć, że poetyką tego prześmiewczego tekstu rządzi zasada stygmatyzacji – charakterystyczna dla rozmaitych odmian propagandy politycznej. Bohaterów utworu autor wyposaża wyłącznie w cechy negatywne. Ich ambicja okazuje się „skundlona”, pobożność – fałszywa, język – wulgarny, dusza – „wpół obłąkana”. W tym samym, negatywnym świetle stawiają ich przydzielone im przez Ważyka groteskowe atrybuty: „maciora wódki i ambit na dziewki” – komicznie zestawione z „puchowym jasieczkiem” i medalikiem na sznurku. Stawką jest deprecjacja. Mieszkańcy Nowej Huty pokazani są w tym utworze jako przedstawiciele gorszej, nierozwiniętej cywilizacji, jako grupa kulturowo niższa, „średniowieczna”, barbarzyńska – „żyjąca dziko”.

Inną zasadą propagandowej retoryki bywa niekiedy depersonalizacja osób i grup społecznych. Wydaje się znamienne, że mówi się w cytowanym tekście nie o pojedynczych ludziach, lecz o „wielkiej migracji” i o „masie wędrownej”. Jak przekonuje autor tekstu, mieszkańcy Nowej Huty nie są bowiem ludźmi w pełnym tego słowa znaczeniu. Reprezentują Polskę „nieczłowieczą”. Konsekwencją depersonalizacji często bywa uprzedmiotowienie – tak jest i tutaj. Społeczność nowohucka okazuje się ostatecznie materiałem, z którego miała powstać „robotnicza klasa”. Nawet jako surowiec zasługuje ona jednak, zdaniem szydercy, wyłącznie na pogardę jako „kasza” – jako materiał nazbyt zanieczyszczony, przynoszący w obróbce „dużo odpadków”. Stąd resentyment i negatywne emocje autora, które w całości wypełniają cytowany fragment. Celem Ważyka okazuje się budzenie niechęci do mieszkańców Nowej Huty. Oglądany z perspektywy dorobku współczesnych badań międzykulturowych tekst pisarza – a zarazem dawnego oficera politycznego I Armii WP, następnie wpływowego członka PZPR – zdaje się realizować trzy pierwsze spośród wyróżnionych przez Gregory’ego Stantona ośmiu etapów prowadzących do opresji i zbrodni (są to klasyfikacja, symbolizacja oraz dehumanizacja)[14]. Sącząca się z wiersza Ważyka pogarda wobec nowohucian nie była zawieszona w społeczno-politycznej próżni, lecz rychło została przełożona na język czynów. Znalazła swe wcielenie w działaniach oddziałów SB i milicji tłumiących liczne, powtarzające się przez wiele lat demonstracje. We wspomnieniach Jana Polkowskiego Nowa Huta jawi się właśnie jako arena przemocy, miejsce, w którym z rąk SB ginęli niewinni ludzie.

Wśród obrazów tej dzielnicy, oglądanej oczami dziecka, jest bowiem w omawianej twórczości również taki:

[…]

trzymała mnie trochę zbyt mocno za rękę gdy szliśmy

obok Teatru Ludowego mijając ludzie w hełmach psy

i mdło błyszczące bagnety

i dnia siódmego o zmierzchu siedziałem w kuchni

na podokiennej szafce patrzyłem znad firanki na uciekający

w panice tłum podjeżdżające tyłem budy.

Zapytałem: mamo czy to już jest

wojna?

[…]

(s. 180)

Autor świadomie wyróżnia cytowany fragment kursywą na tle innych partii utworu, jakby chciał podkreślić jego nieliteracki i niefikcjonalny charakter. Piotr Legutko w swym wywiadzie pyta wprost: „W jednym ze swoich tekstów wspominasz walkę o krzyż na ulicach Nowej Huty w 1960 r., obserwowaną przez okno mieszkania. Na ile tamto wspomnienie jest świadome?” (RBP, s. 14). Poeta, odnosząc się do cytowanego wyżej passusu z Powodzian, wyjaśnia:

Byłem już sporym chłopcem, chodziłem do szkoły i najbardziej przygnębiającą część wydarzeń – brutalne aresztowania – obserwowałem przez kuchenne okno, wychodzące na wewnętrzną osiedlową ulicę. Siedziałem na szafce podokiennej, pełniącej funkcję lodówki, uchylałem zazdrostki i patrzyłem, jak szturmowe oddziały milicji ścigały ludzi, biły ich i ładowały do ciężarówek podjeżdżających tyłem przez bramę […] Był ciemny, ślepnący wieczór – krzyk i sceny wrzucania ludzi do ciężarówek, które po zapełnieniu odjeżdżały i były zastępowane przez kolejne, wbiły mi się w pamięć jak nieusuwalny ból. […] Pamiętam, że tego wieczoru zadałem mamie pytanie: czy to już jest prawdziwa wojna? […] Następnego dnia mama musiała gdzieś wyjść i mimo ryzyka wzięła mnie ze sobą. Szliśmy w ciszy wymarłymi, spowitymi gazem łzawiącym chodnikami. Na ulicy Majakowskiego, bożka kolaboranckiej poezji polskiej, spotkaliśmy patrol ubrany w stalowe hełmy i długie, ceratowe płaszcze. Milicjanci mieli karabiny z bagnetami i psy. Oczy piekły niemiłosiernie od gazu łzawiącego rozpylonego dzień wcześniej z helikopterów. Marsz przez śmiertelną pustkę pozbawionego życia miasta, strach przed patrolami i przemocą zostały we mnie na zawsze. Nie wiem, dlaczego mama w tamten wieczór pozwoliła mi obserwować rozruchy, bo przecież jak kwoka starała się nas oddzielić od wszelkiego niebezpieczeństwa i zła świata. Domyślam się, że zdecydować mogła jej intuicyjna mądrość, by pozwolić mi zobaczyć, zrozumieć i zapamiętać podstawową prawdę o komunizmie – przemoc fizyczną, przemoc kłamstwa, przemoc bezprawia. Od tego czasu, mimo że rozumiałem zaledwie cząstkę rzeczywistości, nie miałem najmniejszych złudzeń co do natury władzy ludowej. Ta lekcja odebrana na podokiennej szafce przez ośmioletniego chłopca w dużym stopniu przesądziła o kształcie i sensie mojego życia. (RBP, s. 14–15)

Nieco dalej Polkowski czuje się w obowiązku wyjaśnić, że pobożność mieszkańców Nowej Huty wcale nie była powierzchowna, a religia stanowiła istotne spoiwo tej nietypowej wspólnoty:

To zapewne upokarzające i niezrozumiałe dla marksistów, ale ludzie ryzykowali zdrowie i życie dla Chrystusa i wolności. To komuniści użyli w socjalistycznym mieście ostrej amunicji w obronie swoich praw do szynki i pogardy, w obronie boskich uprawnień aparatu i świętych interesów sowieckiego okupanta. Lud nie zgadzał się na profanację krzyża i pragnął spokojnie modlić się w kościele, który koniec końców chciał przecież wybudować z własnych skromnych pensji […]. W roku 1960 chodziło o zachowanie jedynego punktu oparcia w ich wyrwanym z naturalnej gleby życiu, o wiarę przodków. Tylko dzięki krzyżowi wiedzieli, kim są, i rozpoznawali się wzajemnie. Żadne inne racje i więzi międzyludzkie, np. solidarność w walce o robotnicze prawa, nie zdążyły się jeszcze wytworzyć. Żyli zamknięci w swoich malutkich mieszkankach, nieskłonni do ryzyka. (RBP, s. 17–18, 67–68)

Wszystko to jest istotnym tłem wiersza, który stanowi odpowiedź nowohuckiego artysty na dawny pamflet Adama Ważyka. Polkowski zatytułował swój tekst Poemat dla dorosłych. Na tym jednak analogie pomiędzy obydwoma utworami się kończą. Długą listę niepodobieństw otwiera dedykacja: Pamięci Rodziców, mieszkańców Nowej Huty. A oto i sam utwór:

Znad wielkich pieców pełzł nisko gorzki żal dymów i krążył w płytkim powietrzu

starego koryta Wisły. Półpiśmienni chłopi wojną złamani losem starci

stali w gęstym tłumie i z trudem obracali w ustach słowa świeży śnieg

i siny stalowy ogień. Pater noster qui es in coelis

sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum.

[…]

Ojcowie stali w błocie przed polowym ołtarzem z językami zanurzonymi w wietrze

nasiąkali chorałem łacińskich słów i ssącą wilgocią przednówka.

Klucz głosów zataczał równe kręgi nad resztkami wsi Bieńczyce

razem z cichą rodziną wron.

[…]

Za ołtarzem za plecami chmur szybko biegnących w nierównych

szeregach mokły chaty bielone wapnem z ultramaryną żółty spychacz

i czarne pasmo sadu.

Ludzie światło i rzeczy krążyli wokół siebie a Ziemia obracała się

coraz wolniej szukała innego porządku aż zatrzymała się i przestała podążać

ludzkim śladem.

Pobłogosławienie dzieci kobiety i mężczyźni wstali z kolan i ruszyli

ku chwiejnym blokom krusząc w palcach twardy chłód resztki słów

I suchy tytoń wiatru.

Krążyli niemo wokół jeszcze żywych zdań jak bociany przybyłe przedwcześnie

nad zmarzniętą łąkę i bojąc się je wypowiedzieć szybowali w wysokiej ciszy

i upadali na zastygłą ziemię jak strącone gliniane gniazda.

A ziemia już się nie poruszyła i trwała uspokojona jaśniejąca

Niedotykalna.

(s. 231–232)

Nie odnajdziemy w tym tekście ani szyderczej kpiny, ani obraźliwej retoryki. Jego celem nie jest upokorzenie kogoś, kogo postrzega się jako gorszego. Zestaw środków literackich, którymi posługuje się Polkowski, ma inny cel. Przywraca godność osobom, którym tejże w tekście Ważyka odmówiono. Stąd właśnie precyzyjnie ustawiony rejestr stylistyczny tekstu, stąd roztropna równowaga pomiędzy tym, co wysokie, i tym, co niskie. Wiersz poety nie chce być niczym więcej niż świadectwem tego, co zostało zobaczone, a więc tego, co się zdarzyło. Autor nie idealizuje ani ludzi, którzy „z trudem obracali w ustach słowa”, ani surowego, nowohuckiego krajobrazu – pełnego dymu i błota. Jego bohaterowie ani na chwilę nie przestają być kimś, kim naprawdę są. To wciąż „półpiśmienni chłopi”, choć nieco dostojeństwa dodają im przywołane przez poetę Wergiliuszowe określenia – wojną złamani losem starci. W sposób zgodny z poetyką rodzajowego obrazka ujęto też pejzaż – pogranicze blokowiska oraz wsi z chatami i sadami.

Jest to jednak rodzajowość szczególnego gatunku, chwytająca zwyczajność w jej wydaniu świątecznym i uroczystym. O mistrzostwie tego utworu może decydować właśnie subtelna gra zwyczajności i nadprzyrodzoności nadająca niepowtarzalny charakter każdej jego frazie. Zwykli ludzie wraz z szarym krajobrazem ich życia zdają się tu przecież uczestniczyć w czymś wielkim, czymś co ma moc porządkowania ich świata i nadawania mu sensu. To nie przypadek, że ich głosy „zataczają równe kręgi”. Mamy wrażenie, że cały krajobraz jest poruszany tym samym senso- i wspólnototwórczym rytmem. Domyślamy się też, że źródłem owego rytmu jest liturgia. I ludzie, i ich otoczenie jakby nasiąkali echem Pater noster, „chorałem łacińskich słów”. Czym to echo jest? Muzyką z zaświatów? – Być może, bo polowa msza nieoczekiwanie ukazuje pod koniec wiersza swój najszerszy, kosmiczny wymiar. Okazuje się, że liturgia przenosi w tym liryku całą dostępną ludziom rzeczywistość w „inny porządek”. Unieważnia zasady czasu i przestrzeni, relatywizuje ruch. Jej finałem jest apokaliptyczna „nowa Ziemia” – jasna i „niedotykalna”. „Pobłogosławieni dzieci kobiety i mężczyźni” stają się kimś więcej niż zwykłymi śmiertelnikami, unoszą się ponad samych siebie, zyskują godność członków wspólnoty zbawionych, której to godności nawet upadek i zgon nie są im w stanie odebrać. Początek wiersza zdaje się sugerować, że to właśnie dzięki głębokiemu doświadczeniu religijnemu nowohucianie byli w stanie przetrwać siermiężną codzienność i „gorzki żal dymów”.

O tym, czym była owa codzienność i jak była przeżywana, poeta mówi również w utworach portretujących lata siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Znika w nich perspektywa dziecięca, pojawia się spojrzenie kogoś, kto nie tylko widzi skutki opresyjnych działań władz, ale wie także o ideologicznych źródłach przemocy. Jeden z takich wierszy ma tytuł Restauracja „Arkadia”. Nowa Huta Plac Centralny:

Sekretarz Generalny Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii

(bolszewików) Włodzimierz Ilicz Lenin. Obsypany

śniegiem, sześciometrowy kolos, wraca z roboty

do baraku. Wycieńczony, głodny. Na nogach trzyma go tylko

wzrok konwoju gałuboj. Mróz podaje mu pięść

zatrzaśniętą jak rozgrzane, brzęczące stepy. Polarna

noc rozbiera się do naga. Apel.

na poplamionych obrusach

kołymskiego śniegu

(s. 12)

Przedmiotem zainteresowania pisarza jest więc monument, który stanowił samo centrum urbanistycznego konceptu dzielnicy przemysłowej. Nowa Huta w założeniach jej konstruktorów miała być przecież ikoną spełnionego socjalizmu. Symetryczny Plac Centralny (zwany najpierw placem Józefa Stalina) był jej komunikacyjnym sercem i zarazem punktem kulminacyjnym narracji ideologicznej. Miał skupiać najważniejsze ośrodki życia kulturalnego (część z nich nigdy nie powstała) i otwierać drogi ku innym sferom życia – takim jak praca i wypoczynek (niektórych terenów rekreacyjnych nie udało się utworzyć). Dlatego właśnie stąd wychodziły najważniejsze dla miasta arterie, tworząc m.in. tzw. „oś pracy” wiodącą wprost do Huty. O ideałach komunistycznych miało tu mówić wszystko – nie tylko układy ulic, rozmieszczenie budynków i ich przeznaczenie, ale także architektura arkadowych pierzei placu, wyraźnie nawiązująca do estetyki socrealizmu[15]. Komunikat o dobrodziejstwach nowego ustroju miały utwierdzać przede wszystkim ślady „ojca-założyciela” komunizmu – Lenina. W symboliczny sposób uległy one potrojeniu: z Huty im. Lenina prowadziła do placu arteria im. Lenina, zaś w Alei Róż w 1973 r. stanął jego monumentalny pomnik, który miał pełnić funkcję swoistej metonimii miasta – miał streszczać jego najważniejsze znaczenia, objawiać jego ducha. Jego opis nieuchronnie stawał się opisem sensu miasta, poetycką reprezentacją jego istoty.

Warto przywołać celne uwagi Stanisława Barańczaka o analizowanym utworze Polkowskiego:

Wiersz znajduje swoją wewnętrzną motywację w dwóch naraz porządkach: pierwszy to porządek historii (Lenin jako twórca obozów koncentracyjnych i zarazem ubóstwiony symbol ucieleśniony w nowohuckim pomniku), drugi to porządek przestrzenny, związany z punktem widzenia mówiącego (który ogląda pomnik Lenina z okien restauracji, łącząc w jednym spojrzeniu śnieg za oknem i „poplamiony obrus” na stoliku przed sobą). Krzyżuje się z tym druga opozycja: w pomniku widzi mówiący jednocześnie pomnik Lenina i żywą postać leninowskiego systemu, anonimowego łagrowca. W tym kontekście nazwa restauracji „Arkadia” staje się jeszcze jednym elementem znaczącym, sygnałem ironii łączącej w jedność sprzeczności wiersza. Umieszczona na początku, jest ta nazwa w istocie pointą całego utworu[16].

Szkiełko i oko interpretatora świetnie wydobywa charakterystyczny dla metaforycznych konstrukcji mechanizm nakładania na siebie obrazów – znamienną interferencję monumentu historycznej osoby Lenina i skutków zbudowanego przezeń systemu politycznego oraz proces przenikania się obrazów Nowej Huty i Kołymy. Przypominając istotne konteksty historyczne – związane z postacią wodza bolszewików[17] – autor słusznie podkreśla wagę tytułu i jego ironiczny ton. Wszak wiersz ma właśnie charakter polemiczny, podważa mowę propagandy, odsłaniając bankructwo arkadyjskiego mitu, którym się odżywiała. Polkowski zmienia po prostu znaczenia monumentu. W jakimś sensie włamuje się do semantycznego centrum Nowej Huty i sprawia, że zaczyna ona mówić o sobie (podobnie zresztą jak Lenin) coś zupełnie innego niż w propagandowych przekazach. Opis miejsca pamięci komunizmu staje się w ten sposób dystopią – pisarz zdziera propagandowe zasłony i pozwala zobaczyć prawdziwą twarz systemu totalitarnego, każe pamiętać nie tyle o jego wzniosłych hasłach, ile raczej o jego zbrodniach – o więzieniach i łagrach. W pewnym sensie wysadza pierwotne znaczenia pomnika w powietrze. Jako osobliwa puenta omawianego wiersza może więc zabrzmieć fraza z tekstu zatytułowanego Ob. Jan Polkowski – uzasadnienie istnienia, która – choć brzmi absurdalnie i groteskowo – jest cytatem z autentycznego dokumentu wystawionego przez prokuraturę:

W dniu 18 kwietnia 1979 r. o godz. 20 w Krakowie Nowej Hucie

przy Alei Róż nastąpiła eksplozja materiału wybuchowego która

spowodowała częściowe uszkodzenie pomnika Włodzimierza Lenina.

Celem przeszukania mieszkania Jana Polkowskiego było

ewentualne odnalezienie przedmiotów mających stanowić dowód

procesowy w niniejszej sprawie

(s. 51)

Jak dowiadujemy się z cytowanej wielokrotnie rozmowy poety z Piotrem Legutką, insynuacje prokuratorskie nie miały żadnych realnych podstaw, dobrze jednak ilustrowały sposób działania ówczesnych władz. Już wkrótce, w latach osiemdziesiątych, doszło jednak na ulicach do otwartej konfrontacji. Jak relacjonuje Polkowski:

Obchody drugiej rocznicy Sierpnia zamieniły się w trzydniowe uporczywe walki, w trakcie których demonstranci wypchnęli z dzielnicy ZOMO. […] Wtedy w Nowej Hucie, w sierpniu 1982 roku, milicjanci i tajniacy ostali się jeno za obitymi grubą blachą okiennicami komendy dzielnicowej, usytuowanej na osiedlu nomen omen Zgody. Demonstrantów rozpędzono, dopiero gdy Jaruzelski powodowany szacunkiem i miłością do munduru polskiego żołnierza, wprowadził do akcji przeciwko robotnikom komandosów z jednostki powietrzno-desantowej (czerwone berety). (RBP, s. 107–109)

Warto dodać, że dystopijne opowieści poety o Nowej Hucie mają jeszcze jedną ciekawą realizację, gdy Polkowski poddaje opisowi nie monument realnie istniejący, lecz ten, którego nie ma. Myślę o liryku O Nowej to Hucie piosenka:

Tobie nieznanemu? Zapomnianemu ostygłemu ciału?

Tobie którego imię i nazwisko ktoś może jeszcze pamięta

(nieistniejącemu) od dawna budowano pomnik.

30 lat temu jeśli nie wcześniej uchwałą Biura Politycznego

KC w Moskwie Warszawie uchwałą rządu tamże i ostatecznie

Sejmu PRL spadkobiercy europejskiej demokracji rozpoczęto budowę

pomnika Bogdana Włosika (1961–1982).

[…]

(s. 95)

Tytuł wiersza jest jednocześnie tytułem popularnej niegdyś piosenki przedstawiającej arkadyjski mit Nowej Huty. Kolejny raz poeta zderza więc propagandowy mit i dramatyczną rzeczywistość. Poetycka energia utworu skupiona jest w akcie kreacji potencjalnego – projektowanego wyobraźnią – miejsca pamięci. Dziś pomnik Bogdana Włosika i innych ofiar stanu wojennego rzeczywiście istnieje. Został odsłonięty 13 października 1992 r. w dziesiątą rocznicę śmierci młodego człowieka w miejscu, w którym zginął – na nowohuckim osiedlu Przy Arce, przed blokiem nr 11. Wiersz Jana Polkowskiego powstał jednak dużo wcześniej – jako bezpośrednia reakcja na fakt, że od kuli funkcjonariusza SB 13 października 1982 r. zginął młodzieniec, który nie uczestniczył w demonstracji, a junta Wojciecha Jaruzelskiego starała się wszelkimi sposobami nie dopuścić do tego, by fakt ten przedostał się do zbiorowej świadomości.

Miejsce pamięci, które artysta powołuje aktem poetyckiej kreacji, ma zatem przechować nie tylko szacunek dla zamordowanego i nie tylko garść informacji historycznych. Spójrzmy na dalszy ciąg tego tekstu:

Budowali go wszyscy: tow. Bierut Beria Berman Borejsza

MBP NKWD dystyngowani poeci mitu śródziemnomorskiego

prawdziwi katoliccy marksiści niegolący się jeszcze filozofowie

dźwigający na sercu swój pierwszy pistolet faszyści z ONR specjaliści

radzieccy niepiśmienni chłopi Tadeusz Borowski (piśmienny)

otępiały od wódki i pochlebstw Władysław Broniewski.

W takt obozowej orkiestry na trzeźwo po pijanemu na czczo

we śnie w strachu w strachu nienawiści budowali mistrzowie

murarscy i kapusie nauczyciele doliniarze Luis Aragon

oraz autor niedoścignionych Cien poemos de amor

kurwy stróże psy ministrowie i cała postępowa ludzkość.

Ktoś rzekł, po męsku: nikakoj Polszi nikogda nie budiet

ale jest drzewo (Twoja twarz) dom (Twój brzuch) sklep (ręka).

Stoi to miasto jak niewidzialna zasłona łzawiącego gazu.

Twoja komora Twój czas Twój grób Twój pomnik.

Teraz wszyscy gdziekolwiek jesteście na świecie (po operacjach

plastycznych zmianach życiorysu) a zwłaszcza jeśli zostaliście w Polsce

bowiem jesteście przywiązani do idei wolności niepodległości

tolerancji więc teraz kiedy to zdziwione chłopięce ciało

wyprężyło się na chodniku rozprute ołowiem

każdy z was może powiedzieć: exegi monumentum

to zostanie po nas.

Domyślamy się, że Polkowskiemu chodzi także o przypominanie uwikłania rozmaitych ludzi, tworzących kulturę XX wieku, w ideologię i struktury przemocy. Autor tekstu wydobywa powtarzane niekiedy przez działaczy komunistycznych zdanie gubernatora rosyjskiego wygłoszone po powstaniu styczniowym (nikakoj Polszi nikogda nie budiet), by podkreślić opresyjny, antypolski charakter komunistycznej utopii. Koncentruje się przy tym na ukazaniu nie tylko rozmaitych stopni i form uległości wobec totalitarnego reżimu, ale także na podkreśleniu rozmiarów owej zależności. Rozmaite formy współpracy z „utopią u władzy” obejmują bowiem w utworze obszar wielu krajów i warstw społecznych w poszczególnych państwach. Są mu poddani przedstawiciele władzy ustawodawczej i wykonawczej, członkowie najróżniejszych grup zawodowych, inteligenci i robotnicy, chrześcijanie i ateiści, przestępcy i poeci (niektórzy wymienieni z nazwiska, inni – jak Pablo Neruda – przywołani są aluzyjnie). Śmierć młodego człowieka ukazała, zdaniem poety, prawdziwe, zbrodnicze oblicze systemu, podważając tym samym szlachetność motywacji uwikłania w śmiercionośną ideologię. Podobnie jak we wcześniej omawianych wierszach Polkowskiego pisany monumentami tekst miasta okazuje się opowieścią o opresji. Nowa Huta stoi „jak niewidzialna zasłona łzawiącego gazu”. Także ona – podobnie jak Święciany i Pniowo – staje się w omawianej twórczości zaproszeniem do refleksji etycznej, wzywa do niezgody na zło w imię solidarności z pokrzywdzonymi.

3. Kraków

Wiersze o starym Krakowie pojawiają się dopiero w drugiej części dorobku poetyckiego Polkowskiego – po 2009 r., a więc wiele lat po przeprowadzce pisarza i jego rodziny z Nowej Huty do tej właśnie części miasta. Nic więc dziwnego, że pisane są z perspektywy mieszkańca osiadłego, głęboko zakorzenionego zarówno w teraźniejszości, jak i w przeszłości jagiellońskiej stolicy, kogoś kto nie tylko stara się identyfikować z lokalnym mitem, ale i przekazywać go nowym pokoleniom jako tożsamościową opowieść krakowskiej, i chyba nie tylko krakowskiej, społeczności. Istotę tej opowieści dobrze ukazuje liryk ***Na początku była katedra:

Na początku była katedra jak złamane skrzydło – wiotka i biała.

W niej pod czarnym krucyfiksem święta dziewica uczyła

Kudłatego Litwina sylabizować: Sanctus i Regis Poloniae.

Po tym łacińskim trakcie drepczą pokolenia wielogłowego miasta

co rosło w zakolach rzeki wtulone pod pierś strzelistej Jadwigi.

Widzę stojąc na Dworcu Głównym jak przyjeżdżają:

Jan Kochanowski Piotr Skarga Jan z Kęt.

Nie ma torów – koła niespiesznie żłobią w miękkim kurzu

suche sentencje melodie psalmów żarliwe inwokacje.

Już od setek lat przyjeżdżają między utrudzonymi kamieniami

godnego politowania życia słowiańskich mieszczan

których krew wymieszała się z krwią Czecha Żyda Ormianina

Niemca Rusina i Włocha.

Muszę zrozumieć – biorę w dłonie kamień po kamieniu: piaskowiec

i wapień wapień i bazalt bazalt i piaskowiec i marmur i porfir.

Lepię z zimnej gliny szorstkie gotyckie cegły

[…]

(s. 216)

Początek tego wiersza wydaje się specyficzny. Ten, kto mówi, patrzy inaczej niż turysta, inaczej niż przypadkowy przybysz. Jego wzrok nie błądzi bez celu, nie ześlizguje się z powierzchni ulic i budynków, ponieważ te są dla niego znaczącym zapisem historii. Podmiot Polkowskiego chce nie tylko widzieć, ale także odkryć sens tego, na co patrzy. Postrzega miasto jako skomplikowany, wielowarstwowy tekst, który domaga się interpretacji. Właśnie dlatego powtarza sobie i nam: „muszę zrozumieć”. Jego wzrok jest wzrokiem archeologa, który z drobnych śladów stara się zbudować sugestywny, całościowy obraz minionego. To wzrok hermeneuty kultury, który patrzy na współczesny dworzec kolejowy, ale widzi zarówno pociągi nazwane imionami postaci historycznych, jak i renesansowe powozy i wysiadających z nich krakowskich luminarzy.

Podejmowana przez niego hermeneutyka Krakowa nieuchronnie zmierza zatem do rekonstrukcji mitu genezyjskiego. Próba zrozumienia miasta nie może się powieść bez odpowiedzi na pytanie o jego genezę, o to, co było „na początku”. Współczesny Kraków jest przecież – poeta doskonale zdaje sobie z tego sprawę – rezultatem pracy wielu pokoleń i stopem wywiedzionym z wielonarodowego tygla. Metafora lepienia cegieł i przedzierania się przez rozmaite pokłady skalnej materii miasta zdaje się opisywać trud stopniowego rozeznawania odmienności jego kulturowych warstw. Kraków okazuje się miejscem „wielogłowym”. Odsłonięcie jego mitu założycielskiego może więc stać się odkryciem spoiwa, które przez wieki łączyło jego mieszkańców i wciąż stanowi punkt odniesienia dla ich życia. Mit ów ma charakter tożsamościowy i wspólnototwórczy, a utkano go nie tylko z faktów, ale także z wartości. Jego fundamentem jest nie tylko historia, ale i pewien specyficzny etos:

Mówię do moich synów: z potężnych żywiołów zbudowano miasto:

– z bojaźni i uwielbienia Boga

– z zapobiegliwości i troski

– z ognia dumy i poniżenia

[…]

Ale pytam: jak złączyć początek i sens honor i hańbę?

Gdzie słów jest śledziona i płuco plątaniny ulic?

Tam gdzie wąsik z pomadą melonik na bakier

i tombakowej brzękanie dewizki?

Tam gdzie strzała przecina przeźroczystą szyję

mariackiej wieży?

I krwawi?

I śpiewa?

Synowie mają się dowiedzieć, że miasto powstało jako rezultat szczęśliwego połączenia religijności jego mieszkańców, ich troski o dobro wspólne i poczucia własnej godności. Symbolem tej szczególnej syntezy poeta czyni w inicjalnym wersie pierwszą, wzniesioną z wapiennych kamieni wawelską świątynię. Zdanie „na początku była katedra” zdaje się przekonywać nas także o tym, że triada wartości konstytutywnych dla miejskiej społeczności w pełni mieści się w obszarze chrześcijańskiego etosu. Właśnie dlatego tak ważną postacią okazuje się w wierszu św. Jadwiga. Miasto, jakie bohater chce opowiedzieć swoim synom, to locus mocno osadzony na fundamencie aksjologii chrześcijańskiej.

Poeta zdaje sobie jednak sprawę, że w obszarze naszej kultury funkcjonują także inne opowieści o współczesnym Krakowie i odmienne ujęcia jego aksjologicznych i kulturowych podwalin. Jeśli cytuje fragment Traktatu poetyckiego, to właśnie po to, by polemicznie odnieść się do Miłoszowej wizji „naszych początków”. Przypomnijmy najbliższy kontekst frazy o meloniku i dewizce – przywołanej przez Polkowskiego:

[…]

Tam nasz początek. Na próżno się bronić,

Próżno wspominać daleki Wiek Złoty.

Nam raczej przyjąć i uznać za swoje

Wąsik z pomadą, melonik na bakier

I tombakowej brzękanie dewizki.

Za swoją uznać pieśń przy kuflu piwa

W czarnych jak sukno fabrycznych osadach

Zapałką trzasnąć, na dwanaście godzin

Iść, tworzyć w dymach postęp i bogactwo[18].

Cytowany fragment pochodzi z pierwszej części poematu, zatytułowanej „Piękne czasy”. Jej gorzki i prześmiewczy ton spowija nie tylko młodopolską poezję, ale całą kulturę Belle Époque. Kraków funkcjonuje w Miłoszowym poemacie jako jej matecznik. Jawi się więc nie w świetle swej jagiellońskiej tradycji, lecz wyłącznie w błysku zapałki potartej na początku dwudziestego stulecia. Ów redukcjonistyczny zabieg poety ma ważną funkcję. Pozwala obszerniej rozwinąć mit genezyjski – alternatywny wobec tego, który mógłby się odwoływać do głębszych pokładów historii miasta. Odpowiadając na pytanie o „nasz początek” – a więc o początek nowoczesności – Miłosz kreśli w syntetycznym skrócie ironiczne obrazy kultury mieszczańskiej i proletariackiej. Mitem założycielskim nowoczesnego społeczeństwa jest – zdaniem autora Traktatu poetyckiego – miraż sukcesu ekonomicznego oraz cywilizacyjnego postępu. Zestaw wartości spajających nowoczesną społeczność okazuje się dość ubogi, mieści się pomiędzy biegunami zysku i konsumpcji. W jego tle pulsuje bieda – nie tylko ekonomiczna.

Wiersz Jana Polkowskiego jest więc rozmową z poetyckim antenatem. Przywołując Traktat poetycki, Polkowski pyta nie tylko o to, co było na początku, ale problematyzuje także sam sposób konstruowania mitu założycielskiego oraz jego funkcje. Zdanie „jak złączyć początek i sens honor i hańbę” jest właśnie pytaniem o to, w jakiej mierze mit początku ma stanowić rzeczywisty logos wspólnoty, w jakim stopniu ma pomóc jej zrozumieć samą siebie, to znaczy: na ile ma budować jej odniesienia do pewnej całości, w której odnalazłaby ona swój sens. Z kolei opozycja honoru i hańby zdaje się mówić nie tylko o tym, że ów logos pozwala na dokonanie podstawowych moralnych rozróżnień i wyborów, ale także o tym, że zadaniem mitu założycielskiego może być budowanie we wspólnocie poczucia własnej godności lub odwrotnie: pobudzanie poczucia winy i własnej nikczemności.

Bo przecież nie chodzi w obu utworach wyłącznie o Kraków. Fakt, że pojawiają się w nich kluczowe postaci z historii polskiej państwowości i kultury, mocno rozszerza przecież perspektywę możliwych znaczeń. Wydaje się, że miasto, o którym piszą Miłosz i Polkowski, przypomina grecką polis. Jest zarazem miastem i państwem. Staje się – powiedzmy to precyzyjniej – metonimią ojczyzny. Pytania, jakie padają w liryku Polkowskiego, dotyczą w swej istocie tego, jak definiujemy naszą tożsamość zbiorową, czyli coś, co stanowi kamień węgielny naszego wspólnego domu, który ma wymiary ekonomiczne, kulturowe, polityczne i społeczne. Pierwsza strofoida utworu, przypominając ważny epizod z historii Polski (tzn. ślub Jadwigi Andegaweńskiej ze świeżo ochrzczonym Władysławem Jagiełłą), w symboliczny sposób definiuje źródła polskości. Metonimiczny obraz katedry staje się w niej znakiem kultury łacińskiej, która odtąd – jak czytamy – będzie drogą Polaków kroczących przez meandry dziejów. Jak pisze poeta, ów „łaciński trakt” polskości pozostanie otwarty na inne narody i kultury, jego źródłem bowiem nie stanie się jakikolwiek partykularny etnos, lecz raczej uniwersalny etos chrześcijaństwa, wzbogaconego o osiągnięcia republikańskiego Rzymu.

Przedmiotem uwagi Polkowskiego jest więc kod kulturowy ojczyzny. W pytaniu „gdzie jest słów śledziona i płuco plątaniny ulic” w charakterystyczny sposób przestrzeń architektoniczna splata się z przestrzenią słów. Zdaniem pisarza to, co jest ciałem polis, co można nazwać jego podstawowym wewnętrznym organem, jest jednocześnie wewnętrzną, ukrytą istotą języka. „Suche sentencje” rzymskiego prawa i „żarliwe inwokacje” rzymskokatolickiej liturgii otwierają dukt, którym podążą mistrzowie dawnej polszczyzny wciąż oddziałujący na współczesność, wciąż stojący na jej Dworcu Głównym – Jan Kochanowski, Piotr Skarga. W omawianym utworze to, co można nazwać współczesną polskością, ma źródła głębsze niż modernizm, zaczyna się dużo wcześniej niż Młoda Polska. Poeta konsekwentnie buduje w cytowanym liryku i w całej swej twórczości model nowoczesnej polskości wsparty na fundamencie kultury łacińskiej, mocno osadzony w obszarze wartości chrześcijańskich – a więc pozostający w kontrze wobec tych projektów nowoczesności, które omijają kulturowe źródła współczesnej Europy[19].

Nie jest trudno odnaleźć w omawianej twórczości utwory, w których poeta kontrastowo zestawia ze sobą obydwie wizje współczesności. Nie powinien zaskoczyć nas fakt, że w utrwalonych przez Polkowskiego obrazach Krakowa sacrum i profanum wchodzą w osobliwy dialog. Tak jest m.in. wierszu Pierwszy śnieg (widok z okna):

Za oknem odlany z brązu Ojciec Pio

oczyszczony z dotknięć grzeszników przez bielejący wiatr

kładzie dłonie na szarym wezgłowiu lipy.

Jego krew obmywana jest przez troskliwą jodynę śniegu

bezsilne planety rozświetlające

niskie wieże kościoła Kapucynów.

Przed chwilą wyszedł z niego Tadeusz Kościuszko

[…]

(s. 249)

Świątynia – jak widzimy – jest w tym wierszu jednym z najistotniejszych punktów orientacyjnych w lokalnej topografii, a także podstawowym punktem odniesienia dla opowieści zarówno o historii, jak i o teraźniejszości. To kościół Kapucynów przypomina podmiotowi mówiącemu w utworze zarówno o początku Insurekcji Kościuszkowskiej, jak i o Konfederacji Barskiej, która właśnie w Krakowie święciła swe ważne, choć chwilowe, zwycięstwa. Kościół jest też w wierszu ważnym odniesieniem dla obserwacji uczniów jednej spośród wielu szkół średnich. Wzrok patrzącego przez okno skupia się przede wszystkim na bryle świątyni oo. Kapucynów i na stojącym na jej placu pomniku św. Ojca Pio, jakby Polkowski chciał dać do zrozumienia, że bardzo trudno oglądać Kraków, nie dostrzegając jego kościołów. Świątynia stanowi osobliwe tło, na którym postacie młodych ludzi upodabniają się do sylwetek współczesnych barbarzyńców:

Uczniowie pobliskiego technikum

stoją wokół krzyża konfederatów barskich

z naciągniętymi jak zakonnicy kapturami

i układają z monosylab i przekleństw testament

swojej siły i zwycięstwa.

[…]

(s. 249)

W przestrzeni współczesnego miasta kontrapunktowo sąsiadują ze sobą na równych prawach przeszłość i teraźniejszość, tradycja patriotyczna i współczesna zwyczajność, sacrum i profanum.

Zapytajmy zatem jeszcze raz: czy współistnienie tak różnych warstw rzeczywistości na pewno ma jednak charakter pokojowy? W omawianym wierszu takie pytanie nie pada, ale w innym odzywa się z wielką natarczywością:

Kraków gawrony z wrzaskiem lecą na żer

w smrodzie spalin i ptasiego gówna

żarzy się wielojęzyczny gwar

drży dym hymnu Haec Est Regina virginum

Trwa stara wojna

nowa może wybuchnąć w sobotę

lub za chwilę

W gotyckiej mgle kwili katedra

Zygmunt milczy owinięty w poczerniałe bandaże

(s. 333)

Subtelne dźwięki łacińskich nieszporów zderzono tu nazbyt jaskrawo z wrzaskiem gawronów. We wzniosły hymn maryjny zbyt gwałtownie wdziera się „smród spalin i ptasiego gówna”, byśmy mogli mówić o harmonijnym współistnieniu różnych sfer rzeczywistości. Dysharmonia ta, powiada poeta, jest otwartą wojną. Chcielibyśmy wiedzieć, kto występuje tu przeciwko komu, ale frazy wiersza mają charakter uogólniony i metaforyczny, wiemy tylko tyle, że koniec historii nie nastąpił, a konflikt jest realny, bo z bliska możemy obserwować jego skutki[20]. Te w naszym stuleciu dotykają głównie ludności cywilnej. Tak jest i w tym wierszu:

Jadwiga krząta się kroi cebulę chleb

Odmawia wieczne odpoczywanie

do grobowców pakuje ciepłe buty

królewskie swetry

leśne kryjówki i pamięć

ciemny rytm wiślanych słów

(s. 333)

Innowacja poety polega więc na tym, że znane z literatury XX wieku zachowania wojennych uchodźców realizuje tu… królowa Jadwiga. Czy symbolizuje ona przeszłość – wypieraną przez natarczywą codzienność? A może tylko pewną część narracji o przeszłości, zwalczaną z jakichś powodów w naszej współczesności? Nie wiemy… W puencie znów jednak – jak i w innych przywoływanych dotąd lirykach – wyraźnie daje o sobie znać myśl o polskim losie. Powtórzmy: Polkowski podważa w swej twórczości mit o końcu historii. Dokłada starań, by pokazać, że także w nowej rzeczywistości możliwe są dawne scenariusze otwierające drogę przemocy i zniewolenia. Podkreśla tym samym zarówno wagę czujności i krytycyzmu, jak i aktualność danych wzorów etycznego postępowania w najtrudniejszych sytuacjach – także tych, w których zagrożone jest nasze życie.

Autobiograficzne miejsca Polkowskiego jawią się zatem nie tylko jako źródła tożsamości indywidualnej, ale także zbiorowej, narodowej. Wywołują nie tylko pytania o rodzinę, ale także o polskość, o jej nowoczesny kształt. Wanda Zwinogrodzka w swym szkicu o zbiorze Polska moja miłość[21] podkreśla, że właśnie polskość znajduje się w samym centrum autobiograficznej refleksji pisarza:

Eseje Polkowskiego przesycone są tkliwą, chciałoby się rzec: synowską miłością wobec ojczyzny, pełną wdzięczności i podziwu dla jej tradycji, współczucia dla poniewierki: „I nie rozstrzygnę, czy udatniej lepi ze mnie człowieka trzynastozgłoskowiec Mickiewicza, czy międzygwiezdne strofy Norwida, wysoki ból Herberta czy sens losu oświetlony przez Józefa Mackiewicza. Muszę ciągle na nowo się zastanawiać, co silniej, co radośniej i boleśniej związało mnie z polskością, nienawidzoną dzisiaj tak fanatycznie: piosenki mojej Mamy, bezimienni umarli, spalony dwór w Pniowie na Wileńszczyźnie, łagrowe wrzody Ojca czy duch mego prapradziada Mateusza, który walczył na Litwie w powstaniu styczniowym […] Bo choćbyś zaklinał czas, nienawiść i śmierć, choćbyś zadeptał przeszłość i usiłował przehandlować przyszłość – jesteś po stokroć Polakiem. I przyjdzie czas, gdy pod powiekami, których już nie będziesz mógł otworzyć, zobaczysz, jak w witrażach krajobrazów mży światłem twoja ciemna, wielogłosowa ojcowizna”[22].

[1] Por. M. Czermińska, Miejsca autobiograficzne. Propozycja w ramach geopoetyki, „Teksty Drugie” 2011, nr 5, s. 183–200.

[2] Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie cytaty wierszy poety pochodzą ze zbioru: J. Polkowski, Gdy Bóg się waha…

[3] Jan Polkowski urodził się na Dolnym Śląsku w Bierutowie – jednak rodzina nie mieszkała tam długo. „Z Bierutowa nie zachowałem w pamięci najmniejszego szczegółu, bo zanim skończyłem dwa lata, rodzice przeprowadzili się do Nowej Huty” – mówi poeta w cytowanym wywiadzierzece (RBP, s. 9).

[4] Zwraca na to uwagę J.M. Ruszar w swej obszernej i wnikliwej interpretacji tego tekstu. Por. J.M. Ruszar, Jan Polkowski – ryzyko bycia Polakiem, „Plus Minus”, 3 II 2017, tekst jest dostępny w Internecie pod adresem: http://www.rp.pl/Plus-Minus/302029853-Jan-Polkowski—Ryzyko-bycia-Polakiem.html.

[5] Pisze o tym m.in. M. Urbanowski w szkicu W poszukiwaniu utraconej rodziny, „Nowa Dekada Krakowska” 2014, nr 1–2, s. 16–24.

[6] J.M. Ruszar zauważa: „A jednak wbrew elegijnemu początkowi utworu tren na śmierć rodzinnego gniazda, lament nad utraconym dziedzictwem zamienia się w zakończeniu wiersza w pieśń dziękczynną – w hymn na cześć ducha miejsca, osławionego genius loci, który jest gwarantem tożsamości, a także nadzieją na duchowy wzrost spadkobiercy zagrabionego miejsca”. J.M. Ruszar, Jan Polkowski…

[7] Interpretator widzi to tak: „Cytat z ostatniego wersu przywołuje także metafizyczną stronę ludzkiej, ziemskiej historii – nasz «byt podniebny»”. Wszak Sonet IV M. Sępa-Szarzyńskiego (do którego odwołuje się Polkowski) zatytułowany został: O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem (ibidem).

[8] W cytowanym wywiadzie mówi m.in.: „Kiedy się ożeniłem, Ojciec zasiadał z teściową repatriowaną ze Lwowa, jak mówiła peerelowska propaganda, i oboje wykładali mi, jak mało rozumiem z natury imperium, na które z innymi naiwnymi marzycielami porywam się z motyką. Oni widzieli prawdziwe Sowiety na miejscu, w ich najbardziej złowrogim, stalinowskim wydaniu, gdy mordowano Polaków bez mrugnięcia okiem, zamykano w łagrach, a później w posthitlerowskich obozach. Uważali więc, że należy zachować siły i przetrwać. I czekać na lepsze okoliczności. Ojciec mówił to wszystko, podkreślając, że opiera się o fakty, a nie o marzenia. Różnica między naszymi diagnozami nie była aż tak wielka. Ja też w latach 70. nie bardzo wyobrażałem sobie sukces, upadek sowieckiego imperium. Wyciągałem jedynie inne wnioski i nie godziłem się, by czekać. Dławiła mnie myśl o pokornym życiu w PRL. Rozmowy z Ojcem zapewne tak mnie drażniły, bo moja kasandryczna natura podpowiadała mi, że być może ma rację i umrę w klatce, oblepiony peerelowskim brudem. […] Powtarzał często, bym pamiętał, że jestem bezbronny. Że jak będą chcieli zrobić mi krzywdę, to zrobią i nikt nie będzie mi w stanie pomóc” (RBP, s. 21).

[9] J. Błoński, Język właściwie użyty…, s. 35.

[10] Cytat pochodzi z listu autora do piszącego te słowa.

[11] Stosowność używania tej kategorii w odniesieniu do wiersza Pniowo dobrze uzasadnił J.M. Ruszar w cytowanym wcześniej artykule. Zob. J.M. Ruszar, Jan Polkowski…

[12] Bronisław Wildstein komentuje ów tekst następująco: „Ten głośny, zrewoltowany utwór, zwiastujący postalinowską odwilż był wyrazem rozczarowania, a niekiedy przerażenia, socjalistycznym eksperymentem w Polsce. Był jednak buntem powierzchownym, nie kwestionował samego przedsięwzięcia, a jedynie metody i efekty. Obserwator poetycki patrzył na chłopską zbiorowość z góry, identycznie jak inżynierowie społeczni podejmujący zadanie jej przetworzenia”. B. Wildstein, Ze środka tajemnicy…, s. 172.

[13] A. Ważyk, Poemat dla dorosłych [w:] Poeta pamięta. Antologia poezji świadectwa i sprzeciwu, wybór, wstęp i oprac. S. Barańczak, Londyn 1985, s. 68.

[14] Mam na myśli słynny tekst The 8 Stages of Genocide. Zasadnicze jego tezy referuje Dominika Dróżdż w książce Zbrodnia ludobójstwa w prawie międzynarodowym, Warszawa 2010, s. 267–268.

[15] Pisze o tym m.in. Maciej Miezian w książce Nowa Huta, socjalistyczna w formie, fascynująca w treści, Kraków 2004.

[16] S. Barańczak, Wyobraź sobie…, s. 83.

[17] Rozpoznania krytyka pozostają zgodne z najnowszym stanem badań historycznych. Por. np. S. Ciesielski, GUŁag. Radzieckie obozy koncentracyjne 1918–1953, Warszawa 2010. Anne Applebaum, Gułag, Warszawa 2010. Tomasz Kizny, Dominique Roynette, Gułag, Warszawa 2015.

[18] Cz. Miłosz, Dzieła zebrane, Kraków 2002, t. 2, s. 174.

[19] Kontekstem omawianego utworu może być wypowiedź poety w jednym z wywiadów: „Polska tożsamość była przedmiotem gry i manipulacji przez ostatnie co najmniej dwieście lat. Elity III RP – to nie jest kwestia subiektywnej oceny, ale ustaleń socjologów – wywodzą się prawie w całości z PRL. Polityka wstydu, podobnie jak w przypadku propagandy PRL, ma na celu falsyfikowanie polskiej tożsamości. Owe elity powinny się wstydzić raczej swego świetnego życia w minionym ustroju niż polskiej tradycji i historii. Rzecz sprowadza się nie tylko do tego, że przywoływane są wyłącznie negatywne wydarzenia z polskiej historii i na tym elity chcą opierać zdegradowaną tożsamość narodu. Czyli de facto skarykaturować i zniszczyć Polskę duchowo”. Por. Nieprzeparta chętka mówienia prawdy. Rozmowa z Janem Polkowskim [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 285.

[20] Wiersz powstał w 2014 r., może więc aluzyjnie odnosić się do konfliktu rosyjsko-ukraińskiego.

[21] J. Polkowski, Polska moja miłość, Warszawa 2014.

[22] W. Zwinogrodzka, „Bo ja jestem z kraju smutnego Ilotów” [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 283.

III. Wobec opresji

W omawianej liryce nakładają się na siebie i wchodzą ze sobą w rozmaite interferencje mity narodowe, lokalne, rodzinne. Ich splot to osnowa, która jest podstawowym układem odniesień identyfikacyjnych podmiotu twórczości Polkowskiego. Jego autobiograficzne opowieści – a więc pewne tożsamościowe deklaracje – zawsze powstają w taki właśnie sposób: jako próby wplatania we wspomnianą historyczną osnowę tego, co najbardziej intymne. Dobry przykład takich zabiegów odnajdujemy w wierszu 1953:

Mama biegła nauczać

tych co przeżyli wojnę

a mnie zostawiała w celi

nauczycielskiego pokoju

Płakałem opuszczony

czekałem na widzenie

i słodką wolność karmienia

Pewnie dlatego już zawsze

Czułem w szkole niepokój

I teraz też gdy słyszę bełkot

raniący główki dzieci

bezwiednie szukam kryjówki

i ssie mnie bezsens łaknienia

Skrępowanego becikiem

gryzł szczurzy wzrok Bieruta

gdy zgasło słońce Stalina

zapłonął jego cień

I pewnie dlatego już zawsze

ufałem słowom słabych

i pustym ustom ofiar

Kiedy skończyłem dwa lata

ugrzązłem w dymach szturmówek

tłumnych błot Nowej Huty

Pewnie dlatego już zawsze

kochałem bezludne bezdroża

i łopot czystych obłoków

[…][1]

Centralny plan semantyczny utworu stanowią wspomnienia pisarza – które możemy skonfrontować z innymi jego wypowiedziami. Odkryjemy wówczas, że autor wiersza dba o to, by przywoływać wyłącznie te fakty, które zdarzyły się naprawdę i są poświadczone w różnego rodzaju rodzinnych przekazach. W cytowanym wywiadzie z Piotrem Legutką nie zabrakło przecież motywu niemowlęctwa w pokoju nauczycielskim:

Z Bierutowa nie zachowałem w pamięci najmniejszego szczegółu, bo zanim skończyłem dwa lata, rodzice przeprowadzili się do Nowej Huty. Tylko z opowiadań wiem, że popłakiwałem w dziecięcym wózku, który stał w pokoju nauczycielskim, bo nie mogłem się doczekać, aż mama nakarmi mnie w czasie przerwy. Zachowało się z tamtych czasów zdjęcie mojej młodej pięknej mamy otoczonej uczniami, w większości starszymi od niej. (RBP, s. 10)

Z kolei motywy niepokoju odczuwanego w szkole i „ugrzęźnięcia w dymach szturmówek” warto skonfrontować z innym fragmentem wspomnień:

Kiedy wyleciałem ze szkoły z wilczym biletem, jeden z kolegów miał powiedzieć: „No wreszcie będzie można zacząć się uczyć”. Prawdę mówiąc, utrudniałem kolegom z klasy naukę tylko jednego przedmiotu: przysposobienia obronnego. Walczyłem z całych sił, by bojkotować PO, bo wbrew swojej nazwie był to przede wszystkim przedmiot ideologiczny, poświęcony prymitywnej indoktrynacji […]. Sztubackie sabotowanie lekcji PO polegało między innymi na tym, że uniemożliwialiśmy prowadzenie musztry. Nauczyciel wydawał komendę „biegiem”, a my wlekliśmy się noga za nogą. Wołał „baczność” – każdy stał, jak mu się podoba. A publiczność szkolna wisiała w oknach i miała ubaw po pachy. Gdy profesor Rozmus próbował nas odpytywać, chłopcy w większości milczeli lub opowiadali niestworzone banialuki. To była otwarta wojna, a najzabawniejsze, że myśmy tę wojnę w końcu wygrali. Nauczyciel kapitulował, siadał za biurkiem, wyjmował gazetę i czytał, a każdy z nas zajmował się swoimi sprawami. Ponieważ zajęcia odbywały się na parterze, zdarzyło się nawet, że wyszliśmy przez okno na boisko. […] Szkoła przez 30 następnych lat śniła mi się jako koszmar. Nie spotkałem bowiem na swej drodze pedagogów uczących z powołania, którzy jeśli nawet trafili na trudny przypadek, starali się pomóc, zamiast łamać kręgosłup i niszczyć moje niesprecyzowane pragnienie wolności. (RBP, s. 31–33)

W tkance wiersza obecna jest jednak więcej niż jedna perspektywa czasowa. Przeszłość spotyka się w niej z teraźniejszością. Właśnie spotyka, to znaczy – wywołuje zmiany, wywiera wpływ:

[…]

Odpycham wciąż szturmy tłumu

I stare szczurze spojrzenia

Oddycham wszystkim co było

i każdy z dni tysiącleci

oddaje mnie przeznaczeniu

Niecierpliwe istnienie

siostra cierpliwej śmierci

jest tylko oczekiwaniem

na kwitnienie karmienia[2]

Celem wspomnieniowego seansu, jaki rozgrywa się w wierszu, nie jest więc wyłącznie przywołanie minionych zdarzeń, lecz przede wszystkim dotarcie do ich sensu. Ten jest wszelako rozumiany w sposób specyficzny. Nie chodzi przecież podmiotowi o to, co wspominane fakty znaczyły w ogóle, ale o to, czym były dla niego samego – dla jego życia. Interesują go wyłącznie takie znaczenia, które filozofowie nazwaliby egzystencjalnymi. A jeśli tak, to i proces docierania do nich jest specyficznym zespołem czynności poznawczych, których stawką jest nie tyle zrozumienie tego, co się zdarzyło, ile raczej zrozumienie samego siebie – w obliczu tego, co się stało. Koncepcja podmiotu, jaka wpisana jest w omawiany utwór, wydaje się bliska rozmaitym odmianom współczesnej hermeneutyki, których wspólnym dobrem jest właśnie przekonanie o tym, że jesteśmy ustanawiani przez to, co nam się zdarza[3]. Zdaniem hermeneutów, droga do odpowiedzi na pytanie – „kim jestem?” – to próba zrozumienia zdarzeń z naszego życia. Zauważmy: pamięć bohatera wiersza nie jest bierną recepcją przeszłości, lecz swoistą interpretacją tych momentów egzystencji, które uznał on za znaczące. Elementy własnej autobiografii autor wiersza traktuje jako rodzaj tekstu, którego znaczenie – to znaczy: związek z egzystencjalną aktualnością – należy wydobyć.

Trzy pierwsze strofoidy tekstu to w gruncie rzeczy trzy próby ujęcia przeszłości i teraźniejszości w związki przyczynowo-skutkowe. Podmiot liryku jest osobą dysponującą całkiem sporą wiedzą o swym życiu psychicznym – o własnych skłonnościach, sympatiach i antypatiach – a zarazem osobą, która w przeszłości poszukuje ich genezy. Jesteśmy w obszarze autobiografii intymnej. Co więcej, autor eksploatuje tylko ten jej wycinek, któremu psychologowie zgodnie przypisują szczególną rolę w procesach tożsamościowych. Bohater utworu wspomina wyłącznie elementy swego wczesnego dzieciństwa, właśnie w nim – zgodnie z nurtami współczesnej psychologii – szuka uzasadnienia dla czegoś, co – jak się zdaje – traktuje jako swoje stałe skłonności. Trzy razy jak refren powraca fraza: „pewnie dlatego już zawsze”.

Sceneria tego liryku – oglądana przez pryzmat psychologii – może więc przypominać seans psychoterapeutyczny. Pamięć bohatera sięga przecież wyłącznie do faktów, które traktuje on jako zdarzenia traumatyczne – to znaczy nie tylko bolesne w danej chwili, ale także, a nawet przede wszystkim, wywołujące ból długotrwały, zmieniający ogromne obszary odniesień podmiotu do świata w całym jego życiu. Podobnie jak w pismach wielu współczesnych psychologów, inicjacyjnym, a zarazem archetypicznym przeżyciem traumatycznym staje się w analizowanym liryku odłączenie od matki. To ono okazuje się źródłem utraty zadomowienia i poczucia bezpieczeństwa w świecie, generatorem lęków bohatera. Być może warunkuje ono również jego niechęć do „bycia w tłumie”. Z całą pewnością stanowi fundament nękającego go poczucia samotności i swoistego „rzucenia” w świat obcy i agresywny.

Egzystencjalne treści, jakie podmiot utworu wyczytuje z traumatycznych zdarzeń z dzieciństwa, w pewnym stopniu odnoszą się do sfery skłonności emocjonalnych, ale obejmują też sferę wyborów moralnych oraz ideowych. Konwencja seansu psychoterapeutycznego stanowi element gry, rodzaj ironicznego nawiasu, poza którym autor umieszcza informacje daleko przekraczające te, których spodziewa się psychoterapeuta. Z planu wyznań intymnych Polkowski umiejętnie przechodzi do planu dziejów Polski ostatniego wieku, a nawet naszej współczesności (w pierwszej części). Egzystencjalne doświadczenia niemowlęcia pozostają tym samym jedynie pretekstem do refleksji nad traumatyzującą rolą historii, której symbolem jest w utworze martwe „słońce Stalina” i „szczurzy wzrok Bieruta”. Data umieszczona w tytule odnosi się zarówno do biografii Polkowskiego (jest rokiem jego urodzenia), jak i do kalendarium przełomowych wydarzeń XX w., wszak przypomina o roku śmierci radzieckiego satrapy. Wiersz okazuje się – ostatecznie – nie tylko autobiograficznym wyznaniem, ale także próbą uniwersalizacji prywatnych doświadczeń, zapisem paradygmatu losu każdego Polaka, który nie dał się uwieść utopii socjalizmu. Jeśli autor wiersza podejmuje w nim próbę przepracowania bolesnych doświadczeń wyobcowania i niezgody, to jest ona zarazem próbą nakreślenia etosu wspólnego wszystkim tym, którzy pozostawali w opozycji do systemu i próbowali budować horyzont trudnej nadziei na wolność. Marek Zaleski słusznie zwraca na to uwagę:

Mając ostro zarysowany profil indywidualny, przeżywając świat na sposób bardzo prywatny, poezja ta ciąży ku biegunowi spraw publicznych. W sposobie ich ujęcia zdumiewa szerokością spojrzenia, swoim dojrzałym uniwersalizmem[4].

Była o tym już mowa: tkając swe liryki z pasm własnej autobiografii, poeta zawsze dba o to, by to, co prywatne, umieścić w tle historii wspólnoty rodzinnej, lokalnej, a wreszcie i narodowej. Autobiograficzne miejsca Polkowskiego to zawsze loci communes – to miejsca, które ofiarowują bohaterowi omawianej twórczości poczucie przynależności do pewnej zbiorowości, umożliwiają mu u-tożsamienie się z jej etosem. Skorzystanie z tej możliwości – poeta mocno to podkreśla – zawsze wymaga jednak nonkonformizmu i wysiłku. W świecie, który przyszło mu opisywać, działają bowiem nie tylko mechanizmy inkluzji czy socjalnej integracji, ale pulsują też procesy służące wykorzenieniu i wykluczeniu pojedynczych osób lub całych grup z życia społecznego. Wiersze, w których poeta próbuje opisać, zdemaskować i poddać etycznej ocenie wspomniane wyżej zjawiska, wypełniają wielką część analizowanej twórczości.

1. Zamieszkanie i niezamieszkanie

W lirykach Polkowskiego wyraźnie pojawiają się m.in. obrazy wygnania będącego skutkiem totalitaryzmów XX w. i wywołanych przez nie fal migracyjnych. Już w debiutanckim tomie To nie jest poezja natrafiamy na utwór, który na tyle interesująco kreśli portret społeczności nękanej traumą utraty ojczyzny, że warto przywołać go w całości:

Wysoko pod niebem żurawie leciały

Chwilowo żyjemy

(na walizkach) w jednym domu z innymi

stu dziewięcioma rodzinami.

Dzieli nas jedynie okno.

Dziesięć pięter. (Wysoko. Ciężkie

dymy nad Prokocimiem.)

Odna w Boga Korolewa,

Mołytsa za namy,

Z Czenstochowy, Poczajewa

I znad Ostroj Bramy

(s. 9)

Choć rzeczywiście pojawia się w wierszu obraz „niezamieszkania”, choć wprost mówi się w nim o doświadczeniu „życia chwilowego” czy też „życia na walizkach”, to jednak okazuje się, że nie-miejsca otoczone są w poezji Jana Polkowskiego nieco innymi kontekstami niż te, które przyniosła cywilizacja późnej nowoczesności. Rozszyfrowanie obecnych w wierszu realiów PRL nie jest trudne. Wieżowiec znajduje się na Prokocimiu (poeta mieszkał tam krótko, na przełomie lat 1979/1980). Zarówno Prokocim, jak i sąsiedni Bieżanów były wówczas w dużej części placem budowy, obydwie dzielnice zapełniały się wysokimi, wielkopłytowymi konstrukcjami, mieszczącymi wymarzone przez wielu M-3 lub M-4. Jak i inne wpisywały się w nowoczesny mit nowej, egalitarnej społeczności, znajdujący swój wyraz właśnie w nowych sposobach gospodarowania przestrzenią (także przestrzenią społeczną). W tym czasie narracja modernizmu – osobliwie artykułowana w późnym PRL-u – wciąż jeszcze zasila język władzy, wciąż jeszcze próbuje organizować społeczną wyobraźnię. Sugestywnie ukazane w liryku „ciężkie dymy” zdają się jednak demaskować jej trujący charakter. Wpisują się tym samym w zjawisko, które w Europie Zachodniej pojawiło się już w latach sześćdziesiątych: w nurt sceptycyzmu wobec modernistycznych wizji społecznego bytowania. Zauważono wówczas, że projekt blokowisk, lekceważąc psychologiczne i społeczne potrzeby ludzi, zapominając o ich potrzebach duchowych (a w PRL-u także o ich potrzebach materialnych), nie jest w stanie spełnić marzeń o nowym, lepszym życiu. Utwór Polkowskiego zdaje się wyrażać podobne wątpliwości. Wchodząc w spór z peerelowską narracją, odsłania rzeczywiste problemy ludzi „zblokowanych”, przymuszonych do funkcjonowania w gigantycznej „maszynie do mieszkania” – sprawnej, lecz przecież nieludzkiej, niezdolnej do wytworzenia więzi społecznych[5].

Tytułowe żurawie stają się w wierszu nie tylko symbolem wygnania, ale także obcości, niemożności zakorzenienia w miejscu, które niepodobna uznać za własne. Warto przypomnieć, skąd pochodzą. Tytuł liryku jest przecież cytatem zaczerpniętym z utworu Seweryna Goszczyńskiego Wyjście z Polski. Pierwsza jego strofa brzmi następująco:

Wysoko pod niebem żurawie leciały,

Wysoko leciały, a lecąc śpiewały.

Polami lasami, wojacy szli w tłumach,

Bez pieśni, bez grania w milczących szli dumach[6].

Współczesny poeta dokonuje interesującej rekontekstualizacji tekstu romantycznego. Wycisza czy nawet usuwa wszystko to, co wpisywało liryk Goszczyńskiego w nurt bieżącej historii i bezpośrednio odnosiło się do „wychodźstwa” żołnierzy, opuszczających kraj po powstaniu listopadowym. Aktualizuje jedynie sytuację wygnania, osadzając ją przecież nie tyle w kontekście doświadczenia emigracji politycznej, ile charakterystycznych dla epoki industrialnej procesów migracji ludności do wielkich miast. Zarazem jednak ukazuje, że w osobliwy sposób splatały się one w powojennej Polsce z falą repatriacji Polaków z terenów opanowanych po wojnie przez Związek Radziecki. Do pewnego stopnia sferę podobnych znaczeń sugeruje już wiersz romantycznego przedstawiciela „szkoły ukraińskiej”, jeszcze wyraźniej eksponuje go jednak końcowa modlitwa – autentyczny (jak się okazuje) tekst zatytułowany Mołytwa umieszczony na nagrobku Platona Kosteckiego (1832–1908) pochowanego na lwowskim Łyczakowie[7]. Obydwa interteksty odsłaniają ważne pęknięcia „modernistycznej” narracji PRL-u. Okazuje się, że skryta w architekturze blokowisk wizja nowego ładu społecznego niosła w istocie pogardę wobec tego, co jednostkowe i swoiste – wobec różnorodności kulturowej[8]. W jakimś sensie była zatem podszyta tym samym marzeniem o nowej społeczności, jakim żywiły się wszystkie totalizmy.

Czy jednak bohaterowie liryku naprawdę nie wykonują żadnych gestów oswajania obcej przestrzeni? Co znaczy modlitwa kończąca utwór? Że jest znakiem nieprzynależności, to oczywiste. Jej język nie jest językiem autochtonów, lecz ekspatriantów. Pojawia się w niej jednak również pragnienie wspólnoty – nie tyle tej bosko-ludzkiej, ile międzyludzkiej. Jej możliwym fundamentem – zdaje się mówić poeta – nie są jednak narracje modernizmu, lecz chrześcijaństwo…

Analizowany wyżej liryk można by umieścić w pobliżu innych „nowohuckich” tekstów Polkowskiego jako swoiste dopełnienie obrazu dzielnicy, która – złożona z obywateli odciętych od swych lokalnych korzeni – „miała być ważnym trybem w mechanizmie niszczenia polskiej tożsamości, a bezpośrednio stanowić ideologiczną przeciwwagę dla Krakowa” (RBP, s. 12). Problem wygnania, pozbawiania ludzi tego, co dawało im poczucie jakiejkolwiek społecznej przynależności, poeta stawia jednak w swej twórczości w szerszym kontekście. W wierszu Moja słodka Ojczyzno – dzięki figurze „innego” demaskuje przecież nie tylko opresyjny charakter socjalistycznego państwa, ale także uniwersalne mechanizmy przemocy, rządzące historią naszej części świata:

Urodziłem się w pociągu

na ruchomej granicy

jako żydowskie szczenię w kącie wagonu towarowego

jako mówiący po polsku żołnierz Wermachtu

idący na Moskwę

jako niewiadomego pochodzenia enkawudzista

strzelający do moich przodków: Polaków

Litwinów, Tatarów – szlachty z dwugłowym tyfusem

w herbie.

[…]

(s. 90)

Tak jak w liryku Wysoko pod niebem żurawie leciały, jak w wielu innych utworach pisarza, pojawia się w tym sugestywnym tekście przejmujący obraz „człowieka wyklętego”. Przedmiotem niniejszych rozważań jest poezja, warto jednak zauważyć, że problem skomplikowanej tożsamości jest osią konstrukcyjną powieści Polkowskiego – Ślady krwi. Wiele wskazuje na to, że doświadczenie napiętnowania i wykluczenia należy do tych tematów, które nie pozwalają pisarzowi zapomnieć, uparcie powracają, stanowią ważny element jego poetyckiego świata. Końcowa część cytowanego utworu brzmi następująco:

[…]

Urodziłem się na ich ruchomych grobach:

w Kazachstanie, na Litwie,

w Częstochowie, Krakowie, Katyniu, Londynie.

Oto moje obywatelstwo – twój wzniesiony

Pod piersiami

Brzuch (Anusiu, mateńko.)

(Moja Niewidzialna Ojczyzno

będziemy sobie wierni.)

To już nic nie znaczy.

(s. 90)

Motyw macierzyństwa rozbudowany w tej części liryku stanowi przeciwwagę poczucia obcości, jakby poeta chciał dać nam do zrozumienia, że poczucie zakorzenienia przynależności zawsze bywa zapośredniczone w takiej rzeczywistości, której naturalną atmosferę stanowi przywiązanie, troska i miłość…. Wróćmy jednak na chwilę do obrazu pociągu. Z jakichś powodów w idiolekcie poety niemal zawsze ma on konotacje negatywne. Niekiedy ulegają one rozmaitym spiętrzeniom. Niech wystarczy tu jeden przykład – fragment wiersza Mgły, ścierniska:

[…]

Pociąg stoi nieruchomo wśród niepewnego śpiewu

młodych lasów Mazowsza.

[…]

Już nigdy nie wyruszymy dalej,

ani do W. ani gdziekolwiek.

Szary śnieg? piasek? przysypuje pociąg.

Ziemia przygasa pokrywa się drżącym popiołem.

Zapamiętale zawzięcie zapada się w sobie

przemienia w wiatr głuchy gwizd

drutów wysokiego napięcia sen ciężkiego

dymu zawodzenie zamkniętych dworców.

(s. 214)

Prócz szynowego pojazdu pojawiają się w cytowanym fragmencie również dworce – ponowoczesne nie-miejsca, rzeczywiście niegościnne, odpychające, zamknięte wobec ludzi i ich życia. Ale to nie one tworzą przestrzeń najbardziej obcą. Ważniejszy od nich jest pociąg. Znamienny dla Polkowskiego motyw „ciężkiego dymu” tym razem jest częścią wyobraźni katastroficznej, symptomem rozpadu całej rzeczywistości, „zapadania się w sobie” całej popielejącej ziemi. Nieruchomy pojazd staje się w tym obrazie nie-miejscem o tyle, o ile nie-miejscem staje się cały nicestwiejący świat.

Bo urodzić się w pociągu, to w poezji autora Głosów tyle, co urodzić się nigdzie. Podobne miejsce urodzenia nie zakorzenia w żadnej uchwytnej rzeczywistości, nie pozwala zbudować tożsamości w oparciu o jakiekolwiek locum. W tym sensie jest właśnie nie-miejscem. Jest ruchem. W omawianym utworze Moja słodka Ojczyzno to, co stałe, zmienia się w to, co ruchome. Ruchowi poddane są granice, zmienności – groby. Trudno nie dostrzec w tym świadomego zabiegu poety hiperbolizującego obraz niemożności zatrzymania, uchwycenia czegoś, co dawałoby bohaterowi poczucie przylgnięcia do jakiejś społeczności i zadomowienia się w świecie. Równie trudno byłoby jednak mówić o jego płynnej czy też nieustalonej tożsamości. Od początku liryku wysiłki poety zdecydowanie zmierzają w kierunku zarysowania podmiotu o bardzo wyrazistym charakterze, stąd też w puencie utworu pojawia się motyw wierności.

To, co ruchome, rozgrywa się bowiem wokół bohatera – w warstwie znaków przynależności etnicznej i narodowej. Sama wielość gestów identyfikacji podsuwa przekonanie, że nie odnoszą się one do sfery wewnętrznej podmiotu, lecz służą odsłonięciu mechanizmów opresji naznaczających historię naszej części świata. Poeta wylicza wśród swoich przodków Polaków, Litwinów i Tatarów, podkreśla jednak przede wszystkim fakt, że nie ma zamiaru identyfikować się z narracją zwycięzców i mocno solidaryzuje się z ofiarami terroru. Powiedzmy to bardziej precyzyjnie: podmiot mówiący w tekście utożsamia się z tymi, którzy w imię wierności podstawowym wartościom oddali swe życie „w Kazachstanie na Litwie w Częstochowie Krakowie Katyniu Londynie”. Zbiorowym bohaterem utworu okazuje się ktoś, kto został uznany za wroga; ktoś, wobec kogo usunięto zapory uniemożliwiające przemoc, sankcjonujące możliwość zbrodni. Właśnie dlatego miejscem narodzin tożsamości podmiotu mówiącego w liryku okazują się groby – także te, które są pamiątką ludobójstwa.

W kolejnych wersach pojawia się co prawda perspektywa świata-domu, uniwersum pozbawionego przemocy. Jest to jednak świat przed-historyczny, symbolizowany przez matkę i etap życia prenatalnego. Urodzić się, to tyle, co wejść w historię – w rzeczywistość poddaną mechanizmom przemocy – zdaje się przekonywać autor. Stąd gorzka ironia tytułu i całego utworu. Ojczyzna jako byt polityczny i kulturowy nie jest słodka, bo władają nią darwinowskie prawa dziejów – wydające ją na łup najeźdźców. Czy zatem w ogóle można się z nią identyfikować? Utwór nie stawia wprost takiego pytania, ale wydaje się, że udziela na nie wyraźnej odpowiedzi. Obok ojczyzny „widzialnej” pojawia się w nim bowiem „Niewidzialna Ojczyzna”. Przeczuwamy, że ma ona związek ze sferą aksjologii. Wierność wobec niej to chyba właśnie wierność ludziom i podstawowym wartościom – takim jak życie i ludzka godność. Dlatego też pozostaje ona wolna, niepodatna na gwałt historii, nieuległa wobec poniżenia i przemocy. Jeśli istnieje przestrzeń, w której można ją umiejscowić, to nie jest nią ani geografia, ani historia. Naturalnym dla niej miejscem wydaje się ludzkie sumienie. Poeta pisze o ojczyźnie ducha. W sytuacji zniewolenia ojczyzny politycznej i kulturowej tylko ona jawi się autorowi wiersza jako obszar, z którym w pełni można się identyfikować. Źródłem poczucia własnej tożsamości są w tym wierszu przede wszystkim podstawowe zasady moralne, dotyczące unikania przemocy i troski o najsłabszych. Wiele daje do myślenia fakt, że poeta taką duchową ojczyznę wiąże w wierszu – wbrew etymologii – nie z figurą ojca, ale z postacią matki.

Zauważmy zatem, że w świecie omawianej poezji postać kobiety zajmuje specjalne miejsce. Znamienne, że niemal zawsze występuje ona w utworach Polkowskiego w roli matki, tak jakby właśnie ta rola odsłaniała to, co w niej najbardziej fascynujące czy też najcenniejsze. Liryk Matka brzmi następująco:

Przed wypowiedzeniem pierwszego słowa

przed każdym ze słów i uczynków

przed pierwszym dotknięciem, pytaniem, strachem

pragnieniem płaczem ucieczką

przed pierwszym zwycięstwem i ostatnią klęską

(przed początkiem świata)

– dom. Dom który się nigdy

nie kończy.

(s. 48)

Symbolika kulturowa często łączy obrazy matki i domu. Kobieta bywa w kulturze Europy właśnie figurą możliwości naszego zamieszkania w świecie, egzystencjalnego spełnienia. W cytowanym utworze zadomowienie to jest jednak rzeczywistością ponadhistoryczną. Jednocześnie poprzedza ją i ją zwieńcza. Historia – zdaje się mówić poeta – jest domeną mężczyzn. To oni realizują scenariusze opresji, to oni zadają i przyjmują śmierć. Kobieta – Polkowski mocno to podkreśla – zawsze stoi po stronie życia, staje się archetypem dążenia do relacji pozbawionych wymiaru przemocy. Choć w wierszu Każdą podłość zrymuj z Polską poeta nakłada na siebie obrazy ojczyzny i kobiety, nie odbiera przecież niczego kobiecemu geniuszowi, który udowadnia że można być słabszym (fizycznie) i jednocześnie mieć przewagę (moralną):

Czyżby to była moja ojczyzna

ta ociężała kobieta

nie potrafiąca skrzywdzić ptaka ani ryby.

Czyżby to była ona, której jedyną winą

jest ufność i poświęcenie.

Wejdź do mojego domu (Joszua)

ona cię urodzi wykarmi i nie pozwoli

zabić.

(s. 80)

Obraz nie jest pozbawiony gorzkiej ironii. W żaden sposób nie dotyka jednak ona bohaterki wiersza. Kieruje się raczej w stronę opinii, powszechnych mniemań, „ducha czasu”, który w ufności i poświęceniu nie dostrzega żadnej wartości. W wierszu te właśnie cechy opatrzone są znakiem dodatnim, a sama bohaterka staje się (tak jak Joszua) postacią sakralną. Spośród rozmaitych rodzajów ironii chyba ironia dziejów odzywa się w wierszach Polkowskiego najczęściej i najwyraźniej. Wypada przywołać choćby fragment liryku *** Dla Ciebie ciągle małym chłopcem jest ten świat:

Niezniszczalna miłości, nie owiniesz szalikiem Uralu

Pokorna cierpliwości, nie dasz piersi Nerczyńskim kopalniom.

Troskliwy śnie, nie wyleczysz kopalni Wujek.

[…]

Musisz przeżyć, żeby rodzić. Wydać z siebie

te ciałka, które bez Twojej nadziei pozostałyby uśpione

martwe jak ten mężczyzna

z piastowskim orłem na czapce

beznamiętnie do krwi kopiący Cię w brzuch.

(Mamo).

(s. 107)

Bohaterka tego utworu staje się żywym świadectwem nadziei na to, że świat opowiadający się po stronie życia jest możliwy mimo okrucieństw historii. Choć jej miłość nie jest w stanie całkowicie przerwać pasma zbrodni, jest nieustającym wyrzutem sumienia wobec oprawców. Uwikłanie w historię nie zawsze oznacza w omawianej poezji uległość wobec jej praw i konieczność bycia-wygnanym. Pewna grupa postaci wykreowanych przez Polkowskiego przechodzi przez świat dziejowy w taki sposób, jakby wewnętrzna niepodległość jego prawom była dla nich czymś naturalnym i oczywistym. Wydaje się jednak znamienne, że są nimi wyłącznie dzieci.

Co bowiem oznacza modlitwa z wiersza W okopach kościoła Niepokalanego Poczęcia jeśli nie to, by było ono jak terra sancta – skrawek ziemi wolny od praw tego świata:

Modliliśmy się dzisiaj za tych

którzy zginęli za ojczyznę.

[…]

Obok mnie młoda kobieta w ciąży

szeptała modlitwę bezwiednie osłaniając brzuch.

(Mówiłem do ciebie) niech śpiących w jej brzuchu

żołnierzy nie dosięgnie włócznia

tej modlitwy

(s. 57)

Nie tylko w tym wierszu dziecko ma pozostać kimś, kogo nie powinien skalać brud historii. Także w wielu innych pozostaje jasne i czyste, jakby było zwiastunem sacrum. „Świat prosty jak sen dziecka” – z wiersza o takim właśnie tytule (s. 56) – świeci jasnością genesis. W innym liryku kraina dzieciństwa staje się biblijną ziemią obiecaną, której znakami są „Pismo cytra, dolina owocująca” (s. 68). Jeszcze inny przynosi wizję dzieci zwycięsko przechodzących przez ogień końca historii:

Tylko one były obecne stąpając

po jeszcze ciepłym spopielałym świecie.

Cudownie obecne na Górze.

Radośnie machające gałązkami

Tobie i osiołkowi

(s. 111)

Nie tylko w tym utworze Polkowskiego postać dziecka podlega wyraźnej sakralizacji, nie tylko tu autor wpisuje ją w inny wymiar rzeczywistości – przeciwstawiony brudnym grom historii (por. zwłaszcza wiersz Wśród nas, nieczystych, s. 81). Nie tylko w tym liryku czyni uczestnikiem takiego wymiaru bycia, który nam wydaje się dostępny jedynie w chwili kontemplacji lub … śmierci (por. zwłaszcza wiersz Oddychaj głęboko, s. 58). Poeta wie o tym, że i one muszą przejść przez zło historii. Wie, że i one staną się dorosłe, będą się trudzić i umierać. Ale wie także, że na razie bytują w świetle i doświadczają pełni bycia.

2. W stronę ojczyzny ducha

Dorosłość – przekonuje Polkowski – nie może jednak uciec od pytania o „obywatelstwo”, czyli o miejsce w społeczeństwie. Odpowiedź bohatera omawianej twórczości nie powinna nas zaskakiwać. Podmiot poezji Polkowskiego – wierny etyce konstytuującej jego duchową ojczyznę – opowiada się po stronie pokrzywdzonych. Właśnie dlatego doświadczeniem tożsamościowym staje się dla niego poczucie obcości we własnym zniewolonym kraju, przeżycie „bycia nienawidzonym”. Jeśli przypomnimy czas stanu wojennego i społeczno-polityczny kontekst, w którym powstawały wczesne utwory Polkowskiego, to może się okazać, że tożsamość opozycjonisty w systemie totalitarnym jest właśnie – o czym łatwo zapomnieć – tożsamością kogoś, kto czuje, że w swoim własnym kraju został uznany za wroga. „Tak, jestem obcy” – to tytuł jednego z wierszy, jakie Polkowski wówczas napisał (s. 25). Z punktu widzenia junty wojskowej jego wierność Niewidzialnej Ojczyźnie Wartości nie miała być może wielkiego znaczenia. Dziś jednak trudno nie docenić świadectwa poety o tym, że podobna lojalność była mimo wszystko możliwa.

Czy jednak rzeczywiście można być wygnanym ze swego własnego kraju, nigdy go nie opuszczając? W wierszu Luty 1978. Wybory do rad narodowych (s. 14) jedynymi przechodniami na ulicy Lądka Zdroju okazują się rosyjscy oficerowie w czapkach zsuniętych na tył głowy, jakby autor chciał powiedzieć, że jedynie oni czują się tu u siebie. W utworze Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono fraza z narodowej epopei staje się ironicznym kontrapunktem wizji kraju, który nie jest już niepodległą Polską:

[…]

unosisz się z rozpostartymi jak orzeł

rękami (na głowie masz papachę od biedy przypominającą koronę)

nad Polskoj Awtonomiczeskoj Obłastiu.

(s. 67)

W Etapie cytat z wypowiedzi Wandy Wasilewskiej z 1939 r. nieoczekiwanie ukazuje nie kraj niepodległego dwudziestolecia, lecz ojczyznę lat stanu wojennego. Jest to Polska „której symbolem była policyjna pałka / i obóz koncentracyjny Polska która ciemiężyła / która pozwalała na niesprawiedliwość Polska / która zdradziła swój naród” (s. 105).

Z oczywistych względów motywy obcości we własnym kraju w szczególny sposób powracają w więziennych lirykach poety. Jak czytamy w rozmowie z Piotrem Legutką, „z notatek powstałych [w więzieniu] w Załężu powstał niewielki tom wierszy (Ogień. Z notatek 1981–1983) (RBP, s. 103). Nośnym symbolem losu skazańca staje się w nim skrawek „pokreślonego drutem nieba” (s. 86), ale nie dominują w książce intymne zwierzenia. Ważniejsze i częstsze są mechanizmy uniwersalizacji znaczeń, rozciągające ramy jednostkowego doświadczenia na los całego polskiego społeczeństwa, poddanego totalitarnej opresji. Tak jest choćby w epigramatycznym Hymnie:

Przez więzienne okno widać plac.

Śnieg i glina otoczona

betonowym murem i drutem kolczastym.

Po co ci (szary orle)

ta ciasna korona?

(s. 72)

Betonowy mur i drut kolczasty, dzięki skojarzeniu z narodowym godłem, stają się tu elementem symbolicznego wizerunku zniewolonej ojczyzny. Interferencja metaforycznych znaczeń sprawia, że możemy również powiedzieć to inaczej: zabiegi poetyckie ukazują kraj zamieniony w więzienne podwórko.

Autor Gorzkiej godziny zapisuje bowiem osobliwą przemianę „swojego” w „obce”, domu w więzienie; przepoczwarzanie się przestrzeni przynoszącej poczucie bezpieczeństwa i zadomowienia w nie-miejsce, w obszar, którego nie można o-swoić, bo nie oferuje on żadnych wartości, pozostaje skrajnie niegościnny. Oczywistym kontekstem tego metaforycznego obrazu jest sytuacja kraju rządzonego przez poddany obcemu mocarstwu reżim, utwierdzający swoją władzę właśnie dzięki skłonnościom do społecznego wykluczania niepokornych, do uruchamiania rozmaitych mechanizmów przemocy wobec tych, których uznaje się za „innych”. „Mógłbym zapisać Zawsze (śmierć poniżenie / strach)” – wyznaje bohater wiersza Oszczędziłeś mnie (s. 91). W innym obejmuje refleksją jeszcze szerszy, bo geopolityczny kontekst polskiego losu, kreśląc zręby swej pesymistycznej historiozofii:

Nawet na chwilę nigdy ani w przeszłym ani w przyszłym życiu

nie udało mi się zdjąć podobnego do ubrania po zaginionym stryju

przeznaczenia kraju który jest jak błąd gramatyczny

w rozpaczliwym hymnie i skrytym błaganiu

lub jak przejęzyczenie mnicha kupca uralskiego mużyka

zapisującego nasze dzieje.

(s. 125)

Gorzka ironia obejmuje w tym wierszu charakterystyczne dla nazistowskich i radzieckich narracji pojęcie Polski jako swego rodzaju „błędu” w geopolitycznym systemie, obszaru niejako domagającego się „zagospodarowania” przez sąsiadujące z nim imperia. Zdaniem poety geograficzne położenie kraju staje się jego przeznaczeniem, zaś przeznaczenie ojczyzny – losem jej mieszkańców.

Historiozoficzny pesymizm poety nie jest jednak zupełnie pozbawiony horyzontu nadziei. Jej światło lśni w wielu utworach, wiersz Ty jesteś dom, Ty jesteś nikt wydaje się jednak szczególnie ważny, skupiając – niby w soczewce – zasadnicze elementy historiozofii poety:

Ty jesteś dom

Ty jesteś nikt

Wstanie poezja, która była ciałem

a stała się słowem karmiącym sytych

wstaną nieśmiertelni umarli za życia

ze zbutwiałych gazet, cel zamienionych w muzea

wstaną jedzący mech i ciała swoich przyjaciół

wstaną z wapiennych ksiąg pamięci narodowej

wstaną owinięci w sztandary zbiorowych mogił

wstaną robotnicy Gdańska i Szczecina

wstaną zmęczone kobiety otrząsające się ze śmierci

jak z wiadomości o nowej podwyżce cen

na nieśmiertelność

wstaną ze swoich żywych ciał by odejść

razem z wojskiem krzyczących ptaków

z tej coraz bardziej niczyjej

północnej ziemi, nad którą rozjarza się

wbity w szary pasiak nieba

żółty trójkąt

spokojnego lata

(s. 21)

Anaforyczne wyliczenia, które tak wyraźnie uwypuklił poeta, pełnią tu szczególną rolę: odsłaniają obszary wykluczenia i eksterminacji. Do tych procesów odnosi się czasownik „wstaną”. Jest skierowany ku nieokreślonej przyszłości, bo w tle ma właśnie bolesną teraźniejszość – poniżenia i śmierci. Motywy zbiorowych mogił, głodu, cel więziennych czy też ksiąg pamięci narodowej aluzyjnie przywołują zbrodnie dwudziestowiecznych totalitaryzmów – nie tylko wojenne. Autor zdaje się przypominać również o peerelowskich represjach wobec robotników upominających się o swoje prawa, a wreszcie i o biedzie społeczeństwa w PRL, nakładając na siebie obrazy ofiar Zagłady i komunistycznych reżimów. Motywy pasiaka i żółtego trójkąta sugerują, że to, co było projektem nowego społeczeństwa, stało się obszarem represji i zbrodni – wielkim obozem koncentracyjnym. Wszak tylko w obozach strojem był pasiak i tylko tam więźniów żydowskich odróżniano od innych naszywką w kształcie żółtego trójkąta, który w połączeniu z drugim trójkątem tworzył kształt sześcioramiennej gwiazdy Dawida. Początek wiersza mocno stawia tezę, że dom społeczny istnieje, co więcej – ma rysy osoby. Pisane wielką literą „Ty” może sugerować jej nadprzyrodzony charakter, wszak nie jest nią nikt z nas, nikt do nas podobny. Gdyby tak było, wiersz, opowiadając o tym, jakiemu spotwornieniu uległa w PRL idea domu, przenosiłby nasze nadzieje na zamieszkanie poza horyzont historii i chyba nawet poza horyzont doczesności. Historiozoficzny pesymizm ma w omawianej twórczości rewers w postaci chrześcijańskiej nadziei na zbawienie przychodzące spoza naszego świata. W znanym Liście do Jana Polkowskiego Marian Stala celnie zauważał:

Dopiero od tego głębokiego negatywnego przeżycia rozpoczyna się u Pana droga zwrotu w stronę wartości […] brak (doświadczenie braku?) Boga w historii kieruje w stronę Jego istnienia poza historią. Podobnie nieobecność wartości uświadamia mocniej ich absolutne istnienie […][9].

Bo też poezja Polkowskiego – tak mocno eksponująca gorzką historię Środkowej Europy, tak wyraźnie demaskująca logikę imperialnej opresji – zarazem otwiera się w stronę tego, co ponad historią. Tak dzieje się w lirykach, takich, jak m.in. Rosja (s. 44),Europa (s. 109) czy Carskie wrota. Ten ostatni kończy się modlitwą:

Jasny Bezkresny zapomnij o nas.

Przejrzysty Nieogarniony dotknij nas. Spasi.

Pomiłuj

(s. 131)

„Czy słowo zapomnij wypowiedziane jest z powodu wstydu,który oni odczuwają za ludzi dokonujących zagłady, ludzi tej samej ziemi i wspólnoty języka” – pyta Jacek Trznadel[10]. I odpowiada:

Oto drugi człon tej dwuznacznej wypowiedzi przynosi decyzję: niech się objawi w kształcie ta zagłada, jej świadomość, obraz tych, którzy jej podlegli: dotknij nas, Losie, dotknij nas, Boże, powiedz, że jakoś istniejemy, powiedz jak jesteśmy w zagładzie. Można dotknąć tego, co zaczyna istnieć, choćby i w sensie negatywnym – jako unicestwione życie[11].

Proces eksterminacji duchowieństwa prawosławnego w komunistycznej Rosji J. Trznadel nazywa zagładą. Doświadczenie śmierci, unicestwienia w cytowanym wyżej i w wielu innych tekstach w osobliwy sposób splata się jednak z nadzieją przekraczającą ramy czasu. W wierszu Spoczniemy tutaj natrafiamy na wiele mówiące zdanie: „Niebieski Opiekunie, zdejmij kraty z obłoków. / Chcą spocząć w naszym domu krewni / i wędrowcy” (s 74). Warto przypomnieć także Dom, dedykowany matce:

Dom którego nie pamiętam

ani z dzieciństwa

ani ze snów

ani z marzeń

kołysze się

jak obłok przykryty słomą

gwiazdy

jest bez ścian

ale to dobrze

bo wielu gości mieści

jest bez dachu

ale dzięki temu

słońce między nami siada

jest bez podłogi

czuję pod stopą

kret pulsuje w ziemi

nie ma go wcale

ale to nie przeszkadza

Jezuskowi i podnosi rączkę

gdy klęczę

między zwierzętami

(s. 34)

Wers „nie ma go wcale” wydaje się kluczowy dla zrozumienia utworu. Dom jest w poezji Polkowskiego raczej „miejscem po domu”, raczej „śladem” realnej, domowej przestrzeni niż nią samą (przypomina się m.in. wiersz *** czuła noc ponad gwiezdnym szumem pamięci i zdanie: „słony wiatr nad domem, który odszedł? / Który porzuciłeś?” (s. 219). Stroniąc od poetyki i estetyki nostalgii, poeta nie sytuuje obrazów domu w pamięci, nie umieszcza go ani w arkadii dzieciństwa, ani w mateczniku podświadomości. Istotą tego osobliwego miejsca okazuje się w wierszu jego transcendentny charakter – fakt, że przekracza ono nie tylko ramy przestrzeni naturalnej, ale również ramy ludzkiego poznania. Tak jak w wierszu Moja słodka Ojczyzno, domowa przestrzeń ma tu charakter duchowy. Właśnie dlatego brak jej wyraźnych konturów, brak granic, brak umiejscowienia w czasie i topografii. Dyskretnie stylizowana – przypomina betlejemską szopę. Taką jednak, która w żaden sposób nie odnosi się do jakiegokolwiek realnego miejsca w czasoprzestrzeni. Wydaje się raczej symbolem „miejsca ostatecznego” – rzeczywistości spełnienia naszych tęsknot do zamieszkania, realności sytuującej się poza czasem historii i poza dostępną nam geografią. Powtórzmy: w poezji Polkowskiego historiozoficznemu katastrofizmowi zawsze towarzyszy eschatologiczny optymizm. Klęska w planie historycznym bywa zwycięstwem w planie duchowym.

Jego zasadnicze kontury zdaje się wyznaczać klasyczna triada prawdy, dobra i piękna, której emanacją – pisarz mocno to podkreśla – są arcydzieła sztuki europejskiej. Liryki takie jak: Europa (s. 109), *** Na początku była katedra jak złamane skrzydło… (s. 216), Ile razy można o Vermeerze (s. 326–327) – a obok nich wiele innych – okrucieństwom historii przeciwstawiają wieczne trwanie wartości zaklętych w sztukę, architekturę i język. Dzieje są w tej poezji domeną braku i niespełnienia – a więc także dziedziną wysiłku i woli – są obszarem zmagań. Inaczej jednak jest w przypadku kultury wysokiej, ofiarowującej przestrzeń duchowej kontemplacji.

Czasem contemplatio pojawia się w analizowanej twórczości jako pragnienie – tak jest zwłaszcza w lirykach z lat osiemdziesiątych (warto przypomnieć choćby zaklęcie „oddać się światłu” z wiersza ***bolałem nad sobą to znaczy – s. 106). Kiedy indziej wiersz staje się zapisem faktyczności czegoś, co moglibyśmy nazwać doświadczeniem medytacyjnym. Jego finałem jest iluminacja. Tak jest w poetyckim zapisie koncertu: Allemanda, corrente, sarabande, giga, ciaccona (s. 227), tak również w wielu innych utworach, chwytających prywatne olśnienia dziełami sztuki. Wydaje się znamienne, że ich częstotliwość wzrasta w najnowszych tomach poety – myślę więc nie tylko o takich utworach jak Oczekiwanie (s. 286), Vladimir Horovitz „Preludia Chopina”[12], Luca Siniorelli „Sąd Ostateczny”[13], Piero Della Francesca „Madonna Brzemienna”[14]. Wojciech Ligęza zaznacza:

Jan Polkowski obdarzony jest widzeniem symultanicznym i wrażliwością na korespondencje sztuk, przemieszczanie się i przeplatanie w układzie naszych doświadczeń różnych poziomów istnienia. Uważnie obserwowane detale przechodzą w próby uogólnień, mikrohistorie i mikrologie poetyckie odsyłające do wielkiej całości. Nadrzędny porządek wszystkich bytów nie jest uchwytny, przeto poeta tak wyznacza jedno ze swych najważniejszych zadań (Imiona rodziców):

Zbierałem więc tylko skrawki strzelistych chwil

Złoty haft powietrza gęsty cienia

By skleić z nich mapę najczulszej ojczyzny[15]

Wydaje się, że do istotnych cech poezji autora Pochodu duchów należy napięcie pomiędzy historią i transcendencją. Przybiera ono rozmaite kształty. Odnosi się do dychotomii polityki i etyki, zapomnienia i pamięci, wartości i nicości. Podmiot omawianej twórczości znajduje się w osobliwym „pomiędzy”, w rozpadlinie, o której wypada powiedzieć nieco więcej.

[1] J. Polkowski, Powód duchów, Sopot 2018, s. 30–31.

[2] Ibidem.

[3] Inaczej jednak niż współcześni hermeneuci Polkowski nie kwestionuje możliwości istnienia intersubiektywnej prawdy o nas samych.

[4] M. Zaleski, Poezja Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 61.

[5] Por. W. Rybczyński, Dom. Krótka historia idei, przeł. K. Husarska, Gdańsk 1996, s 180–184.

[6] Por. S. Goszczyński, Poezje wybrane, red. J. Tutinas-Romanowska, Warszawa 1978, s. 35.

[7] Zawdzięczam te informacje autorowi wiersza.

[8] Zwraca na to uwagę Marek Zaleski, pisząc, że blok przypomina dawną wielokulturową ojczyznę. Por. idem, Poezja Jana Polkowskiego…, s. 60.

[9] M. Stala, List do Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 57.

[10] J. Trznadel, Jan Polkowski. Męczeńska ikona Rosji [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 288.

[11] Ibidem.

[12] J. Polkowski, Pochód duchów…, s. 35.

[13] Ibidem, s. 38.

[14] Ibidem, s. 42.

[15] W. Ligęza, Osobny…, s. 367–368.

IV. Pokonać nicość

Ojczyzna duchowa, przestrzeń zakorzenienia w żywiole prawdy, dobra i piękna nie jest zatem w omawianej poezji ani czymś danym podmiotowi, ani też czymś narzucającym się i oczywistym. Występuje jako jedna z wielu możliwych przestrzeni identyfikacji – wcale nie najsilniejsza. Opowiedzenie się po jej stronie nie jest uległością. Przeciwnie: wymaga odwagi i determinacji, wiąże się z trudem i gotowością do poświęceń.

1. Niepewność istnienia

Poeta często umieszcza swych bohaterów w sytuacji wyboru, w chwili podejmowania decyzji – a więc jednocześnie wobec istnienia i nicości, wartości i antywartości. Ich sytuacja egzystencjalna nie jest jakąkolwiek formą spoczynku. Przeciwnie: pulsem ich życia okazuje się permanentny niepokój, jaki budzą żywioły pustki. Kontemplacyjne zanurzenie w świat kultury lub natury tylko niekiedy przynosi mu kojące poczucie wytchnienia. Bo też tłem medytacji podmiotu bywa intensywnie przeżywany kontakt z naturą. Wyznanie „przez chwilę czuję, że rozpływam się w niedotykalnej, / nieogarnionej przestrzeni” (s. 198) jest świadectwem takiego właśnie – medytacyjnego – przeżycia. Podobnie brzmią słowa ‒ „otworzyły się moje oczy na pochylone domostwa traw, / bezwietrzne sieci ptaków, błękitne wino kamieni” – z tekstu *** Uwielbiona poro ptaków przebywasz nad nami (s. 126). O oczyszczeniu poznania, o pełniejszym wniknięciu w istnienie zdaje się mówić zakończenie wiersza *** We śnie trzymałem w dłoniach szarpiącą się rybę:

[…]

Pieściłem cię, obietnico narodzin.

Wędrowałem nie odchodząc.

Położyłem się na wznak by śledzić

najwyższe i najmniejsze z Twoich uczynków

(s. 145)

Chodzi w nim nie tylko o medytację nad stworzeniem, ale wręcz o kontemplację – o przylgnięcie do Nadprzyrodzonej Tajemnicy. Wpatrywanie się tylko w nią. Poczucie niedostatku istnienia – rodzące upór i bunt – nie zawsze zatem odzywa się w analizowanej liryce. Bywa, że mrok ustępuje w niej przed promieniami blasku, szarość rozświetla się kolorami, a chłód obcości zmienia się w przytulność domu. Obietnica zamieszkania (spełnienia, ukojenia) zawsze przychodzi jednak w tej poezji spoza tym-czasowości, spoza tej sfery rzeczywistości, która jest związana z naszym uwikłaniem w ten, a nie inny czas.

Pomimo wymienionych (i niewymienionych) wierszy-epifanii, podstawowym doświadczeniem podmiotu omawianej poezji pozostaje bowiem niepewność i niestabilność istnienia. „Jesteś światłem? Jesteś? / Wierzę?” – pyta autor Tenebrae (s. 19). A zaraz potem – w przejmującej miniaturze lirycznej *** Przykryty chorobą – dodaje:

Kim jest kurz, szept, papier, strach?

Świat?

My?

(Nieistniejący?)

(s. 62)

Nie bez zdumienia konstatujemy, że pytajnikiem zostało tu opatrzone wszystko, co podmiot mógłby nazwać swoim światem – rzeczy, uczucia, a nawet samo życie – jakby artysta chciał wpisać w swe wiersze fundamentalne doświadczenie naszej współczesności: przeżycie nietożsamości „ja” i „jestem”, dotknięcie nie-bycia. Dla osoby wypowiadającej wszystkie te urywane słowa istnienie nie jest w każdym razie czymś pierwotnym i niepodważalnym. W wierszu *** Oko otworzyło kamień kolorów i świeci niewidomy świat bycie wydaje się zwieńczeniem pewnego procesu, spełnieniem niejasnego zadania. Pytanie o nie okazuje się pytaniem o dzieło, o to, czy zdołało ono zapewnić autorowi trwanie w uniwersum kultury. Ale późna miniatura *** Nawoływania popielic. Pochodnia mgły zdaje się mówić o czymś innym:

Nawoływania popielic. Pochodnia mgły.

(Jestem?) Trzaskają okiennice, huczy

zimny dom.

(s. 254)

Tekst wydaje się świadectwem epifanii – zapisem nagłego rozbłysku sensu. Inaczej jednak niż w tradycji japońskich haiku, inaczej niż u Miłosza nie prowadzi ona do utwierdzenia w byciu, lecz wydaje się ekspresją egzystencjalnego niepokoju. Znaczenia, które przed bohaterem nagle wyłoniły się z wiatru, zimna, trzaskania okiennic i mgły, skrystalizowały się w pytaniu o „jestem” – w doświadczeniu niekonieczności bycia. Na czym to przeżycie polega? Czy na tym, że to, co miało być domem, co miało dostarczyć poczucia bezpieczeństwa i sensu, nagle okazało się niegościnne – zimne i puste? Czy niepewność istnienia pojawia się w świecie Polkowskiego wtedy, gdy jego bohater traci kontakt z tymi warstwami rzeczywistości, na których mógłby ufundować własną tożsamość i poczucie sensu? Może tak, bo w cytowanym w poprzednim rozdziale liryku ***Nawet na chwilę nigdy ani w przeszłym ani w przyszłym życiu pustka czai się zaraz za granicami przywiązania do ojczyzny i jej losów. „Gdzie uciec mogę ubrany w nieistnienie?” (s. 125) – pyta bohater tego wiersza, jakby podzielał przekonanie niektórych filozofów, że bycie w świecie polega na uczestnictwie i aktywności, na bliskości i przywiązaniu. Jakby uważał, że nasz świat wyposażony jest zarówno w przestrzenie sensu i wartości – do których można przylgnąć – jak i przestrzenie, które mogą nam ofiarować wyłącznie nicość.

Zadanie, jakie wyznacza sobie autor Ognia, polega m.in. właśnie na demaskowaniu żywiołów pustki, na obrysowywaniu ich ostrymi konturami wiersza. Dowiadujemy się bowiem, że do ich natury należy skrytość, że mogą one nosić przebrania, wcielać się w najdoskonalsze twory kultury, które nagle tracą dla odbiorców swe znaczenie. „Nicość może także przebywać w najdoskonalszych kształtach / katedry w Chartres lub Beauvais słodko jak jęczmień / kiełkować w zdaniach filozofów wyciekać spod twarzy Rembrandta” (s. 125). Stąd właśnie wysiłek, by nie poddać się zwodniczym blaskom nihilizmu, uparcie dementować jego kłamliwe zapewnienia, że nie jest próżnią, lecz pełnią. We wczesnych wierszach poety kształty pustki nie są jeszcze zbyt skomplikowane. W wierszu Tobie śpiewa żywioł wszelki „syn człowieczy” w sposób dość prosty przeciwstawia się ptasiemu świergotowi:

(długi kaszel alkoholika, kłótnia

nieprzytomne głosy, te same słowa

zawodzenie.)

Modły o nicość.

Podziemia psalmu.

(s. 50)

Nicość wydaje się w tym wierszu pochodną życia zdegradowanego przez uzależnienie. Także w epigramatycznym tekście *** Co jest ważne?, pochodzącym z tego samego, debiutanckiego tomu, „dar” pustki pojawia się jako skutek bezwładu woli. „Przecież żyłem niedbale tandetnie” – mówi o sobie protagonista utworu, spinając swoje rozrachunkowe wyznanie ironiczną puentą:

[…] A przecież poza ucieczką

nie było innych szarży.

Lecz żyje dobrotliwa pamięć i awansuje mnie codziennie.

Te dni, które wlokę teraz obdarzają mnie szczodrze spokojną

nicością.

(s. 63)

Dotknięcie pustki nie jest jednak w świecie omawianej poezji wyłącznie prostym skutkiem życia zniewolonego nałogiem lub oportunizmem. Cień nicości towarzyszy w wierszach Polkowskiego również tym, którzy starają się wybierać dobro. Także oni przechodzą przez jej korytarze, jakby poeta chciał powiedzieć, że tak wyglądają drogi naszego świata – nie da się przez nie przejść, nie dokonując wyboru pomiędzy dobrem i złem, a więc także – pomiędzy pełnią i pustką. Wyraziste, mocno w niektórych wierszach wyeksponowane leksemy z pola semantycznego braku i pustkowia (zwłaszcza wtedy, gdy pełnią funkcję puenty) pojawiają się systematycznie zarówno w młodzieńczych, jak i ostatnich utworach pisarza. Trudno wręcz obronić się przed myślą, iż – splecione z innymi słowami-kluczami – współtworzą fundamenty wyobraźni i wrażliwości autora Elegii z Tymowskich Gór. Świadczą o tym m.in. przekłady, których dokonuje poeta – tłumacząc rozmaite wiersze (np. Osipa Mandelsztama) na język polski i – zarazem – na swój prywatny idiom poetycki. W zbiorze Cień natrafiamy na przekład liryku ***napina słuch czuły żagiel. Jego ostatnia strofa brzmi następująco:

Widzę jak księżyc oddech gubi

I niebo martwe jest jak płótno

Twój świat przedziwny i bolesny

Ogarniam sobą cały, pustko!

(s. 275, podkr. W.K.)

Chciałbym zwrócić uwagę zwłaszcza na jej przedostatni wers, w którym pustka staje się niejako częścią podmiotu. W przekładzie Marii Leśniewskiej pojawia się „pusty wszechświat” – a nie wyolbrzymiona, substancjalna pustka.

Widzę księżyca twarz nieżywą,

Niebo, co bledsze jest od chusty, –

Twój byt przedziwny, chorobliwy

Przyjmuję o wszechświecie pusty[1]

Leksem „pustka” – zachowany u Jana Polkowskiego – bliższy jest oryginałowi, który ma kształt następujący:

Я вижу месяц бездуханный

И небо мертвенней холста, –

Твой мир болезненный и странный

Я принимаю, пустота!

Sam gest „przyjmowania” pustki polski poeta wyraźnie jednak poddaje hiperbolizacji: „ogarniam sobą cały” – mówi bohater. Chodzi Polkowskiemu o to, by „przyjęcie” pustki miało charakter „totalny”, całkowity, by jej doświadczenie nie pozostało na zewnątrz podmiotu, lecz zostało przezeń jak najgłębiej zinterioryzowane…

Obraz ten wydaje się zgodny z innymi, pojawiającymi się w analizowanej twórczości. „Lasy pustych gniazd” z wiersza *** podziemne ulice… (s. 261) wydają się właśnie metaforą tego osobliwego stanu, gdy pustka staje się niechcianym, lecz nieuchronnym miejscem zamieszkania. „Byłem pustko z tobą w miłosnym uścisku” – wyznaje bohater wiersza Tylko u ciebie nie szukam pocieszenia (s. 115). Nicość staje się dla Polkowskiego konstytutywnym elementem ludzkiej przestrzeni – „przedziwnym i bolesnym” obszarem, który został nam zadany i z którym musimy się zmierzyć. Jak pisał kiedyś Marian Stala:

[…] u autora Drzew od nicości (przybierającej postać zła małego i wielkiego, politycznego i metafizycznego) nie można się po prostu odgrodzić, nie można od niej uciec. Trzeba stanąć wobec niej twarzą w twarz, trzeba starać się jej nie ulegać. Jest to kwestia nie tylko porządku metafizycznego, ale też moralnego. Bo dopiero niepodległość nicości buduje autentyczne ludzkie istnienie[2].

O tym, że doświadczenie próżni dotyka w tej poezji całej osoby, w sposób najbardziej wymowny świadczy jego zmysłowy charakter. Nic jest w utworach poety czymś, co widzimy. Ważną metaforą zagubienia, symbolem nieoczywistości pytań o własne „jestem” stają się w nich m.in. obrazy ciemności[3]. Kierowani dawnymi przyzwyczajeniami chcielibyśmy być może widzieć w nich aluzję do grozy i bólu stanu wojennego. Ale one są też – i zawsze były – czymś więcej. Mówią nie tyle o doraźnej sytuacji politycznej, ile raczej o niezależnej od bieżących wypadków sytuacji naszego istnienia. Nie odpowiadają na pytanie: jak przedstawia się dookolna rzeczywistość? ale na to, które sięga głębiej: jak istniejemy w świecie? Nie dziwi nas zatem, że w wierszu Wspomóż nas Panie (s. 31) mrok ma charakter totalny: obejmuje „niebo i ziemię” – wszystko, co nas otacza, dotyka i porusza. Puenta tego utworu brzmi następująco:

Tymczasem ciemność obejmowała niebo

i ziemię

Na opustoszałych stadionach

wiatr toczył butelki, szamotał się

z nadpalonymi gazetami.

(s. 31)

Domyślamy się, że przebywanie w ciemności oznacza u Polkowskiego zanurzenie we wszechogarniającej bylejakości i bezsensowności, rodzaj wegetacji bez światła i nadziei. Noc okazuje się brakiem tego, co pozwala na elementarne decyzje aksjologiczne; brakiem czegoś, co moglibyśmy nazwać fundamentem struktury świata, gwarantem jego istnienia (jego wartością? istotą? sensem?). Modlitewna apostrofa w tytule, ukryte w liryku motywy biblijne pozwalają interpretować mrok także w kategoriach teologicznych – jako poetycką wizję świata, w którym Bóg stał się wygnańcem, przybyszem, kimś obcym, wielkim odrzuconym. Ogarnięcie ciemnością niemal zawsze w omawianej poezji – także w najnowszych utworach – oznacza oderwanie od źródeł istnienia, zagubienie metafizyczne. Wiersz zatytułowany 2017 kończy się następująco:

[…]

Jak długo będę jeszcze odróżniał poranioną Nike

od stosów porzuconych ciał

miasta wczoraj odbudowane

od wczoraj zburzonych

lub niszczonych teraz

apostatów od kapłanów

siłę kłamstwa od nędzy kłamców

przemoc wolności od handlu niewolą

Na wszelki wypadek moja miłość

sypia z bronią

dom zmienia miejsce noclegu

strach wkleja do paszportu

anonimowe zdjęcia

Wracamy wyrwą wąwozu

milkną myszołowy

Jeszcze krok i zapłonie

szarzejąca klęska zachodu

Uderzy potop

nieruchomej nocy[4]

Zastanawia fakt, że inicjalnego sformułowania „jak długo” poeta nie kończy znakiem zapytania. Sugeruje w ten sposób, że tak rozpoczęta fraza – obejmująca osiem wersów – choć jest w sensie składniowym pytaniem, to jednak ma ono wyłącznie charakter retoryczny. Ten, kto mówi w wierszu, wie, że dopóki istnieje, nie może i nie powinien ustawać w trudzie rozpoznawania aksjologicznego nacechowania zjawisk. Zdaje sobie sprawę, że świat, w jakim przyszło mu funkcjonować, nie jest przestrzenią aksjologicznie obojętną, lecz pozostaje źródłowo rozdzielony pomiędzy prawdę i kłamstwo, dobro i zło. Uchylenie się od wysiłku odróżniania biegunów owego aksjologicznego horyzontu byłoby więc ucieczką nie tylko od rzeczywistości pozapodmiotowej, ale i od samego siebie. Podmiot – zdaje się mówić Polkowski – staje się sobą i utwierdza się we własnej tożsamości tylko w ten sposób: dokonując wyborów moralnych. Zwalnia go od tego wyłącznie śmierć, która w cytowanym wyżej wierszu zdaje się przybywać pod postacią potopu nocy.

Nie mniej zmysłowy charakter mają także inne słowa-klucze tej poezji: „chłód”, „szarość”, „popiół” czy „choroba”. Tak jak i „ciemność” w swej warstwie powierzchniowej, dosłownej odsyłają niekiedy do realiów rzeczywistości poddanej opresji. Tak jak ona, zawsze kierują dalej – ku uniwersalnej sytuacji ludzkiej tęsknoty za zamieszkaniem, za sensem. Podstawowym przeżyciem egzystencjalnym bohatera analizowanych wierszy jest bowiem doświadczenie nieprzychylności świata, który jawi się jako przestrzeń odpychająca i absurdalna. „Jest zimno, owijam kocem mój dom” – szepcze bohater Tenebrae (s. 19). Podejmowane przez niego dramatyczne próby zadomowienia nie natrafiają na jakąkolwiek wzajemność ze strony świata, który pozostaje zimny, szary i szorstki.

Liryczna miniatura Krwawiące piersi (s. 24) skrywa w swoim tle pejzaż charakterystyczny dla wielu wierszy Polkowskiego:

[…]

Szara ławica miasto wozy powietrza

łopocą. (Jedz ziemio).

Połowa chleba dla mnie połowa dla was

śmiercionośne skrzydła.

(s. 24)

Właśnie szarość tego krajobrazu zdaje się sugerować, że miasto i jego życie są podszyte nicością, a świat jest podzielony pomiędzy żywioły życia i śmierci. Podobnie jest w omawianym wcześniej utworze ***Mgły, ścierniska i w zakończeniu wiersza *** Świat:

[…]

Świat

senny popiół łacińskich bibliotek

i wbite w złote łąki starocerkiewne bukwy.

Szare kamienie świecą startymi strzępami słów.

Sierpniowy chłód obejmuje stopy. (Nie wracaj

odpocznij śmierci)

(s. 213)

Szara rzeczywistość przedstawiona w tym utworze to realność wypalona, starta na proch, spopielona. Stoimy przed obrazem świata po katastrofie. Wiemy, że przeszła przez jego obszar śmierć. Bohater prosi, by nie wracała. On sam jednak zdaje się przeczuwać, że będzie inaczej. Nie obronią go przecież ani starte słowa, ani spalone biblioteki. Chłód (nicości?) jest zbyt blisko, obejmuje jego stopy.

Nicość i śmierć są w świecie liryki Polkowskiego czymś, czego się dotyka, co jest szorstkie, nieprzejednane, uwierające – jak popiół osypujący się na ludzi i ich ziemię. Nieprzedrukowany w zbiorze Gdy Bóg się waha wiersz z tomu Cień *** Zielone od śniedzi kopuły i krzyże niemal w całości wypełnia wizja świata pogrążonego w zmierzchu, upadku i rozpadzie:

Zielone od śniedzi kopuły i krzyże

gasną, lecz nie poddają się ciężkiemu niebu.

Na stole jak oddech nie do odczytania

list w upadłym wieku pisany ciemną ręką[5].

Obserwujemy osobliwe wygasanie świata. Gaśnie miasto, ciemność ogarnia ludzkie ręce i ich pismo. Czas akcji tego utworu to wiek nazwany „upadłym”. Znaki upadku są wszędzie – w domach i ulicach, w powietrzu i w wodzie:

[…]

Domy, ulice, rowy z brudną wodą

od roztopów stojące w szeregu z ciałami

Gnijących rannych i dobitych słów.

Strach i pogarda w ostatecznym słońcu.

Śmierć przychodzi jak wiosna, błyszczy oko

Szpaka. Mury powietrza rosną pijane od światła.

Króluje hałas smutku, harmider cierpienia.

Rośnie jak dym żałoby, syty, głuchy kurz[6].

Upadek oznacza tu rozpad. Ten zaś dotyka nie tylko rzeczy, ale i mowy. W rozpaczliwym zgiełku psują się ludzkie słowa. Wszystko, co mogłoby stanowić ludzkie otoczenie, rozpada się w proch, zmienia w drobiny „głuchego kurzu”. Oto i współczesny dies irae, dzień ostatecznego sądu – bez archanielskich trąb, w szarej codzienności, w „ostatecznym słońcu”. Czy wers o śmierci przychodzącej jak wiosna nie zapowiada jednak jakiejś możliwości odrodzenia?

Pozbawione trwałej wartości, a więc sprofanowane, podszyte pustką, może się więc u Polkowskiego okazać niemal wszystko: dom, ojczyzna, ciało, sztuka i mowa. Poczucie samotności i słabości, bezsilności i zwątpienia są w omawianej twórczości stałym komponentem ludzkiej egzystencji. Przypomnijmy choćby fragmenty wiersza *** Ostatnie słowo należy do wiatru:

Ostatnie słowo należy do wiatru zapomnienia zaciśniętych powiek

zatarty ślad zbyt długo szedł przez miasta muszlę pojedynczego głosu.

Kruchy nietrwały kamień cierpliwie przemawia do rękopisów listów książek

map popiołu. Oczekiwany nie wraca z podróży codziennie zmienia testament

[…]

Ona pości i śpiewa. Pije z obłoków i boi się. Jej dzieci ciągle nie umieją

chodzić chorują. Ziemia jest przeźroczysta niknie ale nie milczy.

(s. 218)

Nie znamy imienia bohaterki tego wiersza. Ale znamy jej los pełen wyrzeczeń i trudów. Ona sama wydaje się nam wytrwała i dzielna w swym zmaganiu się z przeciwnościami. Jest samotna, pełna lęku, niepewna i słaba w nieprzychylnym świecie. Ale zarazem imponuje nam swą wiernością i troską. Czy to te właśnie wartości ma symbolizować jej śpiew? Czym on jest, skoro wyrasta ponad wszelkie oznaki słabości, przezwycięża żywioły rozpadu i pustki? Do czego odnosi się enigmatyczny „zatarty ślad”? Do pamięci o ideałach? Do wierności?

Nie odpowiemy ani na te, ani na podobne pytania, do których zachęcają inne, nie mniej zawiłe liryki poety. Mimo to trudno byłoby zaprzeczyć, że gorzkie doświadczenie zmagania się z żywiołami pustki jest w tej poezji nieodłącznym składnikiem ludzkiego losu – tego zwłaszcza, który rozgrywa się w Środkowej Europie lat osiemdziesiątych. Dobrze ilustruje to cytowany w poprzednim rozdziale nietytułowany wiersz *** Nawet na chwilę, nigdy, ani w przeszłym ani w przyszłym życiu, opatrzony mottem wyjętym z wiersza Adama Zagajewskiego (Ci co nie całkiem żyli w nierealnym kraju, nie umrą na zawsze, wciąż będą szukali innego wcielenia). Jego puenta brzmi następująco:

To jest czuła wolność i wielkie porównania – chłodne

konstrukcje świerków omszałe krety brzoskwiń toczące się

przez zdania Pascala najwspanialszy ze smutków soczysty owoc

Europy dzielony w metrze między ciała uchodźców wcielone

w pustkę.

(s. 125)

Można w tych pesymistycznych obrazach dostrzec męstwo nieulegania iluzji, konsekwentną rezygnację z ułudy spełnienia-w-czasie, świadomą odmowę uczestniczenia w utopiach do-czesnego szczęścia. Pustka – przekonuje poeta – jest przecież nie tylko częścią świata zewnętrznego, ale i częścią naszego wnętrza. Jest nieodłącznym i niemożliwym do usunięcia przez nas samych komponentem egzystencji. Tak, czyniliśmy zło – to tytuł jednego z wczesnych wierszy Polkowskiego, w którym świat dorosłych przeciwstawiono światu dzieci (s. 119). Podobną opozycję autor interesująco rozgrywa w więziennej scenie uchwyconej w lirycznym kadrze wiersza Wśród nas, nieczystych (s. 81). Także w wielu innych utworach powraca bolesne poczucie niedoskonałości, świadomość uwikłania w nihilistyczne żywioły. A wraz z nim niezgoda, tęsknota za ocaleniem przychodzącym spoza nas samych, chęć egzystencjalnego przyświadczenia nadziei sięgającej poza ciasne ramy do-czesnego losu. Czy jednak uczucia metafizyczne mogą całkowicie uwolnić od egzystencjalnego niepokoju? Wydaje się, że nie. Wiersz Gładki kamień rejestruje niektóre z możliwych pytań. Samotny mężczyzna – sportretowany przez poetę w sytuacji granicznej (na progu śmierci?) – sięga pamięcią po zdjęcie „swojej młodej matki / zrobione zaraz po wojnie gdy świat rósł bez niego / kiedy jak dzisiaj jak teraz zupełnie nie istniał” (s. 251) – i słyszy słowa:

Czyja jesteś ręko, która mnie miękko dotykasz? Podnosisz

Popychasz lekko, lecz bez odwołania puls niepokoju?

Jaki zgiełk i ciężar zagubionej stopy, jaki koniec

I jaki początek mogą jeszcze otworzyć moje kroki?

(s. 251)

Doświadczenie granicy pomiędzy istnieniem i nieistnieniem, świadomość przygodności życia stają się tu początkiem pytań, w których głębi wybrzmiewa nadzieja. Kryzys zdaje się otwierać drogę nowego życia. Polkowski jakby przekonywał, że niebezpieczeństwo to szansa dana człowiekowi, bowiem właśnie zagrożenie pozwala wznieść się ponad utarte szlaki życia, otwiera nowe horyzonty istnienia w relacji do tego, co transcendentne. Czy refren „I’m going Home Just live with Jesus” (s. 264) w wierszu *** Godowy taniec deszczu. Pomarszczona dłoń wybrzmiewa tak czysto właśnie dlatego, że kryją się za nim zmęczenie, ból i starość John Lee Hookera?

2. Źródła podmiotowości

Trzeba więc mocno podkreślić, że wiersze Jana Polkowskiego wyrastają z buntu, z woli sprzeciwu wobec rozmaitych imion nicości. J. Ruszar pisze o tym tak:

Atak nicości, wykorzenienie i obcość w świecie (***[w mojej epoce już wymieram]) nie są wynikiem abstrakcyjnego lęku nieokreślonej metafizyki, ale zostały ufundowane na codziennym doświadczeniu realnego zła: najpierw komunizmu, a obecnie nihilizmu […][7].

W cytowanym w pierwszym rozdziale liryku ***Żyć tylko w pojedynczym losie zwraca uwagę m.in. parafraza znanej formuły z Lechoniowego Herostratesa: „a wiosną chciałem ciszę, nie nicość zobaczyć” (s. 256) – to ona pojawia się w tytule cytowanego wyżej artykułu. Gdyby trzeba było określić warunki, dzięki którym bohater analizowanej poezji konstytuuje swą podmiotowość, to wypadałoby podkreślić właśnie rolę czegoś, co można nazwać „momentem aksjologicznym” czy po prostu wspomnianą sytuacją wyboru. Jej przeciwległym biegunem są próby uchylenia wiążącego charakteru naszych decyzji, aż po rozmaite odmiany eskapizmu czy też braku zainteresowania rzeczywistością. Te jednak poeta waloryzuje negatywnie. Bierność, spoczynek Polkowski traktuje jako ewokację zgody na niebyt, niegodne poddanie się konieczności. Fraza z wiersza *** Węgiel gwiazd i tlenu zimny spokój – brzmiąca: „Boję się że będę spał i spał i spał” (s. 234) – dobrze odzwierciedla lęk, który płynie także przez wiele innych utworów. Skryta w nich obawa wyrasta właśnie z niezgody na uległość wobec determinant pochodzących spoza nas samych i naszych wewnętrznych władz, jest wyzwaniem rzuconym nie-woli. Jak zauważa M. Stala:

W świecie dotkniętym przez nicość, powiada Polkowski, nie wolno zasnąć, bo jest to równoznaczne z istnieniem niepełnym, kalekim[8].

Bohater omawianych wierszy do końca chce być wolny, do końca zdolny do aktów samodeterminacji. Wie, że może pozostać sobą tylko w ten sposób: dzięki nieustannemu wysiłkowi wydobywania swej egzystencji z niebytu, dzięki aktom wyboru dobra. I siebie, i nas przekonuje, że można być wolnym tylko dzięki napięciu woli skierowanej ku wartościom: nie dzięki wycofaniu, lecz przez uczestnictwo; przez mozolne, życiem dawane świadectwo, że wbrew przeciwnościom i okrucieństwom historii spełnienie czegoś, co bywa odczuwane jako moralna powinność, jest możliwe.

Wiele tekstów Polkowskiego mówi właśnie o tym: o dynamice istnienia, o wyborach i czynach, dzięki którym osoba – sytuując się wobec wartości – ugruntowuje się (wbrew żywiołom pustki) w swym własnym istnieniu. Bardzo ważne jest wspomniane napięcie pomiędzy spoczynkiem i działaniem – wyczuwamy je, śledząc losy bohaterów, obserwując przestrzeń, w której się poruszają. Odnajdujemy je też u samych źródeł poezji: na poziomie języka. W idiolekcie pisarza leksemy „głód” i „pragnienie” odsłaniają ogromne bogactwo znaczeń – są nie tylko wyrazem napięcia woli i buntu podmiotu przeciw nicości, nie tylko gestem wyzwolenia z konieczności i aktem nadziei sięgającej poza doraźne ograniczenia, ale także zasadniczym obszarem konstruowania własnej osobowej tożsamości. Pragnienie staje się dla pisarza samym centrum ludzkiego istnienia. Bohaterowie analizowanej twórczości o tyle istnieją, o ile pragną. Równie ważna jest dla poety wyraźnie przezeń różnicowana (o wiele mocniej niż w języku ogólnym) para pojęć „czekać” i „czuwać”! To pierwsze nie oznacza jeszcze pełnego istnienia, bo nie wymaga ani wysiłku woli, ani trudu nadziei…

Wypada więc powtórzyć: poczucie istnienia i bycia-sobą nie jest w świecie Jana Polkowskiego czymś danym, lecz czymś, co musi być nieustannie zdobywane. Stąd właśnie często ponawiane przez bohatera pytania o własną integralność, przynależność, o jedność w czasie i przestrzeni; pytanie o to, jak być wiernym, jak utrwalić swoje istnienie w działaniu. Ciekawie wybrzmiewa ono w liryku *** Bach, »toccata G-dur«, lśniące dymy rajskich…:

Bach, toccata G-Dur, lśniące dymy rajskich

wysypisk. Drży książęca twarz żebraczki

przeźroczysta maska piekła. Jak być wiernym

bez winy ukrywając się w fałszywym losie?

Na Wzgórzu Polska śpi w cieniu Jadwigi. Korona

wapiennych skał miedziane blachy nieba

tulą jej wiarę i lęk. Wiem przeciwko rozpaczy

tkasz spokojna i czysta korale milczenia.

Niezmierzone chwile, lata. Cień puchnie

W otchłani zranionej ziemskiej miłości.

Zamykasz oczy otwierasz płomyk białej dłoni

jak Ziemia lustro drogi nadziei ciemny ton.

(s. 237)

Adresatem wspomnianego pytania staje się w wierszu królowa, żona Jagiełły, a zarazem święta Kościoła katolickiego – Jadwiga. W tle Bachowskiej toccaty poeta umieszcza okruchy jej biografii, złożonej – jak każda biografia – z trudnych wyborów i dramatycznych rozterek. Bo Jadwiga – poeta zdaje się zakładać, że to wiemy – stała się królową Polski wyłącznie na skutek trudnej decyzji rezygnacji ze swej „ziemskiej”, młodzieńczej miłości do Wilhelma Habsburga. To właśnie „zraniona ziemska miłość” i wierność misji, której szczegóły i trudy stopniowo rozeznawała, dały jej nową tożsamość i uczyniły kimś więcej, niż była wcześniej. Bronią przeciwko rozpaczy okazało się milczenie – dzielne znoszenie losu. To ono pojawia się w wierszu jako źródło nadziei.

W świecie poetyckim Polkowskiego „lekkość bycia” nie jest więc stanem ani pożądanym, ani pozytywnym. To, co dobre, pisarz nieodmiennie wiąże z wysiłkiem i bólem. Negatywnie waloryzuje leksemy związane z beztroską istnienia. Takie pejoratywne nacechowanie uzyskuje w jego poetyckim idiomie m.in. przymiotnik „bezbolesny”. Pojawia się on na przykład w zagadkowym finale cytowanego wiersza Pierwszy śnieg (widok z okna).

Śnieg zalepia okna wypala oczy.

Przygniata skąpe światło i nieuchwytny oddech.

Odległy od siebie już niczego niczego nie pragniesz

odsłonić spod żarłocznego śniegu

wyrwać z jego bezbolesnego wnętrza

z zaborczego rozpalonego jak tyfus

tryumfu.

(s. 250)

Wyolbrzymiony, podniesiony do rangi apokaliptycznego niszczyciela „żarłoczny” śnieg staje się w cytowanym fragmencie, jako żywioł nicości i śmierci, symbolem tego wszystkiego, co nas otacza, wszystkiego, co nas zniewala i pochłania. Jest jednocześnie katem i chorobą, nieuchronnym, niechcianym zwycięzcą. Jego obcość, agresywność i „nieludzkość” poeta podkreśla w rozmaity sposób – m.in. dzięki negatywnej wymowie słowa „bezbolesny”.

Podobnie jest w ironicznej miniaturze *** jakże łatwo żyć wewnątrz światła, gdy natrafiamy na wersy: „jakże łatwo lśnić w zimnych śladach / swój los bezboleśnie odrywać od jestem” (s. 240). W obu przywołanych wierszach „bezbolesność” opatrzona jest znakami ironii, pozostaje na zewnątrz życia, wydaje się nie-ludzka. Ludzki jest ból, utrudzenie, ciężar – czy to przypadek, że w wierszu *** Zanim nadejdzie zima Bóg obleka się w nowe istnienie mowa jest o „najjaśniejszym z ciężarów?” (s. 238).

Pole semantyczne trudu, wysiłku i ofiary ogarnia w omawianej twórczości bardzo szeroki obszar – mieści w sobie choćby charakterystyczne binarne opozycje, spiętrzone niekiedy w efektownych oksymoronach. W dawniejszych tekstach pojawiają się formuły typu: „ciemny a jednak świecisz” (s. 37). W nowych natrafiamy na zwroty typu: „Światło czernieje”[9], radość „ciemna, zimna” (s. 268). Ciemny jest „złoty obłok” (s. 280) i ton nadziei w cytowanym wierszu *** Bach, »toccata G-dur«, lśniące dymy rajskich (s. 237).

Skąd bierze się znamienna skłonność Polkowskiego do paradoksu? Jaki rodzaj uwrażliwienia i jaki sposób myślenia o świecie odsłania? Wydaje się dość oczywiste, że znajdujemy się w kręgu wrażliwości dramatycznej, w obszarze intensywnego odczuwania kontrastów wypełniających świat i życie. Oksymoron o wiele silniej niż zwykłe zestawienie niedających się pogodzić elementów ewokuje przecież antynomiczny charakter rzeczywistości. Paradoks interioryzuje sprzeczności, umieszcza je wewnątrz zjawisk. Za sprawą działań poety antynomie przenoszą się do wnętrza istnienia, które dzięki nim ukazuje swą wielowymiarowość i głębię. Język paradoksu jest w omawianej liryce językiem sytuacji granicznych, pomaga tworzyć sugestywne obrazy „niepozytywnej pozytywności”, której horyzontem zdaje się doświadczenie cierpienia.

Analiza cytowanych paradoksów poety oraz kontekstów, w jakich występują, pozwala wysunąć ostrożną hipotezę, że autor Elegii z Tymowskich Gór stara się je wpisać w doświadczenie bólu świadomie przyjętego i służebnego wobec pewnej wyższej idei. Istotę owej „służebności” dobrze oddaje symbolika „żarłocznego ognia” – tak często powracająca w lirykach pisarza. Chodzi o osobliwe doświadczenie dezintegracji pozytywnej – ogień jednocześnie spala i oczyszcza, daje ciepło i zniszczenie, podtrzymuje życie i zabija. Niektóre opozycje, jakie w sobie kryje, mieszczą się w układzie życie–śmierć, ocalenie–zagłada, zwycięstwo–klęska, szczęście–ból. Bohaterowie Polkowskiego często znajdują się właśnie w ogniu sytuacji granicznej – takiej, gdy wybór jednych wartości wiąże się z utratą innych. Poeta sugeruje, że dzięki temu, iż są w stanie poświęcić jedne (choćby była wśród nich wartość życia) na rzecz innych (takich jak wolność, sprawiedliwość, prawda), w sposób najbardziej jaskrawy utwierdzają własną ludzką tożsamość i duchową niezależność. Stara się przekonać nas, że wewnątrz naszych aktów wyboru „większego dobra” kryje się jakiś rodzaj spalania, które przynosi ocalenie, rodzaj cierpienia, które w innym wymiarze okazuje się szczęściem. Podkreśla, że nasza droga ku naszej własnej pełni prowadzi właśnie przez poniżenie, przez poczucie klęski i pustki, a więc swoistą dezintegrację.

W niektórych wierszach Polkowskiego figura ofiary pojawia się na tle idei mesjańskiej. Tekst Sefer ha Zohar. Księga Blasku mieści w sobie m.in. następujący fragment:

[…]

Twój blask objawi się światu

(zabity zastrzykiem benzyny

zakatowany pałkami przed bramą fabryki

zastrzelony przed świątynią).

Objawisz się – wężowi kamieniom głodnej trawie.

[…]

(s. 99)

Ofiary dwudziestowiecznych totalitaryzmów – Żydzi, Polacy, Rosjanie – stają się w tym wierszu figurą Tego-który-się-objawia, który wskazuje na coś, co jest ponad dostępną nam rzeczywistością, zdominowaną przez przemoc. W podobnej uwznioślającej scenerii męczennicy pojawią się także w wierszu Carskie wrota (s. 131):

Oto zeszli z pohańbionych ścian soborów i niosą w kielichach liturgicznych:

swiatyj Siergiej Rodonieżskij z przestrzeloną potylicą – cynober purpurę i róż

zagłodzeni Kosma Damian i Jakow brat bożej – żółć zielenie lazur błękit

nadzy zamarznięci Borys i Gleb – biel i biel i biel we wszystkich jej wcieleniach

zatłuczona pałkami swiataja Praskiewa Piatnica – czerń

bezimienny bezusty Nikt – pędzle.

(s. 131)

Domyślamy się, że patos tego tekstu jest sposobem obrony godności tych, którym zbrodniarze odmówili prawa do bycia ludźmi, swoistym dowodem na to, że ich śmierć nie była pozbawiona znaczenia. Święci Kościoła prawosławnego, bohaterowie ikon, z woli autora występują w wierszu także w roli ofiar stalinowskiego terroru, symbolizują ofiarę z życia, jaką złożyły setki tysięcy ludzi w obronie własnej wewnętrznej wolności[10].

Zarys „ofiarnego” projektu egzystencji obejmuje jednak w analizowanej twórczości nie tylko doświadczenia wojenne i łagrowe, ale także naszą współczesność – tę, której przemoc nie naznacza w sposób tak spektakularny. „Czułem się jak rybak który choć głodny / wypuścił rybę i wraca dumny do domu”. To cytat z wczesnego wiersza *** Powiedziałem wszystko (s. 68). Nieco dalej, w liryku Cela 209 odnajdujemy znamienny obraz: „Przeszłość i przyszłość zbiegły się w tym skrawku / pokreślonego drutem nieba. / W tym nagłym okrzyku otworzył się czas / widnokrąg i ciało” (s. 86). Jeden z późnych liryków poety Wiatr przynosi ciekawą syntezę wizji życia jako ofiary. Warto przywołać go w całości:

Brnie pod prąd

gorzkie źródła ciemne wody.

Czuwa. Żyje i czuwa.

Matka odchodzi

już jej nie widzi.

Widzi nieustannie powtarzającą się chwilę

końca i ofiarny ból

całopalny

zmierzający wytrwale ku szaleństwu

poświęcony, tak, tylko jemu.

Mozolnie pod prąd dźwiga kamień

swój przenośny dom.

Słone wody pod wiatr niosą jego ciało.

Będzie sam

będzie nagi

będzie obmyty.

(s. 215)

Podobny krajobraz widzieliśmy już w innych wierszach poety – ledwie zarysowany, jakby objawiał się nam wyłącznie po to, by kierować poza siebie; oszczędny, sprowadzony do prostej kombinacji podstawowych żywiołów, bo tworzą go tylko woda, kamień i wiatr. W samym jego środku jest ktoś, kto nie ma imienia, ktoś, kto mógłby być każdym z nas, ktoś nienazwany. Czasoprzestrzeń, w której się porusza, wydaje się niemal abstrakcyjna, wyrwana z tego, co doraźne i bieżące. Miejsce nienazwanego bohatera jest wszędzie i nigdzie. To, co mu się przydarza, zdarza się teraz i zawsze. Ten, który mówi, nie opowiada przecież biografii. Jest raczej tym, który układa hieroglify, rysuje symbole. Jest kimś, kto dotyka tajemnicy losu.

Wiemy to od początku, od pierwszego słowa, jakie pada w utworze: nasz los jest trudem, jest mozołem. Co to oznacza? Najpierw chyba to, że jest w naszych rękach. Trud nie jest przecież – tak jak unoszenie – doznaniem biernym. Ma charakter czynny, jest związany ze świadomą i suwerenną decyzją osoby. Wysiłek – pisał Maine de Biran – to ruch człowieka uchwycony przez świadomość. Jeśli doświadczamy swej tożsamości, to dzieje się tak dzięki wysiłkowi. Dzięki niemu doznajemy też świata zewnętrznego[11]. To trud stanowi o człowieku, konstytuuje jego podmiotowość, ustanawia tożsamość bohatera. Oto zasadniczy filozoficzny kontekst wiersza. „Brnę, więc jestem” – mógłby powiedzieć jego bohater – „bycie-tu jest z samej swej istoty byciem pod prąd. Potwierdzam siebie poprzez mozół”.

Inaczej niż ruch, wysiłek ma zatem u Polkowskiego charakter podmiotowy i – by tak rzec – „tożsamościowy”, jest związany z działaniem świadomości – z pracą umysłu i woli. Nie byłby wszak możliwy, gdyby nie przeżycie niewystarczalności. Trud zawiera w sobie doświadczenie głodu wartości – ukryte roszczenie do-pełnienia. Jest – jak chce Paul Ricoeur – „afirmacją bytu przedsięwziętą w braku bytu”[12]. Roszczenie pełni nieuchronnie przynosi zatem ze sobą doświadczenie oporu świata skażonego obecnością braku. Nurty strumienia rzeczywistości płyną w wierszu przeciwko człowiekowi i jego wartościom. Wody świata są gorzkie i mroczne. Wiatr – przeciwny. Kamień – ciężki. Ale to właśnie opór rodzi wolę. To on utwierdza nasze „chcenie-innego”, naszą niezgodę i tęsknotę, ustanawia tak ważne w tej poezji słowo „pragnę”. Męstwo bycia, wytrwałość, wierność nie są dla poety niczym innym niż właśnie konsekwencją działającej woli. Rozumiemy teraz, dlaczego są tak ważne: to dzięki nim w świecie podszytym nie-byciem konstytuuje się to, co ludzkie. Nie ma innego, ludzkiego sposobu zamieszkania świata niż ruch woli w stronę wartości. Nie ma innej drogi tożsamości niż wierność temu, co uznajemy za najważniejszą wartość. Figurą owego aksjologicznego centrum, figurą domu jest w liryku dźwigany kamień. Im bardziej (boleśniej?) w naszej drodze w stronę dobra doświadczamy oporu nicestwiejącej rzeczywistości, tym bardziej jesteśmy sobą – zdaje się mówić Polkowski. Jeśli tak dramatycznie brzmi w tej poezji pytanie o zdradę[13], to dzieje się tak dlatego, że zapytywana jest wówczas sama istota człowieczeństwa, sam rdzeń bycia – coś, co wyznacza granice człowieka, stanowi horyzont, poza którym przestajemy być sobą.

Czuwanie jest więc w utworze nieustannym, mozolnie podtrzymywanym napięciem woli skierowanej w stronę jakiegoś ważnego dobra. Pragnienie skierowane ku „czemuś innemu” okazuje się jedyną, godną człowieka formą bycia-w-świecie. Czy można zatem powiedzieć, że jest wywyższeniem, rodzajem nagrody? Czy można mówić o błogosławieństwie bez-senności? Być może tak, ale odpowiedź nie jest łatwa. Czymś, co odsłania się przed otwartymi oczami bohatera, nie jest przecież pełnia bytu, lecz „nieustannie powtarzająca się chwila końca”. Czuwanie, o jakim mowa w liryku, bardzo przypomina to z pism Emmanuela Lévinasa i Emila Ciorana. Bezsenność – pisze Cioran – jest wykluczeniem ze świata, zanurzeniem w chaos bez-sensowności i bez-celowości. Podobnie uważa Lévinas, który czuwanie łączy z doświadczeniem il y a – bezosobowego, absurdalnego bycia, bezsensownego niczym niewypełnionego czasu:

Świat jest, znudzenie ogarnia człowieka, wszystko trwa bez zmian […]. w tej sytuacji nic nie ma sensu: żadne działanie nie przerwie jednostajności il y a. Pozostaje jedynie dostosować się do owego bezosobowego „szumu” i wegetować bez nadziei, w […] zniechęceniu oraz świadomości groźnego osaczenia […][14].

Samotność i opuszczenie nie są w analizowanym utworze cząstkowe i mijające. Wydają się absolutne. Nie chodzi przecież w nim o tragiczną „dorosłość”, o śmierć matki, rozpad poczucia bezpieczeństwa i niemożność zaznania przytulności świata. Opuszczenie, jakiego doświadcza liryczna persona, jest dużo głębsze. Jeszcze raz warto przywołać analizy Lévinasa:

To nie jest samotność istoty opuszczonej przez świat, któremu ona dotrzymuje kroku, lecz, jeśli tak wolno powiedzieć, istoty, która kroku nie dotrzymuje samej sobie, która – z siebie wybita – nie scala się w chwili, i tak oznaczającej dla niej wieczne zobowiązanie[15].

Zmęczenie czuwania – pisze dalej filozof – wystawia świadomy podmiot na próbę granicy i szaleństwa[16]. Tak właśnie dzieje się u Polkowskiego. Wierność nie przynosi jego postaciom nagrody, lecz śmierć. I we wczesnych, i w ostatnich wierszach poety z niezwykłą siłą powraca ten sam obraz – takiego przy-świadczania wartościom, które w płaszczyźnie historycznej przynosi wyłącznie klęskę. Zarazem jednak w jakimś sensie uchyla darwinistyczne prawa historii, wskazuje horyzont, który otwiera się ponad nimi.

Bohaterem Wiatru nie jest zatem Syzyf. Nie ten w każdym razie, któremu Albert Camus poświęcił swój słynny esej:

Zostawiam Syzyfa u stóp góry. Człowiek zawsze odnajdzie swój ciężar. Syzyf uczy go wierności wyższej, tej, która neguje bogów i podnosi kamienie. On także mówi, że wszystko jest dobre. Świat bez władcy nie wydaje mu się ani jałowy, ani przemijający. Każda z cząsteczek kamienia, każdy poblask minerału w tej górze pełnej nocy same w sobie tworzą świat. Aby wypełnić ludzkie serce, wystarczy walka prowadząca ku szczytom. Trzeba wyobrażać sobie Syzyfa szczęśliwym[17].

Wydaje się, że autor analizowanego liryku nie mógłby się podpisać pod żadnym z tych zdań. Każde wydawałoby mu się podszyte utopią, naiwną wiarą w moc człowieka, zdolnego własnymi siłami osiągnąć ostateczne ocalenie. Inaczej niż w tekście francuskiego filozofa, serce osoby, jaka pojawia się w wierszu, pozostaje puste. Bohater Polkowskiego[18] doznaje potrzeby, która nie zna żadnego do-czesnego zaspokojenia. Przeciwnie, odnosimy wrażenie, że „karmi się własnym głodem”, jakby świadomie i dobrowolnie kierował się on „ku czemuś całkowicie innemu, ku temu co inne absolutnie”[19].

Odmawiając wiary w możliwość samozbawienia człowieka, autor Gorzkiej godziny nie przekreśla bowiem możliwości ocalenia, które ma charakter transcendentny, przychodzi spoza nas samych. Przeciwnie, wyraźnie zarysowuje horyzont ostatecznego oczyszczenia – perspektywę sakralną, nadającą tragedii egzystencji zupełnie nowy sens. O takim oczyszczeniu pisarz mówi wielokrotnie w swoich utworach. Całopalna ofiara – Polkowski mocno to podkreśla – jest klęską w wymiarze immanencji, ale w sferze tego, co nas przekracza, jest zwycięstwem. Poprzez bankructwo ludzkiej samo-wystarczalności, poprzez totalne zniszczenie tego, co w nas i naszym świecie immanentne, dokonuje się w tej poezji otwarcie na transcendencję.

Pewien znamienny rys postawy bohatera omawianych wierszy w szczególny sposób ujawnia się w kontekście koncepcji Charlesa Taylora. Przypomnijmy: kanadyjski filozof mocno eksponuje fakt, że w nowoczesnej kulturze Zachodu podmiot skazany jest na wysiłek – na nieustanny wybór i konstrukcję własnego horyzontu aksjologicznego. Aby utrzymać i wzmocnić swą tożsamość, winien on, zdaniem Taylora, posiadać pewną orientację wobec dobra. Od kształtu tej orientacji zależy jego poczucie zadomowienia w świecie, a więc – poczucie sensu. Jak pisze filozof:

Wiedzieć, kim się jest, znaczy zarazem być zorientowanym w przestrzeni moralnej, przestrzeni, w której pojawiają się pytania o to, co dobre, a co złe, co warto robić, a czego nie, co ma sens i wagę, co zaś jest nieistotne i drugorzędne[20].

W innym zaś miejscu dodaje:

Moja tożsamość określona jest przez więzi i identyfikacje, stanowiące ramy lub horyzont, wewnątrz których mogę w każdym konkretnym przypadku próbować ustalić, co jest dobre czy wartościowe, co powinienem zrobić[21].

Taylor podkreśla także rolę języka czy raczej rolę opowieści w procesach wzmacniania tożsamości. To właśnie język pozwala uczestniczyć jednostce w kulturze, a zatem w rozmaitości historycznych narracji, w ramach których będzie ona zdolna do tego, by konstruować swoją własną opowieść. Znajomość własnego tła kulturowego, własnych relacji z innymi ma, zdaniem Taylora, ogromny wpływ na procesy tożsamościowe, bowiem jednostka zawsze negocjuje swą tożsamość ze „znaczącymi innymi”. Podmiot – jak podkreśla filozof – może być wolny i autentyczny tylko poprzez dialog z innymi ludźmi w ramach otaczającej nas kultury.

Polkowski, inaczej niż Taylor, nie stara się podkreślać względności czy też sytuacyjności norm moralnych. Tym niemniej jedną z ważniejszych form udzielania odpowiedzi na powracające pytanie „kim jestem?” staje się dla polskiego poety (podobnie jak dla kanadyjskiego filozofa) właśnie refleksja nad źródłami własnej moralności skrytymi w relacjach ze wspólnotą. Rzeczywista wspólnota ludzi – zdaje się mówić poeta – nie ma swych źródeł ani w biologii, ani nawet w socjologii, lecz w egzystencji. Rodzi się ze współ-czucia, z tego, że wspólnie stajemy przed nieuniknionymi doświadczeniami życiowymi: przed przeżyciem opresji, bólu, samotności, rozpaczy.

Być sobą znaczy zatem w omawianej poezji tyle, co być-z-drugim, doświadczać relacji. Kultura, a zwłaszcza język, są dla poety empirycznym wykładnikiem relacyjnego charakteru naszego bycia-w-świecie. W jednej z niewielu programowych wypowiedzi autora Cienia odnajdujemy charakterystyczny fragment:

Cóż byłoby warte nasze życie uwięzione tylko w jednym czasie? Czy byłby nam potrzebny język zagłębiony tylko w swoją epokę i ograniczony zmysłami jednego ja? Zanurzenie się w sięgającej tysiącleci pamięci języka i w kosmos poezji przenikającej tajemnicę istnienia wszystkich pokoleń pozwala nam wznieść się ponad jednostkowy wymiar poznania i ponad kleszcze czasu[22].

Przykuwa uwagę nie tylko sugestywny obraz przekraczania, transcendowania ponad ramy czasu i przestrzeni, ale także myśl o zbiorowej pamięci języka, o jego władzy nad istnieniem.

„Jak wyczyścić język / z nalotu cudzych losów?” (s. 43) – to pytanie, co wydaje się oczywiste, ma charakter retoryczny. Nie może mieć innego charakteru po Bachtinie, nie może brzmieć inaczej dziś, gdy tyle już wiemy o intertekstualności. Nawet gdyby zabrakło cytowanych, eksplicytnych wypowiedzi pisarza o „pamięci” języka, powyższe sądy miałyby silne uzasadnienie w przekonaniach zawartych w sposób implicytny w poetyckich decyzjach autora Cienia. W wielu utworach poeta w sposób intencjonalny, często wyraźnie zaznaczony, podejmuje dialog z cudzymi głosami. Wydaje się znamienne, że do rozmowy zaprasza m.in. Kazimierza Wierzyńskiego, Osipa Mandelsztama, Czesława Miłosza, Paula Celana, Ryszarda Krynickiego. Nie pokusiłbym się o ułożenie jakiegoś algorytmu wyjaśniającego podobny zestaw nazwisk, mam jednak wrażenie, że interesują Polkowskiego ci, którzy czynią język ważnym narzędziem wrażliwości tyleż artystycznej, co moralnej. Tadeusz Nyczek pisał kiedyś, że dla autora Ognia język stanowi o egzystencji:

Człowiek pozbawiony godności, praw i szans samostanowienia bywa tylko bełkoczącym mechanizmem: ani się z nim porozumieć, co dopiero żądać wiarygodnego świadectwa, lirycznej metafory. Tu nie chodzi o informacyjny jedynie kryzys języka. Kryzys dotyczy egzystencji. Słowo jest funkcją ciała. Nie istnieje poza ciałem. Ciało zaszczute nie będzie pewne słowa[23].

Bunt poety przeciwko kłamstwu – artykułowany w niektórych wierszach jako troska o bliskie relacje słowa i rzeczy (np. wiersz »Co nie jest wymówione zmierza do nieistnienia« Czesław Miłosz – s. 117) – w dojrzałej twórczości Polkowskiego wyrażany jest przede wszystkim jako program „etyczności” poezji, jej zdolności do uobecnienia mowy tych, którym w naszej kulturze przez pewien czas odmówiono prawa głosu. Jak zauważa krytyk, w twórczości autora Głosów:

Pamięć języka broni przed aksjologiczną pustką, pamięć kultury stwarza strefę zamieszkiwania, zawiesza obcość i poczucie klęski. Wolność i wierność wysoko są tu szacowane. Poeta zwraca się ku etycznym zadaniom literatury, ku poezji wywiedzionej z doświadczenia. W wierszu Nagie buki, zamykającym Gorzką godzinę, przeczytamy o zasadniczym znaczeniu prawdy wewnętrznej, która wciąż się staje[24].

To właśnie etyka pamięci[25] domaga się zdaniem poety uobecnienia tych tragedii Polaków, które dotąd nie miały reprezentacji w literaturze.

[1] O. Mandelsztam, Poezje, wybór, red. i posłowie M. Leśniewska, Kraków 1983, s. 25.

[2] M. Stala, Dotknięcie losu [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 68.

[3] Na częstotliwość tego motywu w omawianej poezji szczególną uwagę zwraca Paweł Próchniak: „W wierszach Jana Polkowskiego powracają obrazy zapadającego zmroku – wieczoru, zmierzchu, nadciągającej nocy […]. Wolno może powiedzieć, że jest to poezja szczególnie wyczulona na »odurzający aromat dojrzewającej ciemności«”. P. Próchniak, Polkowski: w doskonałej ciemności [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 184–185.

[4] J. Polkowski, Pochód duchów…, s. 16–17.

[5] J. Polkowski, Cień, Kraków 2010, s. 23.

[6] Ibidem.

[7] J.M. Ruszar, „A wiosną chciałem ciszę, nie nicość zobaczyć”. Poeta, poezja i nasz wspólny los [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 20.

[8] M. Stala, Dotknięcie losu…, s. 69.

[9] Por. J. Polkowski, Cień…, s. 76.

[10] J. Trznadel interpretuje ten fragment następująco: „I już wiemy, oto pierwszym aktem ma być odbudowanie ludzkiej i boskiej świętości, mają ją stworzyć, jak wielką Ikonę, na ziemi całej Rosji jako wielkim obrazie, na desce Imperium właśnie ci święci umęczeni. To, co jest, jest tylko niczym, podłożem, bo żeby ukazać męczeństwo i rozliczyć się z nim, trzeba ukazać to, co istnieje, jako kłamstwo, nieistnienie, jako zagruntowaną ledwie przestrzeń po totalitarnym koszmarze […]”. J. Trznadel, Jan Polkowski…, s. 288.

[11] Por. B. Kuczera-Chachulska, „Czas siły zupełnej”. O kategorii wysiłku w poezji Norwida, Lublin 1998, s. 12.

[12] Ibidem, s. 6.

[13] Por. np. pytanie, jakie Rabbi kieruje do swego ucznia w wierszu Nie znam tego człowieka: „Nie zaparłeś się Mnie, Galilejczyku?” (s. 49).

[14] Cyt za: W. Bałus, Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki, Kraków 1996, s. 128.

[15] Cyt za: H. Perkowska, Postmodernizm a metafizyka, Warszawa 2003, s. 286.

[16] Ibidem.

[17] A. Camus, Dwa eseje. Mit Syzyfa. Artysta i jego epoka, tłum. J. Guze, Warszawa 1991, s. 110.

[18] W Wietrze jest nim mężczyzna. Warto przecież podkreślić, że mit Syzyfa ma w omawianej poezji wersję żeńską w intrygującej osobie Brzemiennej.

[19] Por. K. Wieczorek, Levinas a problem metafizyki, Katowice 1992, s 72.

[20] C. Taylor, Samointerpretujące się zwierzęta [w:] Filozofia podmiotu. Fragmenty filozofii analitycznej, tłum. J. Górnicka-Kalinowa, Warszawa 2001, s. 54.

[21] Ibidem, s. 53.

[22] J. Polkowski, Czy poezja ocala? „Rzeczpospolita”, 31 XII 2010.

[23] T. Nyczek, Co słychać w Polsce? [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 47.

[24] W. Ligęza, Osobny…, s. 375.

[25] Poeta mówi o tym następująco: „W czasie okupacji zamordowano około 2,2 miliona Polaków, jedynie sto sześćdziesiąt tysięcy z nich zginęło w walce. Jak to doświadczenie porównać z tym, czego doświadczyli Węgrzy, Włosi, Francuzi, Słowacy, Czesi, Bułgarzy i tak dalej? Kpienie z martyrologii jest w Polsce modne, ale bardzo wątpliwe moralnie i najczęściej pozostaje na bakier z faktami. W wielu wypadkach jest prostackim wyzuciem z polskiego losu. Powinniśmy jako naród szczegółowo analizować każdą przeżytą formułę opresji, mechanizmy cenzorskie, metody ogołacania i spłycania języka, manipulowania społecznymi emocjami, preparowania systemu edukacji, finansowania i modelowania nienawiści do własnej kultury wśród młodych pokoleń”. Por. Nieprzeparta chętka mówienia prawdy…, s. 288.

V. Pamięć i troska

Czy poezja powinna zajmować się wyłącznie sobą? Czy ma zobowiązania wobec świata, który istnieje poza językiem? Czy są to zobowiązania o charakterze moralnym, wyrastające np. z poczucia solidarności ze zbiorowością mówiącą tym samym językiem, wyposażoną we wspólną pamięć historyczną (niekiedy opozycyjną wobec oficjalnej polityki pamięci)? Jan Polkowski nie formułuje tych pytań wprost, ale w tle jego wierszy pulsują one nieustannie. Próby odpowiedzi na nie są wpisane w poetykę jego twórczości. Od początku w tomach krakowskiego pisarza nie brakuje przecież tekstów upominających się o tych bohaterów i te wydarzenia, które peerelowska propaganda wymazywała ze zbiorowej świadomości. Ciekawe próby uzupełnienia luk pamięci wspólnotowej poeta podejmował także w ostatnich latach, o trzech warto powiedzieć nieco więcej.

Pierwsza z nich to wiersz 1943, wpisujący się w proces przywracania naszej zbiorowej świadomości tłumionej przez długie lata prawdy o rzezi wołyńskiej. Oto jego początek:

Gdy tamci gromadą szli w stronę kościoła

suma już trwała

Proboszcz z wysiłkiem dźwigał ciało i krew

bo w dłoniach ukrył wszystkich zgromadzonych

i wzniósł ich ponad sen słońca i nieważny czas

Kurz przeglądał się chciwie przez jasne witraże

milczenie rozpoczęło pokutę i post

[…][1]

Zbrodnia ludobójstwa, dokonana na polskiej ludności na Wołyniu w 1943 r. – do niedawna tabuizowana – dziś posiada już obszerną literaturę wspomnieniową, została również opracowana w sposób naukowy przez polskich historyków[2]. Doczekała się także wersji filmowej. W 2016 r. pojawił się na ekranach polskich kin Wołyń Wojciecha Smarzowskiego. Nie wiemy, czy scena opisana przez Jana Polkowskiego odnosi się do konkretnego zdarzenia w ściśle określonym miejscu. Ze wspomnień naocznych świadków tragedii wołyńskiej dowiadujemy się, że scenariusz podobny do tego, który przedstawił poeta, rozgrywał się w wielu miejscowościach[3]. Wydaje się, że artysta świadomie zaciera geograficzne i topograficzne realia, by nadać swemu przedstawieniu sens uniwersalny, niemal religijny. Ma ono bowiem dwa wymiary. Pierwszy z nich można nazwać faktograficznym i właśnie on został przez pisarza zredukowany do niezbędnego minimum. Ważniejszy bowiem jest ten drugi – misteryjny:

[…]

Spodziewali się rzymskich kohort Piłata

misy z wodą niewzruszonych kapłanów

i żydowskiego tłumu

I jak zawsze z niejasnym choć znajomym lękiem

czekali by ktoś inny nagi pohańbiony

zginął zamiast nich

Tamci z siekierami widłami i motykami

Szli do kościoła jak na sianokosy

Żęcie zboża, wykopki albo wyrąb drzew

[…][4]

Nawiązując do pojawiającego się w relacjach wielu świadków motywu morderstw dokonywanych w kościołach podczas mszy świętej, Polkowski rozpina nad zbrodnią ludobójstwa szeroką ramę sensów teologicznych. Msza święta jest przecież w świetle teologii uobecnieniem męki i śmierci Jezusa – zbawczej, a więc dokonanej nie tylko dla nas, ale i zamiast nas. Z kolei chrześcijańska duchowość pasyjna zwraca uwagę na płynące z Jezusowego krzyża wezwanie do naśladowania Mistrza w Jego miłości, do ofiarnego modelu egzystencji, aż po ostateczne przekroczenie siebie i – w skrajnych sytuacjach – gotowość do ofiarowania życia. Właśnie dlatego kolejny wers tego wstrząsającego tekstu brzmi: „stłoczeni w nawie wierni cierpliwie dojrzewali / do śmierci”. Poeta całą liryczną energię utworu skupia właśnie tam, w tym miejscu, w którym to, co naturalne – bunt, żal, przerażenie – przeistacza się w to, co nadnaturalne – w gotowość zjednoczenia z Jezusem nie tylko w Jego chwale, ale także w Jego męce i śmierci. W rękach proboszcza nie tylko opłatek przeistacza się w ciało Chrystusa. Przeistoczenia doznaje również ofiara życia jego parafian – włączona w ofiarę Jezusa. Także ona zostaje wzniesiona ponad „nieważny czas”.

Inna podjęta przez Polkowskiego próba przywrócenia nam świadomości o zapomnianych faktach historii również zaowocowała pojedynczym wierszem Adwent. Utwór ten okazał się jednak zwiastunem szerszego zjawiska – zapowiedzią przemian w obrębie naszej narracji o II wojnie światowej. Polskie opowieści o Zagładzie – te zwłaszcza, które były kierowane do masowej publiczności – jeszcze do niedawna koncentrowały się przecież na eksponowaniu postaci godnych napiętnowania. Upamiętniały rozmaite formy zła wyrządzanego przez niektórych naszych rodaków Żydom, wypierając ze zbiorowej pamięci fakt masowego udziału Polaków w zakrojonej na wielką skalę akcji ratowania ofiar niemieckiego antysemityzmu. Jan Polkowski jest pierwszym polskim pisarzem, który upamiętnił postawę mieszkańców regionu wyjątkowo ofiarnie zaangażowanego w działania pomocowe. Historycy obszernie i rzeczowo opisują skalę akcji podjętych wówczas na terenie południowego Mazowsza, a zwłaszcza falę represji niemieckich, jaka ogarnęła mieszkańców Ciepielowa i Rekówki – bestialsko zamordowanych za to, że ukrywali swych sąsiadów. Nasilenie zbrodniczych działań okupanta miało miejsce 6 grudnia 1942 r. W obydwu miejscowościach pojawiły się tego dnia oddziały niemieckiej żandarmerii, które otoczyły domy osób podejrzanych o pomoc Żydom. Cztery rodziny spalono w stodole. Większość ofiar stanowiły dzieci. W ciągu jednego dnia z rąk okupanta zginęły 34 osoby[5].

Cierpliwy ogień w glinianym piecu, w kuchni w Ciepielowie

szóstego grudnia tysiąc dziewięćset czterdziestego drugiego roku.

Na stole starannie uprzątniętym matczyną pewną ręką

z niepewności i lęków stała drewniana misa biało-żółtych

Ziemniaków a gorąca para wspinała się ku górze po wątłym

sznurze światła.

Skrzypienie drzwi prowadzących z kuchni do paradnej izby

i domowy spokój płynął przez ich milczenie jak cierpliwy wiatr

ciepły, wypełniony radością mijającej chwili. Siedzieli razem

głodni licząc słoje w drewnie stołu. Czekali na ojca.

Ojciec poszedł zanieść ziemniaki Berkowi Pinechesowi

i innym ukrytym. Gdy wrócił jedli wszyscy wolno zachowując

szacunek dla każdego oddechu westchnienia kroku serca

w przyszłość czując smak swojej obecności na ziemi i niebie.

W piecu ogień wytrwale podążał swoją drogą wychodząc naprzeciw

jasnemu losowi. Skulony płonął w dłoniach jedzących obiad

ogarniał ich jasne głowy i oświetlał dymem wioskę i gasnącą gwiazdę.

[…]

(s. 239)

Widzimy, że autor ograniczył dane faktograficzne do niezbędnego minimum. Podał czas i miejsce, a także imię i nazwisko jednej z ofiar. Nic więcej, jakby chciał dać do zrozumienia, że Zagłada jest czymś, co nie poddaje się wysłowieniu, a jednocześnie pozostaje tym, co musi być wyartykułowane – jest czymś, co krzyczy. Cały wiersz jest przecież tekstem o Zagładzie. I cały jest opowieścią prowadzoną w taki właśnie sposób, by jednocześnie zasugerować zarówno niewyrażalność zbrodni, jak i niemożność milczenia o niej. Zagłada jest w tym wierszu czymś, o czym się opowiada, milcząc, i o czym się milczy, mówiąc. Sekretem poetyckiej strategii okazuje się peryfrastyczność języka, który zbrodnię jednocześnie odsłania i zasłania. Domyślamy się przecież, że jej cień skrywa się już na początku – w spokojnej, świadomie przez poetę ustatycznionej i wyidealizowanej scenie rodzinnego posiłku, urastającego do rangi świętego obrzędu, podtrzymującego ład i harmonię świata. Wiemy, że o niej mówi ekspresyjny symbol ognia – rozbudowany pod koniec wiersza do rozmiaru kosmicznego agonu pomiędzy dobrem i złem, uzupełnionego biblijnym freskiem płonącego krzewu:

Po raz pierwszy ojciec nie potrafił wyjaśnić dlaczego ogień

jest zimny jak jego brak. Dlaczego ogień powstał przeciwko ogniowi.

Ogień piekielny przeciwko diabłu, ogień niebieski przeciwko

aniołowi.

Ojciec milczał jak język usychającego ognia. Jego dzieci objęte

gałęziami gorejącego krzewu słyszały zimne słowa: Panie mogłem żyć

ale nie urodziłem się. Mogłem zmartwychwstać, ale nie umarłem.

(s. 239)

Poruszające wyznanie ojca dociera do nas właśnie z ognistego wnętrza doświadczenia granicznego, spoza świata. Jest wypowiadane nie tyle przed rodziną, ile raczej przed Bogiem – „Panie, mogłem żyć, / ale nie urodziłem się / mogłem zmartwychwstać, ale nie umarłem”. Oto i milczące słowa Zagłady – ukazujące przerażające wnętrze nieistnienia. Zamiast doświadczenia śmierci jako transitus – „przejścia” pojawia się w liryku przeżycie zatrzymania. W kadrze poetyckim została utrwalona tylko jedna chwila procesu umierania, ta najstraszniejsza, gdy całym sobą bohater doświadcza niebycia. Groza konania polega w tym utworze właśnie na tym, że mieści ono w sobie radykalne zaprzeczenie życia, niemożność nie tylko zmartwychwstania, ale i narodzenia. „Przejście” nie jest chyba niemożliwe – tak próbuję czytać ten tajemniczy utwór – zawsze jednak droga do innych wymiarów istnienia wiedzie przez miejsce zupełnej pustki; przez „nic”, przez szeol, w którym musimy – choćby na krótką chwilę – przystanąć. Czy można opisać Zagładę w sposób bardziej przejmujący?

Wróćmy więc jeszcze raz do pytań postawionych na początku rozdziału: czy literatura może odwracać się od wspólnoty czytelników i jej przeżyć? Czy powinna? Czy do jej etosu nie należy obowiązek mówienia o doświadczeniach zbiorowości – zwłaszcza tych najbardziej traumatycznych, niełatwo poddających się wysłowieniu? Czy w ich obliczu nie powinna umniejszać swych autotelicznych skłonności, by intensyfikować swą bezcenną rolę świadka tego, co się zdarzyło, świadka prawdy? W szczególny sposób do podobnych rozważań skłania tom z 2012 r. zatytułowany Głosy. Zawiera on osiemnaście wierszy przeplatanych czarnobiałymi zdjęciami Stoczni Gdańskiej, wykonanymi przez Marysię Gąsecką na użytek filmu Czarny Czwartek. Janek Wiśniewski padł. I w wierszach, i na fotografiach dominują różne odcienie szarości, szare są też są biografie postaci, które pojawiają się w książce. Szary cień zdaje się spowijać postać samego autora. Na okładce książki nie pojawia się ani jego imię, ani nazwisko.

Postawa autora Głosów, jego gest, który otwiera drogę do jego wierszy, nie jest więc ani wyznaniem, ani – tym bardziej – autokreacją, lecz zniknięciem. Teksty pomieszczone w tomie, pisane w konwencji liryki roli, nie są w żaden sposób powiązane z biografią poety. U źródeł Głosów znajduje się przemilczenie siebie, zamilknięcie „ja”. Gdybyśmy się zgodzili, że współczesny model społecznego funkcjonowania artysty ma charakter celebrycko-marketingowy, musielibyśmy dostrzec w zabiegach autora Głosów cechy artystycznej prowokacji wobec ponowoczesnego filistra kultury. Ale sprawa jest chyba poważniejsza, poecie nie chodzi przecież wyłącznie o drażnienie celebryckiego bourgois. Chodzi o napięcie ważne dla pisarza traktującego serio swoją pracę, o świadomość poety rozdartego pomiędzy nakazem „wzmacniania” siebie i „oddania” siebie. Polkowski wie, że warunkiem pisania i poznawania jest koncentracja na sobie i własnym języku, rodzaj egocentryzmu, oznaczający także pewien typ dystansu wobec rzeczywistości. Zarazem jednak jest świadomy, że wielkim pisarzem zostaje ten, kto jest zdolny do przekroczenia egocentrycznego „ja”, do wejścia w relację z innymi. Pisarz wybitny to pisarz zdolny do oddania siebie światu. Na ostatniej stronie książki odnajdujemy znamienną wypowiedź autora:

Czy poezja nie powinna być szczególnie wyczulona na anonimowe, niewysłowione przesłanie, strawione przez zgiełk śmierci i chaos kłamstwa? Czy nie powinna użyczać swego głosu, a umniejszać swoje pragnienia? Zapominać o sobie choćby na mgnienie? Przenikać los ludzi wyblakłych, których życie uwięzło w niejasnej frazie znikającego cienia? (s. 310)

Kryje się w tych pytaniach wizja poezji, która jest świadoma siebie, ale nie zapomina o swych powinnościach wobec świata, jaki rozpościera się poza nią. Ten, kto tak pyta, zdaje sobie sprawę, że język poetycki może ograniczyć swój horyzont do samego siebie. Ale zarazem jest przekonany, że poezja nie jest mową bez zobowiązań, bo uczestniczy w konstytutywnym dla ludzkiego świata procesie międzyosobowych relacji. Te zaś rozgrywają się zawsze w antynomicznych, pełnych sprzeczności przestrzeniach historii i egzystencji; w obszarach, w których to co jednostkowe i osobowe zawsze ma przeciw sobie nihilizujące, odbierające głos, wtrącające w anonimowość wyroki historii i losu śmiertelnych.

Autor Głosów przypomina więc również, że poezja może ograniczyć swój horyzont także w inny sposób – iż może wejść w relacje zależności wobec dominujących prądów kulturowych; zawsze staje przed pokusą włączenia się w głosy silnych, choćby brzmiały one jak „chaos kłamstwa”. Właśnie dlatego pyta o jej etyczne powinności, o to, czy jej etos – jeśli nie ma być formą oportunizmu – nie powinien mieścić w sobie imperatywu opowiadania się po stronie głosów słabszych, marginalizowanych przez główny nurt i tabuizowanych. Pytanie jest ważne, bo dotyczy ostatecznie tego, czy poeta powinien sankcjonować darwinowskie prawo silniejszego, czy też stawać po stronie świata, w którym ludzkimi odniesieniami rządzą współczucie i troska. Cytowany fragment nie pozostawia wątpliwości co do tego, że jej autor buduje zręby takiego etosu poezji, w którym do jej zasadniczych obowiązków należy obrona głosu pokrzywdzonych – zagłuszanego przez mechanizmy obrony dawnych oprawców, ledwie słyszalnego w cywilizacyjnym zgiełku. Są wśród nich głosy naszych zmarłych. Właśnie dlatego kulturze zapomnienia Polkowski przeciwstawia kulturę pamięci. Dodajmy od razu, że chodzi o pamięć historyczną. Głosy są jej ewokacją, odwołują się do autentycznych wydarzeń i rzeczywistych ludzkich biografii. W dalszej części cytowanego wyżej przesłania poety czytamy:

Zmordowani na Wybrzeżu, w 1970 roku, mają swoje imiona i pomniki […]. Istnieją w pamięci przekazywanej w rodzinnym kręgu. Żyją także jako zbiorowy symbol oporu przeciwko nieludzkiej władzy w drugiej połowie XX wieku lub jeden ze śladów jej zbrodniczej działalności. (ibidem)

Tym, którzy samo zjawisko pamięci historycznej chcą dziś posądzać o to, że jest domeną fałszu lub narzędziem opresji, poeta przypomina, iż w naszej części Europy nie jest ona pamięcią imperialną – podtrzymywaną i przekazywaną przez zwycięzców przeciwko pokrzywdzonym. Wręcz przeciwnie: jest pamięcią o ofiarach i pamięcią ofiar. Z oczywistych względów nie jest formą przemocy, lecz formą niezgody na przemoc. Jej fundamentem nie są jakiekolwiek formy władzy, lecz podstawowe zasady moralności. Głosy Polkowskiego przeciwstawiają się takiemu zapomnieniu, które jest zacieraniem różnicy pomiędzy dobrem i złem. Takiemu więc, które jest zamazywaniem śladów zbrodni. Blisko stąd do sposobów rozumienia pamięci, jakie wyłaniają się z pism Lévinasa. Przypomnijmy: u francuskiego filozofa ślad – Polkowski nazwałby go pewnie głosem – nie ma charakteru przedmiotowego, lecz podmiotowy. Jest śladem osoby. Przeszłość skryta w śladzie jest zawsze uwikłana w relacje „ja” i „ty”. Jeśli zobowiązuje, to dlatego, że wynika z podstawowej zasady odpowiedzialności ludzi za siebie nawzajem. Próba zapomnienia o tym, kto zostawił po sobie ślady, oznacza u Lévinasa przyzwolenie na śmierć innych. Natomiast próbę wymazania znaków pamięci filozof opisuje jako próbę powtórnego zabicia „tego, który przeszedł”. Ślad w pismach autora Inaczej niż być okazuje się wezwaniem do wspólnoty, do etyki solidarności z tym, który pozostawił po sobie znaki – do uczestnictwa w jego bólu i biedzie. Pamiętamy dlatego, że czujemy się wezwani przez ból innego. I w rozprawach filozofa i w wierszach współczesnego poety pamięć i zapomnienie pozostają w sposób źródłowy zorientowane wobec dobra i zła. Mają charakter etyczny, podlegają ocenom moralnym.

Jakże to wszystko odległe od duchowej atmosfery ponowoczesności, w której tak uprzywilejowaną pozycję zdobył imperatyw usuwania z obszaru mowy tego, co mogłoby kierować ku historycznej przeszłości! Nakaz zapomnienia znajduje dziś swą sankcję nawet w obszarach filozofii – tej zwłaszcza, która czerpie inspirację z koncepcji człowieka, jaka wyłania się z pism Fryderyka Nietzschego. W ich cywilizacyjnym zapleczu trudno też nie dostrzec kultu chwili, charakteryzującej obyczajowość współczesnych społeczeństw konsumpcyjnych. Jeszcze trudniej jednak pominąć fakt, że historia od zawsze podlegała i wciąż podlega regulacjom związanym z różnie w różnych krajach realizowaną polityką pamięci. Trzeba i o tym powiedzieć: wybitna literatura bywa głosem Antygony przeciwko Kreonowi, głosem sumienia przeciwko głosowi władzy[6]. Głosy Polkowskiego mają w swym tle wyraźny społeczny opór przeciwko takiej polityce pamięci, której symbolem stała się u nas „gruba kreska”, postrzegana jako próba zacierania śladów zbrodni oraz ograniczania prawa obywateli do moralnej oceny przeszłości.

Wydarzenia upamiętnione przez poetę w jego zbiorze mimo wszystko doczekały się przecież monografii historycznej[7]. Jej autorzy dokonują najpierw drobiazgowej rekonstrukcji tła robotniczego buntu, opisując m.in. założenia planu gospodarczego sekretarza KC Bolesława Jaszczuka, projektu, który zakładał:

podnoszenie norm jakościowych i ilościowych, przy czym przez dwa lata obowiązywania „eksperymentu” nie przewidywano podwyżek płac, w niektórych grupach zawodowych „planowano” wręcz spadek zarobków[8].

„Nic więc dziwnego, że robotnicy na ogół podchodzili do reformy z nieufnością” – konkludują historycy[9], ukazując także dyskusję w gronie władz PZPR dotyczącą planowanych podwyżek cen podstawowych artykułów. Z cytowanego opracowania dowiadujemy się również, że decyzja o podwyżkach została podana do publicznej wiadomości 13 grudnia 1970 r. i wywołała natychmiastową reakcję robotników gdańskiej Stoczni im. Lenina. Już następnego dnia bowiem, we wczesnych godzinach rannych, 60 pracowników ogłosiło strajk, domagając się zmian norm pracy i obniżek cen. Za nimi poszli inni. W południe grupa strajkująca liczyła już około trzech tysięcy osób. Domagano się spotkania z przedstawicielami lokalnych władz, a gdy ci nie nadchodzili, strajk przerodził się w pochód pod siedzibę KW w Gdańsku, a następnie w oddzielne manifestacje w kilku punktach miasta. Jak podają historycy, w tym dniu:

milicja i funkcjonariusze Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej zatrzymywali licznych uczestników demonstracji oraz zupełnie przypadkowych przechodniów. Zatrzymanych przewożono do gmachu Komendy Miejskiej MO przy ulicy Świerczewskiego (gdzie praktycznie regułą było przepędzanie ich przez szpalery bijących pałkami milicjantów), a następnie do więzień w Pruszczu Gdańskim, przy ulicy Kurkowej lub do Wejherowa. Łącznie zatrzymano tego dnia 329 osób[10].

Wieczorem zamieszki objęły niemal całe Trójmiasto. Eisler pisze o tym tak:

Należy wyraźnie stwierdzić, że fakt, iż strzały padły z tłumu, wcale nie musi oznaczać, że strzelali manifestanci. Równie dobrze, a osobiście uważam to nawet za bardziej prawdopodobne, mogli to być wmieszani w tłum prowokatorzy[11].

Wtedy też podpalono budynek KW PZPR, co wywołało z jednej strony wściekłość centralnych władz, z drugiej zaś skłonność władz lokalnych do wstępnych rokowań z robotnikami. Pierwsze rozmowy przeprowadził Jan Mariański, który – jak piszą historycy – był w stanie zapanować nad tłumem, lecz wkrótce został odsunięty od negocjacji. Od tego momentu sytuacja zaczęła wymykać się spod kontroli, ponieważ kluczowe decyzje niezależnie od siebie podejmowało kilku przedstawicieli władz centralnych i lokalnych. Jaskrawą emanacją chaosu były dwie decyzje wydane w tym samym czasie. Jedna, podjęta przez Zenona Kliszkę, dotyczyła wejścia wojska na teren stoczni w Gdyni i uniemożliwienia robotnikom dostępu do niej. Drugą zaś ogłosił wicepremier Stanisław Kociołek, który na antenie lokalnej telewizji wzywał robotników do powrotu na stanowiska pracy. Gdy w czwartek 17 grudnia pracownicy stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni zareagowali na to wezwanie i stawili się przed bramą zakładu, wojsko otwarło ogień. Zginęło 18 osób, a w wyniku wszystkich manifestacji – które odbywały się także w innych miastach Wybrzeża – 45. Symbolem ofiar stał się Zbyszek Godlewski, uczeń szkoły zawodowej, zastrzelony 17 grudnia. To jego ciało niesiono na drzwiach przez miasto, on też stał się bohaterem ballady Janek Wiśniewski padł.

Pamiętając o ustaleniach historyków, tym bardziej trzeba podkreślić, że przesłanie omawianego zbioru Jana Polkowskiego nie jest polityczne, lecz etyczne, a zamieszczone w nim wiersze w żaden sposób nie wpisują się ani w poziom, ani w stylistykę, ani w formy dyskursu publicystycznego. Jeszcze raz oddajmy głos autorowi:

Ostatnio niektórzy z nich ożyli w filmie Czarny czwartek. Zastanawiam się, czy nie moglibyśmy podejść bliżej do nich i do tych, których kochali? Tak blisko, jak to jest możliwe. I wcielić się na wieczny moment w ich trwające i podróżujące i zmartwychwstałe i zatarte i nierozpoznane i rozsypane i nienarodzone życie? (s. 310)

Wypowiedź poety, choć opatrzona tyloma znakami zapytania, ma charakter programowy. Wyłania się z niej przejmujący obraz poezji jako najwyższej formy braterstwa. Podstawowym zadaniem poety w świecie naznaczonym przemocą nie jest przecież według Polkowskiego ani ferowanie wyroków, ani – tym bardziej – współudział w procesie usuwania ofiar z przestrzeni symbolicznej – z przestrzeni dyskursu publicznego. Poezja okazuje się formą empatii[12]. Dzięki mowie – powiada poeta – jesteśmy w stanie podejść bliżej skazanych na zapomnienie, to znaczy: choćby tylko częściowo i choćby przez chwilę, ale jednak realnie uczestniczyć w ich doświadczeniu. Wiersz staje się w ten sposób manifestacją podstawowych reguł etyki solidarności. To właśnie ona uniemożliwia ominięcie głosów ofiar reżimu.

Jak zauważa pisarz, postacie ofiar gdańskiego grudnia przypomniał film Czarny czwartek. Janek Wiśniewski padł. Można odnieść wrażenie, że zarówno obraz filmowy, jak i książka Polkowskiego wyrastają z tego samego etycznego źródła: z postawy solidarności z ofiarami, która nie godzi się na wymazanie śladów zbrodni, a więc na powtórne zabicie tych, którzy zginęli. Wiersze powstały już po premierze filmu, być może więc to on był inspiracją dla autora Głosów. Relacje łączące oba dzieła sztuki na pewno zasługują na głębszą refleksję, obejmującą nie tylko ich genezę, ale i sieć powiązań o charakterze treściowym i strukturalnym. Nawet jednak ich powierzchowna recepcja pozwala zauważyć istotne różnice w sposobie ujęcia tego samego wydarzenia historycznego. Widz nie ma np. wątpliwości, że film użycza głosu jednej tylko rodzinie. Jej los w jakiejś mierze streszcza i uobecnia losy innych rodzin dotkniętych w grudniu 1970 r. tym samym nieszczęściem. Fabułą filmową rządzi prawo synekdochy, jej główny wątek skupia w sobie niby w soczewce najważniejsze cechy dużo szerszego zjawiska społecznego.

Zupełnie inaczej natomiast jest u Polkowskiego. Każdy z jego osiemnastu wierszy użycza głosu innej osobie, a więc i innej rodzinie. Jego niewielka książka ma ambicje panoramiczne – stara się objąć pełne spektrum zjawisk, dopuścić do głosu niemal wszystkich uczestników dramatu. Spełnienie tego ambitnego projektu jest możliwe za sprawą dwóch zasad, które rządzą światem przedstawionym w Głosach. Są to zasady reprezentacji i wieloperspektywiczności. Wypada powiedzieć o nich nieco więcej.

Czytelnik Głosów już przy pierwszej lekturze staje bowiem przed próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego parateksty kończące każdy z wierszy, choć mają oświetlić tożsamość podmiotu w nim mówiącego, nie zdradzają danych personalnych. Brzmią one np.: Zastrzelony? 1950–1970?, Syn?, 1960? itp. Przemysław Dakowicz ów zabieg interpretuje w sposób następujący:

Wszystko co o nich [bohaterach utworów] wiemy, zawarto w krótkich notkach pod kolejnymi wierszami. Jest to wiedza szczątkowa, sugestia dotycząca po pierwsze – bezpośredniego lub pośredniego uczestnictwa w tragedii […] (odczytujemy więc: „zastrzelony”, „ranny”, „matka”, „ojciec”, „narzeczona”, „żona”, „syn”, „brat”), po drugie – przypuszczalnych rocznych dat narodzin (ew. śmierci). Napisałem „sugestia” i „przypuszczalnych”, gdyż każda z informacji została opatrzona znakiem zapytania, jakby chciano nam uświadomić, że nawet najbardziej uważne „wsłuchiwanie się” w głosy przeszłości nie daje pewności ich prawidłowego odczytania. Bierzemy udział – zdaje się przekonywać Polkowski – jedynie w próbie przeniknięcia i zrozumienia […][13].

Ogólnikowy charakter informacji o bohaterach poszczególnych utworów oraz pytajniki towarzyszące tym informacjom krytyk odczytuje zatem w płaszczyźnie epistemologicznej – jako symptomy trudu w dochodzeniu do prawdy, znaki niemożności jej pełnego uchwycenia i niepewności, co do właściwej interpretacji faktów. Autor tomu dokłada wielu starań, by pozbawić swe postaci schematyczności, owiewa je aurą tajemnicy, nie pozwala nam zapomnieć o tym, że wiemy o nich tylko tyle, ile nam powiedziały, i nie możemy być pewni, czy dobrze je zrozumieliśmy. Stale daje do zrozumienia, że poznajemy innych jedynie w przybliżeniu i przez przybliżenie, a więc możemy co prawda dzięki wyobraźni i empatii zbliżyć się do nich, ale nigdy nie będziemy w stanie poznać ich do końca.

Trudno się z tym nie zgodzić, ale warto też zauważyć, że schematyczność wspomnianych danych może mieć jeszcze inną funkcję. Płaszczyzna poznawcza nie jest w tomie jedyną, która stawia czytelnika przed trudnymi do rozwikłania problemami. Nie mniej kłopotliwe wydaje się bowiem pytanie o ontyczny status prezentowanych w książce postaci, czyli o ich związki z realnie żyjącymi (lub równie realnie nieżyjącymi) uczestnikami minionych wydarzeń. Jest czymś oczywistym to, że Głosy zaludnione są postaciami fikcjonalnymi, wykreowanymi przez pisarza. Dla tych, którzy pamiętają gdańską tragedię, znali zabitych lub mają kontakt z ich rodzinami, jest jednak czymś równie oczywistym to, że wiersze poety starają się uchwycić przeżycia osób istniejących realnie, niefikcjonalnych. Otóż brak danych personalnych bohaterów może w moim odczuciu służyć także, a nawet przede wszystkim, podkreśleniu tej osobliwej dwuznaczności. Poeta zdaje się mówić: „nie jestem reporterem, moje wiersze nie są fragmentami wywiadu. Nie oznacza to jednak, że tworzona przeze mnie rzeczywistość fikcjonalna pozostaje bez związku ze światem realnym”. Powiedzmy to jeszcze inaczej: choć tom zaludniają postaci fikcjonalne, każda z nich wypowiada pewną cząstkę prawdy o realnej rzeczywistości. Fikcja literacka staje się w książce rodzajem aluzji do świata realnego.

Starając się jeszcze dokładniej opisać ontyczny status bohaterów książki, moglibyśmy zatem powiedzieć, że są oni r e p r e z e n t a nt a m i realnie istniejących osób. Pojęcie reprezentacji oznaczałoby wówczas nie tylko związek fikcji literackiej z prawdą historyczną, ale także proces literackiego uogólnienia. Poeta stara się stworzyć postać, która stanowi pewien typ socjologiczny lub psychologiczny, odnosi się do wielu realnych osób. Właśnie dlatego przedstawiając ją, mówi wyłącznie o jej roli społecznej – matki, ojca czy brata – oraz o przynależności generacyjnej, którą określają daty urodzenia i ewentualnej śmierci. Jest czymś charakterystycznym, że wszystkie te informacje opatruje znakami zapytania, niejako dodatkowo przypominając o tym, że proces wyłaniania tego, co uznamy za reprezentatywne, jest procesem w jakiejś mierze subiektywnym, związanym w przypadku pisarza z wysiłkiem uczynienia fikcji narzędziem mówienia prawdy.

O jaką jednak prawdę chodzi? Czy o tę, którą zajmuje się historia? Pytanie jest o tyle zasadne, o ile zwrócimy uwagę na fakt, że w wierszach poety brakuje podstawowych informacji dotyczących grudniowej masakry. Nie dowiemy się z nich o tym, o czym mówi opracowanie historyczne, tj. nie będziemy wiedzieli, dlaczego strzelano do robotników, kto wydał taki rozkaz, kto i gdzie strzelał do ludzi itp. Dzieje się tak dlatego, że dzieje interesują autora tomu wyłącznie wtedy, gdy przekraczają próg ludzkiej egzystencji – gdy stają się częścią życia osób umieszczonych w konkretnym czasie i konkretnej przestrzeni[14]. Historia polityczna, a nawet historia społeczna pozostają tłem Głosów. Także pamięć, którą ewokują, jest pamięcią historyczną o tyle, o ile jej nośnikiem są konkretne, bliskie osoby. Powtórzmy: prawda historyczna staje się dla Polkowskiego obiektem zainteresowania wtedy, gdy staje się prawdą egzystencji, prawdą ludzkich przeżyć. Tym, co zostało uobecnione w Głosach, nie jest jakiś rodzaj encyklopedycznych informacji o tragicznych wydarzeniach, lecz prawdziwe ludzkie życie, na które miały one wpływ. Katastrofa, którą ewokują poszczególne utwory, nie jest klęską militarną czy społeczną, lecz tragedią życiową.

Właśnie ona staje się osią kompozycyjną zbioru, nicią wiążącą poszczególne teksty w wyjątkowo spójną i zwartą całość. Bohaterowie, których poznajemy, są zwróceni twarzą w jej stronę, zawsze są tak czy inaczej wobec niej zorientowani. Poeta stara się, byśmy nie zapomnieli, że umieranie – bo przecież o nim tu mowa – nie ma wyłącznie wymiaru jednostkowego, dotyka nie tylko tych, którzy odchodzą. Jego ostrze ma wymiar społeczny i psychologiczny – dosięga i rani także tych, którzy zostają. Panoramiczność tomu Polkowskiego polega na tym, że każdy wiersz uobecnia inny sposób postrzegania i doświadczania śmierci. Wraz z bohaterami zbioru uczymy się patrzeć na nią nie tylko gasnącym spojrzeniem zastrzelonych, ale także oczami syna, który stracił ojca, ciężarnej żony, która straciła męża, matki opłakującej dziecko czy osamotnionej narzeczonej… Arcydzielność Głosów ma w moim odczuciu swoje źródło właśnie w tej imponującej wieloperspektywiczności ujęcia zjawiska. Przemysław Dakowicz w swej obszernej i wnikliwej recenzji analizował Głosy w kontekście słynnego cyklu Edgara Lee Mastersa Spoon River Antology. Słusznie zwracał uwagę, że oba tomy więcej dzieli niż łączy[15]. Do fundamentalnych różnic wskazanych przez krytyka dorzuciłbym właśnie fakt, że obraz śmierci w tomie Antologia Spoon River jest jednowymiarowy. Jego bohaterowie patrzą na śmierć z perspektywy osoby zmarłej, podczas gdy u Polkowskiego mamy do czynienia z ujęciem o wiele szerszym, ze śmiałym uobecnieniem wielu perspektyw widzenia śmierci, a więc i ze znacznym poszerzeniem horyzontów poznawczych.

Czym więc jest śmierć w Głosach? Co mówią o niej zastrzeleni i ich rodziny? Choć bohaterów Polkowskiego tak wiele dzieli, stają przed nią tacy sami – tak samo bezradni i słabi. Dla każdego z nich jest ona przecież traumą. Ta ma jednak różne imiona, nad którymi warto się pochylić. Niektórych, mimo swych oczywistych negatywnych wymiarów, wydaje się wzmacniać – bohater jednego z monologów mówi: „nie wiem jak to jest być sierotą. Mama siostra / dwóch braci – miałem czternaście lat kiedy stałem się ojcem dla rodziny i siebie […] Nigdy i nikomu / już nie dam się przewrócić” (s. 303). Innych jednak – tych jest większość – przygniata ciężarem trudnym do uniesienia. Niech wystarczy jeden przykład: dla tych, którzy stracili ojca, będącego niekiedy tzw. „jedynym żywicielem rodziny”, oznacza ona ubóstwo ekonomiczne, a więc społeczną degradację, upokorzenie i bolesny splot innych negatywnych emocji:

Kochany Tato strasznie Cię nienawidziłem

dlatego że Cię nie było a reszta świata była.

Pewnie także dlatego, że dopiekała bieda.

Pomagał nam wujek parafia sąsiedzi.

Gdy podrosłem zbierałem butelki szmaty i złom.

Jedliśmy wodziankę zacierki ziemniaki

ziemniaki ziemniaki. Nienawidziłem Ciebie

bo byłeś gdzie indziej i nie troszczyłeś się o nas.

Kiedy nienawiść stygła patrzyłem na mamę

Która gdy nie płakała płakała jeszcze bardziej.

[…] (s. 297)

Czym jest śmierć ojca doświadczana przez jego dojrzewającego syna? Pytanie to tkwi w samym centrum przywołanego fragmentu. Opisywana od zewnątrz, jest utratą stabilnego miejsca w ekonomicznej i społecznej rzeczywistości, osunięciem się całej rodziny na dno niesamodzielności, swoistym wyrokiem, na mocy którego wszyscy jej członkowie zostali skazani na poniżenie i zagrożenie etykietą nędzarzy. Autor utworu zdaje się przekonywać, że jeszcze ważniejsze jest opisanie całej sytuacji od wewnątrz, od strony psychologicznej. Cały przywołany fragment nasycają przecież niezwykle silne emocje. Poznajemy nie tylko gorycz poniżenia splecioną z poczuciem straty najbliższej, ukochanej osoby, ale także ból potęgowany widokiem cierpienia innych (zwłaszcza matki), a wreszcie i bunt przeciwko całej sytuacji, emocjonalny protest, który znajduje winowajcę i ostatecznie kanalizuje złe emocje, wymierzając je w tego, którego śmierć stała się przyczyną biedy. Za sprawą poety zaczynamy rozumieć, że zbrodnia nie jest faktem jednorazowym, lecz przypomina wrzucony do wody kamień, wywołujący reakcję, której skutki trwają długo po jego zniknięciu.

Równie bolesny splot uczuć ujawnia jedna z tych matek, które w wydarzeniach na Wybrzeżu straciły swoich synów:

Wierzę, że nie masz do mnie żalu. Oprócz ciebie miałam

jeszcze trójkę. Trochę zdziwionego swoim istnieniem

Adasia, Józia sprytnego jak dotąd nikt w naszej rodzinie

i Asię, małomówny dowód na istnienie dobra.

Ojciec zgasł szybko i odtąd po zmroku nie mogłam

Pozbierać myśli. Praca, kolejki, gotowanie, przerabianie

Ubrań. Z dorosłych na dzieci, ze starszych na młodsze.

Wydawało mi się, że nigdy nie zasnę, że tylko zastygam

Z żelazkiem, igłą i naparstkiem, ciastem na makaron

Przygnieciona odłamkiem serca. Chciałam umrzeć

ze wstydu, że żyję. Z nieustępliwej miłości i ze strachu

przed twoim rozrzuconym bezładnie cieniem. Teraz dobijam

osiemdziesiątki więc czas byś mi przebaczył. To ja

wykarmiłam własnym ciałem bezkresne szeregi upadłych

dni. Wiem, każdy z nich zabijał cię jeszcze raz

synku.

Matka? 1928–2009?

Sytuacja liryczna tylko na pozór wydaje się tu taka sama jak w cytowanym wcześniej fragmencie: ktoś mówi o stracie bliskiej mu osoby. W istocie wszystko jest tu inne: utrata ma inny wymiar, jest inaczej postrzegana i przeżywana. Tym razem poeta uobecnia w wierszu perspektywę samotnej matki, która traci swe najstarsze dziecko. Podobnie jak wcześniej, poczucie straty splata się tu z poczuciem winy. O ile jednak w poprzednim utworze było ono projektowane na zewnątrz i przypisywane nieobecnemu ojcu, o tyle teraz jest kierowane do wewnątrz, niesione jako osobiste brzemię. Monolog, w który się wsłuchujemy, brzmi jak relacja wieńcząca długi proces wewnętrznych zmagań, związany z odkryciem osobliwego paradoksu, bo ten, kto mówi w wierszu, zauważa, że śmierć zarówno odbiera, jak i przywraca ukochaną postać. Zabiera jej obecność fizyczną, ale intensyfikuje relację psychiczną, wywołując poczucie żalu, że dotąd było odwrotnie: fizyczna obecność sprawiała, iż niewystarczająco wyraźnie jawił się on w polu świadomości. Stąd właśnie poczucie winy: że niedostatecznie dostrzegało się go przed śmiercią, że niedostatecznie kochało. Poznajemy kolejne próby, dzięki którym bohaterka próbuje przepracowywać to trudne doświadczenie: jej heroiczną troskę o rodzinę, codzienne, wyczerpujące, z poświęceniem wypełniane obowiązki, jej wstyd wywołany poczuciem własnej słabości, jej „nieustępliwą miłość”, a wreszcie i prośbę o przebaczenie oraz nadzieję staruszki na pojednanie z cieniem zabitego syna…

W obydwu omawianych wyżej utworach doświadczenie straty, choć wciąż bolesne, opisywane było jako minione, jako element zamkniętej przeszłości. Ich bohaterom udało się stępić ostrze bólu i otworzyć sobie i innym drogę do ponownego pogodzenia z losem. W świecie omawianego tomu taka dojrzała postawa nie jest jednak regułą. Wręcz przeciwnie, wydaje się wyjątkiem. Większość przywołanych przez poetę wypowiedzi to gorzkie świadectwa niemożności przepracowania żałoby. Jedna z bohaterek wspomina: „Zawieźli mnie na cmentarz chcieli zakopać ciało. / Odtąd każdej nocy trwa ten sam obrządek. Wyglądał jakby go zszyli z jakichś obcych kawałków […] Ja zostałam. Jak woda. Niema jak pusty dzban” (s. 304). Inna zaś wyznaje:

Składam się z niepamięci od paznokci po nerki

od wątroby po włosy nie pamiętam kim jestem.

Mój sen nie wie kim byłam mój strach nie wie że będę.

Jak się mówi przebaczam nie wiem bardziej niż kat.

[…]

(s. 302)

Przywołany fragment mówi właśnie o tym: o niemożności przekroczenia horyzontu destrukcyjnych emocji; o nieustannym trwaniu w lęku i w buncie; o niezdolności do pogodzenia się ze stratą i przebaczenia zbrodniarzom. O tym, że siła negatywnych emocji jest tak wielka, iż – słusznie postrzegana przez ich nosiciela jako zagrożenie dla jego życia psychicznego – bywa wypierana dzięki rozmaitym mechanizmom blokowania pamięci. „Nie pamiętam kim jestem” – zwierza się bohaterka. Na naszych oczach rozgrywa się dramat rozpadu osobowości, psychicznej walki, której stawką jest tożsamość podmiotu. Podobny dramat obserwujemy w wierszu *** Patrzę na moje paznokcie:

Patrzę na moje paznokcie –

nierówno pomalowane.

Maluję je codziennie zmywam i znowu maluję.

Maluję zmywam maluję.

Poranna msza i paznokcie trzymają mnie w jednym

kawałku. Więc mogę chodzić na cmentarz

do mojego syneczka.

Siostrzenica mi mówi wiem że zabili ci syna.

Skończyło się i trwa tylko w twojej biednej głowie.

Wiem że drażni cię ten generał w glorii bohatera

ale pluń na niego.

A ja niczego nie mogę zgasić zamknąć zadeptać.

Duchy przychodzą nocą by skamleć i szydzić

W ciszy lśniącej wokół fałszywym pogruchotanym cieniem.

[…]

(s. 301)

Stan osoby, która mówi w utworze, z woli poety został poddany obiektywizującemu komentarzowi kogoś innego. Siostrzenica wydaje się uosobieniem zdrowego rozsądku. Mamy ochotę przyznać jej rację, gdy oddziela historyczną realność od wytworów świadomości, gdy zachęca bohaterkę do dystansu wobec samej siebie i wobec dramatu życiowego. Zarazem jednak rozumiemy, że ta z niewiadomych powodów nie jest w stanie własnymi siłami tego osiągnąć. Bieda uwikłania w złe emocje jest czymś, co osoba mówiąca w wierszu wyraźnie sobie uświadamia. Właśnie dlatego bezradnie wyznaje: „niczego nie mogę zamknąć zadeptać”. Strata jest w tej sytuacji czymś, co pozostaje wciąż aktualne, czymś, co wciąż się dzieje, wciąż zadaje ból. Jest czymś, od czego świadomość nie może się uwolnić. Od początku utworu poeta ukazuje psychiczne skutki ludzkiego uwikłania w traumę. Jest ono tak głębokie, że skutkuje w sferze behawioralnej, objawia się w zachowaniach, m.in. w natrętnym malowaniu paznokci. Symptomem uwięzienia w bólu staje się uwięzienie w powtarzanych czynnościach. To, co można interpretować jako objaw nerwicy natręctw, bohaterka traktuje przecież jako rodzaj rytuału niezbędnego do scalania swej rozchwianej osobowości – w hierarchii codziennych spraw postawionego na równi z poranną Mszą świętą i wizytą na cmentarzu. Wiersz okazuje się swoistym studium samotności i narastającej alienacji człowieka zamkniętego we własnym bólu. Pomoc, umożliwiająca otwarcie psychicznych przestrzeni i przepracowanie cierpienia, nie nadchodzi. Nie przynoszą jej krewni, nie udziela jej też szeroko pojęta kultura poddana postpeerelowskiej polityce zapomnienia, to znaczy: zacierania granic pomiędzy dobrem i złem, zamazywania różnic pomiędzy reżyserami spektaklów przemocy i ofiarami zbrodni.

Nie sposób wskazać wszystkich aspektów doświadczenia traumatycznego, jakie ewokują liryki zamieszczone w analizowanym zbiorze. Niepodobna każdemu z tekstów poświęcić w tym miejscu osobnego studium. Jak już powiedziano, mamy do czynienia z ujęciem wielostronnym, panoramicznym, chodziłoby tu zatem jedynie o to, by odsłonić jego najważniejsze linie konstrukcyjne. Przywołane dotąd utwory dotyczyły społecznych i ekonomicznych wymiarów śmierci, dotykały tła historycznego, oświetlały skomplikowaną problematykę traumy jako zjawiska psychologicznego. Nie zabrakło jednak w Głosach wiersza, który ukazuje jeszcze inny – być może najmniej oczywisty i najmniej narzucający się – aspekt tragedii grudnia 1970 r. Zagadkowy to aspekt i zagadkowy wiersz. Przywołajmy jego fragment:

Szkwał. W zimnej koszuli idę wzdłuż zatoki.

Kim byłem? Ziarenkiem piasku pod stopą rybitwy

[…]

W tym dniu moje życie trwało tylko godzinę.

O czwartej trzydzieści obudziłem się w bloku.

A do piątej czterdzieści otwierał się los.

Poznałem ludzką podłość, pragnienia

i tajemnice czystej, mądrej wolności.

Burzliwą przyjaźń z Żeromskim zakończyłem kłótnią.

Przed kolegami ukryłem jak zabrzmiało we mnie

przekleństwo zdania Norwida Czemu cieniu odjeżdżasz…

Ściągnąłem od Leonarda schemat szybkich skrzydeł.

Nie uciekłem daleko. Zostałem niewolnikiem

lunatycznych spacerów z Dorotą, córką spawacza

ze Stoczni Marynarki Wojennej i Afrodyty Zimnych Mórz

uwięzionej w bezkształtnej sukience z bistoru.

Tak, zostałem ojcem, czy dobrym doprawdy nie wiem.

Dzieci nie pamiętam lub boję się wspomnieć

ich lniane zadziorne stópki i słowa jak skóra świata.

Uczyłem się starości. Bóg pojawiał się znikał.

Z wysokich słów schodził Chrystus bym wątpił

i dotykał. Podróże? Do Krakowa i na rowerze

Za miasto przez nieprzebyty gąszcz słodkich

sierpniowych obietnic.

Tym razem żyłem uważnie hamując obroty Ziemi

by czuć jak stygną w zmierzchu piaszczyste ścieżki czasu.

Pocisk przedzierał się długo przez szron i stukot szyn

przez ranne zgniecione światła

wymieszane z olejem zabłoconego słońca

by wreszcie przebić mi szyję

przez okno trójmiejskiej kolejki.

Cóż, musicie uwierzyć, że wszystko przeżyłem w godzinę

choć przecież nie zmartwychwstałem

a wciąż mam szesnaście lat.

Jeśli kłamię i mnie nie spotkało

co spotkać przecież musiało

to wierzcie – świat żaden

naprawdę nigdy nie istniał.

Zastrzelony 1954–1970?

Wiersz składa się z trzech osobnych części. Każda z nich ma swoją własną ramę modalną. W pierwszej kluczową rolę odgrywa pytanie: kim byłem? Poznajemy opowieść kogoś, kto – sięgając do wspomnień – porządkuje obraz własnej przeszłości, integruje nie tylko osobiste przeżycia, ale i własną tożsamość. Z kolejnych zdań stopniowo wyłania się portret szesnastolatka – w jakiejś mierze typowy dla socjosfery końca lat sześćdziesiątych. To, co zagadkowe, wiąże się tu nie z biografią bohatera, lecz z samą próbą objęcia własnego życia zdystansowanym spojrzeniem. Szesnastolatek – to właśnie wydaje się dziwne – patrzy na swoje życie w taki sposób, jakby stanowiło ono zamkniętą całość. Niebawem zrozumiemy powody. Trzecia część tekstu zaczyna się od słów: „pocisk przedzierał się długo przez szron i stukot szyn” (s. 292). Opowiada ona o przypadkowej śmierci młodego człowieka, trafionego w miejskiej kolejce zabłąkanym pociskiem. Ten, kto mówi w wierszu, nie żyje.

Czym zatem jest cała druga część wiersza, rozpoczynająca się od słów: „W tym dniu moje życie trwało tylko godzinę”? W sensie dosłownym streszcza ona los jednego z wielu mieszkańców Wybrzeża – szary i nie różniący się od innych. O wiele ważniejsze są jej sensy metaforyczne. Rama modalna tej części utworu jest przecież wyznaczona przez śmierć. To, co słyszymy z ust szesnastolatka nie jest opowieścią tym, co się stało, ale właśnie o tym, co zaistnieć nie mogło. Wiersz nieoczekiwanie wspina się ku sensom metafizycznym i ku metafizycznym wymiarom zbrodni. Nagle uświadamiamy sobie, że potoczny zwrot „odebrać komuś życie” poeta włączył w poetyckie misterium, pozwalające nam dotknąć najgłębszego sensu tej formuły. Inicjując interferencję jej sensów dosłownych i metaforycznych, autor rozbija i unieważnia uogólnione znaczenie zwrotu i stopniowo, krok po kroku ukonkretnia i unaocznia to, co rzeczywiście zostało podmiotowi wiersza odebrane: relacje z kolegami, miłość, małżeństwo, ojcostwo, wycieczki za miasto, dylematy wiary. Niepozorna gra znaczeń sprawia, że artysta przenosi obraz śmierci z płaszczyzny etycznej na płaszczyznę ontyczną, dając do zrozumienia, że każda zbrodnia jest zbrodnią przeciwko istnieniu, to znaczy przeciw fundamentom naszego świata. Dowiadujemy się, że jej zło polega na tym, iż – niszcząc człowieka – unicestwia ona w świecie wszystko to, co jest dobrem, które zależy od jego istnienia. To znaczy: w jakiś sposób redukuje zarówno świat, jak i ostateczny kształt osoby, która nie zdołała wypełnić w nim swojej misji.

Czy oznacza to, że brak w analizowanym utworze perspektywy nadziei? Że niezawiniony brak, jaki dotknął bohatera, jest brakiem absolutnym – nienaprawialnym? Zakończenie liryku zdaje się przeczyć podobnym przypuszczeniom. Bohater upiera się przecież, że nie kłamie i rzeczywiście w ciągu godziny zdołał przeżyć wszystko to, co stanowiło jego misję w świecie, to znaczy: zrealizować projekt własnej egzystencji. Czy wierzy zatem, że ów projekt ma sankcję nadprzyrodzoną? Czy jest pewien, że istota tego projektu może zostać wypełniona poza granicami śmierci – w jakiejś innej, nadprzyrodzonej rzeczywistości? – Wszystko wskazuje na to, że tak…

Jeszcze raz wypada więc przypomnieć, że kategoria pamięci ma w wierszach Polkowskiego charakter etyczny. Wyrasta z empatii, z poczucia więzi z innymi: z tymi, których – tak jak bohaterów tomu Głosy – historia doświadczyła traumą. Z tymi, którzy – właśnie dzięki temu, że zmiażdżeni przez historię złożyli ofiarę ze swojego życia – ustalili ramę umożliwiającą i dziś odróżnienie dobra od zła oraz kłamstwa od faktu.

[1] J. Polkowski, Pochód duchów…, s. 21.

[2] Por. m.in. W. Filar, Wołyń 1939–1944. Historia, pamięć, pojednanie, Warszawa 2009; L. Kulińska, Cz. Partacz, Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich na Polakach w latach 1939–1945. Ludobójstwo niepotępione, Warszawa 2015; G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”. Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947, Kraków 2011; G. Motyka, Wołyń ’ 43. Ludobójcza czystka – fakty, analogie, polityka historyczna, Kraków 2016.

[3] Por. np. J. Wieliczka-Szarkowa, Wołyń we krwi 1943, Warszawa 2013.

[4] Ibidem.

[5] Piszą o tym Jacek Andrzej Młynarczyk i Sebastian Piątkowski w książce: Cena poświęcenia. Zbrodnie na Polakach za pomoc udzielaną Żydom w rejonie Ciepielowa, Kraków 2007.

[6] Na ten aspekt literatury poeta zwraca uwagę w jednym z wywiadów: „[…] literatura skupiona wyłącznie na formie podważa sens swego istnienia, zwłaszcza gdy kłamie, lub porzuca los człowieka. W naszym wypadku polski los. Człowiek rośnie w przeznaczonym specyficznym czasie. I literatura powinna zachować prawdziwy sens czasu, autentyzm losu. Bez tej lojalności literatura choruje, zmienia się w bibelot albo oręż ideologiczno-wojenny. Artysta zawsze był kuszony brakiem lojalności. Zbawienną izolacją w wieży z kości słoniowej. Pogardą dla zgrzebnej rzeczywistości, faktów, realnego, nudnego życia […]”. Zob. Nieprzeparta chętka mówienia prawdy…, s. 382.

[7] Wydarzenia grudnia 1970 r. doczekały się wielu cennych opracowań historycznych. Por. m.in. J. Eisler, S. Trepczyński, Grudzień ’70 wewnątrz „Białego Domu”, Warszawa 1991; J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2012; M. Paziewski, Grudzień 1970 w Szczecinie, Szczecin 2013.

[8] J. Eisler, S. Trepczyński, Grudzień ’70 wewnątrz „Białego Domu”, dz. cyt. s. 9.

[9] Ibidem.

[10] Ibidem, s. 18.

[11] Ibidem, s. 21.

[12] W taki oto sposób autor wyjaśnia genezę utworu: „[…] tak było, że usłyszałem te wiersze […] byłem zmuszony chwytać pióro i kartkę o różnych porach dnia i nocy i notować. Oczywiście, później dokonywałem drobnych technicznych poprawek, ale to, co mówi matka do syna, narzeczona do chłopaka, żona do męża, syn do ojca, usłyszałem bardzo wyraźnie. Ich psychologiczna sytuacja, rodzaj więzi z umarłymi sprawiły, że mówili tak, jak potrafili, językiem rozumianym na tyle, na ile to jest możliwe w tak intymnych, pełnych smutku, uniesienia i cierpienia wyznaniach, spowiedziach, westchnieniach”. Por. Nieprzeparta chętka mówienia prawdy…, s. 285.

[13] P. Dakowicz, Na marginesie „Głosów” Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 218.

[14] S. Gawliński uogólnia tę obserwację na całą poezję autora Głosów: „Polkowskiego interesuje historia «żywa», doświadczana osobiście”. S. Gawliński, Życie historią [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 307.

[15] Ibidem, s. 216–219.

VI. Etyka i poetyka

Za wcześnie chyba jeszcze na to, by precyzyjnie umieścić poezję Jan Polkowskiego na mapie nowoczesnej liryki. Wciąż przecież patrzymy na plac budowy. Poeta pisze kolejne książki, a z rozmaitych kłączy współczesnej poezji wyrastają coraz to nowe pędy i nie wiemy, które z nich uschną, a które wystrzelą wysoko. Właśnie dlatego tak ważne są czynności porządkujące obraz wyłaniający się na naszych oczach. Krytycy, piszący o Polkowskim, nie stronili przecież od prób wyznaczania podstawowych odniesień jego liryków. Charakterystyczne dla podmiotu jego wierszy poczucie obcości, niepewności i osamotnienia Marian Stala sytuował w kontekście twórczości Paula Celana:

Celanowskie tematy – ciemności, pustki, wykorzenienia, nicości, obcości w świecie – tematy wspólne katastroficznym i egzystencjalizującym światoodczuciom, budują także w Pańskiej poezji przejmujące poczucie zagłady wartości […][1].

Paweł Próchniak z podobnych powodów wskazywał na zawarte we wczesnych lirykach autora Drzew aluzje do twórczości Gienadija Ajgiego (tłumaczonego przez polskiego poetę) i Aleksandra Wata:

Wat i Ajgi to poeci ważni dla autora Elegii z Tymowskich Gór. I wolno może powiedzieć, że to od spojrzenia w ciemność przez nich zapisaną Jan Polkowski rozpoczyna swoją poetycką drogę[2].

Jan Błoński pisał o widocznych w utworach Polkowskiego echach lektury Yvana Golla, Ryszarda Krynickiego i Czesława Miłosza[3]. Na podobny krąg inspiracji młodego pisarza wskazywali również inni badacze[4].

W świadomości czytelników Polkowskiego od początku utrwalił się jednak przede wszystkim obraz powinowactw łączących autora Pochodu duchów ze Zbigniewem Herbertem[5]. Zwrócono uwagę na wspólny obu poetom program poezji etycznej, charakterystyczną właśnie dla nich pasję przyświadczania podstawowym wartościom i wiarę w ocalającą moc kultury[6]. O tym, że autor Przesłania Pana Cogito był dla Polkowskiego autorytetem moralnym, możemy dowiedzieć się z przywoływanego już wielokrotnie wywiadu:

Herbert był najzwyczajniej wierny wartościom, dziedzictwu kultury, losowi wspólnoty narodowej i nigdy nie opowiedział się po stronie choćby najbardziej obiecującego, postępowego czy nowoczesnego zła. Budował w języku polskim lojalność wobec moralnej mądrości, fundamentów tradycji i dobrego smaku. Nie prowadził z odwilżowym Szmaciakiem i liberalnym Gnomem gry o sławę, stypendia i posady za cenę poparcia lub chociaż przyzwolenia na sowiecką okupację Polski. W odróżnieniu od Różewicza i Miłosza przez większość życia nie pisał wierszy w pierwszej osobie. Stosował lirykę roli, budował racjonalność, historiozoficzny sens i analityczny dystans, a mimo to jego poezja niesie w sobie dramatyczne napięcie swojego czasu i wydaje mi się spleciona z dramatem drugiej połowy XX wieku. Ten, moim zdaniem, pozorny dystans do współczesności wzmacniał zapładniające napięcie między polskim losem a doświadczeniem uniwersalnym, pogłębiał sensy wierszy, których kształt nigdy nie otarł się o „pianę gazet”. Jeden z krytyków powiedział, że nie lubi Herberta, bo jest chłodny, anonimowy, pozbawiony emocji. To nieporozumienie, bo chłód Herberta jest pozorny. To liryka pisana na najwyższej strunie, ale pozbawiona egzaltacji i narcystycznych żali. Posługując się uniwersalną przypowieścią, dociera do zakamarków indywidualnego losu. (RBP, s. 49)

W kolejnym akapicie cytowanej rozmowy autor przeciwstawia Herbertowską troskę o wspólnotę pokrzywdzonych eskapistycznej postawie Tadeusza Różewicza:

Różewicz sumiennie uciekał od Polski, chował się przed pamięcią i chyba również przed miłością. Prawdopodobnie nie miał nadziei, że okupacja sowiecka może upaść w przewidywalnym czasie. […] Było w tej postawie coś depresyjnego, godnego współczucia. Jakaś czarna rezygnacja. (RBP, s. 49–50)

Grażyna Halkiewicz-Sojak, zauważając wspólny Polkowskiemu i Różewiczowi motyw „antypoezji”, mocno podkreśla właśnie odrębność aksjologicznego horyzontu twórczości obu pisarzy:

Dla Różewicza „śmierć poezji” jest naturalną konsekwencją śmierci podstawowych humanistycznych wartości. W świecie pozbawionym wartości sztuka w ogóle, a poezja w szczególności, traci swe naturalne źródła kulturowe, wyrodnieje i znika. […] Polkowski inaczej dochodzi do własnej formuły „niepoezji”. Nie kwestionuje istnienia wartości nadających sens życiu człowieka i życiu sztuki, chociaż dostrzega, że są one zagrożone. Zagrożenie wynika przede wszystkim z zafałszowania języka, niezdolnego wyrażać prawdy istotne[7].

Czy zatem odnosząc poezję Polkowskiego do dokonań Zbigniewa Herberta, skazani jesteśmy wyłącznie na śledzenie analogii? Czy każda próba skonfrontowania wierszy „poety stanu wojennego” z utworami Tadeusza Różewicza musi być opisem antagonizmu? Uważna lektura Przesłania pana X uniemożliwia łatwe uogólnienia. Ostatnie książki Polkowskiego – tj. dokonany przez poetę i poprzedzony obszernym wstępem wybór wierszy Tadeusza Różewicza[8] oraz tom liryków Rozmowy z Różewiczem[9] – również zdają się mocno utrudniać pospieszne rozstrzygnięcia.

1. Wobec Herberta

Zacznijmy od niespiesznej lektury wiersza Przesłanie pana X, który i swym tytułem i inicjalną frazą odsyła do Herbertowego Przesłania Pana Cogito:

Ocalałeś nie po to żeby dać świadectwo

które jak dym z odrzuconej ofiary

nie chce opuścić płonących miast

Twoje ciało oto początek i koniec czasu

I niech nie będzie poranionym archiwum

dla kilku wierszy lub bajek marzycieli

i głupców

Przeżyłeś nie po to żeby świadczyć

przeciwko niemu świat jest zbyt bliskim krewnym

twoich dzieci

Wszystkie drogi prowadzą

klucząc do miejsca w którym układasz się

do sprawiedliwego snu

(s. 40)

Wiersz, pochodzący z pierwszego zbioru poezji Polkowskiego, w latach dziewięćdziesiatych ubiegłego stulecia trafił do kanonu lektur w szkole średniej i doczekał się kilku opracowań[10]. Jego komentatorzy słusznie zwrócili uwagę, że osią utworu jest intertekstualna gra z najbardziej znanym i najczęściej przywoływanym wierszem Zbigniewa Herberta z tomu Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze. Zarówno Ewa Sławkowa, jak i Julia Mielniczuk cierpliwie odsłaniają sieć mikrocytatów z Herbertowego tekstu, która stanowi konstrukcyjny szkielet wiersza młodszego pisarza. Obie interpretatorki podkreślają jednak, że liryk Polkowskiego nie jest ani uwspółcześniającym rozwinięciem Przesłania Pana Cogito, ani też glosą do niego. Zwracają uwagę na emocjonalny dystans Polkowskiego wobec Herbertowego wiersza, różnią się jednak między sobą w ocenie tego dystansu. Ewa Sławkowa pisze o gorzkiej ironii młodego poety[11], Mielniczuk o tym, że jego wiersz to „krytyczny pastisz”[12].

Podstawową różnicą widoczną na samej powierzchni obu tekstów jest – zdaniem interpretatorów – odmienna perspektywa, z której podmiot ogląda rzeczywistość. Jak pisze J. Mielniczuk, „Polkowski […] zmienia optykę i od szerokiej perspektywy historyczno-kulturowej [podstawowej w wierszu Herberta] przechodzi do perspektywy jednostki i konkretnej sytuacji politycznej”[13]. Tadeusz Patrzałek ujmuje ten fakt następująco:

Myślę, że bardziej ten właśnie – uniwersalizujący i przeabstrahowany – obraz recepcji, niż bezpośrednio oddziaływanie słowa wielkiego poety wywołały odruch sprzeciwu poety rozpoczynającego. Bo tak, jako poetycką polemikę czytam wiersz Polkowskiego, którego osobowość poetycka jakby zrosła się z rzeczywistością najbliższą i najcodzienniejszą […] Gdy tak trudno „głęboko: oddychać”, jakże więc dawać pouczenie: „Bądź wierny. Idź”. Jakże „dawać świadectwo” z myślą o przyszłych pokoleniach, „bez egzaltacji, z perspektywy tysiącletniej cywilizacji”, gdy się widzi, „jak mały naród ginie, jak duszą się jego ostatnie pokolenia” [14]?

Zapytajmy zatem najpierw o sam sposób prowadzenia sporu, o to jakie zabiegi językowe pozwalają Polkowskiemu uzyskać dystans wobec poetyckiego idiomu Herberta? Od początku Przesłania pana X jest jasne, że nadzieja, której Polkowski nie odrzuca, wydaje się dużo bardziej problematyczna niż wizja zamieszkania w mitach kultury, jaka wyłania się z tekstu autora Potęgi smaku. Znaki, które mogłyby rozświetlać horyzont przyszłości, autor konsekwentnie opatruje przecież ironicznym nawiasem. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy pojawia się pokusa sakralizacji ofiar stanu wojennego lub samego umęczonego narodu. Oto dalsza część utworu:

[…]

Historia ma swoje prawa dlatego bez egzaltacji

z perspektywy tysiącletniej cywilizacji patrz

jak mały naród ginie

jak duszą się jego ostatnie pokolenia

Ale nie trać nadziei

może nie obudzisz się za ostrą bramą

więzienia z nieregularną dwuramienną gwiazdą

wszytą w skórę

może nie dożyjesz tej chwili może umrzesz

przed narodzeniem się w narodzie wybranym

do zagłady

Zanim znajdą cię za miastem w mundurze

Robotnika lub studenta filozofii

Z twarzą przykrytą liberalną Polityką

opisującą faszystowskie praktyki

południowoamerykańskiej policji

Zanim zrozumiesz obelgę: Żyd!

Albo: polaczek!

Idź bądź wierny

fladze z biało-czarnego drutu

i generałom

swojej powszedniej modlitwy

(s. 40–41)

Wileńskie sanktuarium Ostra Brama jest tu tylko zwyczajną bramą zakładu karnego. Nie ma też nic wzniosłego we frazie o narodzie wybranym, skoro przerzutnia przypomina, że chodzi o wybranie do zagłady. Flaga narodowa staje się w wierszu Polkowskiego zwykłym zwojem drutu. Wiersze okazują się bajkami marzycieli i głupców. Mielniczuk słusznie zwraca uwagę, że słowa o „generałach powszedniej modlitwy” to „wspomnienie rządów Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego”. Poeta świadomie zderza w swoim tekście podstawowe elementy religijno-patriotycznej retoryki lat osiemdziesiątych z realiami państwa policyjnego i mentalnością zwolenników wojskowego reżimu. Czy jednak na pewno trzeba przyznać rację interpretatorce piszącej o sprzeciwie Polkowskiego wobec imperatywu dawania świadectwa wartościom?

Sam heroizm i niezmienne trwanie przy uniwersalnych wartościach zdawały się poecie nie wystarczać przy tak dramatycznym, a zarazem dynamicznym rozwoju wydarzeń w kraju. Dlatego zaprzeczał Herbertowi, mówiąc: „Ocalałeś nie po to żeby dać świadectwo”. Jego Przesłanie nie jest uaktualnieniem myśli Pana Cogito, lecz w swej wymowie zakwestionowaniem celowości pozostawiania takiego memento. Skoro nic się nie zmienia, a jeden totalitaryzm jest zastępowany przez kolejny, to po co świadczyć? […] etos proponowany przez Pana Cogito okazał się nie na miarę czasów, w których żył pan X. U poety pojawiają się wątpliwości. Jakby na marginesie powinności patriotycznych rodziło się w nim pytanie o wartość życia jednostkowego, wyznaczonego nie trwaniem w kulturze, lecz granicami śmiertelnego ciała[15].

Zdaniem komentatorki Polkowskiemu bliżej jest do Świetlickiego – który nie chce rezygnować „z prywatności życia dla dawania świadectwa czasów”[16] – niż do Herberta. Czy rzeczywiście tak jest? Aby odpowiedzieć na tak postawione pytanie, zacznijmy od najbardziej podstawowych ustaleń. Obydwa wiersze korzystają bowiem z konwencji właściwych liryce apelu, w obu dominuje tok apostroficzny. Oznacza to, że każdy z utworów kreśli wyraźny wizerunek adresata poszczególnych wezwań. Gdyby okazało się, że obaj poeci zwracają się do podobnego kręgu osób, różnice pomiędzy ich tekstami musiałyby dotyczyć przesłania wiersza. Tymczasem wiele wskazuje na to, że Polkowski wyobraża sobie swego adresata zupełnie inaczej niż Herbert. Ten w Przesłaniu Pana Cogito zwraca się przecież do kogoś, kto będzie zdolny udźwignąć ciężar etyki pozbawionej nadziei na doczesną nagrodę, kto spróbuje sprostać etosowi wierności najważniejszym wartościom (wpisanemu w osobowe wzory kultury Zachodu), kto będzie zdolny ponieść trud świadectwa osobistej godności i niepodległości wobec zakusów historii i podszeptów strachu. Pan X – widzimy to od początku wiersza – jest kimś zupełnie innym. To ktoś niezdolny do przekroczenia horyzontu „małej stabilizacji”, jaką próbował oferować PRL; ktoś, kto zapomniał o ideałach i moralnych obowiązkach, by żyć wyłącznie nadzieją na to, że nie stanie się ofiarą totalitarnej przemocy i tym samym ocali swój mały świat i kruche ciało. To ktoś, kto próbuje uzasadnić swoją konformistyczną postawę prawami dziejów, które niekiedy obracają się przeciw niepokornym narodom, skazując je na zagładę. Ostrze sarkazmu, które wychyla się z tego wiersza, poeta kieruje w stronę takiej właśnie osoby. Mielniczuk – niejako wbrew sobie – trafnie zauważa zatem, że „Ironia […] służy tu wyszydzeniu konformistycznej postawy wycofania się z zaangażowania opozycyjnego dla ochrony prywatnego bezpieczeństwa”[17].

Taką właśnie, sarkastyczną ironią poeta od początku utworu aż po jego finał smaga adresata swych apostrof. O czym miałby świadczyć ktoś, kto ograniczył swoją życiową przestrzeń do „miejsca snu” i zamknął horyzont swego życia w strategii biologicznego przetrwania? Jeśli pamiętamy o tym, że w języku poetyckim Polkowskiego sen zawsze otoczony jest negatywnymi konotacjami, to bez trudu rozpoznamy gryzącą ironię sformułowania „sprawiedliwy sen”. „Sprawiedliwość” bohatera tekstu polega przecież na całkowitej obojętności wobec tragedii wspólnoty niszczonej przez totalitarny reżim. Jego „nadzieja” jest wyłącznie strachem. Jego „mądrość” – defetyzmem. Jego „wierność” – czytamy o tym w zakończeniu wiersza – jest biernością wobec opresji, zaś „modlitwa” – uległością wobec wojskowej junty. Sprzeciw młodego poety, jego pełna bólu i pasji niezgoda z całą mocą uderzają w opisanym wierszu nie w rygorystyczną etykę Herberta i jej kulturowe zaplecze, ale w pseudoetykę przedstawiciela gatunku zwanego homo sovieticus.

Oddając sprawiedliwość dotychczasowym komentatorom wiersza, powiedzmy jednak na koniec, że warto podkreślić nie tylko zbieżność etycznej postawy obu autorów, ale i zasadnicze rozbieżności dotyczące poetyki ich utworów. Tadeusz Patrzałek ma rację, pisząc o odmienności estetyk obu twórców. Wydaje się, że Polkowski rzeczywiście znajduje się bliżej szarego, historycznego tu i teraz, unika charakterystycznego dla klasycyzmu dystansu wobec codziennych spraw i emocji, o wiele chętniej niż Herbert eksploatuje rozległe obszary prywatności.

2. Wobec Różewicza

Skąd jednak u Polkowskiego fascynacja wierszami Tadeusza Różewicza? Sam sposób stawiania takiego pytania wydaje się prowokacyjny, bo do niedawna nic o niej nie wiedzieliśmy. Sytuacja zmieniła się w chwili, gdy na rynku wydawniczym ukazał się tom I znów zaczyna się przeszłość[18]. Autor obszernego wprowadzenia zaczyna od wyrazistej deklaracji:

Twórczość Tadeusza Różewicza od końca lat 60. należy do moich częstych i ważnych lektur i jestem pewien, że również w przyszłości poeta pozostanie moim inspirującym rozmówcą, sprawcą ciągle nowych wzruszeń i trudnych do rozwikłania zagadek, bo przecież żaden wiersz nie ma końca. […] Dzięki wierszom Różewicza pierwszy raz świadomie odczułem siłę słowa i próbowałem powtarzać w duchu zapisane przez poetę zdania – skondensowane, proste i jednocześnie ciemne, nieprzebyte, zdające się współbrzmieć z tajemnicą życia przygniatającą moją niepewną młodość[19].

Cytowany fragment w swej zasadniczej części opisuje odczucia licealisty, mógłby więc zostać wzięty w nawias i spisany na karb młodzieńczej naiwności, która już niebawem zmieni się w spojrzenie opozycjonisty lat osiemdziesiątych, krytycznie oceniającego zarówno moralną postawę Różewicza, jak i jego literackie decyzje. W cytowanej wielokrotnie rozmowie z Piotrem Legutką natrafiamy przecież na opinię, która nie pozostawia co do tego najmniejszych wątpliwości:

[Różewicz] Demonstracyjnie oświadczał – nie obchodzi mnie „Solidarność”, nie obchodzi mnie dążenie do wolnej Polski. Co więcej, w jego utworach słychać było ironizowanie na temat tych, którzy podnosili głowę, chcieli zachować pamięć i twierdzili, że bez zasad moralnych również w naszych czasach nie sposób być ani pełnym człowiekiem ani artystą. (RBP, s. 50)

Mogłoby się wydawać, że ten zdecydowany i wyrazisty sąd zamknie obszar dialogu Polkowskiego z autorem Szarej strefy, ale tak się nie stało. Być może postawa otwarta jest możliwa także wtedy, gdy towarzyszą jej kategoryczne oceny. W cytowanym wstępie do wyboru wierszy starszego poety autor Głosów opowiada w każdym razie o swym upartym poszukiwaniu płaszczyzn porozumienia z autorem Płaskorzeźby. Co więcej: właśnie w zdolności Różewicza do rozmowy – do dialogów ponad czasem i przestrzenią – dostrzega zasadniczą wartość jego liryki:

Wspólnotę z Różewiczem czuję do dzisiaj w wielu kwestiach, zwłaszcza wtedy gdy odczytuję rozmowy, które autor Liry Leopolda Staffa nieprzerwanie prowadzi z umarłymi (i z żywymi) twórcami. Napisałem „prowadzi”, bo te dialogi nie ucichły wraz ze śmiercią poety i będą rozbrzmiewały do końca świadomego istnienia świata. Radują mnie takie wiersze-rozmowy bez względu na to, czy zgadzam się z Różewiczem i czy cenię twórczość jego rozmówcy. Dzięki takim dyskusjom kultura, tożsamość i poszukiwanie sensu (sens poszukiwania) żyją ponad czasem. Zatrzymując się przy utworach poszukujących braterstwa lub wciągających w polemikę, zagłębiałem się w pamięć kultury, uczyłem odróżniać dobro od zła i mam nadzieję, że tak jak każdy czytelnik próbowałem być lepszym człowiekiem[20].

Czyżby więc to właśnie Różewiczowe wiersze-rozmowy stały się inspiracją ostatniego zbioru poetyckiego Jana Polkowskiego? Wiele na to wskazuje, bo choć dialogi z tradycją literacką są w omawianej poezji stosunkowo częste, to jednak zbiór Rozmowy z Różewiczem wyróżnia się na ich tle w sposób zdecydowany. W żadnym innym nie mamy przecież do czynienia z podobną kompozycją: Polkowski przepisuje wybrany wiersz Różewicza, a zaraz obok umieszcza swój utwór (czasem więcej niż jeden), będący swoistą odpowiedzią na słowa partnera rozmowy. Swoistą, bo przybiera ona różne formy. Czasem obcujemy ze sporem, czasem zaś z poszukiwaniem tego, co łączy, zawsze jednak – z elementami parafrazy. Polkowski dokonuje przekładu Różewiczowych obrazów na swój własny idiom poetycki. To specyficzne „tłumaczenie” oznacza postawę dialogową i wysiłek zrozumienia słów rozmówcy. Zarazem jednak w istotny sposób poszerza ono obszar możliwych znaczeń obydwu liryków, sprawia, że każdy z nich staje się czymś więcej niż pojedynczym tekstem. Oto przykład. Najpierw pojawia się wiersz Tadeusza Różewicza:

Poeta w czasie pisania

Poeta w czasie pisania

to człowiek odwrócony

tyłem do świata

do nieporządku

rzeczywistości

Poeta w czasie pisania

jest bezbronny

łatwo go wtedy zaskoczyć

ośmieszyć przestraszyć

wynurzył się

wyszedł ze świata

zwierzęcego

na wędrownych piaskach

widać ślady jego ptasich

nóżek

z oddali dochodzą jeszcze

głosy słowa

ziarnisty śmiech

kobiet

ale nie wolno mu

spojrzeć

za siebie

wyrzucony na powierzchnię

pusty

poniewiera się

po mieszkaniu

zakrywa twarz

na której maluje się zdumienie

błąka uśmiech

jeszcze nie potrafi

odpowiadać

na najprostsze pytania

słyszał

oddech wieczności

przyśpieszony

nieregularny[21]

Odpowiedzią Polkowskiego jest następujący utwór:

***

Poeta w czasie pisania

ukrywa się za ścianą

śmierci

w utajonym jądrze

świata

w nasieniu

Boga

Poeta w czasie pisania

zanika wtapia się w tło

światła

nie można go wtedy

zabić

Słyszy jednocześnie

wszystkie opowieści

gromadzi je cierpliwie

w katakumbach języka

Kusi go bezkresna

tajemnica

słów

pragnie ukryć się

wśród nich

na zawsze

zamilknąć

Wie że hałas zasypuje

jego spowiedź

więc z wysiłkiem

osłania słabnący sens

swojego czasu

ślepy ślad losu

Bezsilnie broni się

przed miłością

do ciemnej mowy

do ucieczki[22]

Od razu warto zwrócić uwagę na to, jak wiele łączy obydwa utwory. Jan Polkowski podejmuje ten sam temat i odwołuje się do tej samej konwencji gatunkowej. Tak jak Różewicz stara się obrysować słowami psychologię aktu twórczego, opisać ów szczególny stan, w którym znajduje się „poeta w czasie pisania”. W obu przypadkach mamy do czynienia nie tyle z osobistym wyznaniem, ile raczej z wysiłkiem obiektywizacji sądów i trudem uniwersalizacji przesłania. Celem Różewicza, później także Polkowskiego, nie jest powierzenie czytelnikowi intymnych sekretów, lecz przedstawienie mu zasadniczych, chciałoby się nawet powiedzieć: istotowych cech „stanu poetyckiego”. Stylistyka obu tekstów i ich składnia są podporządkowane informacyjnej funkcji komunikatu. Kolejne strofoidy służą precyzowaniu treści. Fakt, że w obydwu lirykach definicyjne formuły mają charakter obrazowy i metaforyczny, niczego tu nie zmienia. Obydwa są poetycką definicją aktu twórczego.

Co o nim mówią i czy właśnie tu, na poziomie detali zaczynają się istotne różnice? Pierwszy człon definicji „poeta w czasie pisania to…” w wierszu Różewicza został uzupełniony rozmaitymi obrazami „oderwania” artysty od świata. Można je odczytywać w sensie potocznym, jako portrety roztargnienia, błąkania się po mieszkaniu, autor nadaje im jednak znaczenie dużo głębsze. Słowo „świat” najpierw oznacza bowiem ten wymiar codzienności, który kojarzymy nie z poczuciem ładu istnienia, lecz doświadczeniem chaosu sprzecznych bodźców. Nieco dalej pojawia się strofoida o przekraczaniu świata naturalnego, zwierzęcego. „Przekraczanie” wydaje się w tym liryku słowem-kluczem. Bohater Różewicza przekracza to, co naturalne i chaotyczne. Tym, co przekroczone, okazuje się cała naturalna czasoprzestrzeń, skoro autor mówi o oddechu wieczności. Bardzo blisko stąd do niektórych współczesnych teorii poezji. Myślę zwłaszcza o propozycji Stefana Sawickiego, który tak kończy swój esej:

Zawiera w sobie poezja intuicję całości, choćby i przez fragment doświadczanej. To pieśń przekraczającego siebie nieustannie człowieka.

Nie sposób nie zauważyć, że ta rzeczywistość absolutna, ujawniana, może przeczuwana, która zarysowuje się na horyzoncie poezji, jest bliska rzeczywistości obecnej w przeżyciu religijnym[23].

Nie bez zdumienia spostrzegamy, że także przesłanie, jakie kieruje do nas Polkowski, nie przekracza ram opisanego wyżej sposobu pojmowania poezji. Również on zamyka w gęstych, sugestywnych metaforach doświadczenie przekraczania, tyle że ujmuje nieco inny aspekt tego procesu niż Różewicz. Pisze nie tyle o tym, co poeta porzuca, ile raczej o tym, ku czemu musi on zmierzać. Stąd właśnie topos schodzenia w głąb – ku jądru świata, w stronę tła światła, do matecznika opowieści, ku katakumbom języka, w stronę ich sedna. Jeśli jest to ucieczka, to taka, która oznacza odłączenie od rozpraszającego zgiełku doraźności i śmierci. Jeśli jest to droga, to prowadzi ona w stronę transcendencji. Czy zatem tekst młodszego poety jest rodzajem komentarza do wiersza antenata? Raczej tak, warto jednak określić, o jaki rodzaj glosy mogłoby tu chodzić. Mamy przecież w wierszu Polkowskiego zestaw motywów i myśli, które znamy z innych jego wypowiedzi o języku – zarówno dyskursywnych, jak i poetyckich. Była już o tym mowa: autor Głosów dokonuje swoistej translacji wiersza Różewicza na język poetycki, który sam wypracował…

Nie oznacza to oczywiście, że Polkowski, komponując swój autorski wybór wierszy starszego kolegi, rezygnuje z prób ustalenia protokołu rozbieżności i wyznaczenia linii, poza którą porozumienie z autorem Czerwonej rękawiczki nie jest możliwe. Granicą okazuje się spójność postawy moralnej i światopoglądowej, będąca fundamentem etyki twórczości. Autor Pochodu duchów wydobywa pęknięcie obecne we wczesnej twórczości Różewicza – dostrzeżone także przez badaczy literatury[24]:

Wiarygodność i spójność poetyckiej diagnozy podważają również inne fakty, a wśród nich zaangażowanie autora Uśmiechów w socrealizm. Uważam, że utwory opublikowane w tym okresie w istotny sposób zakłócają odbiór wcześniejszych wierszy, a nawet w jakimś sensie unieważniają twardą diagnozę o śmierci kultury i człowieczeństwa, które bez wyjątku uległo cywilizacji ludobójstwa. Kłopot polega na tym, że obfita socrealistyczna twórczość poety stała w fundamentalnej ideowej, moralnej i artystycznej sprzeczności z programowymi wierszami samego poety (Ocalony). Ich powstanie wydaje się raczej opierać na ideowym podglebiu diagnozy zawartej w wierszu Do umarłego. Oba te utwory (Do umarłego i Ocalony) symbolicznie sąsiadują ze sobą na stronach 20 i 21 Niepokoju i są biegunami ideowymi dzielącymi świat Różewicza na dwie nieprzystające do siebie części. Jeden jest manifestem przystosowania i akceptacji świata, drugi krzykiem niezgody na obojętne przechodzenie obok zdechłej kultury, języka zła i kryzysu człowieczeństwa. Twórczość poety w każdym razie do 1956 roku dowiodła, że ani prochy umarłych, ani krzyk mordowanych nie powstrzymały ofensywy życia, nie powstrzymały erupcji literackiej w stalinowskiej PRL[25].

Osią sporu obu poetów okazuje się zatem ich stosunek do rzeczywistości wczesnego PRL. Rozmowy z Różewiczem nie eksponują socrealistycznych fascynacji tego ostatniego, ale też ich nie omijają. Autor Głosów przypomina i komentuje tylko jeden spośród wielu tekstów starszego poety, wpisujących się w estetykę i poetykę socrealizmu:

Nie kładź mi rąk na sercu

I

Nie kładź mi rąk na głowie

nie kładź mi rąk na ustach

na oczach i na sercu

nie kładź mi rąk na sercu

W gromadzie Ciążeniec

zatłukli na śmierć kijami

Leona Maciejowskiego

komunistę

II

Walili go po głowie

walili go po ustach

po oczach i po sercu

zła krew mówili

potem ręce umyli

plamy z ubrań wytarli

i myśleli że krew

zmyli że tak łatwo zmywa się krew

III

Nie kładź mi rąk na głowie

nie kładź mi rąk na ustach

na oczach i na sercu

Nie kładź mi rąk na sercu[26].

Jak nietrudno się domyślić, przywołany wyżej utwór nie trafił do kanonu wierszy Różewicza, który konsekwentnie próbował wymazać ze swego obszernego dorobku cały socrealistyczny okres. Artystyczna miałkość i jednoznaczna wymowa kolejnych strof tekstu są aż nadto widoczne. Niełatwo dziś precyzyjnie wskazać źródła inspiracji poety, ale nie jest niemożliwe ustalenie obszaru, z którego czerpał. W krakowskim „Dzienniku Polskim” z soboty 27 listopada 1948 r.[27] natrafiamy na notkę zatytułowaną: „Banda reakcyjna zamordowała działacza wiejskiego PPR”. Jej treść przedstawia się następująco:

Ofiarą napaści bandy reakcyjnej padł zasłużony działacz wiejskiej PPR, Maciejowski, rolnik z gromady Ciążeniec, pow. konińskiego. Ob. Maciejowski jako pełnomocnik gminy powracał w tych dniach do domu z walnego zebrania gromadzkiego. Po drodze napadnięty został przez bandę reakcyjną i pobity do utraty przytomności. Skatowany przez bandytów dowlókł się po odzyskaniu przytomności do domu i tam skonał. Ob. Maciejowski liczył lat 54. Pozostawił żonę i 5 nieletnich dzieci.

Utwór Różewicza należy więc do długiej serii „wierszy z gazet”, która rozwija się niemal do końca jego twórczości. W 1948 r. poeta mieszka w Krakowie (w tymże roku odbiera Medal Wojska Polskiego). Źródłem cytowanego wiersza mógł być zatem krakowski „Dziennik Polski”. Tego czy rzeczywiście był, niepodobna jednak dowieść. Być może nie, bo w cytowanej notatce brak imienia komunistycznego działacza i szczegółów zabójstwa – zatem informacji, które wykorzystuje pisarz. Jest w niej natomiast motyw sieroctwa pięciorga dzieci, którego z kolei brakuje w wierszu. Wiadomość podana przez ogólnopolską agencję trafiła jednak przecież nie tylko do lokalnego dziennika. Pojawiła się ona zapewne we wszystkich gazetach krajowych i poeta mógł czytać notatkę zawierającą detale, których zabrakło w „Dzienniku Polskim”. Dokładne ustalenie źródła, z którego korzystał pisarz, nie wydaje się zresztą w tym przypadku najbardziej istotne. Ważniejsze jest co innego: to, jaka relacja łączy informację agencyjną z tekstem poetyckim. Wiele wskazuje na to, że liryk stanowi kontynuację tekstu publicystycznego, tzn. w żaden sposób nie wzbogaca jego treści. Czy jednak system, któremu służył komunistyczny działacz, był rzeczywiście niewinny? Tego nie dowiemy się z cytowanego utworu. Takie pytanie tkwi jednak u źródeł poetyckiej odpowiedzi Polkowskiego:

***

Kładę głowę na ziemi

w celi zamykam przyszłość

ryję pod cudzym grobem

pod zmarzliną milczenia

szukam guzików i zębów

z których zbuduję dom

Kładę głowę na śmieciach

rośnie z żyznych piszczeli

los lat i smród słów

Dziurawe czaszki rodzą

lepią z prochów dzieci

Niewinne ręce pokoleń

zbierają wapno wiary

w potoczystą niepamięć

Nicość kość kładzie na kości

z kości wypada kula

pieści marzenia kata

szuka nowego świata[28]

Ten przejmujący liryk zdaje się wyrastać z niezgody na zamazywanie prawdy historycznej i zacieranie granicy pomiędzy dobrem i złem. Kat jest w nim katem, a marzenia o nowym wspaniałym świecie – groźną utopią. Czaszki, piszczele, zęby i guziki stają się tu nieusuwalną pamiątką zbrodni komunizmu. Są śladem zła i winy – zamazywanym, przemilczanym przez jednych, fundamentalnym dla innych. Zapomnienie o nich nie jest pozbawione wymiaru aksjologicznego i moralnego. Brak takiego wymiaru oznacza pustkę. Niepamięć otwiera drogę nicości. Ważnym kontekstem wiersza wydaje się następująca opinia o autorze Niepokoju:

Wszystko układało się dobrze, jednak poeta wspomina: śnili mi się pomordowani, których było więcej dokoła niż żywych. Pomordowani dzielili się na dwie kategorie. Na tych, których śmierć podlegała moralno-estetycznej refleksji, zamordowani przez Niemców przed 1944 rokiem i tych torturowanych i mordowanych przez Rosjan i ich agenturę w czasie wojny, a zwłaszcza po niej, między innymi na rogu ulic Kapucyńskiej i Podwale, gdzie siedzibę po Gestapo przejęło NKWD i UB, czyli pod nosem pisarzy mieszkających na ulicy Krupniczej w Krakowie. Czy to powtórne uśmiercenie i wymazanie z pamięci części ofiar i milcząca zgoda na nowe nie poddaje w wątpliwość wiarygodności i aksjologicznej spójności katastroficznych przemyśleń i estetycznych wniosków Różewicza? Opierały się przecież na rygoryzmie moralnym, proteście przeciwko obojętności wobec zła, sprzeciwie wobec ucieczki od prawdy w egoistyczny azyl poezji[29].

Jeszcze raz wypada powrócić do motywu, który towarzyszy niniejszym rozważaniom od początku. Niech stanowi on ich puentę: fundamentem twórczość Jana Polkowskiego jest koncepcja człowieka jako istoty, która skazana jest na nieustanne dokonywanie wyborów moralnych, na mozolne, samotne odróżnianie dobra od zła. Tylko w ten sposób – tylko dzięki autonomicznym decyzjom moralnym – bohater omawianej poezji zaświadcza o własnej godności i gruntuje własną tożsamość. Źródłem moralności nie są jednak dla niego normy prawa, lecz poczucie powinności wobec tego, co uznaje za cenne, a więc przede wszystkim wobec innych ludzi, zwłaszcza tych, których los skrzywdził w sposób szczególny. Właśnie dlatego podchodzi on z dużym dystansem do tych wizji przyszłości, które podszyte są utopią – tak skłonny byłbym odczytywać wers o „zamykaniu przyszłości w celi”. Właśnie dlatego opowiada się po stronie pamięci – zdaje sobie sprawę, że tylko ona może mu zapewnić dom, obdarzyć poczuciem zakorzenienia. Jego wybór oznacza wysiłek – konieczność drążenia rzeczywistości, przebijania się przez skorupy milczenia. Bohater wiersza przypomina archeologa, który przywraca obecność tym, których skazano na zapomnienie. Osią utworu jest opozycja etyki pamięci i utopii nowego świata, spór empatii wobec ofiar reżimu z wiarą w świetlaną przyszłość. Ta druga jawi się jako przestrzeń pustki. Poeta opowiada się po stronie tego, co konkretne, ludzkie i bliskie, po stronie tego, co domaga się troski i współczucia. W jednym z wywiadów mówi:

[…] zrozumienie i lojalność wobec polskiego losu nie musi wcale wynikać z rodzinnych czy osobistych przeżyć. Można siedzieć za biurkiem i za pomocą intelektu, wyobraźni, wrażliwości współodczuwać z zesłańcami i do pewnej granicy (bo wobec bólu i śmierci człowiek zawsze pozostaje sam) próbować zrozumieć Inny świat, każdy z innych światów, gdziekolwiek by go Polakom nie zgotowano. Chłonąć solidarnie polskie cierpienie[30].

Czy można zatem nazwać Jana Polkowskiego poetą polskiego losu, narratorem polskiej opowieści? Tomasz Burek twierdzi, że tak:

[…] posiłkując się i manewrując (w sposób specjalny i w ograniczonym zakresie) takimi formami narracyjnymi, jak podróż w czasie i przestrzeni, jak klechda domowa, jak urywki pamiętnika bądź autobiografii, jak okruchy rozbitego zwierciadła: skrawki i odpryski eposu kresowego, jak wreszcie historiografia rozkładu i upadku nieśmiertelnych z pozoru tworów dziejowych, dokonuje Polkowski czegoś niespotykanego w dzisiejszej rzeczywistości literackiej. Odzyskuje dla poezji „wielką opowieść”[31].

[1] List do Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 57.

[2] P. Próchniak, Polkowski: w doskonałej ciemności…, s. 181.

[3] J. Błoński, Język właściwie użyty…, s. 39.

[4] Por np.: M. Stala, List do Jana Polkowskiego…; A. Mazur, Najwspanialszy ze smutków Europy [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 171–172; Mielniczuk J., Dawanie świadectwa – Herbert, Polkowski, Świetlicki, „Polonistyka” 1999, nr 4, s. 240–245.

[5] Por. m.in.: D. Pawelec, Oko smoka [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 101; W. Bolecki, Poezja polska po 13 grudnia 1981 r., „Almanach Humanistyczny” 1984, nr 1–2, s. 205–206.

[6] Por. m.in. J. Mielniczuk, Dawanie świadectwa…

[7] G. Halkiewicz-Sojak, A jednak to poezja [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 51.

[8] T. Różewicz, I znów zaczyna się przeszłość, wybór i wstęp J. Polkowski, Warszawa 2018.

[9] J. Polkowski, Rozmowy z Różewiczem, Kraków–Warszawa 2018.

[10] Por. T. Patrzałek, Dwa przesłania, „Polonistyka” 1992, nr 4, s. 235–238; E. Sławkowa, Jan Polkowski „Przesłanie Pana X” – przejmujące świadectwo epoki. Propozycja interpretacyjna dla klasy IV liceum i V technikum, „Język Polski w Szkole Średniej” 1993, z. 1, s. 52–58; J. Mielniczuk, Dawanie świadectwa…

[11] E. Sławkowa, Jan Polkowski…, s. 53–54.

[12] J. Mielniczuk, Dawanie świadectwa…, s. 241.

[13] Ibidem.

[14] T. Patrzałek, Dwa przesłania…, s. 236.

[15] J. Mielniczuk, Dawanie świadectwa…, s. 242.

[16] Ibidem.

[17] Ibidem.

[18] T. Różewicz, I znów zaczyna się przeszłość….

[19] Ibidem, s. 5.

[20] Ibidem, s. 6.

[21] J. Polkowski, Rozmowy z Różewiczem, Kraków–Warszawa 2018, s. 10.

[22] Ibidem, s. 11.

[23] S. Sawicki, Religijny horyzont poezji [w:] idem, Wartość. Sacrum. Norwid 2, Lublin 2007, s.14–15.

[24] P. Pietrych, „Niepokój” – niemal zapomniany tom poetycki Tadeusza Różewicza z 1947 roku, „Pamiętnik Literacki” 2017, nr 2, s. 143–166.

[25] T. Różewicz, I znów zaczyna się przyszłość…, s. 15–16.

[26] J. Polkowski, Rozmowy z Różewiczem…, s. 50.

[27] Korzystałem z wersji zdigitalizowanej: http://mbc.malopolska.pl/Content/90838/dp_1948_325.pdf (dostęp: 16 X 2018 r.).

[28] Ibidem, s. 51.

[29] http://mbc.malopolska.pl/Content/90838/dp_1948_325.pdf (dostęp: 16 X 2018 r.), s. 15.

[30] Nieprzeparta chętka mówienia prawdy…, s. 381.

[31] T. Burek, Opowieść, która…. „Cantus” Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”…, s. 136.

VII. Zamiast zakończenia

Nie sposób opisać w jednej książce obszernej i wielowątkowej twórczości Jana Polkowskiego. Poza zasięgiem podjętych w niniejszej rozprawie badań znalazło się wiele obszarów tematycznych i to tak ważnych, jak wpisana w wiersze poety koncepcja kultury europejskiej czy fascynujące obrazy Rosji. Nie udało się też objąć badawczym spojrzeniem całego spektrum gatunkowego, jakim posługuje się pisarz. Osobnego oglądu wymaga zarówno medytacyjna liryka poety – często mająca w tle intrygujące obrazy natury – jak i jego twórczość publicystyczna oraz prozatorska. Ta ostatnia była szeroko komentowana, niech więc wolno będzie na koniec chociaż tę jedną z wymienionych luk w pewnej mierze wypełnić. Oto wybór najważniejszych głosów krytycznych poświęconych wydanej w Krakowie w 2013 r. powieści Jana Polkowskiego Ślady krwi.

1. Elżbieta Morawiec, Rekonstrukcja losu, „Niedziela” 2013, nr 18, s. 32.

Nie mam wątpliwości – Ślady krwi Jana Polkowskiego to najwybitniejsza polska powieść, jaka powstała po 1989 r. Książka, na którą czekało się z utęsknieniem, ogarniająca jedyne tak dramatyczne polskie doświadczenie zbiorowe od połowy XX wieku do dziś. Ślady krwi opatrzone są mottem z Eliota: „Dokąd wiodła nas droga / ku Narodzinom czy Śmierci?”. Drugie, równie znaczące motto narzuca się w trakcie lektury: „W czasach rewolucji strzeżcie się sklerozy”. Bo powieść Polkowskiego jest podróżą w poszukiwaniu zaginionej pamięci. I toczy się dwoma strumieniami narracji: jeden rozgrywa się tu i teraz, w spisywanej dzień po dniu wędrówce bohatera po współczesnej Polsce, drugi nurt – to przeszłość sięgająca lat 40. XX wieku. Opowieść bohatera, „solidarnościowego” emigranta w Kanadzie, Henryka Harsynowicza (książka nosi podtytuł „Przypadki Henryka Harsynowicza”) zaczyna się w niewskazanym ściśle momencie: Kanada, początek XXI wieku, i posuwając się w czasie teraźniejszym, będzie nas równocześnie cofać w głębię minionego. Od śmierci do narodzin. I od narodzin ku śmierci. Taśma czasu w powieści, posuwając się do przodu i równocześnie zwijając wstecz, jest Kolumbowym wyznacznikiem ludzkiego losu, a właściwie – istoty ludzkiej tożsamości. Tylko żyjąc ku przyszłości i ogarniając pamięcią przeszłość, człowiek może być naprawdę sobą. Tytuł też ma podwójne znaczenie: z jednej strony to krwawe dzieje – wojna, rzeź wołyńska, Powstanie Warszawskie, z drugiej – poszukiwanie „śladów krwi”, czyli dociekanie własnego pochodzenia przez Henryka Harsynowicza. Jak na wyzwalanej kliszy – z niewyraźnych zarysów postaci nijakiego emigranta, zafascynowanego literaturą, z nią wiodącego spór życia – wyostrza się powoli obraz człowieka pełnokrwistego, o dramatycznej biografii i splotach losu. W chwili, gdy obraz wyłonił się w całej pełni – bohater znika, ruszając na poszukiwanie nieznanej mu biologicznej matki. […]

Dzieje rodziny Henryka Harsynowicza są uwikłane w najtragiczniejsze momenty historii – ojciec – lucyferyczny „bezpieczniak” ratuje jednak własnego brata, AK-owca, przed wieloletnim więzieniem, w myśl przyrzeczenia złożonego własnej matce, zasymilowanej Żydówce. Ta babka bohatera, ratując własnych synów, staje się dobrowolną ofiarą Ukraińców podczas rzezi wołyńskiej. Bezkrwawą ofiarą historii jest też biologiczna matka Henryka, Katarzyna Brunek, najpierw niewolnica Sowietów w gdańskim wojennym szpitalu, potem – „w służbie” ojca funkcjonariusza”.

2. Andrzej Horubała, Święto literatury, „Do Rzeczy” 2013, nr 17, s. 52–55.

Wydarzenie literackie: jeden z najwybitniejszych polskich poetów debiutuje jako powieściopisarz. […] Oto los naszego zbliżającego się do sześćdziesiątki zgorzkniałego bohatera, starszego przecież o kilkanaście lat od Stanisława Wokulskiego, zostaje cudownie odmieniony. Jest bogactwo, jest moc, jest wyzwanie. Nagle, w pierwszej dekadzie XXI wieku, pozbawiony nadziei i złudzeń Henryk Harsynowicz zostaje wytrącony z depresji i wciągnięty w scenariusz bajecznego mitu: abnegat, prawie kloszard, życiowy przegraniec dostaje wielki skarb. Skarb-spadek, któremu towarzyszy zadanie prowadzące do samopoznania. Na drodze swej będzie musiał dotrzeć do prawdy o samym sobie i zmierzyć się z nią, zrozumieć świat, odnaleźć bliskich, podjąć wyzwanie.

To, że mit ten każe nam odbyć podróż w czasie do dni rzezi wołyńskiej, odwiedzić ubeckie kazamaty, zobaczyć oczyma kobiet prawdę o nadejściu Armii Czerwonej, wpaść do nowocześnie, acz ascetycznie umeblowanych gabinetów z cudowną panoramą na Warszawę, w których dawni oficerowie służb decydują o współczesności, to oczywiście specyfika naszego kraju i trudna prawda o naszych losach, które dobrotliwej bajki nie przypominają.

Ha! Jeden z najwybitniejszych poetów współczesnych, naśladowany i nienawidzony przez młodych, próbuje teraz, bezczelnie narzucić nowy ton prozie polskiej, ustawić jej głos, pokazać, jak należy pisać i o czym należy pisać. […]

Cena sugerowana przez pierwszy rozdział powieści nie okazuje się aż tak wielka. Polkowski, choć wierny obietnicy językowej wysokiej jakości, choć z pietyzmem traktujący partie opisowe, funduje nam opowieść z wątkiem sensacyjnym, z umiejętnie, stopniowo odsłanianą tajemnicą, a przy tym gra na bardzo wielu instrumentach, próbuje różnych stylów narracji, bawi się, niczym debiutant i w euforii testuje groteskę i pastisz, powściągliwy patos i sentymentalne wzruszenie, czasem tylko mnoży – aż do barokowego przesytu – kunsztowne, oparte na odległych skojarzeniach metafory, każąc wyhamować, zmienić kierunek i pokonać naszej wyobraźni wielkie przestrzenie. Jest w tym poetą.

Są w Śladach krwi perły jak dźwięczący echem Pana Tadeusza opis Wołynia na godzinę przed rzezią czy scena grzybobrania, są polemiczne brylanty jak wiersze Baczyńskiego brzmiące krystalicznie czysto na tle bełkotu politycznego naszych czasów. I przecież nawiązujące do niemądrego utworu Wisławy Szymborskiej, która chciała wciągnąć Krzysztofa Kamila w otchłanie panświnizmu, a może tylko banalności, i zobaczyć go cudownie ocalonego z powstania, jako jeszcze jednego zwykłego wczasowicza w jakimś zakopiańskim pensjonacie. W jaki sposób uszedłby Krzysztof Kamil z rąk UB, nasza poczciwa przyszła noblistka już nie wspominała, no bo przecież nowa elita, pielęgnowana przez partyjnych opiekunów pokroju Adama Włodka o przeszłość nie pytała.

A bohater Polkowskiego Henryk Harsynowicz pyta. Bo przeszłość związana jest ze skarbem, bo przeszłość związana jest z samozrozumieniem. Kim jest, skąd pochodzi, dlaczego poniósł klęskę? Czym jest kadłubowa Polska pozbawiona wschodnich ziem, czym jest nasz kraj niewyjaśnionych zbiegów okoliczności, sądowych pomyłek, wyrwanych stron z archiwów i amputowanej pamięci? Podróż wstecz oznacza odzyskiwanie pamięci, ale i świadomości o potwornym splątaniu naszych polskich losów, gdzie niedawne ofiary okazują się współczesnymi katami, a ocaleni powinni wznosić pochwalne hymny do swoich oprawców.

3. Wiesław Ratajczak, Cień ojca (o „Śladach krwi” Jana Polkowskiego), „Topos” 2014, nr 1–2, s. 157–160.

Życie syna po śmierci ojca. W tych kliku słowach zawarta jest skomplikowana, trudna treść powieści Jana Polkowskiego Ślady krwi. Odejście ojca jest może najważniejszym wydarzeniem w biografii mężczyzny (na pewno ważnym także dla kobiety, ale przypuszczam, że w przeżywaniu straty szczególnie dramatycznie uwidacznia się nieprzenikniona różnica) gdyż zmusza do rzetelnego podsumowania przeszłości, rozpoznania pozostawionych przez rodzica śladów, rozpoczęcia nowego etapu drogi. Jan Polkowski sięgnął po tę elementarną sytuację i od niej rozpoczął powieść, by czytelnik razem z głównym bohaterem zmierzył się z pozostawionym przez zmarłego dziedzictwem: enigmatycznym, skomplikowanym, tragicznym, złym. […] Jakiekolwiek były motywy, syn nie wpisał się w napisany dla niego scenariusz, kontestował wolę rodzica, logikę dziejów. Gdyby przyjął pieniądze bez pytań, ostatecznie przyklepałby przeszłość, potwierdziłby zwycięstwo ojca i jego towarzyszy, którzy przez z górą pół wieku niczym innym się nie zajmowali jak tylko utrwalaniem władzy sowieckiego kłamstwa nad Polską. Henryk podjął więc walkę, a czytelnik szybko przekonuje się, że na rozwiązanie w formie wyjaśnienia tajemnic i tryumfu dobra nie może liczyć. […] Powieściowa biografia Henryka Harsynowicza jest – przy zachowaniu psychologicznej wiarygodności – swoistą sumą wielu polskich losów ostatnich dziesięcioleci. Czytelnicy w pewnym wieku (z grubsza licząc, między czterdziestką a sześćdziesiątką) rozpoznają w przypadkach bohatera powieści swoje dawne i współczesne uniesienia, zaangażowania, lektury, rozczarowania, kompromisy. A już bez względu na wiek: w losach rodziny Henryka wielu zobaczy przypadki swoich przodków. Cóż, „taką przebodli nas ojczyzną”.

4. Wanda Zwinogrodzka, Dziedzictwo zła, „Gazeta Polska Codziennie” 2013, nr 506, s. 24.

W świecie poddanym działaniu rozszalałych totalitaryzmów, w którym zło zerwało się z łańcucha kulturowych i cywilizacyjnych ograniczeń, szczególnie wyraźnie widać, że każda jednostkowa, nawet na pozór banalna, decyzja brzemienna jest w dalekosiężne skutki: rozszerza obszar władzy zła bądź przeciwnie – ukrusza jego potęgę. Wielkie i drobne niegodziwości dzień po dniu, krok po kroku oblepiają bohaterów balastem, który potem spada na barki ich dzieci. Powstaje masa krytyczna, która odkształca los jednostek, rodzin i całych społeczeństw. Niesprawiedliwa, skorumpowana i skłócona Polska współczesna, którą poznaje Henryk po przyjeździe, […] jest owocem duchowej katastrofy jej przodków, dziedziczonej z pokolenia na pokolenie. Żeby przezwyciężyć konsekwencje tego kataklizmu, trzeba zanalizować jego przyczyny i przebieg.

Ślady krwi stanowią taką właśnie, wszechstronną, pogłębioną analizę, przeprowadzoną z kunsztem literackim najwyższej próby. To może najdojrzalsza polska powieść współczesna ostatniego ćwierćwiecza. Rozpaczliwie potrzebna.

5. Krzysztof Koehler, Tropienie śladów, „Plus Minus”, dodatek kulturalny „Rzeczpospolitej”, 30 czerwca 2013, s. 22–23.

Czy to opowieść o Polakach? O Polsce? O naszej tożsamości jakoś między zsowietyzowanym Polakiem, Żydówką, Niemką i Rosjanką rozpiętej? O naszej ukrytej przed nami tożsamości. (Jak to? Jak możemy nie wiedzieć, kim jesteśmy? Jak może tego nie wiedzieć sześćdziesięcioletni bohater?)

Zatem jeśli rozmawia się w Śladach krwi o ostatnich kilkudziesięciu latach naszej historii, to raczej rozmawia się o tożsamości i czyni się to nad wyraz przenikliwie i bez żadnej ulgowej taryfy. Narrator „mówiący za Henryka” jest na tyle chwilami ironiczny, na tyle złośliwy, na tyle wielogłosowy (Polkowski pozwala mu przemawiać różnymi językami, różnymi kodami naszej rodzimej kultury; mamy i przenikliwą wycieczkę w język-świadomość pracowników archiwum, mamy ekskursję w rejony świadomości młodej z małego miasta, a nawet dowódcy policji/milicji w czasie przemowy do swoich podwładnych), na tyle wielowymiarowy, że należy widzieć w tej zamierzonej rozległości głosu pisarza poważny komunikat: mamy powieść, z lekturą której w pamięci możemy poważnie dalej rozmawiać o nas samych, dzisiaj w kontekście naszej przeszłości, w kontekście naszego wciąż poszukiwania zakorzenienia wspólnotowego w rzeczywistości.

Bibliografia

1.

Polkowski J., To nie jest poezja, Warszawa 1980.

Polkowski J., Oddychaj głęboko, Kraków 1981.

Polkowski J., Ogień. Z notatek 1982–1983, Kraków 1983.

Polkowski J., Wiersze 1977–1984, Londyn 1986.

Polkowski J., Drzewa. Wiersze 1983–1987, Kraków 1987.

Polkowski J., Elegie z Tymowskich Gór i inne wiersze, Kraków 1990.

Polkowski J., Elegie z Tymowskich Gór 1987–1989, Kraków 2008.

Polkowski J., Cantus, Kraków 2009.

Polkowski J., Cień,Kraków 2010.

Polkowski J., Głosy, Sopot 2012, wyd. 2, Kraków 2013.

Polkowski J., Gorzka godzina, Kraków 2015.

Polkowski J., Gdy Bóg się waha. Poezje 1977–2017, red. J.M. Ruszar, Kraków 2017.

Polkowski J., Pochód duchów, Sopot 2018.

Polkowski J., Rozmowy z Różewiczem, Kraków–Warszawa 2018.

2.

Baran M., Poeta milczy, świat istnieje dalej [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Barańczak S., Niewidzialna ojczyzna [w:] idem, Przed i po. Szkice o poezji krajowej przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, Londyn 1988.

Barańczak S., Wyobraź sobie, że piszesz po polsku [w:] idem, Przed i po. Szkice o poezji krajowej przełomu lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, Londyn 1988.

Bolecki W., Poezja polska po 13 grudnia 1981 r., „Almanach Humanistyczny” 1984, nr 1–2.

Błoński J., Język właściwie użyty. O poezji Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Burek T., Opowieść która… „Cantus” Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Czuku M., Grudniowe głosy, „Nowe Książki” 2012, nr 11.

Dakowicz P., Na marginesie „Głosów” Jana Polkowskiego (kartki wyrwane z notatnika) [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Dvorák M., Poeta przemówił po latach?, „Gazeta Wyborcza” 2008, nr 78.

Franaszek A., Żarłoczna modlitwa kurzu [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Gawliński S., Życie historią. Interpretacja wiersza Jana Polkowskiego „Czy narodziłeś się człowieku? [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Halkiewicz-Sojak G., A jednak to poezja [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Hałaś M., Elegie i nadzieja, „Katolik” 1991, nr 6.

Heck D., Nowe kryteria, „Arcana” 2015, nr 2.

Heck D., Postnietzscheanizm, prometeizm, immolacja, „Arcana” 2016, nr 3.

Horubała A., Powrót poezji [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Jarosz P., Obsesja historii: o pewnym aspekcie twórczości Jana Polkowskiego, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej” 2013, z. 3.

Kaliszewski W., Sceny z pamięci, „Wyspa” 2010, nr 2.

Kępiński P., Asertywny poeta przed lustrem, „Odra” 1999, nr 7–8.

Koehler K., Kokieteria Polkowskiego, „BruLion” 1987/1988, nr 4.

Koehler K., „Cantus” Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Koehler K., Jan Polkowski – poeta polski [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Kotliński A., Półgłosem, szeptem, milcząc… Polkowskiego „Lekcja Polskiego” [w:] Co nie jest wymówione zmierza do nieistnienia. Interpretacja wierszy współczesnych, red. Hul L. i in., Olsztyn 1995.

Kudyba W., Popiół i obietnica. Wiersze Jana Polkowskiego, „Topos” 2009, nr 6.

Kudyba W., Snuć cień, „Topos” 2011, nr 3, s. 20–26.

Kudyba W., Jan Polkowski. Obecny nieobecny [w:] idem: Generacja źle obecna, Sopot 2014.

Kudyba W. Złe miejsca Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Kudyba W., O „Głosach” Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Ligęza W., Osobny. Spojrzenie na całość [w:] „W mojej epoce już wymieram. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017) red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Legeżyńska A., Ojczyzna, żywioły, drzewo, „Arkusz” 2000, nr 4.

Lorkowski P., Słowa podniosłe, „Przedproża” 1991, nr 12–13.

Łukaszuk M., To nie jest poezja, „Tygodnik Literacki” 1990, nr 11.

Mackiewicz P., Nic i Nic, „Nowe Książki” 2008, nr 7.

Maj B., Pytanie wierszem, „Charaktery” 2002, nr 4.

Mazur A., Najwspanialszy ze smutków Europy [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Michałowski P., Zza podwójnego muru, „Nowe Książki” 1991, nr 4.

Michna P., Przemów księgo…, „Fa-Art.” 1990, nr 3.

Mielniczuk J., Dawanie świadectwa – Herbert, Polkowski, Świetlicki, „Polonistyka” 1999, nr 4.

Morawiec E., Rekonstrukcja losu, „Tygodnik Solidarność” 2013, nr 17.

Myszkowski K., Biała tęcza słów, „Odra” 1990, nr 12.

Niewiadomski A., „Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono” [w:] idem, Wśród starych i nowych lektur szkolnych, Rzeszów 1994.

Nowacki D., Mizantrop z opozycji i wszechmocni faceci, „Gazeta Wyborcza” 2013, nr 123.

Nyczek T., Wiersze Polkowskiego, „BruLion” 1987, nr 1.

Nyczek T., Co słychać w Polsce [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Patrzałek T., Dwa przesłania, „Polonistyka” 1992, nr 4.

Piber I., Sięgając do źródeł w poszukiwaniu siebie, „Fraza” 2010, nr 1.

Pilch J., Bezpowrotnie utracona leworęczność, „Tygodnik Powszechny” 1997, nr 46.

Pilch J., Wiersze Jana Polkowskiego, „Echo Krakowa” 1981, nr 85.

Podgórski J., Drogi Jana Polkowskiego, „Fronda Lux” 2015, nr 74.

Poprawa A., Palimpsest Polkowskiego, „Kresy” 1990/1991, nr 4–5.

Próchniak P. Polkowski: w doskonałej ciemności (wypisy z historii poezji) [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Próchniak P., Gest cienia (notatki o „Cieniu” Jana Polkowskiego) [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Próchniak P., Polkowski: psalm przepaści (pięć notatek z powodu „Głosów”) [w:] „W mojej epoce już wymieram. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017) red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Ruszar J.M., „Gorzka godzina” Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Ruszar J.M., Popiół i obietnica. Mityczne Kresy Jana Polkowskiego w wierszach „Pniowo” i „Ortografia” [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Rżany R., Niewysłowione niespełnienie, „Nowe Książki” 2010, nr 3.

Sławkowa E., Jan Polkowski „Przesłanie Pana X” – przejmujące świadectwo epoki. Propozycja interpretacyjna dla klasy IV liceum i V technikum, „Język Polski w Szkole Średniej” 1993, z. 1.

Stala M., List do Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Stala M., Dotknięcie losu [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Stala M., Polkowski, Machej, Świetlicki, Tekieli… Kilka uwag o nowych poetach, zapisanych jesienią 1989 roku [w:] idem, Druga strona. Notatki o poezji współczesnej, Kraków 1997.

Stala M., Samotny ogień. Wokół poetyckiego powrotu Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Sumara D., Świętej pamięci Matrioszka, „Arcana” 2009, nr 1.

Sumara D., Śmierć na wagę. Kilogram 16 złotych, „Arcana” 2010, nr 4.

Suwiński B., Usłyszeć śpiew, „Strony” 2010, nr 2.

Szaruga L., Powiedziałem wszystko (o poezji Jana Polkowskiego), „Kontynenty” (Paryż) 1983.

Szaruga L., Wymieranie, „Kwartalnik Artystyczny” 2016, nr 1.

Szurczak A., O poezji Jana Polkowskiego [w:] Lekcje poezji w szkole średniej, red. A. Krawczyk, Kielce 1992.

Trznadel J., Jan Polkowski. Męczeńska ikona Rosji [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Urbankowski B., Poezja na przełomie dziesięcioleci, „Polonistyka” 1991, nr 7.

Urbanowski M., W poszukiwaniu utraconej rodziny, „Nowa Dekada Krakowska” 2014, nr 1–2.

Urbanowski M., Wejście smoka, „W Sieci” 2013, nr 36.

Waliszewska M., Z biblioteczki emigrantki, „Pogląd” 1988, nr 1.

Wądolny-Tatar K., Mikrohistorie opowiedziane poezją [w:] Literatura na progu XXI wieku, red. J. Chłosta-Zielonka, Z. Chojnowski, Kraków 2014.

Wildstein B., Ze środka tajemnicy. O tomie Jana Polkowskiego „Cień” [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, Kraków 2017.

Wołosewicz A., Polkowski płynie pod prąd, „Migotania, Przejaśnienia” 2010, nr 1.

Zagajewski A., Wysoki mur [w:] idem, Solidarność i samotność, Paryż 1985.

Zaleski M., Poezja Jana Polkowskiego [w:] „W mojej epoce już wymieram”, Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Zarębianka Z., Przebudzenie jako odkrycie pulsu wewnętrznej ciemności. Jan Polkowski „Rzeka” [w:] „W mojej epoce już wymieram”. Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017) red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Zbarecka E., Współczesność jako obowiązek, „Miesięcznik Małopolski” 1984, nr 4.

Zdrojkowska E., „Orfeusz” dla Jana Polkowskiego: poezja jest ważna, „Topos” 2013, nr 5.

Zwinogrodzka W., „Bo ja jestem z kraju smutnego Ilotów” [w:] „W mojej epoce już wymieram”, Antologia szkiców o twórczości Jana Polkowskiego (1979–2017), red. J.M. Ruszar, I. Piskorska-Dobrzeniecka, Kraków 2017.

Zeler B., Poezja i mit [w:] idem, Zrozumieć poezję współczesną, Katowice 1995.

Jan Polkowski

ANTOLOGIA

TO NIE JEST POEZJA (1980) / ODDYCHAJ GŁĘBOKO (1981)

Translated from Polish

Za trzydzieści lat za parę miesięcy za godzinę

ktoś będzie czytał nasze wiersze – otworzy

pachnącą farbą książkę zegnie płachtę czasopisma

ukradkiem wyciągnie samizdat.

W jakiejś chwili w jakimś kraju ktoś odkopie

nasze zetlałe oddechy

jak ja gdy w chwili spokojnej czytam wiersze

pewnego Żyda żyjącego w Polsce

w latach 1921–1943.

1978

Strumień wieczności

Język rzeczy, poezja czystych przedmiotów

bez cienia chęci by mówiąc „stół”

powiedzieć coś więcej.

Ale powiedzieć w sposób tak

przezroczysty by było widać

ten jedyny ciepły trochę kiwający się stół

obarczony zapachami dziecinnymi dotknięciami

zmarłych z jedną szufladą

podpartą wysuwającymi się wraz z nią nogami

by zobaczyć

stanie się poezji:

pierwszy obrót ziemi.

Kapitulacja na froncie wschodnim

Oparta o drzewo kobieta kwiecień pieluchy

obwieszczeń.

Łopoce pusta koszula

pusty brzuch.

Kobieta oparta plecami o pień.

Różowe bezbronne

rozmiękłe od mydła dłonie.

Pochylona kobieta

dźwigająca na ramieniu kosz

z bezwładnymi poszarpanymi przez odłamki

słońca

ubrankami (zwycięzców)

Tenebrae

Jest zimno. Owijam kocem mój dom (Aniu)

rzemieniu ognia.

Przemarznięte stopy owinięte

zamiast onucy

w szkolną mapę Europy.

Jesteś światłem? Jesteś?

Wierzę?

(Choroba

bezsilność zwątpienie – jak trzy ościenne

mocarstwa rozbierają mnie

do snu) śpij

Polsko.

Ty jesteś dom, Ty jesteś nikt

Wstanie poezja która była ciałem

a stała się słowem karmiącym sytych

wstaną nieśmiertelni umarli za życia

ze zbutwiałych gazet cel zamienionych w muzea

wstaną jedzący mech i ciała swoich przyjaciół

wstaną z wapiennych ksiąg pamięci narodowej

wstaną owinięci w sztandary zbiorowych mogił

wstaną robotnicy Gdańska i Szczecina

wstaną zmęczone kobiety otrząsające się ze śmierci

jak z wiadomości o nowej podwyżce cen

na nieśmiertelność

wstaną ze swoich żywych ciał by odejść

razem z wojskiem krzyczących ptaków

z tej coraz bardziej niczyjej

północnej ziemi nad którą rozjarza się

wbity w szary pasiak nieba

żółty trójkąt

spokojnego lata.

Wspomóż nas, Panie

Przemówił wtedy we wszystkich językach świata

(słowa wydawały się wszystkim znajome)

jednak tłok i wrzawa nie pozwoliły

nie tylko zapamiętać ale i zrozumieć

tej historii którą opowiadał.

Później każdy przypominał sobie coś innego

jakieś okruchy fragmenty:

zwierzęta które odeszły z ziemi depcząc

powierzchnię mórz ludy spożywające krę

kobiety z popiołem w piersiach jasne jabłonie

nad płonącym starcem

bóg umywający buty policjantom.

Tymczasem ciemność obejmowała niebo

i ziemię.

Na opustoszałych stadionach

wiatr toczył butelki szamotał się

z nadpalonymi gazetami.

***

Odwiedzają mnie czasami:

pierwszy przychodzi Wat otulony

w gruby płaszcz tam w niebie zimno

– mówi i rozciera schorowane ciało.

Wchodzi Wierzyński milkniemy

w jego książęcych oczach tli się

dumna rozpacz wysokie łąki

Rusi Karpackiej w fioletowych ornatach

Stryj ranny ryś pył latawców.

Szabli krzyczy Lechoń szabli pokażę

tym chamom. Długo go trzeba uspokajać

i tłumaczyć wszystko od początku.

Później przychodzi Wittlin

i ci z głębi czasu wypełnieni

niezniszczalną wiarą.

Siedzimy gadamy pijemy wódkę

nawet śpiewamy trochę.

No dobrze powiadam

ale mówcie panowie co słychać

w Polsce?

***

Świat to tylko powietrze

świetliste sypkie przezroczyste rzeczy

łopoczący oddech przez który widzę

czas.

I bardziej materialna jest myśl

(o śladach na śniegu zapachu

zgniecionej trawy liściu uwięzionym

w pięści wiatru).

Bardziej dotykalne jest bezdźwięczne słowo

niż drewno mur ciało – niewidoczne

świadectwo raju.

„Przedmioty mające związek z przestępstwem”

Jak brzmiał ten werset?

„Spłowiałe konie wchodzą w źródła”?

Czy inaczej nie „spłowiałe” lecz „wpław”

nie „konie” i nie „źródła” lecz „klęczący”

i „warkocz bruku”?

Czy mogą wrócić do mnie te słowa?

Czy może wrócić sens ich życia?

Czy metafory przeżyją

areszt nie załamią się

i kiedyś popatrzymy sobie w oczy?

A jeśli po śledztwie

zamiast kilku prostych zapisanych w pośpiechu słów

wróci bełkot

mogący wyrazić już tylko strach

lub gładką ślepotę?

Jak porozumiem się z tobą

jeśli znaczenie zatrzyma się w ucieczce na granicy

krzyku? – jak oni –

zastygli

prostujący swoje nagie twarze

nad Uralem

bramą wciąż oddalającej się obiecanej

zamieci.

XI 1978

„Nie znam tego człowieka”

Wyraźnie słyszę pianie koguta

nie przesłyszałem się

w środku betonowego ogrodu pieje

niewidoczny dla mnie.

Zapisuję to zastygam nasłuchuję

lecz ktoś moją ręką pisze dalej:

Nie zaparłeś się mnie Galilejczyku?

(Boisz się?)

OGIEŃ (1983)

„Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono”

Wysiadasz z samolotu PanAm lub z urny

wagonu towarowego. Jest rok 1918 1945 1956 lub nie ma daty.

Rozpoznajesz tylko porę roku: przedwiośnie

owinięte kolczastym drutem przymrozku.

Wracałeś tutaj długie lata nie wyjeżdżałeś stąd nigdy

uciekłeś lub zostałeś wygnany.

Twój zniszczony organizm jest bezwiednie wypowiedzianym

zaklęciem Poety. Domy i ulice dzieciństwa drzewa doliny

zwierzęta wędrują między obłokami warg.

Nie kończąca się karawana prześwietlona samotnym promieniem

słońca jest już blisko celu.

Najjaśniejszy Miłościwy Głód wjeżdża na ośle

w lipową aleję. I jakby to było we śnie

unosisz się z rozpostartymi jak orzeł

rękami (na głowie masz papachę od biedy przypominającą koronę)

nad Polskoj Awtonomiczeskoj Oblastju.

1978 /1983

***

Umiera naród

jest tak cicho, że słyszę

jak z mokrych kamieni nad Białką piją pszczoły

i okurzony słońcem jeometra

wytycza brzozowym trójkątem

nowe granice imperium.

Wśród nas, nieczystych

Przy stole grają w karty: starszy chudzielec

i młody brodacz. Trzeci

leży w łóżku czyta książkę. Ciemne

okno spokój szemrząca rozmowa.

Z przyklejonego do ściany zdjęcia patrzy na nich

młoda kobieta trzymająca na kolanach

małego chłopca. Skupiony malec nie poznaje

ojca właśnie podniósł rączkę (zdjęcie

w tym miejscu jest zamazane) jakby błogosławił

tym trzem więźniom

(Żydom Grekom

i całej Ziemi).

III 1982

Nie będziesz stróżem swego brata, będziesz jego kamieniem

Mój wysmukły kamieniu pozostanę

z tobą.

Tak jak ty pozostaniesz tam gdzie

położyła cię ręka Nikogo

gdzie doniósł cię w swej nerce ból czasu

Co będzie? (Trwanie? Tysiące lat

na kolanach?)

Podniesiemy się razem piękni

niewzruszeni (w dziobach

sępów).

***

Nie pisz nic. Niech mówią inni

i choćby nigdy nie używali słów

rewolucja wolność godność poniżenie

choćby ich języki były tylko mięsem

a nie cytrami lub mieczami pozwól

niech mówią. Niech płynie krew

i ogień niech grubieje

pień lipy niech wędruje woda i owoc.

Nie zatrzymuj serca niech pije i słucha.

DRZEWA (1987)

Niech przepadnie zgiełk

Wierność to długa opowieść

nim spłoną biblioteki tylko jedno słowo

zanim wysiedlą wioskę dopiero początek myśli

(ogień szybko szepce) zanim spalą się kufry zdjęcia

krewnych sukienki i buciki – dopiero otwarcie ust.

Muszą nienarodzone dzieci zapomnieć rodzinnej mowy

musi popiół uchwalić nową nazwę miasta

musi rdza ułożyć odświętny hymn dla ludu

donosiciel i pajęczyna zasiąść do stołu

objąć lepkimi wargami kielichy i chleb.

Dopiero wtedy słowa powoli wędrują

odnajdują mozolnie wychudłe zwierzęta

ocierają się w ciszy o kalekich ludzi.

Europa

(Jan Sebastian Bach na przykład Es ist das Heil uns Kommen her

lub Ich ruf zu dir Herr Jesu Christ) Cóż zdoła

nas poróżnić jeśli to nas łączy?

Bezskrzydłe obłoki prowadzą wszystkich pozostałych

podniebnym gościńcem w barokowe ulice ponad horyzontem.

Tylko nas pozostawiłeś na ziemi?

Czy nasze ręce będą posłuszne Twoim preludiom i fugom

będą uprawiać ziemię budować dom hodować bydło i drób

byś widział że są dobre?

Czy to Bóg wybrał tę muzykę by odnowić raj?

Ale jesteśmy śmiertelni i ponad wszystko śmiertelni

organy modlą się za nas

a my stoimy na wyschniętej równinie w sołdackich szynelach

a wokół wszy i żelastwo.

Bowiem potrafimy tylko litować się nad sobą

owinąć w strach i zasnąć

odruchowo osłaniając głowę i brzuch

jakby tam był Weimar klawiatura Silbermanna

i uderzające w nią

nieśmiertelne palce.

Zmierzch

Październik Miles Davis – Lonely fire

łagodna mgła miłosna ciepła.

Czy wiele przeżyliśmy?

Pewnie niewiele skoro nie pragniemy już niczego.

W tym dniu żółknących kasztanowców czerniejących jesionów

bolesnego słońca poeci niewolnicy będą nadal twierdzić

że nie są działaczami politycznymi

więźniowie polityczni że nie chcą być niewolnikami

a mordercy że są zesłani przez Opatrzność.

Zamknij oczy.

(Dotkniemy swoich rąk jasnym gestem popiołu).

Te przeklęte słowa

to tylko frazy twojej pieśni to tylko poszukujący doskonałej

ciemności (samotny ogień).

„Co nie jest wymówione, zmierza do nieistnienia”.

Czesław Miłosz

Bawiliście się poeci zapominając że z czułością

i bólem trzeba stwarzać świat.

Wydawało się wam że żony dzieci krewni ziemia uprawna

urzędy państwowe usprawiedliwiają wasze bezpłodne

pióra.

I czy w końcu oddzielił ktoś ciemność przedmiotów

od jasności słów?

Czy znalazł się nieczuły na złudny obraz królestw

by wybrać wieczyste istnienie świetlistego dystychu?

(Przemów księgo).

Po ciężkiej wędrówce dnia jeszcze jeden wiersz:

chleb ser woda kobieta.

Uczynione zostało.

(Wyblakło słońce i weszło w oddzielone od lądu

morza).

***

Dobrze jest jeśli jest to co istnieć nie zdołało:

lipa do ostatniej chwili usiłująca kwitnąć

dom pragnący przedłużyć męską linię rodu

miasto zachować pod trawą chociaż fundamenty.

Dobrze jest jeśli jest żyzny korzeń kraju

z którego w łagodniejszym klimacie rosną gałęzie

wszelakich sztuk.

Dobrze jest czuć pod opuszkami oceanu słodki i nieskończony

haft ukraińskiej kołysanki nuconej przez wniebowziętą już nianię.

Dobrze jest także jeśli płonie siedmioramienny ogień tańczących chałatów zaśpiew popa i rzeczowa niemiecka modlitwa.

Dobrze jest mieć groby dziwacznych rówieśników czcić ich na falujących ołtarzach powietrza.

Dobrze jest mieć zamiast życiorysu metaforę jako dom dla zmysłów

szukających granicy słów w języku dzieciństwa.

Dobrze jest wreszcie mieć pod kartką stół który mógłby mieć twarz

słowackiego Boga zamkniętego w kościele twarz schwytanych w kocioł połonin

twarz kapłana który zbawił Chrystusa mógłby być zbity z donosów zdrady

nadpalonych portretów Marksa godnej politowania szlachetności

mógłby być poniemiecki pożydowski popolski – ale jest drewniany.

***

Godzinami patrzę na ptaki: ostrożną sójkę białogrzbietego dzięcioła

bawiącego się w chowanego niestrudzone sikorki

na pokolenia gałązek czereśni bez końca ślepnąc.

Na moście w majestacie rzeki nienarodzona niepoznawalna cisza

zatapia porty toczy kamienne twarze ku ciemnym gniazdom mórz.

ELEGIE Z TYMOWSKICH GÓR I INNE WIERSZE (1990)

***

Mówi cień między rzeczami: kto jest w tobie

mój synu?

Gdy dotykasz drzew – ogrodnik czy ogień

gdy zabijasz – kapłan czy kat?

Mówi ten który nie mówi

Nie wysłuchany błogosławi kamieniom.

***

Ciemny kielich stoku Machulca

cierpliwie układany przez wiatr posąg

umarłego dnia? Przeznaczenia? Dziecka

palącego po mnie papiery?

Pochyl głowę biedna ziemio

kłaniajcie się dzwony.

CANTUS (2009)

Rzeka

Jestem młodszy o ponad pół wieku

łowię patykiem ryby w młynówce.

Jednak zanadto się przechylam i po chwili chybocąc się

płynę i bulgocę jak wrzucona do wody pusta butelka.

Tę krótką podróż przerywa mama która krzycząc z przerażenia

wyciąga mnie na brzeg.

Budzę się później w domu i ostrożnie dotykam siebie.

Istnieję – znajduję kawałek wierzbowego łyka

przylepiony mocno do skóry.

Kim jestem czy kim się staję gdy go odlepiam?

Tym który tonie i który śpi? Tym który umiera i budzi się?

Tym który widzi i tym który rozpacza?

Leżę nowonarodzony w nakrochmalonej pościeli i dotykam

zamkniętej w suchym kawałku kory przeszłości i przyszłości.

Po raz pierwszy odkrywam urywany puls wewnętrznej

ciemności i czuję słodki smak

wszechświata.

Pragnienie

Chyli się dzień. W ogrodzie wyłamuję przemarznięte

pędy żylistka a żona wrzuca je do ognia.

Niskie słońce przenika kwaśny dym i czeka

aż wszystko opowiem.

Ziemia obejmuje ogień i płynie przez kosmos.

Zamarzają i wysychają morza lasy przeistaczają się

w bursztyn i węgiel. Zimne twarze z onyksu i kwarcu

układają się do snu.

Splatają się: słone powietrze szorstka rosa

i chłodne dłonie.

Purpurowa strona światła rozpala się

i gaśnie.

Kos odzywa się z innego świata.

Już nic. (Nie odwracaj się).

Pomieszane języki

Pomieszane języki ukraiński polski i rosyjski.

Modlitwa powszechna po polsku psalm po ukraińsku

i w rosyjskim credo. Rudy chłopiec paulin

z iskrami radości w rozpalonych otwierającym się życiem

oczach wznosi ramiona ku górze

w niedawnym muzeum ateizmu.

Na początku XXI wieku Kamieniec Podolski odpoczywa

otulony wapiennym poszarzałym kamieniem i niebem

o przejrzystej toskańskiej barwie. Leniwy rozgrzany żywym

światłem Smotrycz już nie chce płynąć ku Dniestrowi

trwa jak zielonkawy obłok nad szukającą cienia

klaczą i źrebięciem.

Biedni ludzie jedzą słodką bułkę przy długim stole.

Między nimi na honorowym miejscu

ich przeszłe dni których nie chcą pamiętać.

Biedni ludzie i ich zamyślone dzieci o dorosłych twarzach.

Prosili dzisiaj o wiele. O zdrowie dla Józefy

szczęście dla Ireny i Hryhorija

i powrót Francji Pierwszej Córy

do Rzymskiej Matki. Przed pożegnaniem dziękują

za wspólny śpiew pieczołowicie sprzątają okruszyny.

„Juglans regia”

Powinienem umieć powiedzieć: moja wina.

Dlaczego nie dzisiaj, jeśli nie w jakimkolwiek innym momencie

minionych dziesiątków lat, gdy stoję pod opiekuńczymi skrzydłami

królewskiego orzecha i patrzę na ciebie. Obłoki układają na niebie

mozaikę ze wszystkich odcieni bieli

i cienia muskającego twoje wąskie usta.

Chociaż, czy ty naprawdę oczekujesz na wytłumaczenie,

na usprawiedliwienie?

Może zawsze chodziło tylko o więcej czułości?

Dlaczego nie w tym życiu jeśli inne losy są zamknięte,

teraz i na zawsze.

Chociaż zielone, skośne oczy matki pragnęły zobaczyć w synu

nieśmiertelność lub zyskać choćby obietnicę,

że nie będzie cierpiał.

Dlaczego nigdy? Dlaczego wobec nikogo?

Może na moją spowiedź czeka ojciec,

skatowany przez polski los szlachetka kresowy,

któremu oczy zapełniały się łzami na sam dźwięk słowa Polska.

Milczę. Milczę. Milczę!

Patrzę na swoje życie jakbym dopiero planował

narodziny. Mój rówieśnik orzech lekko i cierpliwie –

mówiąc i owocując – układa toccatę Bacha.

Stoimy razem, wczepieni ze wszystkich sił

w ten sam kawałek ubogiej gliny,

w bezwietrznej ciszy,

pod ogromnym światłem sierpnia.

***

Ciemna jutrznia długie świece

granatowa łuna niskiego nieba.

Kute wrota otwarte na wschód.

Coraz mniejsze okna i domy.

W domach przykryty czaszkami

uwięziony ogień.

Rosną ogromnieją gwiazdy nad Polską.

Nie widzę waszych twarzy.

Pachną niemo stare księgi w mijanych klasztorach

drży woda i oleje po wczorajszym chrzcie.

Nie słyszę żarliwego lamentu cierpiących

dusz. Wzdłuż drogi otulona szadzią

kolumnada traw i suchy dym mrozu.

Nie widzę waszych twarzy

zasłaniają je małe lisie krzywdy

ciężka powieka stycznia

i fałszywa pieczęć strachu.

Pusto

obsypani śniegiem synowie marnotrawni

wracają do domów.

Ojcowski ślad znaczą wrony.

Chcę się zatrzymać i leżąc na wznak

czekać aż łza spadająca od wieków

wbije się w ziemię

uderzy mnie w twarz.

***

Opowieść która nieustannie niszczeje i powstaje z martwych.

Niezmordowanie przebudowuje świat zatapiając jego fragmenty:

opuszczenie oczu M. i K. podnoszący dłoń otwarte światło książki

w orawskiej chacie ułomek dnia i ścieżki wzdłuż Dłubni cierpka

sylwetka orzecha przed domem.

Ten który opowiada wplata w gobelin

na którym wyobrażone są sceny z życia inne naręcza zapachów

odcieni powietrza i kolorów pragnień.

Sceny bywają z Malczewskiego Vermeera lub Wróblewskiego.

Powstały w roku śmierci Stalina przed wiekami i wewnątrz

poprzedniego oddechu.

W tle prześwituje szpital nad wiślaną skarpą litewskie pełne krwi

piaski ciężkie dymy Huty imienia Lenina pusty prom sunący

przez ociężały Dunajec i kręcący się w poślizgu zardzewiały fiat.

Czy jest szyfr który je otwiera i lęk który zamyka?

Obojczyk i przegub lewej dłoni trzymającej papierosa w 1979 roku

ciemny krzyk gęsi lecących wysoko tuż po zachodzie słońca

pod ciężkim gubiącym oddech niebem

sowa i dwa nietoperze krążące wokół stojącego samotnie domu

drobne piegowate dłonie bezimiennej córki ciepłych źródeł

Kraków tańczący w smogu z chórem zielonych wież

uniesienie wypełniające mnie bez reszty gdy sadzę na podmokłej

łące jesiony wyniosłe czarną sosnę i czerwone dęby

ciepło lipy i ciepło trwającej obok niej dorodniejszej siostry

A. w koszuli nocnej na śniegu tamtej grudniowej nocy.

Ale obrazy umierają gdy idę marcową ulicą i blakną źrenice.

Ktoś nikt inne chwile zagarniają mnie siłą.

Wiruje znaczenie gestów postaci i dekoracji

jakbym musiał rozumieć świat za pomocą słów z innego

ojczystego języka.

Smukłe nuty siatki przykrywającej spacerniak

nad głowami milczących mężczyzn

chwila gdy w półśnie mama przykrywa mnie kocem

skrzypiące na śniegu długie buty taty oliwkowe bryczesy i palec

który mocno trzymam

wyznanie mamy o którym chciałbym zapomnieć

wiatr który wieje przez serce gdy pędzę pięcioletni

na rowerze marki Bałtyk wokół Teatru Ludowego.

Muszę zrozumieć czym się różnię od siebie?

Jaki jest sens ciągle innego porządku w moim starym życiu?

Czy mam się buntować by osiągnąć spokój trwały fundament

dla nocnych majaków

Czy byłaby to walka o życie o śmierć?

W końcu jedno i drugie trwa

niezniszczalną chwilę

nie do zapamiętania

niezniszczalną chwilę która trwa

i trwa.

Czarnoziem

dla M.W.

Podczas pielgrzymki ich miłość żywiły nieruchome wody

Dniestru rzeki bez źródeł i ujścia rzeki bez granic

w granicznym kraju otwartym jak niska mgła

leżąca na grząskich rozlewiskach.

Kolory żywiły ich serca zdobywały ich skórę

ślinę żołądki i wątroby:

sinozielony kosmos równiny wokół Podhorców pasące się gęsi

i kolumny korynckie wyrastające z łąk między

zapadniętymi chałupami

czerwono-złoty gregoriański śpiew zgniłych śmieci i gruzu

wypełniający po sklepienie dominikańskie cele

w bielejącym jak duch Hamleta Kamieńcu Podolskim

posiwiała zapominająca o własnym oddechu przestrzeń

której nie obejmuje ani strofa wieszcza ani modlitwa

ani przekleństwo

sczerniały bezsilny kolor niekończących się

głodujących łanów niezżętego jęczmienia i żyta

wypłowiały majaczący w ciemności mężczyzna

ciągnący przez pustkowie drewniany pusty wózek.

A ponad serdecznym zagięciem horyzontu

nasycony wszystkimi barwami podniebny korowód

tańczących w towarzystwie skowronków

pasikoników trzmieli i motyli

nieśmiertelnych dzieci

Wołynia i Podola.

***

Za wybitymi oknami i resztkami drzwi

zmurszałe niespełnione losy stęchły smród

moczu i skłębione ludzkie

śmieci.

Na ścianie wśród ordynarnych rysunków zaklęć

i nie wysłuchanych wyznań wyblakły ślad

po krzyżu.

W prześwicie wibruje żarłoczna modlitwa

kurzu. W migocącym witrażu ognia tańczy

lekko uniósłszy dłonie

prawie niewidzialny

diabeł.

Mgły, ścierniska

Ziemię ponad wszelką wątpliwość płaską

ogranicza jedynie cynobrowo-malinowy szron chmur

i odległa litania oceanów.

Pociąg stoi nieruchomo wśród niepewnego śpiewu

młodych lasów Mazowsza.

W jego zamarłym wnętrzu poruszają się tylko powieki

śpiącej kobiety. Ani migdałowe dłonie ani przeźroczysta skóra

nie mogą zasłonić serc nienarodzonych dzieci

które wypełniają szczelnie jej ciało.

Budzę się z bólem serc moich dzieci.

Wokół nieruchome oddechy woskowych figur podróżnych.

Blakną majaczą na korytarzach w przedziałach nikną

w cieniu obok kolejowego nasypu.

Już nigdy nie wyruszymy dalej

ani do W. ani gdziekolwiek.

Szary śnieg? piasek? przysypuje pociąg.

Ziemia przygasa pokrywa się drżącym popiołem.

Zapamiętale zawzięcie zapada się w sobie

przemienia w wiatr głuchy gwizd

drutów wysokiego napięcia sen ciężkiego

dymu zawodzenie zamkniętych dworców.

Dym

Nadszedł wieczór

zeszli z wielkiego plakatu

i stali na skraju drogi.

U ich stóp jak pożniwne ognie dogasające

na bezwietrznej równinie tliło się miasto.

Śnieg przeszedł niezauważony

przez ich krew.

Stali na krawędzi świata

z puszkami w rękach

i pluli w ciemność.

***

Kosmyk siwizny skręcony na palcu mech

mgły nad Machulcem

nad młodzieńczymi bukami o sprężystych skórzastych

liściach które wydają się tak silne że przeżyją zimę

nie opadną będą wciąż młodnieć aż staną się znowu ostrymi

pąkami oprawionymi w paloną sienę i liliowe złoto.

Gotowe do ciągle młodego życia.

Miałem zostać lekarzem a zostałem starym człowiekiem.

Moi rówieśnicy dom i orzech unikają wspomnień

choć powstali wyłącznie z pamięci.

Myślą ciągle o nieznanych wzgórzach

soczystych uderzeniach w klawisze sezonów i werble

źródeł ciepłych smugach ciężarnej ziemi

kojących językach szorstkiego ognia.

Ochra i kobalt pogoda tych dni.

Nad łąkami późnego lata zawisł deszcz dróg

błyszczy kurz szeleści mrowisko samochodów.

Dzisiaj przyjedzie do mnie moja ukochana.

W rozklekotanym autobusie jej kapryśny łapczywy sen

pochłania chłodne refleksy dnia

przechylonego ku żniwom.

Nie chcę żono żebyś przywoziła pamięć

Nie chcę żebyś przybyła z przeszłości

nie chcę żebyś przyjechała młoda

to Bóg niech pertraktuje ze śmiercią.

Jodły wdowy listy długich nocy

ich jedwabne szale z Waranasi.

Sierpień nie gasi pragnienia

sierpień karmi lecz nie daje pić.

Ale suche lasy ukrywają najgłębsze źródła

wiatr znad Azji obfituje w dostatek pragnienia

upalne dni jak zamknięte książki bogate są

w ochrypły okrzyk miłości.

Pogoda tych dni zatrzymała się

po drugiej stronie drogi czeka.

Jest cicho.

Wołaj wołaj ze stepów!

Jak dobrze jest czekać

słuchać rytmu serca weneckiego mistrza

i czuć w piersiach następne uderzenie nieobecności.

Rude światło tonie i wypływa ze zmienioną twarzą.

Przypomina dni które dotkniemy? Ostrożnie

razem ich żywicznej rosy i niepewnej niebezpiecznej

urody?

A może cofniemy w ostatniej chwili zgodę na to

co nie nastąpi co niemożliwe?

Och ale przecież nie będzie inaczej niż za chwilę

gdy będziemy słuchać jak nad kwitnącym wrzosowiskami

faluje lekki śpiew dzikich pszczół.

CIEŃ (2010)

***

Węgiel gwiazd i tlenu zimny spokój

wrzesień cumuje u bram raju

błyszczy smak wody sieje wiatr

przez okna obracane cienie.

Lej wino w piasek na nowy wiek.

Czy żyłem i czy mogłem uciec?

Śmieje się tańczy za szkłem świata

jak pszczeli rój w różanym słońcu

mama dziewczynka coraz młodsza.

Ja też mam sześć czy siedem lat

i boję się że będę spał i spał i spał

aż wstanie sen by odejść z tobą.

Czeka tornister i fartuszki stopa

i cierń płoną wieczne drzewa.

Mleczna droga uderza ostrzem

cierpkich szalonych kołujących liści.

***

Bach, toccata G-Dur, lśniące dymy rajskich

wysypisk. Drży książęca twarz żebraczki

przeźroczysta maska piekła. Jak być wiernym

bez winy ukrywając się w fałszywym losie?

Na Wzgórzu Polska śpi w cieniu Jadwigi. Korona

wapiennych skał miedziane blachy nieba

tulą jej wiarę i lęk. Wiem przeciwko rozpaczy

tkasz spokojna i czysta korale milczenia.

Niezmierzone chwile, lata. Cień puchnie

w otchłani zranionej ziemskiej miłości.

Zamykasz oczy otwierasz płomyk białej dłoni

jak Ziemia lustro drogi nadziei ciemny ton.

Wolfgang Amadeusz M.

Odkąd pamiętał był chory.

Powóz na wybojach rzucał z kąta w kąt

jego drobnym ciałem a podróż zamykała bezlitośnie

jak dożywotniego więźnia w nawoływaniu woźniców

w bezdomnym kołysaniu.

Wtedy pragnął zanurzyć się w śnie mleka i krwi

schronić w brzuchu matki

połączyć pępowiną z rajskim ogrodem muzyki

płodowych wód.

Gwar publiczności nie wyrywał go z maligny

chłodna pieszczota klawiszy klawikordu

koiła jedynie palce

a łoskot drewnianych kół nie przestawał dręczyć

bezrozumnymi pytaniami:

Czy jest jakiś wybór między pudrem a wapnem?

Glinianym dołem a łaską dworskiego przedpokoju?

Nieprzytomnym snem a lekkim obrotem w kadrylu?

Pękającymi płucami a słońcem reńskiego wina?

Mózg a może diabeł śmiał się:

to błaha sztuczka że sztuka zbawia

to naiwność wierzyć że istnieje Wiedeń

to niemęskie kłamstwo że gnije Europa

to niema piosenka że można powrócić

wieczność i śmierć to bliźniacze złudzenia.

Widział siebie przez mgłę partytury

miał na głowie czerwony kaptur kata

biały kaptur spowiednika sierocą koronę bluźniercy

a wszystko rozpalone gorączką i kobiecym lękiem

krążącym po salach balowych buduarach garderobach

rynsztokach i sklepach gdzie już niczego nie dają na kredyt.

Jego płuca zżerały nuty ulepione z rtęci.

Ukryty w falbanach koronkach kaftanach perfumach

słyszał jak dudni głuchota oprawna w tłusty jedwab

w perukach lęgnie się robactwo a z dekoltów diademów

wachlarzy snuje się dym fałszywych dźwięków.

Widział jak po obrusach z adamaszku człapią zmęczone konie

potrącają kielichy kompotiery półmiski

ciągnąc dwukołowy wóz ze stosem trupów.

Kurtyna poszła w górę i tysiąc kandelabrów oświetla scenę

tańczą sine ciała wraz z damami dworu

nagie w półśnie śpiewu o niewiernym chłopcu

śnieg ich nie okryje ale mróz nakarmi.

Różowe panny zapisują czarnymi palcami

jego imię zatrzymują dla niego następny menuet

on spadając z wozu nieco sztywno się kłania

jak wymięty list bez adresata szybuje w dół

rozlega się śnieg braw donośny jak muzyka

której nie ma i która nigdy nie powstanie

choć on ją słyszy w pustych płucach ziemi

i wie tak brzmi zmartwychwstanie.

Pierwszy śnieg (widok z okna)

Śnieg leczy rany ale poranna ziemia

omotana październikowymi bliznami kolorów

nie pragnie dla siebie niczego.

Za oknem odlany z brązu Ojciec Pio

oczyszczony z dotknięć grzeszników przez bielejący wiatr

kładzie dłonie na szarym wezgłowiu lipy.

Jego krew obmywana jest przez troskliwą jodynę śniegu

bezsilne planety rozświetlające

niskie wieże kościoła Kapucynów.

Przed chwilą wyszedł z niego Tadeusz Kościuszko

stoi teraz na Rynku oparty o szablę

spowity w rozdarty całun dziecięcego śpiewu.

Czuje jak zwycięża go niezabliźniona śnieżna rana

jak karmi go strach i słabość

i oddziela od przechodzącej w milczeniu kobiety

którą chciałby osłonić

otulić białą chustą jej zdławiony krzyk

zgasić jej niedostępną samotność

i zanurzyć w obietnicę narodzin.

Śnieg stygmat języka odczytywany wspak.

Uczniowie pobliskiego technikum

stoją wokół krzyża Konfederatów Barskich

z naciągniętymi jak zakonnicy kapturami

i układają z monosylab i przekleństw testament

swojej siły i zwycięstwa.

Słychać natrętny charkot zajeżdżonego silnika ciężarówki

która wywozi z piwnic kamienicy

to co uskładano zapobiegliwie

przez gadatliwe pokolenia.

Śnieg zalepia okna wypala oczy.

Przygniata skąpe światło i nieuchwytny oddech.

Odległy od siebie już niczego niczego niczego nie pragniesz

odsłonić spod żarłocznego śniegu

wyrwać z jego bezbolesnego wnętrza

z zaborczego rozpalonego jak tyfus

tryumfu.

***

Więc jestem ja

i nikt nie wytyczy marszruty moich myśli.

Nie oprawi ich w bursztyn z juków Galla

ani w szelest koronek akermańskich stepów.

Moje jednorazowe życie nie będzie kompilacją

z dzieł patetycznego Greka czy chorowitego syna Mantui.

Świat poznam ponad czasem – dotykiem węchem i śliną

unikając zakłóceń naskalnych malowideł

czerni krzyża Jadwigi pocztówek od Vermeera.

Królewskie zmysły bez świadków

pracują na polach miłości.

Jest tylko jeden kłopot jak wyczyścić język

z nalotu cudzych losów?

Wymazać obraz matki gdy podnosi rękę

od czoła do piersi ramion i kosmyka dymu

zdmuchniętych świec dłoni?

A może cudzy niewierny i wprawny w zdradzie

język zetrzeć z powierzchni piękna?

Używać tylko przedmiotów bez fugi ich opowieści?

Być tylko teraz i nigdy – oto jest odpowiedź.

A jeśli wziąć za ręce gadatliwy tłum przodków

to tylko po końcu świata

gdy to co opisane ulegnie przedawnieniu

a pamięć Bóg zachowa już tylko dla siebie.

Ale co zrobić z drzewami ?

Tak tęsknią za smakiem strofy

starego poety Leopolda Staffa?

Sykomora powiada że pamięć jej nadal służy.

Do dzisiaj widzi Świętego Jana

jak zdejmuje sandały i czyta w milczeniu

list jej gorzkiego cienia.

Lato

Sierpień czterdzieści lat temu leżymy na wznak

siedemnastoletnie szczenięta Jacek Czarny Pedro

i rozwichrzona przyjaźń

nieuważna lękliwa skryta.

Pod plecami odpoczywa gorący piasek

bliskie niebo przygniata zamknięte powieki

nie ma przeszłości ani grawitacji

a wokół stroi głosy nieprzeliczony chór

wysokiego powietrza Borów Tucholskich.

Było lato.

Nieogarnione życie mieściło się w krótkim spojrzeniu

okrzyku kluczącym przez sen

przeźroczyste jak niemożliwa śmierć

czekające jak lotne nasiona dobra i zła

na ugory nowych kontynentów

na łany słodkiego słońca.

Mieliśmy w piersiach

mrowie przyszłych pór

i pewność że przetrwamy syreni śpiew przyszłości.

Wiedzieliśmy że szybujące wzgórza

miasta schodzące w doliny

krzyk sójki i bulgot autobusu Jelcz

wykruszą się i wyblakną

jak refren Nowhere man Beatlesów

a my ciągle tacy sami będziemy trwać

aż do prawdziwych narodzin upragnionego

niewyobrażalnego świata.

Łabędzie przypływały o czwartej

i choć śpiewaliśmy nie było słychać słów

bo przecież istnieliśmy gdzieś indziej

a raczej mieliśmy między sobą tajną umowę

że będziemy żyć później spełnieni i doskonali

na wyblakłych kartach rodzinnych albumów

w kronikach szkolnych i parafialnych archiwach

raportach szpicli i majakach zwiędłych kobiet

w opowieściach w innym języku o kimś

kogo nikt nie zapamiętał.

Gościliśmy ukradkiem w przepastnej niepamięci

jak prześwietlony negatyw

ironiczni i smutni

w wypożyczonych tylko do końca wakacji

trochę za dużych ciałach podpatrzonych gestach

i pragnieniach które bolały jak prawdziwy ból.

Zasypialiśmy przykryci podziemną falą energii

rozgrzanych łąk nienarodzonej miłości

butelek wina myśliwskiego papierosów Sport

i chłodnych wizyt matek w gwałtownych snach.

Ale zdarzało się że w roztargnieniu

nasze głowy siwiały na chwilę

i tonęły w mglistych wspomnieniach

o tym jak przed laty niezauważeni

postawiliśmy stopy

na wodach wieczności.

Hymn

pamięci Zygmunta Kubiaka

Wysoka mowo

ty stwarzasz szorstki szlif kolorów skrzydeł szczygła i szpaka

szafranowy szyfr piaszczystych łach

obsypanych szczodrym szkliwem Wisły

ofiarny dym domostw na dachach Dominicznej Góry i rzeźbisz

wietrzny ludzki posąg według surowych reguł

gramatyki i stylu.

Bez twojej rzetelności i błogosławieństwa narodziny byłyby zaledwie

krótkim postojem podziemnych planet o ślepych ramionach lub ogniem

który nie oczyszcza wody i światła.

To cierpliwe samogłoski i łatwopalne sylaby chroniły ułomne istnienie

urodzaj dłoń zanurzoną w ziemi i stworzony przez Boga płodny werset.

Jaka jest odpowiedź na pytanie czy barbarzyńcy

byliby jakimś rozwiązaniem?

Już późno. Nad naszymi czaszkami unosi się lament przekupniów

i ślad bezpotomnej przestrogi której już nikt

nie potrafi wymówić.

Retorzy nie przychodzą i zapomnieli o sobie świadkowie w mowie

gotowi świadczyć że jeszcze wczoraj byliśmy muzyką

w konarach świętych słów to znaczy

byliśmy ludźmi

więc mieliśmy prawo do wysokiej śmierci i jasnej

pamięci.

***

O, cóż jest piękniejszego niż wysokie drzewa

Leopold Staff

Białe wierzby w szarosrebrnych maskach

byłyby siostrami oliwek gdyby nie piły nad miarę

z zimnych ust meteorów.

Jawory po pańsku wyniosłe zanurzone w ugier i czerwień

dyskretnie proszą o trochę współczucia

może o jałmużnę lub to tylko gra ironia upał.

Dąb szypułkowy zamknięty w sobie przez dziesiątki lat

jak zakrzepła w prochu gliniana mozaika

nagle przemawia z dumą poucza niemych braci.

Szukacie przepadłych krewnych żałobne żeliwne graby?

A buki w liliowych czapach na srebrnych giętych hełmach

ku jakiej idziecie bitwie w butach z zastygłej soli?

Mówię do was i wrastam w szczery szum popiołu

przeglądam się w nim jak w słowniku języka

języków. Dotykam słucham umieram

a światło upada i wzrasta

bogate w wasze cienie.

Imiona rodziców

W sieci dojrzałych zapachów krążą pszczoły słów:

wichajster cykamfes albo obszuszkany i tentegować.

I osobny słownik mamy upominającej lub pieszczącej braci

ssący jak ptasi sen o życiu które dopiero nadejdzie

zza siedmiu gór.

I śmieszne przyzwyczajenia które po latach

już nie wydają się dziwactwami ale mocnym ściegiem

przyszywającym rodziców do wiekuistych obłoków

gdy szybują w ślubnych ubraniach jak na rysunku Chagalla.

Boże, jak długo wstrzymywałeś ciemny ton rozważań

skrzynkowego zegara w stołowym pokoju

i długą wędrówkę wskazówki od minuty do minuty

w kuchennych obrotach pór.

Powinna była iść jeszcze wolniej bym mógł

zrozumieć pismo potłuczonego

jak imbryk zdania które przedarło się przez drzwi sypialni

okrzyków i śmiechu kruszącego mury tego świata

rozstań które były jak pieszczota przyszłości.

Chociaż już chyba rozumiem że nie mogłem zrozumieć

bo póki żyję to co trwa ukrywa się przede mną

w czaszkach wyszczerbionych słów.

Zbierałem więc tylko skrawki strzelistych chwil

złoty haft powietrza krótkie gesty cienia

by skleić z nich mapę najczulszej ojczyzny.

Leży teraz równo złożona w bukowej skrzynce

razem z nieużywanym naparstkiem

szpulkami agrafkami i zielonym filcowym sercem

szumiącym jak wróżba

niespokojnych pól.

***

Wrocław wykluwa się ze zdrętwiałej mowy grudnia z wojny

mgieł. Nierozbudzony przygląda się potyczce głodnych gawronów

z wyniosłą wroną o porzuconą kromkę chleba. Niemieccy

emeryci wspinają się na taras widokowy Panoramy Racławickiej

wspierając na laskach i sobie nawzajem. Ich kobiety z ulgą

nie odnajdują na płótnie niemieckich mundurów. Rannych

i ciągle walczących Rosjan oświetla delikatne bezlitosne

słońce kwietnia 1794 roku. Szumią magnetofony

z niemieckim opisem bitwy. W niedzielny poranek

narody ostrożnie ocierają się o siebie. Bataliści

po długim wieczorze w knajpie Pod Jeleniem

przekraczają zlikwidowane granice swoich

domów. Pejzażyści kładą się na rozbitym szkle

horyzontu. Europa naciąga

kołdrę na głowę chce jeszcze chwilę

pospać. Lub chociaż udawać przed domownikami

że śpi. Dopiero w poniedziałek zalśni ekran

kontynentu wyleci na żer głód

przedmieść uderzy chciwy śnieg.

Wrony caryce cierni zabierzcie ze sobą

mój kamień i zwątpienie. Otoczcie zasiekami snu.

Unieście ponad mgły słone pióra elegii.

Oczekiwanie

W Rzymie wyjętym z czasu na przełomie wieków kobieta

mówiła do dzieci tak jak w milczącym świecie nie mówią

już ludzie do ludzi. W ciemnym wnętrzu Santa Maria del Popolo

dzieci patrzyły na matkę nieruchomymi źrenicami nie oddychając

i powstrzymując poruszenia sarnich serc.

Przy płótnach Nawrócenie św. Pawła i Ukrzyżowanie św. Piotra

kobieta rozświetlona jak bursztynowa amfora mówiła

o uwięzionym w każdym uczynku spojrzeniu i skrawku myśli

Bogu który czeka na uwolnienie.

Byliśmy w jednym kręgu światła porażony łaską Paweł z Tarsu

koniuszy rodzina turystów i trzech katów ciężko pracujących

przy zabijaniu Piotra. Od dwóch tysięcy lat żarliwie przemawiały

kobiece usta. Caravaggio umierał porzucony na plaży

od czterystu lat. Trwał popiół lipca. Przed kościołem ślepe białe oko

obejmowało kamienną biel obłoków marmur białych murów i biały

puch bruku. Było południe więc nie mogłem zostać uzdrowiony

przez cień Piotra jeszcze żywego czy już ukrzyżowanego.

GŁOSY (2012)

***

Wierzę że nie masz do mnie żalu. Oprócz ciebie miałam

jeszcze trójkę. Trochę zdziwionego swoim istnieniem

Adasia Józia sprytnego jak dotąd nikt w naszej rodzinie

i Asię małomówny dowód na istnienie dobra.

Ojciec zgasł szybko i odtąd po zmroku nie mogłam

pozbierać myśli. Praca kolejki gotowanie przerabianie

ubrań. Z dorosłych na dzieci ze starszych na młodsze.

Wydawało mi się że nigdy nie zasnę że tylko zastygam

z żelazkiem igłą i naparstkiem ciastem na makaron

przygnieciona odłamkiem serca. Chciałam umrzeć

ze wstydu że żyję. Z nieustępliwej miłości i ze strachu

przed twoim rozrzuconym bezładnie cieniem. Teraz dobijam

osiemdziesiątki więc czas byś mi przebaczył. To ja

wykarmiłam własnym ciałem te bezkresne szeregi bezradnych

dni. I wiem każdy z nich zabijał cię jeszcze raz

synku.

Matka? (1928–2009?)

***

Przeźroczystymi rękami robiłaś mi kanapki.

Wbijałaś po omacku nóż w nieruchome morze.

Robiłaś mi kanapki kroiłaś kulę ziemską

na równe schludne kromki. Do chlebaka

z brezentu chowałaś godziny rozłąki.

Do szarego papieru wkładałaś dziecięce twarze.

Gładziłaś mnie po policzku jakbym miał iść na wojnę

jakby drzwi były z ognia a nie z płyty pilśniowej.

Wchodziłem potem ostrożnie do szatni elektryków

i odwijałem papier by patrzeć jak wolno znikasz.

Zastrzelony? (1948–1970?)

***

Lubię zatłoczony kościół nie widzę wtedy nikogo.

Choć chowam się przed Bogiem nie chcę widzieć siebie.

Lituję się bardziej nad Nim niż nad samą sobą.

Śmierci się nie boję jeśli to moja śmierć.

Lubię iść w ciemności wzdłuż omdlałego morza

wyławiać z wiatru wspomnienia

tulić ich stopy jak piasek tuli spokojny brzeg.

Dziwić się nowym szczegółom:

gdy nosiłam cię w sobie niecierpliwie ze złością

a ty kopałeś mnie mocno i pchałeś ku przyszłości.

Milczący. Taki jak dzisiaj.

Matka? (1931–?)

***

Krótki ruch powietrza po twoim niedbałym geście

dryfuje w mojej głowie. Sunie rozlaną Wisłą

wypływa w żywe morze. Widzę już tylko ciebie

i bezmiar szepcącej wody. Co miałbym widzieć? Ty jesteś

moim synem ja całe życie bełtałem los na pokładach statków.

Cóż więc innego mam widzieć jeśli nie kołyszącą światem

połyskującą falę rybią łuskę śmierci krę

krwawiącego brzegu. Teraz moim morzem jest

kuchenny stół a z pokładu zmywa mnie jak śmieci

bezbrzeżna noc. Żona śpi ciebie nie ma

nawet w tętnie śniegu. Więc płynę z powrotem

ku rozmytym światłom dzieciństwa.

Czy spotkam cię po drodze? I choćby na chwilę

przysiądziemy na piasku? Będziemy

razem młodnieć? Jak boje uderzać z wiatrem

w fale leniwej przyszłości skulonej w tobie

na dnie?

Ojciec? (1924–2003?)

***

Nie powiedziałam ci że jestem w ciąży.

Jesteście tacy podobni uparci i porywczy

i obaj nie żyjecie ty i twój syn.

Powtarzam w myśli słowa: Ojcze nasz

Zdrowaś Mario i Wieczne odpoczywanie

z nadzieją że kiedyś znowu staną się modlitwą

a ja się nią owinę jak swetrem babci Stasi.

Masz takie słabe ręce jak mysie ślady na śniegu

choć jesteś brygadzistą i budujesz statki.

Masz takie niezgrabne stopy i rozchlapujesz Bałtyk

choć jeszcze pijesz ze mnie przez wiotką pępowinę.

Masz takie lekkie usta jakbyś chciał opowiedzieć

synowi co już się nie zdarzy.

Masz takie matowe oczy jakbyś chciał ojca zabrać

do nieba mojego brzucha.

Narzeczona? (1952–?)

***

Opłatek Wigilia mama w popielatej sukni

kładzie jak każe zwyczaj dodatkowy talerz

przy pustym krześle. Patrzy nieruchomo

przez nas i drżące powietrze barszcz rybę

i siano gałęzie jodły przez ściany spowite mrozem

na drogę z białego kamienia i pochyloną postać

upadającą pod ciężarem nieuniknionej zdrady.

Brat? (1958–?)

***

Wolność. Myślałem o niej kiedy ciepłą nocą

pływałem w labiryncie morza lub kiedy z kolegami

wodowałem statek. Albo jak szedłem wieczorem

w poświacie telewizorów samotny jak suche drzewo

wśród pól leżących w gorączce.

Byłem wolny? Bałem się nieustannie że ktoś

podejdzie cicho i nagle uderzy w głowę.

I zdarzyło się w końcu dostałem kulę w plecy.

Zdążyłem się odwrócić widziałem zieleń hełmu

rude dziecinne piegi i zdziwione spojrzenie

obejmujące wszystko i nie mające

końca.

Zastrzelony? (1950–1970?)

***

Składam się z niepamięci od paznokci po nerki

od wątroby po włosy nie pamiętam kim jestem.

Mój sen nie wie kim byłam mój strach nie wie że będę.

Jak się mówi przebaczam nie wiem bardziej niż kat.

Jestem sową i wężem choć bardziej nie jestem

niż jestem. Oddycham tylko przyszłością.

Czekam aż fala uderzy przemyje wędrowny piasek

dobro zło i płomyki schylonych za domem trzcin.

Aż spadnie ciężki wiatr. Na skwir sosen

mech zmierzchu.

Matka? (1930–?)

***

Nie wiem jak to jest być sierotą. Mama siostra

dwóch braci – miałem czternaście lat

kiedy stałem się ojcem dla rodziny i siebie.

Morze uderza w bieguny. Słońce rośnie w źródłach.

Ludzie z nawilgłej soli biegną nieporuszeni.

Ogień ich ściga w zaułkach zamyka zimne usta.

Stoję nad zgniłą wodą na brudnym portowym

nabrzeżu. Nigdy i nikomu

już nie dam się przewrócić.

Syn? (1957–?)

***

Zawieźli mnie na cmentarz chcieli zakopać ciało.

Odtąd każdej nocy trwa ten sam obrządek. Wyglądał

jakby zszyli go z jakichś obcych kawałków. Szybko

zamknęli wieko. Wiatr przywlókł znad morza

deszcz i uwiązł w sieci pociemniałych jesionów.

Słychać było jak krople uderzają w sztychówki

i sztychówki jak tłuką ze zgrzytem w kamienie.

Ktoś inny odszedł od studni w ciele Samarytanki.

Ja zostałam. Jak woda. Niema jak pusty

dzban.

Żona? (1950–?)

***

Kim miałem zostać? Nikim. Bo czy miałem przeżyć?

Niewydolność trawienia i nazbyt płytki oddech.

Byłem wcześniakiem w dodatku poród był ciężki okrutnie.

Byłem więc oczkiem w głowie mojej i Boskiej Matki.

Przeżyłem i słabość zmieniła się w pragnienie

buntu przeciwko tępym uderzeniom losu.

To moja krew wypiła biel na fladze

niesionej przez Świętojańską.

Pragnąłem by była czerwonym wiatrem

który zasklepia rany.

Pragnąłem by uderzył z nieuleczalną siłą

w tych którzy muszą żyć żeby życie ocalić.

Pragnąłem by na zawsze zapisał słowa

tych którzy śmierć przeżyli

jak przed świtem pobudkę i zimną nagość światła

na smukłej stali żurawi i krótkiej rdzawej fali

jak szczęście zanurzone po brzegi

w czasie co cały się spełnił.

Zastrzelony? (1952–1970?)

***

Sam nie wiem właściwie dlaczego

już nie potrafię zgiąć karku.

Pewnie nie tylko dlatego że mimo trzech operacji

już zgiąć się po prostu go nie da.

Pewnie nie dlatego że zginał go zbyt często

mój stary z byle powodu i zawsze by nas chronić.

Cóż ja jestem kaleką jego zgnoili przypadkiem.

Matka nie wytrzymała nie chciała z nim dłużej być.

On szuka teraz uparcie jakiejś chwili lub słowa

o które mógłby zaczepić kolejny dzień

swego życia. Jest już zupełnym staruszkiem.

Myślę że w sobotę wpadnę do niego

na krótko.

Ranny? (1953–?)

***

Słońce jeszcze nie wstało leży na mokrym piasku.

W porcie skopanej pościeli czuwam i myślę o dziecku.

Jeszcze jest całkiem ciemno między moimi nogami

lecz będę niedługo rodzić. Rodzić do końca dni moich.

Nade mną i pode mną rozrasta się cicha ciemność

jak we mnie korzenie miłości.

Urodzę je urodzę przyszyję bluźnierstwem do ciebie

i wtedy pochłonie mnie świt.

Żona? (1950–?)

***

Mieszkając w tobie myślę czasem czy rozumiałeś

życia kruchość tchnienie ucieczki w ruchu planet

i mamy czułość wobec słów

którym wciąż przemywała rany.

To wiem że jeszcze nie pojąłeś

jak życie się odpycha swoje jak obco

gaśnie jasny motyw bez słów nucony

by zapomnieć.

Przecież nie mogłeś synu wiedzieć o wojnie czasu

rzeczy śmiechu owianych skrzydłem

błagań lęku dwojga serc skrytych

w twoim śnie.

Wiedzieć musiałeś że świat pęka pod niebosiężnym

zła ramieniem i trzeba skręcić w psalm przepaści

jak serce skręca w uderzeniu

nieobecnego przeznaczenia.

Ojciec? (1927–2003?)

***

Senność senność senność fale kroków gasnące

aniołów idących nago w śnieżnych hełmach ku czołgom.

Cóż wielu pragnie zobaczyć śmierć i szczęśliwie powrócić.

Żyć i wiedzieć. Zrozumieć co można z umierania.

Wiedzieć być nieśmiertelnym w ciele wietrznego czasu.

Senność senność senność i nuta pustej sieci

bez ryb i obietnic szczęścia.

Z chybocącego pociągu ktoś woła mnie po imieniu.

Chcę wstać odpowiedzieć. Chcę pobiec

ciepłymi rękami otoczyć skrzydlaty kształt

boskiej ziemi.

Nie marzę nie lubię marzyć.

Unosi mnie gorzka senność i przez jej ciężkie bielmo

widzę wyraźnie szczegóły wykute w srebrnym powietrzu:

grzbiety traw poruszone lekkim jak woda ostrzem

kamień w kształcie Afryki z rzekami z białego kwarcu

i żuka jak się gramoli na mariacką wieżę.

Jest już w połowie drogi i powoli brnie wyżej

ku miękkiej łodzi powietrza

w której dzisiaj kończy się zawsze

jutro lub jeszcze dalej.

Zastrzelony? (١٩٥٠–١٩٧٠?)

GORZKA GODZINA (2015)

Ortografia

W dzieciństwie ch nieme i h dźwięczne wymawiałem jednakowo

Ojciec pytał: jak można mylić głoski które brzmią inaczej?

Chata – herbata powtarzał

Słyszysz?

W ojcowskim ch wlókł się chudy chłód święciańskich piasków

królowały serdeczne sosny ścinane na maszty

i świeciła przylepiona do ciemnej szyby dziecięca twarz

wypatrująca w wieczór Wigilii

błąkających się w sąsiedzkich mgłach

ogników aniołów.

Żył w ch uparcie zapach zaginionych mężczyzn

tajał wygnieciony w śniegu dziewczęcy policzek

i cichło granie psów Dziadunia

gdy wybiegały daleko przed dom

by eskortować gości nadjeżdżających bryczkami

rozkołysanych obłoków.

H chwieje się w ustach

jak uroczysta podróż na ramionach Ojca

i życie niepowstrzymane

cwałujące jak husarskie hufce pod chorągwiami tajemnic

Trwa twardo w spłowiałych listach z sowieckiego łagru

Drży jak kieliszki w serwantce

gdy Szaulisi w ciszy otaczali dom

a Zdrowaś Mario ze strachu mieszało się z Ojcze nasz.

Do dzisiaj huczy w moich płucach

hymn chwały siostrzanych spółgłosek

i kaligrafuje skrzypiącą stalówką

dziecinne prośby o przetrwanie.

Codziennie przeciskam się przez tłum słów

leżących pokotem na śpiewnych i niemych liniach życia.

Wystarczy że dotknę pierwszej litery alfabetu

a nienarodzeni opuszczają domy

idą po świeżo wykrochmalonym śniegu

jeszcze miękkim od kolęd

w butach ulepionych z gorącego chleba.

Gdy wymawiam ostatnią jestem kimś kto zaginął we mnie

i sylabizuje litanie monotonnych sylab

grzebie jak pogorzelec w popiołach

odwraca kijem nadpalone słowa.

Kimś kto szuka nieśmiertelnego sensu

w strzępach ciał upchniętych w samogłoskach

zgrzycie bezcielesnych rzeczowników

i pieśniach pełnych hańby stuleci.

Powinienem mówić coraz dokładniej a niemieję.

Nie wiem jak wypowiedzieć Twoje wielogłowe imię

dlatego krążę jak gorączka w obrzękłych światłach

migotliwych miast (choć Ty jesteś

jak zdrowie).

***

Pod gładką skórą greckich amfor

Nad białym blaskiem Jerozolimy

Błyszczy szkło mowy wskrzesza klangor

Wersety wietrzne wiecznej winy

Za garbem słońca klęczy Rzym

Tkwi oścień Moschea di Roma

Embrion Europy szepcze hymn

Lecz jego śmierć już jest bezdomna

Mówił poeta i szedł za nim

Złoty drapieżnik – cielec ciszy

A krzyk i czasu kurz pokrywał

Pustoszejący szlak polszczyzny

Wsiądź na osiołka ranny bracie

Ślad losu otul chustą wiotką

Niech wiatr osłoni dzieci pacierz

A serce śpiewa jak nieboskłon

Płowe pola

Dla B.M.

Czternastoletni siedzieli we dwoje na podmytym brzegu

poobijane stopy zanurzyli w czułych światłach rzeki.

Ich ciała obco czuły się w sobie przykryte złotem zebranej z pól

soli poplamione bladym atramentem

słońca.

Sierpień oszczędny w słowa zamilkł ostatecznie

ukryty w obcisłej sukience południa. Nieruchomy mężczyzna

siedzący za stołem wpatrywał się w leżące na kolanach

dłonie. Kobietę w ogrodzie tulił nurt upału

i wiatr opadał bezwładnie na białe kamienie.

Nawoływanie psów i ludzi dudniło pod ziemią a w posadzkę

nieba wsiąkały mokre ślady drobnych stóp – tchnienie jej lekkich

palców i mocne uderzenia jego chłopięcych pięt.

Wysoko zimne ciała drzew obmywał czysty deszcz.

Bezgłośnie kropla po kropli płynęła rzeka zawinięta

w białe prześcieradła.

***

Opieram się o laskę mgły

i z resztki twarzy ścieram napis

ludzkiego tropu ściegu ognia

co milcząc zszywa moje kości

z niemym dreptaniem pokolenia.

Był kiedyś w smętku rannych słów

i w głosie co kołysał losem

wspólnoty wiatr pętla wolności

szczodre szczęście i ból.

I miejsce pod pochyłym niebem

gdzie Bóg i ptaków korowody

prały na śniegu słone płachty

polskich garbatych pól.

***

Wątroba przybita do Uralu

do Berlina przykute stopy

Przez moje rozwleczone wnętrzności przepływa Wisła

jak zatruta cyklonem tatarska strzała

Jestem ślepy i z grupą naćpanych Jagiellonów

żebrzę na parkingu pod supermarketem

Na czele Władek Litwin z kudłatą mową

na plastikowym sercu ma wytatuowane dwa miecze

i hasło cyrylicą o wielkiej ojczyźnie

Jestem niemy ale krzyczę z radości bo odzyskaliśmy śmietnik

wieczorami czatujemy przy nim na Bogurodzicę

podjeżdża wypasioną bryką pełną piwa

skrzydła polakierowała na czerwono

a gdy ją koronujemy na królową imprezy

stawia i można u niej usunąć

chronić niepodległość

swojego brzucha

Łatwo zostać Bogiem

gdy noce są ciepłe i hojne

wróg śpi w Holiday Inn

życie nie ma granic

a ja jestem królem wyprzedaży

Lekko jest żyć

gdy Bóg się waha

czy świat ma istnieć

czy nic

***

W mojej epoce już wymieram

Na dno niczego kamień toczę

Jak żarna gorzko opowiadam

Gdy wąż i popiół splotą dłonie

Choć żywe słowa śnią w niebiesiech

Konnica nocy karmi ogień

Pod piersią matki jak w bezkresie

To ocaleje co zapomnę

***

Snem zszyty świat pod światła stopą

Śpiewają wiatru smukłe wieże

Nikt niemo patrzy z mdłych neonów

Choć obok stoi Bóg ja wierzę

Że odszedł Bóg? Wierzę mu?

I porównuję śmierć do słowa

W ręku ojcowskim rośnie nóż

Zabić by wierzyć wciąż od nowa?

Choć stoję tu Bóg mi nie wierzy

Odłamkiem ciszy mnie zastąpi

Pustych kościołów pochód śnieży

Sadzą zwiniętych w krwi chorągwi

Choć rośnie świat wciąż mniejszy jest od kropki

I nie wiem co w ostatnim zdaniu mi powiedział

Sens śni śpi los w prowincji szeleszczącej mowy

Lśni w oku kosmos a na powiece miedziak

Nagie buki

Wdycham słodkie powietrze i przychodzi gorzka godzina.

Ze zbocza w nieładzie schodzą smukłe trawy.

Bordowe i złote gałęzie derenia

zapisują na śniegu nieśmiertelne zdania.

Wsiąkam w sarnie ścieżki słów

w zziębnięte zgłoski.

Za plecami uderzają o pnie buków fale twojej krwi.

W domu ofiara chłód i milczenie czekają przy stole.

Rozpalam w kuchennym piecu i słucham tego co zawsze

Czterech ostatnich pieśni, Preludiów, Wariacji Goldbergowskich.

Każdej nuty z osobna i skargi ogromnego chóru

milknących instrumentów.

Jestem jednocześnie chłopcem i starym człowiekiem.

Chłopiec mówi do mnie: posłuchaj, musisz być cierpliwy

to co chcę opowiedzieć o tobie

muszę dopiero przeżyć.

POCHÓD DUCHÓW (2018)

W koronach brzóz

Maj chudnie i gardzi resztą miesięcy

Więcej sypiam mniej śpię

piję miksturę na żołądek

czytam Máraja i Brodskiego

Minęły dwie zimy odkąd zaległem na zboczu

niewielkiej góry przeciętej siedemnastoma zakrętami

gminnej drogi

Tu nie ma demokracji

twarda dyktatura dębów odbiera mi głos

delegalizuje samotność

wysysa pochopne istnienie

nie pozwala wybierać między nocą i dniem

kropla po kropli zakopuje w glinie wędrowną krew

Gdy rankiem zanoszę jeleniom owies i siano

oplata mnie pajęcza spowiedź brzóz

i nie wiem jak dalej

milczeć

Dom i ucieczka

Pień metasekwoi skręcony ciasno wokół

tajemnicy?

Pięknej lub marnej prawdy?

Szczerości śmierci?

Ścinam drzewa i suszę polana na wietrze

Zranione pnie i konary które już nie chłoną świata

ścielą bezdomne gniazda

wiążą w twarde węzły niemożliwe

z minionym

Splątane słoje obejmują mnie chłodno

jakbym poległ wraz z nimi

układał na stosie własne kości

i szukał schronienia ogniu

A ja jak każdy tchórzliwy człowiek

chcę jedynie przetrwać zimę

i nie mogę uniknąć

ciosu drwala

Wierność

Płowo-czarny Niua

niedźwiedziowaty kundel z dziada pradziada

w ojca wdał się nieświadomie bo go nigdy nie widział

Mama jest damą bieli ozdobioną trzema znakami

ciemności które nierozważnie burzą rytm

linii jej życia

Niua podwórkowy prowokator

rośnie i mężnieje w tempie

nieosiągalnym dla ludzi

Mimo milkliwego mrozu z hałasem

tapla się w strumieniu

Wiem – zostanie łagodnym odkrywcą

chociaż cuda tego świata

zostały już zdobyte zranione

i zbezczeszczone

Będziemy razem tropić nornice

wygrzewać żebra w słońcu

pławić w śmiesznych klęskach

zakopywać w lesie wspólny testament

i ukrywać przed nieuchronną

wolnością

***

Parują lasy ciągnie cicho

ciżba ciężkiego powietrza

Psy złapały trop sarny? Może dzika

Nie muszę ich przywoływać

wracają węszą zabijanie

zostawiają humanistom

Gaśnie bielmo upału

blaknie blask obłoków

Wleczemy się razem z kotami

sczerniałym przesmykiem strumienia

przez soczyste sny nasion

pod pszennym deszczem pszczół

Na nasze płochliwe słowa

czekają w domu mistrzowie

objęci jądrem jasności

zranieni piętnem rozumienia

Siądziemy wraz z umarłymi

i póki wystarczy pamięci

będziemy strzeliście śpiewać

by unieść kruchą wieczność

ponad ucieczkę milczenia

2017.

O zmierzchu z psami do Zelin

po rudej glinie

przez bezwładną Europę

wzdłuż rozproszonych świateł

błotnistych źródeł

Mijamy rozsnuty tłum obłoków

zżółkłe łąki i śpiące w rowie

ściegi storczyków

Chwiejne łachmany przodków

Z garbatym uporem orzą ugór

Marzą o jałmużnie bożej

burzy

Las Psalm Zastygłe psy

W doryckiej ciszy surowe proporce modrzewi

z zamiłowania do pokory i wysiłku

pomnażają pierworodne piękno

Wyciągają do mnie ramiona

ciepła lipa

Pieta Rondanini

Matka oparta o ołtarz buka

modli się? Stoi w kolejce po kartkowy cukier?

Czeka na moją pomoc?

Pozwoli mi jeszcze żyć?

Jak długo będę jeszcze odróżniał poranioną Nike

od stosów porzuconych ciał

miasta wczoraj odbudowane

od wczoraj zburzonych

lub niszczonych teraz

apostatów od kapłanów

siłę kłamstwa od nędzy kłamców

przemoc wolności od handlu niewolą

Na wszelki wypadek moja miłość

sypia z bronią

dom zmienia miejsca noclegu

strach wkleja do paszportu

anonimowe zdjęcia

Wracamy wyrwą wąwozu

Milkną myszołowy

Jeszcze krok i zapłonie

szarzejąca klęska zachodu

Uderzy potop

nieruchomej nocy

1981.

Wodnista wolność w wiśnickim więzieniu

Bezbronny zapach chleba Znużone stopy wzgórza

otulił nocą ociemniały śnieg Odwilż Rozmarza pacierz

schrypłego miasteczka O dachy zgrzyta szorstka

gąsienica dymu Z karceru snów o ucieczce

na grzbietach aniołów wyłażą oficerowie Szukają ślepo

orłów na zardzewiałych guzikach Myją zgrabiałe

dłonie w słodkim mleku kobiet Imperium czka

i krąży od ściany do kraty Z bełkotem płynie bimber

rurociągiem przyjaźń Mleczarz dzwoni na jutrznię

Szwy szpalt rannych gazet rozpruwa charkot

pokrwawionych słów Dziecko sylabizuje

próbuje powtarzać Diabeł

prosi o ciszę

Piero Della Francesca Madonna brzemienna

Beacie i Józefowi Ruszarom

Aniołowie odsuwają ciężkie zasłony

unoszą kurtynę liturgii

by z wiejskiej kaplicy

w upale Monterchi

lśnił śpiew

tajemnicy

Parafianie ustawieni poza kadrem

tworzą pokorny chór

unoszący się jak żagiel

ponad skałą miasteczka

Maryja stoi na scenie sama

Dzień dopiero powstał

i z sierpów srebrnych winnic

biegnie błogosławiony posłaniec

łaski dziewiątego miesiąca

Jeszcze przed chwilą mozolnie

sprzątała ciemność kuchni

pachnącej mdławym kurzem i gorzką oliwą

Teraz jej oczy toną w wiecznej chwili

i obejmują wszystko co było

w spojrzeniu Boga nieufnie

bezpotomne

Jej prawa dłoń koi puls

nienarodzonego ale nie oddala

proroctwa nawet o jedno uderzenie w serce

ostrza odkupienia

Palce wygięte jak pękający pąk

martwego drzewa dotykają uniesionego

pod suknią brzucha

Niebieskiego świata

nad światłem

krzyża

Indeks osób

Ajgi Gienadij

Anders Władysław

Applebaum Anne

Aragon Louis

Arendt Hannah

Bach Jan Sebastian

Bachtin Michaił

Baczyński Krzysztof Kamil

Balbus Stanisław

Bałus Wojciech

Barańczak Stanisław

Beria Ławrientij

Berman Jakub

Bierut Bolesław

Biran Maine de

Błażejowska Justyna

Błoński Jan

Bolecki Włodzimierz

Bonaparte Napoleon

Borejsza Jerzy

Borowski Tadeusz

Brodski Josif

Broniewski Władysław

Burek Tomasz

Camus Albert

Celan Paul

Chmielewska Kamila

Chmielewski Zdzisław (Dziadunio)

Ciesielski Stanisław

Cioran Emil

Czapliński Przemysław

Czapski Józef

Czermińska Małgorzata

Dakowicz Przemysław

Dróżdż Dominika

Eisler Jerzy

Eliot T.S. (Thomas Stearns)

Filar Władysław

Filipowicz Kornel

Fiut Aleksander

Gawliński Stanisław

Gąsecka Marysia

Godlewski Zbigniew

Goll Yvan

Gombrowicz Witold

Goszczyński Seweryn

Górnicka-Kalinowa Janina

Guze Joanna

Halberda Marek

Halkiewicz-Sojak Grażyna

Herbert Zbigniew

Hernandez-Paluch Maria de

Hłasko Marek

Hłasko Maria

Hooker John Lee

Horubała Andrzej

Husarska Krystyna

Huxley Aldous

Inglot Mieczysław

Jadwiga Andegaweńska

Jan z Kęt

Jaruzelski Wojciech

Jaszczuk Bolesław

Jezus Chrystus

Kizny Tomasz

Klejnocki Jarosław

Kliszko Zenon

Kochanowski Jan

Kociołek Stanisław

Koehler Krzysztof

Kołakowski Leszek

Kosma i Damian, św.

Kostecki Platon

Kościuszko Tadeusz

Krynicki Ryszard

Krzyżanowski Józef

Kuczera-Chachulska Bernadetta

Kudyba Wojciech

Kulińska Lucyna

Kuźma Erazm

Lalak Mirosława

Lechoń Jan

Legutko Piotr

Lenin Włodzimierz

Leśniewska Maria

Lévinas Emmanuel

Ligęza Wojciech

Luter Marcin

Maciejowski Leon

Mackiewicz Józef

Maj Bronisław

Maleszka Lesław

Mandelsztam Osip

Mariański Jan

Markiewicz Henryk

Martini Dorota

Masters Edgar Lee

Mazur Aneta

Mielniczuk Julia

Miezian Maciej

Miłosz Czesław

Młynarczyk Jacek Andrzej

Morawiec Elżbieta

Motyka, piekarz z Nowej Huty

Motyka Grzegorz

Neruda Pablo

Nietzsche Fryderyk

Norwid Cyprian Kamil

Nyczek Tadeusz

Olaszek Jan

Olszewski Jan

Orwell George

Partacz Czesław

Pascal Blaise

Patrzałek Tadeusz

Pawelec Dariusz

Paziewski Michał

Perkowska Halina

Piątkowski Sebastian

Pietrych Piotr

Pio z Pietrelciny (właśc. Francesco Forgione)

Piskorska-Dobrzeniecka Izabela

Polkowscy h. Junosza

Polkowska Barbara

Polkowski Jan Mateusz

Polkowski Zdzisław

Popper Karl Raimund

Półtawska Wanda

Próchniak Paweł

Ratajczak Wiesław

Rembrandt (Harmensz van Rijn)

Ricoeur Paul

Roynette Dominique

Rozmus, prof.

Różewicz Tadeusz

Ruszar Józef Maria

Rybczyński Witold

Sawicki Stefan

Sęp Szarzyński Mikołaj

Sianożęcki, hr.

Sienkiewicz Henryk

Siergiej Rodonieżskij

Skarga Piotr

Sławkowa Ewa

Smarzowski Wojciech

Sonik Bogusław

Sosnowski Jerzy

Sowiński Paweł

Stala Marian

Stalin Józef

Staniszkis Jadwiga

Stanton Gregory

Sulikowski Andrzej

Szarek Jarosław

Szaruga Leszek (właśc. Aleksander Wirpsza)

Szymborska Wisława

Śliwiński Piotr

Świetlicki Marcin

Taylor Charles

Terlecki Ryszard

Trepczyński Stanisław

Trznadel Jacek

Tutinas-Romanowska Jolanta

Urbanowski Maciej

Wasilewska Wanda

Wat Aleksander

Ważyk Adam

Wergiliusz

Wieczorek Krzysztof

Wieliczka-Szarkowa Joanna

Wierzyński Kazimierz

Wildstein Bronisław

Wilhelm Habsburg

Wirpsza Aleksander zob. Szaruga Leszek

Władysław Jagiełło

Włodek Adam

Włosik Bogdan

Wołk Grzegorz

Woźniakowski Henryk

Wujek Jakub

Zagajewski Adam

Zaleski Marek

Zechenter Anna

Zwinogrodzka Wanda

Niewielka objętościowo monografia pióra Wojciecha Kudyby Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego jest pierwszą ze wszech miar udaną próbą przybliżenia czytelnikowi najważniejszych tematów, idei oraz przesłań utworów Jana Polkowskiego, artysty, który osiągnął wysoką pozycję w literaturze polskiej czasów stanu wojennego oraz – po dwudziestoletnim milczeniu – w poezji lat ostatnich. Na pewno na takie całościowe ujęcie czekali i literaturoznawcy, i amatorzy pięknego, znaczącego słowa.

Do zalet tej książki należy zaliczyć bogactwo problematyki, jasność wykładu, uważność odczytań lokujących się blisko tekstów poetyckich, jak również zalety eseistycznego stylu. Podziw budzi przekonujące osadzenie odczytywanych wierszy Jana Polkowskiego w kontekstach historycznych, filozoficznych, teologicznych, socjologicznych. Życie i kultura, realia codzienności i myśl uogólniająca tworzą system zwierciadeł, czyli przeglądają się w sobie nawzajem. Cenne są w tej pracy przywołania źródeł historycznych, a także ekskursy w stronę hermeneutyki, filozofii egzystencjalnej, personalizmu, filozofii spotkania, refleksji nad problematyką podmiotu oraz indywidualizmu.

(z recenzji prof. dr. hab. Wojciecha Ligęzy)

Książka Wojciecha Kudyby jest całościowym ujęciem poezji Jana Polkowskiego, ukazanej jako wybitne osiągnięcie artystyczne, będące dziełem sztuki, a zarazem przejmującym zapisem świadka historii. Polkowski okazuje się poetą, który potrafi poddać analizie i refleksji los nie tylko swój, lecz także wspólnot, do których przynależy: rodziny i narodu. Kudyba kompetentnie i przekonująco, a nierzadko odkrywczo pokazuje, że doświadczenie historyczne modeluje kształt tej poezji tematycznie i artystycznie.

Książka Wojciecha Kudyby Pamięć i godność. O poezji Jana Polkowskiego bez wątpienia zasługuje na publikację w serii „Literatura i Pamięć”. Jest to akademicki esej, który bardziej wymagających odbiorców zadowoli nowymi ujęciami interpretacyjnymi i perspektywą filozoficzną, a dla szerokiego grona czytelników będzie stanowić dobre wprowadzenie do twórczości Jana Polkowskiego.

(z recenzji dr. hab. Tomasza Garbola)

Table of Contents

Jan Polkowski ANTOLOGIA

PRZEDMOWA

I. Wokół recepcji

II. Miejsca autobiograficzne, ślady historii

1. Święciany, Pniowo

2. Nowa Huta

3. Kraków

III. Wobec opresji

1. Zamieszkanie i niezamieszkanie

2. W stronę ojczyzny ducha

IV. Pokonać nicość

1. Niepewność istnienia

2. Źródła podmiotowości

V. Pamięć i troska

VI. Etyka i poetyka

1. Wobec Herberta

2. Wobec Różewicza

VII. Zamiast zakończenia

1. Elżbieta Morawiec, Rekonstrukcja losu, „Niedziela” 2013, nr 18, s. 32.

2. Andrzej Horubała, Święto literatury, „Do Rzeczy” 2013, nr 17, s. 52–55.

3. Wiesław Ratajczak, Cień ojca (o „Śladach krwi” Jana Polkowskiego), „Topos” 2014, nr 1–2, s. 157–160.

4. Wanda Zwinogrodzka, Dziedzictwo zła, „Gazeta Polska Codziennie” 2013, nr 506, s. 24.

5. Krzysztof Koehler, Tropienie śladów, „Plus Minus”, dodatek kulturalny „Rzeczpospolitej”, 30 czerwca 2013, s. 22–23.

Bibliografia

Jan Polkowski ANTOLOGIA

To nie jest poezja (1980) / Oddychaj głęboko (1981)

Ogień (1983)

Drzewa (1987)

Elegie z Tymowskich gór i inne wiersze (1990)

Cantus (2009)

Cień (2010)

Głosy (2012)

Gorzka godzina (2015)

Pochód duchów (2018)

Indeks osób