Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek, prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, prof. dr hab. Janusz Gruchała

Recenzenci

prof. dr hab. Andrzej Fabianowski, prof. dr hab. Grażyna Halkiewicz-Sojak

Koordynatorzy serii wydawniczej

Arkadiusz Wingert, Tadeusz Wojciechowski

Redakcja, indeks osób

Katarzyna Ziębik

Korekta

Zofia Krzywicka-Vauthier

Projekt graficzny i projekt okładki

Elżbieta Waga-Krajewska

Skład

Anna Jasińska

Ilustracja na okładce

W. Wańkowicz, Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, 1827–1828 (fragment obrazu)

Druk i oprawa

Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu

ul. Żeromskiego 4, 27–600 Sandomierz

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, 2022

ISBN: 978-83-8229-935-9 (epub)

ISBN: 978-83-8229-936-6 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

www.ksiegarniaipn.pl

I Poemat historyczny

Wobec arcydzieła

„Czytanie każdego arcydzieła jest nieskończone” – mówił w wykładach O Juliuszu Słowackim Cyprian Norwid1. I chociaż nie miał on na myśli Pana Tadeusza, to do Mickiewiczowskiego arcypoematu i jego recepcji sentencja ta pasuje doskonale. Na przestrzeni dwóch stuleci, które upływają od jego pierwszego wydania – w Paryżu, w czerwcu 1834 r. – Pan Tadeusz jest przedmiotem nieustających ocen, analiz i prób interpretacji: poczynając od osobistych świadectw lektury jego pierwszych czytelników poprzez ujęcia krytycznoliterackie do naukowych studiów tekstologiczno-filologicznych, opracowań szkolnych – i z powrotem – do niezliczonych impresji krytycznych, przyczynków, publicystycznych polemik i artystycznych świadectw odbioru w postaci ilustracji, obrazów, spektakli teatralnych, filmów, utworów muzycznych. Pan Tadeusz jak żadna inna książka wszedł w krwiobieg kultury polskiej, ukształtował ją w wieku XIX, a poprzez liczne tłumaczenia na języki obce stał się reprezentacją tej kultury na zewnątrz.

Niezależnie od tego, czy napisanie epopei narodowej było, czy nie było pierwotnym zamiarem Mickiewicza, stwierdzenie Kazimierza Wyki, że pokolenia czytelników uczyniły Pana Tadeusza epopeją narodową, jest głęboko słuszne, a nawet oczywiste w świetle dziejów odbioru i funkcjonowania poematu. Epopeję bowiem, jak to ujął wspomniany badacz, można: „chcieć napisać, ale okoliczności powodujące, że utwór otrzymał daną rangę mieszczą się w ogóle poza zasięgiem i możliwością czynności autorskiej. […] epopei się nie pisze, lecz w wyniku okoliczności szczególnych i w każdym przypadku domagających się odtworzenia bywa, że określony utwór epopeją się staje. Staje się jako wytwór gotowy i już funkcjonujący w społeczeństwie”2. A wśród przyczyn, dla których ilustracją tej tezy stał się Pan Tadeusz, naczelne miejsce zajmuje, według Wyki: „obraz minionej polskości poprzez obraz jedynej klasy społecznej, która w ówczesnych warunkach mogła posłużyć za model; obraz zdolny zaktualizować się w przyszłości, kiedy ten czasowy model całkowicie zaginie”3.

Dzieło posiadające w naszej kulturze status tak wyjątkowy, jedyny w swoim rodzaju, wymaga od kogoś, kto porywa się na kolejny do niego komentarz, pokory, ale zarazem niemałej odwagi. Stawia też przed nim problemy w badaniach literackich fundamentalne. Jak uwzględnić, skoro wszystkiego uwzględnić nie można, przynajmniej to, co najważniejsze w nieogarnionej liczbie studiów oraz przyczynków poświęconych poematowi, żeby nie „odkrywać na nowo” rzeczy dawno odkrytych przez kogo innego? A z drugiej strony – jak nie ulec paraliżującej opinii, że wszystko o Panu Tadeuszu zostało już powiedziane? Wszak „czytanie arcydzieł jest nieskończone”, a reprodukcja ich wartości w kolejnych pokoleniach wymaga coraz to nowych odczytań, coraz to nowych punktów widzenia! Jak przy tym jednak nie poddać się pokusie nadinterpretacji, radosnej twórczości krytyka pogrążonego w emocjonalnym „romansie z tekstem”, bez zachowania dystansu intelektualnego i samokontroli, warunków koniecznych, żeby naprawdę coś zauważyć i zrozumieć we właściwy sposób? Nie ma na te pytania wiążących odpowiedzi teoretycznych, istnieją tylko odpowiedzi praktyczne w postaci kolejnych prób. Te próby mogą się okazać udane lub nieudane, ale nie możemy się przed nimi cofać z obawy przed porażką. Czytanie arcydzieł jest bowiem esencją kultury. Jest wielką drogą, która została utorowana przez genialne jednostki w niepojętych chwilach twórczej erupcji talentu zdającej się przekraczać ludzkie siły i ograniczenia. Drogą, która dzięki tym aktom twórczym stoi otworem przed każdym z nas i wszystkich nas bezustannie zaprasza.

Fenomen Pana Tadeusza jako utworu skomponowanego z samych prawie składników znanych z wcześniejszej tradycji literackiej, a zarazem jedynego w swoim rodzaju, niemieszczącego się w żadnej szufladce, próbowano opisać i wytłumaczyć na różne sposoby. Dwa z nich, najmocniej zakorzenione w tradycji polonistycznej, odwołują się do synkretyzmu Historii szlacheckiej i próbują wyjaśnić strukturę artystyczną poematu niezwykłym, inspiracyjnym lub – jeśli można użyć tego słowa – improwizacyjnym przebiegiem jego tworzenia. Pierwsza z tych metod, zastosowana przez badaczy Mickiewiczowskiego arcypoematu, polegała na wykorzystaniu tego, czego filologowie dowiedzieli się o procesie jego powstawania i o istnieniu kilku kolejnych planów jego całości, które Mickiewicz zmieniał w trakcie pisania. Roman Pilat, Stanisław Pigoń i Juliusz Kleiner zrekonstruowali przebieg tej pracy na podstawie zachowanych autografów poematu, wzmianek w korespondencji Mickiewicza oraz wspomnień Józefa Bohdana Zaleskiego, należącego, obok Stefana Witwickiego, Ignacego Domeyki i Bohdana Jańskiego, do grupy przyjaciół, którym Mickiewicz czytał Pana Tadeusza z rękopisu i którzy byli jego pierwszymi recenzentami w okresie przed drukiem4.

Praca nad historią szlachecką trwała w pierwszym okresie paryskiej emigracji poety, od jesieni 1832 do lutego 1834 r.: po raz pierwszy Mickiewicz wspomina o niej w liście z 8 grudnia 1832 r. –informacja zaś o zakończeniu „pieśni ogromnych dwunastu”, po licznych perypetiach osobistych przerywających poecie tok pracy nad dziełem, pojawia się w lutym 1834 r.5 Kolejne miesiące, do czerwca 1834 r., kiedy w emigracyjnym wydawnictwie Aleksandra Jełowickiego ukazał się pierwodruk, poświęcone były intensywnej korekcie całości, w czasie której poemat otrzymał swoją ostateczną postać. Ze śledztwa filologicznego, drobiazgowego zwłaszcza w monografiach Stanisława Pigonia i Juliusza Kleinera, mającego przedstawić to, jak Pana Tadeusz powstawał, wynika, że plany i wyobrażenia samego poety o nowym utworze były różne i zmieniały się kilkakrotnie w trakcie pracy. Potwierdzają to listy autora, w których stosunkowo często pojawiają się wzmianki o nowym dziele6. 8 grudnia 1832 r. Mickiewicz informował Antoniego Edwarda Odyńca, że pisze teraz „poema sielskie w rodzaju Hermann i Dorotea” i że napisał już tysiąc wierszy. W późniejszych listach, z okresu pracy nad trzema pierwszymi „pieśniami” powtarzają się określenia „poema sielskie”, „poema szlacheckie”, „wiejski poemat”, Szlachcic, 6 maja 1833 r. po raz pierwszy pojawia się ślad ostatecznego tytułu: Tadeusz7. Wreszcie 13 listopada tegoż roku, po kilkumiesięcznej przerwie spowodowanej wyjazdem z Paryża w celu pielęgnowania umierającego na gruźlicę przyjaciela – filozofa, żołnierza powstania listopadowego i poety Stefana Garczyńskiego – pojawia się w kontekście poematu wiejskiego jeszcze inne skojarzenie literackie – z utworami Waltera Scotta: „Piątą pieśń Tadeusza skończyłem, trzy jeszcze zostaje. Wyjątki trudno tobie przesłać, bo z nich się nie dowiesz, jak z kilku kart wyrwanych z Walter Skotta (wybacz nieskromne porównanie), a całość jest zbyt obszerna”8.

Ta kronika pracy poety wskazuje też na całą złożoność tematyki powstającego dzieła, na jej stopniowe narastanie, którego sam Mickiewicz początkowo nie przewidywał. W toku pisania ujawniają się kolejne „zaskoczenia” autora tym, że utwór, planowany początkowo skromniej, nieoczekiwanie rozrasta mu się pod piórem, do pięciu, potem – w listopadzie 1833 r. – do sześciu ksiąg, a w tym stanie „do końca jeszcze daleko”9. Iście piorunująca musiała być zwłaszcza końcówka pracy nad Panem Tadeuszem, od listopada 1833 do lutego 1834 r. W niespełna trzy miesiące powstała bowiem cała druga połowa ostatecznego tekstu. Bez uprzedniego planu, na podbudowie ksiąg powstałych wcześniej i w całkowitej jedności kompozycyjnej z nimi poemat rozrósł się najpierw do dziesięciu ksiąg obejmujących rozwiązanie akcji „ostatniego zajazdu na Litwie” i zakończonych spowiedzią i śmiercią Jacka Soplicy, a potem jeszcze został rozbudowany o dwie księgi końcowe, opowiadające o  roku 1812. Stanowią one finał korespondujący tonem z początkową inwokacją, godny więc nie „poematu sielskiego” i nie romansu historycznego, lecz wielkiego eposu poetyckiego.

Ostatecznie więc Pigoń i Kleiner, kierując się autografem i listami poety, rozpisali widoczny dla nich synkretyzm gatunkowy Pana Tadeusza na etapy pracy nad jego tekstem. Ostatnim z tych etapów była epopeja – wchłonęła ona w siebie sielankę, powieść i wszystkie pomniejsze gatunki, z którymi powstający utwór kojarzył się Mickiewiczowi na początku i w trakcie pracy. Pigoń uważał przy tym, że taki rozrost poematu do poziomu epopei był zaskoczeniem dla samego Mickiewicza; Kleiner sądził zaś przeciwnie, iż: „Mickiewicz wiedział, że tworzy epopeję – i to był zamiar jego od pierwszej chwili kształtowania”10. Mimo tej kontrowersji, nierozstrzygalnej na poziomie faktów, wymienieni badacze zgodnie uznawali, że Historia szlachecka jest epopeją i to nie tylko w odbiorze społecznym, ale i w swojej strukturze. Tym samym wyjaśniali unikalność literackiego kształtu Pana Tadeusza za pomocą rekonstrukcji procesu jego powstawania: było to zrównaniem tajemnicy arcydzieła z tajemnicą aktu twórczego, który doprowadził do jego powstania11.

Na podstawie wiedzy zgromadzonej w trakcie tych studiów, późniejsi badacze, na czele z Kazimierzem Wyką, sformułowali odmienną interpretację. Pomijała ona proces tworzenia i skupiała się na samej strukturze niezwykłego utworu. A struktury tej nie tłumaczyło w pełni pojęcie epopei jako gatunku. Wystarczyło powiedzieć, jak to uczynił Wyka, że epopeją dany utwór staje się w odbiorze społecznym. Natomiast w swoim konkretnym kształcie Pan Tadeusz „to swoista suma występujących i aktywnych w epoce jego twórcy gatunków literackich – ten utwór nie został bowiem uporządkowany w ramach jednego tylko gatunku”12. Już wcześniej dostrzegano w soplicowskim poemacie elementy różnych gatunków literackich: epopei, sielanki, powieści historycznej, gawędy, poematu opisowego i poematu heroikomicznego, nazywano go poematem humorystycznym, porównywano niektóre jego fragmenty z komedią, a całość utworu Julian Przyboś przewrotnie zestawiał nawet z baśnią13. Rozwijała te poszukiwania także Stefania Skwarczyńska, która jeszcze rozszerzała rejestr gatunków odnalezionych w Panu Tadeuszu i otwierała drogę innym do kolejnych tego typu skojarzeń14. Pierwszy tom monografii Wyki, „Pan Tadeusz”. Studia o poemacie był krytycznym rozwinięciem koncepcji Pana Tadeusza jako „sumy gatunków literackich”. I ostatecznie idea ta zyskała znaczną akceptację. Pozwalała uniknąć pozytywistycznego wyjaśniania utworu przez osobliwości jego genezy. Miała też jednak implikacje negatywne: sprzyjała rozmyciu myślenia o jedności Pana Tadeusza jako epopei (myślenie to stopniowo przesunęło się w świadomości młodszych pokoleń polonistów do dziedziny szkolnych banałów). Przyczyniła się też do stopniowego zapomnienia starszych studiów (Zygmunta Wasilewskiego, Konrada Górskiego, Stanisława Pigonia) nad wymową ideową i związkami Pana Tadeusza z poglądami historycznymi Mickiewicza.

Po dwutomowej książce Wyki, która podsumowała, a tym samym niejako zamknęła epokę całościowych monografii utworu, studia nad Panem Tadeuszem uległy rozszczepieniu na serię ujęć cząstkowych, aspektowych i ujmujących arcypoemat w określonej i z góry przyjętej perspektywie problemowej.

Literatura i historia

Próba odczytania Pana Tadeusza, którą tutaj proponuję, mieści się poniekąd w tym nurcie. Opiera się jednak na dość oczywistym i od dawna obecnym w zarówno potocznym, jak i naukowym odbiorze dzieła założeniu, że Pan Tadeusz jest poematem historycznym – w najogólniejszym i najszerszym sensie tego określenia. Tak właśnie odczuwamy fakt, że dzieło, którego podtytuł brzmi Historia szlachecka z roku 1811 i 1812, przenosi nas w czasy napoleońskie, a zarazem uobecnia dalszą przeszłość ojczyzny, jednym zaś z jego najważniejszych i najbardziej ogólnych tematów jest przemiana i przemijanie postaci świata.

Przyjęcie tego punktu widzenia z jednej strony zakłada łączność z tradycją badawczą i z charakterem popularnej recepcji Pana Tadeusza, który zaczął się kształtować już w pierwszych pogłębionych odczytaniach poematu przez współczesnych Mickiewicza. Z drugiej strony jednak ukazywane w poemacie dzieje wielkich zmian politycznych i obyczajowych, obejmujących zarówno organizację państw, świat idei, jak i szeroko rozumiane warunki życia zwykłych ludzi, od czasów oświecenia po epokę napoleońską, są doświadczeniem całej epoki nowoczesnej – także naszych czasów. Pan Tadeusz w artystycznej formie pokazuje bowiem początek tego procesu, któremu podlegały wszystkie następne pokolenia, począwszy od pierwszego momentu, gdy zaczęło odchodzić w przeszłość to, co David Riesmann nazwał w połowie XX w. „społeczeństwem sterowanym tradycją”15. Właśnie to, jak ten ustabilizowany i uświęcony ład społeczny wyglądał w przeszłości, w jakich okolicznościach zaczynał się zmieniać i rozpadać, Mickiewicz ukazał na przykładzie bohaterów Pana Tadeusza reprezentujących trzy pokolenia żyjące na przełomie XVIII i XIX w. Wielkie zmiany społeczne, gospodarcze i polityczne, na oczach tych generacji zapoczątkowane, nie skończyły się bynajmniej w roku 1812. Trwały one i trwają z podobną intensywnością na przestrzeni kolejnych pokoleń. Z jednej więc strony, czytając Pana Tadeusza jako poemat historyczny, docieramy do tego, co Wyka nazwał „modelem minionej polskości” – do świata szlacheckiego i do staropolszczyzny, przenosząc się zarazem w kraj lat dziecinnych poety, bezpowrotnie minionych. Z drugiej strony jednak możemy pomyśleć, że ta przeszłość tylko w pewnej części jest zamknięta, ponieważ w innych swoich aspektach stanowi ona początek naszego własnego świata, a przez to Pan Tadeusz w pewnym zakresie nie przestaje tłumaczyć i naszej własnej sytuacji ludzi poddanych presji przyspieszenia cywilizacyjnego.

Słowo „historia” ma przy tym wiele znaczeń, które nie zawsze się ze sobą pokrywają. W podtytule Pana Tadeusza poeta używa nieco archaicznego, potocznego znaczenia, w którym „historia” to nazwa prostej opowieści o zdarzeniach – jakichkolwiek, niekoniecznie należących do domeny historii jako nauki o przeszłości16. Z kolei stale obecny w omówieniach poematu problem przemijania starego świata kieruje nas w stronę poglądu filozoficznego, bynajmniej nie oczywistego, że najogólniej pojęte bytowanie gatunku ludzkiego na ziemi cechuje się historycznością, czyli zmiennością form życia i tego wszystkiego, co ludzie tworzą, zwłaszcza w dziedzinie bytu społecznego. I Pan Tadeusz czyni zadość obu tym znaczeniom. Z jednej strony jest prostą opowieścią, a jego „prostota” – gdyby ktoś w nią wątpił – daje się analizować jako kategoria estetyczna. Z drugiej strony poddaje się różnym, pogłębionym interpretacjom filozoficznym. Można go bowiem czytać jako poemat o historyczności, czyli zmienności bytu ludzkiego17, ale też przeciwnie – jako utwór o trwaniu niezmiennego ładu istnienia: jako „poemat metafizyczny”, jak go określił przed laty Czesław Miłosz i jak go ostatnio zinterpretował Jan Tomkowski18. Z Pana Tadeusza, według Jarosława Marka Rymkiewicza, w istocie bije na nas „światło noumenalne”19. A Miłosz w Ziemi Ulro zapisał mądre zdanie, że: „Pan Tadeusz jest poematem na wskroś metafizycznym, to znaczy jego przedmiotem jest rzadko dostrzegany w codziennie nas otaczającej rzeczywistości ład istnienia jako obraz (czy odbicie w lustrze) czystego bytu”20. Zepsuł jednak swoją interpretację lekceważącym potraktowaniem fabuły poematu, która rozgrywa się właśnie w rzeczywistości „codziennie nas otaczającej”, czyli w pewnej epoce określonej przez uwarunkowania społeczne, sytuację polityczną, idee i obyczaje. Nie da się tego pominąć i Miłosz, pisząc, że Pan Tadeusz czytany na tym poziomie „jest opowieścią jak z Walter Scotta z dość głupawą akcją”21, popada w sprzeczność z samym sobą. Bo Pan Tadeusz jest jednością i od jakiejkolwiek jego warstwy znaczeniowej wyjdziemy, zawsze dochodzimy do tego, że próba opisania dzieła z wybranego punktu widzenia konieczne wymaga uwzględnienia także innych perspektyw22. I tak pisanie o Panu Tadeuszu jako poemacie historycznym nie może się obejść – i nie obejdzie się w tej książce – bez przywołania wielu innych jego wymiarów czy znaczeń.

Oczywiście Pan Tadeusz jako poemat historyczny wpisuje się w szerokie i wielonurtowe zjawisko historyzmu romantycznego. W literaturze europejskiej tworzy ten nurt, rozwinięty po rewolucji francuskiej i po wojnach napoleońskich, oparty dodatkowo na dorobku nowoczesnych badań historycznych XVIII w., nieprzeliczona rzesza pisarzy uprawiających różne gatunki literackie. Mieści się tu dramat osnuty na motywach historycznych (Friedricha Schillera, George’a Byrona, Victora Hugo, także naszych romantyków, na czele z Juliuszem Słowackim i Zygmuntem Krasińskim), realistyczna powieść historyczna w wydaniu Waltera Scotta i jego licznych naśladowców: Victora Hugo, Alessandra Manzoniego, Alfreda de Vigny i wielu innych23, także w Polsce, wreszcie wierszowana epika historyczna (powieść poetycka), zapoczątkowana również przez Scotta i bogato reprezentowana we wczesnym romantyzmie polskim (by wspomnieć tu tylko o Mickiewiczowskiej Grażynie i Konradzie Wallenrodzie). Lata dwudzieste i trzydzieste XIX w. były szczytem tej fali, okresem, w którym powieściopisarze i poeci czuli się wręcz zobowiązani dążyć w swoich utworach do prawdy historycznej, nadawać przedstawianemu w nich światu koloryt odpowiedni do miejsca i czasu, realistycznie ukazywać dawne obyczaje, struktury społeczne, stroje i szczegóły życia codziennego. Mickiewicz, zwłaszcza podczas pobytu w Rosji, stał się wielkim orędownikiem historyzmu romantycznego, który nakazywał powieściopisarzom i dramaturgom „mieć przed oczyma pewną epokę i pewne miejsce”24. Poeta konkludował: „Mam wstręt okrutny do wszystkich krajów, których nie ma na mapie, i królów, których nie ma w historii”25.

Paradoks powieści realistycznej i dramatu historycznego polegał na niełatwym do wyjaśnienia połączeniu fikcji literackiej i prawdy historycznej. Prawda, będąc zasadniczo przeciwieństwem zmyślenia, w tym wypadku miała się bowiem objawiać odbiorcom właśnie za pośrednictwem fikcji i konwencji literackiej. Paradoks ten dobrze znany jest zwłaszcza badaczom dziewiętnastowiecznej powieści historycznej. Powieść historyczna nie może być „prawdziwa” w sensie naukowym, właśnie dlatego, że jest powieścią, czyli tworem fikcji literackiej. Samo określenie „powieść historyczna” – jak twierdzono – jest więc sprzeczne wewnętrznie26. Nowożytna nauka historii, która rozwinęła się stosunkowo późno, bo na dobrą sprawę dopiero w wieku XVIII, całą swoją godność czerpie z tego, że nie jest literaturą, bo szanujący się historyk pisze tylko o tym, co się zdarzyło naprawdę i o czym wie na podstawie badań źródłowych opartych na krytycznej metodzie naukowej. Historykowi nie wolno powtarzać legend i mitów, wiadomości niesprawdzonych, a już ponad wszystko nie wolno mu zmyślać, posługiwać się fikcją, która w nauce słusznie uchodzi za przeciwieństwo prawdy. A poeta historyczny doby romantyzmu czy powieściopisarz historyczny postępuje w pewnym sensie na odwrót. Świadomie podejmuje się karkołomnego zadania: wyrażenia prawdy za pomocą zmyślenia.

Prawda literatury, w tym także prawda Pana Tadeusza, nie jest jednak synonimem prawdy historycznej sensu stricto. Literatura, posługując się fikcją, nie odbija rzeczywistości w sposób fotograficzny, ale tworzy jej modele. Pytanie o prawdę utworu literackiego dotyczy więc nie faktów i osób, jak się to odruchowo uważa, ale tych modeli. I Pan Tadeusz, jak stwierdzał choćby cytowany tu Wyka, zawiera również taki model ogólny – model polskości. A także szereg modeli cząstkowych, poszczególnych zjawisk składających się na ten model nadrzędny. Fikcyjna jest fabuła Pana Tadeusza. Ale jego prawdy poszukujemy na poziomie uogólnień, które z tej fabuły wynikają. Dlatego interesuje nas nie tylko prawdziwe tło historyczne jego fabuły, ale również sama forma artystyczna ujęcia realiów historycznych i przestrzennych – na równi z kontekstem historycznym współokreśla ona zbiór idei ogólnych, które z Pana Tadeusza można wyczytać, i zbiór wyobrażeń na tematy ogólne dotyczące historii – zwłaszcza historii Polski i Polaków – w których czytelnicy sami się odnajdują i których znaczenie nie sprowadza się dla nich do fikcji i konwencji.

Zresztą poeta romantyczny, reprezentant epoki zafascynowanej historią jako najważniejszą z nauk, sam chce programowo mówić o historii w sposób zasadniczo odmienny niż przedstawiciele nauk historycznych. Twierdzi przy tym – jak Juliusz Słowacki w liście dedykacyjnym do Zygmunta Krasińskiego poprzedzającym Balladynę – że taka metoda postępowania jest lepsza niż badania zawodowych historyków i daje w efekcie obraz dziejów bardziej prawdziwy niż nauka. Dzieje są bowiem wyrazem kreatywnej siły człowieka: sumą działań ludzi jako twórców historii. A więc zrozumieć i poznać historię jako akt twórczy może nie tyle specjalista akademicki, pedant zatopiony w księgach, ile właśnie poeta, który sam jest twórcą – w dziedzinie wyobraźni, natchnienia, siły kształtowania tworzywa artystycznego27.

Istotne dla zrozumienia Pana Tadeusza poglądy Mickiewicza na przedstawianie zdarzeń historycznych ukształtowały się w pełni po powstaniu listopadowym, po nałożeniu się na teoretyczną lekcję historyzmu, odebraną w latach wcześniejszych, praktycznych obserwacji przebiegu powstania listopadowego i pierwszych doświadczeń emigracyjnych. Najważniejsze w tak ukształtowanej postawie poety było pokazywanie wydarzeń wojny z punktu widzenia jej zwykłych, szeregowych uczestników i przez pryzmat ich świadomości. Ta postawa doszła najpierw do głosu w lirykach powstańczych, a już w okresie pracy nad Panem Tadeuszem pobudziła zainteresowanie poety wspomnieniami żołnierzy powstania28. W recenzji jednego z takich wspomnień, drukowanego we Francji Pamiętnika pułku jazdy wołyńskiej Karola Różyckiego, opublikowanej na łamach redagowanego wówczas przez poetę pisma emigracyjnego „Pielgrzym Polski”, Mickiewicz krytykował statystyczno-polityczny sposób charakterystyki powstania i postulował skupienie większej uwagi na świadomości, postawach i – oczywiście, jak na romantyka przystało – uczuciach jego uczestników:

Z Pamiętnika Różyckiego dowiadujemy się sercem naszym, jakie to były uczucia, które pobudziły do powstania narodowego i ożywiły powstanie; a nie przejąwszy się tym uczuciem, jakże pisać, jak rozumieć historią wojny narodowej? Nie zapomina Różycki o szczegółach swoich marszów, obozowania, szyku bojowego, ale nie robi z nich głównej rzeczy. U niego duszą wyprawy jest wiara w dobrą sprawę, reszta jest przypadkiem. Inni pisarze tyle nam prawią o drogach, mostach, lasach i raportach, że zdaje się, jakoby tylko lasy, drogi i mosty wojowały ze sobą, a ludzie tylko przypadkiem tam się zaplątali […]29.

Właśnie takie skupienie uwagi na humanistycznym wymiarze historii, na masach ludzkich, nie tylko na kierujących nimi przywódcach, w aspekcie charakteru tych mas, ich motywacji moralnych, emocji i przekonań, tak mało znaczące w oficjalnej historiografii, było cechą najważniejszą epiki historycznej w ogóle, a u Mickiewicza w szczególności. Postulat humanizacji historii, przedstawiania zdarzeń z perspektywy ich uczestników, przypisywanie wielkiej roli czynnikom leżącym w dziedzinie świadomości zbiorowej ludu i wielkich grup społecznych decyduje też o sposobie ujęcia świata w Panu Tadeuszu. Ciekawsze od interesów państw i dynastii, od planów Napoleona i od rachunku sił w jego zmaganiach z Rosją okazują się dla Mickiewicza motywacje i losy zwykłych ludzi wplątanych w tryby wielkiej historii, ludzi anonimowych dla historyka, którym to właśnie poeta-epik czy poeta-dramaturg nadaje imiona.

Jakkolwiek rozłożone są napięcia pomiędzy poezją romantyczną a historią naukową, pewne rzeczy zdają się nie ulegać wątpliwości. Literatura piękna ma własny sposób przedstawiania historii, a nawet na przestrzeni swoich dziejów dopracowała się wielu takich sposobów. Literackie przedstawienia historii są przy tym – i zawsze były – niesłychanie chwytliwe społecznie, oddziaływały na wyobraźnię zbiorową znacznie silniej i szerzej niż wyniki oficjalnej nauki. Czasem modelowały one zainteresowanie i interpretacje zawodowych historyków. Obraz dziejów narodowych ukazany w Panu Tadeuszu nie opiera się na opracowaniach historycznych. Raczej zachodzi tu relacja odwrotna – to późniejsza historiografia polska, w tym także dwudziestowieczne ujęcie dziejów narodowych w Polsce niepodległej, układa swoją periodyzację, hierarchię ważności wydarzeń, a wielu wypadkach także ich interpretacje i oceny na sposób zaczerpnięty z Pana Tadeusza. Skąd bowiem, jeśli nie z Pana Tadeusza, bierze się ogólnonarodowy kult Konstytucji 3 maja? Skąd patriotyczna rehabilitacja konfederacji barskiej? Kto wpoił Polakom przekonanie o przełomowym znaczeniu ofiary Legionów Jana Henryka Dąbrowskiego? Czy nie dlatego w roku 1927 Mazurek Dąbrowskiego ustanowiony został oficjalnie hymnem narodowym Polski niepodległej, że pieśń ta grana jest przez kurantowy zegar w Soplicowie i stanowi finał koncertu Jankiela? Od drugiej połowy XIX w., kiedy Pan Tadeusz zaczął być masowo czytany, modeluje on polską świadomość historyczną, wyprzedzając pod tym względem, a w jakiejś mierze wyręczając historiografię naukową.

Pomiędzy literaturą historyczną a naukowym badaniem istnieje zresztą obustronna wymiana impulsów. Powieściopisarze historyczni nie mogą się obyć bez zgromadzenia odpowiedniej wiedzy o epoce, która ich interesuje, najlepsze zaś powieści historyczne bardzo często pobudzają swoich czytelników do studiowania historii i nie ma wątpliwości, że nauka ta wielu swoich profesorów w XIX i XX w. zawdzięcza powieściom Waltera Scotta, Henryka Sienkiewicza, Roberta Gravesa i licznych innych autorów tego gatunku, w młodości czytywanych z zapałem przez późniejszych badaczy.

Istnieje też pewien zakres wspólny literatury i warsztatu zawodowego historyka. Widać to zwłaszcza przy lekturze wielkich syntez historycznych, w których poza naukową rzetelnością i obiektywizmem liczą się bardzo również takie czynniki literackie jak sztuka kompozycji i stylu. Nie trzeba koniecznie wierzyć w radykalne tezy Haydena White’a, autora głośnej Metahistorii30, i jego zwolenników, kwestionujących wręcz autonomię nauk historycznych względem literatury, by uznać fakt oczywisty istniejącego między nimi pokrewieństwa. Ale trzeba zarazem wiedzieć, że jak to z pokrewieństwami bywa, nie są one świeżej daty, tylko sięgają głęboko w przeszłość. A konkretnie w tym wypadku są to czasy przednowoczesne, epoka dawnego, arystotelesowskiego paradygmatu nauk, kiedy to wiedza historyczna była nauką pomocniczą retoryki, a pisarstwo historyczne uznawano powszechnie za jeden z rodzajów sztuki wymowy, retoryki – owej starożytno-średniowiecznej nauki, która była kolebką i pierwotną formą późniejszych nauk humanistycznych. Wszyscy na ogół znamy słynną maksymę Cycerona, że „historia jest nauczycielką życia” – historia magistra vitae. Mało komu jednak wiadomo, że ta najpopularniejsza pochwała historii stanowi tylko krótki fragment wyrwany ze znacznie dłuższego zdania, które w oryginale traktatu Cycerona De oratore (O mówcy) brzmi następująco: historia vero testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis, qua voce alia nisi oratoris immorlalitati commendatur? („Czyj wreszcie głos, jeśli nie mówcy, powierzy nieśmiertelności historię, świadka czasów, światło prawdy, życie pamięci, nauczycielkę życia, posłankę dawnych dziejów?”)31. Widzimy więc, że związek historii ze sztuką posługiwania się językiem, z wymową i poezją, nie jest odkryciem postmodernistów, lecz sięga do starożytnych korzeni naszej cywilizacji. Ich najdawniejsze pokrewieństwo wywodzi się ostatecznie od wspólnego ojca poezji i historiografii, Homera. Epopeje homeryckie, Iliada i Odyseja, były bowiem dla Greków nie tylko dziełami poetyckimi, ale również źródłem podstawowych wiadomości: o bogach, o kosmosie, o bohaterach, których Grecy uważali za swoich protoplastów, oraz o ich czynach – czyli o historii. Stwierdzić więc musimy, że historia i literatura są jeśli nie siostrami, to przynajmniej bardzo bliskimi kuzynkami, które pierwsze chwile swojego życia spędziły we wspólnej kolebce.

Epopeja – ale jaka?

Widząc w Panu Tadeuszu poemat historyczny, nie powinniśmy ograniczać się do wyłuskiwania z jego fabuły realiów historycznych potwierdzonych źródłowo32. Nie wystarczy dokładnie sprawdzić, czy przedstawiony w utworze obraz kampanii rosyjskiej Napoleona w roku 1812 odpowiada, czy też nie odpowiada rzeczywistemu przebiegowi tych wydarzeń. Nie potrzeba rozstrzygać, czy Soplicowo jest, czy nie jest, obrazem jakiegoś rzeczywistego miejsca na mapie ani którędy – „przez Cząbrów czy przez Tuhanowicze” – prowadzi do niego droga33. Głębi charakterologicznej bohaterów Pana Tadeusza nie wytłumaczymy też poszukiwaniem ich realnych pierwowzorów. Z jednej strony są to pytania wielokrotnie stawiane, bardzo ciekawe i zasadne z punktu widzenia elementarnych składników wiedzy o Panu Tadeuszu. Z drugiej – przeciwko takiemu czysto historycznemu podejściu protestuje wielu literaturoznawców – badaczy nastawionych na opis formy literackiej. Problem zawartego w poemacie obrazu historii usuwają oni przeto na drugi plan, jakoby dlatego, że lektura arcydzieła poezji nie wymaga zagłębiania się w związaną z nim faktografię i kontekst historyczny, ciekawy tylko dla historyków. Z takim postawieniem sprawy trudno się jednak zgodzić. Materia historyczna nie daje się z interpretacji Pana Tadeusza usunąć – a nawet jest w nim zagadnieniem najwyższej wagi. Dostrzegamy to jednak wtedy, kiedy powrócimy do jego interpretowania nie jako „sumy gatunków”, ale jako epopei. Problematyka historyczna pojawia się bowiem w Panu Tadeuszu w kontekście ogólnych wymagań i cech przypisywanych temu gatunkowi.

W pierwszej kolejności to właśnie szeroki, panoramiczny obraz historii narodowej nadał dziełu Mickiewicza zaszczytną rangę epopei. Historia pojawia się więc tutaj nie tylko w ramach faktograficznych objaśnień poety, ale różne tematy i problemy historyczne, nad którymi można się zastanawiać, zrośnięte są organicznie z założeniami i strukturą Pana Tadeusza jako eposu. Jeśli zgodzić się, na co stale i nie bez głębokich przyczyn wskazują liczni czytelnicy i badacze, że utwór ten w zadziwiający sposób łączy coś z eposem homeryckim, tu samo nasuwa się przypomnienie tezy postawionej po raz pierwszy w XVIII w. przez Giambattistę Vica o tym, że Iliadę i Odyseję jako dzieła poetyckie starożytni Grecy uważali jednocześnie za podstawowe źródło wiedzy o swoich początkowych dziejach. Stąd Vico nazywał Homera „pierwszym znanym nam historykiem pogańskim”34. Już w wieku XVIII zauważono, że epopeje Homera reprezentują pierwotną jedność poezji i historii, przed późniejszym oddzieleniem się tych dwóch specjalności. Poglądy neapolitańskiego filozofa zostały odkryte i podjęte na nowo w czasach Mickiewicza przez romantyków, znajdując nową, a zarazem finalną postać w teorii epopei Georga Wilhelma Friedricha Hegla. Trudno bez uruchomienia tego kontekstu zrozumieć fenomen Pana Tadeusza jako zarazem arcydzieła poezji i poematu o historii narodu.

Zanim jednak te poglądy zdążyły się upowszechnić, gatunek epopei uznawany był za najdoskonalszą formę poezji epickiej dzięki poglądom klasyków, które w czasach Mickiewicza były podstawą szkolnych i uniwersyteckich kursów literatury, z tej pozycji kształtując wyobrażenia publiczności, krytyki i samych pisarzy. Iliada i Odyseja, Eneida Wergiliusza, Jeruzalem wyzwolona Torquata Tassa, przetłumaczona na język polski już w XVI w. przez Piotra Kochanowskiego i od tego czasu powszechnie znana w Polsce, były uważane za najwyższe osiągnięcia literatury światowej. Na Homerze i Wergiliuszu uczono się języków starożytnych, ich epopeje stale więc były obecne w obiegu szkolnym. Uważane powszechnie za najdoskonalsze wzory poezji, pobudzały poetów do naśladowania. W czasach studiów Mickiewicza na Uniwersytecie Wileńskim do programu kursów literackich należały także inne, nowożytne eposy: portugalskie Luzjady Luisa de Camöesa (1572), Raj utracony Johna Miltona (1667) a przede wszystkim wzorcowa epopeja epoki oświecenia Henriada Woltera (1728). Polskim wzorem poważnego, nie heroikomicznego, poematu epickiego była Wojna chocimska Ignacego Krasickiego (1780). Podręczniki oświeceniowe, opierając się na bogatej tradycji poetyk renesansowych i klasycznych, wyliczały podstawowe cechy epopei: wielki i bohaterski temat z dziejów narodu; jedność akcji, której przebiegiem miał kierować główny bohater jako postać górująca nad innymi i uosabiająca dążenia epoki; dwuplanowość akcji, która miała się rozgrywać, jak u Homera, jednocześnie na planie ziemskim i na planie cudowności epickiej – wśród bóstw i sił metafizycznych rozstrzygających o biegu zdarzeń.

W pierwszej połowie XIX w. ambicja wzbogacenia naszej literatury o arcydzieło tego rodzaju była jeszcze bardzo żywa. Jak do tego podchodzili przedstawiciele naszego późnego oświecenia i ich wychowankowie, w tym sam Mickiewicz jako uczeń wileńskich profesorów: literatury, Leona Borowskiego i filologii klasycznej, Ernesta Groddecka, możemy się przekonać, czytając opublikowaną w 1819 r. w „Pamiętniku Warszawskim” obszerną recenzję z Jagiellonidy Dyzmy Bończy-Tomaszewskiego, debiut krytycznoliteracki młodego Mickiewicza. Jagiellonida był to poemat o zawarciu unii polsko-litewskiej za sprawą Władysława Jagiełły, którego zapominany dziś erudyta, niefortunny polityk, ale i ambitny poeta Bończa-Tomaszewski uczynił bohaterem swojego dzieła, wydanego w Berdyczowie w roku 1817. Od razu widać jednak, że pomiędzy Mickiewiczem jako autorem recenzji, wzorowym adeptem szkolnego klasycyzmu, skrupulatnie oceniającym Jagiellonidę przy pomocy kryteriów podręcznikowych a Mickiewiczem jako poetą romantycznym, autorem Pana Tadeusza, istnieje olbrzymia różnica, niemal całkowite przeciwieństwo. I taka sama różnica istnieje pomiędzy Panem Tadeuszem a Jagiellonidą oraz innymi dziewiętnastowiecznymi próbami epopei polskiej35. Autorzy tych prób, ambitnych lecz nieudanych, owi Tomaszewscy, Molscy, Muśniccy, Zaborowscy, Koźmianowie, próbowali tworzyć swoje poematy epickie na podstawie przepisów podręcznikowych wyabstrahowanych z dzieł Arystotelesa i Horacego, a znanych z literatury francuskiej bądź z polskich poetyk klasycystycznych: Franciszka Salezego Dmochowskiego, który tłumaczył L’art poetique Nicolasa Boileau, Filipa Neriusza Golańskiego, Euzebiusza Słowackiego i innych. Tematy dla swoich utworów wybierali oni, zgodnie z potrzebami narodu w epoce porozbiorowej, z dziejów polskich. Ale brakowało im talentu, a przede wszystkim błądzili, sądząc, że prawdziwą epopeję można stworzyć na bazie reguł klasycznych spisanych w podręcznikach.

Czytelnik Pana Tadeusza, który zbyt dosłownie chciałby potraktować pogląd, częściowo oparty na przesłankach prawdziwych, że Historia szlachecka jest nawiązaniem do wzorca klasycznej epopei, może w bibliotece naukowej zajrzeć do wspomnianych tu utworów. Pierwsze wrażenie, jakie z tego porównania odniesie, będzie wrażeniem przeciwieństwa, a nie podobieństwa. Najlepsza z tych prób, Stefan Czarniecki Kajetana Koźmiana (pisany przez wiele lat, a drukiem wydany dopiero w 1858 r.) operuje sztucznym, stworzonym specjalnie na potrzeby poezji klasycznej językiem, którym nikt nigdy po polsku nie rozmawiał. Czytelnik zostanie przeniesiony w wiek XVII, w epokę Pamiętników Jana Chryzostoma Paska i Klimakterów Wespazjana Kochowskiego, która zgodnie z wymaganiami szkolnej teorii eposu nie miała mieć żadnego podobieństwa do czasów współczesnych. I rzeczywiście nie ma go w ujęciu Koźmiana. Ale w gruncie rzeczy niewiele wspólnego ma też z prawdziwym wiekiem XVII. Polacy, których przedstawia Koźmian, upozowani na rzymskich patrycjuszy i ekwitów, wyglądają w tym poemacie jak postaci zdjęte z łuków triumfalnych w Rzymie i… w Paryżu. Ostatnie dzieło odchodzącego klasycyzmu było tworem może i nietuzinkowego, lecz anachronicznego już w XIX w. rzemiosła literackiego.

Na przekór szkolnemu klasycyzmowi swoje własne, niejednolite i z reguły całkowicie pozbawione podręcznikowej ścisłości, ale z pewnością diametralnie odmienne poglądy na epopeję mieli też romantycy. W znaczeniu naodleglejszym od swojej klasycznej definicji epopeja stawała się dla romantyków kategorią nie gatunkową, ale historiozoficzną36. Pomijając na razie to znaczenie, warto się skupić najpierw na pojęciu epopei ludowej, którego używa w swojej monografii Pana Tadeusza Wyka, a które mimo pewnego uproszczenia dobrze ilustruje biegunową przeciwstawność teorii romantycznych względem tradycji klasycznej. Impulsem, który zapoczątkował romantyczny zwrot w pojmowaniu epopei, była praca Friedricha Augusta Wolfa Prolegommena ad Homerum (1795). Ten niemiecki uczony głosił tezę, że Iliada i Odyseja nie były dziełem jednego autora, ale wytworem twórczości kolektywnej anonimowych aojdów greckich z epoki przedpiśmiennej, które następnie – długi czas po ich powstaniu – zostały zebrane, ułożone i zapisane przez nieznanych nam redaktorów, istnienie zaś samego Homera jest późniejszą legendą i faktem wątpliwym historycznie. Teoria Wolfa znalazła wielu zwolenników na początku XIX w. (byli nimi wileńscy profesorowie Leon Borowski i Ernest Groddeck, a poglądy te przejął pod ich wpływem sam Mickiewicz), między innymi dlatego, że zaczęto z nią kojarzyć nie tylko epopeje greckie, ale również pierwotne poezje epickie ludów europejskiej Północy. Pieśń o Nibelungach, Edda poetycka, uważane za autentyk Pieśni Osjana i Słowo o pułku Igora czy ludowe pieśni Serbii i Czarnogóry, analizowane przez Mickiewicza w Wykładach z literatury słowiańskiej, oraz inne tego typu utwory rozszerzały w oczach romantyków krąg kanonicznych wzorów epiki37. Były to zabytki poezji pierwotnej (bądź falsyfikaty takowej traktowane wówczas z dobrą wiarą), w której kwestia indywidualnego autorstwa schodziła na drugi plan, ponieważ utwory te tak czy inaczej uważano za dzieła kolektywne, reprezentujące kulturę i ducha całych zbiorowości plemiennych lub narodowych, nawet jeśli autorstwo przypisywano legendarnym poetom: celtyckiemu (wymyślonemu przez Jamesa Macphersona) Osjanowi czy pojawiającemu się w Słowie o pułku Igora Bojanowi. Odpryski takiej dawnej literatury słowiańskiej polscy romantycy spodziewali się znaleźć we współczesnym folklorze i tam też ich poszukiwali38. W legendach ludowych, w tradycji dawnych kronik miały się kryć tematy i wzory epiki prawdziwie narodowej. Tak myślał, atakując poezję Mickiewicza w artykule programowym Nowa epoka poezji polskiej, Seweryn Goszczyński (skądinąd życzliwie w Panu Tadeuszu wspominany jako „wieszcz kozacki”, autor Zamku kaniowskiego). Odwołując się do folkloru podhalańskiego i romantycznej teorii eposu ludowego pisał on poemat Kościelisko, ambitny, ale nieudany, zresztą niedokończony. I wszystkie pozostałe tego rodzaju próby poetyckie – słowiańskie Trąby na Dnieprze i Bogunki na Gople – jeśli nie spaliły na panewce, to nie wychodziły poza stadium eksperymentu literackiego. Przykładem godnym osobnego wspomnienia w tym kontekście może też być, częściowo inspirowana tymi poglądami romantycznymi, ambitna epopeja litewska Józefa Ignacego Kraszewskiego Anafielas (1843–1846). Wielki powieściopisarz, zupełnie jednak pozbawiony talentu poetyckiego, z klasycznymi regułami eposu pożenił tutaj etnograficzne i regionalistyczne zainteresowania naszego romantyzmu krajowego, a konkretnie zainteresowania historią litewską. Epos Kraszewskiego proponuje nam więc wizję „przeszłości absolutnej”39, wizję dziejów Litwy pogańskiej od jej czasów mitologicznych po czasy Witolda na przełomie XIV i XV w. Jednak również w wypadku Anafielas, mimo pochwał krytyki, zaowocowało to negatywnie, całkowitą obojętnością, z jaką czytelnicy przyjęli próby rekonstrukcji podań litewskich w dwóch pierwszych częściach eposu (Witolorauda, Mindows) i wierszowaną kronikę historyczną wypełniającą część trzecią (Witoldowe boje).

Sam Mickiewicz obrał inną drogę – praktyczną. Porównywał zachowane ułamki poezji ludowej Słowian z poematami Homera, ale nie miał nadziei, że uda się z nich stworzyć całość podobną do Iliady czy Odysei40. A jednak Pan Tadeusz – utwór całkowicie odmienny od tych, które współcześnie były pisane jako epopeje, na bazie klasycznych reguł lub programów romantycznych – bardzo szybko został zidentyfikowany przez krytykę jako epos. Pierwszym, który Pana Tadeusza nazwał epopeją, był powieściopisarz i krytyk niemiecki Wilhelm Häring (1798–1871) – już w roku 1836, tuż po ukazaniu się niemieckiego przekładu Pana Tadeusza pióra Richarda Ottona Spaziera, opublikował w Lipsku obszerne studium poświęcone w całości poematowi Mickiewicza41:

To najnowsze dzieło Mickiewicza jest doskonałym poematem epickim, dziełem, którego forma jest nam obca, ale istota odpowiada najsurowszym wymogom stawianym przez naszą krytykę estetyczną eposowi, a mianowicie jego najwyższej, a według innych jedynej odmianie. Pan Tadeusz przynosi bowiem pełny, zamknięty obraz określonego narodu i jego specyficznych cech w określonej epoce; ciągłą interesującą akcję z bogatymi epizodami, z równie ciekawym, jak i pouczającym spojrzeniem wstecz na historyczną przeszłość; mistrzowskie, soczyste i pełne opisy miejsc, stosunków, zwyczajów; plastyczny obraz martwej, jak i żywej natury i do tego charakterystykę odważną, trafną, uzależnioną od nastroju. Tutaj wieloma słowy, tam kilkoma celnymi pociągnięciami pióra, zależnie od tego, jak to wydawało się poecie potrzebne. Rozpala go pełnia patriotycznego entuzjazmu, którego potrzeba twórcy eposu narodowego: ale on nie ulega mu i nie daje się porwać ślepo w fanatyczną nieokreśloność42.

Powyższy cytat doskonale definiuje wymagania stawiane eposowi przez krytykę współczesną Mickiewiczowi i późniejszą, biorącą pod uwagę estetykę klasyczną i nowe idee korespondujące z wysoko wówczas cenionymi osiągnięciami powieści historycznej Waltera Scotta, ale wolną zarówno od klasycznego, jak i romantycznego doktrynerstwa. To skrystalizowane wówczas na nowo pojęcie epopei zdefiniował najwybitniejszy i najwszechstronniejszy filozof epoki Georg Wilhelm Friedrich Hegel w swoich Wykładach o estetyce. Definicja ta ściśle wiązała pojęcie epopei z pojęciem narodu i to właśnie okazało się trwałym wkładem pierwszej połowy XIX w. w późniejsze, aż do naszych czasów funkcjonujące w szerokim obiegu rozumienie epopei. Dlatego niezależnie od metafizyki Hegla, która znajduje odbicie w jego języku filozoficznym, jego definicję epopei warto tu przypomnieć:

Treścią i formą pierwiastka właściwie epickiego jest […] całość światopoglądu i cała obiektywność ducha narodu, ukazane w swej przedmiotowej postaci jako rzeczywiste zdarzenie. Do tej całości należy z jednej strony religijna świadomość wszystkich głębin ducha ludzkiego, a z drugiej istnienie konkretne, życie publiczne i rodzinne, aż do obyczajów, potrzeb i środków zaspokojenia egzystencji zewnętrznej włącznie. Wszystko to nadaje epopei tętno życia dzięki ścisłemu zrośnięciu się z indywidualnymi postaciami; dla poezji bowiem istnieje to, co ogólne i substancjalne, tylko w żywej obecności ducha. Taki totalny, a zarazem zupełnie indywidualnie ujęty świat musi w swej realizacji rozwijać się spokojnie, nie spiesząc się, jak w życiu praktycznym i dramacie do celu i wyniku swoich zamierzeń; dzięki temu mamy możność dłuższego zatrzymywania się przy tym, co się dzieje, możemy zagłębiać się w poszczególne obrazy rozwijającej się akcji i rozkoszować się wszystkimi jej szczegółami43.

Czytając uważnie ten fragment, trzeba zwrócić uwagę na ważne rozstrzygnięcie Hegla. Epopeja nie jest tu już synonimem poematu bohaterskiego, choć – jak wynika z dalszych rozważań filozofa – również temat wojny jest w niej kluczowy: w warunkach wojny naród ukazuje bowiem pełnię swojego ducha. Ale Heglowskie rozumienie epopei oparte jest nie tylko na Iliadzie, lecz także na wzorach nowoczesnych, takich jak epos „mieszczański” Johanna Wolfganga Goethego Herman i Dorota (1798) przy podskórnym oddziaływaniu wzorca powieści historycznej w stylu Waltera Scotta. A pamiętajmy, że właśnie do Hermana i Doroty i do powieści Scotta Mickiewicz porównywał swoje dzieło w okresie jego pisania44. Kolejną zawartą tu ważną myślą jest wskazówka, jak taki epos należy czytać. Otóż bez pośpiechu, zagłębiając się w poszczególne obrazy akcji, bo tego wymaga sama jego poetyka.

Wśród polskich czytelników podobny sposób myślenia reprezentował Zygmunt Krasiński. Nie było to wynikiem pierwszej, dość powierzchownej lektury poematu45. Ale już w roku 1840 Krasiński ogłasza w liście do Konstantego Gaszyńskiego odkrycie, jakiego dokonał, gdy ponownie sięgnął po tę książkę: „Odczytałem niedawno Pana Tadeusza, to epopea! Znam trzy epopee wielkie: Iliadę, D[on] Kiszota i P[ana] Tadeusza, który jest środkującym zlewkiem Odysei i D[on] Kiszota”46. Jeszcze mocniej autor Nie-Boskiej komedii wyraził tę samą myśl w pisanym równolegle liście do Romana Załuskiego, poświęconym ocenie poezji Słowackiego i Mickiewicza oraz współczesnej poezji polskiej na tle porównawczym:

Żaden europejski lud dziś nie ma takiej epopei jak P[an] Tadeusz. Odczytałem go niedawno. Don Kiszot tam się zlał z Iliadą. Poeta stał na przesmyku między znikającym tym pokoleniem ludzi a między nami; nim umarli, widział ich, a teraz ich już nie ma. Właśnie to jest stanowisko epopeiczne. Dokonał tego Adam po mistrzowsku. To plemię umarłe uwiecznił, ono już nie zginie. Temu lat 6, czytając P[ana] Tadeusza, nie pojmowałem całej jego wielkości, dziś biję czołem i mówię: to jest epopea. Więcej powiedzieć ni można, ni potrzeba47.

To ogólne pojmowanie epopei, które reprezentowali, każdy na swój sposób, Häring i Krasiński zostało zasadniczo przyjęte w późniejszej recepcji Pana Tadeusza, zarówno naukowej, jak i szkolnej48. Epos wyróżniają w tym myśleniu nie tylko określone normy dotyczące tematu, kompozycji i stylu, które absolutyzowala estetyka klasycyzmu, ale które – jak zauważono – bywały różne w literaturze klasycznego Południa i romantycznej Północy. Epopeję w tym ujęciu wyróżniają głównie, o czym mówi Häring: „pełny, zamknięty obraz określonego narodu i jego specyficznych cech w określonej epoce” i funkcja upamiętnienia świata odchodzącego w przeszłość w tej epoce przełomu historycznego czy „przesmyku”, jak to nazywa Krasiński. Jako element nowy, a zarazem kluczowy pojawia się w tym myśleniu o epopei nowożytna, romantyczna kategoria narodu, a przede wszystkim przekonanie oparte na wyostrzonej w romantyzmie świadomości historycznej, że epopeja ma w sposób prawdziwy ukazywać zwłaszcza krytyczne okresy dziejowych przemian i przesileń. Jak pisze Marek Piechota: „w romantycznej estetyce koło się zamyka, zacierają się granice między rzeczywistością a sztuką”49. Krasiński formułuje myśl, że „historia, jak tylko weźmiesz znaczną jej przestrzeń, poetyczną się staje” i w końcu – jako całość – „jest najdoskonalszym, najrytmiczniejszym poematem”50. Norwid zaś pisze, że: „historii najwyższym kształtem jest epopeja”51. I sam Mickiewicz w swoim „ostatnim słowie” na ten temat, wypowiedzianym w Collège de France 5 marca 1841 r., stawia niemal znak równości między epopeją a historią:

Podobnie rzecz się ma z epopeją homerycką i w ogóle z epopeją: nie masz nic mniej zmyślonego, mniej dowolnego niż epopeja. Nawet cudowność, którą tam widzimy, jest jeno rozkładem, niekiedy parodią starodawnej tradycji religijnej: nie jest to zmyślenie poety. Przedmiot jest zaczerpnięty z historii i nawet rozplanowanie poematu tkwi w samym przedmiocie. Dość przypomnieć sobie Iliadę: ów kontrast między grodem obleganym, broniącym swej niepodległości, a obozem nieprzyjacielskim, mającym oparcie o okręty: dwa różne rządy, dwa cele, dwa różne sposoby działania. Wszystko to jest wzięte z historii: poeta jeno malował rzeczywistość i dlatego opisy jego noszą w sobie cechę prawdy52.

W ten sposób romantycy powracają do idei pierwotnej jedności historii i epopei, którą to jedność już Vico zauważył w poematach Homera. Sposób przedstawienia świata, jakiego Häring i Krasiński – i sam Mickiewicz – wymagali od epopei, nie polegał już na literalnej zgodności poezji z faktami. Mimo to naczelna ambicja epopei mieściła się nadal w ramach wzoru homeryckiego. Iliada i Odyseja przedstawiały wszak dzieje starożytnych Greków w przełomowym momencie, całość świata greckiego: jego religię, wiedzę i wyobrażenia o przyrodzie, strukturę społeczną, obowiązujące normy etyczne i obyczajowe, sposoby toczenia walk, żeglowania, hodowli i rolnictwa, aż po najdrobniejsze szczegóły życia codziennego. Iliada i Odyseja pozostały więc ideałem takiej formy poezji, były nie tylko dziełami sztuki, ale w ramach cywilizacji greckiej pełniły też funkcję ksiąg zawierających wiedzę o bogach i o najważniejszym wydarzeniu w historii wszystkich Greków.

Homer stanowił pod tym względem wzór niezwykle trudny do naśladowania w XIX stuleciu, ponieważ jego poematy reprezentowały epokę początkową cywilizacji, która ledwie zdążyła wybić się ponad poziom pierwotnego barbarzyństwa i której zasady istniejące już, ale w postaci pierwotnej normy moralnej i zwyczaju przekazywanych drogą tradycji z pokolenia na pokolenie, nie były jeszcze w pełni rozwinięte, podzielone na odrębne dziedziny, unormowane prawem i skodyfikowane dzięki pismu. Jak miał wobec tego podążać śladami Homera poeta nowych czasów, żyjący w świecie cywilizacji zaawansowanej w rozwoju, wielostronnie unormowanej, której opis od dawna podzielony był między osobne dyscypliny: religię, filozofię, historię i na końcu literaturę, właśnie w czasach oświecenia nazwaną piękną dlatego, że pozbawiona swoich dawnych funkcji w wieku oświeconym mogła służyć już tylko rozrywce? To była prawdziwa trudność, na pierwszy rzut oka wręcz niemożliwa do pokonania przez kogoś, kto chciałby w XIX w. spełnić głoszony przez krytykę postulat stworzenia epopei „właściwej”, jak to określił Hegel w swoich Wykładach z estetyki53.

Łatwo nam dziś powtarzać zbanalizowany w użyciu sąd, że Mickiewiczowi – jako jedynemu – udało się taką epopeję napisać. Trudniej zrozumieć, jak udało mu się stworzyć nowożytny odpowiednik formy homeryckiej. Na pewno można jednak sformułować kilka obserwacji, które to zrozumienie ułatwiają. Po pierwsze Pan Tadeusz nie powstawał jako realizacja jakiegoś z góry założonego planu czy programu, a zwłaszcza jako realizacja takiej czy innej recepty na epopeję. Mickiewicz, jak była już o tym mowa, tworzył spontanicznie. Na tory homeryckie musiały go przy tym kierować pobudki o różnym charakterze, nie tylko filozoficzne rozważania nad istotą eposu. Jedną z nich były zapewne czysto warsztatowe skojarzenia przywiązane do samej formy wersyfikacyjnej zastosowanej od początku w nowym poemacie. Jest to, jak wszystkim wiadomo, trzynastozgłoskowiec stychiczny, ze średniówką po 7. sylabie (7+6). Ten model wiersza polskiego dla oddania greckiego heksametru Homera zaproponował Franciszek Ksawery Dmochowski w swoim przekładzie Iliady z 1804 r., na którym – jak pisze Tadeusz Sinko – „kształcili się nasi najwięksi poeci romantyczni”54. Niewątpliwie wybór tego wzorca wersyfikacyjnego od samego początku pracy nad Panem Tadeuszem narzucał Mickiewiczowi dalsze skojarzenia homeryckie, w tym nawet dosłowne zapożyczenia z niektórych sformułowań Dmochowskiego55. Do tych nawiązań homeryckich należą bezpośrednie reminiscencje niektórych scen czy sformułowań, użycie słynnych porównań homeryckich czy sam podział utworu na dwanaście ksiąg, które w rękopisie nazywane były, jeszcze bardziej na wzór homerycki, pieśniami. W literaturze o Panu Tadeuszu odnotowana została bardzo długa lista takich reminiscencji i nawiązań56. Podkreślają one epicki charakter dzieła, ale najczęściej – jak zauważył Kleiner – czynią to w sposób żartobliwy. I nie one w ostateczności decydują o statusie Pana Tadeusza. Raczej są tylko formą gry intertekstualnej, jaką prowadzi poeta wykorzystujący swoją nieprzeciętną pamięć, kulturę i doświadczenie z różnymi formami pochodzącymi z tradycji literackiej.

Sprawiała mu przyjemność ta gra, bo w formy utrwalone, a nawet skostniałe poetycko, przelewał swoje własne wspomnienia, opowieści zasłyszane w różnych okresach życia w rozmowach z Polakami, nie tylko w Paryżu i nie tylko z przyjaciółmi reprezentującymi jego własne pokolenie. W tym strumieniu prywatnych wspomnień odbijały się zaś dziesiątki lat niezwykle burzliwych, przełomowych dla całej Europy, a przede wszystkim dramatycznych dla Polski. W rozmowach i opowieściach odnalazł więc autor Pana Tadeusza ową tradycję ustną, o której krytyka pisała, że to ona właśnie, a nie naukowe dzieła historyczne, jest inspiracją dla epickiego ujęcia dziejów. A treść wspomnień, obejmujących lata, których nie zdążyła jeszcze opisać, ocenić i podsumować oficjalna historiografia, otworzyła przed poetą panoramę wielkiej epoki przejścia od starych form życia do nowych.

Takiego ujęcia nie mogła jeszcze dostarczyć współczesnym poety oficjalna nauka, ponieważ czasy przedstawione w Panu Tadeuszu były zbyt bliskie. Historiografia polska znajdowała się wtedy zresztą dopiero w powijakach, a przy tym po upadku powstania listopadowego pozbawiona była opieki instytucjonalnej, ponieważ państwo polskie nie istniało, a uniwersytety w Warszawie i Wilnie zostały zlikwidowane. Taka wizja epoki mogła się wówczas pojawić tylko w literaturze. I pojawiła się już wcześniej, za granicą w nowych formach: w arcydziele powieściowym Waltera Scotta Waverley, w nieznanych jeszcze współczesnym Pamiętnikach zza grobu François René Chateaubrianda. Mickiewicz tymczasem nie tylko dostrzegł epicki wymiar przełomu XVIII i XIX w., ale ujął tę treść w formę literacką poezji epickiej wydobytą przez niego na nowo ze skarbca tradycji. Przez „wydobycie na nowo” należy tu rozumieć nie tylko proste sięgnięcie po stare konwencje literackie, ale – i przede wszystkim – dogłębne przekształcenie tych konwencji w indywidualny sposób, nadanie im waloru efektywnego medium przekazu niedawnego i najświeższego doświadczenia zbiorowego narodu.

Treść Historii szlacheckiej z roku 1811 i 1812 roku obejmuje w przybliżeniu doświadczenia trzech pokoleń. W świecie przedstawionym poematu da się też wyróżnić co najmniej trzy główne warstwy czasu. Pierwszą z nich tworzy czas akcji właściwej, obejmujący lata wojen napoleońskich. Drugą warstwę ustanawiają wydarzenia, które miały miejsce dwadzieścia lat wcześniej: dzieje miłości Jacka Soplicy i zabicie przez niego Stolnika Horeszki ukazane na tle powstania kościuszkowskiego na Litwie oraz lat i wydarzeń bezpośrednio je poprzedzających. Wreszcie trzecia, najgłębsza warstwa czasu historycznego, mająca jeszcze znaczenie dla akcji i bohaterów utworu, to epoka, którą wspominają reprezentanci najstarszego pokolenia: czasy panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, ze szczególnym uwzględnieniem lat konfederacji barskiej i reminiscencji wcześniejszych. Ta epoka wyłania się z opowieści Wojskiego i innych bohaterów już w postaci swoiście zmitologizowanej; nie ma wyraźnych ram czasowych i rozciąga się w sposób nieograniczony wstecz, przywołując, a poniekąd i reprezentując czasy minionej świetności, gdy Polska zażywała szczęścia i potęgi.

Trzy warstwy czasu składające się w Panu Tadeuszu na przełomową epokę historyczną – przedmiot ujęcia epickiego – nie są z punktu widzenia poety zbyt odległe. Dają się ogarnąć żywą pamięcią – własną lub pamięcią tych, z którymi pokolenie Mickiewicza miało jeszcze kontakt bezpośredni. Jak w Waverleyu Scotta – nowoczesnej epopei szkockiej w formie powieści prozą – tak i w Panu Tadeuszu głębia przeszłości narodowej sięga tak daleko, jak daleko sięga żywa pamięć ludzka i jej bezpośredni, słowny przekaz. Odleglejsze dzieje w ramach tradycji ustnej przybierają już formę mitu, wydają się więc przeszłością zamkniętą. Ale z kilkudziesięciu lat obejmujących wspomniane trzy płaszczyzny czasowe epoki przedstawionej w poemacie istnieje też przejście w kierunku współczesności. Pewna forma świata odchodzi w przeszłość, ale forma, która się wyłania, to jest już ta forma, ta epoka, do której należy świat Mickiewicza, jego współczesnych i – przynajmniej w pewnej mierze – ich następców. A zatem nie przez jakąś sztuczną stylizację na epos pierwotny, ale przez śmiałe ujęcie problematyki narodzin nowoczesnego społeczeństwa Pan Tadeusz daje się postrzegać – w analogii, a zarazem w przeciwieństwie do poematów Homera – jako epopeja świata nowoczesnego.

Jeszcze raz przychodzi tu na myśl odnowienie przez romantyzm pierwotnej, sięgającej początków cywilizacji jedności poezji i historii. Niepowtarzalna tajemnica Mickiewiczowskiego dzieła wydaje się polegać na tym, że Mickiewicz nie ucieka w żadną – jak to określają badacze eposu – przeszłość absolutną, tylko przedstawia epokę niedawną, pozostającą w zasięgu jego własnej żywej pamięci, rozszerzonej wstecz przez pamięć Wojskiego, Gerwazego i innych „ostatnich egzemplarzy starodawnej Litwy”. I w tym właśnie czerpaniu ze źródła żywej pamięci jest podobny do starożytnego epika opierającego się na przekazie ustnym. Autor Pana Tadeusza, żyjący w świecie rozwiniętej, a nawet wyrafinowanej kultury, poemat swój wysnuwa z dziejów prowincji odległej od centrów nowoczesności. Współistniejące w tym środowisku różne formy tradycji i przekaz ustny o faktach pełne są więc archaicznych wyobrażeń kronikarskich, legendarnych czy wręcz mitycznych. Mickiewicz wiedział, że wyobrażenia te trwały, mimo oświecenia, w kulturze niepiśmiennych w swej większości mas plebejskich, drobnoszlacheckich i ludowych w czasach, w których rozgrywa się akcja poematu. Aktywizacja tych właśnie wyobrażeń archaicznych, gminnych, lekceważonych i wykpiwanych przez oświecenie, a odkrytych na nowo przez romantyków (tu jednak nie w formie ludowej czy prasłowiańskiej, ale sarmackiej) pozwoliła wprowadzić do Pana Tadeusza konkretne elementy budzące skojarzenia z epopeją pierwotną wieków dawnych. A zarazem ten pogłos epopei pierwotnej w dziele Mickiewicza łączy się harmonijnie z nasyceniem treści utworu współczesnością, doświadczeniami potocznego życia pokoleń żyjących na przełomie XVIII i XIX w., mieszaniną spraw małych i wielkich będących udziałem tych ludzi. Przeszłość ukazana na kartach poematu ma zatem wiele wspólnego, jak to jeszcze zobaczymy, z teraźniejszością, w której żyją poeta i jego pierwsi czytelnicy. Nie jesteśmy pewni, czy narrator i sam Mickiewicz zachowują względem świata przedstawionego należyty dystans epicki. A już całkowicie niewątpliwy jest – niedopuszczalny według teoretyków epopei – subiektywizm narracji przesiąkniętej żywiołem lirycznym, w niektórych fragmentach wyglądającej wręcz na osobisty monolog autora poety.

Zastanawiając się nad charakterem epoki, którą przedstawia epopeja, Hegel zauważa, iż nie może to być epoka absolutnie początkowa w dziejach narodu. Jak bowiem świadczą przykłady z dziejów starożytnych, nowo powstające narody w pierwszym okresie są jeszcze odbiorcami treści kulturowych obcych, pochodzących od wcześniejszych i wyżej rozwiniętych społeczności: „każdy niemal naród stykał się w swych najwcześniejszych początkach mniej lub bardziej z jakąś obcą sobie kulturą, z jakimiś obcymi obrzędami religijnymi, która czyniła na nim wielkie wrażenie”57. Tę fazę zapatrzenia we wzory obce i ich naśladownictwa filozof uznaje za niskie, pierwotne stadium rozwoju kultury narodu, ponieważ znamionuje ono porzątkową niesamodzielność i uzależnienie od obcych posunięte do granic duchowego niewolnictwa. „Niewolniczość bowiem, zabobon i barbarzyństwo ducha polega właśnie na tym, by to, co najwyższe, zamiast uważać za coś własnego, uświadamiać sobie jako coś obcego, jako coś, co nie zrodziło się z własnej narodowej i indywidualnej świadomości”58. Hegel potępia więc postawę kulturalną, która w innym, bliższym nam kontekście historycznym – w naszej literaturze osiemnastowiecznej – otrzymała nazwę „cudzoziemszczyzny”. Uznaje tego typu nastawienie za formę zabobonu i barbarzyństwa młodych społeczności i narodów. „Dopiero gdy poeta, wolny duchowo, zrzuci z siebie tego rodzaju jarzmo, kiedy ufny w siebie samego zaczyna cenić wysoko swego własnego ducha i gdy dzięki temu usunięta zostaje niejasność świadomości, dopiero wtedy może nastąpić era epopei właściwej”59.

Możemy przyłożyć ten historiozoficzny schemat do sytuacji kultury polskiej w czasie, gdy Mickiewicz tworzył Pana Tadeusza, i do epoki, którą w nim przedstawił. Okaże się wtedy, że wszystko tutaj pasuje jak ulał. Kultura polska w epoce kryzysu starej formuły narodu i państwa, w epoce, o której w I księdze Historii szlacheckiej mówi Podkomorzy w swoich „uwagach o modach cudzoziemskich”, znalazła się bowiem, wtórnie, w podobnej fazie uzależnienia od kultur obcych. Mody cudzoziemskie uznawane były przez elity magnackie za esencję najwyższych wartości. Kryzys państwa w czasach saskich zrodził bowiem w znacznej części polskiej warstwy wykształconej kompleks niższości wobec wyżej rozwiniętych krajów Europy Zachodniej. Elity porzucały język polski na rzecz francuszczyzny. Istotą oświeceniowych reform była z reguły prosta imitacja wzorów zachodnich, literatura stanisławowska oparła się na tłumaczeniach i adaptacjach, a jej całość starano się wtłoczyć w ramy intelektualne przeszczepianego na grunt polski klasycyzmu francuskiego.

Romantyzm we wszystkich swoich formach stanowił w Polsce bunt przeciwko takiej niesamodzielności kulturowej, na przekór oświeceniowym kompleksom stawiając na szczycie hierarchii wartości to, co wydawało się rodzime i narodowe. Początkowo wartości własnych polscy romantycy poszukiwali w folklorze, szeroko i różnie rozumianym. Później dopiero wielu z nich zwróciło się w stronę tradycji szlacheckiej. Kamieniem milowym tego zwrotu jest właśnie Pan Tadeusz. Swoim przedmiotem epickim czyni to, co oświeceniowa i współczesna cudzoziemszczyzna wyśmiewały, czego się wstydziły: wspomnienia wiejskiego domu, jego dawnych świętości, pamiątek, wiejskich zabaw i prostych prac, przesądów i legend żyjących pod dachami dworów i po zaściankach. Cudzoziemszczyzna niczym się tak nie brzydzi, jak tym, co „zaściankowe”. Natomiast – znowu można tu powrócić do cytowanego urywku rozważań Hegla o epopei:

poeta prawdziwie epicki, przechodząc nad tym do porządku, tkwi cały w swoim własnym świecie, obejmującym zarówno ogólne moce, namiętności i cele działające w świece wewnętrznym jednostek, jak i to wszystko, co dotyczy zewnętrznych momentów samoistności twórczej. Tak np. Homer, mówiąc o swoim świecie, czuł się w nim jak w domu, a tam, gdzie inni czują się jak w domu, tam i my czujemy się jak u siebie; oglądamy tu bowiem prawdę, ducha, który żyje w swoim świecie i osiąga w nim siebie; czujemy się dobrze i pogodnie dlatego właśnie, że poeta sam jest w tym obecny wszystkimi swoimi zmysłami i całym swym duchem60.

O Panu Tadeuszu wystarczyłoby może powiedzieć to jedno zdanie: Mickiewicz, „mówiąc o swoim świecie, czuł się w nim jak w domu, a tam, gdzie inni czują się jak w domu, tam i my czujemy się jak u siebie”.

Ale, żeby postawić kropkę nad i, w tej wstępnej charakterystyce naszej epopei jako poematu historycznego trzeba odpowiedzieć na jeszcze jedno pytanie: w jaki sposób pod skromnym dachem tego domu – dworu soplicowskiego, zamku Horeszków, karczmy Jankiela, pod strzechami zaścianka dobrzyńskiego – mieści się „świat” wszystkich Polaków? Dzięki czemu, opowiadając historię rodem z powiatowego partykularza jednej tylko i to nie najważniejszej dzielnicy przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Mickiewicz mówi zarazem o wszystkim, co stanowiło i stanowi kosmos dziejów całej wspólnoty narodowej?

Otóż uzyskuje on ten efekt przy pomocy zabiegu, który stosuje stale, w różnych wariantach, na przestrzeni dwunastu ksiąg poematu. Zabieg ten możemy w Panu Tadeuszu dostrzec, przypominając sobie tarczę Achillesa sporządzoną na prośbę Tetydy przez Hefajstosa, którą opisuje Homer w Pieśni XVIII Iliady. Jest to tylko jeden przedmiot, jedna tarcza, która wszakże ozdobiona została przez Hefajstosa obrazami wszystkich prac i różnorodnych czynności ludzkich na przestrzeni całego roku. Przy pomocy opisu tej tarczy Homer, który opowiada o wojnie trojańskiej, ukazuje w formie dygresji ogólny charakter cywilizacji greckiej i wtapia akcję swojego poematu w tło o skali kosmicznej, choć przedstawione w miniaturze.

Mickiewicz właśnie do tej techniki epickiej w narracji Pana Tadeusza odwołuje się stale. Czasem czyni to w sposób ostentacyjny, na przykład dając w Księdze XII rozpoznawalny na pierwszy rzut oka ekwiwalent chwytu homeryckiego w postaci opowiadania Wojskiego o scenach sejmikowych przedstawionych na arcyserwisie. Częściej bywa jednak, że ta metoda rozszerzania horyzontów epickich osnuta jest w Panu Tadeuszu nie tylko na przedmiotach symbolicznych, ale również na wszelkich innych elementach składowych świata przedstawionego. Mogą to być obrazy zdobiące ściany dworu Sędziego, które zaraz na początku, po swoim powrocie ze szkół ogląda Tadeusz. Mogą to być gawędy o przeszłości snute przez Wojskiego i innych bohaterów. Szczególnie często skalę epicką uzyskuje poeta przez opisy przestrzeni i krajobrazu, których różne elementy stają się zawiązkiem dygresji historycznych. Mickiewicz pisze również o rynsztunkach myśliwskich, strojach kobiecych, konwenansach obyczajowych, sposobach traktowania i uzewnętrzniania uczuć. I one mają swoje zróżnicowanie, i przez nie poeta potrafi uobecnić wielką całość życia. Rolę mikrokosmosu historii pełnią w Panu Tadeuszu również stare księgi znane Wojskiemu, wokanda trybunalska Protazego, a także piosenki popularne i pieśni, przede wszystkim te, które posłużyły Jankielowi jako motywy jego koncertu.

Miejsca, przedmioty, gawędy, elementy krajobrazu, książki, stara broń, pieśni – te wszystkie wymienione tu i niewymienione elementy świata ukazanego w Panu Tadeuszu, służą w narracji rozszerzaniu wąskiego tła akcji do skali panoramicznego przedstawienia świata w jego totalności. W głównej mierze służą też one tworzeniu substancji Pana Tadeusza jako poematu historycznego. Historia w Panu Tadeuszu – jak było powiedziane – opiera się i jest rekonstruowana na podstawie tradycji ustnej, czerpie z zasobów żywej pamięci. Kontekstem szczególnie inspirującym dla proponowanej tu interpretacji wydają się zatem współczesne badania nad pamięcią. Nasze odczytywanie Pana Tadeusza w szczególności potwierdzałoby operacyjną wartość takich kategorii (proponowanych przez lidera tych badań Jana Assmanna), jak pamięć rzeczy, pamięć komunikatywna i pamięć kulturowa61. Wybrane do opisu przedmioty reprezentują pamięć rzeczy62. Ale nie tylko. W kontekście Pana Tadeusza trzeba też brać pod uwagę funkcję kommemoratywną krajobrazów („widzę i opisuję”), rytuałów świątecznych (Księgi XI i XII), a w ich obrębie pieśni (koncert Jankiela) i tańców (polonez). Oczywiście formą pamięci kulturowej i – zwłaszcza – komunikatywnej jest wszechobecne w Panu Tadeuszu żywe słowo – rozmowy i gawędy63. Zobiektywizowanymi przejawami pamięci kulturowej są wreszcie stare księgi, które czytuje Wojski, i wokanda trybunalska Protazego.

Wszystkie tego typu elementy nazywam tutaj mediami pamięci. Wokół tych, które wydają mi się najważniejsze, skupia się treść poszczególnych rozdziałów tej książki. Rozdziały podążają za tokiem akcji Pana Tadeusza, a w każdym z nich jest omówiony jeden konkretny zespół motywów, tematów i problemów dotyczących formy życia zbiorowości narodowej, do której należą bohaterowie poematu. Ośrodkiem każdego z rozdziałów jest jakiś wyodrębniony motyw, któremu przypisana jest funkcja medium określonej problematyki, motyw zawsze wskazany przez autora w tekście, ale do roli klucza interpretacyjnego podniesiony tu z pewną nieuniknioną dozą dowolności. Wybór takich, a nie innych mediów pamięci decyduje o indywidualnym charakterze proponowanej czytelnikom interpretacji. Zmierza ona do ukazania na pierwszym planie rzeczywistości społecznej przedstawionej przez Mickiewicza. Czytelnik znajdzie tu oczywiście nawiązania do tematów znanych i wielokrotnie podejmowanych w długiej historii recepcji Pana Tadeusza. Nie tylko dlatego, że jest to koniecznością i dobrym prawem opracowań adresowanych do szerszego grona odbiorców. Także z tego powodu, że tradycja badawcza związana z Panem Tadeuszem w wielu punktach zachowuje aktualność, a przede wszystkim zazwyczaj trafnie wydobywa i nazywa jego wartości.

W książce pojawiają się liczne cytaty z tekstu Pana Tadeusza. Autor walczył z pokusą jeszcze obszerniejszego i jeszcze częstszego cytowania tych pięknych wierszy, w których wszystko, co da się wyrazić w języku polskim, zostało powiedziane najlepiej jak to tylko jest możliwe. Dołożył więc starań, aby moje komentarze jak najbliżej przylegały to tekstu Mickiewicza, zarówno we fragmentach tu cytowanych, jak i we wszystkich innych. Na ile to się udało, cierpliwy czytelnik tej książki może sprawdzić, mając pod ręką odpowiednie wydanie Pana Tadeusza. Może to być, zwłaszcza ze względu na charakter przedstawionej tu interpretacji, edycja w serii Biblioteka Narodowa z objaśnieniami Stanisława Pigonia, które wspierają odczytanie Mickiewiczowskiego arcydzieła jako poematu historycznego nieprzedawnionym zestawem informacji pozwalających odnieść fikcyjny świat epopei do realiów epoki, o której ona opowiada.

1 C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, Warszawa 1971, t. 6, s. 444.

2 K. Wyka, „Pan Tadeusz”. Studia o poemacie, Warszawa 1963, s. 40.

3 Ibidem.

4 Por. J.B. Zaleski, Adam Mickiewicz podczas pisania i drukowania Pana Tadeusza, Paryż 1875; R. Pilat, Autografy pierwszych trzech ksiąg „Pana Tadeusza”, „Pamiętnik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” 1891, s. 75–140; idem, Autografy późniejszych ksiąg „Pana Tadeusza” od IV do XII, „Pamiętnik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” 1892, s. 63–148; S. Pigoń, „Pan Tadeusz”. Wzrost, wielkość i sława, wyd. 2, Kraków 2002, s. 86–229, J. Kleiner, Mickiewicz, t. 2: Dzieje Konrada, cz. 2, Lublin 1948, s. 179–239.

5 A. Mickiewicz, Dzieła, Wydanie Jubileuszowe, t. 15, oprac. M. Dernałowicz, E. Jaworska, M. Zielińska, Warszawa 2003, s. 178. Wszystkie cytaty z dzieł Mickiewicza, poza cytatami z Pana Tadeusza, podaję za tym wydaniem (red. Z.J. Nowak, M. Prussak, Z. Stefanowska, C. Zgorzelski, t. 1–17, Warszawa 1993–2005). Cytaty z Pana Tadeusza, podaję za wydaniem: A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, oprac. S. Pigoń, Wrocław 1996. Jest to edycja łatwo dostępna i opatrzona komentarzami ściśle korespondującymi z tematyką niniejszego opracowania.

6 Pełne zestawienie tych informacji w: J. Kleiner, Mickiewicz…, s. 179–182.

7 Zob. na ten temat: M. Piechota, Od „Szlachcica” do „Pana Tadeusza”. O wariantach tytułu arcypoematu Adama Mickiewicza i ich konsekwencjach interpretacyjnych [w:] idem, Od tytułu do Epilogu. Studia i szkice o „Panu Tadeuszu”, Katowice 2000, s. 10–27.

8 Do Antoniego Edwarda Odyńca [w:] A. Mickiewicz, Dzieła, t. 15…, s. 242.

9 J. Kleiner, Mickiewicz…, s. 181, passim.

10 Ibidem, s. 259.

11 Wydaje się, że ten epicki wymiar Pana Tadeusza dopiero na samym końcu dotarł do świadomości Mickiewicza. Według Zaleskiego w czasie rozmów z przyjaciółmi przy ostatnich poprawkach poeta przyznawał, że „w całym poemacie nastrój należałoby podnieść o jakie pół tonu”, ale że tego „naprędce nie da się zrobić”. Na końcu więc, przynajmniej zdaniem Zaleskiego, Mickiewicz miał sobie uświadomić, że napisał epopeję, utwór, którego cechą winna być monumentalna wzniosłość. Pozwala to sądzić, że przynajmniej część procesu tworzenia poematu dokonywała się jakby poza kontrolą świadomości samego autora, a kolejne pomysły pojawiające się spontanicznie w czasie pisania wykraczały poza pojęcia gatunkowe, skądinąd trafne i pełne treści, którymi Mickiewicz swoje powstające dzieło opisywał w listach.

12 K. Wyka, „Pan Tadeusz”…, s. 19–20.

13 J. Przyboś, „Historia… szlachecka”, czyli baśń [w:] idem, Czytając Mickiewicza, wyd. 4, Warszawa 1998, s. 51–61.

14 Por. S. Skwarczyńska, Na marginesach „Pana Tadeusza” [w:] eadem, Mickiewiczowskie „Powinowactwa z wyboru”, Warszawa 1957, s. 601, passim; I. Opacki, Romantyczna. Epopeja. Narodowa. Z epilogiem? [w:] idem, „W środku niebokręga”. Poezja romantycznych przełomów, Katowice 1995, s. 196–197.

15 D. Riesmann, Samotny tłum, przeł. J. Strzelecki, Kraków 2011.

16 Historia (powieść, opowiadanie, przygody) [hasło] [w:] Słownik języka Adama Mickiewicza, red. K. Górski, S. Hrabec, t. 3, Wrocław 1968, s. 27.

17 Jednym z wielu przykładów takiej interpretacji jest artykuł: B. Zakrzewski, Poemat o przemijaniu i trwaniu [w:] idem, Hajże na Soplicę!, Wrocław 1990, s. 37–54.

18 J. Tomkowski, „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny, Wrocław 2020.

19 Zob. obszerne i piękne rozwinięcie tej tezy w: J.M. Rymkiewicz, Kilka szczegółów, Kraków 1994, s. 111–117.

20 C. Miłosz, Ziemia Ulro, Kraków 2000, s. 144.

21 Ibidem, s. 146.

22 Związek planu znaczeń filozoficznych Pana Tadeusza z jego akcją, bynajmniej nie „głupawą”, tylko potraktowaną humorystycznie, dostrzegał wybitny badacz Zygmunt Szweykowski, autor ważnej książki „Pan Tadeusz” – poemat humorystyczny. Humoru Pana Tadeusza Szweykowski nie uważał jednak za „synonim dowcipu, komizmu, wesołości, czy tak zwanego dobrego humoru” – widział w nim postawę filozoficzną opartą na „bezinteresownej aprobacie rzeczywistości, która nas otacza”, czego uznanie „nie wypływa z wiary, że przedstawiany świat idzie za moją logiką, lecz że kroczy on swoją własną, jemu przynależną – najsłuszniejszą nawet wówczas, gdybyśmy ostatecznego kresu jej odkryć nie mogli”(Z. Szweykowski, „Pan Tadeusz” – poemat humorystyczny, Poznań 1949, s. 6). „Własna logika świata – najsłuszniejsza” dla Szweykowskiego – jest zaś po prostu tym, co Miłosz nazywa „rzadko dostrzeganym w codziennie otaczającej nas rzeczywistości ładem istnienia”. Poemat metafizyczny jest więc poematem humorystycznym – i vice versa.

23 Monografią historyzmu romantycznego na przykładzie literatury francuskiej jest książka: B. Reizow, Francuska powieść historyczna w epoce romantyzmu, przeł. P. Hertz, Warszawa 1969.

24 Poglądy są powracającym wątkiem w listach do Antoniego Edwarda Odyńca z lat 1827–1828. Cyt. za: A. Mickiewicz, Dzieła, t. 14, oprac. M. Dernałowicz, E. Jaworska, M. Zielińska, Warszawa 1998, s. 426.

25 Ibidem, s. 478.

26 Sprzeczność tę podkreślali w drugiej połowie XIX w. w dyskusji nad powieścią historyczną liczni krytycy: Georg G. Gervinus, Hippolyte Taine, Georg Brandes (T. Bujnicki, Sienkiewiczowska koncepcja powieści historycznej [w:] idem, Sienkiewicza „powieści z lat dawnych”, Kraków 1996, s. 11–27).

27 Szerzej na ten temat, zob. A. Waśko, Historia według poetów, Kraków 2015, s. 240–264.

28 Świadczą o tym jego artykuły publicystyczne w „Pielgrzymie Polskim”, zwłaszcza recenzja pamiętnika płk. Karola Różyckiego i Wezwanie do ziomków […] w przedmiocie spisywania pamiętników z czasów ostatniej rewolucji. Por. A. Mickiewicz, Dzieła, t. 6, oprac. M. Witkowski, C. Zgorzelski, współpr. A. Paluchowski, Warszawa 1994, s. 211–217.

29 Ibidem, s. 212.

30 Por. H. White, Metahistory, Baltimore–London 1973; idem, Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M. Wilczyński, Kraków 2000.

31 Cyceron, O mówcy, przeł., wstęp, komentarz B. Awianowicz, Kęty 2010, s. 259.

32 Czyniło to wielu komentatorów poematu, m.in. znakomity historyk Jerzy Michalski (J. Michalski, Osiemnastowieczne realia „Pana Tadeusza” [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. J. Sławiński, Z. Stefanowska, Warszawa 1978.

33 Zastanawiał się nad tym Leonard Podhorski-Okołów, który poszukiwał realnych pierwowzorów Soplicowa na Nowogródczyźnie. Twierdził on, że najwięcej szczegółów łączy obraz Soplicowa z realiami Tuchanowicz należących do rodziny Wereszczaków, gdzie mieszkała Maryla (L. Podhorski-Okołów, Przez Cząbrów czy Tuhanowicze, którędy droga do Soplicowa? [w:] idem, Realia mickiewiczowskie, wyd. 2, Warszawa 1999). Za Cząbrowem (Czombrowem) jako pierwowzorem Soplicowa przemawiają również pewne argumenty (J. Puchalska, Dlaczego Czombrów? O tropieniu wątków Pana Tadeusza w ocalałym dworskim archiwum [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, wyd. 2, Warszawa 2017.

34 G. Vico, Nauka nowa, przeł. J. Jakubowicz, oprac. S. Krzemień-Ojak, Warszawa 1966, s. 466.

35 Przegląd tych prób przynosi tom: Polska epopeja klasycystyczna. Antologia, red. R. Dąbrowski, Kraków 2000. Ze względu na omawianą tu problematykę wart uwagi jest wstęp historycznoliteracki do tej antologii.

36 Szczególny nacisk kładzie na to w swoich pracach Marek Piechota (Epopeja [epos, poemat heroiczny] [hasło:] [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Warszawa 1991 s. 239; szerzej: M. Piechota, rozdział Z problemów epopeiczności literatury romantycznej [w:] idem, Żywioł epopeiczny w twórczości Juliusza Słowackiego, Katowice 1993, s. 11–54).

37 O ludowej poezji Słowian południowych Mickiewicz mówił w wykładach XVI–XIX kursu pierwszego Literatury słowiańskiej (A. Mickiewicz, Dzieła, t. 8, oprac. J. Maślanka, Warszawa 1998, s. 195–263).

38 Zob. M. Piechota, Żywioł…, s. 15–16.

39 Określenie „przeszłość absolutna” używane jest przez Michaiła Bachtina jako jeden z trzech wyznaczników odróżniających epopeję od powieści. Pozostałe wyznaczniki tej różnicy to: oparcie eposu na ustnej tradycji narodu i oddzielenie świata przedstawionego od epoki, w której żyje autor, „absolutnym dystansem epickim” autora (M. Bachtin, Epos a powieść, przeł. J. Baluch, „Pamiętnik Literacki” 1970, z. 3, s. 211–216.

40 W wykładzie XVII kursu pierwszego analizę tego problemu kończył konkluzją: „Z tym wszystkim Słowianie ani żadne inne ludy nie zdobędą się podobno na drugą Iliadę czy Odyseję. Omawiane przed chwilą poezje podobne są do ułamków, które poprzedzają u Greków epokę homerycką. Powstały one w ten sam sposób: zbadanie ich daje wiele, i to nawet dla wyjaśnienia dziejów literatury greckiej. Nie należy jednak łudzić się mniemaniem, jakoby te poematy mogły się równać z ogromnym i cudownym tworem greckim, albo jakoby można z nich złożyć całość równie wielką” (A. Mickiewicz, Dzieła, t. 8…, s. 228).

41 Artykuł ten ukazał się w Lipsku, w piśmie „Blätter für literarische Unterhaltung” nr 289 i 290. Jego treść i znaczenie w kształtowaniu opinii o Panu Tadeuszu omawiają szczegółowo autorzy artykułu: M. Szyrocki, B. Zakrzewski, Wilhelm Häring o „Panu Tadeuszu” [w:] Mickiewicz. Sympozjum w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, red. A. Dobakówna et al., Lublin 1979, s. 227–236.

42 Ibidem, s. 231.

43 G.W.F. Hegel, Wykłady o estetyce, przeł. J. Grabowski, A. Landman, t. 3, Warszawa 1967, s. 396–397.

44 Porównania te pojawiają się w listach do Antoniego Edwarda Odyńca: z 8 XII 1832 i z 11 XI 1833 r.

45 Zob. S. Pigoń, „Pan Tadeusz”…, s. 245–248.

46 Z. Krasiński, Listy do Konstantego Gaszyńskiego, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1971, s. 213.

47 Z. Krasiński, Listy do różnych adresatów, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1991, t. 1, s. 344.

48 Klarownie i przekonująco prezentuje to stanowisko Zofia Szmydtowa (Z. Szmydtowa, „Pan Tadeusz” jako epos [w:] eadem, Studia i portrety, Warszawa 1969, s. 175–186). O epopeiczności Pana Tadeusza zob. też B. Dopart, Wokół epopeiczności „Pana Tadeusza” [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja…, s. 121–146; M. Kuziak, „Pan Tadeusz” – pragnienie eposu [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja…, s. 209–222.

49 M. Piechota, Epopeja (epos, poemat heroiczny) [hasło:] [w:] Słownik literatury…, s. 239.

50 Z. Krasiński, Listy do Konstantego Gaszyńskiego…, s. 73.

51 Słownik literatury…, s. 239.

52 A. Mickiewicz, Literatura słowiańska, Kurs pierwszy, wykład XIX [w:] idem, Dzieła, t. 8…, s. 245.

53 G.W.F. Hegel, Wykłady…, s. 396–406.

54 Zob. T. Sinko, Wstęp [w:] Homer, Iliada, przeł. F.K. Dmochowski, Wrocław 1968, s. XCVI. Mickiewicz wybrał więc dla swego poematu wersyfikację kojarzącą się z polskim przekładem Homera, a nie oktawę, strofę ośmiowierszową znaną z Jerozolimy wyzwolonej Tassa i jej polskiego przekładu Piotra Kochanowskiego, która w większym stopniu mogła uchodzić za tradycyjną w poezji polskiej miarę epicką, ponieważ użył jej Ignacy Krasicki w Wojnie chocimskiej. Oktawą pisali swoje poematy romantyczne również George Gordon Byron i Juliusz Słowacki.

55 Przykłady: T. Sinko, Wstęp…, s. XCV–XCVI.

56 Część dawniejszych opracowań: J. Kleiner, Mickiewicz…, s . 260–262. W nowszym ujęciu wraca zaś do tego tematu Alicja Stępniewska (A. Stępniewska, Mickiewicz w kręgu Homera. Struktura epicka „Pana Tadeusza”, Lublin 1998).

57 G.W.F. Hegel, Wykłady…, s. 402.

58 Ibidem.

59 Ibidem, s. 403.

60 Ibidem, s. 403.

61 Zob. J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, wstęp i red. R. Traba, Warszawa 2008.

62 M. Kula, Nośniki pamięci historycznej, Warszawa 2002, tu zwłaszcza rozdział Wszystko może być nośnikiem pamięci historycznej, s. 7–31.

63 J. Assmann, Pamięć…, s. 68–69, 73, 75, passim.

II Media pamięci

Centrum polszczyzny

Znana wszystkim inwokacja, która rozpoczyna Pana Tadeusza, jest zwrotem do Matki Bożej z prośbą poety o przeniesienie jego „duszy ustęsknionej” do ojczyzny – krainy dzieciństwa i młodości. W ten sposób, nawiązując do wzoru modlitewnego i kultu maryjnego, powszechnego w Polsce, Mickiewicz powtarza, a zarazem przekształca klasyczną, obowiązującą w całej poezji epickiej opartej na wzorach starożytnych konwencję inwokacji jako prośby poety do Boga lub bóstwa o natchnienie. Początki tego zwyczaju literackiego i jego wielowiekowe trwanie zdają się wskazywać, że ani starożytni, ani nowożytni nie wierzyli, by poeta mógł własną tylko, ludzką siłą talentu i rzemiosła literackiego podołać tak wielkiemu zadaniu, jakim jest stworzenie epopei. W epopejach starożytnych w istocie jest coś boskiego: całość, jedność, skończoność poetyckiej opowieści odbija i reprezentuje sobą całość i jedność istniejącego świata: świata bogów i ludzi, przyrody i stworzonej przez człowieka cywilizacji, tego, co w życiu pokoleń trwa ponad czasem, i tego, co przemija.

Mickiewicz, który pisał Pana Tadeusza w latach 1832–1834, kilkakrotnie zmieniając plan utworu, wzór epopei miał przed oczami od początku. Ale zaczął od tego, że zmienił nie do poznania sztuczny i koturnowy styl klasycznych inwokacji epickich. Nie tylko nadał tej otwierającej Pana Tadeusza charakter chrześcijański i swoiście polski, pomijając świat starożytnych bóstw i wyobrażeń o nadprzyrodzonych źródłach poezji, królujących w dawnych podręcznikach poetyki. Chrystianizowanie cudowności epickiej było powszechne już w literaturze europejskiej od czasów renesansu – również Tasso w inwokacji do Jeruzalem wyzwolonej zwracał się do Matki Bożej. Autor Pana Tadeusza obniżył jednak ton swojej inwokacji, unikając w niej stylu koturnowego. Litwę ojczyznę porównał do zdrowia, słowami najpopularniejszej z fraszek Jana Kochanowskiego. A zaraz potem odwołał się do szeroko zakorzenionego w religijności ludu, powszechnego wśród zarówno katolików, jak i wyznawców obrządku wschodniego na ziemiach litewsko-ruskich dawnej Rzeczypospolitej kultu maryjnego.

Kierując swoje wezwanie do Panny Świętej czczonej w jej cudownych wizerunkach w Częstochowie, Ostrej Bramie i w rodzinnym Nowogródku, gdzie lud oddawał cześć Matce Bożej jako patronce lokalnej, Mickiewicz już na wstępie akcentował to, co w całym poemacie zostało rozwinięte w jeden z jego głównych tematów – przestrzeń ojczyzny. I to nie tylko przestrzeń z reguły rozumianą przez czytelników jako krajobraz ziemi rodzinnej, który zresztą w inwokacji też się pojawia. Przestrzeń „pól malowanych zbożem rozmaitem”, mająca liczne, odkrywane przez poetę walory pejzażowe, jest tu jednak od początku także przestrzenią symboliczną. Ma bowiem swoje centra o charakterze sakralnym, wyznaczane przez sanktuaria maryjne, miejsca, do których pielgrzymuje lud. Ma swoje niewidoczne dla oka granice, sięgające tak daleko, jak daleko rozciąga się duchowy związek mieszkańców z ich Patronką i jak daleko sięga wiara, że ona jest także ich Matką, która rozlewa na nich swoją opiekuńczą miłość1. Takim popularnym językiem religijnym nie przemawiała elitarna, wyrozumowana poezja oświecenia. Ale tak mógłby przemówić w czasach Mickiewicza każdy szlachcic zaściankowy, mieszczanin czy chłop mający poczucie przynależności do ziemi przed wiekami wyrwanej puszczy przez jego przodków, poświęconej przez chrzest Litwy i ukształtowanej przez pokolenia jako materialna i duchowa struktura, która tylko w swoim obrębie umożliwia prawdziwie życie ludzkie jednostek i całej zbiorowości. Ileż takich uczuciowych, polskich eksklamacji zaczynało się przez wieki od tych słów: Matko Boża Częstochowska!…

Najpierw, jak dobrze pamiętamy, poeta kieruje swoje wezwanie do „Panny Świętej, co jasnej broni Częstochowy” – tej, która jest opiekunką całej polskiej ekumeny narodowej. Potem przestrzeń inwokacji stopniowo się zawęża – do granic Wielkiego Księstwa Litewskiego, przez wezwanie tej, która „w Ostrej świeci Bramie” – i do granic małej ojczyzny Mickiewicza, Nowogródka oraz jego bliższych i dalszych okolic, pól poprzecinanych miedzami, na których „z rzadka ciche grusze siedzą”. Na końcu tych stopniowych przybliżeń oko poety i czytelnika spoczywa na jednym domu szlacheckim, postawionym – jak to było w zwyczaju – „na pagórku niewielkim”, nad strumieniem, wśród drzew.

Skala przestrzenna miejsca akcji, którą obejmuje to stopniowe zawężanie horyzontów, ogarnia na jednym biegunie to, co największe – całość terytoriów, na których żyją Polacy – a na drugim to, co najmniejsze: jeden prywatny dom przeciętnej rodziny. Już w tym zabiegu polegającym na przejściu od całości przestrzenno-duchowej, jaką jest wielka ojczyzna, do jej najmniejszej jednostki składowej, jaką jest ojcowizna i rodzinny dom, zauważamy często potem powtarzający się w Panu Tadeuszu sposób obrazowego ujęcia świata, taki, który właściwy jest dla epopei. Epopeja przedstawia bowiem w sposób totalny całą rzeczywistość rozciągającą się pomiędzy biegunami makro- i mikrokosmosu. Soplicowo od początku uzyskuje więc status mikrokosmosu Polski – jeszcze zanim Bartek Prusak w Księdze VII nazwie to miejsce „centrum polszczyzny” (VII, 348). Od początku Mickiewicz chce, żebyśmy wszystko, co znajduje się i co się dzieje w Soplicowie i w jego sąsiedztwie, traktowali jako poetycką reprezentację tego, czym Korona Polska i Księstwo Litewskie są jako wielka całość2.

Z tego powodu Soplicowo przedstawia się nam jako miejsce poetyckie. Szukano jego realnych pierwowzorów wśród dworów Nowogródczyzny, wymieniano w tym kontekście Cząbrów należący do opiekuna Adama po śmierci ojca, Medarda Rostockiego, i Tuhanowicze – majątek rodzinny Wereszczaków, w którym Mickiewicz poznał romantyczną miłość swojej młodości, Marylę Wereszczakównę3. Ale ta praca, choć dostarczyła nam wielu interesujących wiadomości, była w pewien sposób daremna. Owszem, Soplicowo może w pewnych elementach przypominać te czy inne dwory i miejscowości litewskie albo też, zwiedzane przez poetę później, w 1831 r., dwory wielkopolskie. Ale wiernym obrazem z pamięci poety (jak to najczęściej bywa z motywem domu w naszej literaturze XIX w.) Soplicowo nie jest. Jednoczy ono bowiem cechy esencjalne domu polskiego. Utworzone zostało w wyobraźni poety i czytelnik sam musi szukać drogi do Soplicowa, posługując się swoją wyobraźnią, a nie mapą.

Kiedy w pierwszej scenie poematu powracający ze szkół Tadeusz wchodzi do rodzinnego dworu, widzi na ścianach portrety. Nie są to jednak portrety przodków należące do stałego wystroju starych siedzib rodzin szlacheckich i pałaców magnackich. Soplicowie są bowiem rodziną świeżo wzbogaconą (zresztą, o czym będzie jeszcze mowa, wzbogaconą w dość szczególnych okolicznościach), która nie posiada takich pamiątek. Ale gospodarz Soplicowa, Sędzia, jest polskim patriotą; ściany jego domu zdobią więc wizerunki bohaterów najnowszej historii narodu: Tadeusza Rejtana, posła nowogródzkiego, sławnego z dramatycznej protestacji na sejmie rozbiorowym w 1773 r. przeciwko ratyfikacji I rozbioru Polski; Tadeusza Kościuszki, naczelnika insurekcji 1794 r.; Jakuba Jasińskiego – organizatora i przywódcy tejże insurekcji na Litwie, na koniec poległego 4 listopada1794 r., w czasie obronie Warszawy przed wojskami rosyjskimi – i jego wiernego towarzysza, który zginął razem z nim, wilnianina Tadeusza Korsaka. Kurantowy zegar gra melodię Mazurka Dąbrowskiego. W domu Sopliców każdy polski czytelnik może się zatem poczuć jak u siebie, jeśli zna historię ojczystą. Bohaterowie tej historii są bowiem naszymi wspólnymi bohaterami. Kościuszko w krakowskiej sukmanie, w stroju chłopskim, uosabia wartości demokratyczne i więzi narodowe nowego typu, przekraczające bariery stanowe dzielące szlachtę i lud. Świeża jeszcze w roku 1811, kiedy zaczyna się akcja, legenda Legionów polskich we Włoszech też jest legendą demokratyczną. Legiony stworzone we Włoszech przez generała Dąbrowskiego były bowiem wojskiem nowego typu, działającym w ramach rewolucyjnej armii francuskiej, gdzie w stosunkach między oficerami i żołnierzami panowały zasady demokratyczne. Sędziemu, mimo jego wielkiego tradycjonalizmu obyczajowego, to akurat społeczne oblicze Legionów nie przeszkadza. Sam zresztą – jak to zobaczymy już w pierwszym opisie gospodarstwa (I, 198–209) i dalszym toku narracji – dobrze traktuje swoich włościan. Tradycyjny patriarchalizm zbiegnie się też u niego bezkolizyjnie ze zgodą na reformy społeczne w roku 1812.

Obrazy wiszące na ścianach dworu soplicowskiego przekazują nam dwie informacje istotne dla zrozumienia fabuły poematu. Po pierwsze, Soplicowie – a zwłaszcza Sędzia – są patriotami i to patriotami na owe czasy nowoczesnymi, bo kultywując tradycję, akceptują też drogę zmian społecznych, z którą związana była ideologia powstania kościuszkowskiego i Legionów. Po drugie, co ma później znaczenie dla zrozumienia konfliktu Jacka ze stolnikiem Horeszką, brak na ścianach portretów świetnych antenatów charakteryzuje Sopliców jako rodzinę wywodzącą się z gminu szlacheckiego, świeżo wzbogaconą. Trzecia funkcja takiego, a nie innego wystroju wnętrz soplicowskich sięga poza fabułę i odnosi się do głębokiej struktury poematu. Oto najwęższy, wewnętrzy krąg ewokowanej przez początkowe partie Księgi I przestrzeni symbolicznej nie jest świątynią wartości prywatnych, rodowych. Wypełniają go symbole ogólnonarodowe. Od nich też zaczyna się w poemacie kreacja Soplicowa jako „centrum polszczyzny”. W środku dworu, w samym najściślejszym, prywatnym centrum świata obrazy przedstawiają przestrzeń narodowego makrokosmosu. Miejscem przysięgi Kościuszki jest bowiem Kraków, dawna stolica Polski. Natomiast bohaterska śmierć Jasińskiego ma miejsce na szańcach warszawskiej Pragi. Mazurek Dąbrowskiego – znana w kraju od początku XIX w. Pieśń legionów polskich we Włoszech – ewokuje skojarzenia z jeszcze szerszym planem: z całym, wiodącym przez wiele krajów szlakiem tułaczki i walk legionowych. „Centrum polszczyzny” jako mikrokosmos zawiera w sobie makrokosmos dziejów narodowych – poprzez konkretne przedmioty, artefakty i inne urzeczowione reprezentacje najcenniejszych dla narodu wartości. Tą metodą – co zobaczymy w kolejnych rozdziałach – Mickiewicz wprowadza do fabuły Historii szlacheckiej opowiadającej o życiu litewskich dworów i zaścianków epickie tchnienie wielkiej historii.

Niewiele mówi nam poeta o konkretnym wyglądzie dworu soplicowskiego, ale te szczegóły, które podaje, mają podobne znaczenie. Dwór jest „z drzewa, lecz podmurowany”, jego ściany „pobielane” (na drewnie starym sposobem musiał być położony tynk) świecą się z daleka, na tle ciemnej zieleni drzew. „Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi” posiada ganek, który wyobrażamy sobie jako portyk podparty kolumienkami, ale zarazem jest skromny i prosty, skoro drzwi od ganku Tadeusz łatwo otwiera, bo są po prostu zamknięte „zaszczepkami”, czyli na skobel. Dwór to zatem typowy, jeden z tysięcy podobnych, które od XVII w. pokrywały całe terytorium Rzeczypospolitej jako architektoniczne spoiwo krajobrazu i kultury rozległego, wieloetnicznego państwa. Skobel w drzwiach Soplicowa symbolizuje staropolski, ziemiański ideał „mierności”, poprzestawania na małym. Podobnie jak „brama na wciąż otwarta” oznacza bezpieczeństwo i gościnność panujące na wsi.

Pewnym problemem dla czytelnika nastawionego na realizm powieściowy mogą być rozmiary domu Sędziego. Niewątpliwie nie może on być wielkim dworem, skoro na noc młodzież obecną na kolacji z Podkomorzym wyprawia się spać na siano, do stodoły. Bliskość stodoły i innych zabudowań folwarcznych, o których mowa w Księdze I, również dowodzi dostatniego, ale raczej średniego statusu Soplicowa jako majątku szlacheckiego. Natomiast w toku akcji, wraz z przybywaniem gości, w czasie zajazdu i bitwy z Moskalami przestrzeń dworu intencjonalnie się „rozszerza”. Goście soplicowscy – „damy, starcy i młodzież” są liczni, bo narrator informuje nas, że oprócz bohaterów znanych z imienia, przy stołach Sędziego zasiada wiele innych, niewymienionych lub tylko okazjonalnie wspomnianych osób. Co prawda stoły jadalne za sprawą woźnego Protazego zostają przeniesione do pobliskiego zamku i tam się odbywają dwie główne uroczyste wieczerze, ale kryje się za tym naiwny, procesowy wybieg starego Woźnego, a nie konieczność lokalowa, której Sędzia nie dostrzega. We dworze oprócz sali jadalnej jest też kilka innych pomieszczeń, w tym osobne pokoje zajmowane przez gospodarza, Zosię i Telimenę oraz pozostałe, które służą do posiłków, a na noc prawdopodobnie zamieniają się w sypialnie gości. Trudno dociec, gdzie mieszczą się stali rezydenci Soplicowa: woźny Protazy i Wojski, który w dodatku ma rodzinę. No i kuchnia, która sądząc z opisu przygotowań do „ostatniej uczty staropolskiej” w Księdze XI, musi być wielka. Dwór polski znany z gościnności ma ściany elastyczne, które „rozszerzają się” w miarę potrzeby. Wierzymy, choć w praktyce jest to trudne do wyobrażenia, że monumentalna uczta wydana na cześć wodzów napoleońskich mieści się w skromnych ścianach „domu niewielkiego”. To wrażenie również jest dowodem na poetycki status Soplicowa, którego przestrzenią rządzą na zmianę prawa powieści realistycznej i metoda zamierzonych niekonsekwencji poetyckich.

Największą z tych niekonsekwencji, niezwykle jednak funkcjonalną zarówno z kompozycyjnego, jak też z ideowego punktu widzenia, jest umieszczenie Soplicowa w bezpośrednim sąsiedztwie zamku Horeszków: „O dwa tysiące kroków stał zamek za domem” (I, 268). Takiego układu przestrzennego badacze realiów mickiewiczowskich nie napotkali w ziemi nowogródzkiej, jest to bowiem bliskość w warunkach staropolskich raczej nietypowa. Mickiewicz tak bardzo zbliża zamek do dworu, że z jednej strony – w czasie uczt – czyni z nich funkcjonalnie jedno miejsce; w innych razach – podczas brzemiennych w skutki rozmów Gerwazego z Hrabią – biegun przeciwny wobec Soplicowa. Za to w czasie zajazdu i nocnej interwencji Moskali zamek i dwór tworzą wspólną, ale dwubiegunową scenę wydarzeń. Z jednej strony oczywiście doskonale służy to podniesieniu walorów dramatycznych akcji, zwłaszcza wątku sporu rodowego: bliskość przestrzenna obu miejsc przyspiesza bieg wydarzeń (jest to stary chwyt literacki, znany choćby z kompozycji klasycznego dramatu). Z drugiej strony okoliczność ta ma znaczenie dla wymowy ideowej poematu. Zamek magnata – symbol, jak się jeszcze przekonamy, odmiennych tradycji historycznych – w ten sposób również staje się częścią tej samej symbolicznej przestrzeni. On też, ze wszystkim, co symbolizuje i co reprezentuje, współtworzy „centrum polszczyzny”. Rozbudowuje zarazem scenę wydarzeń, ich tło historyczne i wnosi do poematu swoistą symbolikę, a tym samym przyczynia się do epickiej hiperbolizacji przestrzeni przedstawionej. To intencjonalne powiększenie przestrzeni znajdzie swoją kulminację pod wpływem nastroju towarzyszącego zdarzeniom niezwykłym, takim jak bitwa, zwłaszcza zaś wkroczenie wojsk napoleońskich na Litwę w 1812 r. Od początku jednak, za sprawą walorów symbolicznych, jakie nadaje przestrzeni przedstawionej narrator Pana Tadeusza, czytelnik nie ma poczucia, że znajduje się w jakimś zabitym deskami prowincjonalnym partykularzu na peryferiach historii.

Ale polityka i wojna przybywają do Soplicowa z zewnątrz, wraz z rozwojem akcji. W Księdze I, zatytułowanej Gospodarstwo, i wielokrotnie potem Soplicowo jawi się przede wszystkim jako stosunkowo skromne miejsce codziennego życia i pracy, której w Soplicowie nie przerywa się nawet w czasie pierwszego dnia sądów granicznych, gdy przybywają ważni goście: wysocy urzędnicy powiatowi na czele z Podkomorzym i jego rodziną. Wojski, którego po swoim przyjeździe spotyka Tadeusz, krząta się wokół gospodarstwa w roboczym stroju – „pudermanie” – i na powitanie młodzieńca musi się przebrać. Sędzia, pod wieczór powracając z gośćmi ze spaceru, nie zapomina rzucić okiem na to, jak robotnicy folwarczni kończą prace polowe i w jakim stanie jest obora.

Prace rolnicze, ogrodnictwo i hodowlę zwierząt poeci klasyczni sławili, za Wergiliuszem, w idyllach i w poematach opisowych. Pierwsi czytelnicy Pana Tadeusza musieli mieć takie skojarzenia i to nie mogło się podobać wszystkim w roku 1834, kiedy romantyzm znalazł się u szczytu potęgi. Było to bowiem zaskakujące u autora Dziadów i trąciło literackim anachronizmem. Cytowany już Zygmunt Krasiński po pierwszej lekturze bez entuzjazmu kojarzył Pana Tadeusza z Panem Podstolim Ignacego Krasickiego, bardzo popularną i wysoko cenioną – ale o pokolenie wcześniej – powieścią oświeceniową o wzorowym gospodarzu wiejskim. Było to skojarzenie poniekąd słuszne, ale mylące, ponieważ motywy te nie są u Mickiewicza powtórzeniem oświeceniowych założeń powieści dydaktycznej i konwencji poematów rolniczych, takich jak Ziemiaństwo polskie Kajetana Koźmiana, ale całkowicie odmiennym ujęciem ich problematyki.

Sędzia ukazany jest jako wzorowy ziemianin nie dlatego, że wprowadza w swoim gospodarstwie innowacje rolnicze, jak bohater powieści Krasickiego, tylko dlatego, że jako pan włości postępuje zgodnie z odwiecznym i nienaruszalnym obyczajem. Pilnuje w szczególności, żeby jego chłopi pracowali nie dłużej niż do zachodu słońca, jak tego ów stary obyczaj wymaga. Przestrzeganie takich odwiecznych zasad tworzy w Soplicowie zgodę i zaufanie pomiędzy dziedzicem, osobiście doglądającym pracy, i poddanymi. Ten tradycyjny ład pracy, który pokrywa się z porządkiem natury i regulowany jest wschodami i zachodami słońca (stałymi i cyklicznymi zmianami w przyrodzie) przedstawiony zostaje jako jeden ze składników kosmicznego ładu wszechświata, ładu posiadającego sankcję Boską:

„Pan świata wie, jak długo pracować potrzeba;

Słońce, Jego robotnik, kiedy znidzie z nieba,

Czas i ziemianinowi ustępować z pola”.

Tak zwykł mawiać pan Sędzia, a Sędziego wola

Była ekonomowi poczciwemu świętą.

(I, 202–206)

Ten sam ład, który Stwórca ustanowił w przyrodzie, panować ma – i w Soplicowie się tego przestrzega – w stosunkach międzyludzkich i społecznych. Goście zawsze „wchodzą w porządku”, zgodnie z hierarchią „wieku, urodzenia, rozumu, urzędu”, zawsze „zasiadają kołem”, co pozwala pogodzić porządek hierarchiczny z więzią wspólnotową, a każdy, kto przybywa do Soplicowa, szybko przejmuje zwyczaj, którym tutaj „wszystko oddycha” (I, 210–227).

W całym tym fragmencie poeta zdaje się na poglądy Sędziego, którego sentencjonalne słowa przytacza: „Tym ładem – mawiał – domy i narody słyną / Z jego upadkiem domy i narody giną” (I, 222–223). Takie formuły nadają narracji walor klasycznego, epickiego obiektywizmu. Odsyłają do wyznawanej przez Sędziego, być może nie do końca świadomie, ale wraz z całą staroszlachecką formacją kulturową, do której należy, wiarą w uniwersalną harmonię świata stworzonego i rządzonego przez Boga, wiarą opartą na przedoświeceniowej wizji universum, sięgającej swymi korzeniami filozoficznymi antyku i średniowiecza, zwłaszcza zaś poglądów św. Tomasza z Akwinu. Czasy nowożytne mimo gwałtownych zmian, które przyszły wraz z odkryciami geograficznymi i naukowymi, długo starały się trwać przy tym dawnym, optymistycznym światopoglądzie, którego najbardziej znanym u nas wyrazem jest słynna Pieśń XXV z Ksiąg wtórych Jana Kochanowskiego, Czego chcesz od nas Panie za twe hojne dary… W poezji XVIII w. inaczej i szerzej rozwijał obronę tej idei ładu metafizycznego wielki poeta angielski Alexander Pope, który w słynnym Wierszu o człowieku (Essay on Man, 1733–1734) ukazywał koncepcję „wielkiego łańcucha bytu”. Potem zburzył te optymistyczne przekonania Wolter poematem O zapadnieniu Lizbony (napisanym po wielkim trzęsieniu ziemi, które całkowicie zniszczyło to miasto w 1755 r.) i wymierzonym w optymizm filozoficzny, szeroko znanym Kandydem (1759 r.). Początkowo romantycy, tacy jak lord Byron, byli pod tym względem uczniami Woltera – pesymistami niewierzącymi ani w przyrodzone dobro natury, ani – tym bardziej – w opiekę Boga nad światem. Takie było też stanowisko Konrada wyrażone w Wielkiej Improwizacji. Mickiewicz, który w Dziadach bluźniercze myśli Konrada odrzucił, ale jego samego nie skazał na potępienie, zanegowaną przez bohatera prawdę o ładzie i harmonii kosmosu zilustrował obrazem porządku panującego w domu Sędziego i przytoczeniami jego maksym życiowych. Czy było to wyrazem dystansu samego poety do tej starej, optymistycznej wizji czy jej utwierdzeniem przez obraz jej praktycznej obecności w codziennym życiu zwykłych ludzi? Tego nie sposób jednoznacznie rozstrzygnąć i chyba obie te sprzeczne interpretacje intencji poety można uznać za dopuszczalne.

Zamek

Zamek Horeszków jest drugim, obok dworu soplicowskiego, najważniejszym miejscem akcji Pana Tadeusza i drugim, równoważnym co do znaczenia, materialnym „bohaterem” utworu. Zamek i dwór znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie – narrator szacuje odlegość na „dwa tysiące kroków” (I, 268). Trudno orzec, ile naprawdę może wynosić odległość między Soplicowem a zamkiem, ale musi być ona bardzo niewielka, skoro przeniesienie stołów i potraw z dworu do dawnej siedziby Horeszków nie jest kłopotem dla służby Sędziego, a „bliskość piwnic wygodna służącej czeladzi” (I, 265). Gerwazy w rozmowie z Hrabią potwierdza, że Soplicowo korzysta z piwnic zamkowych i że to Soplicowie wypili wino, które pozostało tam po tragicznej śmierci Stolnika (V, 853–854). Nic więc dziwnego, że przemieszczanie się pomiędzy dworem a zamkiem nie jest też problemem dla gości Sędziego. Takie ścisłe sąsiedztwo rezydencji obronnej magnata, którym był Stolnik, i starego domu Sopliców w rzeczywistości byłoby mało prawdopodobne i nie ma pierwowzoru w rodzinnych okolicach Mickiewicza. Ale w poemacie, jak już wiemy, to skrócenie dystansu przestrzennego pomiędzy dworem a zamkiem pozwala przyspieszyć tempo akcji, wzmacniając tym samym efekty dramatyczne. Na przykład kiedy w noc po zajeździe żołnierze rosyjscy wiążą szlachtę pojmaną w Soplicowie, to jej krzyk „dochodzi echami zwierciadlanej sali” zamku, gdzie przebywają Hrabia i Gerwazy (IX, 35).

Zamek, opuszczony i zrujnowany, jest przedmiotem procesu pomiędzy Sędzią a Hrabią. Proces, który po wielu odwołaniach do różnych instancji sądowych na miejscu i w Petersburgu, ma być teraz polubownie rozstrzygnięty przez Podkomorzego, ujawnia dwie różne motywacje stron. Dla Hrabiego ta stara budowla pozostająca bez właściciela ma początkowo wartość wyłącznie estetyczną. Hrabia jest arystokratą, młodym człowiekiem wychowanym na modłę zagraniczną, czytelnikiem właśnie wchodzących w modę romansów historycznych. Pierwszym w Polsce wyrazem tej mody były w latach, w których toczy się akcja Pana Tadeusza, budowle parkowe imitujące styl architektury średniowiecznej, takie jak Domek Gotycki Izabeli Czartoryskiej w Puławach, czy „ruiny” gotyckie w słynnej Arkadii koło Nieborowa, romantycznym parku księżnej Heleny Radziwiłłowej. Kierując się podobnym kaprysem estetycznym, Hrabia:

Przyjechawszy z wojażu upodobał mury,

Tłumacząc, że gotyckiej są architektury;

Choć Sędzia z dokumentów przekonywał o tem,

Że architekt był majstrem z Wilna, nie zaś Gotem.

(I, 280–284)

Sędzia, który odebrał tradycyjne wychowanie szlacheckie, a poza tym musiał być, jak wszyscy Soplicowie, „w naukach mniej pilny” (I, 631), nie zna pojęcia stylu gotyckiego ani nowych mód literackich. Chętka na zamek przyszła mu nagle, „nie wiadomo czemu” (I, 285). Może z wrodzonego szlachcie pieniactwa, jak twierdzą zgodnie komentatorzy Pana Tadeusza? A może dlatego, że nie chce mieć pod bokiem kłopotliwego sąsiada i na wszelki wypadek jest przeciw takiej zmianie? Może też – jak przed laty twierdził Zygmunt Kramsztyk – dorobił się już takiego majątku, że skromny dwór nie wystarcza na jego potrzeby i marzy mu się prawdziwie pańska rezydencja?4 Wszystko to jest prawdopodobne, bo ambicja oraz irracjonalny pęd do powiększenia majątku działają nieraz przeciwko ścisłemu rachunkowi ekonomicznemu – ale Mickiewicz tego nie rozstrzyga. Ten splot praktycznych i ambicjonalnych uwarunkowań dobrze tłumaczy motywy psychologiczne zaangażowania Sędziego w spór, który niezależnie od kluczowej funkcji kompozycyjnej, jaką pełni w poemacie, ilustruje też przemiany obyczajowe i kulturalne zachodzące ówcześnie w górnych warstwach społeczeństwa polskiego.

Oto bowiem na przełomie XVIII i XIX w. egzystują obok siebie dwie formy kultury i mentalności: staroszlachecka i oświeceniowo-preromantyczna. Tę drugą reprezentuje Hrabia, dla którego wartością zamku jest jego romantyczne piękno. Czytelnik patrzy też na zamek oczyma Hrabiego, wczesnym rankiem, w świetle wschodzącego słońca:

Pierwszy raz widział zamek z rana i nie wierzył

Że to były też same mury, tak odświeżył

I upięknił poranek zarysy budowy;

Zadziwił się pan Hrabia na widok tak nowy.

Wieża zdała się dwakroć wyższa, bo stercząca

Nad mgłą ranną, dach z blachy złocił się od słońca,

Pod nim błyszczała w kratach reszta szyb wybitych,

Łamiąc promienie wschodu w tęczach rozmaitych;

Niższe piętra oblała tumanu powłoka,

Rozpadliny i szczerby zakryła od oka.

Krzyk dalekich myśliwców, wiatrami przygnany,

Odbijał się kilkakroć o zamkowe ściany:

Przysiągłbyś, że krzyk z zamku, że pod mgły zasłoną

Mury odbudowano i znów zaludniono.

(II, 115–128)

Hrabia jest wrażliwy na piękno, sam rysuje pejzaże i nigdy nie rozstaje się ze szkicownikiem. Jak sam o sobie mówi: „ma głowę romansową”, lubi samotność, zamyśla się często w nieoczekiwanych momentach, przez co w okolicy uważany jest za dziwaka (II, 129–143). Ale właśnie dlatego w poemacie stale pełni funkcję medium, za którego pośrednictwem narrator ukazuje czytelnikom stronę estetyczną natury i jej sekretne życie, odkrywane przez wyobraźnię artysty w zwykłych widokach i scenach.

Z takim nastawieniem do życia i w takim nastroju Hrabia rankiem drugiego dnia akcji spotyka Gerwazego, „ostatniego klucznika Horeszkowa”, który zna i wytłumaczy mu za chwilę jeszcze inną wartość dawnej siedziby Stolnika. Dla Gerwazego zamek jest historycznym miejscem pamięci. Opowieść, którą Klucznik snuje, oprowadzając Hrabiego po wnętrzach zamkowych, ukazuje nam przeszłość zamku w dwóch odsłonach. I w każdej z nich dzieje budowli – „starożytnego dziedzictwa rodziny Horeszków” (I, 270) – splatają się z historią narodową. Zamek, tak jak Soplicowo, choć w inny sposób, jest jej mikrokosmosem.

Pierwsza część historii zamku, którą opowiada Hrabiemu Gerwazy, wierny sługa Horeszków, ostatni mieszkaniec zamku i jego samozwańczy strażnik zwany Klucznikiem (II, 213–238), mówi o tym, co działo się w wielkiej sieni zamkowej za czasów jego młodości. Tam odbywały się urządzane przez jego pana spotkania i zabawy dworskie, tam miały miejsce uczty i uroczystości z okazji wielkich świąt, podczas których sień wypełniała się rojem krewnych, przyjaciół i okolicznej szlachty. W tym obrazie z pamięci przeszłość zamku objawia się Gerwazemu jako szczęśliwe pasmo beztroskiego życia, jedno nieustające święto. Zamek jako miejsce tych uczt i spotkań pełni funkcję centrum życia towarzyskiego, stanowi też – jak to Gerwazy przypomni później, podczas rady w Dobrzynie (VII, 400–419) – ośrodek życia gospodarczego i politycznego dla całej szlacheckiej okolicy. Wokół takich lokalnych centrów, którymi były dwory magnackie, rozbudowywała się sieć rozmaitych zależności i powiązań tworzących strukturę społeczności szlacheckiej w Rzeczypospolitej XVIII w. Wobec kryzysu miast po wojnach szwedzkich oraz niedostatku silnej władzy państwa to na dworach magnatów i wielkich panów koncentrowało się życie prowincji: interesy ekonomiczne szlachty, organizacja stronnictw politycznych przez sejmami i sejmikami, wychowanie okolicznej młodzieży szlacheckiej, kojarzenie małżeństw. Te właśnie funkcje pełnił zamek Horeszków dla całej szerokiej strefy swojego sąsiedztwa obejmującej liczne dwory i zaścianki. Taka struktura więzi społecznych charakteryzowała w XVIII w. całe terytorium Rzeczypospolitej, którą socjolog Andrzej Zajączkowski celnie nazwał z tego powodu „federacją sąsiedztw”5. Jak pisze Zofia Szmydtowa:

Mickiewicz uchwycił doskonale fakt wybitnej decentralizacji politycznej w dawnej Polsce, wskutek której powiat stawał się miniaturą kraju, zachowując jednocześnie cechy partykularza o silnych ambicjach lokalnych6.

Dodajmy do tego, że nie tylko uchwycił, ale i wykorzystał literacko, czyniąc taką właśnie, a nie inną strukturę społeczną świata przedstawionego podstawą motywującą główne wydarzenia akcji, a zarazem pozwalającą budować ogólnonarodową tematykę eposu za pośrednictwem ukazanej w nim bezpośrednio „miniatury kraju”.

Druga część opowiadania Gerwazego (II, 263–364) ma za tło wielką salę zamkową, niegdyś zwaną zwierciadlaną od licznych luster na ścianach, z których po latach pozostały tylko puste ramy. Stąd właśnie Stolnik Horeszko w dniu swojej śmierci prowadził obronę zamku przed wojskiem rosyjskim. Wydarzenia te miały miejsce w 1792 r., w czasie wojny z Rosją i konfederacją targowicką w obronie niepodległości i Konstytucji 3 maja, którą Stolnik popierał. Atak Moskali na zamek był epizodem tej wojny. I wtedy właśnie padł śmiertelny strzał oddany z zamkowego dziedzińca, od strony szeregów rosyjskich przez starszego brata Sędziego, Jacka Soplicę. Jacek był wcześniej politycznym stronnikiem Horeszki, częstym gościem w jego siedzibie. Ambitny przywódca szlacheckiej okolicy, młody i przystojny, zakochał się w córce Stolnika Ewie i rozkochał ją w sobie. Kiedy dano mu do zrozumienia, że nie dla niego jest ręka córki magnackiej, zerwał z Horeszkami i się załamał. Strzelał, bo miał osobistą urazę do Stolnika, ale że działo się to w czasie bitwy, a Jacek stał wśród oblegających zamek szeregów moskiewskich, zabójstwo zinterpretowano jako akt zdrady narodowej. Dalsza część wspomnień Gerwazego dotyczy jego późniejszej, zaprzysiężonej po śmierci Horeszki zemsty na rodzie Sopliców.

Ten wątek prywatnej zemsty, ważny w budowie akcji, nie powinien nam jednak przesłaniać istotnego w planie historycznym Pana Tadeusza konfliktu politycznego pomiędzy Soplicami a Gerwazym, zachowującym pamięć o Horeszkach. W wymiarze politycznym ten konflikt widział bowiem nie tylko Gerwazy, ale również, na przestrzeni dwudziestu lat, które upłynęły od śmierci Stolnika, cała szlachecka okolica. Wszak Jacek, jeden z Sopliców, przyłączywszy się – jak sądzono – do Moskali, zabił Stolnika, niszcząc tym samym nie tylko jego ród, ale i cały lokalny układ, któremu patronował wielki pan, a zarazem „brat szlachty”, „ojciec włościan” i polski patriota, czego Gerwazy nie nazywa po imieniu, ale co z jego słów i z faktów, które przytacza, wynika w sposób oczywisty.

Historia życia i śmierci Stolnika ma więc obok wymiaru prywatnego również wymiar polityczny, a oba te wymiary nakładają się na siebie, choć ściśle się nie pokrywają. Prawdziwym powodem śmierci Stolnika, jak się dowiemy później ze spowiedzi Jacka Soplicy, było bowiem to, że odmówił on ręki swojej córki Ewy szaleńczo w niej zakochanemu Jackowi. Jacek zabił go w afekcie, z powodu osobistej urazy, a oblężenie zamku przez Moskali stanowiło dla tej zbrodni tylko przypadkową okazję. Współczujemy mimowolnie Jackowi i nie wiążemy jego czynu z poparciem Targowicy i zdradą narodową. Ale wymowa faktu, o którym opowiada Gerwazy, w oczach miejscowej opinii publicznej jest inna: Stolnik oddał życie w obronie Konstytucji 3 maja, broniąc kraju przed wojskami rosyjskimi. A Soplica, jego zabójca, był wtedy po drugiej stronie, stał wśród Moskali, którzy uważali go za swojego stronnika. Co więcej, konfederacja targowicka przekazała potem znaczną część dóbr Horeszki w ręce jego zabójcy, który ten dar przyjął. Społeczność patriotyczna powiatu uważa go więc nie tylko za zbrodniarza, ale i za zdrajcę ojczyzny. Ta zbrodnia nadal ciąży na imieniu Sopliców i ich reputacji – także jeszcze w roku 1811. Gerwazy nie mówi tego wprost, bo uważa to za rzecz oczywistą, a Mickiewicz chce ujawnić przede wszystkim osobistą pobudkę postępowania Gerwazego – zemstę. Może i sam Gerwazy, który broni zamku i chce wciągnąć Hrabiego w jego obronę przed Soplicami, wysuwa na plan pierwszy prywatny aspekt konfliktu, aktualny w obecnych warunkach procesu i zrozumiały dla Hrabiego?

Jeśli tak, do dobrze trafia, bo Hrabiemu cała ta historia kojarzy się z jego zagranicznymi lekturami romansowymi, z fabułami powieści sentymentalnych osnutymi wokół analogicznych sytuacji z zamierzchłych czasów: sporów rodowych, nieszczęśliwej miłości i zemsty:

Twoja powieść, Gerwazy, zajęła mnie mocno.

Szkoda, żeś mnie nie przywiódł tu w godzinę nocną;

Udrapowany płaszczem siadłbym na ruinach,

A ty byś mi o krwawych rozpowiadał czynach;

Szkoda, że masz niewielki dar opowiadania!

Nieraz takie słyszałem i czytam podania;

W Angliji i w Szkocyi każdy zamek lordów,

W Niemczech każdy dwór grafów był teatrem mordów!

W każdej dawnej, szlachetnej, potężnej rodzinie

Jest wieść o jakimś krwawym lub zdradzieckim czynie,

Po którym zemsta spływa na dziedziców w spadku;

W Polsce pierwszy raz słyszę o takim wypadku.

(II, 371–382)

Gerwazy i Hrabia o sprawie zamku myślą całkowicie inaczej i mówią różnymi językami (różnica jest podobna do tej, która zachodzi między Hrabią a Sędzią). Gerwazy, przypominając sobie śmierć Stolnika, zalewa się łzami (II, 331). Hrabia pomija realny wymiar tragedii, skupia się na jej podobieństwie do zagranicznych podań i powieści. Ale w tym akurat wypadku nieporozumienie prowadzi do porozumienia, z którego w dalszym toku zrodzi się „gotycko-sarmacki” – jak to określi Hrabia – plan zajazdu. Hrabia pomija też obecne w opowieści Klucznika akcenty patriotyczne, odwołania do wartości narodowych, których wyrazem było podjęcie walki „za Kościuszki czasów”, a o których nie zapominano i wcześniej na dworze Stolnika, w radosnej atmosferze Horeszkowskich uczt, na których przestrzegano stałego porządku wznoszonych toastów:

Pierwszy wiwat za zdrowie króla Jegomości,

Potem prymasa, potem królowej Jejmości,

Potem szlachty i całej Rzeczypospolitej,

A na koniec, po piątej szklanicy wypitej,

Wznoszono: Kochajmy się! wiwat! bez przestanku,

Który, dniem okrzykniony, brzmiał aż do poranku.

(II, 231–236)

Podobnie jak dwór, również zamek w Panu Tadeuszu nie jest tylko sceną historii rodzinnej, przestrzenią ściśle prywatną. W Polsce XVIII w., której polityką wewnętrzną kierowała oligarchia magnacka, a gdzie oficjalna ideologia i retoryka polityczna były republikańskie, wierzono, że państwo jest rzeczą pospolitą – wspólną – oficjalnie całego stanu szlacheckiego, nieoficjalnie – w pierwszej kolejności panów, czyli magnatów. Granice między tym, co prywatne, a tym, co publiczne, nie były w ramach tej kultury ściśle wyznaczone. Znamy to dziś głównie od strony negatywnych skutków, jakie ten stan rzeczy powodował, z ubolewań historyków ze szkoły krakowskiej w drugiej połowie XIX w. nad anarchią, słabością władzy królewskiej, prywatą magnaterii. Natomiast w dziejach zamku Horeszków, w idealizującej przeszłość wizji Gerwazego dostrzegamy przede wszystkim wiarę w prawdę tych ideałów republikańskich, pochwałę braterstwa szlacheckiego, równości stanowej, silnych więzi wspólnotowych, na których wspierał się dawny ustrój – wiarę potwierdzoną osobistymi wspomnieniami. Tę część opowieści Gerwazego zamyka dopowiedziana przez narratora nostalgiczna konkluzją: „Wszystko się skończyło” (II, 242).

Przeminął magnacko-szlachecki model pojmowania patriotyzmu, przeminęły struktury społeczne, na których się on wspierał. Ale zamek jest miejscem pamięci o nich, pamięci w wydaniu Klucznika na pewno naiwnej, ograniczonej idealizującą tendencją wspomnień starego, wiernego sługi. Ale i ten punkt widzenia jest dla Mickiewicza prawomocny! Autor Pana Tadeusza nie dystansuje się od niego inaczej, jak tylko przez łagodną stylizację humorystyczną dialogów Gerwazego z Hrabią. Ten młody fantasta z reguły jest w swoich zachowaniach i mowach komiczny. Gerwazy jest komiczny tylko od czasu do czasu, a jego opowieść o dziejach zamku, jego zachowanie i mimika budzą zupełnie inny nastrój:

Hrabia, chociaż nie wiedział, co to wszystko znaczy,

Poglądając w twarz starca, czuł jakieś wzruszenie,

Rękę mu ścisnął; chwilę trwało to milczenie.

(II, 252–254)

Historia żyjąca

Reakcja Hrabiego na to, co słyszy od Gerwazego, jest wewnętrznie sprzeczna. Z jednej strony „ostatni z Horeszków chociaż po kądzieli”, czytelnik powieści sentymentalnych i gotyckich głośno żałuje, że Klucznik ma „niewielki dar opowiadania” i że nie przyprowadził go w te miejsca nocą, kiedy Hrabia mógłby się dodatkowo udrapować w modny płaszcz i słuchając o dawnych czynach, pozować jakby do ilustracji jednej ze swoich ulubionych książek. Narrator relacjonuje słowa Hrabiego z pełną powagą, ale to ironia. Autor Pana Tadeusza spogląda na Hrabiego w tej scenie – podobnie jak w wielu innych – okiem humorysty, żartując sobie z jego gustów literackich. W rzeczywistości jednak Hrabia, choć sam sobie tego nie uświadamia, słucha Gerwazego w napięciu, daje się całkowicie oczarować i uwieść jego słowom. Klucznik jest bowiem świetnym narratorem, potrafiącym zamkowe wnętrza, po których oprowadza Hrabiego, wypełnić gwarem i blaskiem dawnego życia, a z historii śmierci Stolnika wydobyć całą jej dramaturgię i tragizm. W jego opowiadaniu nie ma dłużyzn, nie ma ani jednego zbędnego szczegółu. Gerwazy, do czego jeszcze będziemy mieli okazję powrócić, jest świetnym mówcą, który nigdy nie rzuca słów na wiatr. Jego opowieść o dziejach Horeszków wpływa też na postępowanie Hrabiego, a wraz z nim na cały późniejszy przebieg akcji.

Ale bynajmniej nie wszystkie opowiadania o przeszłości, z którymi mamy do czynienia w Panu Tadeuszu, pełnią taką funkcję. Wspomnienia z przeszłości, jakie snuje się w Soplicowie w rozlicznych sytuacjach, rozbudowują tylko tło historyczne akcji. Sędzia, Podkomorzy, Wojski i inni przedstawiciele starszego pokolenia, sięgając do własnej pamięci, przywołują nam przed oczy obraz Polski osiemnastowiecznej, zbudowany głównie z odniesień do czasów stanisławowskich, ale otwarty też na nieco dalszą przeszłość saską. Rozszerzenie tła czasowego akcji Pana Tadeusza na tę epokę opiera się więc na przytaczaniu przez narratora rozmów i dłuższych wypowiedzi bohaterów. Ten element kompozycyjny Pana Tadeusza zgodny jest z powszechnym przekonaniem o wielkiej roli żywego słowa w polskiej kulturze szlacheckiej. Rozmowności polskiej sprzyjały wiejski tryb życia szlachty, jej gościnność i towarzyskość, ekstrawertyczne usposobienie, wzory wynoszone z dawnych szkół, nie tylko jezuickich, w których głównym przedmiotem nauczania była retoryka. Jeśli przy stole rozbrzmiewały mowy, facecje, anegdoty, jeśli panował gwar, w którym wszyscy mówili jeden przez drugiego – było to znakiem harmonii i dobrego nastroju towarzystwa. Milczenie wynikało z napięć, oznaczało niepewność i troski, zwiastowało konflikty. Taki właśnie moment milczenia zdarza się gościom soplicowskim w czasie uczty po polowaniu na niedźwiedzia, przed kłótnią, która doprowadzi do zajazdu. Rozmowy się nie kleją, bo wszyscy mają jakieś własne powody do zmartwień. Natomiast Wojskiego martwi samo milczenie:

Wojski zaś, uważając, że tak wszyscy milczą,

Nazywał tę wieczerzę nie polską, lecz wilczą.

Hreczecha na milczenie miał słuch bardzo czuły,

Sam gawęda, i lubił niezmiernie gaduły.

Nie dziw! ze szlachtą strawił życie na biesiadach,

Na polowaniach, zjazdach, sejmikowych radach;

Przywykł, żeby mu zawsze coś bębniło w ucho.

(V, 423–429)

Dalej narrator wyjaśnia, że Wojskiego milczenie martwiło jako znak zaniku dawnych obyczajów, dawnych charakterów polskich i jako sygnał upodabniania się Polaków do innych nacji. Poglądy, które Mickiewicz przypisał Wojskiemu w tonacji serio-buffo (bo Wojski ma w poemacie rysy zarówno naczelnego znawcy narodowej tradycji7, jak i oryginała oraz cokolwiek zdziwaczałego staruszka), odpowiadają w pewien sposób przekonaniom niektórych jego przyjaciół i znajomych. W szczególności Henryka Rzewuskiego, autora arcydzieła gawędy szlacheckiej, jakim są Pamiątki Soplicy, pisane mniej więcej w tym okresie, w którym powstał Pan Tadeusz. Inny przyjaciel poety, Stefan Witwicki, jeden z tych, którym Mickiewicz czytał Pana Tadeusza z rękopisu, przed drukiem, a który jednocześnie uczestniczył w przygotowaniu pierwodruku Pamiątek Soplicy (wyszły w Paryżu, anonimowo, w 1839 r.), w przedmowie do tego wydania, o znamiennym, podwójnym tytule: O duchu poetyckim polskiego narodu. O dawnej Polsce i jej poetach ustnych, rozwijał pogląd, że na gawędy szlacheckie, luźne opowieści snute w czasie zebrań towarzyskich dla rozrywki i nauki przez utalentowanych mówców pamiętających dawne czasy, należy patrzeć nie tylko jak na część starego obyczaju, ale również jak na osobny gatunek literatury ustnej, charakterystyczny dla dawnej kultury polskiej:

Życie poetyckie naszych przodków było nadto bujne i obfite, aby się miało wyłożyć na papier. Toteż o ich duchu poetyckim nie można brać miary z tego, co napisali. Tylko improwizacja była im właściwa, a ta znajdowała pole w opowiadaniach owych poetów ustnych, domowych, nieznanych samym sobie […], gdzie też zamknęła się i została poezja przeszłych naszych wieków. Przechodziła ona z pokoleniami, razem z ich życiem rzeczywistym, którego była nierozłączną towarzyszką8.

Nobilitacja gawędy jako osobnego gatunku, dokonana w kręgu bliskich znajomych i przyjaciół Mickiewicza – niewątpliwie z jego samego walnym udziałem – wynikała z ogólnych założeń programowych romantyzmu, zwłaszcza romantyzmu w polskim wydaniu. W tradycji polonistycznej utrwalił się pogląd oparty na wspomnieniach Rzewuskiego, potwierdzonych, przynajmniej częściowo przez autora Pana Tadeusza, że do odkrycia gawędy przyczyniły się bliskie kontakty poety i przyszłego prozaika, zarówno w czasie pobytu Mickiewicza w Rosji (Rzewuski był jednym z jego towarzyszy podczas wyprawy na Krym), jak i później, pod koniec 1830 r. w Rzymie. Rzewuski zaczął spisywać swoje opowieści, które weszły potem w skład Pamiątek Soplicy, wkrótce po tych rzymskich rozmowach. Mickiewicz, już w Rosji, podobno zainspirowany przez Rzewuskiego, napisał swoją gawędę wierszowaną Popas w Upicie. Znany fakt obecności „czynników gawędowych w całej twórczości Mickiewicza”9 znajduje najważniejsze potwierdzenie w Panu Tadeuszu, który jest przesnuty nie tylko gawędami (Wojskiego, Gerwazego i innych seniorów), ale i tkanką gawędową wplecioną w monolog narratora. Ma to wielkie znaczenie dla samego obrazu historii w poemacie, ilustruje bowiem jedną z najważniejszych cech myślenia Mickiewicza o narracji historycznej jako takiej. Chodzi tu o jego własne – i szerzej obecne u romantyków – uznanie dla tego, co dziś nazywa się historią oralną; zarówno w kulturze staropolskiej, jak i w czasach porozbiorowych.

Pochwałę nabywania ogłady towarzyskiej przez bezpośrednie obcowanie z ludźmi, które było w dawnych dobrych czasach podstawą edukacji młodzieży, głosi Sędzia w „ważnej nauce o grzeczności” (I, 341–407). Sztuki obcowania z ludźmi w życiu prywatnym i publicznym mniej uczono się w szkołach z książek, ale na dworach magnackich – na przykładach i dzięki bezpośrednim kontaktom. A częścią tego wychowania była wiedza o przeszłości przekazywana ustnie:

I starzy się uczyli, u panów rozmowa

Była to historyja żyjąca krajowa,

A między szlachtą dzieje domowe powiatu.

(I, 372–374)

Dawna nauka historii miała formę rozmowy. U panów – w pałacach magnackich – była to historia wielka, dotycząca spraw całego państwa. „Między szlachtą” – w dworach i dworkach – była to historia lokalna, równie ważna, a mająca z reguły większe praktyczne znaczenie w życiu rodzin i rodów. Obie te narracje, różne co do tematu, mają jednak wspólną formę – ustną. Sędzia określa ją mianem „historii żyjącej”. Choć w kontekście rozmowy przy stole brzmi to naturalnie, ze względów ideowych nie jest oczywiście przypadkiem: stanowi najprawdopodobniej zamierzoną przez autora aluzję do ballady Romantyczność, w której mowa jest o „prawdach żywych” przeciwstawionych „prawdom martwym” uczonego mędrca. „Historia żyjąca” w postaci bezpośredniego przekazu wtopionego w relacje społeczne, zalicza się do elementów wyróżniających kulturę dawną, należy też do sfery romantycznych „prawd żywych” – nie jest więc czymś, co Mickiewicz byłby skłonny bagatelizować. „Historia żyjąca” to jedno z wielu ważnych w Panu Tadeuszu mediów pamięci – jeśli nie najważniejsze.

Pamięć zachowuje, a żywe słowo pozwala przekazać, wiedzę o tych ważnych elementach przeszłości, które nie interesują – przynajmniej w czasach Mickiewicza – autorów podręczników szkolnych, bo nie wchodzą w zakres „książkowej nauki” (I, 344). Sędzia więc, na przykładzie własnego pobytu w młodości na dworze wojewody, ojca Podkomorzego, opowiada o tym, jakie zalety miało dawne wychowanie tradycyjne. Uczyło ono przede wszystkim tego, czego zdaniem Sędziego nie uczą szkoły współczesne, oparte na oświeceniowym modelu nauk: praktycznej umiejętności harmonijnego współżycia z ludźmi. Istotą tej sztuki jest „grzeczność”, przez którą rozumieć trzeba nie tylko etykietę dworską i zbiór konwenansów obyczajowych właściwych dawnej kulturze, ale i coś więcej: sztukę okazywania szacunku innym, każdemu wedle wieku, urzędu, zasług i zajmowanej pozycji społecznej. Okazując innym należny szacunek, szlachcic sam otrzymywał od nich dowody, że i wzajemnie: „wszyscy o nim wiedzą, lekce go nie ważą” (I, 376) – poznawał więc własne znaczenie i wynikającą z tego potrzebę dbania o dobrą reputację. Temu uporządkowanemu światu dawnych stosunków społecznych Sędzia przeciwstawia czas teraźniejszy widziany jako okres upadku moralności, erozji tradycyjnej hierarchii społecznej, instrumentalnego traktowania ludzi, a więc cech, które właściwe są współczesnej cywilizacji pieniądza.

Sędziego „nauka o grzeczności” wpisuje się tym samym w zasadniczy problem Pana Tadeusza jako eposu o czasach wielkich przemian cywilizacyjnych i kulturowych. Sędzia manifestuje tu swój tradycjonalizm w odniesieniu do wąskiego kręgu spraw, takich jak obyczaje, bezpośrednie stosunki międzyludzkie, które naprawdę zna i rozumie, w przeciwieństwie do wszystkiego, co wychodzi poza granice jego gospodarstwa, życia rodzinnego i sąsiedzkiego. O szerszych problemach historycznych i polityczno-społecznych, jak większość ludzi, nie myśli samodzielnie. Przyjmuje przy swoim stole różne osoby, czasem niemające nic wspólnego ze światem tradycyjnym, jak Telimena, czy wręcz moralnie podejrzane, jak powiatowi notable na czele z Asesorem, jeśli ma w tym interes. Żyje za pan brat z oficerem armii carskiej kapitanem Rykowem, a zarazem ulega autorytetowi księdza Robaka, w którym nie rozpoznaje własnego brata, godzi się na rolę przywódcy w lokalnym powstaniu, które kwestarz-emisariusz przygotowuje w konspiracji. Przed laty przyjął jakieś dobra ziemskie od konfederacji targowickiej, ale prywatnie czci pamiątki po powstaniu kościuszkowskim. Sędzia jest dobrym gospodarzem nastawionym na zachowywanie tradycji polskiej w domu, ale zarazem na praktyczne radzenie sobie „pod moskiewskim rządem”. Sędzia nie należy do tych bohaterów poematu, którzy mają autorytet w sprawach o szerszym znaczeniu.

Toteż jego pochwałę minionego czasu koryguje Podkomorzy w gawędzie ogarniającej znacznie szersze horyzonty historyczne. „Podkomorzego uwagi polityczne nad modami” (I, 412–496)obejmują bowiem swoim zakresem kilka epok historycznych i szerszy, nie tylko wewnątrzpolski, plan wydarzeń zmieniających w jego czasach stan polityczny Europy. Podkomorzy buduje tę syntezę w prosty sposób: omawia kolejno mody i wzory polityczne docierające do Polski z Paryża, ówczesnego centrum Europy. Komiwojażerem tych mód i wzorów jest w gawędzie Podkomorzego postać jednoznacznie karykaturalna – pan Podczaszyc, „pierwszy człowiek, który w Litwie chodził po francusku” (I, 338), to znaczy pierwszy, który porzucił strój narodowy – żupan i kontusz – i przebrał się we francuski frak i perukę. Nie spierając się o to, czy w istocie Podczaszyc mógł być pod tym względem pierwszy, bo męski strój zachodnioeuropejski musiał przynajmniej na magnackie dwory litewskie dotrzeć znacznie wcześniej, warto zwrócić uwagę na zjednoczenie w postaci Podczaszyca dwóch cech na pozór całkowicie odrębnych, ale w praktyce często idących w parze: stylu ubierania się i wyznawanych ideologii politycznych. U Podczaszyca te dwie sprawy są ze sobą ściśle związane, zmienia on bowiem swoje poglądy polityczne pod wpływem idei francuskich, podobnie jak ubiory pod wpływem mody paryskiej. Moda, jak pisze René König, jest – czy też raczej bywa w odniesieniu do poszczególnych jednostek, ale i grup, na przykład pokoleniowych – swoistym mechanizmem regulacji społecznej obejmującym „całego człowieka”, to znaczy nie tylko jego strój, ale również styl życia, poglądy i zachowania społeczne10. Kto jednak swoje zasadnicze poglądy przyjmuje i zmienia pod wpływem tych samych mechanizmów, które rządzą sezonowymi zmianami mody krawieckiej, jest człowiekiem politycznie i moralnie niedojrzałym. Taki właśnie jest w opowieści Podkomorzego Podczaszyc. Za czasów przedrewolucyjnych przyjeżdża z Paryża arystokratą jako „markiz”. Po wybuchu rewolucji staje się demokratą i obwieszcza swoim litewskim sąsiadom, „że jacyś Francuzi wymowni / zrobili wynalazek, że ludzie są rowni” (I, 462–463); „Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem, / Demokrata przyjechał z Paryża baronem (I, 475–476)”. Moda przyjmowana z zagranicy staje się normą, do której dostosowują swoje postawy polityczne społeczności niezdolne do samodzielnego myślenia, zdające się w poczuciu własnej niższości na bezkrytyczną imitację obcych wzorów, jako rzekomą gwarancję sukcesu. Ten właśnie odruch polskich elit osiemnastowiecznych, przez który Juliusz Słowacki w Grobie Agamemnona nazwał Polskę „papugą narodów”, krytykuje Podkomorzy. Jego gawęda, inaczej niż gawęda Sędziego, nie jest więc wobec przeszłości bezkrytyczna, a przez problem, który podejmuje, otwiera się na zjawiska i procesy historyczne zapoczątkowane niegdyś, ale rzutujące – w tym wypadku, zdaniem Mickiewicza, negatywnie – na przyszłość. Na szczęście młodsi są w stanie wyciągnąć wnioski z błędów poprzedników:

Chwała Bogu, że teraz jeśli nasza młodzież

Wyjeżdża za granicę, to już nie po odzież,

Nie szukać prawodawstwa w drukarskich kramarniach

Lub wymowy się uczyć w paryskich kawiarniach.

Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki,

Nie daje czasu szukać mody i gawędki.

Teraz grzmi oręż, a nam starym serca rosną,

Że znowu o Polakach tak na świecie głośno;

Jest sława, a więc będzie i Rzeczpospolita!

Zawżdy z wawrzynów drzewo wolności wykwita.

(I, 481–490)

Podkomorzy pojmuje związek teraźniejszości z przeszłością, nie idealizuje przeszłości i nie uważa (jak niektórzy zawodowi historycy), że to, co należy do przeszłości, reprezentuje wyższą wartość moralną niż to, co się staje i co się tworzy współcześnie. Nie wszystkich zatem przedstawicieli starszego pokolenia w Panu Tadeuszu można zaliczyć do kategorii bezkrytycznych laudatores temporis acti. Na pewno nie należą do nich ani ksiądz Robak, ani Podkomorzy, który w swoim monologu płynnie przechodzi od wspomnień przeszłości do pytań o bieżące nowiny polityczne zza Niemna, czym – jako pierwszy – wprowadza do fabuły poematu wątek napoleoński.

Szkicownik Hrabiego

Hrabia, zanim pozna z ust Gerwazego historię zamku, przystaje na chwilę zdumiony i zauroczony jego nieoczekiwanie pięknym widokiem – w blasku słońca i w znikających obłoczkach porannej mgły. To, że Hrabia zauważa malownicze walory zamku, wynika po części – jak już wiemy – z jego zamiłowania do powieści gotyckich, w których stary zamek średniowieczny był motywem stałym i naczelnym, organizującym sensacyjną akcję. Cechą charakteru tego bohatera jest też swoisty intelektualizm: interesuje go zwykle to, o czym wcześniej czytał albo czego się dowiedział w trakcie swojej europejskiej podróży, która uformowała jego sposób myślenia, a przy tym wpoiła weń różne uprzedzenia wobec własnej ojczyzny. Nie spodziewał się więc ani usłyszeć tu opowieści tak podobnej do sensacyjnych fabuł jak opowieść Gerwazego o śmierci Stolnika, ani natknąć się na podobnie romantyczne zamczysko. Hrabia w roku 1811 nie jest jednak jedynym (mimowolnym) odkrywcą rodzimych widoków historycznych. W tym samym bowiem okresie pojawiają się takie widoki w naszej literaturze w postaci poematów opisowych o charakterze topograficznym. Kanonicznym obrazem polskiego pejzażu historycznego – tworzonego przez przyrodę i wtopione w pejzaż zabytkowe budowle – były, pisane w latach 1809–1813, wydane drukiem w 1820 r. Okolice Krakowa, poemat Franciszka Wężyka. Wcześniej Julian Ursyn Niemcewicz w podobny sposób sławił poematem w czterech pieśniach Puławy (powstałym w latach 1802–1804) – siedzibę książąt Czartoryskich, wraz z otaczającymi je terenami i istniejącymi tam pamiątkami dziejów. Tego rodzaju widoki historyczne zyskały popularność na początku stulecia. Trwała ona przez cały wiek XIX i wyrażała się zarówno w poezji opisowej, w licznych relacjach podróżopisarskich z wędrówek po kraju, w malarstwie pejzażowym i w litografii, na czele z najbardziej znanym Albumem widoków historycznych Polski Napoleona Ordy. W Panu Tadeuszu, analogicznie, opowieści o zdarzeniach towarzyszą motywy malarskie, ponieważ sceny rodzajowe, portrety dawnych typów ludzkich i krajobrazy ojczyste są częścią narracji historycznej i tworzą dla tej narracji panoramiczne tło epickie.

Klasyczna epika historyczna ukazywała rzeczywistość sub specie relacji o dokonaniach bohaterów na tle epokowych wydarzeń. Epopeje pisane w tym stylu można porównać do dziewiętnastowiecznego malarstwa historycznego: na pierwszym planie widzimy w nich postać bohatera, w tle sceny zbiorowe, a wysoko na niebie – ewentualnie – postać świętego patrona błogosławiącego bohaterowi – relikt cudowności epickiej. W Panu Tadeuszu jest inaczej niż w takich poematach czy na obrazach Jana Matejki. Postaci historyczne – wodzowie polskich Legionów – pojawiają się dopiero w dwóch końcowych księgach utworu; bohaterami akcji głównej są tu zwykli ludzie. Ale za to wokół nich rozciąga się nieograniczona przestrzeń przyrody, w którą wpisane są obszary ludzkiej działalności i pamiątki dawnych czasów. Częściowo Pan Tadeusz przypomina pod tym względem powieść Waltera Scotta, gdzie rola krajobrazu w opisach miejsca akcji jest widoczna i ważna. Ale, inaczej niż w powieści historycznej, wszystkie opisy mają tu charakter poetycki: swoim stylem przypominają bardziej Sonety krymskie niż opisy gór szkockich w Waverleyu. Autor Pana Tadeusza nie tylko rozszerza pole swojego widzenia na przyrodę, ale na wszystko, co nasuwa mu się przed oczy, patrzy w sposób artystyczny. Pilna obserwacja i pamięć łączą się w tym spojrzeniu z działaniem wyobraźni i uczuciem zabarwiającym opisy nastrojami podmiotu.

Reprezentantem tego artystycznego widzenia świata wśród bohaterów poematu jest – jak już tu wspomniano – Hrabia, rysownik amator, który nie rozstaje się ze swoim szkicownikiem i – jak pamiętamy – rysuje w nim od czasu do czasu to, co wydaje mu się piękne i malownicze. Trzeba tu jednak dodać, że Mickiewicz bardzo precyzyjnie cieniuje jego postawę estetyczną. Bynajmniej nie każdy widok, który mu się podoba, staje się obiektem prób malarskich. O zawartości jego szkicownika wiemy z poematu tyle, że Hrabia rysuje z ukrycia Telimenę podczas jej rozmowy z Sędzią w świątyni dumania (III, 496–529) i Zosię w jej niezwykłym stroju zaręczynowym (XI, 641–657). Zamek w porannej mgle zachwyca go, ale do szkicownika ten pejzaż nie trafia. Nie znając polskich obyczajów wiejskich, Hrabia nie wie, jak wygląda grzybobranie, toteż soplicowscy goście błądzący na pozór bez celu po zagajnikach wydają mu się jakimś fantastycznym obrazem dusz na Polach Elizejskich (III, 220–259)11. W czasie zajazdu, na chwilę przed wkroczeniem do Soplicowa na czele dżokejów, Hrabia przystaje na grobli, bo zachwyca go cudowny, nocny obraz soplicowskich stawów, górującego nad nimi młyna i wypływającego z nich strumienia, który wygląda jakby jego wody wylewała z dzbana Świtezianka, a połyskuje w blasku księżyca, jak „piękny wąż żmudzki, zwany giwojtosem” (VIII, 576–628). Takie widoki budzą podświadomy zachwyt Hrabiego i my, czytelnicy, widzimy je niejako jego oczyma. Ale do szkicownika one nie trafiają, czy to dlatego, że w konkretnych sytuacjach Hrabia nie ma czasu na rysowanie, czy może raczej z innej przyczyny, leżącej po stronie jego świadomych zapatrywań na sztukę. Hrabia bowiem w tych sprawach inaczej czuje, a inaczej myśli. Jest przekonany, skutkiem cudzoziemskiego wychowania, że w Polsce nie ma pięknej natury, wszystko jest tu brzydkie i pozbawione wyrazu w porównaniu chociażby do Włoch, które „w kunszcie peizażów / […] były, są, będą ojczyzną malarzów” (III, 614–615). A jednak dzięki wrażliwości na piękno i rozbudzonej wyobraźni ulega czarowi widoków, na które w Soplicowie nikt oprócz niego nie zwraca uwagi. Podobnie rozumuje, ale nie do końca tak samo czuje, Telimena. W rozmowie o malarstwie Hrabia wręcz ściga się z nią w wypowiadaniu gotowych formułek estetycznych, które Mickiewicz jako romantyk uważa za salonowe banały i dlatego w sposób humorystyczny stylizuje te wypowiedzi (III, 530–543; 604–620).

Hrabia, owładnięty pasją plastyczną, jest niejako twarzą warstwy opisowej całego poematu. Ale nie on jeden potrafi na świat „patrzyć się inaczej”12. Mickiewiczowi służą do tego jeszcze dwie inne pary oczu: są to oczy Tadeusza i – oczywiście – samego narratora. Każde z tych spojrzeń jest inne, ale wszystkie trzy sposoby i punkty widzenia wzajemnie się uzupełniają13. Narratora niecierpliwią więc snobistyczne dyskusje Hrabiego i Telimeny „o niebios błękitach / Morskich szumach i wiatrach wonnych, i skał szczytach”, do których oboje mieszają „tu i ówdzie, podróżnych zwyczajem, / Śmiech i urąganie się nad ojczystym krajem” (III, 544–547). Toteż przerywa je na chwilę, wskazując na otaczające bohaterów lasy litewskie, „tak poważne i tak pełne krasy” (III, 549) i rozwija przed czytelnikami ich słynny opis, przyrównujący widok różnych drzew i krzewów do tańca weselnego, w którym spotykają się i jednoczą przedstawiciele wszystkich pokoleń (III, 548–567).

Podobne stanowisko jak narrator zajmuje, słuchający dotąd cierpliwie tej eleganckiej konwersacji, Tadeusz. Reprezentuje on w tym sporze estetycznym widzenie nieuprzedzone i bezpośrednie, romantyczne „czucie” i „natchnienie” (III, 578–579), z którym przemawia. Najpierw szyderczo wręcz kontruje pełne zachwytu wyliczanie przez Hrabiego i Telimenę drzew południowych: pomarańczy, cyprysów, cytryn etc., własnymi krytycznymi wrażeniami z ogrodu botanicznego w Wilnie, a następnie rozwija pochwałę drzew polskich:

Czyż nie piękniejsza nasza poczciwa brzezina,

Która jako wieśniaczka, kiedy płacze syna,

Lub wdowa męża, ręce załamie, roztoczy

Po ramionach do ziemi strumienie warkoczy!

Niema z żalu, postawą jak wymownie szlocha!

(III, 594–598)

Hrabia uderza na to w ton protekcjonalny i odpowiada pełnemu zapału młodzieńcowi wykładem z estetyki, w którym jak w pigułce mieszczą się wszystkie ówczesne frazesy podręcznikowe: „piękne przyrodzenie”, „natchnienie”, „wyobraźnia”, „gust” i „prawidła”. Część normatywną uzupełnia odwołaniem do przykładów, z czego wynika, że na Północy, poza wyjątkami Breughla i Ruisdaela, nie było żadnych wielkich malarzy pejzażystów (III, 604–619). Jednak Hrabia, który w tej polemice ma już przeciwko sobie i narratora, i Tadeusza, nieoczekiwanie traci też pełne jak dotąd poparcie Telimeny. Bo Telimena, chociaż o sztuce rezonuje tonem „sztukę znającej osoby” (III, 531), nie jest przecież pozbawiona – podobnie jak Hrabia – naturalnej wrażliwości. Toteż gdy widzi, że Tadeusz podejmuje rzuconą mu przez Hrabiego rękawicę, co z innych powodów bardzo się jej podoba, idzie mu w sukurs i przypomina sobie o Aleksandrze Orłowskim (1777–1832), sławnym polskim malarzu mieszkającym w Petersburgu, który lubował się w tematyce rodzimej i szlacheckiej:

„Nasz malarz Orłowski –

Przerwała Telimena – miał gust Soplicowski.

(Trzeba wiedzieć, że to jest Sopliców choroba,

Że im oprócz Ojczyzny nic się nie podoba).

Orłowski, który życie strawił w Peterburku,

Sławny malarz (mam jego kilka szkiców w biórku),

Mieszkał tuż przy Cesarzu, na dworze, jak w raju,

A nie uwierzy Hrabia, jak tęsknił po kraju!

Lubił ciągle wspominać swej młodości czasy,

Wysławiał wszystko w Polszcze: ziemię, niebo, lasy…”

(III, 621–629)

Debatę o malarstwie ostatecznie wygrywa Tadeusz pełnym natchnienia opisem chmur, którego całe pokolenia Polaków uczyły i uczą się w szkole na pamięć (III, 634–653). Ale wyjątkowo spontaniczna wzmianka Telimeny o Orłowskim, która w dyskusji stanowi pomoc dla Tadeusza, ma też znaczenie programowe dla całego poematu. Orłowski, który w 1811 r. miał jeszcze przed sobą więcej niż 20 lat życia (więc Telimena nie ma podstaw, by mówić, że „życie strawił w Peterburku”), był dobrym znajomym Mickiewicza. I to on jest wymienionym po nazwisku patronem postawy artystycznej zajmowanej przez autora Pana Tadeusza. Krajobrazy litewskie, przyroda, typy ludzkie i sceny rodzajowe w poemacie nie są wszak zapisem aktualnej obserwacji, ale są komponowane na podstawie wspomnień – z pamięci poety pobudzonej nostalgią za krajem. Tak z dystansu, dzięki odkryciu oryginalności i swoistego stylu świata szlacheckiego w rosyjskim, ale zarazem kosmopolitycznym Petersburgu, tworzył swoje obrazy i szkice Orłowski. Pisząc Pana Tadeusza we Francji, Mickiewicz miał wszak za sobą całą dekadę spędzoną poza krajem, na zesłaniu w Rosji i w podróży po Europie. I jego więc widzenie Litwy wyostrzone jest uczuciami wygnańca – podobnie jak widzenie Orłowskiego. Litwa w Panu Tadeuszu nie jest bynajmniej opisywana w „guście Soplicowskim”, bo wiejscy domatorzy, którzy poza własnym krajem nie znają niczego innego, nie potrafią też rodzimych widoków do niczego porównać. Tadeusz przynajmniej widział drzewa południowe w uniwersyteckim ogrodzie botanicznym w Wilnie. Ale dla ludzi prostych to, co ich otacza na co dzień, ma tylko znaczenie praktyczne. Walory estetyczne rodzimego pejzażu dostrzega się za to dzięki nostalgii za krajem albo z perspektywy odbytej podróży, gdy turystom otwierają oczy na piękno zwiedzanych miejsc albumy i przewodnicy oprowadzający ich po muzeach, górach, grotach i wąwozach.

Hrabia ze swoim wojażem włoskim, ze swoimi romansami rycerskimi i szkicownikiem jest więc w Panu Tadeuszu bardzo potrzebny. Jest on bowiem ze swoją konwencjonalną świadomością artystyczną tłem i zarazem partnerem dla narratora w jego własnej, odmiennej metodzie patrzenia na krajobraz, budowle i ludzi. W pewnych sytuacjach – jak w omówionym tu sporze z Tadeuszem – Hrabia jest postacią negatywnie kontrastującą z postawą narratora, w niektórych momentach jednak narrator wykorzystuje jego zapatrzenia i skojarzenia na własny użytek, niejako podpisuje się pod nimi. Z tym że narrator – tak jak Orłowski w swoich obrazach i szkicach o tematyce szlacheckiej – świadomie przenosi widoki rodzime do sfery symboli i wartości określających tożsamość kraju ojczystego i zamieszkującego go narodu.

Trzej główni obserwatorzy i „malarze” całego utworu: Hrabia, Tadeusz i sam narrator odgrywają w tworzeniu warstwy wizualnej Pana Tadeusza trzy różne role. Hrabia jest czułym dostrzegaczem piękna, który dzięki swojej kulturze artystycznej wyzwala też wpisaną w treść poematu refleksję estetyczną. Tadeusz – przeciwnie – to w dziedzinie erudycji artystycznej laik, poniekąd prostaczek, ale prostaczek obdarzony świeżością spojrzenia, Mickiewiczowskim „czuciem”, a więc i z tego czucia wynikającymi przypływami natchnienia. Tadeusz jest przez to bliższy narratorowi, który – jak to widzimy w dyskusji z Hrabią i Telimeną – dzieli się z nim własną metodą budowania obrazów poetyckich polegającą na użyciu w opisach przyrody antropomorfizacji i personifikacji. Z kolei w charakterystyce ludzi i w przedstawianiu scen z ich życia narrator używa porównań homeryckich. Poprzez użycie tych tropów obrazy świata ludzkiego i obraz przyrody przenikają się wzajemnie do tego stopnia, że w pewnych momentach trudno orzec, co jest „opisem przyrody”, a co nim nie jest. Nie da się też zaliczyć wszystkich opisów przyrody w poemacie do kategorii pejzażu czy pejzażu romantycznego. Opisy prac rolniczych, sceny w ogrodzie soplicowskim z trudem dałyby się tak zakwalifikować. Nie tylko dlatego, że grzędy ogórków czy ogródek dla drobiu nie są romantyczne w potocznym tego słowa znaczeniu. Także dlatego, że Mickiewicz z reguły nie zatrzymuje obrazu – jak malarz – w nieruchomym trwaniu chwili, tylko opisuje zjawiska rozciągnięte w czasie. A zatem, zgodnie z regułami opisu poetyckiego, nie tylko opisuje wygląd rzeczy, ale przede wszystkim opowiada o tym, jak się te rzeczy zmieniają przed oczyma obserwujących je osób. Przyroda w Panu Tadeuszu nie tylko wypełnia kosmiczną przestrzeń rozciągającą się wokół i nad głowami ludzi. Przyroda jest też procesem nieustającego dziania się, teatrem różnorodnych przemian dokonujących się w czasie. Miary tego czasu bywają dłuższe lub krótsze, poeta raz zwalnia naturalne tempo następujących po sobie widoków, raz je przyspiesza, jak to stale ma miejsce w opisach wschodów i zachodów słońca. Narrator czasem bywa podobny do Tadeusza i jak poeta pierwotny posługuje się personifikacjami. Innym razem, kiedy ulega skłonności do malowania słowem obrazów ujętych w konkretne ramy, zdradza kulturę artystyczną bardziej przypominającą nam nastawienie Hrabiego. Artystyczny zmysł kompozycji rządzi też słynnymi opisami koncertów żab w stawach soplicowskich i muzyki nocy na początku Księgi VIII. Czasem, jak w opisie mglistego poranka z Księgi VI, przestrzeni pól i łąk nie widzimy, bo okryta jest mgłą, a tylko wyobrażamy ją sobie na podstawie odgłosów pracy i pieśni rolników:

Już zaczęły żniwiarki swą piosnkę zwyczajną,

Jak dzień słotny ponurą, tęskną, jednostajną,

Tem smutniejszą, że dźwięk jej w mgłę bez echa wsiąka;

Chrząsnęły sierpy w zbożu, ozwała się łąka,

Rząd kosiarzy otawę siekących wciąż brząka,

Pogwizdując piosenkę; z końcem każdej zwrotki

Stają, ostrzą żelezca i w takt kują w młotki.

Ludzi we mgle nie widać, tylko sierpy, kosy,

I pieśni brzmią jak muzyk niewidzialnych głosy.

(VI, 25–33)

Wizualność opisów często, jak w tym wypadku, jest w istocie audiowizualnością – obrazu i dźwięku nie sposób od siebie oddzielić14. Piękno dostrzegane w obrazie rzeczy zwykłych i rozwijane przed oczami czytelnika w lirycznych opisach stanowi kontekst poetycki dla powieściowej akcji poematu. Podnosi tonację, a tym samym pozwala zharmonizować humor i komizm z wymaganiami epopei. Również wszechobecna przyroda, ukazywana w pełnej skali od mikroskopowych szczegółów po kosmiczne w swoich rozmiarach obrazy polskiego, nie włoskiego, nieba stanowi nie tło, lecz monumentalny kontekst akcji poematu i nadaje jej status epicki.

Biurko Telimeny

Wybitny, ale szukający kompromisu między romantyzmem i zasadami estetyki klasycznej krytyk krajowy Michał Grabowski w książce Literatura i krytyka (Wilno 1837) narzekał na Pana Tadeusza (niewymienionego wprost, na co nie pozwalała cenzura, gdyż był to utwór wydany na emigracji), że poeta złamał w nim jedność stylu wysokiego właściwego prawdziwej epopei, wprowadzając sceny – jak to oceniał – nazbyt satyryczne15. Grabowski mógł tu mieć na myśli przede wszystkim wątek Telimeny. Już Stefan Witwicki, pierwszy krytyk poematu, który poeta odczytywał przyjaciołom z rękopisu, „mocno bił na tę panią”16. Jasne, że dojrzała kobieta, która potajemnie wręcza młodemu mężczyźnie (Tadeuszowi) kluczyk do swojej sypialni (III, 673–681) i to zaledwie po jednym dniu znajomości, mogła się nie podobać moralistycznie nastawionym czytelnikom. W XX w., kiedy do Pana Tadeusza przykładano już powszechnie miarę epopei narodowej, wątpliwości budziła też reputacja innych bohaterów. Tadeusz Boy-Żeleński demaskował niejasne machinacje procesowe Sędziego i podejrzliwie przyglądał się pochodzeniu, ogólnikowo w poemacie wspominanych, „kapitałów” Jacka Soplicy17. Z kolei Juliusz Kleiner i Stanisław Pigoń najpoważniejsze i w dużej mierze niesprawiedliwe oskarżenia moralne kierowali pod adresem Gerwazego.

Tego typu krytyka bohaterów Pana Tadeusza, którzy w istocie pod pewnymi względami nie są bez skazy, pochodzi jednak spoza samego poematu. Ale nie są też wystarczająco precyzyjne sformułowania, które często się słyszy, że Mickiewicz wady ludzkie otacza mgiełką humoru albo wspaniałomyślnie wybacza. Przede wszystkim należy tu zwrócić uwagę na postawę narratora. Otóż narrator nigdy nie żartuje z soplicowskich bohaterów, o których nam opowiada, i nawet przez myśl mu nie przechodzi, że miałby im wybaczać jakieś wady. Narrator patrzy na środowisko soplicowskie oczami tego środowiska. Nie jest wszechwiedzący. Nie ocenia poszczególnych bohaterów z punktu widzenia jakiejkolwiek „słusznej” ideologii. Wszystko, co o nich wie i co oni sami o sobie sądzą, bierze za dobrą monetę. Każdego ocenia zawsze (tak jak radził Polakom Mickiewicz w Księgach pielgrzymstwa polskiego), zaczynając od dobrej strony. Zaczynając – i kończąc. Nie tak, jak ma to miejsce w powieściach oświeceniowych, z którymi Pana Tadeusza porównywano, przesyconych tendencjami satyrycznymi i dydaktycznymi, ale tak, jak to się dzieje w dawnych eposach.

Michał Grabowski się pomylił. W Panu Tadeuszu nie ma scen satyrycznych. To czytelnik się uśmiecha, gdy słyszy, że Sędzia nie zna pojęcia stylu gotyckiego w architekturze. Narrator się z tego nie śmieje, tylko poważnie cytuje te argumenty i nawet powieka mu przy tym nie drgnie. Nie zastanawia się też przy okazji kłótni w zamku zrelacjonowanej w Księdze V, czy dobrze jest rzucać nożami do ludzi i w ogóle czy dobrze jest wdawać się w bijatyki przy stole. On tylko chwali skuteczność dawnej sztuki rzucania nożami w „strasznej ręcznej bitwie” i podziwia Wojskiego, za to, że „w niej celował” (V, 728–748). Tego rodzaju ujęcie zdarzeń pochodzi właśnie z eposów starożytnych, gdzie określa się je mianem obiektywizmu epickiego. Mickiewicz uzyskuje podobny efekt dzięki temu, że narrator Pana Tadeusza należy bez reszty do świata, o którym opowiada. Sprawy bohaterów ocenia tak, jak oni sami je oceniają i jak są oceniani przez otoczenie. Podziela wszystkie uczucia staroszlacheckiej, wiejskiej wspólnoty. Jeżeli ktokolwiek w Soplicowie bierze coś na poważnie, to i narrator Pana Tadeusza bierze to na poważnie. Jeżeli wszyscy się z czegoś śmieją, to i narrator się śmieje. Jeżeli bohaterowie o czymś nie wiedzą, to i narrator o tym nie wie.

Warto o tym pamiętać, żeby zrozumieć, dlaczego nie krytykuje postępowania Telimeny wobec Tadeusza. Zachowuje się w tej sprawie tak, jak zachowałby się każdy z gości soplicowskich. Owszem, widzi kluczyk i liścik, które Telimena wsuwa Tadeuszowi do ręki na koniec rozmowy w świątyni dumania (III, 670–681). U czytelnika budzi to jednoznaczny domysł, ale – podobnie jak naiwny jeszcze w tym momencie Tadeusz – nie zna on intencji Telimeny, a co się potem działo w nocy, tego nie wie, bo w nocy spał snem sprawiedliwych, jak wszyscy (z wyjątkiem Tadeusza i Telimeny) mieszkańcy i goście Soplicowa. Widzi, że o poranku Tadeusz zaspał i spóźnił się na polowanie, ale nie przychodzi mu do głowy, żeby robić w tej sprawie jakieś śledztwo. Nie jest wścibski, bo tego zabrania dobre wychowanie. Nawet gdyby się czegoś domyślał, to i tak milczałby o tym, o czym się w towarzystwie nie mówi.

Żeby w XIX w., w epoce indywidualizmu, odtworzyć to właściwe epopei zjednoczenie narratora ze światem społecznym, należało znaleźć współczesną enklawę zbiorowości sterowanej tradycją, w której żadna jednostka – a więc i poeta – nie przeciwstawia się światu, do którego należy i z którym stanowi ścisłą jedność. Taką enklawą tradycji jest właśnie Soplicowo i jego okolice. Tu prostolinijność bohaterów nie dziwi, a postać narratora, który relacjonuje ich losy ze środka wspólnoty, jest dla czytelnika całkowicie wiarygodna. Poeta epik, żeby osiągnąć ten efekt w XIX w., musi jednak zawęzić swoje horyzonty do małej, oddalonej od centrów współczesnego świata wspólnoty, w której żyje jeszcze przeszłość. Ceną za to jest utrata monumentalnego charakteru przedstawianych ludzi i zdarzeń. Akcja utworów Homera i Eneidy rozgrywa się w całym basenie Morza Śródziemnego, a więc na całym obszarze greckiego i rzymskiego świata. Akcja Pana Tadeusza nie toczy się, wzorem Iliady, na polach wielkich bitew epoki napoleońskiej, ale w małym, prowincjonalnym zakątku, gdzie wszystkie wielkie sprawy ulegają radykalnemu pomniejszeniu. Stąd sprawy wielkie autor „poematu wiejskiego” konsekwentnie i stale uobecnia za pośrednictwem małych przedmiotów, które makrokosmos historii reprezentują w miniaturze.

Ale i tutaj, w Soplicowie, obok „ostatnich egzemplarzy starodawnej Litwy”, żyją już inni, bardziej współcześni ludzie, a wśród wspomnień o starodawnych polowaniach i procesach sądowych, o których pamięta już tylko Protazy, oczom naszym ukazują się zjawiska nowego typu. Poza Hrabią pierwszą w Soplicowie reprezentantką nowych czasów jest Telimena, która pamiątki przywiezione z wielkiego świata stolicy przechowuje w swoim biurku. Wspomniana zasada miniaturyzacji obowiązuje więc także w ramach tego wątku. Nie wiadomo, jak dokładnie wygląda ten legendarny mebel, natomiast nie ma raczej wątpliwości co do jego rozmiarów. Biurko – rokokowe lub w stylu empire, bo o takim pewnie tu mowa – nie może być zbyt duże. Właścicielka przechowuje w nim różnego rodzaju pamiątki: album widoków ze szkicami Orłowskiego, plan Petersburga. Oprócz tych przedmiotów, które się tam znajdują, a przynajmniej Telimena tak twierdzi, w biurku zapewne, bo gdzieżby indziej, ukryte są „petersburskie składy” kosmetyków – zachowane na szczególne okazje „flaszki perfum, słoiki pomady” (V, 149–151), przy których pomocy Telimena upiększa Zosię przed jej pierwszym pojawieniem się wśród gości soplicowskich. Biurko jest więc w Soplicowie mikrokosmosem nowej mody, stylu życia i wszelkich wzorów przywiezionych na Litwę przez Telimenę z imponującego jej Petersburga. Z biurka i do biurka prowadzą wszystkie skojarzenia Telimeny, które krzyżują się z tradycjonalizmem domu Sędziego i jego środowiska. Telimena, której już samo niezwykłe imię kojarzy się z literaturą oświecenia, reprezentuje oczywiście popularny w tej literaturze typ damy modnej, znany z satyry Ignacego Krasickiego Żona modna. Jednak oprócz cech tego literackiego typu postać Telimeny posiada cechy swoiste, wiążące jej charakter i zapatrywania z przemianami, jakim podlegała społeczność szlachecka Litwy pod wpływem rosyjskim po trzecim rozbiorze, a szczególnie w czasach młodości Mickiewicza.

To w Petersburgu Telimena zdobyła swoje doświadczenie i nauczyła się różnych sztuczek kokieteryjnych, bardzo dokładnie przez narratora obserwowanych. Nie jest jedyną piękną kobietą w Soplicowie, ale – poza Zosią – przyćmiewa wszystkie inne, na czele z dwiema córkami Podkomorzego, posażnymi i skoligaconymi pannami na wydaniu, na które jednak w jej obecności nikt nie zwraca uwagi. Telimena natomiast rzuca się w oczy swoim wyglądem i zachowaniem, które są drobiazgowo wystudiowane, a przede wszystkim niosą ze sobą powiew czegoś na wsi egzotycznego:

Kibić miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną,

Suknię materyjalną, różową, jedwabną,

Gors wycięty, kołnierzyk z korónek, rękawki

Krótkie, w ręku kręciła wachlarz dla zabawki

(Bo nie było gorąca); wachlarz pozłocisty

Powiewając rozlewał iskier deszcz rzęsisty.

Głowa do włosów, włosy pozwijane w kręgi,

W pukle i przeplatane różowemi wstęgi,

Pośród nich brylant, niby zakryty dla oczu,

Świecił się jako gwiazda w komety warkoczu –

Słowem, ubior galowy; szeptali niejedni,

Że zbyt wykwintny na wieś i na dzień powszedni.

(I, 538–549)

Taka postać jest ożywiającym kontrastem w męskim i damskim towarzystwie Soplicowa. Gdyby nie Telimena, moglibyśmy odczuwać pewien przesyt panującym tu starym obyczajem i kontuszowymi wspomnieniami. Telimena – podobnie jak Hrabia – przypomina nam jednak, że akcja toczy się w roku 1811. Opisy jej elegancji są też bardzo ciekawe jako źródło informacji o panującej wówczas modzie. Stanisław Pigoń zapewnia na przykład, że takim historycznie prawdziwym szczegółem jest sposób chodzenia Telimeny, która poruszała się zawsze krokiem baletnicy: „biegła bardzo szybko, suwała się raczéj” (I, 551), a to dlatego, że – jak pisze pamiętnikarz z epoki – „suknie modne nie miały fałd dostatecznych, za czym kroczek drobny i gęsty przybrać trzeba było, i przypadało to do gustu. A panie nasze zgrabnie przebiegały po pokoju, jak marionetki na włosku; ani dostrzec można było chodu właściwego śmiertelnym istotom”18. Strój, ruch, mimika, ułożenie ciała – wszystko stosowne, a jednocześnie zalotne – i ujęte w nauki, które w Księdze V Telimena daje Zosi przed jej wejściem do towarzystwa – to poetycki, a zarazem dokumentarny przyczynek do historii obyczajów i mody w tamtych czasach.

Dobre towarzystwo epoki napoleońskiej bardzo się jednak zmieniło w stosunku do czasów staropolskich. W oświeceniu następowała powolna wymiana elit, która we Francji porewolucyjnej i wszędzie tam, gdzie sięgały wpływy francuskie, nabrała gwałtownego tempa. W górnych warstwach nowej hierarchii społecznej pojawiło się mnóstwo ludzi nowych, z awansu – takim nowymi ludźmi byli sam Napoleon i jego marszałkowie – cała rzesza ambitnych mieszczan i parweniuszy, którym udawało się wejść na salony. Podobnie działo się w Rosji, która dla Telimeny jest modelem nowoczesności. W scentralizowanym i zmilitaryzowanym państwie już od czasów Piotra I karierę robiło się przez służbę w wojsku i w rozbudowanej administracji zorganizowanej na wzór wojska, przy pomocy sztywnej hierarchii stopni i rang („czynów”). Ranga urzędnicza była ważniejsza niż stare szlachectwo i stanowiła drogę do otrzymania szlachectwa przez różnego rodzaju przybyszów żądnych kariery nad Newą. Za takimi ludźmi sukcesu szły kobiety, przez nich samych rekrutowane do roli żon lub kochanek. Telimena, która – jak wiemy z jej „anegdoty petersburskiej” – obracała się w kręgu wysokich urzędników carskich, mogła przynajmniej ocierać się o tę kategorię dam. Z tamtego, petersburskiego życia musi się też wywodzić jej kokieteria, inicjatywa, którą swobodnie wykazuje w stosunkach z mężczyznami, a po części także jej pozycja w domu Sędziego, któremu – wedle jej własnych słów – mając stosunki w Petersburgu, „wyrządziła nieźmierne usługi” (II, 562).

Telimena, która pochodzi z Litwy, jest w jakiś bliżej nieznany sposób związana z rodziną Sopliców, w Rosji musiała zostać opiekunką Zosi, osieroconej przez rodziców zmarłych na Sybirze jako zesłańcy. Następnie wróciła do ojczyzny, niewątpliwie zależna materialnie od „małej pensyjki”, którą Jacek potajemnie przeznacza na wychowanie Zosi. Z tego niepewnego położenia materialnego wynika kobieca strategia Telimeny, która w rodzinnych stronach zamierza jak najkorzystniej wydać się za mąż, a przez to ustalić swoją pozycję i zapewnić sobie oparcie materialne na starość. Temu też służy jej przerysowana elegancja i cały sztafaż kulturalny mający dowodzić jej przynależności do wysokich kręgów społecznych. Zwróćmy uwagę, że pierwszą rozmowę z Tadeuszem, po francusku, zaczyna od literatury, wypytując go o nowych autorów:

Cóż gdy potem zaczęła mówić o malarstwie,

O muzyce, o tańcach, nawet o rzeźbiarstwie!

Dowiodła, że zna równie pędzel, noty, druki;

Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki,

Lękał się, by nie został pośmiewiska celem,

I jąkał się jak żaczek przed nauczycielem.

(I, 658–563)

Podobny ton – o czym pamiętamy – Telimena przybiera też w rozmowie z Hrabią w świątyni dumania, dokąd udaje się z nieodłącznym romansem francuskim. Posługując się w rozmowie o malarstwie kryptocytatami z Sofiówki Stanisława Trembeckiego (skądinąd wielkiego miłośnika Katarzyny II i politycznego rusofila) Telimena w istocie przekonuje, że nie jest jej obca kultura oświecenia polskiego w wydaniu elitarnym. Z jednej strony wizerunek Telimeny jako nowoczesnej sawantki, gorliwie przez nią samą kreowany, nieco nas bawi, ponieważ jest tylko narzędziem jej zabiegów o męża; z drugiej strony – powtórzmy to jeszcze raz – dzięki tej kokieterii do Soplicowa trafia pogłos nowoczesnej, choć w wydaniu salonowym, kultury początków XIX stulecia.

A ponadto Telimena różni się od soplicowskich domowników i gości jeszcze jedną cechą swojego sposobu myślenia. Mimo że na obrazach w dworze soplicowskim widzimy Kraków i Warszawę, to Telimena, ilekroć używa słowa „stolica”, zawsze ma na myśli Petersburg. Przypomina nam w pośredni sposób, że akcja poematu toczy się po rozbiorach, a Soplicowo wraz z całą Litwą leżą w granicach państwa rosyjskiego. Opinia, że jej „anegdota petersburska” (II, 591–656) jest wyrazem jakiejś szczególnej fascynacji Rosją, szłaby może za daleko. Ale niewątpliwie Telimena jest osobą, która nie myśli o świecie w kategoriach patriotyzmu polskiego – i w ogóle obce jest jej jakiekolwiek myślenie polityczne. Interesuje ją tylko pionowa hierarchia społeczna, formalna i majątkowa, żyje bowiem jedynie troską i ambicją zabezpieczenia swojej własnej pozycji w tej hierarchii. Dlatego sprawy narodowe są jej obojętne i bez oporów godzi się z każdym aktualnie istniejącym stanem rzeczy. Ale pośrednio i sama Telimena, i zawartość jej mitycznego biurka mówią nam o Rosji wiele – i w sposób dziwnie korespondujący z tym, co na ten temat sam Mickiewicz mówił w innych miejscach, poza Panem Tadeuszem.

Telimena należy do tej części społeczności polskiej, niewielkiej zapewne, ale historycznie znaczącej, która po rozbiorach, z konformizmu czy z innych względów, znalazła sobie miejsce w Imperium Rosyjskim. W czasach Mickiewicza było to tym łatwiejsze, że Rosja była już mocarstwem europejskim, przykładem historycznego sukcesu i krajem nieograniczonych perspektyw. Niektórych ludzi z otoczenia Mickiewicza w Wilnie i Petersburgu prowadziło to do dobrowolnej rusyfikacji, tak było w wypadku pisarzy rosyjskich pochodzenia polskiego Tadeusza Bułharyna i Józefa Sękowskiego, lub do narodowej apostazji wspieranej nie tylko osobistym interesem, ale również rzekomym realizmem politycznym i wspomnianą wizją Rosji jako potęgi przyszłości, jaką artykułowali ekspatrioci uznawani za apostatów narodowych: Adam Gurowski na lewicy i (w późniejszym okresie) Henryk Rzewuski na prawicy. Mickiewicz, który miał okazję poznać tego typu ludzi i ich poglądy, a także, co równie ważne, obserwować podczas swojego pobytu w Rosji liczną kolonię polską w Petersburgu z jej obyczajami, mentalnością i potocznymi zapatrywaniami na świat, swoje obserwacje w tym zakresie wykorzystał, portretując Telimenę. Imitując wszelkie nowoczesne wzory i poglądy podchwycone i zasłyszane w lepszym, stołecznym towarzystwie, Telimena uderza też w strunę tego rodzaju ideologii, która zabory kojarzy z procesem modernizacji.

Możemy tak twierdzić dlatego, że Telimena opowiada swoją „anegdotę petersburską” w reakcji na padające w rozmowie słowo „cywilizacja”, które należało do kluczowych pojęć spornych w polskiej dyskusji publicystycznej lat dwudziestych i trzydziestych XIX w., do czego Mickiewicz odnosił się w Księgach pielgrzymstwa polskiego19. W Panu Tadeuszu temat ten zostaje niby obrócony w żart, bo pojawia się w kontekście sporu myśliwych, ale anegdota petersburska należy do tych licznych fragmentów utworu, które należy czytać tak, jak zostały napisane, czyli w konwencji pół żartem, pół serio. Rejent, chcąc sprowokować Asesora, ostro krytykuje postępowanie polskich myśliwych, którzy (rzekomo) nie przestrzegają żadnych ustaw i przepisów: w pogoni za zwierzyną depczą cudze pola uprawne, polują – wbrew zasadom – także wiosną i latem20:

Stąd Hrabia się żali,

Że cywilizacyja większa u Moskali,

Bo tam o polowaniu są ukazy cara

I dozor policyi, i na winnych kara

Telimena, ku lewej iźbie obrócona,

Wachlując batystową chusteczką ramiona,

„Jak mamę kocham – rzekła – Hrabia się nie myli.

Znam ja dobrze Rosyją. Państwo nie wierzyli,

Gdy im nieraz mówiłam, jak tam z wielu względów

Godna pochwały czujność i srogość urzędów.

(II, 587–596)

Godną pochwały czujność urzędów rosyjskich Telimena ilustruje karą, jaka spotkała pewnego urzędnika z sąsiedztwa na petersburskiej daczy za przypadkową śmierć jej pokojowego pieska, bonończyka, którego Wielki Łowczy dworu carskiego uznał za „kotną łanię”. A o srogości tych urzędów przekonuje to, że na nic się zdały protesty owego obwinionego o zabicie „łani” czynownika: „Że z Wielkiego Łowczego wielkim pozwoleniem / Zwierz uszczuty zda mu się być psem, nie jeleniem” (III, 635–636). Jest to, rzecz jasna, niezmiernie komiczne i kompromituje w oczach czytelnika zarówno rozum Telimeny, jak i uznanie Hrabiego dla moskiewskiej „cywilizacyji”. Ale zarazem cała ta scena jest humorystycznym przestylizowaniem pewnego ważnego wątku Mickiewiczowskiego myślenia o Rosji. Tego, który zyskał szerokie, poważne rozwinięcie w Ustępie III części Dziadów, gdzie poeta groźnej potędze rosyjskiej przypisał cechy groteskowe, wynikające jego zdaniem z modelu państwa stworzonego przez Piotra I i Katarzynę II. Państwa, w którym nowoczesne struktury biurokratyczne przejęte od Prus i innych najbardziej zracjonalizowanych krajów Europy Zachodniej zostały nałożone na zbiorowość ludzką do tego nieprzygotowaną, tkwiącą jeszcze głęboko w pierwotnej, na poły barbarzyńskiej i niewolniczej formie państwa sięgającej czasów Iwana Groźnego, a nawet reliktów niewoli mongolskiej21. Telimena bawi nas, bo niczego nie rozumiejąc, zachwyca się tymi cechami Rosji, doprowadzonymi w jej anegdocie do absurdu.

Cesarz i kwestarz

Temat rosyjski pojawia się już dzień wcześniej, na pierwszej kolacji w zamku, kiedy Podkomorzy kończy swoją gawędę o modach cudzoziemskich pochwałą współczesnej młodzieży, lepszej niż starsze pokolenie, bo wyjeżdżającej zagranicę „nie po odzież”, tylko by służyć w wojsku narodowym pod komendą Napoleona. Pyta wtedy księdza Robaka, czy nie ma on jakichś nowin „zza Niemna” (Niemen był wtedy granicą pomiędzy Litwą, wcieloną do Cesarstwa Rosyjskiego, a Księstwem Warszawskim) i czy nie wie czegoś o „naszym wojsku” (I, 494–496), a pytając o to, ścisza głos. Czyni to, bo dostrzega wśród biesiadników Rosjanina, kapitana Rykowa, oficera kwaterującego w jednej z pobliskich wiosek oddziału wojska. To ściszenie głosu jest pierwszym w poemacie sygnałem, że z soplicowską sielanką nie wszystko jest w porządku. W polsko-litewskiej arkadii usadowił się ktoś, kto mówi: et in Arcadia ego – a tym kimś jest car rosyjski.

Robak stanowczo więc zaprzecza: nie ma zza Niemna „żadnych nowin” (I, 497–502), a jeśli jakieś ma, to są to tylko „nasze zakonne sprawy”. Kościół katolicki w Cesarstwie Rosyjskim nie miesza się do polityki – a on, kwestarz bernardyński, świeci przykładem pod tym względem. A nuż, gdyby dalsza rozmowa potoczyła się tym torem, Ryków usłyszałby coś i powtórzył w swoim sztabie, śledzącym – jak tego się później dowiadujemy z ust majora Płuta – szpiegów napoleońskich? A może wśród wielu soplicowskich gości znajdzie się też jakieś inne, poza Rykowem, ciekawe ucho? Co prawda Sędzia jest o to spokojny, skoro wcześniej, narzekając na teraźniejsze czasy, kiedy to „każdy gdzie chce wchodzi”, głośno deklaruje jednak, że „szpiegów rządowych” się nie zaprasza (I, 379–380). Ale Robak, który ma więcej doświadczenia i poważne powody do ostrożności, wie, że ze szpiegami nigdy nic nie wiadomo.

Obecność oficera rosyjskiego w „centrum polszczyzny”, na wieczornym przyjęciu dla gości może dziwić. Ale jest ona zgodna z charakterem stosunków prywatnych, jakie panowały na Litwie pomiędzy Polakami i Rosjanami do czasów powstania listopadowego. Rosjan, w tym także przyjaźnie do Polaków nastawionych oficerów wojska stacjonującego na terenach litewskich zaboru rosyjskiego, nie obejmował początkowo późniejszy patriotyczny ostracyzm ze strony społeczności polskiej. Władze rosyjskie mimo okupacji wojskowej również, do czasu, pozostawiały Polakom autonomię kulturalną i zachowały Statut Litewski jako podstawę obowiązującego prawa cywilnego. Zdarzały się wśród Rosjan jednostki życzliwie nastawione do Polaków, z którymi utrzymywano stosunki i z których protekcji korzystano, co wiemy z wielu źródeł. Znajomość Sędziego z Rykowem przydaje się również po bitwie, bo Ryków jako przyjaciel Polaków obiecuje pomoc w zatuszowaniu okoliczności bitwy i skierowaniu przyszłego śledztwa rosyjskiego w stronę korzystną dla szlachty. Mniej lub bardziej przyjacielskie stosunki utrzymywał z Rosjanami również sam Mickiewicz, który nie był rusofobem, a w postaci Rykowa sportretował podobno jednego ze swoich znajomych z czasów pobytu w Rosji, generała noszącego to samo nazwisko co soplicowski kapitan22. Ten gość Sędziego, a zarazem, jak to wynika z jego własnych słów (I, 509–531), żołnierz spod komendy okrytego w Polsce ponurą sławą generała Aleksandra Suworowa (1729–1800), a więc – czego nie kryje w Soplicowie – weteran walk przeciwko Francuzom i Polakom, jest ucieleśnieniem mentalności ludu rosyjskiego. Fatalistycznie nastawiony do życia, które w jego wypadku sprowadza się do służby wojskowej i kolejnych wojen, prywatnie lubi Polaków, ale w każdej chwili gotowy jest do walki z nimi – w zależności od rozkazów. Życzliwość dla gospodarzy okazuje, starając się mówić łamaną polszczyzną, co dodatkowo podkreśla jego prostotę; powtarza przy tym powszechne wśród zabobonnych żołnierzy rosyjskich podania o „czarach” Napoleona i Suworowa, tak jakby sam w nie wierzył. Ryków reprezentuje inną Rosję niż ta zorganizowana na wzór zachodni, w gruncie rzeczy jednak półazjatycka, którą przedstawia Telimena. To znana też z Ustępu III części Dziadów Rosja ludowa, słowiańska, nieokreślona w swoim potencjale.

Już zatem od Księgi I, której zamierzoną dominantę stanowią motywy sielankowe, widzimy, że nad Soplicowem nie tylko wschodzi i zachodzi słońce, „robotnik” Boży (I, 203), ale wisi też nad nim szklany sufit konkretnej sytuacji historycznej. To jest sytuacja Polski pod zaborami: obcych rządów, wojskowej kontroli prowincji, powszechnej inwigilacji społeczeństwa. Te realia są w Panu Tadeuszu obecne od początku i jeśli nie nazywa się ich po imieniu, żeby nie psuć nastroju bez potrzeby, to się je wskazuje półsłówkami jako coś oczywistego. Nie można więc uznać, że ta warstwa poematu jest nieważna, i skupiać się tylko na metafizycznych podtekstach wizji Mickiewiczowskiej. Nie można też poprzestać na jej literackich pokrewieństwach oświeceniowych, od których pod tym względem różni się ona zasadniczo. Pan Tadeusz był pisany na emigracji, poza kontrolą cenzury, i dlatego przedstawieniem realiów politycznych odcina się zarówno od literatury stanisławowskiej na czele z Panem Podstolim Krasickiego, z którym go porównywano, jak również od porozbiorowych, klasycznych poematów rolniczych w rodzaju Ziemiaństwa polskiego Koźmiana, z których tego rodzaju realia były programowo wymazywane (lub zacierane). Podczas gdy poeci i prozaicy piszący w kraju musieli liczyć się z władzą zaborczą i stosowali autocenzurę, Mickiewicz na emigracji tymi względami nie musiał się już kierować. Pan Tadeusz realistycznie i zasadniczo bez niedomowień odzwierciedla więc dziewiętnastowieczną sytuację społeczeństwa polskiego w zaborze rosyjskim.

Wiadomo, że fragment końcowy Księgi I o wojnach napoleońskich i Legionach, „Takie były zabawy, spory w owe lata…” (I, 892–953), poeta napisał i dodał w tym miejscu dopiero, gdy w trakcie pracy nad sceną agitacji w karczmie Jankiela z Księgi IV postanowił wprowadzić do poematu wątek przygotowań powstańczych księdza Robaka jako tajnego emisariusza napoleońskiego. Trzeba jednak zwrócić uwagę, jak umotywowane fabularnie jest wprowadzenie owej panoramy epoki napoleońskiej w tym właśnie, a nie w innym miejscu akcji. Otóż narrator zwraca się do czytelnika z opowieścią, jak naprawdę wygląda sytuacja polityczna Litwy i reszty świata dopiero wtedy, gdy po męczącym dniu wszyscy w dworze soplicowskim położą się spać i usną – czyli gdy nikt niepowołany go nie podsłuchuje. Wtedy dopiero narrator porzuca bezpieczne tematy miejscowe i poufnie, w dłuższym monologu rozwija przed nami mapę współczesnego mu świata, streszczając dzieje epoki napoleońskiej:

Takie były zabawy, spory w one lata

Śród cichej wsi litewskiej, kiedy reszta świata

We łzach i krwi tonęła, gdy ów mąż, bóg wojny,

Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny,

Wprzągłszy w swój rydwan orły złote obok srebrnych,

Od puszcz libijskich latał do Alpów podniebnych,

Ciskając grom po gromie: w Piramidy, w Tabor,

W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabor

Biegły przed nim i za nim. Sława czynów tylu,

Brzemienna imionami rycerzy, od Nilu

Szła hucząc ku północy, aż u Niemna brzegów

Odbiła się, jak od skał, od Moskwy szeregów,

Które broniły Litwę murami żelaza

Przed wieścią, dla Rosyi straszną jak zaraza.

(I, 892–905)

Od Europy przechodzącej krwawe konwulsje porewolucyjnych przemian i wojen, w których przy boku armii francuskiej walczą również polskie Legiony, Litwa oddzielona jest „murami żelaza” – żelazną kurtyną militarną. Przez granice tej blokady, do ziem będących świeżymi nabytkami imperium carskiego wieści docierają potajemnie, w ukryty przed władzami rosyjskimi sposób:

Przecież nieraz nowina, niby kamień z nieba,

Spadała w Litwę; nieraz dziad żebrzący chleba,

Bez ręki lub bez nogi, przyjąwszy jałmużnę,

Stanął i oczy w koło obracał ostróżne,

Gdy nie widział we dworze rosyjskich żołnierzy

Ani jamułek, ani czerwonych kołnierzy,

Wtenczas, kim był, wyznawał, był legijonistą,

Przynosił kości stare na ziemię ojczystą,

Której już bronić nie mógł… Jak go wtenczas cała

Rodzina pańska, jak go czeladka ściskała,

Zanosząc się od płaczu! On za stołem siadał

I dziwniejsze od baśni historyje gadał.

(I, 906–917)

Wieści o walkach Legionów, o ich wodzach, o życiu i śmierci krewnych i znajomych tułających się po świecie z bronią w ręku, w nadziei, że służą przyszłemu wyzwoleniu ojczyzny, docierają za Niemen w postaci relacji wędrownego żebraka – potajemnie powracającego do ojczyzny inwalidy, żołnierza Legionów. Poemat odzwierciedla więc sposoby komunikacji typowe dla ówczesnych warunków. Uwypukla znaczenie drugiego obiegu informacji, relacji potajemnych, przekazywanych w kręgu rodziny i przyjaciół. W tym kręgu i w ten sposób podtrzymywana jest świadomość narodowa Polaków na Litwie i nadzieje na wyzwolenie związane z aktualną sytuacją polityczną za zachodnią granicą. Analiza znaczenia tego typu tradycji była częstym przedmiotem wypowiedzi publicystycznych Mickiewicza w latach 1832–1833, czego wyrazistym przykładem może być odczyt O duchu narodowym. Obserwacja, że tradycja ustna miała dla pokolenia powstańców listopadowych i emigrantów większe znaczenie niż lektura liberalnych myślicieli politycznych Zachodu, osiemnastowiecznych i współczesnych, oraz wynikająca stąd nobilitacja tej tradycji była też w wypadku Mickiewicza jednym z filarów postawy, którą nazywa się czasem romantyzmem politycznym.

Inną jej cechą, która dochodzi do głosu w Panu Tadeuszu, jest kult Napoleona i przekonanie o wolnościowym znaczeniu prowadzonych przez niego wojen. W Polsce, jak wiadomo, w czasach Księstwa Warszawskiego przekonanie to było – poza ważnymi skądinąd wyjątkami, na przykład rodziny książąt Czartoryskich – prawie powszechne i wynikało z wymowy faktów. W 1806 r. Napoleon wygrał wojnę z Prusami, a jego armia – w tym walczące w jej szeregach oddziały polskie – wkroczyła do Wielkopolski i zajęła ziemie zaboru pruskiego łącznie z należącą do tego zaboru po trzecim rozbiorze Warszawą. Polska nie została co prawda odbudowana, bo Napoleon zawarł z carem Aleksandrem I pokój w Tylży, ale powstało Księstwo Warszawskie, surogat państwowości polskiej i – jak wierzono – baza do pełnej odbudowy Rzeczypospolitej w przyszłości. W bliskiej przyszłości. Bowiem już w roku 1809 Napoleon z walnym udziałem armii Księstwa pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego wygrał wojnę z Austrią, wyzwolił Lublin, Kraków i powiększył Księstwo o kolejne ziemie polskie odebrane monarchii habsburskiej. Po wygranych w ciągu kilku lat wojnach z dwoma mocarstwami zaborczymi wszyscy czekali oczywiście na wojnę z trzecim zaborcą, Cesarstwem Rosyjskim. Takie nadzieje żywi potajemnie cała ukazana w Panu Tadeuszu zbiorowość szlachecka na Litwie. W takiej atmosferze optymistycznie patrzy się nawet na wcześniejsze losy Legionów, na ich pierwsze walki we Włoszech, a nawet na wyjątkowo tragiczne losy żołnierzy polskich w 1802 r. wysłanych przez Francuzów na Karaiby do tłumienia buntu niewolników murzyńskich na San Domingo (Haiti). Dygresja historyczna z Księgi I przypomina pod tym względem słynny, gorzki, ale optymistyczny zarazem, Wiersz do legionów polskich Cypriana Godebskiego – poety i legionisty, poległego w szeregach armii Księstwa Warszawskiego w 1809 r., w bitwie pod Raszynem23.

Dla patriotycznej opinii na Litwie wieści o walkach Legionów miały charakter mobilizujący. Ponieważ obserwowano je z oddali, rzeczywistość łatwo ulegała idealizacji. Nadzieja oraz rycerski imperatyw walki za ojczyznę brały górę nad ryzykiem i obawami. W Panu Tadeuszu poeta operuje konkretem historycznym, ale jest to konkret przepuszczony przez filtr ówczesnej świadomości litewskich Polaków, znanej mu doskonale z lat wczesnej młodości spędzonych w Nowogródku. Źródła tej świadomości wskazywane przez narratora były nieoficjalne, ale konkretne; znajdowała się wśród nich chociażby „gazeta wypruta z szkaplerza” przez wędrującego po wsiach kwestarza:

Czasem do Litwy kwestarz z obcego klasztoru

Przyszedł i kiedy bliżej poznał panów dworu,

Gazetę im pokazał wyprutą z szkaplerza;

Tam stała wypisana i liczba żołnierza,

I nazwisko każdego wodza legijonu

I każdego z nich opis zwycięstwa lub zgonu.

(I, 942–947)

Gazeta drukowana w Księstwie Warszawskim, przeszmuglowana przez granicę, ukryta w obawie przed rewizją lub możliwym aresztowaniem, bywała jedynym źródłem wiedzy o stanie spraw polskich, czasem o losach dzieci i krewnych, którzy poszli lub uciekli przez granicę na Niemnie do wojska polskiego. Uderzająca jest przy tym wierność dokumentarna Mickiewicza, który wymieniając wielu, którym się to udało, przywołuje – jak ustalił Pigoń – wyłącznie nazwiska prawdziwe, ludzi, których losy znane są z dokumentów i wspomnień:

Tak przekradł się Gorecki, Pac i Obuchowicz,

Piotrowski, Obolewski, Rożycki, Janowicz,

Mirzejewscy, Brochocki i Bernatowicze,

Kupść, Gedymin i inni, których nie policzę;

Opuszczali rodziców i ziemię kochaną,

I dobra, które na skarb carski zabierano24.

(I, 936–941)

Warto też zwrócić uwagę, że w kategorii ludzi mobilnych, z dołów społecznych ówczesnego społeczeństwa, którzy są dla prowincji źródłem wiarygodnych informacji, obok żebraków i mających kontakty handlowe Żydów (co narrator sugeruje później, w kontekście charakterystyki Jankiela), poczesne miejsce zajmują kwestarze zakonni. Postać kwestarza była na przełomie XVIII i XIX w. jednym z najbardziej charakterystycznych typów prowincji litewskiej i jest dość szeroko reprezentowana w powieści polskiej. Kwestarzami byli mnisi z zakonów żebrzących – w literaturze polskiej tego czasu wielokrotnie pojawia się też postać kwestarza bernardyna – których zadaniem było pozyskiwanie jałmużny i różnego rodzaju darów na rzecz zakonu. Mogły to być datki pieniężne, produkty spożywcze, płótno wyrabiane w domach, a także żywe zwierzęta gospodarskie, najczęściej powszechnie hodowane wówczas owce. (Stąd w Księdze IX, kiedy ksiądz Robak przed bitwą z Moskalami wjeżdża do Soplicowa, za jego wozem idą owce). Kwestarze zakonni stale wędrowali po prowincji, wyrabiając sobie mir i sympatię wśród mieszkańców, a poza posługą religijną służyli im radą jako ludzie doświadczeni. W monotonnym życiu wsi byli atrakcją towarzyską, roznosili też wiadomości. (Najważniejszym w naszej literaturze portretem takiej postaci są Pamiętniki kwestarza, powieść tradycyjna Ignacego Chodźki z 1844 r., z Panem Tadeuszem łączy ją czas akcji i przedstawione środowisko społeczne). Pełniąc swoje funkcje zakonne, kwestarze mogli też, bez wzbudzania podejrzeń ze strony władz, angażować się w konspiracyjne kontakty patriotów. W swoich komentarzach do Pana Tadeusza Pigoń pisze:

O jednym z nich, szczególnie znamiennym, utrzymała się dłużej pamięć w Nowogródzkiem. Był to ks. Bułhak, kwestarz bernardynów nieświeskich, jak pisze pamiętnikarz: „niepospolita kiedyś osoba”. Za St[anisława] Augusta deputat do trybunału, poseł na Sejm Czteroletni, później był jednym z organizatorów powstania Jasińskiego. Dostał się do niewoli i na Sybir, skąd zbiegł po kilku latach; powróciwszy, dowiedział się, że żona mu zmarła, majątek skonfiskowano; wstąpił więc do bernardynów i został kwestarzem. Ale politycznych zapędów nie powściągnął. Szanowany bardzo i popularny w całej okolicy, pomocny był młodzieży przekradającej się do wojska Księstwa Warszawskiego. Miał opinię człowieka wtajemniczonego w konspirację polityczną. Otaczał się pewną tajemniczością, był małomówny i powściągał szlachtę w nieostrożnym gadulstwie. Tradycja o nim […] utrzymywała się jeszcze w pokoleniu współczesnym Mickiewiczowi, wspomina o nim J[an] Czeczot w Pieśniach ziemianina (1846). Jest zatem więcej niż prawdopodobne, że postać ta, znana poecie choćby ze słyszenia, mogła służyć przy kształtowaniu postaci ks. Robaka25.

Tabakiera

„Takim kwestarzem tajnym był Robak podobno” – domyśla się narrator, przystępując do jego charakterystyki (I, 954). Domysły te potwierdzają się w Księdze IV, którą otwiera scena agitacji patriotycznej w karczmie Jankiela. Jest niedzielny poranek; po mszy w starej drewnianej karczmie, której wygląd jest najpierw dokładnie opisany (I, 171–240), zbiera się okoliczna drobna szlachta i chłopi. Kwestarz, który zawsze musiał być blisko ludzi, prowadzi tu rozmowę, uprzejmie częstując uczestników zebrania tabaką.

Zanim skupimy się na politycznym wątku rozmowy, zwróćmy uwagę, że w całej tej scenie pojawia się wiele różnego rodzaju rekwizytów i tematów z zakresu historii społecznej i stylu życia w epoce staropolskiej. Trudno też wszystkie niuanse tej sceny zrozumieć bez objaśnień dotyczących realiów, o których się tutaj mówi. Już pokolenie Mickiewicza i sam poeta, co widać w wielu miejscach Historii szlacheckiej, odczuwali wobec obyczaju i mentalności XVIII stulecia pewien dystans kulturowy. Dystans ten nabierał jednak cech pozytywnych: był rodzajem zaciekawienia formami życia odchodzącymi w przeszłość, ale to zaciekawienie miało zarazem nacechowanie uczuciowe, ponieważ owa przeszłość należała do dziejów rodzimych i rodzinnych tego pokolenia. Romantycy czuli, że są inni niż ich rodzice, a zwłaszcza dziadkowie, a jednocześnie w pewien sposób zazdrościli im surowego, ale barwnego życia w minionej epoce wolności. Nostalgiczny nastrój tego typu pojawiał się zwłaszcza w powieściach historycznych pierwszej połowy XIX w., a wzorów dostarczała twórczość niezwykle wówczas popularnego Scotta. Ten twórca i prawodawca gatunku powieści historycznej był mistrzem zarówno w malowaniu wielkich syntez historii politycznej, jak i w literackim odtwarzaniu życia codziennego nacechowanym antykwaryczną wiernością w przedstawianiu dawnych sposobów myślenia, przesądów, zwyczajów, strojów i wszelkich staroświeckich przedmiotów, które dla współczesnych czytelników były już czymś egzotycznym. Podobne zaciekawienie przeszłością bywa i dziś naszym udziałem, ponieważ żyjemy w epoce gwałtownego przyspieszenia cywilizacyjnego, a służące nam na co dzień przedmioty i urządzenia stale się zmieniają. Możemy więc zrozumieć antykwaryczne zainteresowania Mickiewicza i jego współczesnych, którzy jako pierwsze pokolenie mieli okazję obserwować początek tego rodzaju przemian.

Tabakę, prawie dziś zapomnianą, wyrabia się z tytoniu. Jest to brązowy proszek, który wdychany w małych ilościach przez nos, pobudza do kichania. Z jakiegoś powodu pod koniec XVIII w. ta używka, jak i sam zwyczaj zażywania tabaki stały się bardzo popularne. Tabakę nosiło się przy sobie, w małych, szczelnie zamykanych pojemniczkach, zwanych tabakierami. Miłośnikiem tabaki był sam Napoleon, a jego stronnicy polityczni wykorzystywali to w celach propagandowych. Tabakiery zdobiono malowanymi miniaturami, które przedstawiały cesarza na koniu, na czele szeregów wojska. Taką też tabakierę pokazuje szlachcie ksiądz Robak, starając się poprzez dygresje skierować rozmowę na temat zwycięstw Napoleona i dzięki temu rozbudzić pozytywne nastawienie szlachty dla swoich snutych w konspiracji planów i przygotowań powstańczych.

Bogactwo znaczeniowe i koloryt historyczny sceny agitacji zawdzięczamy temu, że swojego celu politycznego Robak nie może dopiąć od razu i w prosty sposób. Jego rozmówcy są prostoduszni, nie wychylają nosa poza własne opłotki, wiedzę o Napoleonie i Księstwie Warszawskim czerpią ze strzępów informacji i pogłosek, a w dodatku nie spodziewają się tego, co kwestarz ma im do przekazania. Dlatego rozmowa, zanim dotrze do sedna, jakim jest organizacja spisku, błądzi po różnych tematach. A wszystkie te tematy wynikają mimochodem z zażywania tabaki i oglądania bernardyńskiej tabakiery.

Wacław Borowy, znakomity badacz i wrażliwy znawca poezji, zwracał uwagę na rolę, jaką tabakiera księdza Robaka, w kontekście innych podobnych motywów, odgrywa w strukturze epickiej Pana Tadeusza. Szczególną uwagę krytyka zwrócił namalowany na denku tabakiery obraz Napoleona na koniu. W pewnym momencie Robak, chcąc wrócić do głównego wątku rozmowy, pokazuje zebranym tę miniaturę ukrytą wewnątrz tabakiery:

„Chwalicie mą tabakę, Mości Dobrodzieje,

Obaczcież, co się wewnątrz tabakierki dzieje”.

Tu, wycierając chustką zabrudzone denko,

Pokazał malowaną armiją, malenką

Jak roj much; w środku jeden człowiek na rumaku,

Wielki jako chrząszcz, siedział, pewnie wódz orszaku;

Spinał konia, jak gdyby chciał skakać w niebiosa.

(IV, 385–391)

Borowy analizował metodę poetycką zastosowaną tu przez Mickiewicza. Z jednej strony obraz ten miniaturyzuje epokę historyczną i jej głównego bohatera: wojsko na denku tabakiery porównane jest do „roju much”, a na jego tle wódz orszaku jest „wielki jako chrząszcz”. Mimo swoich miniaturowych rozmiarów obrazek, przez to, co przedstawia, ewokuje wielkość Napoleona. Poeta zauważa, że wódz spina konia, „jakby chciał skakać w niebiosa”. Trudno w prostszy i bardziej naturalny sposób dać do zrozumienia, że chodzi tu o bohatera, który swoimi czynami wyrywa się z ograniczeń krępujących ludzi. Skok w niebo jest symbolem mocy sprawczej genialnej jednostki, jej „boskich” możliwości w dokonywaniu zmian. Tabakiera ks. Robaka należy więc do licznych w Panu Tadeuszu przedmiotów, których opis pozwala wprowadzać na karty poematu panoramiczne obrazy historii. Wielka historia, o której w tym miejscu przypomina miniatura, powróci w dwóch ostatnich księgach poematu, gdzie obraz epoki napoleońskiej uzyska z kolei prawdziwie epickie rozmiary i perspektywę26.

W cieniu legendy napoleońskiej i legionowej, przywoływanej przez księdza Robaka dla przyciągnięcia potencjalnych uczestników planowanego powstania, pozostają inne wątki chaotycznej rozmowy, poboczne, ale też ciekawe. Choć Robaka one niecierpliwią, Mickiewicz wprowadza je tutaj celowo, bo mimo swego pozornego chaosu dodają one wiele ważnego budulca do struktury Pana Tadeusza jako poematu o historii.

Najpierw sprowokowana przez bernardyna rozmowa o Częstochowie (z której pochodzić ma tabaka, wyrabiana rzekomo przez paulinów na Jasnej Górze) wywołuje patriotyczne skojarzenia szlachty oparte na jej przywiązaniu do wyznania katolickiego. Jednym przypominają się dawne pielgrzymki, z czasów przed rozbiorem kraju, kiedy to między Litwą a Koroną nie było granicy, a Matka Boża Częstochowska zwana też była Księżną Litewską. (Mickiewicz w tym szczególe opiera się na własnej pamięci, co potwierdza znaleziona przez komentatorów poematu osiemnastowieczna kantyczka wileńska, w której pojawia się to określenie). Później przez wątpliwości, czy Francuzi po zajęciu Częstochowy w 1807 r. nie zrabowali skarbów jasnogórskich, które to wątpliwości Robak gorliwie rozwiewa, rozmowa przechodzi na temat nowych podatków nakładanych na szlachtę litewską i chłopów przez władze carskie. Przy okazji dowiadujemy się o wprowadzonym przez te władze przymusie przedstawiania papierowych dokumentów potwierdzających pochodzenie szlacheckie poszczególnych rodzin – rzecz wcześniej niespotykana, jako że w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej nie było urzędu heroldii. Toteż wymóg ten okazał się niebezpieczną szykaną dla szlachty zaściankowej, która dokumentów takich nie miała, a klejnotem i herbem posługiwała się z dziada pradziada. W Cesarstwie Rosyjskim brak pisemnego potwierdzenia kończył się utratą przynależności do stanu szlacheckiego, co nakładało przymus płacenia podatków na równi z chłopami, a co gorsza – pozwało w zaściankach rekrutować żołnierzy do przymusowej, trwającej w Rosji 25 lat służby w wojsku. Rozporządzenia tego rodzaju, które odbierano jako szykany, trwały i w późniejszym czasie i stanowiły podstawową formę represji, które na ziemiach litewsko-ruskich jeszcze się nasiliły po powstaniu listopadowym. Wokół tabakiery księdza Robaka toczy się więc dyskusja o sprawach bolesnych i aktualnych nawet i w późniejszym okresie, a zarazem pojawiają się w niej wątki społeczne i obyczajowe o charakterze typowo antykwarycznym. Taki charakter ma na przykład spór szlachty o różne nazwy i kroje dawnych ubrań męskich:

„Ba – przerwał Rymsza – przecież widziałem za młodu

Kościuszkę, naczelnika naszego narodu:

Wielki człowiek! A chodził w krakowskiej sukmanie,

To jest w czamarce” – „W jakiej czamarce, Mospanie? –

Odparł Wilbik. – To przecież zwano taratatką”.

„Ale tamta z frędzlami, ta jest całkiem gładką” –

Krzyknął Mickiewicz. Zatem wszczynały się swary

O różnych taratatki kształtach i czamary.

(IV, 401–408)

Chwilę wcześniej podobnie chaotyczna debata toczy się na temat herbów szlacheckich, którymi pieczętują się obecni. Erudycja heraldyczna Mickiewicza, którą podziwiał u niego wielki znawca dziejów szlachty, Henryk Rzewuski, służy tu spojrzeniu z przymrużeniem oka na zadawnione przesądy stanowe, ale i czemuś więcej. Zapalczywe wywody Skołuby, Jurahy, Birbasza i Mickiewicza na temat starożytności ich rodów i herbów ukazują bowiem wewnętrzne zróżnicowanie tego plebejskiego w istocie środowiska. Na jednej ławie, w cieniu osmolonych ścian żydowskiej karczmy siedzą obok siebie i zwykli wieśniacy, i szlachta z rodzin niedawno nobilitowanych, i zubożali potomkowie ruskich rodów książęcych, i potomkowie nobilitowanych Tatarów. A dopełnieniem tej różnorodnej zbiorowości polsko-litewskiego gminu jest gospodarz karczmy Jankiel, który dzięki swoim dawnym zajęciom wędrownego muzyka, trybowi życia, a także szacunkowi, którym się cieszy, wrósł w społeczność okolic Soplicowa jako jej pełnoprawny członek.

Jakie mają znaczenie mitologiczne wywody narratora na temat starotestamentowej genezy wzorów wykorzystanych w budowie karczmy żydowskiej?

Karczma z przodu jak korab, z tyłu jak świątynia:

Korab, istna Noego czworogranna skrzynia,

Znany dziś pod prostackiem nazwiskiem stodoły;

Tam rożne są zwierzęta: konie, krowy, woły,

Kozy brodate; w górze zaś ptastwa gromady

I płazów choć po parze, są też i owady.

Część tylna na kształt dziwnej świątyni stawiona,

Przypomina z pozoru ów gmach Salomona,

Który pierwsi ćwiczeni w budowań rzemieśle

Hiramscy na Syjonie wystawili cieśle.

Żydzi go naśladują dotąd we swych szkołach,

A szkoł rysunek widny w karczmach i stodołach.

(IV, 177–188)

Cały opis nie wydaje się opisem z natury, karczma jako budynek jest w swojej strukturze zbyt skomplikowana, a sam obraz zbyt nasycony symbolicznymi dygresjami, by potraktować go jako jeszcze jeden z wielu w poemacie malarskich opisów krajobrazu. Narrator kojarzy wygląd karczmy z arką Noego i ze świątynią Salomona, wspomina jej budowniczych z biblijnym Hiramem na czele. Egzegeta wątków ezoterycznych w twórczości Mickiewicza, Zdzisław Kępiński, zauważył, że są to wszystko symbole używane w rytuałach masonerii i w literaturze masońskiej27. Skojarzenie to poprzez charakter akcji konspiracyjnej, której miejscem jest karczma Jankiela, nie jest bynajmniej pozbawione sensu. Rola masonerii w polityce epoki była znacząca, masoneria była też wzorem dla wszelkiej działalności tajnej o charakterze patriotycznym, Mickiewicz znał działalność wolnomularzy w jego czasach i z ich symboliką, której ślady już Ignacy Chrzanowski odnalazł w tekście Ody do młodości28. Zasadniczo teza o świadomym operowaniu przez autora Pana Tadeusza symbolami masońskimi i o symbolicznym charakterze opisu karczmy Jankiela wydaje się więc przekonująca, przynajmniej w głównych zarysach.

Nieudowodnione i niemożliwe do udowodnienia pozostaje natomiast przypuszczenie Kępińskiego, że cały Pan Tadeusz jest strukturą symboliczną o znaczeniu ezoterycznym. W opisie karczmy Jankiela aluzje masońskie mogą być bowiem potraktowane po prostu jako stylizacja uwzględniająca biblijno-mityczne wyobrażenia szlachty o dziejach Żydów, podobne do biblijno-mitologicznego opisu konstelacji gwiazd z Księgi VIII. Mickiewicz jednak raczej bawi się tylko tym masońskim kodem we wprowadzeniu do wątku konspiracji narodowej, a stylizacja biblijna jest mu w tym miejscu potrzebna ze względów kompozycyjnych. Otóż te archaizujące skojarzenia z dziejami Starego Testamentu harmonizują w pewien sposób z rozmową na temat pochodzenia szlachty i jej herbów. W obu wypadkach skojarzenia czytelnika ukierunkowane zostają w stronę początkowej epoki dziejów – zarówno narodu żydowskiego, jak i szlachty litewskiej – w stronę przeszłości tak odleglej, że nie oświetlają jej ani pamięć ludzka, ani dokumenty – tylko wiara ludu, najdawniejsze kroniki i zapisane w tych kronikach, a powtarzane przez lud legendy: „Poraj – krzyknął Mickiewicz – z mitrą w polu złotem, / Herb książęcy; Stryjkowski gęsto pisze o tem” (IV, 351–352).

Zgromadzone w karczmie Jankiela motywy kojarzące się z początkową epoką dziejów odwołują się więc zarówno do kronik polsko-litewskich, jak i do starotestamentowych dziejów Żydów – narodu od wieków licznie zamieszkałego w Polsce, obok szlachty i chłopów. O tym tle mitów etnogenetycznych trzeba pamiętać, przyglądając się bliżej postaci gospodarza karczmy, Jankiela. Jest on Żydem ortodoksyjnym, pomocnikiem rabina w pobliskim miasteczku (IV, 260): w świecie Starego Testamentu żyje więc na co dzień. Również aluzje do loży masońskiej w opisie karczmy pojawiają się nieprzypadkowo: działalność tajna, na rzecz Napoleona, we współpracy z Robakiem, jest bowiem jedną z ról „lubionego powszechnie Jankiela (VII, 394). Żyd przechowuje broń na potrzeby powstania, sprowadzoną w sekrecie z Królewca (VI, 253–256), ma informacje o ruchach wojsk nad granicą (VII, 376–379), major Płut nazywa go „szpiegiem, którego rząd dawno śledzi” (IX, 179–180) i to się potwierdza, kiedy arendarz przynosi umierającemu księdzu Robakowi list od generała Fiszera ze sztabu księcia Józefa z informacją o decyzji: wojna (X, 879–889).

Wiemy jednak, że w czasie, kiedy toczy się akcja poematu, Żydzi litewscy w większości opowiadali się po stronie rosyjskiej29. Narrator zresztą mówi, że Polacy litewscy bali się żydowskich „jarmułek”, zakładając szpiegostwo Żydów, ale na rzecz Rosji (I, 911). Z drugiej strony informacje o Żydach, w interesującym nas okresie współpracujących tajnie z wojskiem polskim, sporadycznie również pojawiają się w źródłach30. Mickiewicz, który zawsze opierał się na pewnych realiach, także w sprawie Żyda patrioty zapewne nie całkiem fantazjował. Sam też poeta wskazał pierwowzór Jankiela w osobie „rabina, uczonego, poważnego Żyda”, który był stałym gościem w dworze Wereszczaków w Tuhanowiczach i rozmówcą marszałkowej Franciszki Wereszczakowej31. Dlatego na pytanie Andrzeja Fabianowskiego, czy Jankiel na tle realiów epoki to bohater prawdopodobny czy postulatywny, trafnie odpowiada Jerzy Fiećko, streściwszy debatę badaczy na ten temat – należy widzieć w Jankielu „figurę synkretyczną, scalającą pozytywne cechy Żydów zapamiętanych z osobistych relacji i Żydów wpisanych na sposób heroiczny niedawną historię polską. Figurę zarazem symboliczną i wzorotwórczą”32.

Nie było nas, był las…

Scena w karczmie Jankiela obramowana jest w toku narracji dwoma długimi fragmentami, których przedmiotem są lasy i puszcze litewskie. Obrazy te również są nasycone symbolicznie, a jedną z ich głównych funkcji jest – podobnie jak w dyskusji o herbach – odesłanie do mitów założycielskich Litwy. Obrazy lasu pojawiają się w całym Panu Tadeuszu, ale księga Dyplomatyka i łowy jest pod tym względem najważniejsza. Las był na ziemiach Rzeczypospolitej stałym elementem każdego praktycznie widoku. Wsie, miasteczka, wszelkie siedziby ludzkie w swojej większości, zwłaszcza w Wielkim Księstwie Litewskim, powstawały na ziemiach wydartych środkowoeuropejskiej puszczy, w prześwitach ręką ludzką poszerzanych pod uprawę ziemi. Siedziby ludzkie, osady i dwory w czasach, w których rozgrywa się akcja poematu, z reguły otoczone były na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej wieńcem lasów. Do sąsiada jechało się przez las, do pobliskiego miasteczka jechało się przez las. Tak było zwłaszcza na Litwie. Jak pisał przed stu laty Józef Rostafiński:

Tam kraj był przeważnie lesisty, ziemię rodzicielkę człowieka i bezleśne obszary otaczała smuga lasu lub siny zwał boru […]. Tło ziemi rodzinnej poety to nie rola a leśne przestworze33.

Las należy do toposów wyróżniających literaturę polską na tle innych literatur. Jest też jednym z podstawowych archetypów wyobraźni polskiej. W tej roli symbolizuje wieczność, nieskończoność, labirynt, odrębność świata natury i człowieka, a także – przeciwnie – związek człowieka z przyrodą. Mickiewicz, którego kraj lat dziecinnych był wyjątkowo gęsto pokryty lasami, obraz puszcz litewskich nosił pod powiekami przez całe życie.

Dyplomatyka i łowy zaczyna się rozbudowaną apostrofą do najstarszych drzew litewskich. Drzewa przez swoją długowieczność są traktowane jako niemi świadkowie najdalszej przeszłości. Dlatego las staje się tu metaforą pamięci zbiorowej sięgającej poza doświadczenie żyjących pokoleń, aż do kryjącej się w mroku epoki początku Wielkiego Księstwa:

Rowienniki litewskich wielkich kniaziów, drzewa

Białowieży, Świtezi, Ponar, Kuszelewa!

Których cień spadał niegdyś na koronne głowy

Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy

I Giedymina, kiedy na Ponarskiej górze,

Przy ognisku myśliwskim, na niedźwiedziej skórze

Leżał, słuchając pieśni mądrego Lizdejki,

A Wiliji widokiem i szumem Wilejki

Ukołysany, marzył o wilku żelaznym;

I zbudzony, za bogów rozkazem wyraźnym

Zbudował miasto Wilno, które w lasach siedzi

Jak wilk pośrodku żubrów, dzików i niedźwiedzi.

Z tego to miasta Wilna, jak z rzymskiej wilczycy,

Wyszedł Kiejstut i Olgierd, i Olgierdowicy,

Równie myśliwi wielcy, jak sławni rycerze,

Czyli wroga ścigali, czyli dzikie źwierze.

Sen myśliwski nam odkrył tajnie przyszłych czasów,

Że Litwie trzeba zawsze żelaza i lasów.

(IV, 1–18)

Historia Litwy przedchrześcijańskiej była w czasach młodości Mickiewicza jednym z najpopularniejszych tematów na Uniwersytecie Wileńskim i w środowisku kulturalnym Wilna. Dzieje pierwotne Wielkiego Księstwa, znane z ruskich latopisów i kronik polskich, na czele z należącą do ulubionych lektur Mickiewicza Kroniką polską, litewską, żmodzką i wszystkiej Rusi Macieja Stryjkowskiego (pierwodruk 1582 r.), stały się w oświeceniu i w pierwszych dekadach XIX w. przedmiotem badań historiografii polskiej i modnym tematem literackim. Tragedię Mendog, król litewski napisał Euzebiusz Słowacki, ojciec Juliusza; Juliusz podjął ten sam temat w Mindowem, wzorowanym poniekąd na Konradzie Wallenrodzie. Dziejami Litwy zajmowali się w Wilnie Teodor Narbutt oraz Józef Ignacy Kraszewski, jako historyk i jako autor epopei litewskiej Anafielas34.

Cytowaną tu legendę o założeniu Wilna autor Pana Tadeusza wplata w monolog skierowany do prastarych drzew. One jedne pamiętają bowiem czasy Giedymina, a wyzwalając przez to wyobraźnię historyczną narratora, pozwalają wprowadzić na karty epopei najdawniejszą epokę dziejów. Pojawiające się w dalszej części, już tutaj wskazane, odwołania do czasów biblijnych w opisie karczmy i do genealogii rodów i herbów szlacheckich budują w podświadomości czytelnika wrażenie jedności pomiędzy tym, co najdawniejsze, i tym, co współczesne w życiu narodu, a nawet wykraczające w przyszłość. Wszakże coś musi znaczyć zdanie: „sen myśliwski nam odkrył tajnie przyszłych czasów”… Widzimy tu odblask profetycznej koncepcji historii, tej samej, która organizuje Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego pisane tuż przed Panem Tadeuszem.

W drugiej kolejności symbolika drzew w Dyplomatyce i łowach konotuje idealny obraz prywatnej ojczyzny poety zachowany w paryskich snach emigranta:

Drzewa moje ojczyste! jeśli Niebo zdarzy,

Bym wrócił was oglądać, przyjaciele starzy,

Czyli was znajdę jeszcze? czy dotąd żyjecie?

Wy, koło których niegdyś pełzałem jak dziecię…

Czy żyje wielki Baublis, w którego ogromie

Wiekami wydrążonym, jakby w dobrym domie,

Dwunastu ludzi mogło wieczerzać za stołem?

Czy kwitnie gaj Mendoga pod farnym kościołem?

I tam na Ukrainie czy się dotąd wznosi

Przed Hołowińskich domem, nad brzegami Rosi,

Lipa tak rozrośniona, że pod jej cieniami

Sto młodzieńców, sto panien szło w taniec parami?

(IV, 23–34)

Badacz polskiej literatury kresowej Jacek Kolbuszewski zauważył, że mityczny obraz Kresów zorganizowany jest w naszej literaturze wokół rzek. Świadczą o tym już same tytuły najlepszych powieści kresowych: Nad Niemnem, Nadberezyńcy, Dolina Issy. Mickiewicz, który jako poeta również jest za to odpowiedzialny, do wszechobecnych u niego rzek litewskich i balladowych jezior, na czele ze Świtezią, dodaje w Panu Tadeuszu legendarne, takie jak dąb Baublis, drzewa i obraz puszcz litewskich – przekształcone w symbol ojczyzny utraconej.

Jeszcze inne znaczenia przychodzą na myśl, kiedy narrator, któremu poeta romantyczny nadaje tu, w tym miejscu, swoje własne cechy, obserwuje las w samotności, zagubiony w jego wnętrzu, zanurzony w jego głębinie. Pejzaż leśny tak widziany ulega wtedy artystycznej deformacji, opartej jednak ściśle na obserwowanych przedmiotach, a zatem takiej, jaką romantycy uznawali za środek rewelatorski rozpoznania prawd ukrytych:

Ja ileż wam winienem, o domowe drzewa!

Błahy strzelec, uchodząc szyderstw towarzyszy

Za chybioną źwierzynę, ileż w waszej ciszy

Upolowałem dumań, gdy w dzikim ostępie

Zapomniawszy o łowach usiadłem na kępie,

A koło mnie srebrzył się tu mech siwobrody,

Zlany grantem czarnej zgniecionej jagody,

A tam się czerwieniły wrzosiste pagórki,

Strojne w brusznice jakby w koralów paciorki.

Wokoło była ciemność; gałęzie u góry

Wisiały jak zielone, gęste, niskie chmury;

Wicher kędyś nad sklepem szalał nieruchomym,

Jękiem, szumami, wyciem, łoskotami, gromem;

Dziwny, odurzający hałas! Mnie się zdało,

Że tam nad głową morze wiszące szalało.

Na dole jak ruiny miast: tu wywrot dębu

Wysterka z ziemi na kształt ogromnego zrębu;

Na nim oparte jak ścian i kolumn obłamy:

Tam gałęziste kłody, tu wpół zgniłe tramy,

Ogrodzone parkanem traw.

(IV, 42–61)

Puszcza staje się tu morzem oglądanym z jego dna, wysoko, nad głową obserwatora – topielca – szumią fale i huczy sztorm; na dnie widać pokryte roślinnością ruiny jakichś budowli – tajemniczą, zapoznaną Atlantydę. Tak widziany bór jest ucieleśnieniem natury pojmowanej romantycznie: groźnej – ale przyciągającej człowieka swoją magnetyczną siłą; zagadkowej i nieprzeniknionej – a zarazem kuszącej obietnicą metafizycznego wtajemniczenia.

Do opisu puszczy wraca narrator pomiędzy sceną w karczmie a polowaniem na niedźwiedzia; jest to słynna opowieść o mateczniku. Opowieść ta stanowi odrębną, zamkniętą całość wplecioną w tok narracji w celach kompozycyjnych: poeta rozdziela nią sceny dramatyczne o odmiennym charakterze i nastroju, a zarazem ponownie kieruje uwagę czytelnika na wnętrze puszczy – tym razem jako miejsce polowania.

Gawęda narratora o mateczniku, która w tradycji szkolnej uchodzi czasem za reprezentatywny opis przyrody, daje się jednak zaliczyć do tej kategorii tylko częściowo. Charakter opisu przyrody ma pierwsza część opowieści, przedstawiająca leśne mokradła – rojsty – bagna i zasnute stale mgłą oparzeliska leśne. Tak w istocie wyglądają najdziksze i najtrudniej dostępne dla człowieka części pierwotnego boru. Natomiast opis królestwa zwierząt, którym jest matecznik, ma zupełnie inny charakter. Wiemy, że Mickiewicz swoją opowieść oparł na utworze Stefana Witwickiego, którą gruntownie przetworzył, i że Witwicki, pisząc o mateczniku, wykorzystał ludową baśń pochodzenia białoruskiego35. „Matecznik” nie jest więc opisem przyrody sensu stricto, lecz baśnią. Ale również struktura i wykorzystane motywy baśniowe nie wyczerpują jego literackiej charakterystyki. Pewna warstwa tej baśni, a mianowicie ukazany hierarchiczny porządek panujący w tym królestwie, w którym same zwierzęta sprawują władzę i obejmują rozmaite, wyższe i niższe urzędy, przywodzi na pamięć klasyczną bajkę ezopową. Jak wiadomo, bohaterami bajki tego rodzaju były zwierzęta żyjące we własnym państwie, z królem (lwem), ministrami i urzędnikami niższej rangi. Tradycyjnie bajka tego rodzaju, gatunek popularny w czasach młodości Mickiewicza, który również na emigracji napisał kilka tego typu utworów, służyła artykułowaniu w sposób zawoalowany problematyki politycznej. Druga warstwa gatunkowa, którą możemy wyróżnić w opisie matecznika, ma taki właśnie charakter: służy narratorowi jako podstawa żartobliwego nawiązania do szeroko spopularyzowanych poglądów Jeana-Jacques’a Rousseau o stanie natury i do idei genewskiego myśliciela, że ustanowienie własności prywatnej stało się, w punkcie początkowym dziejów, przyczyną i podstawą nierówności między ludźmi. Zwierzęta, mieszkańcy matecznika: „jeszcze cywilizacją ludzką nie popsuci, / nie znają praw własności, która świat nasz kłóci” – są więc szczęśliwe. Wprowadzenie do baśni i bajki tego ideologicznego planu reprezentowanego przez abstrakcyjne terminy filozoficzne nadaje „matecznikowi” trzeci wymiar gatunkowy – oświeceniowej utopii społecznej. Oczywiście wszystko to Mickiewicz traktuje z przymrużeniem oka. Zabobonna wiara narratora, że w ukrytych wśród mchu i mokradeł jeziorkach przebywają diabły, płynnie przechodzi w „uczone” objaśnienia dotyczące „cywilizacji” i „praw własności”. Utopia oświeceniowa wpisana tu zostaje w ramy bajki i baśni. Russoistyczna idea, modna i mająca szerokie oddziaływanie w XVIII w., w czasach pisania Pana Tadeusza była przez Mickiewicza wspominana jako pierwsze ogniwo w genealogii radykalnych programów politycznych emigracyjnych demokratów. Aluzjami do Rousseau – w tym miejscu łagodnie żartobliwymi – Mickiewicz wprowadzał więc opis matecznika w kontekst swojej krytyki politycznego doktrynerstwa z czasów Sejmu Czteroletniego i współczesnych sporów emigracyjnych. Nie taki prosty, jak by się wydawało, jest więc ten „matecznik”, za sprawą zarówno ukrytych w opisie podtekstów, jak i złożonej struktury tematycznej i gatunkowej. Przy takim bogactwie skojarzeń i wątków w tym fragmencie Mickiewiczowi udało się uzyskać wrażenie naturalności i prostoty właściwe gawędzie. Narracji Pana Tadeusza wychodzi to tylko na korzyść: opowieść o mateczniku płynnie wprowadza czytelnika w temat rozpoczętego już polowania, a zarazem urozmaica jego myśli zaskakującymi skojarzeniami.

„Łowów historyja krótka ”

Ksiądz Robak przerywa swoją rozmowę w karczmie Jankiela, widząc pędzącego w stronę puszczy, spóźnionego na polowanie Tadeusza (IV, 475–476). Zostawia więc zebranych z brzemiennym w skutki wezwaniem, by „dom oczyścić z śmieci” (IV, 447), nie dopowiadając do końca, co ma na myśli. Powód, dla którego Robak decyduje się przerwać w pół słowa agitację powstańczą, musi więc być ważny, chociaż czytelnik na razie go nie zna. Bernardyn już wcześniej w Soplicowie kątem oka przyglądał się Tadeuszowi i śledził jego poczynania. Teraz pędzi za nim do lasu, na polowanie, ale chyba nie powoduje nim żyłka myśliwska.

Motywy łowieckie odgrywają znaczącą rolę w poezji Mickiewicza, chociaż czytelnik niebędący myśliwym może odnieść mylne wrażenie, że szczególnego rozeznania i zamiłowania do polowań on sam nie wykazywał. Już w niedokończonej I części Dziadów, pt. Widowisko bohater gubi się w czasie polowania, rozmyśla, ale nie o celnych strzałach, czuje przypływ natchnienia i na koniec stwierdza: „spolowałem piosenkę”36. Podobny motyw powtarza się w Księdze IV, w cytowanym powyżej fragmencie o „błahym strzelcu”. Tymczasem – jak przekonuje badacz literatury łowieckiej Władysław Dynak na podstawie biografii poety i skrupulatnej analizy jego tekstów, w tym Pana Tadeusza – z profesjonalnego punktu widzenia, wiedza poety o sprawach myśliwskich była szeroka i w wielu sprawach zaskakująco wręcz konkretna. Tym niemniej nad zajmującymi w Historii szlacheckiej wiele miejsca wątkami sporu o charty Rejenta i Asesora oraz obławy na niedźwiedzia poeta nadbudowuje też inne znaczenia. Dynak porządkuje – wyróżnia w zakresie motywów łowieckich Pana Tadeusza trzy typy odniesień semantycznych:

sugestywność obrazu i wiarygodność fabularnego przedstawienia uzyskał Mickiewicz, stosując trojaki układ odniesień semantycznych: a) odniesienia referencjalne, motywowane wiedzą łowiecką i doświadczeniem myśliwskim; b) odniesienia stereotypowe, motywowane utrwalonymi w świadomości potocznej wyobrażeniami i przekonaniami; c) odniesienia poetyckie, motywowane konwencjami gatunku, stylu oraz tonacją emocjonalną37.

Akcja Pana Tadeusza rozwija się na tle pól i lasów; życie codzienne jego bohaterów toczy się na łonie przyrody i w ścisłej zależności od przyrody. Łowy, tak jak uprawa ziemi, są tutaj zajęciem koniecznym, ale i rodzajem męskiej rozrywki, pierwotną formą sportu. Takie miejsce polowania w życiu wiejskim szlachty ukazuje spór Asesora z Rejentem o Kusego i Sokoła. W obrębie tego wątku mieszczą się charakterystyczne portrety obu adwersarzy, ogarniętych pasją myśliwską i próżnością, oraz dynamiczne obrazy gonitwy chartów za szarakiem, co ważne, zawsze, aż do ostatniej księgi, kończące się sromotnymi klęskami psów i myśliwych. Spór o Kusego i Sokoła skrzy się błyskotliwą ironią Mickiewicza, stanowi jedną z humorystycznych warstw fabuły poematu utkanej ze sporów: Sędziego z Hrabią o zamek, Hrabiego z Tadeuszem o kobiety i Gerwazego z Protazym o wykładnię prawa staropolskiego.

W końcu okazuje się, że jedynym poszkodowanym w całej tej komediowej historii polowań jest niedźwiedź – i musimy dobrze zrozumieć, dlaczego Mickiewicz nie darował mu życia. Otóż funkcja i charakter polowania na niedźwiedzia są inne – nie mieszczą się w strefie komizmu i w porównaniu z przedstawieniem łowów na zające odchodzą od ścisłych odniesień do wiedzy i doświadczenia myśliwskiego. Niedźwiedź jest groźny, a polowanie na takiego zwierza wiąże się ze znacznym ryzykiem – wiedzą o tym dwaj najpoważniejsi ludzie w Soplicowie – Gerwazy i Robak. Robak zostawia więc swoją polityczną robotę w karczmie, widząc pędzącego Tadeusza (swojego syna) i czując, że może się on znaleźć w niebezpieczeństwie. Z podobnymi obawami idzie na obławę Gerwazy, który chce chronić Hrabiego, „ostatniego z Horeszków, chociaż po kądzieli”. Oczywiście ich niepokoje są uzasadnione: obu młodzieńcom w kulminacyjnym momencie grozi utrata życia. Ratuje ich obu celnym strzałem z Horeszkowskiej jednorurki bernardyn, o czym taką relację zdaje Gerwazy:

On mi z rąk flintę wyrwał, wycelił, wystrzelił:

Między dwie głowy strzelić! Sto kroków! Nie chybić!

I w sam środek paszczęki! Tak mu zęby wybić!

Panowie! Długo żyję, jednego widziałem

Człowieka, co mógł takim popisać się strzałem.

Ów głośny u nas niegdyś z tylu pojedynków,

Ów, co korki kobietom wystrzelał z patynków,

Ów łotr nad łotry, sławny w czasy wiekopomne,

Ów Jacek, vulgo Wąsal; nazwiska nie wspomnę.

[…]

Chwała Księdzu! Dwom ludziom on życie ocalił,

Może i trzem; Gerwazy nie będzie się chwalił,

Ale gdyby ostatnie z krwi Horeszków dziecię

Wpadło w bestyi paszczę, nie byłbym na świecie,

I moje by tam stare pogryzł niedźwiedź kości.

(IV, 787–802)

W ten sposób odsłania się przed nami sens fabularny wcześniejszej, dramatycznej i okrutnej sceny. Zabicie niedźwiedzia, co ratuje życie Hrabiego, jest kontrapunktem dla zbrodni zabicia Stolnika. Dwa razy pada taki sam strzał, zdumiewająco celny, tylko że za pierwszym razem pada on na zgubę, a za drugim na ocalenie. W pierwotnym planie fabularnym poematu (z maja 1833 r.) sceny agitacji Robaka w karczmie i wynikające z tego rozszerzenie akcji o sprawę zajazdu i przygotowań powstańczych, tu – ocalenie „ostatniego z Horeszków chociaż po kądzieli” – miały kończyć wątek zbrodni i pokuty Jacka Soplicy, a tym samym cały utwór. Rozwinięcie fabuły przeniosło ten finał na znacznie szersze tło zajazdu i bitwy z Moskalami. Ale dramatyczne sceny walki z niedźwiedziem pozostały jakby pierwszym punktem kulminacyjnym akcji. Naczelnych bohaterów polowania, Robaka i Gerwazego, sprowadza do kniei chęć czuwania nad bezpieczeństwem Tadeusza i Hrabiego. Ich motywacje nie są motywacjami myśliwych – choć wśród powiatowej czeredy ci starcy mają najwięcej zimnej krwi i umiejętności łowieckich, a niewiarygodnie celny strzał Robaka w oczach Gerwazego wskazuje wręcz na jego tożsamość z Jackiem Soplicą. Wszystko w tej scenie tłumaczy się bowiem przez odniesienie do historii sprzed 20 lat. Także i to, że Mickiewicz nie liczy się tu z prawdopodobieństwem, „heroizuje” (jak to określa Dynak) w sposób fantastyczny wygląd i zachowanie niedźwiedzia, zapominając jakby o wiedzy myśliwskiej na rzecz tym silniejszego wrażenia grozy i patosu w momencie kulminacyjnym. Słuchając Gerwazego relacjonującego to z pierwszej ręki, zapominamy o komediowych kłótniach i przechwałkach myśliwskich. Wracamy w strefę tragiczną „historii szlacheckiej”. Nawet wcześniejsze, jak zwykle na równi sprzeczne ze sobą i zmyślone relacje Asesora i Rejenta o rzekomym zabiciu niedźwiedzia przez każdego z nich, nie są już tylko śmieszne. Są również nieco szalone, wpisują się w atmosferę chaosu i grozy polowania, nad którego przebiegiem nikt, nawet Wojski, nie umie zapanować.

Panuje natomiast nad swoim opowiadaniem Mickiewicz, który przeprowadza napięcie dramatyczne dopiero co zakończonych zdarzeń w rejony metafizyczne, kojąc w ten sposób emocje myśliwych. Koncert Wojskiego (IV, 660–700) jest opisem muzyki technicznie niemożliwej do zagrania, możliwej tylko do usłyszenia przez poetę w chwili ekstazy. Usłyszenia, ale i zobaczenia – zgodnie z założeniem romantycznej muzyki programowej – jako uogólnionej historii łowów, jako genialnej kreacji natchnionego artysty, jako pieśni natury powtarzanej przez rozlegające się w puszczy echo i jako modlitwy, która dochodzi do progu nieba (IV, 690–700).

Starzec cały kunszt, którym niegdyś w lasach słynął,

Jeszcze raz przed uszami myśliwców rozwinął;

Napełnił wnet, ożywił knieje i dąbrowy,

Jakby psiarnię w nie wpuścił i rozpoczął łowy.

Bo w graniu była łowów historyja krótka:

Zrazu odzew dźwięczący, rześki – to pobudka;

Potem jęki po jękach skomlą – to psów granie;

A gdzieniegdzie ton twardszy jak grzmot – to strzelanie

Tu przerwał lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało,

Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało.

Zadął znowu; myśliłbyś, że róg kształty zmieniał

I że w ustach Wojskiego to grubiał, to cieniał,

Udając głosy zwierząt: to raz w wilczą szyję

Przeciągając się, długo, przeraźliwie wyje;

Znowu, jakby w niedźwiedzie rozwarłszy się garło,

Ryknął; potem beczenie żubra wiatr rozdarło.

[…]

Wysłuchawszy rogowej arcydzieło sztuki,

Powtarzały je dęby dębom, bukom buki.

[…]

Ile drzew, tyle rogów znalazło się w boru,

Jedne drugim pieśń niosą jak z choru do choru.

I szła muzyka coraz szersza, coraz dalsza,

Coraz ciszsza i coraz czystsza, doskonalsza,

Aż znikła gdzieś daleko, gdzieś na niebios progu!

(IV, 670–700)

Można by powiedzieć, że Wojski grający na rogu ma cechy łudząco podobne do tych, które przypisuje sobie i swojej poezji Konrad w Wielkiej Improwizacji. Podobna jest też jego końcowa reakcja fizyczna po zakończeniu gry, w fazie odpływu natchnienia:

Wojski obiedwie ręce odjąwszy od rogu

Rozkrzyżował; róg opadł, na pasie rzemiennym

Chwiał się. Wojski z obliczem nabrzmiałém, promienném,

Z oczyma wzniesionemi, stał jakby natchniony,

Łowiąc uchem ostatnie znikające tony.

(IV, 701–705)

Zaskakująca wydaje się ilość ról, jakie odgrywa Wojski w Mickiewiczowskim poemacie. W scenie koncertu okazuje się bowiem, że jego miejsce jest nie tylko wśród myśliwych, ale i wśród artystów – i to artystów natchnionych, reprezentujących romantyczny ideał sztuki wieszczej. Pod tym względem należy Wojskiego zestawiać z drugim w Panu Tadeuszu muzykiem podobnego typu i wykonawcą drugiego koncertu – Jankielem.

Z kolei w czasie powrotu myśliwych z kniei, Wojski – jak Wajdelota w Konradzie Wallenrodzie – przechodzi „od pieśni do prostej powieści” i kończy swoją, wcześniej zaczętą gawędę o Domeyce i Doweyce. Wojski opowiada ją dla załagodzenia sporów i emocji, które w ukryciu targają sercami myśliwych, a historia dwóch szlachciców o podobnie brzmiących nazwiskach powtarza motyw sporu polubownie zakończonego – centralny motyw fabuły Pana Tadeusza.

Wojski jest naczelnym w Soplicowie autorytetem myśliwskim i nad tą jego rolą trzeba się jeszcze przez chwilę zastanowić. Historia o Domeyce i Doweyce przywołuje dawne, dobre czasy Rzeczypospolitej szlacheckiej. Taka zresztą jest rola wszystkich wspomnień i gawęd Wojskiego, a więc także tych związanych z wątkiem myśliwskim. Wojski nie chce polować na zające. Nie tak bowiem za dawnych czasów wyglądały prawdziwe polowania, jak przekonuje soplicowskich gości (I, 784–799) i w co sam chce wierzyć, wbrew faktom. Jego zdaniem szlachcie przystoi tylko polowanie na grubego zwierza! Polowania z chartami, traktowane współcześnie jako sport i rozrywka, wydają mu się sprzeczne z dawną praktyką i obyczajem. Łowy były dawniej dla szlachty czymś wielkim i poważnym, świadczyły o sile narodu, było w nich coś niemal świętego. Powaga, z jaką do tej sprawy podchodzi, nie przekonuje jednak nikogo w Soplicowie. Zresztą starzec, który jednego dnia grzmi: „Nazywam się Hreczecha, a od króla Lecha / Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha” (I, 816–817), następnego dnia podczas śniadania poluje we dworze z packą na muchy. W wypadku Wojskiego Mickiewicz przeprowadza więc motyw polowania przez wszystkie tonacje, od podszytej groteską sceny z muchami (II, 699–726) do liryki hymnicznej w koncercie38. A przy tym, rozprawiając o dawnych polowaniach, Wojski ujawnia swój instynktowny tradycjonalizm, przywiązanie do przeszłości oparte na przeświadczeniu, że dawniej świat był zasadniczo lepszy niż jest obecnie. O tym mają przekonywać nieznane obecnie odwaga i sprawność dawnych myśliwych:

Gdzie jest dziś taki strzelec, jak szlachcic Żegota,

Co kulą z pistoletu w biegu trafiał kota?

Terajewicza znałem, co idąc na dziki,

Nie brał nigdy innego oręża prócz piki!

Budrewicza, co chodził z niedźwiedziem w zapasy:

Takich mężów widziały niegdyś nasze lasy!

(II, 793–798)

Powszechnie występujące u niektórych ludzi przekonanie o wyższości dawnych czasów nad obecnymi miewa różny charakter. Starożytni wierzyli w to na mocy mitu o pierwotnym wieku złotym, po którym następować miały w dziejach wieki stopniowo coraz gorsze: srebrny, brązowy i żelazny. Najczęściej jednak takie pochwały przeszłości – laus temporis acti – mają charakter całkowicie bezrefleksyjny. I u Wojskiego mamy w tym wypadku do czynienia z takim bezrefleksyjnym tradycjonalizmem, który jednakowo może nas wzruszać i śmieszyć. Autorowi Pana Tadeusza właśnie o to chodzi, żeby nas bawić i wzruszać jednocześnie.

Zjawisko w papilotach

W Panu Tadeuszu oglądamy „widoki niezwykłe i nowe”, ale bynajmniej nie wszystkie spośród najpiękniejszych obrazów poematu są pejzażami. Nie wszystkie też obrazy stanowią artystyczne studium statycznego przedmiotu czy panoramy. Czasem bywa tak, że obraz będący częścią sytuacji fabularnej charakteryzuje coś czy kogoś nieznanego osobie, która nań patrzy. Obraz zaskakuje widza, ponieważ niespodziewanie zjawia się przed jego oczami. To obraz, nie widz, jest czynnikiem aktywnym w tej relacji. W ten sposób w pierwszych księgach poematu Tadeuszowi i Hrabiemu „zjawia się” Zosia. Dzieje się to w czasie, gdy Tadeusz i Hrabia jeszcze jej nie znają, a nawet nie wiedzą o jej istnieniu. Zaskoczenie, niewiedza, tajemnica są w połączeniu z wyglądem Zosi malarzami wrażenia, jakie wywiera ona na obu młodzieńcach. Również sam wygląd Zosi do pewnego stopnia jest dla nich zagadką, ponieważ Zosia Tadeuszowi zjawia się nagle i Tadeusz równie szybko traci ją z oczu. Hrabia natomiast w ogrodzie przygląda się jej dłużej i to dwukrotnie, ale z oddalenia, a zieleń ogrodu przesłania częściowo jej postać, co dodaje tajemniczości i uroku.

Pokój Zosi w dworze soplicowskim odwiedzamy dwa razy. Po raz pierwszy na początku poematu, kiedy Tadeusz wraca do rodzinnego domu i obejrzawszy „chciwie ściany starodawne” (I, 51), „szuka komnaty, gdzie, mieszkał, dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty (I, 73–74). Tu wpada jednak w zdumienie, widząc „mieszkanie kobiéce”:

To nie był ochmistrzyni pokój! Fortepiano?

Na nim noty i książki; wszystko porzucano

Niedbale i bezładnie, nieporządek miły!

Niestare były rączki, co je tak rzuciły.

Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdjęta

Do ubrania, na krzesła poręczu rozpięta.

(I, 79–84)

Mickiewicz wie dobrze, że nie można zbyt długo trudzić czytelnika oglądaniem pamiątek historycznych. Ciemna tonacja starych wnętrz dworu zostaje więc nagle rozjaśniona widokiem białej sukienki i nut, światłem wpadającym z okna, na którym stoi coś żywego – kwiaty. No i rzecz najważniejsza: Tadeusza uderzają we wnętrzu męskiego domu (w jego własnym pokoju dziecięcym!) rzeczy należące bez wątpienia do młodej kobiety – modne i atrakcyjne: przygotowana do założenia biała suknia, książki, nuty, fortepiano – i panujący w pokoiku dziewczęcym „nieporządek miły”. Samo pojawienie się Zosi wyprzedzają więc znaki – przedmioty, które budzą domysły i nieskonkretyzowane wyobrażenia. Te wyobrażenia szybko się nawarstwiają: stając w otwartym oknie, Tadeusz widzi ogródek kwiatowy, świeżo podlane grządki, ślad bosej stopy na piasku. Dopiero po tym przygotowaniu zauważa postać Zosi na parkanie. Potem następuje romantyczne „widzenie” – w którym nieznana dziewczyna jest czystym ruchem i światłem – i w końcu delikatna sytuacja, kiedy na widok Tadeusza z jej rąk wypada przygotowana do ubrania sukienka:

Przypadkiem oczy podniósł, i tuż na parkanie

Stała młoda dziewczyna. – Białe jej ubranie

Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryje,

Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję.

W takiem Litwinka tylko chodzić zwykła z rana,

W takiem nigdy nie bywa od mężczyzn widziana:

Więc choć świadka nie miała, założyła ręce

Na piersiach, przydawając zasłony sukience.

Włos w pukle nie rozwity, lecz w węzełki małe

Pokręcony, schowany w drobne strączki białe,

Dziwnie ozdabiał głowę, bo od słońca blasku

Świecił się jak korona na świętych obrazku.

Twarzy nie było widać. Zwrócona na pole

Szukała kogoś okiem, daleko, na dole;

Ujrzała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie,

Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie

I wionęła ogrodem przez płotki, przez kwiaty,

I pod desce opartej o ścianę komnaty,

Nim spostrzegł się, wleciała przez okno, świecąca,

Nagła, cicha i lekka jak światłość miesiąca.

Nócąc chwyciła suknie, biegła do zwierciadła;

Wtem ujrzała młodzieńca i z rąk jej wypadła

Suknia […].

(I, 109–131)

Obraz Zosi, jaki wyłania się z tej pięknej sceny, jest – można by powiedzieć – czystym wrażeniem Tadeusza, na które składa się też ruch: kołyszące się drzwiczki, ślad stopy na piasku konotujący lekkość i lotność niewidocznej dziewczyny, a potem samo jej wbiegnięcie do wnętrza „po desce opartej o ścianę komnaty”, które sprawia wrażenie lotu jakiejś nadprzyrodzonej, anielskiej czy boskiej istoty. Obraz Zosi malowany jest tu światłem zachodzącego słońca, które sprawia, że papierowe papiloty w jej włosach Tadeuszowi wydają się złotą koroną ze świętego obrazu. Tadeusz w końcu staje z Zosią oko w oko, ale ta chwila jest tak krótka, a zaskoczenie tak silne, że nasz bohater bynajmniej nie zdaje sobie sprawy z tego, kogo widzi, i nie jest w stanie zapamiętać tego widoku. Widzi zaś swój własny fantazmat pięknej, młodej kobiety, utworzony z młodzieńczych marzeń i podświadomych pragnień, na tle całkowitego braku doświadczenia w realnych kontaktach z kobietami. Taki obraz Zosi jest więc subiektywną wizją naiwnych oczu, wizją, w której mieszają się przedmioty rzeczywiście otaczające Zosię, z jej cechami zewnętrznymi i ze stanem duszy patrzącego.

Podobne cechy ma drugie widzenie Zosi przez Tadeusza, rano przed polowaniem (IV, 101–134), kiedy to budzi go „zjawisko w papilotach”. Tym razem Tadeusz ogląda coś na pograniczu snu i jawy: twarz Zosi, widoczna z bliska, w wycięciu drewnianej okiennicy, w ostrym świetle porannego słońca, jest jednocześnie zmysłowo konkretna i odrealniona. Tym razem jednak „zjawisko” objawia mu też prawdę, która jest dla niego wstrząsem: Tadeusz uzmysławia sobie, że dziewczyna, w której się zakochał od pierwszego wejrzenia… nie jest Telimeną.

W analogiczny sposób – jako nieznana, zagadkowa piękność – Zosia pojawia się dwukrotnie przed oczami Hrabiego. Ale w budowie obrazów łatwo dostrzec zasadniczą różnicę. Hrabia za każdym razem dostrzega Zosię z oddali, przybliża się i przypatruje się jej uważnie, z ukrycia. Za pierwszym razem daje nawet znak swoim dżokejom, żeby zachowali ciszę i nie płoszyli Zosi, by mógł wciąż podziwiać cudowny widok. Hrabia przez dłuższą chwilę kontempluje urodę dziewczyny i jej ruchy podczas zrywania ogórków:

Pośrodku szła dziewczyna, w bieliznę ubrana,

W majowej zieloności tonąc po kolana;

Z grząd zniżając się w bruzdy, zdała się nie stąpać,

Ale pływać po liściach, w ich barwie się kąpać.

[…]

Na ręku miała koszyk, w dół spuściła oczy,

Prawą rękę podniosła, niby do chwytania;

Jako dziewczę, gdy rybki w kąpieli ugania

Bawiące się z jej nóżką, tak ona co chwila

Z rękami i koszykiem po owoc się schyla,

Który stopą nadtrąci lub dostrzeże okiem.

(II, 431–443)

Czas płynie tu wolniej, w rytm harmonijnych ruchów Zosi, które zmysłowo kojarzą się z kąpielą. W kolejnej scenie spotkania z Hrabią Zosia karmi drób soplicowski, ale przyglądający się jej Hrabia jest już tak twórczo pobudzony pięknem „tajemniczej nimfy” w pełnym świetle sierpniowego słońca, na tle zarośli, wśród dzieci, ptaków i motyli, że jego wyobraźnia zamienia zwykle rzeczy w serię mitologiczno-poetyckich rekwizytów. Hrabia swoim zwyczajem traci kontakt z rzeczywistością i do zdziwionej i bardziej rozbawionej niż przestraszonej jego widokiem Zosi przemawia słowami, którymi Odyseusz w Pieśni VI Odysei witał córkę króla Feaków, Nauzykaę. Miesza przy tym toposy i klisze poezji klasycznej z napuszonymi frazesami sentymentalnego Don Kichota.

Także w świadomości czytelnika Zosia „materializuje się” stopniowo. Po raz ostatni ukazuje się nam jako postać ze świata fantazji poetyckiej i artystycznej w Księdze V, kiedy to karmiąc domowe ptactwo, porusza się niczym tancerka z tamburynem w ręce (V, 55–94). I dopiero potem, kiedy wskoczywszy do swojego pokoiku, jak zwykle przez okno, rzuca się na kolana Telimeny, Zosia staje się istotą realną. Zebrawszy wiadomości ze świeżych rozmyślań Telimeny i z jej wcześniejszej rozmowy z Sędzią w świątyni dumania, czytelnik orientuje się, kim naprawdę jest ta panienka. I okazuje się, że Zosia, która wchodzi do swojego pokoju przez okno, zrywa ogórki w ogrodzie, karmi kury i bawi się z dziećmi wiejskimi – w istocie jest kimś wyjątkowym. Wysoko urodzona, wychowana w stolicy, pozostaje pod opieką tajemniczego Jacka, brata Sędziego. A jako córka Ewy Horeszkówny jest prawowitą dziedziczką tego rodu. To do niej powinien należeć zamek, o który toczą spór Sędzia i Hrabia, jej własnością – jak uważa Tadeusz (XII, 399–492) – są dobra Horeszkowskie przyznane przez Targowicę Soplicom, stanowiące większość ich majątku. Przekazanie tych dóbr Zosi, poprzez małżeństwo z Tadeuszem, ma być sposobem na honorowy (a zarazem bezbolesny dla Sopliców) zwrot dóbr Horeszkowskich ich prawowitej dziedziczce, którego musiał dokonać Jacek, co było warunkiem odpuszczenia mu na spowiedzi grzechu zabójstwa. Zosi ma się też dostać, za sprawą Gerwazego, ukryty w zamku „skarbczyk Stolnika”, którego klucznik Horeszkowa przez 20 lat strzegł w zamku (XII, 567–579). Hrabia nie bardzo się więc pomylił, kiedy natknąwszy się na Zosię w ogrodzie warzywnym, przemówił do niej słowami, którymi u Homera Odyseusz witał Nauzykaę, córkę króla Feaków Alkinoosa, kiedy ta wraz ze swoimi służebnymi prała płótna. Zosia, która zbiera ogórki i karmi drób, też jest w gruncie rzeczy nierozpoznaną księżniczką. Tym prawdziwszą, że jest przy tym zwykłą czternastoletnią dziewczyną, która właśnie ma przekroczyć granicę między dzieciństwem i młodością, pojawiając się po raz pierwszy w towarzystwie dorosłych. Dlatego najpierw myje się i przebiera, co jest sceną równie zjawiskową jak wszystkie poprzednie, za to tym razem jakby malowaną z natury przez impresjonistę:

Wezwano pokojową i służącą dziewkę;

W naczynie srebrne wody wylano konewkę;

Zosia, jak wróbel w piasku, trzepioce się, myje

Z pomocą sługi ręce, oblicze i szyję.

Telimena otwiera petersburskie składy,

Dobywa flaszki perfum, słoiki pomady,

Pokrapia Zosię wkoło wyborną perfumą

(woń napełniła izbę), włos namaszcza gumą.

Zosia kładnie pończoszki białe, ażurowe,

I trzewiki warszawskie, białe, atłasowe;

Tymczasem pokojowa sznurowała stanik;

Potem rzuciła na gors pannie pudermanik;

Zaczęto przypieczone zbierać papiloty,

Pukle, że nazbyt krótkie, uwito w dwa sploty,

Zostawując na czole i skroniach włos gładki;

Pokojowa zaś świeżo zebrane bławatki

Uwiązawszy w plecionkę daje Telimenie;

Ta ją do głowy Zosi przyszpila uczenie,

Z prawej strony na lewo: kwiat od bladych włosów

Odbijał bardzo pięknie, jak od zboża kłosów!

Zdjęto puderman, całe ubranie gotowe.

(V, 145–165)

Zosia, jak widzimy, nosi bieliznę – pończoszki i stanik – czego nawet nie można się domyślać w wypadku innych bohaterek wszystkich naszych poetów romantycznych. Tymczasem narrator Pana Tadeusza potrafi nazwać składniki damskiego stroju. Jakże niewiele pozostało na ten temat konkretnych wiadomości z pierwszej połowy XIX w.! Możemy ich poszukiwać w pamiętnikach, a i to z umiarkowanym powodzeniem, jeśli zaś chodzi o poezję to tylko satyra i komedia mogą nam dostarczyć jakichkolwiek tego typu aluzji. Ale pod piórem Mickiewicza ten obraz dziewczęcej toalety nie służy niczemu – poza samym sobą. Mówi się tu o kosmetykach i pokazuje sposób ich użycia, ale nie ma w tym nic z oświeceniowej satyry na kobiety modne. Nie ma też ani zbędnej pruderii, ani cienia frywolności wolteriańskiej.

Jeśli jednak poprzednio narrator widział Zosię oczyma młodzieńców, Tadeusza i Hrabiego, to teraz patrzy na nią oczyma Telimeny, jakby z kobiecego punktu widzenia – tak, jak ją widzi ciotka i pomagające jej służące. I ten kobiecy punkt widzenia też jest częścią epopei. Co skądinąd bardzo ożywia poemat. Zosia wyrusza w swoją drogę ku dorosłości utartym szlakiem tradycyjnego obyczaju. Odbywa się to oficjalnie, w domu i pod okiem opiekunów, w środowisku społecznym, do którego Zosia należy. Dziewczyna nie ma nic przeciwko temu. Nie zapowiada się na romantyczną buntowniczkę, jej przyszłe małżeństwo zostanie, zgodnie ze zwyczajem, postanowione przez starszych. Nie myśli jeszcze o tym, nie zdaje sobie zresztą sprawy, że niezależnie od planów „cioci” grot Amora już drasnął jej serce. Jest szczerze uradowana, że będzie mogła zasiadać z gośćmi przy stole. Jej radość i przyszłe szczęście mają swoje miejsce w ramach ładu i zwyczaju, którym oddycha ludzkie życie. Wątek Zosi autor Pana Tadeusza ujmuje w ramy klasycznego gatunku poezji miłosnej – epitalamium – głoszącego piękno młodzieńczych uczuć prowadzących do małżeństwa. Zostanie to w pełni rozwinięte w scenach z roku 1812, kiedy Zosia jako narzeczona Tadeusza – dojrzalsza o nowe przeżycia – będzie już nieco inną osobą.

Sytuację Zosi rozumiemy w pełni, pamiętając z rozmowy Sędziego z Telimeną w świątyni dumania, że Jacek, z ukrycia czuwający nad jej losem po śmierci matki, Ewy Horeszkówny, ma plan wydania jej za swego syna, Tadeusza (III, 418–429). Telimena tymczasem, sama zainteresowana Tadeuszem, uznaje, że dla Zosi ze względu na wiek, majątek i urodzenie, najlepszą partią byłby Hrabia (V, 45–52). Telimena, mimo pozornej sentymentalności, którą eksponuje w swojej własnej grze z naiwnymi mężczyznami, w planach matrymonialnych i decyzjach życiowych kieruje się zdroworozsądkową kalkulacją. To częściowo upodabnia ją do Sędziego, również życiowego realisty, ale w połączeniu z bogatym, petersburskim doświadczeniem różni ją zasadniczo od całego towarzystwa soplicowskiego, a zwłaszcza od młodzieży. Jako postać literacka Telimena kojarzy się najbliżej z powieścią – i to raczej nie polską, a francuską, zarówno w typie Balzaca, jak i wcześniejszą, libertyńską. W poezji samego Mickiewicza jej krewniaczką wydaje się wyrachowana i mająca inicjatywę w stosunkach z mężczyznami, zmysłowa kochanka poety z Sonetów odeskich. Telimena jest jej uboższą krewną: flirtuje nie tylko dla przyjemności, ale i dla korzystnego ułożenia sobie życia w najbliższej przyszłości, kiedy skończy się jej opieka nad Zosią i w związku z tym pensja wypłacana z tego tytułu przez Jacka. Najlepszym rozwiązaniem tego problemu byłby dla Telimeny mariaż z Tadeuszem lub Hrabią, gdyby nie to, że w obu wypadkach zostałoby to uznane za mezalians, z czego sama zdaje sobie sprawę (V, 1–34). Nie pogardziłaby jednak okazją do wyrwania Tadeusza w podróż (za pieniądze Sędziego) i rolą jego dyskretnej utrzymanki (V, 35–42). Najkorzystniejsze zaś byłoby wyswatanie Zosi Hrabiemu i życie przy nich w roli rezydentki. Tego rodzaju scenariusze, które Telimena snuje „w głębi samotnego dworu”, należą do elementów nadających Panu Tadeuszowi rysy powieściowe. Takie obniżenie tonu epickiego w wielu momentach wyszło Panu Tadeuszowi na dobre. A w ukazywaniu kobiecych tajemnic Telimeny przyniosło ostatecznie modernizujący klasyczne konwencje epickie efekt realizmu obyczajowego.

Telimena, która jednak „prawdziwie kochała swą wychowanicę” (V, 99), szczerze życzy jej szczęścia. I stara się jej na tej drodze pomagać, jak potrafi. Wejście Zosi do towarzystwa ma być dla niej pierwszym krokiem w stronę korzystnego mariażu. Wszelako najpierw panna powinna się spodobać, zwrócić na siebie uwagę. Telimena nie uważa, że należy sprawy te pozostawić ich własnemu biegowi, licząc na łut szczęścia. Tak myśli się wedug niej na prowincji, gdzie panuje tradycyjny model wychowania szlacheckiego. Ale wówczas kobiety mogą czekać długo, czego przykładem są piękne i posażne córki Podkomorzego, które Telimena potrafiła przyćmić, kierując ku sobie zainteresowanie Tadeusza. Zosi chce więc przekazać to, co w salonowej praktyce najlepiej służy pannom na wydaniu. Tym bardziej że Zosia na wsi, zostawiona sama sobie, zapomniała o stołecznych manierach, z których teraz trudno jej zdać egzamin:

Poprawiwszy raz jeszcze i włosów, i stroju,

Kazano jej wzdłuż i wszerz przejść się po pokoju;

Telimena uważa znawczyni oczyma,

Musztruje siostrzenicę, gniewa się i zżyma;

Aż na dygnienie Zosi krzyknęła z rozpaczy:

„Ja nieszczęśliwa! Zosiu, widzisz, co to znaczy

Żyć z gęśmi, z pastuchami! Tak nogi rozszerzasz,

Jak chłopiec, okiem w prawo i w lewo uderzasz,

Czysto rozwódka! – Dygnij, patrz, jaka niezwinna!”

(V, 169–177)

Zosia jest naturalna, pogodna, zachowuje się spontanicznie, ponieważ jej opiekunka w Soplicowie nie miała cierpliwości, żeby na co dzień zajmować się jej wychowaniem. „Na szczęście” – jak uważał Pigoń – ponieważ salonowe wychowanie panien w XIX w. było stałym przedmiotem krytyki ze strony pisarzy i moralistów. Również Mickiewicz miał krytyczny stosunek do edukacji dziewcząt wprowadzanej do polskich dworów przez francuskie guwernantki39. Nauki, jakie Telimena daje Zosi, przedstawione są tu zatem nie bez ironii. Są to zresztą nauki typowe. We wspomnieniach z pierwszej połowy XIX w. nie brakuje podobnych świadectw o wychowaniu panien: właściwym trzymaniu nóg pod suknią, spuszczaniu oczu przy mężczyznach, układaniu buzi „w ciup” czy szczypaniu się w policzki przed wejściem na salę, żeby na obowiązkowo bladej cerze uzyskać efekt żywego rumieńca, itp.40 Niewątpliwie do tego rodzaju edukacji, uzupełnianej nauką tańca, rysunku, śpiewu i lekturą romansów (nuty i książki leżą na fortepianie w pokoju Zosi), moraliści mieli słuszne zastrzeżenia. W łączeniu dobrego tonu z kokieterią, w dzieleniu życia panny na scenę oficjalną i kulisy, gdzie obowiązywały inne zasady, mało było rzetelnego przygotowania do życia, a wiele pozy i pozorów. Mickiewicz wiedział o tym, ale mimo to nie przybierał wobec Telimeny jako wychowawczyni srogiego tonu satyryka-moralisty. Chyba doceniał więc wartości zawarte w jej naukach: dbałość o estetyczny wygląd i pewną dystynkcję w zachowaniu, których nie powinni potępiać nawet najżarliwsi zwolennicy „naturalności”.

Wokanda trybunalska

Jednym z przedstawicieli ostatniego pokolenia pamiętającego czasy Rzeczypospolitej szlacheckiej jest żyjący na łaskawym chlebie u Sędziego dawny woźny sądowy Protazy Brzechalski. Jako że należy on do „ostatnich egzemplarzy starodawnej Litwy”, również i jego światem są realia przedrozbiorowe. Protazy nie rozumie i nie dostrzega współczesnych zmian, żyje wspomnieniami. Są to wspomnienia byłego urzędnika sądowego, ważne dla ogólnego obrazu świata szlacheckiego w Panu Tadeuszu. Te wspomnienia mają też istotny związek z akcją poematu. To Protazy – bez wiedzy i pod nieobecność Sędziego – pierwszego dnia rozkazuje służbie przenieść uroczystą kolację inaugurującą sądy graniczne do zamku, o który toczy się proces. Jest to ruch samowolny i zaczepny wobec drugiej strony sporu. Kiedy zaś Protazy powtórzy go w Księdze V, po polowaniu na niedźwiedzia, w zamku wybuchnie z tego powodu kłótnia prowadząca bezpośrednio do zajazdu.

Dla Protazego sprawa sądowa o prawo do zamku jest częścią tej samej rzeczywistości, w której spędził on swoje młode lata. Świadczy o tym mała książeczka, zawsze noszona w kieszeni, zawierająca spis procesów, w których za dawnych czasów jako woźny sądowy uczestniczył – wokanda trybunalska. Jak czytamy w Objaśnieniach poety, wokanda to: „wąska, podługowata książeczka, na której spisywano nazwiska stron procesujących wedle porządku aktoratów. Każdy adwokat i woźny musiał mieć takową wokandę”. Przypomnijmy, że adwokatem w Nowogródku był ojciec autora Mikołaj Mickiewicz, wokandę taką poeta więc niechybnie pamiętał z domu rodzinnego. Tematykę procesową i prawną prowincji litewskiej Mickiewicz znał też nie gorzej od tematyki łowieckiej – i podobnie jak łowy przedstawił ją w poemacie w sposób znamionujący profesjonalną orientację41.

Protazy traktuje swoją wokandę jak najdroższą pamiątkę i skarb. Odczytuje ją przed snem niby modlitewnik, Ołtarzyk złoty:

Już Sędzia spał. Więc Woźny cicho wszedł do sieni,

Siadł przy świecy i dobył książeczkę z kieszeni,

Która mu jak Ołtarzyk złoty zawsze służy,

Której nigdy nie rzuca w domu i w podróży.

Była to trybunalska wokanda: tam rzędem

Stały spisane sprawy, które przed urzędem

Woźny sam głosem swoim przed laty wywołał

Albo o których później dowiedzieć się zdołał.

Prostym ludziom wokanda zda się imion spisem,

Woźnemu jest obrazów wspaniałych zarysem.

Czytał więc i rozmyślał: Ogiński z Wizgirdem,

Dominikanie z Rymszą, Rymsza z Wysogierdem,

Radziwiłł z Wereszczaką, Giedrojć z Rodułtowskim,

Obuchowicz z kahałem, Juraha z Piotrowskim,

Maleski z Mickiewiczem, a na koniec Hrabia

Z Soplicą […]42.

(I, 868–883)

Protazemu wydaje się, że proces o zamek toczy się nie w roku 1811, ale w tym samym mitycznym czasie co wszystkie pozostałe wcześniejsze sprawy, które sobie zapisał i które są dla niego „obrazów wspaniałych zarysem”. Jak łowy dla Wojskiego, tak staropolskie prawnictwo dla Protazego stanowi główny i najważniejszy element dawnych, dobrych czasów:

I stają mu przed oczy sąd, strony i świadki;

I ogląda sam siebie, jak w żupanie białym,

W granatowym kontuszu stał przed trybunałem;

Jedna ręka na szabli, a drugą do stoła

Przywoławszy dwie strony: „Uciszcie się!” – woła.

(I, 885–889)

Jak powtórzeniem mitycznego wzorca dawnych polskich łowów jest w toku akcji poematu polowanie na niedźwiedzia, tak powtórzeniem dawnych „wielkich” procesów wydaje się Protazemu sprawa o zamek. Przypomnijmy też sobie ten moment, czytając końcowe wersy Księgi V, kiedy przed oczami Gerwazego będą się przesuwać podobne oniryczne obrazy dawnym zajazdów, w których przed laty brał udział. Jeśli te paralelne sytuacje zestawimy ze sobą, to główne wypadki akcji poematu w roku 1811 (proces, polowanie, zajazd) ukażą się nam jako zamierzona przez Mickiewicza repetycja wspomnień i rojeń o przeszłości, zachowanych w pamięci bohaterów. W roku 1812 podobną repetycją będzie „ostatnia uczta staropolska”. W ten sposób również motywy prawnicze w Panu Tadeuszu z jednej strony uzasadniają realistycznie jego akcję, a z drugiej strony dostarczają tej akcji epickiego tła historyczno-legendarnego.

Podobnie – jako osnute mgiełką poezji – postrzegał prawnictwo staropolskie największy miłośnik, a zarazem analityk sarmatyzmu w literaturze polskiej, rówieśnik i – w swoim czasie – partner Mickiewicza w dyskusjach na ten temat, Henryk Rzewuski. Adwokatem – i to nowogródzkim – jest narrator i bohater jego Pamiątek Soplicy, pan Seweryn Soplica. Co się tyczy osławionego pieniactwa szlachty czasów saskich Rzewuski tak pisał: „Pokąd naród był wojowniczy, szranki rycerskie były dlań najmilszą zabawą. Ale skoro duch rycerski utonął w prawnictwie, juryści zostali bohaterami epopei narodowej, a kraty prawnicze tylu widzów ściągały, ilu wprzódy kruszenie kopii na turniejach”43. Wokanda trybunalska – mała książeczka skryta w kieszeni Protazego – w takim romantycznym oświetleniu okazuje się w istocie epopeją w miniaturze.

Na tym historycznym tle współczesny proces Sędziego z Hrabią przedstawiony jest całkiem realistycznie, jak w powieści. Z jednej strony Sędzia ma w sobie dziedziczną żyłkę pieniacką, którą uważa za część dumnej tradycji rodzinnej: „Wiedz Wasze – informuje księdza Robaka – że Soplice nie zwykli się godzić; / Gdy pozwą, muszą wygrać; nieraz w ich imieniu / Trwał proces aż wygrali w szóstym pokoleniu” (VI, 137–139). Z drugiej strony, również na tle realiów roku 1811 jego proces z Hrabią jest całkowicie zrozumiały i typowy. Szlachecka mania wytaczania procesów o dobra ziemskie bynajmniej po rozbiorach nie zanikła na Litwie, gdzie do 1842 r. obowiązywało to samo co w czasach polskich prawo cywilne. Toteż, jak wspominał współczesny pamiętnikarz Stanisław Morawski: „Szlachta nasza, podówczas pozbawiona zwykłego sejmowego i sejmikowego ruchu, dla dywersji, dla rozrywki, dla ekscytacji rzuciła się była w pieniactwo. Coś spojrzał na kontusz, to się z zanadrza plik dokumentów i prawniczych papierów przezierał! Co żupan – to jurysta!”44. Procesowano się więc „dla dywersji” – z powodu różnych zatargów; „dla rozrywki” i po prostu z nudów – „dla ekscytacji”. Pieniactwo szlacheckie – fenomen wart z pewnością osobnych badań z zakresu historii i psychologii społecznej – miało też jakieś powody obiektywne. Może należała do nich autonomia sądownicza szlachty, do której w XVIII stuleciu dochodziły początki zmian społecznych, a po rozbiorach formalizacja stosunków ekonomicznych na wsi? Może działała tu – co wydaje się oczywiste – pasja ekonomiczna: chciwość i pokusa szybkiego wzbogacenia? O taką słabość można podejrzewać Sędziego, na którego niektórzy w okolicy patrzą niechętnym okiem jako na energicznego dorobkiewicza – „bo to wyrosło z szlachciury” (VII, 420).

Splot wszystkich tych motywów reprezentuje w poemacie swoistą, ważną warstwę dawnej świadomości i mentalności szlacheckiej. Szlachta, na mocy średniowiecznego przesądu i konstytucji sejmowych, nie mogła trudnić się handlem detalicznym ani rzemiosłem na bruku miejskim, co groziło utratą szlachectwa. Zawody prawnicze, obok służby wojskowej, były jednak z tych restrykcji wyłączone. Toteż szlachcice niebogaci, a zdolni i pracowici, mogli sobie torować drogę do kariery przez palestrę. A chociaż do palestrantów magnaci i bogate ziemiaństwo mieli stosunek ambiwalentny, lekceważący – co zdradza w rozmowie z Zosią Telimena (V, 183–188) oraz Hrabia, którego nudzi „spór adwokacki” o zamek (II, 829) – w praktyce musieli się z nimi liczyć. Oprócz Protazego wśród bohaterów Pana Tadeusza prawnikami są lub z prawem na co dzień mają do czynienia: Sędzia, Podkomorzy, Rejent i Asesor.

Proces Sędziego z Hrabią przeszedł przez kilka instancji sądowych: sąd cywilny, sądy graniczne, apelację do senatu w Petersburgu, na koniec powrócił do rozstrzygnięcia polubownego przez komisję pod przewodnictwem Podkomorzego. Sprawa toczy się nie tylko o zrujnowany i porzucony zamek, ale przede wszystkim o grunt, na którym zamek stoi. Zamku po śmierci Stolnika nie chciał objąć żaden z wierzycieli i dalekich krewnych Horeszków. Ci ostatni przejęli tę część majątku, która nie dostała się Soplicom na mocy sekwestru targowickiego. Z oczywistych względów nie przejął go także zabójca Stolnika, Jacek. Po latach wynikł z tego konflikt sądowy dość skomplikowany – jak o tym świadczy w Księdze V próba przedstawienia planu ugody przez Podkomorzego (V, 570–580). Przerywa ją jednak swoim niespodziewanym wkroczeniem do zamkowej sieni Gerwazy, skutkiem czego wybucha kłótnia i układy zostają zerwane. Hrabia z Gerwazym decydują się w tej sytuacji na „plan gotycko-sarmacki” – zajazd (V, 828). Ale Sędzia już następnego dnia planuje ze swej strony kolejny pozew sądowy:

Skargę przeciw Hrabiemu […]

O skrzywdzenie honoru, zelżywe wyrazy,

Zaś przeciw Gerwazemu o gwałty i razy;

Obydwu o przechwałki, o koszta z powodu

Procesu – ciągnie w rejestr taktowy do grodu.

Pozew dziś trzeba wręczyć ustnie, oczywisto,

Nim zajdzie słońce.

(VI, 73–79)

Do tego procesu już nie dojdzie, ale wszystkie używane tu przez Mickiewicza określenia pochodzą z nomenklatury prawniczej jego czasów, w której – jak ustalił Stefan Breyer – mają ściśle określone znaczenie. Protazy jest uszczęśliwiony, bo dzięki kłótni jeszcze raz będzie miał okazję – jak przed laty – dostarczyć pozew na piśmie stronie pozwanej, wybiera się więc do domu Hrabiego, stosując wszystkie znane mu z dawnej praktyki środki ostrożności.

Duże znaczenie, jakie motywy prawnicze mają dla akcji poematu, nie mogło nie stać się tematem licznych komentarzy i interpretacji. W okresie międzywojennym wzbudziło to więc, podobnie jak inne sprawy majątkowe Sopliców, zainteresowanie Tadeusza Boya-Żeleńskiego, który w artykule Robak wojskowy i cywilny (napisanym na stulecie pierwodruku Pana Tadeusza, w 1934 r.) uczynił z niejasności moralnych co do pochodzenia majątku Sędziego i „kapitałów” Jacka oręż swojej rewizjonistycznej kampanii przeciwko mickiewiczologii polonistycznej przemienionej na wzniosłą moralistykę narodową, opartą bardziej na zapatrywaniach konserwatywnej profesury galicyjskiej niż na wymowie samych dzieł Mickiewicza, czego te akurat wątki majątkowe, polityczne i prawne Pana Tadeusza miały być koronnym dowodem45. Na zarzuty Boya odpowiadali Pigoń (w komentarzach do swojego wydania poematu) i Breyer w przywołanej tu pracy Spór Horeszków z Soplicami. Argumenty stosowane w tej dwudziestowiecznej polemice o wymowę Pana Tadeusza miały z obu stron charakter uzasadnień prawniczych: „spór adwokacki” przeniósł się więc z kart poematu do dziejów jego publicystycznej i naukowej recepcji: Boy atakował Sopliców, Pigoń i Breyer ich bronili. Sam jednak Mickiewicz w każdym wypadku wychodził z tego sporu obronną ręką: jako poeta – bo w narracji skracał nudne szczegóły prawnicze; i jako realista – bo polemika z obu stron dowodziła, że choć te szczegóły pominął, to wiedział, o czym pisze, i nie uważał, by wiedza ta była niegodna romantyka.

Owszem, w jego epoce nikt nie traktował tej wiedzy jako mało ważnej i tematyka prawa staropolskiego była też przedmiotem innych wybitnych i znanych szeroko dzieł literackich. Wspomnijmy tu tylko o dwóch, poza Panem Tadeuszem najbardziej reprezentatywnych. Satyryczny obraz pieniactwa szlacheckiego i skorumpowania osiemnastowiecznych sądów przyniosły Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego. Z kolei na ten jednoznacznie negatywny wizerunek prawnictwa polskiego z czasów stanisławowskich odpowiadały po latach romantyczne Pamiątki Soplicy. Odpowiadały głosem ich narratora, Seweryna Soplicy, podsumowującego swój pobyt na obradach Trybunału Koronnego w Lublinie zdaniem, pod którym niewątpliwie mógłby się podpisać Protazy Brzechalski: „Na trybunale to szlachcic poznawał wielkość swojego narodu”46. Niewątpliwie zarówno Rzewuski, jak i autor Pana Tadeusza traktowali swoich bohaterów z niemałą dozą humorystycznego dystansu i w Pamiątkach, podobnie jak w Historii szlacheckiej, nie brakuje dowodów na wady sądownictwa staropolskiego. Potoczna opinia na temat realiów wymiaru sprawiedliwości, którą podsuwa Hrabiemu Gerwazy: „wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie” (V, 823), również ma tu swój ciężar gatunkowy. Analiza całego wątku procesowego dowodzi jednak, że Pan Tadeusz, nie będąc bynajmniej naiwnym moralitetem, nie jest też po prostu równie naiwną satyrą – wątek procesowy należy bowiem w poemacie do tych licznych spraw, w których przedstawieniu epickość łączy się z ujęciem humorystycznym – odmiennym niż satyryczne.

Ale ta konstatacja nie wyczerpuje tematu, bo godnym osobnej wzmianki w tym miejscu wkładem w obraz dawnego życia i mentalności szlacheckiej jest zwrócenie uwagi na wszechobecny w świecie szlacheckim legalizm – formalny i nieformalny – wszelkich posunięć i ogólnej postawy kontuszowych bohaterów Pana Tadeusza. I z tego powodu Protazy – woźny sądowy – gra tak istotną rolę w najbardziej dramatycznych momentach poprzedzających zajazd i już w jego trakcie. Woźny potrzebny jest obu stronom, bo obie strony jednakowo chcą, by ich działania miały charakter formalny i zgodny z prawem lub przynajmniej, by wobec opinii ogółu mogły robić takie wrażenie. Nic lepiej nie ilustruje siły tego zwyrodniałego we wspomnianym wypadku, ale powszechnego wśród szlachty legalizmu, jak zachowanie Gerwazego w pierwszych chwilach zajazdu, natychmiast po zajęciu Soplicowa:

Gerwazy od pokojów Sędziego odparty,

Ustąpić musiał przez wzgląd dla hrabiowskiej warty.

Więc nie mogąc zemścić się na nieprzyjacielu,

Myślił o drugim wielkim tej wyprawy celu.

Jako człek doświadczony i biegły w prawnictwie,

Chce Hrabiego osadzić na nowem dziedzictwie

Legalnie i formalnie, więc za Woźnym biega,

Aż go po długich śledztwach za piecem dostrzega.

Wnet porywa za kołnierz, na dziedziniec wlecze

I zmierzywszy mu w piersi Scyzoryk, tak rzecze:

„Panie Woźny, pan Hrabia śmie Waćpana prosić,

Abyś raczył przed szlachtą bracią wnet ogłosić

Intromisyją Hrabi do zamku, do dworu

Sopliców, do wsi, gruntów zasianych, ugoru,

Słowem cum gais, boris et graciebus,

Kmetonibus, scultetis et emnibus rebus

Et quibusdam alijis. Jak tam wiesz, tak szczekaj,

Nic nie opuszczaj!”

(VIII, 719–735)

Ten wstęp i cały dalszy ciąg tej sceny – jednej z najbardziej komicznych w całym poemacie – zakończonej udaną ucieczką Woźnego w konopie, ilustruje właśnie za jednym zamachem znaczenie formalnego legalizmu i dwuznaczny często charakter tej kategorii. Legalizm jest swoistym, odrębnym od innych mechanizmów regulacji społecznej kryterium oceny wszystkich działań. Tkwi to w naturze społecznej ludzi, na którą prawo, jakiekolwiek by było w warunkach określonej epoki, zawsze wywiera ogromny wpływ. Formalna zgodność z literą prawa ma rozstrzygające znaczenie w sądach i dlatego była w praktyce tak ważna dla szlachty, nawet dla Gerwazego. Wolność szlachecka była też, przynajmniej co do zasady, wolnością opartą na prawie Rzeczypospolitej.

Ale warto też pamiętać, że legalizm podejmowanych działań nie musi być tożsamy z moralnością – nawet wówczas, kiedy jest faktyczny, a nie pozorny, jak to ma miejsce w działaniu Gerwazego. Soplicowie na przykład otrzymali część majątku po Horeszkach w sposób formalny i legalny, bo było to przed drugim rozbiorem kraju, kiedy konfederacja targowicka po wstąpieniu do niej króla stała się legalną władzą w państwie. A przecież nie tylko Jacek miał z tego powodu wyrzuty sumienia i dlatego planował przekazanie tych dóbr Zosi przez jej małżeństwo z Tadeuszem. Legalizm jest podstawą porządku w państwie i gwarantuje bezpieczeństwo prawne obywateli. Z tego powodu był on jednym z fundamentów mentalności staroszlacheckiej. Często ulegało to jednak wypaczeniu. A dodatkowo, w burzliwych czasach porozbiorowych, kiedy toczy się akcja Pana Tadeusza, stawało się postawą w różnych sytuacjach problematyczną moralnie i wchodzącą w konflikt z działaniami podejmowanymi z pobudek patriotycznych – na przykład takich jak plany powstańcze księdza Robaka. Toteż sfera motywów i motywacji prawnych wprowadzona zgodnie z realiami historycznymi do akcji Pana Tadeusza nie tylko ubarwia tę akcję i przedstawiony tu obraz rzeczywistości społecznej, ale również staje się ośrodkiem problematyki ważnej w czasach szlacheckich – i w każdych innych.

Zaścianek

Bogaty wachlarz problemów otwierają też w obrębie ukazanego w Panu Tadeuszu świata odniesienia do współczesnych wydarzeń politycznych, których skutki i reperkusje znajdują odbicie w losach bohaterów. O sprawach tych nie mówi się w Soplicowie głośno – i wiemy już dlaczego. Litwa znajduje się pod panowaniem cara, a rządzi nią armia rosyjska, której oddziały stacjonują w bliskiej okolicy miejsca akcji. Sytuacja, mimo pozorów sielanki, jest więc napięta. Mówi się o tym za zamkniętymi drzwiami, snując przewidywania na podstawie docierających zza Niemna strzępów informacji. Do tego języka politycznego, częściowo będącego językiem ezopowym, opartym na aluzjach i niedomówieniach, dostosowuje się także narrator, kiedy powiada, że Stolnik zginął w czasie „krajowych zamieszków”, i wspomina o spadłych potem na jego dziedziców „sekwestrach rządu” (I, 271–272) – nie nazywając po imieniu wojny z Rosją i nie mówiąc wprost, że chodzi o sekwestry marionetkowych władz targowickich. W sprawach politycznych narrator więcej daje do zrozumienia, niż mówi. Dlatego też tło polityczne akcji Pana Tadeusza łatwo zbagatelizować – i tak się też na ogół dzieje w interpretacjach poematu. Jest to jednak błędem, ponieważ w Panu Tadeuszu polityka (by użyć takiego zbiorczego określenia) odgrywa rolę kluczową dla zrozumienia wielu zachowań bohaterów, a w całości mocno rzutuje na sens akcji i wymowę całego poematu. Pomijając zaangażowanie patriotyczne samego Mickiewicza, takie ukształtowanie fabuły wynikało też z wierności wobec charakteru szlachty. Szlachcic polski w swojej mentalności był nie tylko homo ludens, ale również homo politicus. Kontuszowi bohaterowie Historii szlacheckiej posiadają więc – w większym lub mniejszym stopniu – umiejętność myślenia politycznego – i tego samego poeta wymaga od nas, czytelników.

Treść polityczna Pana Tadeusza dociera do nas w formie rozproszonej i fragmentarycznej, podobnie jak to ma miejsce w powieściach Scotta, z którymi słusznie badacze kojarzyli kompozycję poematu47. Czytelnik musi się więc wykazać uwagą i aktywnością, żeby odtworzyć nie tylko osnowę agitacji powstańczej księdza Robaka, ale i motywacje patriotyczne szlachty naradzającej się w Dobrzynie oraz sposób, w jaki wykorzystuje te motywacje do swoich celów Gerwazy. Rozkład politycznych i moralnych racji w sporze Klucznika z Soplicami bynajmniej nie jest zresztą oczywisty i jednoznaczny. Co innego wie na ten temat i myśli Jacek Soplica, którego historię poznajemy dopiero pod koniec poematu, w trakcie jego przedśmiertnych wyznań złożonych przed Gerwazym, co innego wie na ten temat szlachecka okolica Soplicowa. A wie ona, przypomnijmy, że przed dwudziestu laty, w czasie wojny z Rosją w obronie Konstytucji 3 maja Stolnik Horeszko, który „popierał prawo Trzeciego Maja”, został oblężony w swoim zamku przez Moskali i zginął w czasie tej bitwy z rąk stojącego po stronie rosyjskiej Jacka Soplicy. Okoliczna szlachta wie również, że część dóbr Horeszkowskich decyzją Targowicy dostała się we władanie Sopliców. Takie są fakty powszechnie znane, którym nikt nie przeczy. Na reputacji patriotycznej Sędziego i jego rodziny ciąży więc wielka i niezmazana dotąd plama.

Na pozór w roku 1811 w Soplicowie nikt już nie myśli o sprawach sprzed dwudziestu lat. Sędzia, brat Jacka, był za młody, żeby mieć z nimi coś wspólnego, a nawet żeby się w nich orientować. Wziął majątek po bracie – nieznanym banicie otoczonym złą sławą. Sędzia nie czuje się odpowiedzialny za grzechy brata. Wie, co prawda, że: „winni coś Soplicowie dla Horeszków rodu” – jak mu to w odpowiednim momencie przypomina Telimena – ale nie ma skrupułów, żeby wdać się w proces o zamek splamiony krwią Stolnika rozlaną przez Jacka.

Główne wątki fabularne Pana Tadeusza, na czele z wątkiem sporu sądowego o zamek, rozwijają się równolegle, w spokojnym tempie, do momentu, kiedy podczas wieczerzy w zamku wybucha gwałtowna kłótnia. Odtąd wypadki postępują szybko, a wątek procesowy zaczyna się splatać ze starą osnową polityczną, tworząc nowy, nieoczekiwany wzór. Tuż po kłótni Gerwazemu udaje się podsunąć Hrabiemu plan zajazdu, siłowego rozstrzygnięcia sporu, odebrania Soplicom nie tylko zamku i ziem należących wcześniej do Horeszków, ale i całego majątku, wraz z dworem: „za koszta procesowe, za karę grabieży” (V, 819). W mrokach opuszczonego zamku, pod wpływem wzburzenia wywołanego niedawną scysją na uczcie, dojrzewa w głowie Gerwazego straszna odpowiedź już nie tylko na pieniackie zakusy Sędziego, ale i na całą krzywdę, jaka spotkała niegdyś Horeszków z ręki Jacka. Odpowiedzią na intrygę Protazego, żeby do zamku wejść fizycznie przed ogłoszeniem wyroku prawnego – bo „kto w zamku urządza wieczerzę / dowodzi, że posiadłość tam ma albo bierze” (I, 864–865) – będzie więc zajazd pomyślany według tej samej zasady: „wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie” (V, 823).

Gerwazy ma szczęście, że Hrabiemu podoba się ten „plan gotycko-sarmacki” (V, 828), którego zresztą w jego realnym wymiarze Hrabia nie rozumie. „Dziedzic Horeszków, chociaż po kądzieli”, ma bujną wyobraźnię, słabe poczucie rzeczywistości, nudzi go „spór adwokacki” z Sędzią, chce się zabawić (V, 828–851) i pociąga go pomysł bitwy, wyglądający na odpowiednie zakończenie powieści sensacyjnej, której on sam chce być bohaterem. Przypominają mu się z podróży do Włoch przygody, jakie spotkały go na Sycylii, gdzie własną ręką „zbójców skarał pod opoką / Którą Sycylijanie zwą Birbante-rokką” (VIII, 638–684) – nie wiadomo, czy prawdziwe, ale jak sam twierdzi, opisane przez miejscowych autorów w powieści wydanej drukiem. Fantazje i fanaberie zblazowanego arystokraty na równi z jego podrażnioną dumą umożliwiają przeprowadzenie zajazdu, nie mają jednak nic wspólnego z powodami, którymi kierują się pozostali jego uczestnicy. Gerwazy, doskonale znający lokalną historię i stosunki panujące w powiecie, wie, że siły przeciw Sędziemu trzeba szukać „po zaściankach”:

W Dobrzynie, w Rzezikowie, w Ciętyczach, w Rąbankach;

Szlachta odwieczna, w której krew rycerska płynie:

Wszyscy przychylni panów Horeszków rodzinie,

Wszyscy nieprzyjaciele zabici Sopliców!

(V, 861–864)

Ale zanim następnego dnia przemówi do nich wszystkich podczas rady w Dobrzynie – a tę jego mowę wypadnie nam omówić osobno – Gerwazy przed snem oddaje się własnym rojeniom o duchach Horeszków (V, 880–894) i zemście na Soplicach. Klucznik, zasypiając, w scenie, która jest odpowiednikiem marzeń Protazego nad wokandą trybunalską:

Widzi tłum szlachty konnej, błyszczą karabele;

Zajazd! zajazd Korelicz, i Rymsza na czele!

I ogląda sam siebie, jak na koniu siwym,

Z podniesionym nad głową rapierem straszliwym

Leci.

[…] jezdnych i pieszych po drodze obala

I na koniec Soplicę w stodole podpala.

(V, 895–903)

O świcie Gerwazy rusza do okolicznych zaścianków, by wezwać uzbrojoną szlachtę na naradę do Dobrzyna. Szlachta zbiera się błyskawicznie, bo na podstawie wieści rozpuszczanych o agitacji księdza Robaka sądzi, że lada chwila armia Napoleona przekroczy granicę na Niemnie, wybuchnie wojna, trzeba się więc szykować do powstania przeciwko Moskalom. Paradoks sytuacji polega na tym, że Gerwazemu nie udałoby się przekonać szlachty do zajazdu, gdyby nie mógł przedstawić tego przedsięwzięcia jako akcji patriotycznej, zgodnej z planami Robaka jako emisariusza przybyłego z Księstwa Warszawskiego.

Zamysły patriotyczne oraz motywy i rachuby prywatne, ściśle ze sobą związane, zagrają podczas rady w Dobrzynie wśród zwaśnionej z Soplicami szlachty. Podobna sytuacja – połączenie polityki ze sprawą prywatną – zachodzi też po stronie Sopliców. Rankiem, kiedy Gerwazy przebiega okoliczne zaścianki, w Soplicowie Sędzia wzburzony po wieczornej awanturze szykuje kolejne oskarżenia prawne przeciw Hrabiemu. Wkracza w to Robak, zaalarmowany perspektywą zerwania układów sąsiedzkich. Hrabia, jak się okazuje, gra ważną rolę w politycznych rachubach emisariusza: poparcie pana tak szanowanego i bogatego jest potrzebne w chwili wybuchu powstania (VI, 277–286). Bernardyn bynajmniej nie myśli przy tym wyłącznie o swojej tajnej misji politycznej. Chodzi mu o coś więcej: o połączenie planowanego czynu zbrojnego z oczyszczeniem patriotycznej reputacji rodu Sopliców. Doprowadzenie do zgody z sąsiadami jest przy tym warunkiem zarówno połączenia Tadeusza z Zosią, wnuczką Stolnika, jak i powodzenia akcji powstańczej. Robak jeszcze nie odkrywa przed Sędzią tego, kim jest naprawdę, być może w ogóle nie planuje tego zrobić. Za to jako cel kolejnego kompromisu z Hrabią przedstawia gospodarzowi Soplicowa – tym razem w otwartych słowach – założenia swojej misji politycznej i plan powstania, na którego czele miałby stanąć Sędzia. Powstanie pod wodzą Sopliców ma zmazać w oczach opinii patriotycznej ciążącą na nich plamę dawnego związku z Targowicą. Tak więc po obu stronach interesy prywatne splecione są z działaniami politycznymi i z retoryką patriotyczną w nierozerwalny węzeł. Rozgorączkowany kwestarz wykłada swój plan Sędziemu:

Uważ tylko: Francuzi uderzają z przodu?…

A gdyby z tyłu zrobić powstanie narodu?

[…]

Ciągniemy! Napoleon widząc nasze lance

Pyta: „Co to za wojsko?” My krzyczym: „Powstańce,

Najjaśniejszy Cesarzu! Litwa ochotnicy!”

Pyta: pod czyją wodzą?” – „Sędziego Soplicy!”

Ach, któż by potem pisnąć śmiał o Targowicy?

(VI, 220–232)

Teraz okazuje się, że jakieś materiały wojenne znajdują się w zasięgu spiskowców. Jankiel ukrywa sprowadzone z Królewca groty do lanc, Sędzia ma zapasy prochu, u księdza plebana są armatki; strzelców też nie może zabraknąć tam, gdzie wszyscy bawią się polowaniem. Sędzia, porwany wizją Robaka, kończy tę chwilę entuzjazmu słowami, które z czasem stały się w Polsce zwrotem przysłowiowym: „Szabel nam nie zabraknie, szlachta na koń wsiędzie / Ja z synowcem na czele i? – jakoś to będzie!” (VI, 257–258).

Jedno założenie w wojennych improwizacjach zarówno Robaka, jak i Gerwazego jest prawdziwe: na szlachtę okoliczną można liczyć. Ale jako pierwszy wykorzystuje to Gerwazy, który cieszy się w tym środowisku niemałym autorytetem, skoro na dane przez niego hasło na drogach powiatu zaczyna się nadzwyczajny ruch (VI, 38–57), a w ciągu kilku godzin w Dobrzynie zjawia się kilkuset uzbrojonych ludzi na koniach. Wrażenie, że skoro jest to możliwe, to w okolicy musi istnieć coś w rodzaju utajonej, sąsiedzkiej siatki pospolitego ruszenia wydaje się nieodparte. Zaścianki pełne są „krwi rycerskiej”, wojowników nie tylko zaprawionych w zajazdach, ale również pamiętających powstanie Jasińskiego na Litwie. Maciej Dobrzyński Kropiciel wspomina podczas rady o swojej służbie „w kowieńskiej brygadzie” (VII, 207–210), która w 1794 r. stanęła od razu po stronie insurekcji. Ta sama szlachta, którą tuż przed swoją śmiercią Stolnik „zbierał, żeby konfederatom ciągnąć ku pomocy” (II, 287), musiała się więc już nieraz spotkać z Moskalami na polu bitwy.

Nieformalnym przywódcą tej szlachty jest Maciej Dobrzyński, liczący 72 lata weteran wszystkich wcześniejszych walk niepodległościowych, od konfederacji barskiej po insurekcję kościuszkowską. Słynny nie tylko jako wielki szermierz, ze swej szabli zwanej Rózeczką, ale i jako człowiek doświadczony w sprawach publicznych, który przeszedł przez wiele prób wojennych i przez wiele stronnictw politycznych. Narrator, który swoim zwyczajem snuje a ten temat rozmaite domysły zebrane w sąsiedztwie, informuje nas przecież konkretnie, jak wyglądała jego droga:

Z konfederata48 stał się stronnikiem królewskim

I trzymał z Tyzenhauzem, podskarbim litewskim;

Lecz gdy król w Targowicy przyjął uczestnictwo,

Maciej opuścił znowu królewskie stronnictwo,

I stąd że przechodził partyi tak wiele,

Nazywany był dawniej Kurkiem na kościele,

Że jak kurek za wiatrem chorągiewkę zwracał.

Przyczynę zmian tak częstych na próżno byś macał:

Może Maciej zbyt wojnę lubił; zwyciężony

W jednej stronie, znów bitwy szukał z drugiej strony?

Może, bystry polityk, duch czasu zgadywał

I tam szedł, gdzie Ojczyzny dobro upatrywał?

Kto wie!

(VI, 503–515)

To wahanie narratora wynika z przełomowego charakteru epoki, którą stara się objąć myślą. W czasach saskich wierność stronnictwu politycznemu rozumiano jeszcze na sposób feudalny, jako wierność wasala wobec suwerena, którym mógł być król lub lokalny magnat. Przynależności do takiego stronnictwa nie zmieniano więc prawie nigdy, w rodzinach szlacheckich bywała ona wręcz dziedziczona z pokolenia na pokolenie. Z tego punktu widzenia, ugruntowanego w epoce saskiej, Maciej zmieniał więc partie jak rękawiczki. W rzeczywistości jednak czynił tak, kierując się już inną, nie feudalną formułą lojalności, wynikającą z nowoczesnego patriotyzmu, który zawsze mu nakazywał iść tam, „gdzie Ojczyzny dobro upatrywał”.

Mickiewicz realistycznie odnotowuje też w opisie zaścianka Dobrzyńskich zmianę, jak zaszła w położeniu ubogiej szlachty pod panowaniem rosyjskim:

[…] dawniej w pańskich dworach

Lub w wojsku, na zajazdach, sejmikowych zborach,

Zwykli byli Dobrzyńscy żyć o łatwym chlebie.

Teraz zmuszeni sami pracować na siebie

Jako zaciężne chłopstwo! Tylko że siermięgi

Nie noszą, lecz kapoty białe w czarne pręgi,

A w niedzielę kontusze. Strój także szlachcianek

Najuboższych różni się od chłopskich katanek;

Zwykle chodzą w drylichach albo perkaliczkach,

Bydło pasą nie w łapciach z kory, lecz w trzewiczkach,

I żną zboże, a nawet przędą – w rękawiczkach.

(VI, 384–394)

Dobrzyńscy – typowy ród drobnoszlachecki – za czasów polskich cieszyli się protekcją posiadających pozycję magnacką Horeszków, którym służyli swoimi głosami i szablami na sejmikach; żyli więc „o łatwym chlebie”. Teraz, zmuszeni do pracy na roli, pilnie chronią obyczajowe znamiona swojego szlachectwa: mężczyźni od święta chodzą w kontuszach, a kobiety pracują w polu i przędą w rękawiczkach. Los kresowych zaścianków, niszczonych jako ostoja polskości przez świadomą politykę caratu, to wielki temat naszej literatury: od Mickiewicza przez Władysława Syrokomlę (Zaścianek Podkowa i inne gawędy), Elizę Orzeszkową (Nad Niemnem), Henryka Sienkiewicza (Potop) po Floriana Czarnyszewicza z jego dwudziestowieczną powieścią-eposem Nadberezyńcy. Zarazem jednak „zaścianek” stał się w języku polskim swego rodzaju symbolem – i to o znaczeniu ambiwalentnym. Wielu publicystów, na przekór Sienkiewiczowi, widzi w „zaściankowości” wstydliwe piętno prowincjonalizmu, „wadę narodową”.

Zaściankami nazywano wsie szlacheckie. W Koronie najwięcej zaścianków było na Mazowszu i Podlasiu, a na ziemiach litewsko-ruskich rozciągały się one gęsto od Litwy na północy aż po Dniestr i doliny karpackie na południu. Były one z reguły skupiskami rodzin należących do jednego rodu. W miarę jednak jak ród ten rozrastał się w kolejnych pokoleniach, a ziemia była dzielona między dzieci, kolejni spadkobiercy dziedziczyli coraz mniejsze jej skrawki. Szlachta zaściankowa była więc szlachtą ubogą, nie miała poddanych chłopów, każdy sam musiał pracować na własnym gospodarstwie. Była też grupą, dzięki której stan szlachecki w Rzeczypospolitej był wyjątkowo liczny. Jeśli w innych krajach, w Europie Zachodniej do szlachty należało około 1–1,5 proc. ogółu ludności, to w Rzeczpospolitej odsetek ten wynosił, jak się zwykle uważa 10 proc., a według najostrożniejszych szacunków, około 6–6,5 proc. Ale nawet według tych minimalnych szacunków były i takie obszary, jak Mazowsze i Podlasie, gdzie dzięki licznym zaściankom do szlachty zaliczało się od 20 do 23 proc. mieszkańców49. Podobnie było na niektórych terenach wschodnich, tam, gdzie zaścianków było najwięcej, a szlachta stanowiła jeszcze większy odsetek ogółu społeczeństwa. I z taką typowo szlachecką okolicą stykamy się w Panu Tadeuszu. Dane statystyczne tłumaczą zarówno swoistość dawnego polskiego ustroju politycznego na tle Europy, jak i większe u nas niż gdzie indziej znaczenie wzorów szlacheckich w formowaniu się późniejszej, ponadstanowej kultury narodowej. Kiedy więc Mickiewicz rozszerzył w trakcie pisania plan akcji Pana Tadeusza o motyw zajazdu i przygotowania powstańcze, musiał ukazać rzeszę ludzką, bez której te wątki byłyby nie do przeprowadzenia. Rzeszę tę znalazł właśnie w zaściankach, zwłaszcza w Dobrzynie, a sceny, które rozgrywają się z udziałem szlachty zaściankowej, wydatnie rozszerzają fabułę o motywy polityczne o znaczeniu ogólnonarodowym.

Zanim do tego przejdziemy, spójrzmy na inną jeszcze grupę skojarzeń pojawiających się w związku z tematem zaścianka. Dominującą cechą zaścianka jako pewnej struktury społecznej jest jej archaiczność. Dobrzyn (podobnie jak inne zaścianki) to wspólnota rodowa przypominająca Mickiewiczowi i jego współczesnym z jednej strony pierwotną gminę słowiańską, z drugiej – równie archaiczne klany szkockie – temat modny w epoce romantyzmu. Członkowie rodu – klanu, różnią się między sobą wykształceniem i zamożnością. I w Dobrzynie było dość „Starych ludzi roztropnych, którzy po łacinie / Umieli i w palestrze ćwiczyli się z młodu; / było dość majętniejszych” (VI, 540–542), ale ważniejsza od indywidualnych zalet była dla wszystkich przynależność rodowa. Na czele rodu stoją patriarchowie – starcy obdarzeni szczególnym autorytetem – i taką rolę odgrywa właśnie Maciej Rózeczka. Istnieje tu również przekonanie, że od krwi dziedziczonej po przodkach zależą wszystkie zalety jednostek, duma wynikająca ze szlachetnego urodzenia, świadomość, że to ród działający zbiorowo jest prawdziwym podmiotem na scenie historii, na której zawsze występuje kolektywnie: „[…] bo gdy król Jan Trzeci / Obwołał pospolite ruszenie przez wici, / Chorąży województwa z samego Dobrzyna / Przywiódł mu sześćset zbrojnej szlachty (VI, 380–383). W takim układzie społeczno-kulturowym nie może się rozwinąć cecha typowo nowożytna, idealizowana szczególnie przez romantyków: jednostkowy indywidualizm. Jednostka jest podporządkowana zbiorowości, od której słabo się odcina. Wszyscy Dobrzyńscy noszą te same imiona, różnią się tylko przydomkami. Mickiewicz spogląda na tych ludzi z innej perspektywy psychologicznej, właściwej dla początku XIX w. Spogląda zarazem z romantyczną nostalgią, ale i z dystansem, który przybiera formę żartobliwą.

Obraz zaścianka w Panu Tadeuszu daje więc podstawy do różnych interpretacji. Ubóstwo i zapuszczenie siedziby Maćka nad Maćkami może być symbolem przemijania dawnej świetności szlachty, tłumaczy się też jednak w kontekście jej ogólnego położenia i postawy wobec rządów moskiewskich; postawy polegającej na odmowie uczestnictwa w nowych porządkach porozbiorowych, sprzeciwie i oczekiwaniu na okazję do ponownej walki z zaborcą. Zdaje się o tym świadczyć opis Dobrzyna, pełnego śladów rycerskiej przeszłości jego mieszkańców, i domu Macieja, pełnego dawnych zdobyczy wojennych i rekwizytów militarnych, obecnie zamienionych w sprzęty gospodarskie, opis w którym Mickiewicz nawiązuje do analogicznych obrazów z Satyra Jana Kochanowskiego50:

Wewnątrz samego domu, w stajni i wozowni,

Pełno znajdziesz rynsztunków, jak w starej zbrojowni.

Pod dachem wiszą cztery ogromne szyszaki,

Ozdoby czół marsowych, dziś Wenery ptaki,

Gołębie w nich gruchając karmią swe pisklęta.

W stajni kolczuga wielka nad żłobem rozpięta

I pierścieniasty pancerz służą za drabinę,

W którą chłopiec zarzuca źrebcom dzięcielinę.

W kuchni kilka rapierów kucharka bezbożna

Odhartowała, kładąc je w piec zamiast rożna;

Buńczukiem, łupem z Wiednia, otrzepywa żarna.

(VI, 469–479)

Pamiątki heroicznej przeszłości wtopione w przyziemne realia epoki współczesnej ulegają jednak epickiemu powiększeniu i uszlachetnieniu dzięki temu, że odbijają się w lustrze tradycji kultury. Mickiewicz, inaczej niż Kochanowski, nie ubolewa moralistycznie nad upadkiem dawnej rycerskości szlachty, tylko przypomina o niej na chwilę przed tym, gdy w Dobrzynie znowu zabłysną szable i znowu zapachnie prochem.

W opracowaniach Pana Tadeusza możemy się spotkać z różnymi ocenami zaścianka – niektóre z nich są bardzo negatywne. Tym ważniejsze z naszego punktu widzenia wydaje się odtworzenie poglądu, jaki na sprawy te mógł mieć sam poeta. Najgruntowniej naświetlił to zagadnienie w swojej monografii Pigoń, zainteresowany dogłębnie zarówno realiami szlacheckimi poematu, jak i ich znaczeniem w świetle poglądów historycznych i społecznych autora. Pigoń zauważył więc – i jest to ze wszech miar warte przypomnienia – że temat zaścianka pojawił się w politycznych sporach emigracji nie tylko o historię, ale i o przyczyny upadku powstania listopadowego oraz przyszłe ułożenie stosunków pomiędzy szlachtą a ludem. W odpowiedzi na gwałtowny atak ówczesnego lidera emigracyjnych demokratów Tadeusza Krępowieckiego, który w bulwersującej mowie wygłoszonej w Paryżu z okazji drugiej rocznicy wybuchu powstania ostro zaatakował ustrój stanowy Polski przedrozbiorowej, a wykluczenie ludu i mieszczaństwa z życia narodowego przypisał egoizmowi szlachty; na łamach „Pielgrzyma Polskiego” – pisma już wtedy bliskiego Mickiewiczowi, którego redaktorem naczelnym sam miał wkrótce zostać– ukazała się anonimowa odpowiedź. Koronnym argumentem przeciwko jego antyszlacheckiej furii było tu właśnie przypomnienie o zaściankach, w których żyła większość szlachty. Skoro ta większość nie miała poddanych chłopów i pracowała na roli na równi z ludem, to założenie Krępowieckiego, że demokratyczna reforma społeczna pojmowana przez radykałów jako warunek odzyskania niepodległości musi mieć w Polsce ostrze antyszlacheckie, przestawało być takie oczywiste, jak się wydawało. Za najważniejszy Pigoń uważa następujący fragment wspomnianego artykułu:

Urojeniami przejęty (Krępowiecki) karmił nimi Francuzów, a nie chciał wiedzieć, że na Litwie mniejszy jak gdziekolwiek jest stanów tych przedział: tam większa połowa szlachty po tzw. zaściankach ma własność ziemną, żyje jak chłopek i uprawia rolę swymi rękami. Tam łatwiej jak gdziekolwiek porównać wszelką różnicę bez Gontów, Pawluków, Doroszenków51.

W realiach polskich demokratyczna reforma społeczna równie dobrze mogła nawiązać do tradycji szlacheckiej, czy też nawet wyjść z jej łona, tradycji pełnej przecież idei i wzorów demokratycznych, a to, że większość szlachty w Polsce należała do plebejskich w istocie mas zaściankowych, okazywało się w tej polemice ważkim argumentem. Pigoń, który znał się na tych sprawach lepiej i interesował się nimi głębiej niż ktokolwiek inny wśród wielkich monografistów Pana Tadeusza, sformułował na tej podstawie interpretację, za którą był później krytykowany, ale która – jeśli nawet nie dla wszystkich jest przekonująca – w sposób prawdziwy i bardzo płodny poznawczo opiera się na kontekście dyskusji ideowych i poglądów głoszonych na emigracji, które również Mickiewicz podzielał. Pisze więc Pigoń:

Innymi słowy: zaścianek litewski został tu [w artykule z „Pielgrzyma Polskiego” – A.W.] wysunięty jako ta forma skupienia społecznego, która mieści w sobie rozwiązanie najdonioślejszej kwestii ustrojowej: jest miejscem spojenia, gdzie się schodzą i zróść w jedno mogą stany szlachecki i chłopski, oddzielone w Polsce tak jakoby nieprzebytą przepaścią. Szlachta zaściankowa więc, bez wielkich posiadłości, bez poddanych, nieobciążona w przeszłości brzemieniem ucisku i wyzysku społecznego, wdrożona w mozolną, ustawiczną pracę na roli, ale zarazem świadoma swej narodowości, obowiązku, swej współodpowiedzialności za sprawy Rzeczypospolitej, liczna, a zawzięta i nieustępliwa, najeźdźcom wroga, wydaje się stęsknionym oczom emigranta fundamentem przyszłego niepodległego bytu politycznego i sprawiedliwości społecznej52.

Czy interpretacja taka pasuje do Pana Tadeusza, jak przekonuje w swojej książce wielki badacz? To pytanie powinno pozostać otwarte. Co prawda do rangi „zawiązka przyszłego organizmu społeczno-państwowego Polski” nie da się podnieść obrazu Dobrzyna w poemacie, który nie głosi w sposób jednoznaczny przyszłościowych programów społeczno-politycznych i (poza żartobliwym opisem leśnego matecznika) nie zawiera żadnych elementów utopii społecznej53. Jak też wiemy dzisiaj, na ziemiach wschodnich przyszłość zaścianków, w tym także ich stosunków z miejscową ludnością chłopską, ruską, różniącą się pod względem języka i wyznania, potoczyła się inaczej, niż to sobie wyobrażali ludzie epoki romantycznej – na ogół tragicznie. Optymistyczne oczekiwania romantyków nie spełniły się więc, zwłaszcza w XX w. Dodatkowo „zaścianek” stał się dla niektórych określeniem negatywnym.

Proces osmozy kulturowej i przenikania elementów kultury szlacheckiej do polskich warstw ludowych dokonywał się jednak, mimo trudności i barier, na przestrzeni całego późniejszego okresu i był ważnym, jeśli nie zasadniczym wektorem w formowaniu się nowoczesnego narodu polskiego. W tym wymiarze interpretacja kwestii zaściankowej przez Pigonia nie wydaje się już tak dyskusyjna, a przypomnienie z tej okazji przez monografistę Pana Tadeusza odpowiednich poglądów Mickiewicza, Joachima Lelewela i Maurycego Mochnackiego zachowuje aktualność i dla nas.

Rzecz Gerwazego

Księga VII – Rada – zajmuje centralne miejsce w poemacie i ukazuje punkt zwrotny jego akcji. Skutki agitacji patriotycznej księdza Robaka zostaną wykorzystane przez Gerwazego jako pretekst do zorganizowania zajazdu na Soplicowo. Decyzja o zajeździe będzie przy tym podjęta „demokratycznie”, na podstawie dyskusji, w której zetrą się z sobą różne stanowiska i punkty widzenia. Rada – mimo swojego znaczenia i dramatyzmu – jest przy tym ukazana humorystycznie, a nawet z pewną dawką ironii. Może to być związane z faktem, że Mickiewicz w okresie pisania poematu miał okazję przysłuchiwać się dyskusjom polityków emigracyjnych, o czym prywatnie wyrażał się właśnie z ironią i krytycznym dystansem. Autor Ksiąg pielgrzymstwa polskiego, romantyk, widział siłę sprawczą historii w czynnikach irracjonalnych: w uczuciach mas i czynach natchnionych duchem zbiorowym i osobistym poświęceniem. Był wrogiem rezonerstwa politycznego, które dostrzegał zarówno na emigracji, jak i w obradach sejmów polskich w okresie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, o czym wówczas pisał na łamach „Pielgrzyma Polskiego” już jako jego redaktor. Ironiczny charakter ma więc zapowiedź umieszczona w „argumencie” na początku Księgi VII: „Rzecz Gerwazego, z której okazują się wielkie skutki wymowy sejmowej”.

Zarazem jednak poeta zwraca tu uwagę czytelnika na wymowę, czyli sztukę retoryczną Gerwazego, za sprawą której szlachta dobrzyńska ruszy na Soplicowo54. Sztuka przekonywania miała zasadnicze znaczenie w funkcjonowaniu demokracji szlacheckiej. Retoryka sejmowa, czy raczej sejmikowa, jest więc istotnym przedmiotem Księgi VII i jej dominantą kompozycyjną. Przyjrzyjmy się zatem przebiegowi dyskusji i poszczególnym jej uczestnikom.

Pierwszy istotny głos należy do Bartka zwanego Prusakiem, relacjonującego zebranej szlachcie, gotowej do wystąpienia zbrojnego przeciw Moskalom przebieg niedawnego powstania wielkopolskiego w 1806 r., którego był świadkiem. Głos jest konkretny, ukazuje wzór udanego zrywu Polaków w warunkach zwycięskiej wojny toczonej przez Napoleona przeciwko Prusom. Kłopot w tym, że na Litwie, jak na razie, wojna się nie toczy, a zgromadzeni nie mają żadnych pewnych informacji o aktualnej sytuacji militarnej, co natychmiast wytyka im Maciek nad Maćkami. Wobec tego Bartek proponuje posłać po pewniejsze wiadomości do księdza Robaka i czekać z wystąpieniem na właściwy moment. Tu wśród obradujących ujawnia się jednak „partia czynu” – ci, którzy czekać nie chcą i wbrew wszelkiej logice domagają się natychmiastowej akcji. Partię czynu tworzą trzej krzykacze sejmikowi: Kropiciel, Konewka i Brzytewka. Dzięki irracjonalnej grze słów, na której oparte są ich wystąpienia, zyskują oni poklask słuchaczy. Stary Maciej próbuje ich jeszcze powstrzymać, ostrzegając przed Robakiem, w którym wcześniej, jako jedyny, rozpoznał Jacka Soplicę (VII, 113–121), ale nie zostaje zrozumiany.

W dyskusję, która przeradza się w chaotyczną licytację intencji bojowych, wkracza teraz miejscowy intelektualista, komisarz dóbr Hrabiego z Klecka, pan Buchman. Ma on, zgodnie ze swoim znaczącym nazwiskiem, „rozum książkowy”. Próbuje też zyskać posłuch argumentami „z autorytetu”, w pseudofilozoficznym stylu trawestując – ni w pięć, ni w dziewięć – poglądy na pochodzenie władzy rodem z Umowy społecznej Jeana-Jacques’a Rousseau55. Początkowo wywołuje to zabawne nieporozumienia – poeta nadal wykorzystuje przy tym humor językowy – ale prowadzi też do konkretnego postulatu: skoro nie wiadomo, co robić, to zacząć należy, twierdzi Buchman, od wybrania władzy powstańczej. Dobrzyńscy nie mają z tym problemu i próbują przez aklamację władzę oddać staremu Maciejowi. Na to nie zgadza się jednak szlachta przybyła z innych zaścianków, która przy wyborze przywódcy ruchu nie chce być pominięta, troszczy się bowiem o swoją pozycję i prestiż. W efekcie propozycji Buchmana obrady pogrążają się więc w chaosie.

„Ćwierć godziny wrzał hałas” (VII, 260) i wzajemnie przekrzykiwania się – i dopiero wtedy, pozwoliwszy najpierw wykrzyczeć się szlachcie, do akcji wkracza Gerwazy, główny, a ukryty dotychczas organizator całego zgromadzenia. Wkracza jak doświadczony gracz sejmikowy, w momencie, kiedy chaotyczna dyskusja popada w impas, a jej skłóceni uczestnicy są już gotowi przyjąć jakiekolwiek rozwiązanie, żeby tylko nie rozejść się z niczym. Doświadczenie sejmikowe Gerwazego, zdobyte niewątpliwie w młodości u boku Stolnika, widać już w sposobie, do którego się ucieka, żeby uciszyć zebranych: podnosi wysoko w górę swój ogromny miecz, słynny Scyzoryk. To robi wrażenie i pozwala jakby przeciąć mieczem węzeł gordyjski dotychczasowej kłótni. Ale Klucznik ma w zanadrzu coś jeszcze. Bardzo zręcznie pozyskując uwagę i życzliwość zgromadzenia, podsuwa mu plan nowy, a co najważniejsze, możliwy do wykonania – plan zajazdu.

Gerwazy nie chodził do szkół, ale jest urodzonym mówcą. Najpierw w efektowny sposób oddaje hołd stojącemu na czele rodu Dobrzyńskich Maćkowi nad Maćkami. Pozyskawszy w ten sposób życzliwość zebranych, zaczyna im krok po kroku przedstawiać swój plan w taki sposób, żeby szlachta gremialnie akceptowała każdy kolejny punkt i sama wyciągała wnioski zręcznie jej podsuwane. Gerwazy zaczyna od powołania się na słowa księdza Robaka, jakby jego propozycje były rozwinięciem powstańczych planów emisariusza. Odrzuca przy tym mieszanie się do wielkiej polityki, którą pozostawia dygnitarzom w Warszawie: ogłaszanie konfederacji, pisanie manifestów itp. Rzeczą szlachty powiatowej jest bowiem działanie na skalę powiatu, starymi, sprawdzonymi sposobami – ale konkretnie, tu i teraz. To spojrzenie na sprawę „z nowego stanowiska”, jak to ocenia Buchman (VII, 299), przełamuje impas wywołany próbami ustanowienia władzy powstańczej, oferuje działanie będące w zasięgu możliwości, a w dodatku obiecuje natychmiastową walkę, zadowala więc przede wszystkim partię czynu.

Teraz Gerwazy powoli odkrywa karty. Znowu, przypominając o swoich patriotycznych intencjach, powołuje się na Robaka, który mówił, że „trzeba dom oczyścić z śmieci” (VII, 313–314). Do tego szlachty nie trzeba przekonywać. Trzeba jej tylko podsunąć wroga w taki sposób, żeby sama go nazwała. I Gerwazy dokonuje tej mistrzowskiej manipulacji:

„Któż jest śmieciem powiatu? Kto zdradziecko zabił

Najlepszego z Polaków, kto go okradł, zgrabił?

I jeszcze chce ostatki wydrzeć z rąk dziedzica?

Któż to? Mamże wam gadać?”

„A jużci Soplica –

Przerwał Konewka – to łotr!”

(VII, 316–320)

A więc szlachta sama (oczywiście pod wpływem „wymowy sejmowej” Gerwazego) dochodzi do wniosku, z kim ma walczyć. Reszta zadania, które stoi przed Klucznikiem, wydaje się już prosta: trzeba tylko przedstawić gotowy plan działania i przeforsować go w polemice z obrońcami Sędziego. Bo Sędzia ma w Dobrzynie obrońców poważnych: Bartka Prusaka i Jankiela. W swoich przemowach wzywają oni do opamiętania, używając argumentów niezbitych, na które Gerwazy nie ma odpowiedzi. Toteż wcale nie próbuje na nie odpowiadać, tylko wyklucza obu przeciwników z dyskusji argumentami ad personam: Jankiel jako Żyd nie ma prawa zabierać głosu w sprawach, które nie dotyczą Żydów, a Bartek Prusak handluje przecież, jak wszyscy wiedzą, zbożem Sędziego, broni więc Sopliców zgodnie z interesem własnym, a nie publicznym. Są to wszystko chwyty demagogiczne, proste, ale skuteczne, jak uderzenie Scyzorykiem.

W dodatku wspomnienie o interesach zbożowych pozwala Klucznikowi wygłosić pean na cześć Stolnika jako wielkiego protektora i dobroczyńcy Dobrzyńskich. Powinni się oni czuć zobowiązani do wdzięczności za dawne przysługi wyświadczone przez Horeszkę – do wcześniejszych argumentów za zajazdem Gerwazy dodaje więc coś na kształt szantażu moralnego: jeśli Dobrzyńscy nie uderzą teraz na Soplicę, okażą się niewdzięcznikami.

Zajazd to także wspaniała, staropolska instytucja obrony i egzekucji praw: „ja przy prawie stoję” – zaklina się Klucznik, świadomy, że musi pokonać opory legalistów:

„Wszak Hrabia wygrał, zyskał dekretów niemało;

Tylko je egzekwować! Tak dawniej bywało:

Trybunał pisał dekret, szlachta wypełniała,

A szczególniej Dobrzyńscy, i stąd wasza chwała

Urosła w Litwie!”

(VII, 453–457)

Kłamstwo zręcznie wbudowane w prawdziwy kontekst, krótkie, cięte riposty, pytania retoryczne, antytezy: „Bracia! chcecie bój z ruskim wieść imperatorem, / A boicie się wojny z Soplicowskim dworem? Strach wam turmy!” (VII, 449–501), zaklęcia moralne, ciągłe podkreślanie wierności dawnym polskim prawom i zwyczajom, wspomnienia schlebiające dumie i próżności Dobrzyńskich, umiejętne przedstawianie rzeczy małych jako wielkich i wielkich jako małych – cały ten arsenał retoryczny Gerwazego Mickiewicz ukazuje dokładnie, w praktycznym zastosowaniu. Czytelnik Pana Tadeusza ma z tego wielostronną korzyść. Widzi jak na dłoni, że rzecz zdawałoby się nie do pomyślenia: zmiana hasła „Hajże na Moskala!” w hasło „Hajże na Soplicę!”, staje się możliwa dzięki wymowie Gerwazego, wyłącznie poprzez jego działanie słowne. Rada jest więc błyskotliwą i zawsze aktualną lekcją retoryki dla wszystkich i odsłonięciem – ku przestrodze – mechanizmu manipulacji demagogicznej, z którą często mamy do czynienia w życiu publicznym. Pokazuje też, jaką pułapką jest zbiorowe samouwielbienie. Dobrzyńscy i ich stronnicy są tak święcie przekonani o swojej nieomylności i szlachetności własnych pobudek, że i zajazd wydaje im się czymś szlachetnym, skoro to właśnie oni – gniazdo wszelkich cnót – dali się do niego przekonać. Rada przedstawia więc zawsze aktualne mechanizmy polityki i uobecnia na kartach poematu staropolską tradycję retoryczną. Mickiewicz czyni to w konwencji komediowo-satyrycznej, co nie wszystkim współczesnym czytelnikom Pana Tadeusza, nastawionym do tradycji szlacheckiej w sposób romantyczny, czyli idealizujący, musiało się podobać. Poeta mógłby się jednak bronić tym, że jego obraz, choć mocno karykaturalny, jest zarazem głęboko realistyczny, co widać w sferze odniesień historycznych, w psychologicznym rysunku zaściankowych typów szlacheckich i w sferze języka – znakomicie wpadającej w ucho polszczyzny potocznej.

Scena rady w Dobrzynie, podobnie jak cała polityczna materia akcji Pana Tadeusza dowodzą, że autorowi nie był obcy realizm w ocenie politycznych zachowań. Bo do decyzji o zajeździe przyczyniają się nie tylko motywy patriotyczne, demagogicznie wykorzystane przez Klucznika, ale również pobudki prywatne niewysokiego lotu: urazy osobiste wobec Sędziego, zazdrość bogactw i tym podobne. Bartka Kropiciela na przykład zwraca przeciwko Sędziemu miłość ojcowska do Saka zakochanego w Zosi, któremu Soplica nie chce oddać jej ręki (VII, 428–444). Ponieważ Kropiciel jest liderem partii czynu, a ta jako pierwsza staje przy Kluczniku, nawet złamane serce Saka ma znaczenie wśród wielu podrzędnych przyczyn zajazdu:

I tak wszystkich pociągnął wymowny Gerwazy;

Bo wszyscy ku Sędziemu mieli swe urazy,

Jak zwyczajnie w sąsiedztwie, to o szkodę skargi,

To o wyręby, to o granice zatargi:

Jednych gniew, drugich tylko podburzała zawiść

Bogactw Sędziego – wszystkich złączyła nienawiść.

(VII, 491–496)

W lokalnym partykularzu, jakim jest teren akcji poematu poważne sprawy polityczne muszą się splatać z interesami i konfliktami prywatnymi. Ten właśnie niebezpieczny splot widzimy u Gerwazego, u Dobrzyńskich, a nawet – jak już była o tym mowa – u księdza Robaka i Sędziego. Mickiewicz przedstawia bohaterów Pana Tadeusza z sympatią, wszystkich potrafi uszanować i za coś pochwalić, ale nikogo nie idealizuje w sposób znany z oświeceniowej literatury dydaktycznej czy z jakiejkolwiek innej formy twórczości tendencyjnej. Na końcu obrad osobiste interesy i pobudki kierujące Gerwazym i szlachtą gwałtownie demaskuje Maciek nad Maćkami. Ale na głos rozsądku jest już za późno. Do zaścianka wjeżdża bowiem Hrabia na czele dżokejów i tak spór zostaje ostatecznie rozstrzygnięty via facti. Gerwazy jest nie tylko wielkim demagogiem, ale ma też szczęście, które sprzyja odważnym.

Postać Gerwazego została przez wielkich polonistów, Stanisława Pigonia, Juliusza Kleinera i Kazimierza Wykę przedstawiona – w swoim czasie – jako odstraszający wzór szlacheckiego anarchizmu i prywaty. O ile prawie zawsze, nawet w jego kontrowersyjnej dla niektórych ocenie zaścianka, możemy z zaufaniem opierać się na komentarzach i ocenach Pigonia, to w sprawie sądu nad Gerwazym lepiej wielkiemu uczonemu nie wierzyć. Gerwazy nie jest bowiem postacią aż tak łatwą do jednoznacznie negatywnej oceny. Rację mieli raczej ci komentatorzy, którzy podkreślali jego kluczową rolę, jaką – obok księdza Robaka – odgrywa on w akcji poematu, co wynika z siły charakteru i siły słowa, którymi dysponuje. Do obserwacji na temat jego wymowy trzeba dodać i to, że swojej „rzeczy” nie układa on na zimno, daleki jest od wyrachowania i pospolitego cynizmu. Jest tak przekonujący, bo sam wierzy we wszystko, co mówi. Nie kieruje nim własny, osobisty interes – gdyby tak było, już dawno porzuciłby swój zamek i żył wygodnie z pieniędzy, które zgromadził. Nie można mu również odmówić swoiście pojmowanego patriotyzmu, a nawet szlachetnego stosunku do chłopów, do czego również nawiązuje w swoich wspomnieniach podczas rady, choćby o dawnym zajeździe na pana Wołka z Łogmontowicz, który „był tyran dla chłopstwa, a sługa Moskali” (VII, 463). Wszystko, co mówi, jest dla znającej go szlachty w pełni wiarygodne. Bo chociaż w ocenie faktów przesadza, to przecież samych faktów, na które się powołuje, nie zmyśla. Wszyscy wiedzą, kto i w jakich okolicznościach zabił Stolnika, choć nie wiedzą dlaczego. Soplicowie znani są z korzyści, jakie zapewniła im Targowica, co zresztą sam Robak w poufnej rozmowie z Sędzią nazywa „grabieżą” (VI, 158). Sędzia nie jest oczywiście zdrajcą i „śmieciem powiatu”, ale pozory przemawiają przeciwko niemu. Podczas gdy patrioci, tacy jak Maciek nad Maćkami, zachowują się pod zaborem rosyjskim, jakby byli na emigracji wewnętrznej, Sędzia przyjmuje w domu oficera rosyjskiego Rykowa, Asesora, który jest powiatowym naczelnikiem policji, ma pod dachem kosmopolityczną Telimenę, która zachwyca się rosyjskimi porządkami, a w końcu jego zakusy, by zdobyć zamek, do którego oczywiście nie ma i nie może mieć żadnego prawa, wyglądają na ciąg dalszy „grabieży” z czasów targowickich. Tak to przynajmniej muszą widzieć Gerwazy i okoliczna szlachta.

Sam Gerwazy jest postacią łączącą rysy komiczne z tragicznymi. Niegdyś pogodny i przyjazny ludziom sługa Horeszków, pod wpływem szoku związanego ze śmiercią Stolnika stał się innym człowiekiem. Odsunął się od świata, żyje głównie pasją zemsty na Soplicach, gotowy do ich zabijania, co jest największą skazą na jego charakterze. Ale w pewien sposób szlachetne, a nawet wzruszające jest jego przywiązanie do zamku. Z zamkiem – jak widać z tego, co opowiada o nim Hrabiemu – kojarzą mu się nie jego osobiste szczęśliwe czasy młodości, ale przede wszystkim to, co w jego umyśle składa się na obraz wolności i szczęścia ojczyzny. Patriotyzm Gerwazego jest archaiczny – miłość kraju jest w nim nierozerwalnie, nie do odróżnienia zespolona z lojalnością wobec domu magnackiego, któremu służył. Jego wyobrażenia o świecie są rzecz jasna uproszczone i staroświeckie, ale Klucznik potwierdza je całym swoim życiem. Toteż ilekroć przemawia, zawsze czyni to z uczuciem. Nawet kiedy wobec szlachty w Dobrzynie posuwa się do ewidentnej demagogii, czyni to jakby w natchnieniu, które podsuwa mu najlepsze sposoby przekonywania i pozwala pociągnąć za sobą szlachtę.

Gerwazy jest postacią wieloznaczną, ale gdyby po jego stronie w sporze z Soplicami nie było żadnych racji moralnych, akcja Pana Tadeusza byłaby pozbawiona dramatyzmu, a w zakończeniu historii wywołanej zbrodnią Jacka Soplicy nie byłoby nic prócz sentymentalnej moralistyki, która często pojawiała się w popularnych gawędach szlacheckich pisanych w kraju pod koniec epoki romantyzmu i posądzanych w związku z tym o pokrewieństwo z postromantycznym prądem, w krajach języka niemieckiego noszącym nazwę stylu meblarskiego, biedermeierem. Tymczasem kiedy nad pierwotnym planem Pana Tadeusza jako sielanki Mickiewicz nadbudował warstwę powieściową opartą na planach powstańczych Robaka i kłótni prowadzącej do zajazdu, wyparowały z poematu wszelkie ślady sentymentalizmu. Romantyzm lubował się zresztą w przedstawianiu postaci napiętnowanych jakiegoś rodzaju złem, zbrodniarzy i mścicieli (w czasie pracy nad Panem Tadeuszem Mickiewicz kończył właśnie swoje tłumaczenie Giaura). Trzeba więc w wątku obsesyjnej zemsty Gerwazego na Soplicach dostrzec swoistą trawestację ulubionego przez czarny romantyzm motywu zemsty. A że po powstaniu listopadowym był to już wątek literacko zbanalizowany i aż się prosiło, żeby spojrzeć nań z przymrużeniem oka, o tym świadczy współczesna Panu Tadeuszowi Zemsta Aleksandra Fredry. Toteż i Gerwazy bywa śmieszny w tym, co mówi, a zarazem groźny, powikłany psychologicznie i moralnie niejednoznaczny w tym, co robi.

Potępiając zajazd jednogłośnie wraz z badaczami poematu, przypisujemy odpowiedzialność za tę absurdalną i niebezpieczną awanturę Gerwazemu i szlachcie, która dała mu się omotać. Jakoś dziwnie natomiast zapominamy o roli Hrabiego. A przecież to Hrabia, a nie Gerwazy, podejmuje ostateczną decyzję o zajeździe i rozstrzyga o wyniku rady w Dobrzynie swoim teatralnym wjazdem na czele dżokejów. Prestiż, jakim Hrabia jako wielki pan cieszy się wśród szlachty, ten sam, który Robak chciał wykorzystać w przyszłym powstaniu, zwycięzca spod Birbante Rocca angażuje jednak w zbrojny napad na sąsiada. Możemy puścić mimo uszu publiczne tyrady Hrabiego. Prawdziwą przyczynę swojej decyzji, zdradza on tylko raz, mimowolnie, w rozmowie z Gerwazym:

„Brawo! – rzekł Hrabia. – Plan twój gotycko-sarmacki

Podoba mi się lepiej niż spór adwokacki.

Wiesz co? Na całej Litwie narobim hałasu

Wyprawą niesłychaną od dawnego czasu.

I sami się zabawim. Dwa lata tu siedzę,

Jakąż bitwę widziałem? z chłopami o miedzę.

Nasza wyprawa przecież krwi rozlanie wróży;

Odbyłem taką jedną w czasie mych podróży”.

(V, 828–835)

Sprawa jest jasna: wszelkie przyczyny zajazdu są dla Hrabiego tylko pretekstem do zabawy. Organizuje zajazd, ponieważ nudzi mu się na cichej prowincji i chce się okryć awanturniczą sławą. Nie ma znaczenia jego uraza wobec Sędziego, nic nie wie o konspiracji patriotycznej – szuka po prostu silnych wrażeń. Co gorsza, godzi się z prawdopodobnym w tej sytuacji rozlewem krwi. Aż dziw, że rzucając gromy na Gerwazego, nie zauważamy tej naprawdę ciemnej strony w charakterze Hrabiego. Bo czegóż dowodzi w tej sytuacji zdanie: „i sami się zabawim”? Ta obojętność wobec prawdopodobnych ofiar może wynikać z braku poczucia rzeczywistości, ale też z wielkopańskiej pogardy dla szlachty, jaką to pogardę Hrabia w czasie kłótni zdradza w sposób zimny i bezwzględny:

„Dość już głupstwa zrobiłem wdając się z Waćpaństwem

W pijatyki, które się kończą grubijaństwem.

Zdacie mi sprawę z mojego honoru obrazy.

Do widzenia po trzeźwu – pódź za mną, Gerwazy!”

(V, 666–669)

Trochę czasu jednak upłynie, nim otrzeźwieje sam Hrabia. Tradycyjna interpretacja zajazdu po prostu jako wykwitu anarchii sarmackiej jest więc uproszczeniem56. Oczywiście stary Maciej Rózeczka ma rację, kiedy powiada, że Dobrzyńscy są „głupi” (VII, 498–513). W istocie o wcieleniu w czyn hasła „Hajże na Soplicę!” decyduje jednak pechowy splot trzech różnych czynników: poruszenia patriotycznego wobec pogłosek o mającej wybuchnąć wojnie, obsesji Gerwazego i jego skutecznej demagogii, iście szalonej decyzji ekscentrycznego arystokraty. Wszystko to Mickiewicz dokładnie przedstawił i uzasadnił. Żeby zrozumieć zajazd, powinniśmy więc znać zasady myślenia politycznego, rozumieć znaczenie retoryki w życiu publicznym, a przy tym trzeźwo oceniać rolę elit kosmopolitycznych, mających nieuzasadnione poczucie wyższości wobec własnego narodu.

Orbis mundi

Powiązanie akcji Pana Tadeusza z motywacjami i tłem, jakie tworzą dla niej realia polityczne ostatnich dwudziestu lat na Litwie, rozszerza sielankowe i gawędowe horyzonty głównego wątku poematu do skali, która jest właściwa realistycznej powieści historycznej. Znaczenie tej warstwy fabularnej jest duże i bez niej poemat byłby zupełnie innym utworem. W Panu Tadeuszu, jak w powieściach, a inaczej niż w klasycznych epopejach antycznych i nowożytnych, głównymi bohaterami nie są jednostki stojące na czele społeczności, lecz ludzie przeciętni. Ale ich osobiste losy wplecione są w wydarzenia historyczne o charakterze przełomowym i są od tych wydarzeń zależne. Epickie powieści historyczne epoki Mickiewicza, takie jak Waverley wielokrotnie tu przywoływanego Scotta, Narzeczeni Alessandro Manzoniego czy Listopad Henryka Rzewuskiego, różnią się od klasycznych eposów poetyckich także i tym, że w świecie, który przedstawiają, brakuje pierwiastka nadprzyrodzonego, czyli świata bogów i bóstw, który w poematach Homera decyduje o biegu wypadków. W powieści historycznej siłę przeznaczenia zastępuje sama historia.

Eposy poetyckie ery chrześcijańskiej w różny sposób starały się zastąpić dawne bóstwa greckie i rzymskie wyobrażeniami chrześcijańskimi lub uosobionymi pojęciami filozoficznymi. W Panu Tadeuszu takiej konwencjonalnej „machiny cudownej” nie ma, jest więc pod tym względem podobny do nowoczesnej powieści. Ale w Historii szlacheckiej pewna część świata przedstawionego zastępuje niejako epicką cudowność klasyków. Tym poetyckim, a zarazem realistycznym ekwiwalentem pierwiastka cudownego jest w niepowtarzalny sposób ukazywana przez Mickiewicza przyroda57. Na pierwsze miejsce wysuwają się liczne w poemacie i różnorodne obrazy ziemi i nieba.

Punktem wyjścia do analizy tego problemu może być początek Księgi VIII. W tym miejscu opowieści, przed zajazdem, a po trzech księgach dramatycznych, nasyconych tematyką społeczną i pełnych scen zbiorowych, potrzebny był poecie przerywnik kompozycyjny, tym bardziej że „przed burzą bywa chwila cicha i ponura” (VIII, 1). Poeta pozwala więc czytelnikom odpocząć od hałasu zaścianka dobrzyńskiego, a towarzystwu zebranemu w Soplicowie od przykrych myśli o niedawnej scysji w zamku i od złych przeczuć. Czasem dobrze jest się oderwać od bieżących trosk, przypomnieć sobie, że życie nie sprowadza się tylko do naszych prywatnych interesów i ambicji, że ponad tymi drobnymi sprawami istnieje też inny świat, wielki i odrębny, ale na co dzień niezauważany, świat tajemniczy, a mimo to przemawiający do nas jakimś własnym głosem. Tym światem jest właśnie to, co istnieje samo przez się: natura – życie mające swoją kolebkę w ziemi, a ponad nim nieożywione, bezkresne niebo. W Księdze VIII oglądamy to niebo rozpięte nad soplicowskim dziedzińcem.

Bywa, że narratorowi Pana Tadeusza zależy na ukazaniu potęgi nieba i jego transcendencji. Taki charakter ma na przykład obraz wschodu słońca w Księdze XI: „Niebo czyste, wokoło ziemi obciągnięte, / Jako morze wiszące, ciche, wklęsło-wgięte” (XI, 155–156). To też najlepszy dowód na potwierdzenie opinii, że w opisach zjawisk przyrody Mickiewicz przemycił do swojego poematu skojarzenia ze światem nadprzyrodzonym. O świcie biały obłok nad horyzontem

Podlatuje i skrzydła w błękicie zanurza,

Podobne do niknących piór Anioła Stróża,

Który nocną modlitwą ludzi przytrzymany

Spóźnił się, śpieszy wracać między spółniebiany58.

(XI, 159–162)

Nie sposób tu zacytować w całości ani tym bardziej streścić następującego potem niezwykłego opisu słońca (XI, 164–181). Skala, kolorystyka i zmienność tego obrazu mogą się dzisiejszemu czytelnikowi kojarzyć ze zdjęciami przesyłanymi na ziemię przez sondy kosmiczne. W ostatnim ujęciu „samotne słońce” idzie „po nieźmiernym niebie” (XI, 181). Ten obraz ewokuje wrażenie ogromu natury i jej obcości wobec spraw ludzkich.

Częściej jednak opisy nieba przywołują w Panu Tadeuszu poczucie bliskości i związku między przyrodą a światem ludzkim, między niebem a ziemią. Kiedy więc o zmierzchu domownikom i gościom Sędziego: „[…] przeczucie nadzwyczajnych zdarzeń / Ścięło usta i wzniosło duchy w kraje marzeń” (VIII, 7–8):

Całe grono z posępną i cichą postawą

Pogląda w niebo, które zdawało się zniżać,

Ścieśniać i coraz bardziej ku ziemi przybliżać,

Aż oboje, skrywszy się pod zasłonę ciemną

Jak kochankowie, wszczęli rozmowę tajemną,

Tłómacząc swe uczucia w westchnieniach tłumionych,

Szeptach, szmerach i słowach na wpół wymówionych,

Z których składa się dziwna muzyka wieczoru.

(VIII, 12–19)

W cudownym opisie zapadającego zmierzchu niebo i ziemia zbliżają się siebie jak kochankowie. Ich rozmowa, „dziwna muzyka wieczoru”, składa się z odgłosów przyrody: najpierw tych najcichszych, niedosłyszalnych, jakie wydają wieczorem latające owady i nietoperze (przypomina się tu sonet Stepy akermańskie), potem głośniejszych odgłosów ptactwa, wreszcie: „Na finał szmerów muszych i ptaszęcej wrzawy / Odezwały się chórem podwójnym dwa stawy” (VIII, 37–38). Andrzej Niemojewski, który przypominał, że wyobrażenie ziemi i nieba jako „kochanków kosmicznych” pochodzi już od Egipcjan i starożytnych Greków, u których bogiem nieba był Uranos, a boginią ziemi Gaja, sformułował – zachwycając się tym fragmentem – myśl wartą powtórzenia w kontekście związków Pana Tadeusza z epopeją pierwotną:

Mickiewicz przeżywał stare pojęcia klasyczne, że to nie były dla niego ani martwe abstrakcje z podręcznika mitologii, ani naiwne ucieleśnienia prostaków umysłowych. Tak prawdopodobnie Grek starożytny patrzył na przyrodę, tak rozumiał jej głosy59.

Rozmowa nieba i ziemi o zmierzchu jest jednym z kilku w poemacie koncertów muzyki romantycznej artykułującej tajemnicze nastroje i nieokreślone uczucia, następujące po sobie i nakładające się na siebie, kontrastujące, ale przez dysonanse zmierzające ku harmonii. Jest to harmonia mocy telurycznych i kosmicznych, którą wyraża powtórzony przez poetę w zakończeniu koncertu odwieczny topos kosmicznego związku ziemi i nieba:

Nareszcie księżyc srebrną pochodnię zaniecił,

Wyszedł z boru i niebo i ziemię oświecił,

One teraz, z pomroku odkryte w połowie,

Drzemały obok siebie jako małżonkowie

Szczęśliwi: niebo w czyste objęło ramiona

Ziemi pierś, co księżycem świeci posrebrzona.

(VIII, 55–60)

W dniu zajazdu świt i poranek były mgliste (VI, 1–9), ale przed wieczorem musiało się rozpogodzić, bo po wschodzie księżyca gwiazdy zaświeciły tak jasno, że zwróciły na siebie uwagę domowników i gości Sędziego. Opis gwiazdozbiorów nad Soplicowem wart jest uwagi z wielu powodów. Poeta posługuje się nazwami konstelacji niebieskich zaczerpniętymi z tradycji staropolskiej i lokalnego folkloru, w którym w typowy dla romantyków sposób dopatruje się śladu najdawniejszych podań ludzkości60. Kastor z Polluksem (Bliźnięta) nazywają się tu, jak u dawnych Słowian, Lele i Polele, a według narratora lud przezwał je Litwą i Koroną (co na planie kosmicznym koresponduje z naczelną ideą polityczną poematu, jaką jest apologia unii polsko-litewskiej). Inne gwiazdozbiory: Waga, Sito, Wielki Wóz (zwany tu Wozem Dawida), Wąż – a właściwie wielka ryba, Lewiatan – poprzez wieści zasłyszane o nich przez Wojskiego przenoszą nas do czasu mitycznych początków świata, reprezentują mit kosmogoniczny, stały składnik tradycyjnego eposu.

„Astronomia Wojskiego” zawiera ludowe objaśnienia genezy poszczególnych gwiazdozbiorów, sięgające do motywów starotestamentowych, a jej źródłem jest podanie ludowe: to, co wiadomo od „starych Litwinów”, którzy swoją wiedzę „pono wzięli od rabinów” (VIII, 87–88). Motywy stworzenia świata, buntu Lucyfera przeciwko Bogu, wygnania Adama z raju, Lewiatana – za każdym razem przekształcone są tutaj w sposób odbijający naiwny a praktyczny światopogląd ludowy. Sprawia to, że kosmologia Wojskiego raz po raz budzi uśmiech czytelnika. Humor poety nie wyklucza jednak poważniejszej refleksji Podkomorzego nad różnicą między podaniami ludu a nowożytną nauką astronomii.

Okazją do tej dyskusji jest też zjawisko niecodzienne i budzące lęk: pojawienie się nad Litwą i nad Soplicowem komety. Mickiewicz nawiązuje tutaj do faktu historycznego: kometa „pierwszej wielkości i mocy” (VIII, 109) rzeczywiście widoczna była nad Litwą w 1811 r. i ponownie w roku 1812. Za Stanisławem Pigoniem zacytujmy tu jedną z wielu relacji pamiętnikarskich dotyczących tego zjawiska:

Na początku lata tego pojawił się kometa na niebie, a nie doświadczona pierwej posucha na ziemi. Kometa, wielkości blisko połowy księżyca, pojawiał się co wieczór od strony zachodu, pochylając swój ogon, powszechnie zwany miotłą, w stronę północną. Wojna i pomór musiały być tego zjawiska następstwem. Każdy z wieczora wychodził patrzeć na niebo61.

Podobnie, tylko z jeszcze większym naciskiem na grozę tego zjawiska, uznawanego zgodnie z tradycją za prognostyk wielkich wydarzeń i nieszczęść, relacjonuje to narrator poematu:

Z niewymownym przeczuciem cały lud litewski

Poglądał każdej nocy na ten cud niebieski,

Biorąc złą wróżbę z niego tudzież z innych znaków;

Bo zbyt często słyszano krzyk złowieszczych ptaków,

Które, na pustych polach gromadząc się w kupy,

Ostrzyły dzioby, jakby czekając na trupy.

Zbyt często postrzegano, że psy ziemię ryły

I jak gdyby śmierć wietrząc, przeraźliwie wyły,

Co wróży głód lub wojnę; a strażnicy boru

Widzieli, jak przez smętarz szła dziewica moru,

Która wznosi się czołem nad najwyższe drzewa,

A w lewym ręku chustką skrwawioną powiewa.

(VIII, 117–128)

Ludowa zła wróżba, jaką tutaj widzimy, obejmuje zarówno zjawisko niebieskie, jak i zachowanie zwierząt na ziemi, a kometa budzi w ludziach starą, towarzyszącą zwykle zarazom i plagom legendę o „dziewicy moru”. Dobrze wiadomo, że Mickiewicz wykorzystuje te okoliczności do skojarzenia komety, która „zjawił[a] się na zachodzie, leciał[a] ku północy (VIII, 110)62 – z wojną 1812 r. i z osobą Napoleona. Wydarzenia roku 1812, które były dla ziem litewskich wstrząsem zakończonym klęskami iście apokaliptycznymi, tłumaczą więc w poemacie przypomnienie rzeczywistego pojawienia się komety w roli znaku trafnie odczytanego przez lud jako ich zapowiedź. „O roku ów” – czytamy w pierwszych słowach Księgi XI Rok 1812 – „z dawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem” (XI, 1–5).

Odruch myśli ludzkiej, by w zjawiskach niebieskich poszukiwać informacji o wyrokach przeznaczenia, które mają się spełnić na ziemi, był oczywiście obecny w kulturze staropolskiej. W Soplicowie wiedział o tym Wojski, główny znawca i hermeneuta staropolszczyzny. Patrząc na kometę w roku 1811, przypomina on więc o podobnym zjawisku, które odnotowała literatura epoki baroku w czasie odsieczy Wiednia w 1683 r. Pisali o tym czytani przez Wojskiego autorzy staropolscy:

„[…] ksiądz Bartochowski,

Składając panegiryk na tryumf krakowski,

Pod godłem Orientis Fulmen, prawił wiele

O tym komecie; czytam także o nim w dziele

Pod tytułem Janina, gdzie jest opisana

Cała wyprawa króla nieboszczyka Jana

I wyryta chorągiew wielka Mahometa,

I ów taki, jak dziś go widzimy, kometa”.

(VIII, 183–190)

Wojski wspomina tu o najpopularniejszym w czasach saskich laudatorze wiktorii wiedeńskiej Jakubie Kazimierzu Rubinkowskim i jego dziele Janina zwycięskich tryumfów działami i heroicznym męstwem Jana III […] (1739 r.). Utwór ten, kilkakrotnie wznawiany – na pół relacja historyczna, na pół poemat – jest przykładem polskiej epopei barokowej. Relacji o przebiegu wyprawy wiedeńskiej towarzyszą w Janinie liczne motywy o charakterze znaków opatrznościowych, wśród których kometa gra w istocie rolę niepoślednią. Nie musi to koniecznie znaczyć, jak podkreślają współcześni historycy literatury, że barokowy autor Janiny traktował te znaki i prognostyki dosłownie, z naiwną wiarą w ich realność i prorocze znaczenie. Ważniejsze dla niego mogło bowiem być to, że obecności cudownych motywów wymagała tradycja literacka eposu, ciesząca się wielkim autorytetem w literaturze jego czasów i zobowiązująca63. Byłby to więc jeszcze jeden dowód, że opisy przyrody w Panu Tadeuszu, w tym zwłaszcza motywy astronomiczne, są zamierzoną przez Mickiewicza, a zarazem realistycznie umotywowaną aluzją do „machiny cudownej” dawnego, nie tylko antycznego, ale i staropolskiego eposu.

Podkomorzy zastanawia się nad odrębnością kosmologii mityczno-ludowej i współczesnej, naukowej astronomii. Wykładów z astronomii słuchał on na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie istniało od czasów stanisławowskich słynne obserwatorium astronomiczne ufundowane przez księżnę Elżbietę Puzyninę, a kierowane przez uczonego księdza Marcina Poczobuta Odlanickiego (VIII, 141–150). Podkomorzy w swoich rozmyślaniach zestawia dwa paradygmaty poznawcze: archaiczny i ludowy (ten, który jest przedmiotem gawędy Wojskiego) oraz nowoczesny, czyli ten, który od XVIII stulecia panował na uniwersytetach oświeceniowych, a który opisuje i tłumaczy świat wyłącznie w języku matematyki. W tym drugim paradygmacie, jak zauważa, nie ma miejsca na pytania metafizyczne o celowość zjawisk przyrody, o ich znaczenie i sens istnienia. Mickiewicz wkłada więc w usta powiatowego autorytetu, zdanie: „ja o cudzie prostaków poradzić się wolę” (VIII, 140), które przypomina bunt przeciwko „szkiełku i oku” z ballady Romantyczność, a także, odpowiednio przestylizowane, wątpliwości Konrada wyrażone w prologu III części Dziadów (VIII, 151–157). Takie dyskusje, które toczą się na dziedzińcu soplicowskim, dodatkowo podkreślają przełomową atmosferę ukazywanej epoki. Przełom, którego echa docierają do Soplicowa dotyczy bowiem nie tylko sfery politycznej i społecznej, nie tylko mody, estetyki czy stylu życia, lecz także światopoglądu: przejścia od wyobrażeń przednaukowych do nowożytnego przyrodoznawstwa empirycznego.

Nie znaczy to, że dyskusję o gwiazdozbiorach i komecie prowadzoną na dziedzińcu soplicowskim powinniśmy traktować jako bardzo poważną debatę filozoficzną. Nie – Mickiewicz uobecnia ten wymiar tylko przy pomocy delikatnych aluzji, nie przypisując swoim skromnym bohaterom roli rzeczników romantycznej filozofii przyrody. Chodzi mu o coś innego. „Astronomia Wojskiego” i cała związana z nią scena są fragmentem bardzo ważnym dla wewnętrznej charakterystyki bohaterów soplicowskich. Ci ludzie, tak skądinąd skupieni na swoich przyziemnych sprawach, potrafią jednak od czasu do czasu podnieść głowę i popatrzyć w niebo gwiaździste. Potrafią oderwać się od tego, co praktyczne, co ich bezpośrednio dotyczy, i wokół czego krzątają się na co dzień. To spojrzenie w niebo dodaje do ich charakterystyki jakiś piękny, idealistyczny wymiar. Jakkolwiek byliby przeciętni – dalecy od ulubionego przez romantyzm typu ludzkiego z jego tytanizmem, indywidualizmem i wyobcowaniem – nie są to jednak ludzie skupieni wyłącznie na swoich interesach, pozbawieni szerszych horyzontów. Owszem, śmieszą nas często, ale o żadnym z nich nie możemy powiedzieć za Odą do młodości, że to „płaz w skorupie”, który „takie widzi świata koło, jakie tępymi zakreśla oczy”. Przeciwnie, bohaterowie soplicowscy – inaczej niż „mędrcy” z wiersza Rozum i wiara – potrafią zobaczyć „krąg świata” (orbis mundi); zapatrzyć się w niebo, a nawet „wznieść się w kraje marzeń” (VIII, 8). Mimo że na co dzień uprawiają tylko własny ogródek, potrafią myśleć bezinteresownie również o sprawach ogólnych. Dlatego nas nie nudzą, dlatego można ich polubić, ponieważ nie są filistrami. Ten zasadniczy, pozytywny rys charakterologiczny cechuje zresztą wszystkich bohaterów Pana Tadeusza (z jednym, stałym wyjątkiem majora Płuta) niezależnie od płci, wieku i reprezentowanego przez nich środowiska.

Podsumowując rozważania o obrazach nieba w poemacie, można więc powiedzieć, że prawie wszystkie skojarzenia z nimi związane, czy to w formie poetyckiego obrazowania, czy w komentarzach narratora i bohaterów, ostatecznie odnoszą się do spraw ludzkich. Niebo jest obrazem transcendencji, zapisem siedmiu dni stworzenia, pozwala mówić o przeszłości, na nim także pojawiają się znaki zapowiadające ludziom ich przyszłość. Przywoływany przez narratora topos kosmicznego małżeństwa nieba i ziemi jest symbolem harmonii, dobra i piękna świata stworzonego. Taki obraz rzeczywistości ma lud, a wraz z ludem Wojski, Podkomorzy, goście soplicowscy i sam narrator poematu, który mentalnie jest członkiem tej wspólnoty.

Zgodnie z powszechnym wyobrażeniem dawnych czasów w gwiazdach zapisany jest także los każdego pojedynczego człowieka. Dlatego soplicowska dyskusja o niebie i znakach zodiaku okazuje się wprowadzeniem do „tajemniczej sceny w pokoju Sędziego”, w której ksiądz Robak w obliczu śmiertelnego zagrożenia przyznaje się gospodarzowi, że w rzeczywistości jest jego bratem, pokutującym za grzech młodości Jackiem Soplicą. Kontynuacją tej tematyki są długie i dramatyczne, mimo humorystycznych akcentów, rozmowy Tadeusza z Sędzią, a zwłaszcza z Telimeną, w których ma się rozstrzygnąć osobista przyszłość młodzieńca. Po raz kolejny w kompozycji poematu powtarza się zasada związku makrokosmosu z mikrokosmosem: los człowieka, zgodnie z dawną wiarą, jest zapisany zarówno w gwiazdach, jak i w tym, co najmniejsze – w liniach życia i miłości na jego dłoni.

Taniec śmierci

Zajazd był w dawnej Polsce formą egzekucji wyroków sądowych. Jeśli strona przegrana w sprawie majątkowej nie chciała dobrowolnie wydać zasądzonych przeciwnikom dóbr ziemskich, okoliczna szlachta zbiorowo – zazwyczaj pod przewodnictwem starosty – dokonywała ich przejęcia w imieniu strony wygranej, pod groźbą użycia siły. W ustroju demokracji szlacheckiej egzekucja prawa należała bowiem bezpośrednio do stanu szlacheckiego. (Chodziło o to, żeby król nie mógł stworzyć własnej policji, która by się tym zajmowała, wzmacniając zarazem pozycję króla w państwie, co mogłoby grozić wprowadzeniem monarchii absolutnej). Oczywiście taki system musiał prowadzić i prowadził, zwłaszcza na ziemiach wschodnich w okresach zaburzeń, do pewnych nadużyć, które stały się podstawą czarnej legendy anarchii szlacheckiej – ale dopiero w publicystyce historycznej XIX i XX w. Wbrew tej czarnej legendzie, życie w okolicach Soplicowa na co dzień płynie nad wyraz spokojnie. Nudzi to nawet – jak pamiętamy – Hrabiego, dla którego zajazd jest „Wyprawą niesłychaną od dawnego czasu” (V, 831). Zajazd był jednak legalnym sposobem egzekucji wyroków sądowych, nie rozbojem. Na tę polską metodę powołuje się Gerwazy podczas rady w Dobrzynie, zwłaszcza kiedy zapewnia (obłudnie), że stoi przy prawie, bo Hrabia „wygrał, zyskał dekretów niemało” (VII, 453).

Decyzję o zajeździe uzasadnia też poeta w inny, pośredni sposób: do zajazdu może dojść dzięki swoistej mentalności jego przywódców i uczestników. Zaściankowej szlachcie, jeszcze w 1811 r. uparcie ignorującej realia zaboru rosyjskiego i żyjącej mentalnie w kręgu wspomnień, wyobrażeń i wartości z czasów polskich, jak to widzimy podczas rady w Dobrzynie, wydaje się, że zajazd na Soplicowo, należące wszak do beneficjentów Targowicy, przywróci via facti dawne polskie prawo i tym samym zainicjuje akcję powstańczą, do której wzywał Robak. Tak przynajmniej można by streścić „oficjalną” ideologię zajazdu, poza prywatnymi motywami Gerwazego i urazami części szlachty wobec Sędziego. Dlatego organizacja zajazdu szlachcie bardziej kojarzy się realiami czasów przedrozbiorowych, a bitwa z oddziałem rosyjskim (choć Dobrzyńscy, według słów Gerwazego, bili się z Moskalami na zajeździe myskim) przypomina swoim charakterem potyczki, jakich wiele miało miejsce w latach konfederacji barskiej64. Natomiast w „romansowej głowie” (II, 130–131) Hrabiego, bez którego również do zajazdu by nie doszło, rodzi się motyw ekscentryczny, ale współczesny, na miarę roku 1811. Jest to preromantyczna wyobraźnia i poczucie, że nudne życie na prowincji można sobie urozmaicić inscenizacją książkowych, rycerskich przygód w konwencji „płaszcza i szpady”. Zajazd na Soplicowo jest więc wynikiem podwójnego oderwania od rzeczywistości jego uczestników, znajduje motywację w takich cechach bohaterów, które autor zazwyczaj przedstawia w sposób humorystyczny.

Zgadza się z tym humorystycznym podejściem do tematu zarówno przebieg zajazdu, jak też ilość miejsca, które poeta mu poświęcił. W Księdze VII Zajazd, na ogólną liczbę 805 wersów sama relacja z zajazdu zajmuje tylko 175 wierszy. Przytłaczająca część księgi, jak to już widzieliśmy, poświęcona jest przyrodzie i sprawom osobistym bohaterów. Jeszcze na chwilę przed samym wtargnięciem do dworu Sędziego Hrabia, a wraz z nim narrator, mają czas, by zatrzymać się i podziwiać koncert żab, nocny widok dwóch stawów soplicowskich i wypływającego z nich strumienia (VIII, 576–629). W tej samej chwili jednak niespodziewane spotkanie Hrabiego i Tadeusza rozprasza poetycki nastrój nocy, a zarazem od początku rozbraja dramatyzm całego zajazdu humorem sytuacyjnym. Biorąc do niewoli Tadeusza, Hrabia zatrzymuje go w drodze nad staw, w którym zrozpaczony swoją sytuacją kochanek Telimeny zamierzał się utopić. Wygląda więc na to, że pierwszy akt „zemsty na Soplicach” polega na uratowaniu życia jednemu z nich, a przy tym głównemu rywalowi Hrabiego. Komiczna stylizacja wypadków zajazdu trwa odtąd konsekwentnie, aż do końca księgi, kiedy zachwycona sobą, ale i niezmiernie znużona szlachta, nie dojadłszy sutej wieczerzy, gremialnie zasypia snem kamiennym.

Kolejny odcinek akcji Mickiewicz rozpoczyna motywem przebudzenia. Jest to przebudzenie ze snu – w więzach założonych przez przybyły nad ranem z interwencją oddział Moskali. A zarazem jest to przebudzenie szlachty z nieprzytomnych iluzji, którym uległa, na czele ze swoimi przywódcami: Gerwazym i Hrabią. Koniec iluzji oznacza także koniec jednolicie komediowej stylizacji wydarzeń. Wokół aresztowanego Hrabiego i szlachty zakuwanej w dyby przez jegrów skrzeczy rzeczywistość taka, jaką jest: policyjno-wojskowy ustrój imperium rosyjskiego, prawo wojenne na Litwie, przewaga regularnej armii nad pospolitym ruszeniem. W perspektywie – bliskiej – szlachta może oczekiwać więzienia, wyroków, zsyłki na Sybir. Dla bogatych oznacza to zaś konieczność upokarzających targów o wysokość łapówki, dzięki której będą się oni mogli ewentualnie od tych kar wywinąć. Ukazana tu przez Mickiewicza z pełną konsekwencją dynamika iluzji i deziluzji politycznej idzie w parze ze zmianą nastroju i stylu literackiego w Księdze IX: w miejsce humorystycznej gawędy i parodii romansu rycerskiego wkracza realizm, dość zresztą przyziemny. Za nim nadciąga złowrogi cień tego, co wkrótce ma się wydarzyć.

Przygotowaniem do zmiany nastroju były już katastroficzne przeczucie związane z pojawieniem się komety: o złowieszczych ptakach czekających na trupy i o wyciu psów ryjących ziemię, jakby wietrzyły śmierć (VIII, 120–124). Spełnienie tych przeczuć nadchodzi szybciej, niżby się można było spodziewać. I dzieje się to wszystko w Soplicowe – „środ cichej wsi litewskiej” (I, 893), czyli w centrum idylli ziemiańskiej, którą – do pewnego momentu – wydawał się być poemat. Należy w związku z tym zadać pytanie, w jaki sposób Mickiewiczowi udaje się pogodzić dotychczasową, sielsko-żartobliwą tematykę i styl narracji, w której częściej od scen prawdziwie dramatycznych pojawiały się partie liryczne i poetyckie, z brutalnymi scenami krwawej bitwy? Kluczem do tego artystycznego zharmonizowania sprzecznych żywiołów nie jest, jakby się mogło wydawać, nawiązanie do znanych wzorów klasycznej poezji epickiej, nawet tych mniej poważnych, jak Orland szalony Ludovica Ariosta, czy – tym bardziej – do konwencji celowo parodiującego epopeję poematu heroikomicznego, popularnego w literaturze polskiego oświecenia. Trudno przystać na sąd Juliana Przybosia, że w Panu Tadeuszu „bitwa nie ukazuje okrutności zabijania, jest wesoła, nierzeczywista, bajeczna…”65.

Mickiewicz, relacjonując bitwę, godzi jednak jej okrucieństwo i turpistyczny realizm niektórych szczegółów z równowagą ducha reprezentowaną przez narratora. Ale wiarygodność psychologiczną tego epickiego spokoju zapewnia nie tyle postawa homerycka czy – jak chciał Przyboś – „baśniowa”, ile odwołanie do znacznie bliższej historycznie i kulturowo tradycji literackiej polskiego baroku, zwłaszcza baroku sarmackiego, cechującego się – jak wiadomo – oprócz typowych dla całego prądu kontrastów śmierci i „światowych rozkoszy” surowością stylu posuniętą do granic prymitywizmu. Prymitywizm ten, zamierzony lub niezamierzony, charakteryzuje się też swoistą siłą ekspresji, korespondującą w Polsce XVII i XVIII w. z doświadczeniem niszczących wojen, klęsk publicznych i masowych plag, jak głód czy zbierające krwawe żniwo zarazy. Takich doświadczeń nie brakowało również pokoleniom żyjącym na przełomie XVIII i XIX stulecia, poczynając od klęsk z czasów konfederacji barskiej, koliszczyzny i rzezi Pragi, a na niezwykle krwawych wojnach napoleońskich kończąc. Makabra wojny była w tej epoce rzeczą dobrze znaną, weszła więc ona, w imię prawdy artystycznej, także do „poematu wiejskiego”, kiedy zamienił się on w polityczno-obyczajową powieść. Z kolei poetycki charakter opisowi bitwy nadał Mickiewicz przez odwołanie się do formy baroku sarmackiego, znanej dobrze jego pokoleniu, choć samego pojęcia historycznoliterackiego jeszcze nie używano.

Księga IX Pana Tadeusza wpada w styl barokowo-sarmacki najpierw przez nawiązania pośrednie, a następnie bezpośrednie – rozwinięte w toku akcji. Przeczucie śmierci obok motywu barokowego nieumiarkowania w jedzeniu i piciu pojawiają się już w groteskowych scenach rzezi, którą zgłodniali Dobrzyńscy urządzają wśród soplicowskiego inwentarza i drobiu. Jeszcze bardziej prymitywni są oficerowie moskiewscy, którzy po wzięciu szlachty do niewoli okupują dwór Sędziego: Ryków, który przemawia charakterystycznym stylem ludowym, a zwłaszcza major Płut, który reprezentuje ten pierwotny prymitywizm w gorszej postaci – prostactwa uderzającego we wszystkich jego zachowaniach i wypowiedziach. W rozmowie z Sędzią do gróźb prawnych (wzmianka o „żółtej księdze” obowiązujących na Litwie praw wojennych, IX, 165) i oskarżeń politycznych („Wszak Jankiel, szpieg, którego już rząd dawno śledzi”, IX, 179) major Płut włącza swoje prywatne pretensje wobec jednego z pojmanych Dobrzyńskich z powodu publicznego nazwania go złodziejem – „za pułkowej okradzenie kasy” (IX, 144) podczas reduty, czyli balu tańcującego (IX, 140–150). Płut już tutaj przedstawia się jako człowiek pożądliwy i skorumpowany, a zarazem niby przypadkowo – co jednak wkrótce objawi swoje znaczenie – jako zapalony tancerz.

Targi z Sędzią o wysokość łapówki za uwolnienie więźniów i zatuszowanie sprawy przerwie mu „wjazd tłumny, dziwny” (IX, 185) kwestarza Robaka, z jego zwierzętami i naładowanymi (bronią) wozami, powożonymi przez Macieja Rózeczkę i Bartka Prusaka w chłopskich przebraniach. Dziwaczność orszaku przebierańców, uwydatniona w opisie, budzi na nowo skojarzenia sarmacko-barokowe z kuligami karnawałowymi. W ten ton uderza już od progu rubaszny jak nigdy wcześniej Robak. Niechże Płut – przymila się prowokacyjnie Robak – wyciśnie z Hrabiego co najmniej trzysta dukatów łapówki (wszak Hrabia „to tłuścioszek, to bogacz”, IX, 225):

„A jak weźmiesz, na klasztor daj jakie trzy grosze

I dla mnie, bo ja zawżdy za twą duszę proszę.

Jakem bernardyn, bardzo myślę o twej duszy!

Śmierć i sztabsoficerów porywa za uszy!

Dobrze napisał Baka, że śmierć dźga za katy

W szkarłaty i po suknie nieraz dobrze stuknie,

I po płótnie tak utnie, jak i po kapturze,

I po fryzurze równie, jak i po mundurze.

Śmierć matula, powiada Baka, jak cybula

Łzy wyciska, gdy ściska, a równie przytula

I dziecko, co się lula, i zucha, co hula!

Ach! ach! Majorze, dzisiaj żyjem, jutro gnijem,

To tylko nasze, co dziś zjemy i wypijem!

Panie Sędzio, wszakże to czas podobno śniadać?

Siadam za stół i proszę wszystkich ze mną siadać;

Majorze, gdyby zrazów? Panie Poruczniku,

Co myślisz? Gdyby wazę dobrego ponczyku?”

(IX, 227–243)

Jak widać, obżarstwo i pijaństwo przed bitwą, i śmierć w trakcie bitwy, łączą się w Panu Tadeuszu w jedną całość pod patronatem słynnych barokowych Uwag o śmierci niechybnej, księdza Józefa Baki cytowanych tu przez Robaka66. Bezpośrednie nawiązanie do Baki jest uzasadnione chęcią Kwestarza, aby skutecznie dotrzeć do prymitywnej umysłowości Płuta i jego podkomendnych, bowiem pod płaszczykiem żartów zapowiada im rychłą śmierć po biesiadzie. W głębokiej strukturze poematu odniesienia do baroku sarmackiego są też jakby wstępem do bitwy i pomostem stylistycznym pomiędzy komizmem zajazdu i tragizmem bitwy.

Tutaj także swoją funkcję i znaczenie objawia wprowadzony wcześniej i skojarzony z osobą majora motyw tańca. Po zjedzeniu w pół godziny, wraz z Rykowem, dwudziestu trzech zrazów67 i wypiciu ponczu „ogromnej pół wazy” (IX, 253) major, zapaliwszy cygaro „biletem bankowym”, zaczyna obcesowo narzucać się kobietom i zmuszać je do tańca.

„Najlepszą jest po zrazach zakąską gadanie

Z paniami tak pięknymi jak wy, piękne panie!

Wiecie co? grajmy w karty! w welba-cwelba? w wista?

Albo pójdźmy mazurka? he! do diabłów trzysta!

Wszak ja w jegierskim pułku pierwszy mazurzysta!”

[…]

„Tańczyć! – zawołał Robak – gdy wychylę flaszę,

Toć i ja, choć ksiądz, habit czasami podkaszę

I potańczę mazurka!”

(IX, 260–269)

Karty, muzyka i taniec – przewodni motyw danse macabre – należą do „katalogu zabaw” znanych z Uwag o śmierci niechybnej68. Płut w szczególnie niesmaczny sposób próbuje zmusić do tańca Telimenę:

„Pódźże, Panienko! Nie bądź taka narowista!

Bo ja po oficersku ukarzę Panienkę…”

To mówiąc skoczył, chwycił Telimeny rękę

I szerokim całusem w białe ramię klasnął,

Gdy Tadeusz, przypadłszy z boku, w twarz mu trzasnął.

I całus, i policzek ozwały się razem,

Jeden za drugim, jako wyraz za wyrazem.

(IX, 296–302)

Tak, nieoczekiwanie i przedwcześnie, policzkiem wymierzonym Płutowi przez Tadeusza zaczyna się taniec, ale inny – bitwa, która jest – jak u księdza Baki – tańcem śmierci.

Opisy batalistyczne były niezbywalnym elementem nie tylko klasycznej epopei, ale i romantycznej powieści poetyckiej – wystarczy tu wspomnieć Mickiewiczowską Grażynę czy Marię Antoniego Malczewskiego. Były tam jednak pozbawione elementów naturalistycznych. Temat bitwy musiał się więc pojawić i w Panu Tadeuszu jako poemacie epickim, prawem konwencji literackiej. W dodatku Pan Tadeusz pisany był bezpośrednio po powstaniu listopadowym, w środowisku emigracyjnym – pełnym świeżych wspomnień i dyskusji o walkach powstańczych. Mickiewicz był głęboko zanurzony w te dyskusje, słuchał wspomnień żołnierzy i ich dowódców, a na łamach „Pielgrzyma Polskiego” zalecał ich spisywanie i druk. Wiersze powstańcze, na czele z poematem batalistycznym Reduta Ordona, stanowią też ważny składnik jego twórczości w tym okresie. Nacisk tej rzeczywistości musiał wpłynąć na realistyczne ujęcie bitwy w Panu Tadeuszu. Narrator relacjonuje ją w stylu gawędowym, nie przywołując żadnych czynników nadprzyrodzonych, nie tylko w rozumieniu klasycznych bóstw czy personifikacji pojęć ogólnych wprowadzanych do narracji w epice oświeceniowej, ale również bez jakichkolwiek odwołań do metafizyki, także tych chrześcijańskich, rodem z baroku i poezji konfederatów barskich.

Nacisk położony jest za to na topografię bitwy i jej zmienne losy. Dzielą się one na kilka wyraźnie wyodrębnionych i umiejscowionych w przestrzeni Soplicowa faz walki. Zaczyna się ona, jak już wspomnieliśmy, w pokojach dworskich policzkiem wymierzonym Płutowi przez Tadeusza. Za tym idzie zrzucenie masek przez organizatorów odsieczy, Robaka i Macieja Rózeczkę, którzy wyciągają broń i atakują Moskali. Z tego wywiązuje się bezładna początkowo walka z zaskoczonymi, rozproszonymi i już pijanymi jegrami. Potem jednak kapitanowi Rykowowi udaje się sformować półbatalion i przystąpić do kontrataku. Zatrzymuje ten kontratak Konewka wspólnie z Sakiem Dobrzyńskim jednoczesną salwą ze staroświeckich szturmaków. Oddział rosyjski, który opiera się o parkan soplicowskiego ogrodu, celnie ostrzeliwuje teraz z dubeltówki Tadeusz. Pojedynek dowódców, Hrabiego i Rykowa (jeden z motywów zaliczanych do nawiązań homeryckich), zostaje przerwany przez zdradziecki postępek majora Płuta. Ponownemu atakowi szlachty towarzyszy zwalenie przez Wojskiego, Protazego i czeladź soplicowską starej sernicy na stojący w jej bezpośrednim sąsiedztwie oddział Moskali. To moment przełomowy, po którym następuje już końcowy atak kawalerii Hrabiego i zaczyna się rzeź pokonanych, przerwana poddaniem się dowodzącego jegrami kapitana Rykowa.

Zgodnie z zasadami kompozycji epickiej w relację o przebiegu bitwy wplecione zostają epizody związane z czynami poszczególnych bohaterów. Na tym planie pojawiają się drobne reminiscencje z Iliady czy Eneidy, które jednak nigdy nie brzmią sztucznie, bo mieszczą się w realistycznych ramach narracji i nie wykraczają poza horyzonty pojęciowe narratora. Dla przykładu w opisie okrutnej sceny odcięcia rąk żołnierzom moskiewskim trzymającym za włosy jednego z Dobrzyńskich, Chrzciciela, w porównaniu zaczerpniętym z Iliady Homera wykorzystany zostaje obraz, który mógł być znany narratorowi z obserwacji rodzimej przyrody:

Klucznik trwogę Chrzciciela poznawszy po krzyku,

Odwrócił się i spuścił ostrze płytkiej stali

Między głowę Chrzciciela i ręce Moskali.

Cofnęli się, wydawszy przeraźliwe głosy,

Lecz jedna ręka mocniej wplątana we włosy,

Została się, wisząca i krwią buchająca.

Tak orlik, jedną szponę gdy wbije w zająca,

Drugą, by wstrzymać zwierza, o drzewo uczepi,

A zając, targnąwszy się, orła wpół rozszczepi,

Prawa szpona u drzewa zostaje się w lesie,

A lewą, zakrwawioną, źwierz na pola niesie.

(IX, 439–449)

Kiedy następnie pojawia się w opowiadaniu o dalszych czynach bitewnych Chrzciciela reminiscencja stylistyczna z Iliady, to zostaje ona uzupełniona i rozwinięta przez przytoczenie ludowej legendy wileńskiej z czasów powstania kościuszkowskiego:

Co potem dokazywał, jakie klęski szerzył,

Daremnie śpiewać, nikt by muzie nie uwierzył,

Jak nie wierzono w Wilnie ubogiej kobiécie,

Która, stojąc na świętej Ostrej Bramy szczycie,

Widziała, jako Dejów, moskiewski jenerał,

Wchodząc z pułkiem Kozaków, już bramę otwierał.

I jak jeden mieszczanin, zwany Czarnobacki,

Zabił Dejowa i zniósł cały pułk kozacki.

(IX, 462–469)

Jeszcze wyraźniej prozaiczne obniżenie tonu homeryckiego, posunięte do granic groteski, dostrzec możemy na przykładzie porównania wspólnej walki Chrzciciela i Brzytewki z Moskalami do pracy nowoczesnej (na owe czasy) maszyny rolniczej – młockarni:

Ten ich wpół ciała rzeza, tamten w głowy wali;

Jako machina, którą niemieccy majstrowie

Wymyślili i która młockarnią się zowie,

A jest razem sieczkarnią, ma cepy i noże,

Razem i słomę kraje, i wybija zboże:

Tak pracują Kropiciel i Brzytwa pospołu,

Mordując nieprzyjaciół, ten z góry, ten z dołu.

(IX, 404–410)

Za sprawą przyziemnego realizmu takich porównań Pan Tadeusz przestaje być wariacją na tematy homeryckie. Za sprawą zaś elementów naturalistycznych w opisie bitwy, takich jak pomieszanie białych serów ze zwalonej sernicy z krwią i fragmentami rozbitych mózgów martwych żołnierzy, przestaje być sielanką. Bitwa to bynajmniej nie pospolita bójka „śród cichej wsi litewskiej”. Po każdej stronie bierze w niej udział kilkuset uzbrojonych ludzi. Zabitych na miejscu jest co najmniej kilkudziesięciu – jeśli nie więcej – żołnierzy rosyjskich i niemało ofiar pośród szlachty. Bitwa nie jest też częścią zajazdu, choć tak bywa traktowana przez narratora i innych bohaterów. Nie jest, bo w jej trakcie zanikają motywy komediowe akcji, słabnie dystans humorystyczny poety do bohaterów, a stała w poemacie gra literackimi konwencjami i stylami przestaje być wesołą zabawą. Ziemia Soplicowa spływa krwią, a jednak plany powstańcze księdza Robaka leżą w gruzach. Zwycięzcy, ocaleni od śmierci i ran, muszą uciekać za granicę, do Księstwa Warszawskiego. Skutkiem postrzału otrzymanego przez Robaka, gdy własnym ciałem zasłaniał od kuli Hrabiego, będzie rychły zgon bernardyna – strata największa. Ale zarazem te wydarzenia, i ta ostatnia ofiara Robaka, zmyją z niego plamę zbrodni sprzed lat i otworzą drogę do pojednania rodziny Sopliców z sąsiadami i ze sprawą narodową, na czym tak bardzo mu zależało.

W toku Księgi IX tonacja poematu stopniowo się podnosi. Zanikają początkowa rubaszność i barokowa stylistyka. Jednocześnie zostają one na trwałe wpisane w strukturę artystyczną poematu jako element mentalności szlachty harmonizujący z surowym światem jej realnych doświadczeń. Na kilka lat przed rehabilitacją baroku sarmackiego przez Słowackiego i na długo przed późniejszą jego kanonizacją przez Sienkiewicza autor Pana Tadeusza dostrzega jego znaczenie. Wykorzystuje je też w kompozycji poematu w roli pomostu pomiędzy humorystycznym ujęciem życia ludzkiego i jego tragicznością.

Jedna biografia

Chociaż Mickiewicz był zasadniczo przeciwnikiem filozofii dziejów Hegla, to słynne zdanie tego myśliciela ze wstępu do Zasad filozofii prawa, że „Sowa Mierwy wylatuje o zmierzchu”, mogłoby być mottem Księgi X Pana Tadeusza. Fabuła poematu rozwija się bowiem w taki sposób, że właściwy obraz konfliktu Horeszków i Sopliców oraz znaczenie poszczególnych wydarzeń akcji zarówno bohaterowie poematu, jak i jego czytelnicy mogą ocenić dopiero post factum, kiedy już wszystko się dokonało. Nieznaną część historii poznajemy bowiem dopiero dzięki przedśmiertnej spowiedzi Jacka Soplicy, która odbywa się w nocy, po bitwie. Wówczas staje się jasne, i to na razie tylko dla czytelników i bezpośrednich uczestników tej rozgrywającej się za zamkniętymi drzwiami pokoju Sędziego sceny, kim w rzeczywistości jest Robak, jakie tło i charakter miało zabójstwo Stolnika, a także jaki skutek przyniósł zorganizowany przez Gerwazego zajazd dla konspiracyjnych przygotowań do powstania na Litwie. Do tego momentu bowiem ani czytelnicy nie znają całego sensu wydarzeń, ani – co ciekawsze – ich uczestnicy nie wiedzą do końca, w czym tak naprawdę uczestniczą.

Z jednej strony można w tym widzieć chwyt narracyjny często stosowany przez autorów powieści: sens wydarzeń i tożsamość protagonistów zostają ujawnione na końcu, co spotykamy już u Homera w postaci figury rozpoznania – anagnorismós69. Z drugiej strony otwiera to wdzięczne pole do rozważań metafizycznych nad dziejami w duchu cytowanej sentencji Hegla. Wszędzie bowiem, gdzie wielkie siły działają w sposób zakulisowy, a także tam, gdzie występuje element celowej manipulacji, uczestnicy wydarzeń o tym, w czym brali udział, dowiadują się jako ostatni. Szczerzy „obrońcy prawa” z konfederacji targowickiej nie wiedzieli, że przygotowują drugi rozbiór Polski i nie rozbiór był celem ich zaangażowania – takie przynajmniej przekonanie miał sam Mickiewicz, który wracał do tego tematu na emigracji70. Dobrzyńscy uważają, że idą do Soplicowa „wieszać zdrajców” – nie przychodzi im do głowy, że „zdrajców” tam nie ma, a oni sami są tylko instrumentem obsesji i fanaberii osób prywatnych.

Spójrzmy więc jeszcze raz na rzeczywisty charakter ludzi i zdarzeń, porównując prawdę o nich z tym, co wiedzą i sądzą o nich sami bohaterowie. W Panu Tadeuszu mamy do czynienia z podwójną wykładnią konfliktów fabuły. Asesor i Rejent mają zawsze dwie różne historie na temat przebiegu polowań. Tadeusz i Telimena – dwie różne oceny tego, co pomiędzy nimi zaszło. Podwójna jest także – do czasu – wykładnia racji moralnych w konflikcie Gerwazego z Soplicami. W powszechnym mniemaniu Jacek Soplica, który zaginął bez wieści, był nie tylko zabójcą Stolnika, ale i stronnikiem Moskali. Na pozór trudno temu zaprzeczyć, skoro zabójstwo miało miejsce w czasie ich ataku na zamek, a Jacek, kiedy oddawał śmiertelny strzał, stał pośród żołnierzy rosyjskich. W dodatku, jakby wymowa tego faktu nie była dość jednoznaczna, po śmierci Stolnika Jacek otrzymał od Targowicy większość dóbr po Horeszkach. Czy można się więc dziwić, że Sędzia, reprezentujący wzbogaconą w ten sposób rodzinę, nazywany jest w patriotycznie nastawionym Dobrzynie „śmieciem powiatu” i zdrajcą? Z tego punktu widzenia, opartego na znanych wszystkim faktach, zajazd nietrudno było więc uzasadnić jako właściwy początek powstania; wszak to „nie fraszka […] łotrów wieszać” (VII, 355). Pamiętajmy, że poprzednie powstanie (Jasińskiego w 1794 r.) zaczęło się w Wilnie właśnie od wieszania zdrajców targowickich. Zajazd można też było w warunkach nadzwyczajnych, a z takimi mamy do czynienia, uznać za usprawiedliwioną formę przywrócenia zarekwirowanego Horeszkom majątku ich prawym spadkobiercom. Pomysł zajazdu i jego powody nie są więc bynajmniej tak niskie moralnie, jak się je na ogół przedstawia. Gerwazy musiał mieć sporo racji, skoro udało mu się pociągnąć do działania tylu ludzi, skłonnych do podjęcia niemałego ryzyka: wszak wystąpienie przeciw Soplicy było de facto wystąpieniem przeciwko porządkom panującym pod zaborem rosyjskim i dokładnie tak to rozumie major Płut podczas zakuwania w dyby uczestników zajazdu i targów o wysokość łapówki za uwolnienie więźniów. Wszystkie argumenty Gerwazego przeciw Soplicom były więc zgodne z opiniami krążącymi w powiecie.

Rzecz w tym, że opinie zawierały tylko część prawdy o Soplicach, i to nie tę najważniejszą. Bo chociaż z woli Jacka Sędzia trzyma w ręku dobra po Stolniku, to przecież nie ponosi żadnej winy za czyny brata. Nie jest też pozbawiony świadomości win Jacka i odpowiedzialności Sopliców, skoro aluzji Telimeny o nieprawym pochodzeniu swojej fortuny „słucha z niepomiernym pomięszaniem” (III, 454–457). Cóż jednak może zrobić w tej sytuacji, jeśli sprawami rodziny nadal kieruje żyjący gdzieś za granicą nieznany brat? Tymczasem nikt nie wie, że Jacek, pokutując za dawne winy w bernardyńskim kapturze, przebywa nie gdzieś daleko, tylko tuż pod bokiem Sędziego, w Soplicowie. I że właśnie teraz swoimi tajnymi działaniami i radami, których udziela Sędziemu, próbuje naprawić nadszarpniętą reputację patriotyczną rodziny, a przy okazji rozwiązać problem moralny związany z okolicznościami przejęcia dóbr Horeszkowskich. Własne winy wobec narodu sprzed dwudziestu lat – o czym też nikt nie wie – po wielekroć już odkupił na polach bitew napoleońskich, w więzieniach i w tajnej robocie emisariusza. Teraz opinię o Soplicach ma naprawić powstanie, czy choćby tylko manifestacja zbrojna, w momencie wkraczania Napoleona na Litwę. Za sprawą zaś obmyślonego przez Jacka małżeństwa Zosi z Tadeuszem dobra Horeszkowskie mają powrócić w ręce ich prawowitej spadkobierczyni.

Nie znając tych okoliczności, szlachta pod przywództwem Gerwazego uruchamia ciąg wydarzeń i sytuacji, w których objawia się ironia losu. Powołując się na patriotyczną agitację Robaka i przejmując niejako realizację idei powstania, Klucznik de facto burzy właściwe plany insurekcyjne bernardyna. Mniemania krążące od lat o faktach i ludziach w powiecie oparte są na wiedzy niepełnej i ocenianej z różnych punktów widzenia. Z tego bierze się podział opinii publicznej i konflikty stronnictw powiatowych, w gruncie rzeczy dążących do tego samego celu, ale przekonanych o złych intencjach drugiej strony. Jest to stała cecha wielu sytuacji historycznych, a fabuła Pana Tadeusza może być potraktowana jako ich model heurystyczny.

Odpowiada temu modelowi kompozycja poematu. Badacze Historii szlacheckiej zauważyli oczywiście, że bieg fabuły, oparty na działaniach postaci kierującej z ukrycia zdarzeniami i na wyjaśnieniu zagadek akcji dzięki jej wyznaniom na łożu śmierci Mickiewicz zaczerpnął z tradycji powieściowej. W jego czasach korzystali z tego wzoru zwłaszcza Scott i lord Byron71. Dość przypomnieć, że spowiedź przedśmiertna głównego bohatera występuje w tłumaczonym przez Mickiewicza Giaurze. Spowiedź Jacka Soplicy wykracza jednak swoim znaczeniem poza zwykłe wyjaśnienie tajemnic bohaterów i związanych z nimi zagadek akcji. Historię Jacka znamy już, w ogólnym zarysie, z opowieści Gerwazego o dziejach zamku. Teraz dowiadujemy się, że Jacek żyje – i że jest nim sam Robak, a wszystko, do czego on dążył, miało na celu, oprócz odpokutowania za wielki grzech, naprawę moralnego i materialnego zła spowodowanego czynem sprzed lat.

Nie jest to jednak głównym tematem chaotycznego monologu umierającego. Tym, o czym mówi on najwięcej – i przede wszystkim – jest pierwotna przyczyna zbrodni: jego miłość do Ewy Horeszkówny. Wszystkie konsekwencje materialne i polityczne śmierci Stolnika mają więc podłoże w tym osobistym nieszczęściu Jacka i w jego niezwykłej, impulsywnej osobowości.

Jacek, typ przywódcy o wielkiej sile charakteru i nieograniczonych ambicjach, jest jedyną wśród bohaterów Pana Tadeusza jednostką nieprzeciętną. Jego czyn zmienia w tragiczny sposób historię dwóch wielkich, chociaż różniących się między sobą rodzin i odciska piętno na losach całej społeczności lokalnej. Pierwsza przyczyna tego wszystkiego tkwi jednak w tajemnicach jego uczuć, w dziwnych zakamarkach duszy niezwykłego człowieka. Biografia Jacka Soplicy okazuje się ponowieniem ulubionego tematu poetów romantycznych i swego rodzaju powrotem do wiodącego motywu wcześniejszych arcydzieł Mickiewicza: do problemów wnętrza ludzkiego ukazywanych choćby w postaciach Gustawa z IV części Dziadów czy Konrada Wallenroda. W całym Panu Tadeuszu jest tylko jedna taka postać i jedna taka biografia.

Wprowadzenie tych motywów romantycznych i ukazanie życia Jacka od nieznanej nam dotąd strony idą w parze z wyjątkową zmianą w poetyce utworu. Wszystkie pozostałe mowy, gawędy i dialogi pomiędzy bohaterami Pana Tadeusza cechują się klasyczną kompozycją i spójnością tematu. W ramach charakterystyki postaci wpadają też owe wypowiedzi w ton różnych stylów językowych i literackich, właściwych poszczególnym bohaterom ze względu na to, jaki typ umysłowości reprezentują i jaki jest ich obraz świata. Sam Robak w toku akcji używa różnych stylów, w zależności od sytuacji, intencji, które mu przyświecają, oraz od charakteru ludzi, do których się zwraca. Zawsze doskonale panuje nad słowem. Tymczasem w przedśmiertnej spowiedzi ta forma retoryczna całkowicie się rozpada. Spowiedź jest chaotycznym zbiorem ułamkowych wspomnień i wyjaśnień pojawiających się poza jakimkolwiek wyrozumowanym porządkiem, bez planu. W momencie, gdy umierający Jacek wraca do swojego minionego życia i tragicznego załamania, jego mowa przypomina skorupy rozbitego naczynia, zamienia się w zbiór odłamków. Jest tak oczywiście dlatego, że Jacek mówi pod wpływem cierpienia fizycznego, a przede wszystkim pod wpływem wielkich emocji. W poemacie pojawia się w ten sposób romantyczna kompozycja fragmentaryczna. Po wcześniejszych rozmowach w pokoju Sędziego, z udziałem kapitana Rykowa, a zwłaszcza po teatralnie stylizowanym, romansowym dialogu Hrabiego i Telimeny (X, 379–418), przynosi to wielką zmianę nastroju – ton sceny podnosi się szybko w stronę tragizmu i wzniosłości.

Byłoby jednak uproszczeniem sądzić, że w ostatnich godzinach życia Jacek Soplica objawia się nam jako typowy bohater bajroniczny, tylko przebrany w historyczny kostium szlachecki. Nie – Jacek przedstawia nam się w swojej spowiedzi jako człowiek XIX w., myśli i przeżywa świat w sposób, do którego pokolenie Mickiewicza nie miało dystansu historycznego. Nie traci jednak przy tym pewnych zasadniczych cech, wyrobionych w nim przez społeczeństwo poprzedniej epoki, w którym wyrósł i z którym jego związek pozostaje nierozerwalny. Jego religijność sarmacka nie jest wszak udawana; do ostatnich też chwil myśli kategoriami staroszlacheckimi, ponad własny interes stawiając honor i reputację rodu Sopliców. Soplicą bowiem, mimo zmiany nazwiska, nigdy być nie przestał. A przecież, inaczej niż jego młodszy brat, Sędzia, i inaczej niż wszyscy pozostali bohaterowie należący do jego generacji, Jacek nie jest „ostatnim egzemplarzem starodawnej Litwy”: tradycja szlachecka nie jest jedynym czynnikiem, który kieruje jego życiem i postępowaniem.

Złożoność tej postaci można wytłumaczyć tym, że jest to jedyny w poemacie bohater dynamiczny, który w ciągu swojego życia przechodzi przez różne stadia rozwoju i w którym na przestrzeni lat dokonuje się głęboka przemiana moralna. Jego przedśmiertna spowiedź nakłada się na te rysy jego charakteru, które znamy z wcześniejszych opowieści Gerwazego i pozwala nam w dużej mierze zrekonstruować kolejność tych faz i przebieg procesu przemiany. Jacek jako młody człowiek był gwiazdą towarzyską powiatu i ważną figurą polityczną: powszechnie podziwianym przywódcą rzesz drobnej szlachty, z której się wywodził. Po zaściankach dziewczęta śpiewały o nim pieśni, a magnaci, w tym zwłaszcza Stolnik Horeszko, ubiegali się o jego poparcie na sejmikach. Jacek w swoim pierwszym wcieleniu reprezentuje więc sarmacki ideał osobowy czasów złotej wolności.

Potem cała jego energia i ambicja wtapiają się w przemożne uczucie miłości do Ewy, córki magnackiej. Konflikt między porywami uczuciowymi i nieokiełznaną ambicją a nie dość wysoką względem Horeszków pozycją społeczną jego własnej rodziny rozwija w nim zdolność do autorefleksji. Niestety nie skłania to Jacka do pogodzenia się z losem. Odwrotnie, w jego życiu zaczyna się czas buntu i upadku, którego kulminacją jest zbrodnia, nieukarana, ale skutkująca ostracyzmem społecznym. Z poczuciem klęski życiowej Jacek wyjeżdża z kraju. Podczas wędrówki zagranicznej, o której niewiele wiemy, dokonuje się jednak przełom moralny. Jacek postanawia odpokutować pychę, która popchnęła go do zła i naprawić swoje winy wobec ojczyzny. Pod nowym nazwiskiem, symbolizującym pokorę, wstępuje do zakonu, uczestniczy w walkach polskich na obczyźnie, staje się emisariuszem politycznym czynnym na ziemiach wszystkich trzech zaborów, przechodzi też przez rosyjskie i austriackie więzienia.

W tej biografii można więc z łatwością odnaleźć kluczowe wątki wcześniejszych utworów poety: można by powiedzieć, że Gustaw staje się Konradem z III części Dziadów, ale Konradem, który odpokutował swój grzech i przybrał rysy księdza Piotra. Zmienia go doświadczenie zdobyte w wędrówce po świecie – jak Pielgrzyma z Sonetów krymskich, jak Konrada, któremu ksiądz Piotr zapowiada odrodzenie przez podróż: „Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę”72. Te narzucające się skojarzenia wskazują, że za pośrednictwem postaci Jacka-Robaka do Pana Tadeusza przenika, przynajmniej częściowo, kluczowa problematyka moralna III części Dziadów. Nie znaczy to jednak, powtórzmy, że Robak jest po prostu bohaterem romantycznym, Gustawem i Konradem przebranym w historyczny kostium szlachecki. Jak przed laty zauważył Wacław Borowy, Jacek należy do licznej w twórczości Mickiewicza rodziny bohaterów przechodzących w trakcie akcji głębokie przeobrażenie wewnętrzne i zewnętrzne:

Człowiek przebrany, człowiek występujący pod nie swoim imieniem – to był tradycyjny efekt starego teatru i starej powieści awanturniczej. W początku XIX w. wznowił go Walter Scott, a za nim Byron i niezliczona rzesza ich naśladowców. Ale u Mickiewicza to nie jest tylko efekt, tylko środek techniczny, ułatwiający prowadzenie opowiadania i przykucie uwagi mniej wybrednych czytelników. Ta wewnętrzna przemiana ma u niego charakter symboliczny: jest ona widzialną oznaką głębokiej i decydującej przemiany wewnętrznej73.

Podobnie jak u innych bohaterów Mickiewiczowskich to przeobrażenie Jacka dokonuje się nie na drodze powolnej ewolucji charakteru, ale gwałtownie: „on sam wiąże ją z jedną chwilą, którą przedstawia jako chwilę objawienia (X, 821)”74. W tym jednym momencie przemiany Jacek postanawia poświęcić resztę życia na pokutę za zabójstwo Stolnika i za współdziałanie (choćby tylko pozorne) z Moskalami. Jednoczesna zmiana postawy wobec ojczyzny i nawrócenie religijne – metanoia, jak taką dogłębną i całkowitą przemianę osobowości z gorszego na lepsze nazywali starożytni Grecy – organizuje więc naczelne przesłanie moralne, które Mickiewicz świadomie wpisał, nie bez związku ze swoją ówczesną ideą powiązania wiary i wolności, w symboliczną biografię ks. Robaka.

Poza tym jednak autor Pana Tadeusza, jako realista starał się utrwalić w jego dynamicznej postaci rysy pokolenia przełomu, którym były dla ludzi urodzonych w wolnej Polsce rozbiory, a potem epoka napoleońska roznosząca po całej Europie, w tym na ziemiach polskich, idee równości społecznej, nowoczesnego rozumienia narodu oraz początki stosunków kapitalistycznych w gospodarce. Jacek ma bowiem również pewne cechy mieszczańskie. Wiemy na przykład – co tak gorszyło Boya-Żeleńskiego – że posiada kapitały, zapewne gdzieś ulokowane na procent, a więc potrafi je inwestować. A mieszczaństwo od czasów sejmu czteroletniego i powstania kościuszkowskiego stało się przecież pełnoprawnym uczestnikiem sprawy narodowej. We wszystkich swoich rysach – tych które znamy, i tych, których możemy się domyślać – Jacek Soplica uosabia to przejściowe pokolenie.

Jest przy tym osobowością pod wieloma względami wybitną, wyrastającą ponad miarę przeciętną, urodzonym przywódcą. Cechy te widoczne są w obu okresach jego życia. W młodości widzi to i podziwia jego środowisko szlacheckie, a zna go z tej strony cała Litwa. W drugiej połowie życia, pod zmienionym nazwiskiem, Jacek zachowuje swoje nieprzeciętne cechy. Energia, która dawniej objawiała się w jego zawadiackim życiu i stawiała go na świeczniku, w latach wojen napoleońskich zostaje skierowana na walkę i działania konspiracyjne. Długa jest lista czynów ks. Robaka, o których on sam wspomina w spowiedzi i o których mówi Podkomorzy, ogłaszając w roku 1812 akt rehabilitacji Jacka (XI, 215–279). Zanim pod mnisim kapturem powrócił w rodzinne strony, funkcję emisariusza organizującego spiski patriotyczne pełnił w Wielkopolsce (zapewne przygotowując tamtejsze powstanie w 1806 r.) i w podobnej roli działał później w Galicji (X, 840–843). Jego aktywność obejmuje więc trzy zabory podzielonego kraju. Z tego powodu był ścigany i więziony przez wszystkich zaborców:

Pracowałem przy taczkach rok w pruskiej fortecy,

Trzy razy Moskwa kijmi zraniła me plecy,

Raz już wiedli na Sybir, potem Austryjacy

W Szpilbergu zakopali mnie w lochach do pracy,

W carcer durum […].

(X, 844–848)

Więzienia i kary, o których tu mowa, po upadku powstania listopadowego musiały się też kojarzyć, na co zwraca uwagę w swoich komentarzach Pigoń, z aktualnymi prześladowaniami powstańców na terenie zaboru rosyjskiego i w Prusach, a także – dodajmy – z terrorem policyjnym za rządów księcia Konstantego w Warszawie. Z kolei odczytany przez Podkomorzego w Księdze XI akt rehabilitacji Jacka na pierwszy plan wysuwa jego udział w bitwach napoleońskich: pod Hochenlinden (1800 r.) i w wąwozie Somossierra (1808 r.). Przywołanie tych wydarzeń w związku z losami bohatera Pana Tadeusza należy do wielu elementów rozszerzających w końcowych księgach ramy historyczne utworu do skali epopei. Należy uznać tę historię czynów i poświęceń za biografię symboliczną – streszczającą losy nie tyle pojedynczego człowieka, ile całego pokolenia. Zarazem jednak trzeba przymierzać ten tytaniczny życiorys do osobowości wybitnej, obdarzonej talentami, niespożytą energią, siłą woli, zrozumieniem istotnej wartości życia. Wtedy Jacek ukaże nam się jako jednostka, która zgodnie z romantycznymi pojęciami, nie tylko podlega prawom historii, ale również zdolna jest wpływać na jej bieg. W ten sposób Mickiewicz patrzył nie tylko na fascynującą go osobę Napoleona. Podobne cechy przyznawał też twórcom i bohaterom Legionów Dąbrowskiego, którzy skutecznie przekreślili – militarnie i moralnie – decyzję Europy o likwidacji państwa polskiego i zapoczątkowali nowy okres w dziejach narodu. Jacek Soplica jest jednym z nich.

Warto może w tym miejscu zauważyć, że po stu latach taka koncepcja biografii literackiej pojawi się w opowieściach biograficznych Wacława Berenta z cyklu obejmującego powieści Nurt, Dioegenes w kontuszu i Zmierzch wodzów. Tematem tych wybitnych, nowoczesnych utworów są losy wielkich postaci polskiej historii na przełomie XVIII i XIX w., w tym gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, ze szczególnym uwzględnieniem całego pokolenia Legionów (a więc tego samego, do którego należy Jacek Soplica). Jak pisze Włodzimierz Bolecki, Berent: „uznał, że ośrodkiem interesującej go historii jest człowiek we wszystkich przejawach jego biograficznej ekspresji, a nade wszystko taka postać, w której losach ogniskują się dylematy całego pokolenia. Biografia jako fakt historii i kultury, los jednostkowy jako oznaka i symbol przeżyć zbiorowości – oto kontury Berentowskiego biosu”75. Przy całym dystansie, jaki dzieli Berenta od Mickiewicza, te sformułowania dotyczące utworów o podobnej problematyce historycznej doskonale pasują do kreacji Jacka Soplicy. Być może u Berenta mamy do czynienia z jakąś głębszą, zapośredniczoną kontynuacją tego elementu poglądów historycznych Mickiewicza i z reminiscencją takiego ujęcia biografii, jakiego symbolem zakorzenionym w podświadomości zbiorowej inteligencji polskiej XX w. była postać Jacka – ks. Robaka?

Postać Jacka – ks. Robaka ma też wymiar dodatkowy, rys swoiście romantyczny i mesjanistyczny. Przemiana Jacka jest nade wszystko przemianą moralną, posiadającą aspekt duchowy, ściśle łączący się z nakazem czynu historycznego. Swoją wewnętrzną przemianą Jacek uosabia wzór drogi, którą Mickiewicz wskazywał współczesnym Polakom zwłaszcza w Księgach pielgrzymstwa polskiego. Droga ta miała prowadzić ku odzyskaniu niepodległości przez odrodzenie moralne narodu będące niezbywalnym, w opinii Mickiewicza, warunkiem prawdziwej wolności. Było to całkowite odejście od filozofii politycznej Konrada Wallenroda, który – jak pamiętamy – zaczynał się dwuznacznym mottem z Księcia Niccolò Machiavellego. Teraz autor Pana Tadeusza w duchu swoiście przez siebie pojmowanego romantyzmu politycznego ściśle połączył politykę z moralnością i religią. Historia Jacka zawiera w sobie tego rodzaju moralny i zarazem polityczny apel do współczesnych. Można ten apel wyrazić słynnym zdaniem z Ksiąg pielgrzymstwa polskiego: „O ile powiększycie i polepszycie duszę Waszą, o tyle polepszycie prawa Wasze i powiększycie granice”76.

Wiosna urodzaju

„Wróżby wiosenne” – jak poeta zatytułował początkowy fragment swojej opowieści o bohaterach soplicowskich i Litwie w roku 1812 – uderza czytelnika wysokim tonem romantycznej poezji wieszczej. Wieszczej – to znaczy profetycznej, a w niej poeta ma status objawiciela tajemnic boskich, status analogiczny do tego, jaki Stary Testament nadawał prorokom. Dzieła takiego poety wieszcza są rewelacjami prawd objawionych mu w chwilach natchnienia. Mickiewicz nie tylko sam przyjmował taką postawę w III części Dziadów i w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, ale niejednokrotnie dawał wyraz przekonaniu, że podobną siłę bezpośredniego przeczucia prawd nieogarnionych rozumem posiada lud. Toteż wiosną 1812 r. lud litewski oczekuje wielkich wydarzeń, jakoby zapowiedzianych wcześniej przez „cud”, czyli kometę, która – jak już wiemy – pojawiła się nad Litwą:

O roku ów! Kto ciebie widział w naszym kraju!

Ciebie lud zowie dotąd rokiem urodzaju,

A żołnierz rokiem wojny; dotąd lubią starzy

O tobie bajać, dotąd pieśń o tobie marzy.

Z dawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem

I poprzedzony głuchą wieścią między ludem;

Ogarnęło Litwinów razem z wiosny słońcem

Jakieś dziwne przeczucie, jak przed świata końcem,

Jakieś oczekiwanie tęskne i radośne.

(XI, 1–9)

Ilekroć autor ballady Romantyczność, w całej swojej twórczości, powołuje się na przeczucia ludu, na to, że coś jest tematem jego „bajań” i że śpiewa się o tym pieśni, tylekroć możemy być pewni, że chce czytelnikom wskazać na istnienie jakiejś tajemnicy metafizycznej, która ukrywa się poza sferą zjawisk dostępnych „szkiełku i oku”. Tak też postępuje narrator Pana Tadeusza, który powołując się na ludową percepcję świata, tworzy wokół wydarzeń relacjonowanych w dwóch końcowych księgach poematu atmosferę cudowności, wyjątkowości czasu, kiedy te wydarzenia mają miejsce. Jest to z jednej strony czas apokaliptyczny: „świata koniec”, z drugiej zaś – czas, który jest poprzedzony przez oczekiwanie „tęskne i radośne”. Niezwykłość czasu jest odczuwana nie tylko przez lud, spoglądający „z trwogą ku zachodniej stronie, / jakby z tej strony miał się objawić cud jaki” (XI, 20–21), ale i przez świat przyrody: bydło wygnane na pastwiska nie szczypie świeżej trawy, zamieszanie panuje w królestwie ptaków (XI, 22–34), które tej wiosny przylatują zbyt wcześnie. Zaraz za nimi, od zachodu pojawią się wojska napoleońskie – właściwe spełnienie wiosennych wróżb:

Aż oto nowe stada, jakby gilów, siewek

I szpaków, stada jasnych kit i chorągiewek

Zajaśniały na wzgórkach, spadają na błonie:

Konnica! dziwne stroje, niewidziane bronie,

Półk za półkiem, a środkiem, jak stopione śniegi,

Płyną drogami kute żelazem szeregi.

(XI, 35–40)

Ten obraz wojny jest wysoce zmetaforyzowany: żołnierze są tu ptakami lub strugami wody ze stopionego śniegu, „jaśnieją” więc, „spadają na błonie”, „płyną” – na północ! W zdecydowanej większości artystycznych przedstawień wojny Napoleona z Rosją, podobnie jak w pamięci jej uczestników i potomnych, dominuje przeciwstawny nastrój i tonacja – przeciwny jest też kierunek ruchu: to, co wryło się w pamięć zbiorową, to odwrót spod Moskwy, makabryczna zima, apokaliptyczna klęska Wielkiej Armii77. Komentatorzy poematu zwracają też uwagę na swobodny stosunek Mickiewicza do realiów historycznych początkowej fazy wojny, tego czasu i tych wydarzeń, które poeta przywołuje. Wojska napoleońskie przekroczyły granicę na Niemnie nie wiosną, ale dopiero latem 1812 r. Nie ma w kalendarzu liturgicznym święta „Matki Boskiej Kwietnej”, czyli dnia, w którym odbywa się w Soplicowie ostatnia uczta staropolska z udziałem wodzów armii polskiej. Nie wiadomo, czy Mickiewiczowi chodziło tu o Niedzielę Palmową, zwaną na Litwie Niedzielą Kwietną, czy o przypadające w Kościele katolickim 15 sierpnia święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, zwane świętem Matki Bożej Zielnej. Wszystko, jak stwierdził Pigoń, wskazuje na to, że datę uczty soplicowskiej poeta zatarł świadomie78. Co jednak miałoby być celem tego zabiegu?

O zatarciu świadomości klęski, jaką przyniósł rok 1812, i zaburzeniach chronologii zauważanych przez komentatorów poematu w Księdze XI zdecydowały jakieś inne czynniki, niesprowadzające się do reguł realizmu. Wśród nich na pierwszym miejscu trzeba wymienić osobiste nastawienie poety do wydarzeń roku 1812. Wskazuje na to wprost zamykająca „wróżby wiosenne” dygresja liryczna, znowu – jak na początku – ujęta w ramy apostrofy:

O wiosno! kto cię widział wtenczas w naszym kraju,

Pamiętna wiosno wojny, wiosno urodzaju!

O wiosno! kto cię widział, jak byłaś kwitnąca

Zbożami i trawami, a ludźmi błyszcząca,

Obfita we zdarzenia, nadzieją brzemienna!

Ja ciebie dotąd widzę, piękna maro senna!

Urodzony w niewoli, okuty w powiciu,

Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu.

(XI, 71–78)

Wiosna roku 1812 jest dla Mickiewicza „piękną marą senną”. Jej obrazem w Panu Tadeuszu rządzą przeto prawa snu – snu poetyckiego, tak ważnego dla stylu i kompozycji utworów romantycznych. Obraz wiosny w cytowanych fragmentach przypomina przeżywanie czasu, przez kogoś, kto śni. Wiosna jest porą „urodzaju” – chociaż w przyrodzie porą zbiorów są lato i jesień. Wiosna urodzaju jest porą topniejących śniegów, a zarazem kwitnących łąk i zbóż. Podobne obrazy natury pojawiają się w onirycznym, osobistym wierszu Mickiewicza Śniła się zima, napisanym w Dreźnie w 1832 r. W tym utworze są to obrazy senne w ścisłym tego słowa znaczeniu – wiersz drezdeński jest zapisem rzeczywistego snu:

Wtem weszło słońce – lato – śnieg nie spłynął,

Lecz jak ptak biały dwa skrzydła rozwinął

I skacząc leciał; niebo się odkryło

I wkoło ciepło i błękitno było!79

Nagłe przejście od krajobrazu zimowego do lata obejmuje tutaj te same motywy, które znajdujemy w Księdze XI: topniejący śnieg, ptaki, wiosnę, która ukazana jest jak lato. Elementy tego typu nadrealistycznego obrazowania, znamionujące osobiste emocje, które kierowały piórem autora, harmonizują tu ze wspomnianym wcześniej profetycznym charakterem „wróżb wiosennych” i ich wyraźnie eschatologiczną aurą. Sny, podobnie jak wizje prorocze w Biblii, z reguły pełne są obrazów nierealistycznych i nie tylko na pierwszy rzut oka niezrozumiałych. Z tej profetycznej poetyki zdaje się też pochodzić niezrozumiała na zdrowy rozum, oksymoroniczna „wiosna urodzaju”. I podobnie jak w wierszu drezdeńskim jej wizja pojawia się w związku z osobistym losem poety: „Urodzony w kajdanach, okuty w powiciu / Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu” (XI, 77–78).

Trop, na który wpadamy, czyniąc te obserwacje, prowadzi do pytania: Czy związek Pana Tadeusza z profetycznymi utworami Mickiewicza do tego tylko się ogranicza, czy może istnieje jakaś głębsza więź? Pytanie to stawiali sobie Konrad Górski i Stanisław Pigoń, mając na myśli teksty pisane w pierwszym okresie emigracji polistopadowej, nieznacznie poprzedzające powstanie poematu80. Najwięcej podobieństw zauważano pomiędzy Panem Tadeuszem a utworami mówiącymi, tak jak soplicowski poemat, bezpośrednio o historii Polski i losach Polaków: Księgami narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego oraz współczesną publicystyką Mickiewicza. W istocie wszystko wskazuje na to, że związki takie istnieją i są ważne dla interpretacji Pana Tadeusza. Ale pojawiają się one w poemacie w sposób ukryty, najczęściej wplecione w wypowiedzi niektórych bohaterów. Ślady profetyzmu romantycznego w stylistyce Księgi XI zachęcają do bliższego przyjrzenia się echom ideologii emigracyjnej Mickiewicza w Panu Tadeuszu. Innymi słowy: Pan Tadeusz, a zwłaszcza dwie jego księgi końcowe, odzwierciedla to, jak poeta postrzegał i przeżywał sytuację emigracji polskiej, Polski i całej Europy w latach 1832–1834, kiedy utwór powstawał.

Wyraźnym sygnałem podobieństwa, które poeta dostrzegał w losach bohaterów poematu i w sytuacji jemu współczesnej, jest już samo użycie słowa „emigracja” w tytule Księgi X: Emigracja – Jacek. Emigracją zostaje tu nazwana, nieco na wyrost, ucieczka uczestników bitwy soplicowskiej do Księstwa Warszawskiego. Pośrednio słowo to odnosi się także do lat wędrówki i czynów wojennych Jacka na obejmującym całą Europę, od Hiszpanii po Wielkopolskę i Galicję, szlaku wojennym oddziałów polskich pod sztandarami Napoleona. Jeszcze silniej podobieństwo pomiędzy sytuacją żołnierzy napoleońskich przybywających do Soplicowa a współczesnością poeta podkreśla, czyniąc uczestnikami uczty soplicowskiej przeważnie tych dowódców i oficerów, którzy brali udział zarówno w wyprawie na Moskwę w roku 1812, jak i w powstaniu listopadowym, i których poznał osobiście na emigracji81. W Soplicowie spotykamy więc, obok starych „żołnierzy tułaczy”, dowódców legionowych: generała Karola Kniaziewicza (1762–1842) i samego Jana Henryka Dąbrowskiego (1755–1818), który skarży się, że „życie strawił za krajem” (XII, 192), także późniejszych bohaterów walk powstania listopadowego i emigrantów polistopadowych. W Księdze XII wymieniani są Józef Dwernicki (1778–1857) i Karol Różycki (1789–1870), autor recenzowanego przez Mickiewicza pamiętnika z powstania listopadowego, a wspominani są w tym kontekście również generałowie Ludwik Michał Pac (1778–1835), Henryk Dembiński (1791–1864) i inni. Przedstawicieli pokolenia napoleońskiego łączy więc z najmłodszą generacją, romantyczną, jedność losu, na co poemat jednoznacznie wskazuje. Nie tylko takie osoby, których obecność na uczcie soplicowskiej jest symboliczna, były w poemacie znaczące, ale i sama idea napoleońska pozostawała dla Mickiewicza czymś w najwyższym stopniu inspirującym i aktualnym po roku 1831, czego dobitne świadectwa znajdujemy w wielu różnych wypowiedziach poety. Trafiły one również do wiersza, nazwanego przez wydawców Epilogiem Pana Tadeusza, gdzie w obraz przyszłego i wymarzonego przez autora Ksiąg pielgrzymstwa polskiego powrotu emigracji do kraju, powrotu zbrojnego, na fali zwycięskiej „wojny powszechnej o wolność ludów”, wpisany został obraz podobny do ostatniej uczty soplicowskiej:

Wtenczas, dębowem liściem uwieńczeni,

Rzuciwszy miecze, siądą rozbrojeni

Rycerze nasi!

(Epilog, w. 57–59)

„Wiosna urodzaju”, która przesłania w Panu Tadeuszu wszystkie realia wyprawy moskiewskiej Napoleona krótkim momentem początkowej nadziei, bardziej niż świadectwem oceny historycznej roku 1812 jest dla poety obrazem marzenia rzutowanego w przyszłość. Obraz wyzwolenia Litwy w 1812 r., wymodelowany na osobistych wspomnieniach, zostaje uzupełniony marzeniami poety emigranta. Im bardziej wizja roku 1812 odbiega w Panu Tadeuszu od historycznych realiów i skojarzeń, tym bardziej zbliża się do snu o przyszłym wyzwoleniu kraju i powrocie wychodźców polistopadowych „cudem na ojczyzny łono”. „Cud” przyszły, o którym mowa w inwokacji, powraca jako motyw narracyjny w Księdze XI. Wojna Napoleona z Rosją, która była konfliktem na skalę Europy, przypomina pod tym względem przyszłą „wojnę powszechną o wolność ludów”, o którą poeta prosił w Litanii pielgrzymskiej zamykającej Księgi pielgrzymstwa polskiego. Wyzwolenie narodowe, które ma ona oznaczać dla Polski, idzie w parze z wyzwoleniem społecznym – wprowadzeniem równości wobec prawa i zniesieniem poddaństwa chłopów. Decyzja o uwolnieniu poddanych, którą w Księdze XII podejmują wspólnie Tadeusz i Zosia, pochodzi z programu politycznego Wielkiej Emigracji – kieruje więc myśli współczesnych Mickiewiczowi czytelników Pana Tadeusza w stronę przyszłości, a nie przeszłości. Koresponduje z tym nawet – oczywiście mający znaczenie symboliczne – strój zaręczynowy Zosi, która na uczcie soplicowskiej pojawia się ubrana na sposób tradycyjny i ludowy, jak żniwiarka.

W uczcie soplicowskiej widzimy po raz kolejny, stałe w opisie roku 1812, połączenie realiów wiosny i dojrzałego lata. W dniu, kiedy wieśniaczki przynoszą do kościoła „pierwszy dar wiosny, świeże snopki ziela” (XI, 208–209), Tadeusz i Zosia jako nowi dziedzice pełnią obowiązki gospodarzy wobec ucztujących na dziedzińcu włościan – jak to było w zwyczaju podczas święta dożynek. Stałe mieszanie realiów towarzyszących na wsi porze zbiorów z podkreślaniem „wiosenności” czasu znajduje wytłumaczenie w profetycznym podtekście końcowych ksiąg poematu. Wiosna jest w liturgii Kościoła porą świąt zmartwychwstania. Odrodzenie przyrody z zimowego letargu to stały element mitów rezurekcyjnych, mówiących o cyklicznym powracaniu do życia bogów i przyrody. Z kolei pora zbiorów jest porą pełni życia, kiedy ono się reprodukuje w postaci nowych plonów, nasion na przyszły zasiew. Mickiewicz połączył te skojarzenia w oksymoronicznym pojęciu „wiosny urodzaju”.

Kucharz doskonały, arcyserwis, Scyzoryk…

Na ostatniej uczcie staropolskiej w Soplicowie spotkają się reprezentanci trzech pokoleń. Są tutaj przedstawiciele generacji żołnierzy tułaczy, wodzowie legionów, oficerowie napoleońscy. Jest też pokolenie najmłodsze, w osobach Tadeusza i Zosi. I są oczywiście starzy: „ostatnie egzemplarze starodawnej Litwy” – jak ich nazywa generał Dąbrowski (XII, 251). „Egzemplarze” trzeba tu rozumieć w znaczeniu pierwotnym –od łacińskiego słowa exemplum – jako przykłady, okazy. Te trzy pokolenia w Panu Tadeuszu reprezentują także trzy różne etapy dziejów Polski, które ogarnia swoimi horyzontami poemat. Przypomnijmy: niektórzy obecni w Soplicowie żołnierze napoleońscy będą po latach powstańcami listopadowymi i uczestnikami Wielkiej Emigracji. Żołnierze tułacze to zatem jakby jedno pokolenie walk o odzyskanie niepodległości.

Tadeuszowi i Zosi zapowiada się inny los: mają po wojnie gospodarować na wsi, w wolnej Polsce, wśród wyzwolonych przez siebie chłopów. Przyszłość to wymarzona. Marzenie dalekie jest jednak od tego, co się w rzeczywistości miało zdarzyć w roku 1812 i w następnym dwudziestoleciu. Jeszcze większy dysonans w odbiorze epopei powodowała ta optymistyczna wizja przyszłości w zestawieniu z katastrofą, która ostatecznie spotkała wspólnotę polską na Kresach w XIX i XX w. W napisanej po II wojnie światowej kontynuacji Pana Tadeusza, stylizowanym na Mickiewicza poemacie Pani Zosia, historyk literatury Tadeusz Makowiecki ukazywał z perspektywy XX w. inny, bardziej realistyczny epilog wątku młodych bohaterów. Po śmierci Tadeusza w bitwie pod Lipskiem Zosia wychodzi za mąż, z rozsądku, za Saka Dobrzyńskiego, który przejmuje od Sędziego rolę gospodarza Soplicowa – podupadłego i walczącego o przetrwanie pod panowaniem rosyjskim82. Ale cień tragicznej przyszłości padający czasem na odbiór Pana Tadeusza przez następne pokolenia Polaków należy do dziejów jego recepcji – nie tłumaczy immanentnego sensu dzieła, które jest w warstwie symbolicznej prefiguracją odzyskania wolności i szczęśliwego powrotu do ojczyzny „cudem”, kiedyś – „gdy zemsty lwie przehuczą ryki”, czyli w wiecznie otwartym czasie przyszłym, o którym mówi sam poeta w Epilogu.

Jakie zaś znaczenia i podteksty tego typu mogą się kryć we wspomnieniach „ostatnich egzemplarzy” przeszłości i w nawiązaniach do czasów staropolskich, tak licznych i tak charakterystycznych dla dwóch końcowych ksiąg poematu? Mickiewicz miał własne poglądy na Polskę dawną i wielokrotnie je rozwijał przy różnych okazjach. Oczywiście w „historii szlacheckiej”, jaką jest Pan Tadeusz, grają one rolę zasadniczą. Trzeba przy tym pamiętać, że czasy Mickiewicza wyjątkowo obfitowały w rozważania i spory co do oceny okresu staropolskiego. Oświecenie, mówiąc najogólniej, przyniosło zasadniczą krytykę niedalekiej jeszcze i nie całkiem przezwyciężonej epoki saskiej, w tym krytykę ustroju demokracji szlacheckiej oraz umysłowości i obyczajów szlachty. Nadworny poeta Stanisława Augusta Poniatowskiego, Adam Naruszewicz, w słynnym wierszu Głos umarłych gwałtownie potępiał przeciwników silnej władzy królewskiej, których dostrzegał na przestrzeni kilku stuleci dziejów Polski i których oskarżał o szerzenie anarchii, głównej jego zdaniem przyczyny kryzysu Rzeczypospolitej. Młodszy o pokolenie Julian Ursyn Niemcewicz w powieści tradycyjnej Dwaj panowie Sieciechowie (1815 r.) przeciwstawiał nowoczesnemu pokoleniu czasów napoleońskich postawę ich przodków z epoki Augusta III Sasa – zacofanych, źle wykształconych, pełnych zastarzałych przesądów.

Romantycy wychowani w atmosferze oświecenia doskonale znali te argumenty. Ale poczynając od lat dwudziestych XIX w. zaczynali na tradycję szlachecką patrzyć inaczej, w sposób bardziej łaskawy, po powstaniu listopadowym zaś ten nurt romantycznej rehabilitacji sarmatyzmu rozwinął się w pełni. Największą rolę, wśród wielu innych, odegrał wielokrotnie tu wspominany Henryk Rzewuski. Warto nadmienić, iż oprócz Pamiątek Soplicy napisał on, około 1832 r., krótki traktat Uwagi o dawnej Polsce83 będący apologią staropolskiego ustroju politycznego oraz polemiką z jego krytykami. Traktat ten aż do naszych czasów pozostawał w rękopisie, ale zawarta w nim argumentacja, przynajmniej w pewnym zakresie, musiała być znana Mickiewiczowi. Jako uczeń Joachima Lelewela i zwolennik jego poglądów historycznych, zdeklarowany stronnik radykalnych ruchów politycznych w Europie, poeta był też bowiem apologetą różnych elementów dawnego polskiego ustroju politycznego, politycznego republikanizmu konfederatów barskich i prostoty dawnego wiejskiego stylu życia.

Wziął także udział w przewartościowaniu oświeceniowych potępień szlachty. Wszystkim na emigracji znane Księgi narodu polskiego stanowiły wyraz największej romantycznej apologii Polski przedrozbiorowej. Całe dzieje Polski, aż po Wielką Emigrację, uległy tutaj swoistej sakralizacji. Polsce – zarówno dawnej, jak i współczesnej – autor Ksiąg narodu polskiego (utrzymanego w stylu biblijnym poematu prozą) przypisuje, nadaną jej z woli Boga, misję obrony wiary chrześcijańskiej, rozszerzania pokoju i wolności. Blask tej iluminacji mesjanistycznej w równym stopniu pada na postęp i na tradycję. Nieco inaczej ujmuje te sprawy Mickiewicz w pismach politycznych z lat 1832–1834 i w artykułach z „Pielgrzyma Polskiego”. Temu samemu co w Księgach… rozumieniu dziejów Polski towarzyszy tu opina, że w praktyce nie do końca było tak dobrze. W odczycie O duchu narodowym poeta nadmieniał, że Polska już za czasów Jana III Sobieskiego „psuła się egoizmem i niesfornością szlachty”84. Nad tego rodzaju wtrętami krytycznymi górę brało jednak u Mickiewicza przekonanie, że ani błędy szlacheckie, ani wpływ oświecenia francuskiego (który poeta uważał za szkodliwy), ani kilkadziesiąt lat zaborów („najazdu nieprzyjaciół, obcych nam obyczajem i uczuciem towarzyskim”) nie zatarły „naszej oddzielnej, polskiej osobistości spółecznej” oraz „potężnego, odwiecznego ducha naszej Rzeczypospolitej”85. Podobne tony dominują w wykładach II kursu Prelekcji paryskich poświęconych ocenie Polski w XVII i XVIII stuleciu.

W Panu Tadeuszu słyszalne jest echo (lub zapowiedź) wszystkich tych poglądów, co dodaje głębi historiozoficznej motywom staropolskim oraz niektórym fragmentom wypowiedzi Wojskiego, Gerwazego czy Maćka nad Maćkami podczas uczty soplicowskiej. Zarazem jednak końcowa pochwała tradycji zaczyna się w Księdze XI z biegunowo przeciwnego w stosunku do Ksiąg narodu polskiego, niskiego pułapu. Można by powiedzieć – w przenośni i dosłownie – że poeta zaczyna swoją pochwałę dawnej Polski „od kuchni”. Ponowne, po roku, spotkanie z mieszkańcami Soplicowa, nocą, kiedy już większość domowników i wojskowych pokładła się spać, ma bowiem miejsce w kuchni dworskiej Sędziego, gdzie niestrudzony Wojski kieruje przygotowaniami do wielkiej uczty. Wojski, swoim zwyczajem, do pracy przebiera się w biały fartuch i szlafmycę, a czynnościami kucharzy i kuchcików kieruje, odczytując przepisy na potrawy staropolskie. Przepisy te są zebrane w starodawnej księdze pod tytułem Kucharz doskonały.

Poeta ma podwójny powód, żeby wznawiając akcję w roku 1812, zaprowadzić nas właśnie do kuchni. Po dwóch księgach tragicznych i podniosłej scenie spowiedzi Jacka Soplicy, po wpisanym w narrację hymnie na cześć „wiosny urodzaju”, konieczne było takie znaczące obniżenie tonu. Jednocześnie sceny kuchenne Pana Tadeusza (XII, 99–152) rozpoczynają całą sekwencję motywów staropolskich, wiążących w całość ostatnie księgi poematu. Wątek kulinarny, a więc realistyczny, jest tutaj jednym z najważniejszych i od razu charakteryzuje przyjętą przez narratora metodę epickiego uobecniania tradycji. Pośredniczą w tym „ostanie egzemplarze” – okazy – tej tradycji: ludzie, ale i znaczące przedmioty. Takim znaczącym przedmiotem jest sam księga kucharska Wojskiego:

Księga ta miała tytuł: Kucharz doskonały.

W niej spisane dokładnie wszystkie specyjały

Stołów polskich; podług niej Hrabia na Tęczynie

Dawał owe biesiady we włoskiej krainie,

Którym się Ojciec Święty Urban Ósmy dziwił;

Podług niej później Karol Kochanku-Radziwiłł,

Gdy przyjmował w Nieświeżu króla Stanisława,

Sprawił pamiętną ową ucztę, której sława

Dotąd żyje na Litwie we gminnej powieści.

(XI, 117–125)

Jak widać, starożytna księga, zbiór dawnych przepisów kulinarnych, pozwala rozwinąć dygresję historyczną, przypomnieć chwile największej świetności kraju, jakimi były utrwalone w legendzie poselstwo Jerzego Ossolińskiego do papieża w 1633 r. oraz słynna w Polsce – dzięki wieści gminnej i literaturze tradycyjnej – wizyta króla Stanisława Poniatowskiego w Nieświeżu, siedzibie księcia Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”, w 1784 r., na znak pojednania dwóch politycznych rywali86. A przy tym mamy okazję przyjrzeć się realistycznej scenie pracy w kuchni, której efektem będzie spektakularny pokaz potraw staropolskich na soplicowskim stole:

Kto zrozumie nieznane już za naszych czasów

Te półmiski kontuzów, arkasów, blemasów,

Z ingredyjencyjami pomuchl, figatelów,

Cybetów, piżm, dragantów, pinelów, brunelów;

Owe ryby! Łososie suche, dunajeckie,

Wyzyny, kawijary weneckie, tureckie,

Szczuki główne i szczuki podgłówne, łokietne,

Flądry i karpie ćwiki, i karpie szlachetne!

W końcu sekret kucharski: ryba nie krojona,

U głowy przysmażana, we środku pieczona,

A mająca potrawkę z sosem u ogona.

(XII, 144–154)

Świetność dawnych stołów magnackich jest nam tutaj podana do wierzenia w formie trudnego do pojęcia bogactwa. Nazwy potraw, których używa poeta, odpowiadają dawnym terminom kulinarnym, a brzmią dla nowoczesnego ucha niemal baśniowo. Obiad polski – a więc swojski – paradoksalnie okazuje się dla młodych czymś nad wyraz egzotycznym. Szczegółowy realizm katalogu potraw opalizuje tu fantazją i humorem.

Goście ani pytali nazwiska potrawy,

ani ich zastanowił ów sekret ciekawy:

Wszystko prędko z żołnierskim jedli apetytem.

(XII, 155–157)

To, co dla Wojskiego jest wielką tradycją, dla młodych ma tylko wartość zwykłego, chociaż odświętnego, posiłku. Pomiędzy przeszłością a przyszłością otwiera się w tym miejscu szczelina nieuchronnej, obyczajowej zmiany i zapomnienia.

Podobnie muzealnym elementem uczty wydaje się, na pierwszy rzut oka, służący do rozłożenia cukrów i przekąsek, zdobiący stół arcyserwis. Sprzęt ten starodawny Wojski wydobył ze skarbca soplicowskiego na przekór Podkomorzemu, a nawet Sędziemu, którzy obawiali się, że użycie tej zabytkowej srebrnej zastawy nie będzie dobrze przyjęte przez gości:

Kiedym ten serwis cudny ze skarbca dobywał,

To nawet Podkomorzy, i on mnie przedrwiwał,

Mówiąc, że to machina zmudna, staroświecka,

Że to ma pozor niby zabawki dla dziecka,

Nieprzyzwoitej dla tak znakomitych ludzi!

Sędzio! i Sędzia mówił, że to gości znudzi!

(XII, 209–214)

Tenże serwis, mimo obaw tak ważnych osób, użyty został przez Wojskiego do przyozdobienia stołu słusznie – ma bowiem funkcję praktyczną, ale i poetycką, i w obu tych funkcjach doskonale się sprawdza. Rozłożone są na nim słodycze i przekąski do wina, co spotyka się z entuzjastyczną i spontaniczną reakcją biesiadników. Ale poza tym narrator informuje nas, że wyroby cukiernicze podane na srebrnych naczyniach arcyserwisu zmieniają swoje kolory, imitując następstwo czterech pór roku w przyrodzie. Z kolei figury ludzkie zdobiące brzegi naczyń – jak to wyjaśnia gościom Wojski – przedstawiają historię polskiego sejmiku. Arcyserwis pełni więc w Panu Tadeuszu funkcję analogiczną jak słynny opis tarczy Achillesa wykonanej dla tego bohatera przez Hefajstosa w Iliadzie. Arcyserwis to epickie imago mundi – obraz kosmicznego ładu natury, a zarazem obraz historyczny będący dla poety okazją do przypomnienia – i pochwały – ustroju staropolskiego.

Serwis wielkich rozmiarów ma też swoją historię przekazywaną w podaniu:

Jest podanie, że książę Radziwiłł-Sierota

Kazał ten sprzęt na urząd w Wenecyi zrobić

I wedle własnych planów po polsku ozdobić.

Serwis potem zabrany czasu wojny szwedzkiej,

Przeszedł, nie wiedzieć jaką drogą, w dom szlachecki.

Dziś ze skarbca dobyty zajął środek stoła

Ogromnym kręgiem na kształt karetnego koła.

(XII, 28–34)

Nie ma tu ani jednej zbędnej informacji. Podaniowe losy serwisu uruchamiają ciąg skojarzeń sięgających słynnej podróży Mikołaja Radziwiłła „Sierotki” do Ziemi Świętej i równie słynnego dzieła zawierającego jej opis87. Dalsze skojarzenia idą w stronę związków dawnej Polski z Italią, ku niszczącym kraj wojnom szwedzkim, ku powikłanym związkom magnaterii ze szlachtą w XVIII w. Serwis ma kształt wielkiego koła i umieszczony jest w centrum stołu – symbolicznie reprezentuje więc „krąg świata”. Wojski, wbrew ponagleniom Podkomorzego, spokojnie, jak przewodnik w muzeum, snuje swoją opowieść o znaczeniu poszczególnych figur i grup postaci, które stanowią element dekoracyjny serwisu. Przedstawiają one przebieg sejmiku: sceny agitacji przedwyborczej, ogłoszenie wyniku głosowania, próbę zerwania obrad przy pomocy liberum veto, jej udaremnienie, radość zwycięzców i smutek pokonanych w wyborczej rywalizacji. Opowieść Wojskiego musi być ciekawa dla zebranych, skoro wysłuchują jej do końca, mimo niecierpliwego oczekiwania na podanie obiadu. Ta gawęda Wojskiego zyskuje w poemacie inny status niż jego ciągle zapowiadana i nigdy nieskończona opowieść o księciu Denassów – status wykładni znaczenia dzieła sztuki, a za jego pośrednictwem wykładni tego, co niegdyś stanowiło o istocie demokracji szlacheckiej. Eksplikacja ta kończy się uogólnioną i sprawiającą pewien kłopot komentatorom poematu pochwałą ustroju dawnej Polski:

„Ach! wy nie pamiętacie tego, Państwo młodzi,

Jak wśród naszej burzliwej szlachty samowładnej,

Zbrojnej, nie trzeba było policyi żadnej;

Dopóki wiara kwitła, szanowano prawa,

Była wolność z porządkiem i z dostatkiem sława!

W innych krajach, jak słyszę, trzyma urząd drabów,

Policyjantów różnych, żandarmów, konstabów;

Ale jeśli miecz tylko bezpieczeństwa strzeże,

Żeby w tych krajach była wolność – nie uwierzę”.

(XII, 111–119)

Badacze Pana Tadeusza zastanawiali się, na ile ta konkluzja Wojskiego może być uznana za wyraz poglądów samego Mickiewicza88. Poszukiwano argumentów za takim odczytaniem w Księgach narodu polskiego i na łamach „Pielgrzyma Polskiego”. Kwestia to trudna, a właściwie niemożliwa do rozstrzygnięcia ze względu na odmienny status wypowiedzi publicystycznych artykułujących poglądy autora bezpośrednio – i dzieła literackiego, jakim jest Pan Tadeusz, w których mamy do czynienia z fikcją, nieasertywnymi quasi-sądami oraz założonymi z góry niedopowiedzeniami. Podobieństwa pomiędzy Historią szlachecką a innymi, niefabularnymi tekstami Mickiewicza o dawnej Polsce niewątpliwie dają się zauważyć. Może jednak wystarczy tu poprzestać na wniosku płynącym z samego Pana Tadeusza, że cytowana deklaracja Wojskiego nie spotyka się z polemiką żadnego z gości, pozostaje więc w poemacie ostatnim słowem oceny staropolskiego ładu prawnego. I zachowuje taki status mimo nasuwającego się skojarzenia z niedawnym przecież zajazdem, którego ideologia, wyłożona na dobrzyńskiej radzie przez Gerwazego, też opierała się na powrocie do dawnych, rzekomo doskonałych, instytucji ustrojowych Rzeczypospolitej.

Klęska moralna zajazdu na Soplicowo nie przeszkadza jednak Wojskiemu, który twierdzi, że doskonały ład moralno-prawny istniał do czasu: że „szanowano prawa” tak długo, „dopóki wiara kwitła”. Bez żywej, powszechnej wiary i wynikającej z tego postawy moralnej ogółu ten idealny ustrój, który pozwalał uzgadniać „wolność z porządkiem” i cieszyć się dostatkiem bez uszczerbku dobrego imienia, nie był możliwy do utrzymania. Zupełnie ściśle z tym korespondujące założenie ogólne, że bez odrodzenia wiary i etyki chrześcijańskiej nie jest możliwa trwała, prawno-ustrojowa organizacja ładu społecznego, da się łatwo odnaleźć w emigracyjnych pismach politycznych Mickiewicza, mówiących o współczesnej mu sytuacji Europy. Mickiewicz odrzucał de facto zarówno ówczesne ideologie liberalne, programowo obywające się bez podstaw religijnych, jak również instrumentalnie traktujące religię antyliberalne reżimy monarchiczne, głoszące sojusz tronu i ołtarza. Przyjmował natomiast hasło francuskiego myśliciela, księdza Hugona de Lamennais’go, by godzić wiarę katolicką z ideałami antyfeudalnymi rewolucji francuskiej – wolnością i równością społeczną. Uważał ten mniejszościowy we Francji i ostatecznie potępiony przez papieża Grzegorza XVI sposób myślenia ks. Lammenais’go za co najmniej pokrewny dawnej polskiej tradycji republikańsko-parlamentarnej, która funkcjonowała na dominującym w Rzeczypospolitej od czasów kontrreformacji tle katolickim. Wyrażone przez Wojskiego credo polityczne dobrze się więc tłumaczy w kontekście romantyzmu politycznego poety – ideał przeszłości zlewa się w całość z aktualnym celem polityki mesjanistycznej, jaką projektuje w tych latach Mickiewicz publicysta.

Realistyczne ujęcie różnych „egzemplarzy” przeszłości oraz ich pełna humoru, zdystansowana prezentacja zostają w ten sposób uzupełnione sugestiami poważnymi. Ostatnie egzemplarze nie zawsze da się sprowadzić do roli eksponatów muzealnych opisywanych przez wzgląd na zamiłowania antykwaryczne Mickiewicza i poetykę współczesnej mu powieści historycznej. Jedno występuje tu obok drugiego. Turecki, zdobyczny i pięknie zdobiony rząd koński, który Rejent ofiarowuje Asesorowi na zakończenie sporu o Kusego i Sokoła (XI, 526–555) jest tylko przedmiotem kolekcjonerskim, ważnym ze względu na swoją wartość materialną. Podobnie jedwabna smycz i obroże z jaszczuru dla chartów, misternie wykonane i bogato zdobione złotem i drogimi kamieniami, które Asesor daruje Rejentowi (XI, 556–568). Inne jednak przedmioty, które są opisywane w zakończeniu Pana Tadeusza, obok historycznej i kolekcjonerskiej wartości, wyzwalają – jak arcyserwis – uogólnioną refleksję historyczną lub wnoszą do poematu, oprócz podania historycznego, szereg skojarzeń symbolicznych, ważnych, choć nie zawsze jednoznacznych.

Głównym obok arcyserwisu przykładem takiego niejednoznacznego symbolu przeszłości jest niezwykły miecz Gerwazego, słynny – czy też osławiony – Scyzoryk. Jego ciężar, nie tylko fizyczny, ale i symboliczny, zauważył Kazimierz Wyka, który napisał osobne studium o Scyzoryku, włączone w skład drugiego tomu monografii „Pan Tadeusz”. Studia o tekście. Słusznie zauważył w nim, że Scyzorykowi Mickiewicz poświęcił w całym poemacie ponad 170 wierszy, zaskakująco dużo! Jednak rozumiemy już tę decyzję poety, który stale stosuje w Panu Tadeuszu technikę uobecniania pewnych problemów za pośrednictwem opisu przedmiotów dających narracyjny pretekst do rozwinięcia wielu ważnych tematów historycznych. Takim nie tylko „rekwizytem”, jak go określa Wyka, ale i medium pamięci jest też Scyzoryk.

Nie wiemy jednak, jakie duchy przeszłości – dobre czy złe – to akurat medium przyzywa. Wyka skłaniał się ku ocenie, że są to duchy złe. Scyzoryk to symbol zemsty: Gerwazy umoczył go wszak we krwi Stolnika, przysięgając zemstę na Soplicach. Miecz ten może być też uznany za symbol anarchii staropolskiej – bowiem stale, wedle świadectwa samego Klucznika, oblewał się krwią na zajazdach, kiermaszach i sejmikach. Jest to także „miecz katowski” – jak go nazywa generał Dąbrowski, widząc go po raz pierwszy podczas uczty w Soplicowie (XII, 301). Słusznie, bo tym mieczem Gerwazy rozprawił się po bitwie z majorem Płutem. A więc: „Bezbronnego człowieka, niestety, sprzątniono! / A i to, Bóg mi świadkiem, pro publico bono” (XII, 297–299). Wyka ma rację, że „na ostrzu Scyzoryka widoczna jest zatem niewątpliwa rdza moralna […]”89. I choć jest to nawet oczywiste, zważywszy na ciemną stronę charakteru Klucznika, który – jak tu już wspomniano – był bohaterem ambiwalentnym moralnie, ukształtowanym nieco na wzór bajroniczny, skomplikowanej symboliki Scyzoryka nie wyczerpuje bynajmniej z góry założona przez Wykę teza, że Mickiewiczowi chodziło tu o jednoznaczne potępienie „mijającej bezpowrotnie szlachetczyzny i jej samowoli”90. Takie jednoznaczne potępienia „szlachetczyzny” upowszechniły się pod koniec XIX w. pod wpływem krakowskiej szkoły historycznej; były też normą utrwaloną przez marksizm w latach, kiedy powstawała monografia, którą tu przypominamy. Ale pokolenie Mickiewicza nie myślało jeszcze w ten sposób. Badacz, który o tym wiedział, chciał jednak zrobić Mickiewicza na tym tle wyjątkiem i w ocenie Scyzoryka jako symbolu przypisał mu po prostu własne poglądy.

Tymczasem obrona Scyzoryka jako symbolu wartości pozytywnych też jest możliwa, a nawet niezbyt trudna. Bo przecież pytają o Klucznika i jego miecz sami wodzowie napoleońscy – w ich oczach zarówno Gerwazy, jak i jego legendarny rapier cieszą się dobrą sławą! Niewielu z obecnych na uczcie potrafi go podźwignąć. To dowód, że Scyzoryk, zgodnie z klasycznym toposem, jest bronią należącą do dawnej, tytanicznej epoki bohaterów, którym nie mogą dorównać siłą i doskonałością ludzie współcześni. Tylko niewielu spośród młodszych potrafi go unieść w ręce, i tylko bohater na bohaterami, a przy tym „w ręku najsilniejszy” (XII, 313) generał Kniaziewicz:

Ująwszy rapier, lekko jakby szpadę dźwignął

I nad głowami gości błyskawicą mignął,

Przypominając polskie, fechtarskie wykręty:

K r z y ż o w ą s z t u k ę, m ł y ń c a, c i o s k r z y w y, r a z  c i ę t y

C i o s k r a d z i o n y i  t e m p y k o n t r p u n k t ó w, t e r c e t ó w,

Które też umiał, bo był ze Szkoły Kadetów.

Gdy śmiejąc się fechtował, Rębajło już klęczał,

Objął go za kolana i ze łzami jęczał

Za każdym zwrotem miecza: „Pięknie! Jenerale,

Czyś był konfederatem? Pięknie, doskonale!

To sztych Puławskich! Tak się Dzierżanowski składał!

To sztych Sawy! Któż Panu tak rękę układał?

(XII, 314–325)

Puławscy – jak to zapisał Mickiewicz – a właściwie Pułascy: Józef (starosta warecki, jeden z głównych twórców konfederacji barskiej) i jego synowie, z których największą sławę zyskał Kazimierz, wybitny dowódca wojsk konfederackich, poległy w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych pod Savannah (1745–1799), Michał Dzierżanowski (zm. 1808), bohaterski Kozak Józef Sawa-Caliński (1736–1771) – to bohaterowie romantycznej legendy barskiej. Konfederatem barskim był, jak z tego widać, również i sam Gerwazy. To jasno wskazuje, że Scyzoryk przynależy w poemacie do kręgu symbolicznego tradycji patriotycznej91. Nie oznacza to jednak, że poeta widzi w nim relikwię narodową. Z wyżyn wzruszenia i patosu, w jaki popada nieskory na pozór do wzruszeń Gerwazy, dostrzegając szermiercze zdolności Kniaziewicza, szybko zostajemy sprowadzeni w strefę humoru. Generał przyjmuje żartem zarówno rozczulenie Klucznika, jak i ofiarowany mu miecz. W ten sposób Scyzoryk, broń z innej epoki, kończy swoją krwawą służbę. Nie trafia do narodowej świątyni Sybilli, lecz na furgony wojskowe, a co się z nim stało, „różnie powiadają o tém, / Lecz nikt pewnie nie wiedział ni wtenczas, ni potém” (XII, 366–367). Formuła ta powtarza się w Panu Tadeuszu zawsze, ilekroć narratorowi zależy na tym, by coś zostało zapomniane. Nie wszystko może ogarnąć miłująca pamięć. Może nie wszystko na to zasługuje? Tradycja bywa też sztuką zapominania, w historii i w życiu pamięć walczy z przemijaniem.

Postać Gerwazego znajduje się w centrum tej problematyki. Wierny kustosz pamięci o Stolniku i sprawie Horeszków w ostatnich księgach poematu zmienia się w drugiego po Wojskim rezonera historycznego, stale wplatającego w sprawy aktualne porównania i skojarzenia z dawnymi dziejami Polski. I skojarzenia te – co może się wydać zaskakujące – dotyczą zawsze spraw poważnych, zbiegają się z przekonaniami samego autora Pana Tadeusza. Gerwazy z reguły odnosi sprawy bieżące i sytuacje pojawiające się w końcowych fragmentach akcji do dziejów politycznych Polski. Kiedy w rozmowie o zaręczynach Zosi i Tadeusza Woźny rozprawia o dawnych procesach sądowych, kończących się zgodą przypieczętowaną małżeństwem, Gerwazy przypomina o małżeństwie królowej Jadwigi z Jagiełłą, które otwarło drogę do unii polsko-litewskiej i zakończyło długi ciąg wojen między Polakami i Litwinami. Jeśli wspominki Protazego służą w tej scenie zamknięciu i podsumowaniu prawnego sporu o zamek, to Gerwazy swoimi rozmyślaniami prostego człowieka (ale i tego, który przekazuje ustnie podania narodowe) rozszerza tło historyczne akcji. Unia polsko-litewska jest początkowym aktem w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów i w dziejach szlachty litewskiej, która jest zarazem szlachtą polską i żyje od wieków we wspólnocie politycznej z Koroniarzami. Wkroczenie wojsk napoleońskich na Litwę przedstawia się w poemacie – i to możemy stwierdzić nie tylko na postawie słów Gerwazego – jako odnowienie unii polsko-litewskiej. Taki sens miało dla Polaków ogłoszenie w czerwcu 1812 r. Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego i Litwy, formalna restytucja Rzeczypospolitej i pierwszy krok w stronę realnej restytucji państwa polskiego w dawnych granicach. Tym samym Gerwazy wieńczy swoimi słowami apologię unii polsko-litewskiej jako jednej z centralnych idei historycznych Pana Tadeusza (XI, 338–349). Dzięki Klucznikowi wyraźniejsza staje się więź łącząca Pana Tadeusza z poglądami historycznymi samego Mickiewicza w tym okresie i ze stylizowaną historiozofią Ksiąg narodu polskiego.

Drugim równie ważnym głosem Gerwazego jest udzielona Zosi i Tadeuszowi rada, żeby – skoro już zdecydowali się uwolnić swoich poddanych – przyjęli ich jednocześnie do swoich herbów szlacheckich, czyli nadali im szlachectwo (z poematu nie dowiadujemy się jednak, jakimi herbami pieczętują się Soplicowie). Gerwazy tłumaczy ten pomysł praktycznie, sięgając do podobnych wcześniejszych prób wyzwalania włościan przez niektórych postępowych właścicieli majątków na Litwie:

Tylko ostrzegam, byśmy wolności nie dali

Pustej i słownej tylko, jako za Moskali,

Kiedy pan Karp nieboszczyk włościan wyswobodził,

A Moskal ich podatkiem potrójnym ogłodził.

(XII, 554–557)

Wyzwolenie włościan soplicowskich jest oczywiście ideą rzutowaną w przyszłość, ale i w pewien sposób zakorzenioną w realnej historii. Próby reformowania stosunków społeczno-ekonomicznych w dobrach szlacheckich na Litwie były bowiem podejmowane, sporadycznie co prawda, ale mówiło się o nich wiele. Stąd też pomysł Tadeusza nie jest całkiem pozbawiony związku z rzeczywistością czasów, w których toczy się akcja poematu. Już w 1769 r. ksiądz Paweł Ksawery Brzostowski uwłaszczył mieszkańców swojej wsi Pawłowo (Merecz) i nadał im wolność osobistą. Wspominany przez Gerwazego Ignacy Karp ze Żmudzi „w 1803 roku uwolnił w swych dobrach wszystkich poddanych, około 7 tysięcy dusz męskich; będąc marszałkiem szlachty, przeprowadził, że w jego okręgu w ciągu trzech lat 18 tysięcy familii chłopskich do ksiąg szlacheckich. Chłopów uwolnionych okładał jednak rząd rosyjski znacznie wyższymi podatkami”92. W objaśnieniach poety znalazła się też wzmianka o uchwaleniu przez sejmik guberni wileńskiej z roku 1818 projektu uwolnienia włościan, zablokowanego przez rząd w Petersburgu. Były wówczas i inne takie próby93. Kończyło się to źle, bo pod rządami rosyjskimi inicjatywy podważające panujący w całym cesarstwie system pańszczyźniany skazane były na żywot efemeryczny.

Gerwazy, myśląc o uszlachceniu chłopów po swojemu, czyli prosto i praktycznie, porusza też kwestię, która należała do najistotniejszych tematów politycznych epoki (była taką dla samego Mickiewicza) i o której na emigracji we Francji myślało wielu, w tym Lelewel i Mochnacki94. W Księgach narodu polskiego Mickiewicz pisał, że jedną z najlepszych cech dawnej Polski było szerokie otwieranie dostępu do stanu szlacheckiego i jego przywilejów. W istocie szlachta polska była liczniejsza niż w jakimkolwiek innym kraju, a pogląd poety mogły częściowo uzasadniać masowe nobilitacje rodów bojarskich na ziemiach litewsko-ruskich po zawarciu unii z Polską. Warto tu przytoczyć następujący fragment Ksiąg:

Król i mężowie rycerscy przyjmowali do braterstwa swego coraz więcej ludu, przyjmowali całe pułki i całe pokolenia. I stała się liczba braci wielka jako Naród, i w żadnym Narodzie nie było tylu ludzi wolnych i bracią nazywających się jako w Polszcze.

A na koniec król i rycerstwo dnia trzeciego maja umyślili wszystkich Polaków zrobić bracią, naprzód mieszczan, a potem włościan.

I nazywano braci szlachtą, iż się szlachcili, to jest zbratali z Lachami, ludźmi wolnymi i równymi95.

W ujęciu Ksiąg narodu polskiego szlachectwo jest równoznaczne z trzema naczelnymi hasłami rewolucji francuskiej: wolnością, równością i braterstwem. Ale Polska miała te hasła realizować inaczej niż Francja, nie na drodze gwałtownej rewolucji, lecz poprzez oparty na dawnej praktyce proces stopniowej nobilitacji ludu. Taka też miała być zdaniem Mickiewicza najważniejsza intencja i treść Konstytucji 3 maja: otwarcie drogi do równości poprzez dopuszczenie najpierw mieszczan, a potem chłopów do przywilejów, którymi już wcześniej cieszyła się szlachta. Powtarzał te myśli Mickiewicz na łamach „Pielgrzyma Polskiego”, w artykule Konstytucja trzeciego maja. Wartość konstytucji majowej polegała zdaniem poety na tym, że przejawił się w niej:

żywioł narodowy, dziecko tradycji dawnych, karmione nowymi ówczesnymi potrzebami. Tego żywiołu nie wytrawiło kilkadziesiąt lat niewoli – Stąd słusznie i pięknie powiedziano, że Konstytucja 3 maja jest politycznym testamentem dawnej Polski.

Jakież były ówczesne życzenia Polski? Położyć koniec bezładowi szerzącemu się między psującą się szlachtą przez wzmocnienie władzy centralnej – z jednej strony, z drugiej – przez rozszerzenie praw obywatelstwa na wszystkie klasy ludu…96.

Łatwiej nam zrozumieć, że jeden z największych wśród „ostatnich egzemplarzy starodawnej Litwy” tradycjonalistów, Gerwazy, nie oponuje przeciwko uwolnieniu chłopów, a nawet radzi, jak to zrobić skutecznie – jeśli uzmysłowimy sobie, że dla Mickiewicza idee równości i wolności nie były hasłem postępu oświeceniowego, ale „dzieckiem tradycji dawnych”. Właśnie na tle takich poglądów romantycznych, aby nieodzowną zmianę społeczną oprzeć na wzorach czerpanych z tradycji – przy optymistycznym założeniu, że jest to możliwe – można zrozumieć poważne traktowanie takich postaci jak Wojski czy Gerwazy. Oni to bowiem – paradoksalnie właśnie dlatego, że są tak głęboko zanurzeni w przeszłości – potrafią wydobyć z zapomnienia te treści jej dziedzictwa, które odpowiadają nowym potrzebom czasu. Filozofią historii, którą można wyczytać z Pana Tadeusza nie jest oświeceniowa teoria linearnego postępu. Dlatego Pan Tadeusz nie jest „kamieniem grobowym położonym ręką geniusza na starej Polsce naszej” – jak to w słynnym i wielokrotnie cytowanym zdaniu ujął emigracyjny demokrata, myślący progresywnie Stanisław Worcel. Mickiewicz w żadnym wypadku nie składał dawnej Polski do grobu, jak to zdarzało się radykalnym demokratom emigracyjnym z Towarzystwa Demokratycznego Polskiego i ich następcom. Pan Tadeusz jest raczej wyrazem wiary w nieśmiertelność tego, co dla Mickiewicza było najważniejsze w staropolskim dziedzictwie i co w nim uważał – po swojemu – za historyczną prefigurację przyszłości. Podobnie zresztą musiał tę optymistyczną, bynajmniej nie grobową, relację przeszłości z przyszłością odczuwać sam Worcel i dlatego warto tu do końca zacytować jego piękny fragment listu do Mickiewicza o Panu Tadeuszu:

który tak uderzający obraz przed oczami jej synów nieboszczki Matki [Polski – A.W.] ich przedstawia, że nie tylko całą jej duszę wyczytać w nim mogą, ale jeszcze i te rozeznają rysy codzienne, które w nich samych przelała i które stanowią przejście ze zmarłego do żyjącego pokolenia, bratając tym sposobem przeszłość z przyszłością, a z grobu wydobywając zaród przyszłego naszego życia97.

„Zauszniczki z pestek wiszni”

Wątki miłosne Pana Tadeusza, przynajmniej te główne, są powszechnie znane i chętnie o nich myślimy, ponieważ takie epizody jak przygoda Telimeny i Tadeusza z mrówkami wywołują uśmiech na naszych ustach. Temat miłości w poemacie nie jest jednak sumą poszczególnych wątków romansowych, a i same te wątki nie służą li tylko do powiązania w całość jego fabuły98. To, jak Pan Tadeusz przedstawia tak ważny dla romantyzmu temat, nie wydaje się też odbiciem romantycznej czy jakiejkolwiek innej, gotowej konwencji literackiej. Owszem, same konwencje obyczajowe związane z miłością stają się tutaj jakby autonomicznym przedmiotem obiektywnego, epickiego potraktowania. Konwencje te są różne i jest ich kilka – jak to zwykle bywa w czasach wielkich przemian kulturowych. Poeta nie ogranicza się jednak do przedstawienia różnych stylów miłości obecnych w tej epoce, ale w końcu – w losach Tadeusza i Zosi – daje jakby odmienny, nowy wzór miłości. I – co ciekawe – nie da się powiedzieć, że jest to po prostu wzór romantyczny; nie znajdziemy go bowiem ani w kanonie miłości romantycznej, ani we wcześniejszych utworach samego Mickiewicza.

Było niemożliwe, żeby tak ważna sfera życia ludzkiego, jaką jest miłość, nie pojawiła się na wszystkich planach Pana Tadeusza: sielankowym, powieściowym i epopeicznym. Żaden wątek nie pojawia się tutaj przypadkiem i żaden najmniejszy szczegół nie jest tutaj zbędny. Na przykład, kiedy narrator w Księdze XI opisuje „prostaczy” strój Zosi, w którym – wbrew protestom Telimeny – narzeczona Tadeusza pojawia się na uczcie zaręczynowej, zwraca też uwagę na jej kolczyki, czy też – precyzyjniej– zausznice, była to bowiem raczej ozdoba założona na uszy na kabłączkach:

Zauszniczki wyrznięte sztucznie z pestek wiszni,

Których się wyrobieniem Sak Dobrzyński pyszni

(Były tam dwa serduszka z grotem i płomykiem);

Dane dla Zosi, gdy Sak był jej zalotnikiem).

(XI, 631–634)

Zauszniczki Zosi mają bogatą semantykę99. Ich rustykalny charakter jest częścią rodzimej, ludowej stylizacji całego ubioru panny, a stylizacja ta należy do narodowego i demokratycznego programu ideowego zakończenia Historii szlacheckiej. Ale w zauszniczkach „z pestek wiszni” jest też coś dziecięcego – to dziecięca biżuteria i pamiątka pierwszej miłości Saka, nieodwzajemnionej przez Zosię, niewinnej, a może i nie takiej śmiesznej, jak nam się wydawała, kiedy słuchaliśmy o niej opowieści ojca Saka, Macieja Kropidły w Księdze VII (VII, 428–444). Zauszniczki przedstawiają sentymentalne symbole miłości: serca w płomieniach, przebite strzałą. W nowym świetle ukazują też samą postać Saka: nie jest on może aż takim prostaczkiem, na jakiego dotąd wyglądał, skoro udała mu się tak misterna robota, jakby artystyczna…

Głębia znaczeniowa cechuje również inne wątki epizodyczne, wzmianki i aluzje dotyczące miłości, zalotów oraz planów matrymonialnych. Miłość nieszczęśliwą ma w swojej biografii, o co byśmy go nie podejrzewali, sam Sędzia, który roni łzę, spoglądając na pierścionek noszony na pamiątkę swojej narzeczonej Marty, córki Wojskiego, zmarłej przed ślubem, której dochowuje wierności w swoim starokawalerstwie (X, 271–286). Tradycyjny pewnik, że „wielką siłę ma ślubna obrączka” (X, 270) powszechnie jest uznawany w Soplicowie i stanowi ukrytą sprężynę licznych manewrów miłosnych, które się tam toczą. Narrator na ogół nie opowiada o nich szeroko, ledwie o nich napomyka lub czyni ukryte aluzje ze względu na etykietę wymagającą w takich sprawach dyskrecji. Ale w zakończeniu jawnie okazuje się już, że powodem konfliktu Asesora z Rejentem był nie tylko spór o Kusego i Sokoła, lecz i żywe wrażenie, jakie robiły na nich obu wdzięki i petersburska elegancja Telimeny. Telimena, zaangażowana w romansowe polowanie na Tadeusza i Hrabiego, nie zaniedbywała więc i pomniejszej zwierzyny matrymonialnej. W końcu usidliwszy skutecznie Rejenta, dała szansę na odegranie roli pocieszycielki Asesora cichutkiej Tekli Hreczeszance, która nie wypowiada w poemacie ani jednego słowa, ale zawsze jest obecna przy stole, robi kawę i stawia kabałę, a na koniec sprawdza się na niej staropolskie przysłowie: „Siedź w kącie, znajdą cię” (XI, 658–672). Tylko cieniami postaci, oczekującymi dopiero na swoją kolej, są dwie piękne i posażne córki Podkomorzego, wspomniane w Księdze I tylko dlatego, że Tadeusz, zajęty Telimeną, nie poświęca im uwagi i za niego musi im podawać „z talerzem ogórki” sam Podkomorzy. Ale Mickiewicz o nich nie zapomina, bo po roku, w Księdze XII, jedną z nich bierze „za przedmiot stałych ogniów” Hrabia, zerwawszy ze zmienną w uczuciach Telimeną. Wygląda więc na to, że sąsiedzkie swaty i w tym wypadku wkroczyły wreszcie na właściwą drogę.

Komedia miłosna w Panu Tadeuszu jest jednak komedią romantyczną, a więc podszytą nutką wzruszenia i nostalgii. Taki ton pojawia się, gdy wodzowie legionowi zachwycają się urodą i postawą Zosi:

A szczególniej jej strojem litewskim, prostaczym;

Bo dla tych wodzów, którzy w swem życiu tułaczém

Tak długo błąkali się w obcych stronach świata,

Dziwne miała powaby narodowa szata,

Która im wspominała i młode ich lata,

I dawne ich miłostki, więc ze łzami prawie

Skupili się do stołu […].

(XI, 602–608)

Cała ta dość gęsta w poemacie sieć epizodów i mikroepizodów stanowi tło dla głównych wątków miłosnych, którym trzeba poświęcić więcej uwagi. Są one dowodem znakomitej, opartej u autora na doświadczeniu życiowym i darze obserwacji znajomości natury ludzkiej. Idzie to w parze ze zdolnością do lekkiego kreślenia subtelnych, a zarazem uderzająco wiarygodnych portretów psychologicznych kobiet i mężczyzn. Nadto – jak już było powiedziane – poszczególne wątki miłosne Pana Tadeusza reprezentują różne kulturowe wzorce miłości, obecne w obyczajowości pierwszych dekad XIX w. Splot tych czynników pozwala mówić o istnieniu w Panu Tadeuszu nie tylko wątków miłosnych, ale i tematu miłości, ten temat wpisuje się zarazem w ramy epickiego obrazu całości życia społecznego. W przeciwieństwie do IV części Dziadów Pan Tadeusz ukazuje jednak miłość liczącą się z granicami wyznaczanymi przez moralność i obyczaj oraz w sposób jednoznaczny afirmuje te ograniczenia.

Czasy napoleońskie były w Europie kolejną fazą przemian obyczajowych, które już w poprzednim stuleciu zrelatywizowały stosunek elit społecznych do surowych, religijnych norm moralnych i rozpoczęły tworzenie rozmaitych ideologii mających legitymizować i racjonalizować praktykę życiową. Zarazem w życiu oficjalnym zachowywano dawną cześć dla cnoty i wierności małżeńskiej. Młodzież wychowywano w surowej dyscyplinie. Tam jednak, dokąd w XVIII stuleciu doszedł powiew rokoka, sprawy alkowy traktowano lekko, surowe normy moralne zachowując dla pozoru. Oświecenie francuskie i jego imitacje europejskie, w tym kultura polskich elit okresu stanisławowskiego, miały w odniesieniu do erotyki nastawienie realistyczne i mniej lub bardziej cyniczne, czego wyrazem była libertyńska literatura epoki. Pod koniec stulecia swobodną obyczajowość salonów pokryła cienka warstwa nowej mody – sentymentalizm i stylizacja na miłość rycerską, którą popularyzowały romanse. Telimena musiała się w Petersburgu obracać w towarzystwach, w których funkcjonowały oba te style. Libertynką jest we flircie z Tadeuszem, romansową heroiną z epoki trubadurów w grze, którą prowadzi z Hrabią. Komediowość obu tych wątków opiera się jednak na tym, że obie maski „ciocia” nosi tylko do czasu. W końcu bowiem wychodzi spod nich, jak spod jej taniego pudru, najzupełniej konformistyczna strategia matrymonialna.

Na ogół jednak nowoczesne, salonowe maniery Telimeny odbijają od powściągliwego zachowania dam miejscowych. Telimena jest samodzielna i aktywna, chętnie zabiera głos w towarzystwie i mówi długo na różne tematy. Modnym ubiorem i makijażem podkreśla swoją atrakcyjność. Wraz ze stylem salonów wielkomiejskich wnosi też pod dach Sędziego coś, co jest tu raczej nieznane – własną inicjatywę w stosunkach z mężczyznami i szybkie przechodzenie od słów do czynów. Telimena nie ma przy tym podobnych skrupułów moralnych jak Tadeusz po spędzonej wspólnie nocy. Kluczyk i liścik, potajemnie wręczone Tadeuszowi w świątyni dumania (III, 673–681), mimo ocenzurowania dalszego ciągu tej intrygi, pozostały w tekście poematu symbolem reprezentującym koncepcję miłości-flirtu. Przez cały wątek Telimeny prześwieca jej realistyczna, pozbawiona złudzeń ocena życia. Arcydziełem wykładu w tym zakresie jest jej monolog wewnętrzny z Księgi V, w którym snuje ona swoje „plany myśliwskie” (V, 1–52). Taka właśnie jest filozofia Telimeny. Fragment ten dowodzi, że prawie wszystko, co Telimena wcześniej i później mówi do Tadeusza i Hrabiego, imitując przy tym różne style literackie, nie ma żadnego znaczenia, prócz tego, że przy pomocy słów próbuje ona manipulować nastawieniem obu młodzieńców. Tadeusz przechodzi miłosne wtajemniczenie za sprawą Telimeny, ale dla niego sprawa się na tym nie kończy. Za uświadomieniem sobie przez Tadeusza pomyłki idą bowiem i konsekwencje głębsze: wyrzuty sumienia. Całe to brzemię moralne, które spada na Tadeusza, a o które on sam się prosił, Mickiewicz analizuje w Księdze VIII w rozmowach Tadeusza z Sędzią i oczywiście z Telimeną, wieczorem, na chwilę przed zajazdem. Wątek romansu Tadeusza i Telimeny, mimo swojego komediowego charakteru, zawiera więc w sobie także nieskrywaną nutę powagi100.

Nie można tego powiedzieć o „rycerskich ślubach”, którymi Telimena – dzień później, po bitwie – wiąże się z Hrabią. Hrabia interesuje się Telimeną, odkąd zobaczył ją w modnej kreacji w świątyni dumania jako model do obrazu. Ze swoimi wdziękami, elokwencją, zamiłowaniem do literatury i sztuki wydaje mu się ona odpowiednią partnerką do platonicznej inscenizacji, zabarwionej preromantyczną romansowością. Telimena zaś od razu to zauważa i choć nie zamyka sobie drogi, notuje, że Hrabia jest blondynem, a tacy, jej zdaniem, „nie są zbyt namiętni” (V, 20). Chętnie podtrzymuje grę Hrabiego, czekając, co z tego wyniknie, ale czyni to bez większego entuzjazmu. Nawet kiedy, dość nieoczekiwanie, Hrabia pod wpływem chwilowego wzruszenia wywołanego widokiem pożegnania Zosi z Tadeuszem mocniej uderza w tony romansowe, Telimena początkowo „nic nie odpowiadała, strasznie zadziwiona” (X, 368). Kiedy zaś w końcu pyta konkretnie: „Któż panu przeszkadza / Kochać i być szczęśliwym?” (X, 379–380), słyszy taką odpowiedź:

„Mych przeznaczeń władza –

Rzekł Hrabia – ciemność przeczuć, które ruchem tajnym

Rwą się ku stronom obcym, dziełom nadzwyczajnym,

Wyznaję, że dziś chciałem na cześć Telimenie

U ołtarzów Hymena zapalić płomienie,

Ale mi dał zbyt piękny przykład ten młodzieniec,

Sam dobrowolnie ślubny swój zrywając wieniec

I biegąc serca swego doświadczać w przeszkodach

Zmiennych losów i w krwawych wojennych przygodach”.

(X, 381–388)

Zorientowawszy się szybko, z czym ma do czynienia, Telimena potrafi uderzyć w tę samą nutę:

Telimena smutnemi rzuciwszy oczyma:

„Niestety – rzekła – widzę, że cię nic nie wstrzyma!

Rycerzu mój, w wojenne kiedy wstąpisz szranki,

Obróć czułe spójrzenie na kolor kochanki!

(Tu wstążkę oderwawszy od sukni, zrobiła

Kokardę i na piersiach Hrabi przyszpiliła).

Niech cię ten kolor wiedzie na działa ogniste,

Na kopije błyszczące i deszcze siarczyste”.

(X, 401–408)

I dalej deklamując w ten sposób, Telimena przypina Hrabiemu kokardę, ale w momencie pożegnania, gdy udaje, że płacze, zarazem uważnie się Hrabiemu przygląda, a wzdychając w odpowiedzi na jego wzruszenie… wzrusza ramionami (X, 405–409).

Hrabia wprowadza do poematu sentymentalną stylizację uczuć wzniosłych, ale w życiu nieprowadzących do żadnych konsekwencji, wyrażających się w gestach, kulcie pamiątek, a przede wszystkim w potokach słów o sercu, losie, przeznaczeniu i szlachetnych poświęceniach, z których najszlachetniejszym okazuje się, w ostatecznym rachunku, poświęcenie samej miłości. Telimena oczywiście zna się na tym i trafnie przewiduje dalsze wybiegi Hrabiego, co się rzeczywiście potwierdzi, kiedy przyparty do muru podczas uczty zaręczynowej (XII, 448–453), będzie się wymigiwał opowiadaniem o wiecznym krążeniu serc na podobieństwo ciał niebieskich (XII, 454–466), a Telimena brutalnie sprowadzi go na ziemię:

„Dość już tego – przerwała – nie jestem planetą

Z łaski Bożej! Dość, Hrabio, ja jestem kobietą”.

(XII, 467–468)

I na koniec jeszcze pogrozi mu ostrymi paznokciami… Sentymentalna, platoniczna gra Hrabiego zostaje w Panu Tadeuszu wyśmiana. Jest w nim jednak potrzebna, po pierwsze dlatego, że poszerza systematycznie tu rozwijaną panoramę obyczajów i stylów literackich epoki; po drugie dlatego, że dialogi miłosne Hrabiego i Telimeny poprzez ich komiczną, literacką sztuczność równoważą w pewien sposób dramatyzm problemu, jaki do życia bohaterów wprowadza nieoczekiwana i nierozważna, a najzupełniej realna przygoda miłosna Tadeusza.

Inny zupełnie wzór miłości i inne problemy wysuwają się na pierwszy plan wspomnienia o Ewie Horeszkównie wplecionego w spowiedź Jacka Soplicy. Nie wiemy, jak się narodziło uczucie między Jackiem i Stolnikówną, ani jaka była jego początkowa historia. Tego oczywiście ksiądz Robak na łożu śmierci opowiadać nie chce ani nie może. I tak wyrzuca sam sobie, że mówi o tym zbyt wiele:

Jakże mocno musiałem kochać tę niebogę,

Tyle lat! gdziem ja nie był! a dotąd nie mogę

Jej zapomnieć i zawżdy jej postać kochana

Stoi mi przed oczyma jakby malowana

[…]

Teraz oto w habicie jestem Bożym sługą,

Na łożu, we krwi… o niej mówiłem tak długo! –

W tej chwili, o tych rzeczach mówić? Bóg wybaczy!

(X, 667–675)

Miłość Jacka poznajemy po niezatartym wspomnieniu, jakie po sobie zostawiła, i po tragicznych skutkach. Poznajemy też charakter Ewy: jej wrażliwość i delikatność psychiczną i fizyczną (X, 635–640). Gdyby nie ta jej delikatność, historia mogłaby się skończyć inaczej; uprowadzeniem panny i natychmiastowym ślubem – był przecież w polskim zwyczaju, o czym wspomina Klucznik (X, 626–628), taki sposób rozwiązywania podobnych sytuacji. Wbrew pozorom takie zdarzenia w epoce kontuszowej nie należały do rzadkości: praktykowanym sposobem połączenia kochającej się wbrew woli rodziców pary były „rapty”, czyli porwania panien z domu rodzinnego, wcześniej uzgodnione z samymi pannami, i pospieszne śluby stawiające rodziców przed faktem dokonanym – rozwodów bowiem nie znano, a kościelne unieważnienie takiego małżeństwa było prawie niemożliwe.

Ale miłość Jacka wyraźnie nie jest taką – jak by to nazwał Kraszewski – „miłością staropolską”. Jacek nie zdecydował się na to, co przy jego ówczesnej porywczości i sile byłoby wręcz łatwe, dlatego że Ewa, która nie była taka „jak nasze szlachcianki, silna i zdrowa” (X, 631–641), nie przeżyłaby podobnej przygody. Swoim błagającym wzrokiem i łagodnością potrafiła powstrzymywać wybuchy Jacka i ujarzmić jego wolę. Ewa Horeszkówna ma więc w sobie jakiś rys pietystycznej siły duchowej właściwy niektórym bohaterkom romantycznym. Reakcja Jacka nie mieści się też w stereotypie sarmackim – nieznana jest nawet Franciszkowi Karpińskiemu, który podobne rozstania ze swoimi Justynami wielokrotnie opisywał i uczył przyjmować z sentymentalną rezygnacją. Tymczasem Jacek, który obiekt swojej miłości sakralizował (X, 558–571), popadł w rozpacz, co w połączeniu z jego urażoną dumą doprowadziło do tragedii. Stolnik zignorował bowiem Jacka jako chudopachołka – w zimny, arystokratyczny sposób, co ten odczuł jako większe upokorzenie niż otwarta odmowa. I tak wielka miłość weszła w związek z wielką dumą ubogiego, ale pysznego szlachcica i dramat miłości zamienił się w dramat osobistej i rodowej ambicji. Miłość obudziła dumę pomieszaną z poczuciem upokorzenia, zawiedzioną przyjaźń, rozwianie iluzji dotyczących szlacheckiego ideału równości i braterstwa, chęć dorównania Stolnikowi w jakikolwiek sposób, odczucie krzywdy, rozpacz, wreszcie myśli o zemście. Jeśli tak przeżywana miłość nie miała wiele wspólnego z cechami szlacheckimi, to duma owszem, dotknięty został bowiem honor rodu i poruszone wrodzone szlachcie dążenie do dominacji i władzy powiązane z wygórowanym poczuciem własnego znaczenia: „Bardziej niźli z miłości, może z głupiej pychy / Zabiłem…” (X, 827–828).

Charakterystycznym romantycznym rysem tych dziejów serca są właśnie owe psychologiczne i moralne dylematy miłości. Jest ona u Jacka uczuciem skomplikowanym i przeradza się w swoiste obłąkanie, u którego kresu czai się demon – znamienne jest bowiem i to, jak często słowo „diabeł” powtarza się w tym kontekście w spowiedzi Jacka. A diabłem, który go musiał nawiedzać, na pewno nie był nieszkodliwy i dający się zwodzić szlachecki Boruta – był to raczej jeden z wielu demonów romantycznych. W dzieje moralne Jacka Soplicy Robaka Mickiewicz wpisał więc problematykę pychy i pokory, miłości do kobiety i służby ojczyźnie, upadku prowadzącego ku potępieniu oraz odrodzenia moralnego i ekspiacji wiodących do zbawienia. A jednocześnie wymiar polityczny, gdyż taki charakter ma wedug okolicznych mieszkańców spór rodowy, i zbrodnia popełniona przez Jacka zostają w narracji samego Jacka zastąpione motywacją rzeczywistą – zemstą za rozczarowanie miłosne.

Ukazując miłość, którą można śmiało nazwać miłością romantyczną, autor Pana Tadeusza zarazem wprowadził inne niż w IV części Dziadów kryteria jej oceny moralnej. Gustaw uważał, że miłość jest najwyższą wartością i że w imię miłości nie tylko można, ale i należy łamać ustalone normy społeczne. Normy realnie funkcjonujące w społeczeństwie są bowiem spaczone przez ludzi, nie znajdują oparcia w pierwotnym zamyśle Stwórcy. W Panu Tadeuszu jest mowa o podobnej miłości nieszczęśliwej i tragicznej, ale nie ma tu już tej romantycznej metafizyki miłości, którą rozwijał Gustaw. Jackowi nic więc nie daje pretekstu do buntu przeciw porządkowi świata, nic go też nie usprawiedliwia, prócz jego własnej pokuty i zadośćuczynienia, prócz przebaczenia Gerwazego i – jak w końcu wyznaje Klucznik – przebaczenia samego Stolnika w chwili śmierci. Bohater sam sobie odbiera prawo moralne do buntu, a tym, o co słusznie zabiega, jest ludzkie przebaczenie i odpuszczenie win. W ten sposób Mickiewicz uobecnia w Panu Tadeuszu romantyczną koncepcję miłości, a zarazem ją przezwycięża, dokonując weryfikacji założeń moralnych, na których ta koncepcja się opierała.

Czwartym wątkiem miłosnym poematu jest oczywiście uczucie Tadeusza i Zosi. Jest to typowa miłość od pierwszego wejrzenia; rządzi nią również coś, co można nazwać przeznaczeniem. Można się o tym przekonać, słuchając, co mówi Zosia tuż przed zaręczynami, zapytana wprost przez Tadeusza, czy to własne serce kieruje jej wyborem. Pamiętamy, że Tadeusz zakochał się w Zosi, kiedy ją po raz pierwszy zobaczył w jej pokoiku, nie wiedząc jeszcze, z kim ma do czynienia. Ta sama chwila okazała się też chwilą wyroczną dla Zosi, co ona uzmysławiała sobie stopniowo, wraz z uczuciem dojrzewającym podczas rozłąki:

Przed odjazdem, jeśli Pan pamięta,

Kiedy umarł ksiądz Robak, w ową burzę nocną,

Widziałam, że Pan jadąc żałował nas mocno:

Pan łzy miał w oczach; te łzy, powiem Panu szczerze,

Wpadły mnie aż do serca; odtąd Panu wierzę;

Że mnie lubisz; ilekroć mówiłam pacierze

Za Pana powodzenie, zawsze przed oczami

Stał Pan z temi dużemi, błyszczącemi łzami.

Potem Podkomorzyna do Wilna jeździła,

Wzięła mnie tam na zimę, alem ja tęskniła

Do Soplicowa i do tego pokoiku,

Gdzie mnie Pan naprzód w wieczór spotkał przy stoliku,

Potem pożegnał; nie wiem, skąd pamiątka Pana,

Coś niby jak rozsada w jesieni zasiana,

Przez całą zimę w mojem sercu się krzewiła,

Że jako mówię Panu – ustawniem tęskniła

Do tego pokoiku i cóś mnie szeptało,

Że tam znów Pana znajdę, i tak się też stało.

(XI, 451–468)

Zosia jest dziewczyną zrównoważoną, nie buja w obłokach. Mówiąc o swoich uczuciach, przywołuje konkretne sytuacje, które zostawiły ślad w jej pamięci, swoje wzruszenie przy pożegnaniu, tęsknotę, która pojawiła się potem, i swoje przeczucia, które się sprawdziły. Do szczęśliwej chwili tego prostego w stylu, ale bogatego w treści wyznania prowadzi droga niedługa i nie nadmiernie powikłana. Pierwsze, nieoczekiwane spotkanie dokonuje się jakby poza świadomością obojga i w obojgu zostawia podświadomy ślad. Potem rozwija się komiczna perypetia Tadeusza z Telimeną, o której Zosia nic nie wie, przerwana uświadomieniem sobie przez Tadeusza, że wpadł w pułapkę moralną i życiową. Na tragikomicznie, ale szczęśliwie zakończone próby wydostania się młodzieńca z tej pułapki poeta spuszcza w końcu zasłonę miłosierdzia. Święte obrazki i relikwie, które nieświadoma niczego Zosia daje Tadeuszowi na drogę, na pewno pomagają mu w oczyszczeniu wrażliwego sumienia. W sumie ta miłość prowadząca do małżeństwa jest więc szczęśliwa i wolna od dramatów. A małżeństwo w planie ideowym poematu rysuje się jako temat osobny, równie jak miłość ważny.

Nie spodziewalibyśmy się tego po Mickiewiczu jako romantyku, że przyszłemu życiu Zosi i Tadeusza poświęci on aż tyle uwagi. Zaręczyny nie są tu tylko motywem konstrukcyjnym fabuły, wynikającym ze z góry przyjętej konwencji szczęśliwego zakończenia. Małżeństwo Tadeusza z córką Ewy, obmyślone przez Jacka, jest też bardzo konkretnie planowane na przyszłość przez samych narzeczonych. Przyszli małżonkowie mają mieszkać na wsi. Uwłaszczą swoich poddanych, a więc sami będą musieli pracować. Zosia, która jako wnuczka Stolnika jest prawowitą dziedziczką Horeszków, łatwo pozbywa się jednak pretensji do przywilejów magnackich i pozycji arystokratycznej. Wiemy już, czemu ta dziewczyna tak często pokazywana była przy pracy, w starannie uprawianym ogródku, przy zbieraniu ogórków i karmieniu drobiu. Zosia chce się uczyć gospodarstwa, chce żyć na wsi, z ludźmi i wśród ludzi. Dlatego właśnie na zaręczyny ubiera się w strój „litewski, prostaczy” – a wianek, który zakłada na głowę jako przyszła żona Tadeusza, upleciony jest z pospolitych ziół i kwiatów.

Wszystko to jest wyrazem nowej doktryny moralnej Mickiewicza. Małżeństwo w Panu Tadeuszu – inaczej niż w IV części Dziadów – nie jest już grobem miłości, ale jej właściwym i pożądanym spełnieniem. Tym samym poemat ożywia tradycję klasycznego gatunku epitalamium – pieśni weselnej, pochwały miłości prowadzącej do ślubu. Małżeństwo jest tu również synonimem gospodarstwa domowego, kojarzone jest z pracą jako wartością. Zosia mówi:

„Pracy też nie lękam się, bom młoda i zdrowa

Umiem chodzić około domu, nosić klucze;

Gospodarstwa, obaczysz, jak ja się wyuczę!”

(XII, 531–533)

Słuchając monologu Zosi o tym, że nie boi się pracy i wyuczy się gospodarstwa, można zrozumieć, dlaczego Pan Tadeusz tak bardzo podobał się polskim pozytywistom w drugiej połowie XIX w. Ale można w tym również widzieć echo sielanki Herman i Dorota Goethego, wspominanej przez Mickiewicza jako jeden z wzorów Pana Tadeusza. Gotowość do pracy łączy bowiem Zosię z postacią Doroty – to jest chyba najmocniejszy, jeśli nie jedyny związek polskiej epopei szlacheckiej z niemiecką epopeją mieszczańską. Miłość, która nie prowadzi do skłócenia jednostki ze światem; która – owszem – pozwala się pogodzić z realiami codzienności, przypomina też o zwrocie, jaki nastąpił w kulturze europejskiej począwszy od lat trzydziestych XIX w. W krajach niemieckich pojawił się wówczas wspominany tu już biedermeier: styl literacki, ale zarazem popularna filozofia życia zmierzająca do pogodzenia emocjonalności romantycznej z normami moralnymi, obowiązkami społecznymi, a przede wszystkim rodzinnymi. W Anglii odwrót od romantyzmu buntowniczego lorda Byrona i Percy’ego Bysshe Shelleya zrodził wielką epokę wiktoriańską. Nie przypadkiem też niektórzy badacze zagraniczni uważają Pana Tadeusza za wykładnię podobnych tendencji w literaturze polskiej101. Obraz przyszłego życia Tadeusza i Zosi jest nowym ideałem rzutowanym w przyszłość, ideałem w istocie postromantycznym, wyraźnie przeciwstawionym wszystkim, w taki czy inny sposób dysfunkcyjnym modom i modelom miłości, które funkcjonowały i obrastały mitologią literacką w epoce Mickiewicza i w Panu Tadeuszu, stopniowo ocenianym coraz bardziej krytycznie.

Żeby jednak pogodzenie z rzeczywistością w radosnej atmosferze zaręczynowej zabawy nie przyszło nam zbyt łatwo, w sam środek radosnego wieczoru poeta wprowadza też jeden motyw melancholijny. Wszyscy już zapomnieli o Saku Dobrzyńskim, tak jak nikt nigdy nie przejmował się jego beznadziejną chłopięcą miłością do Zosi. Wszyscy – ale nie narrator poematu, który w apogeum powszechnej radości wyłuskuje z tłumu bawiących się na uczcie zaręczynowej postać samotnego Saka, który teraz nie jest już, jak był dotąd, jedynie śmieszny, a przypomina raczej nieszczęśliwego kochanka z żałosnej, a prawdziwej jak samo życie ballady żołnierskiej:

Tylko kapral Dobrzyński Sak ani kapeli

Nie słucha, ani tańczy, ani się weseli.

Ręce w tył założywszy, stoi zły, ponury,

Wspomina swe dawniejsze do Zosi konkury:

Jak lubił dla niej nosić kwiaty, pleść koszyczki,

Wybierać gniazda ptasie, robić zauszniczki

Niewdzięczna! chociaż tyle pięknych darów strwonił,

Choć przed nim uciekała, choć mu ojciec bronił,

On jeszcze!… Ile razy na parkanie siadał,

By ją dójrzeć przez okna! w konopie się wkradał,

Żeby patrzeć, jak ona pleła swe ogródki,

Rwała ogórki albo karmiła kogutki.

Niewdzięczna! Spuścił głowę, i na koniec świsnął

Mazurka, potem kaszkiet na uszy nacisnął

I szedł w obóz, gdzie stała przy armatach warta;

Tam dla rozerwania zaczął grać w drużbarta

Z wiarusami, kielichem osładzając żałość.

Taka była dla Zosi Dobrzyńskiego stałość.

(XII, 808–825)

Sak Dobrzyński jest bez wątpienia ważnym bohaterem Pana Tadeusza, choćby dlatego, że – jak pamiętamy – to właśnie jego uczucie do Zosi staje się jedną z przyczyn zajazdu. Wykonane przez niego zausznice są zaś podwójnym symbolem. Z jednej strony – jak cały strój Zosi – podkreślają znaczenie prostego, opartego na pracy, wiejskiego życia, które ona wybiera. Z drugiej przedstawiają przecież jego zranione serce, dla którego nie ma miejsca w kole biesiady weselnej. Autor Pana Tadeusza niby więc porzuca sentymentalną i romantyczną wizję miłości, ale przypomnieniem o Saku jakby do niej wraca. Owszem, prostota Saka i stylizacja balladowa obniżają rangę tego powrotu, ale jest on faktem. Długo można by się zastanawiać, dlaczego i po co Mickiewicz na koniec nam o tym przypomina. Może chce nam powiedzieć, że na każdym weselu płacze w kąciku jakieś samotne serce? Może nie chce kończyć epopei zbyt jednoznacznym morałem? Zauszniczki Zosi byłyby więc jeszcze jednym znakiem dystansu epickiego? Na pewno są jednym z wielu w Panu Tadeuszu drobiazgów uruchamiających myślenie o wielkiej całości świata.

Koncert Jankiela i polonez

Wielki finał Pana Tadeusza, którym jest ostatnia uczta staropolska, będąca jednocześnie ucztą zaręczynową i przyjęciem wydanym na cześć wojska polskiego i jego dowódców, zamyka wątki miłosne i polityczne poematu. Zamknięciem tym jest dzień, nieistniejący w kalendarzu liturgicznym, Matki Bożej Kwietnej, „co jest świętem kościelnym i świętem rodziny” (XI, 105). Święto ma więc w sumie trzy nakładające się na siebie wymiary: patriotyczny (wyzwolenie kraju), religijny i rodzinny. Mickiewicz wykorzystuje religijny i społeczny fenomen czasu świątecznego po to, aby na koniec niejako zatrzymać w nim wszystkie wątki fabuły, w tym historyczne. Oczywiście te wątki muszą się rozwijać: Wielka Armia opuści Soplicowo i ruszy na Moskwę, poleje się krew żołnierzy, których ciała pozostaną, niepogrzebane, pod Smoleńskiem, Możajskiem i w nurtach Berezyny. Ale bohaterowie utworu nie mogą tego wiedzieć, ponieważ to, co jest historią dla poety i dla czytelników, dla nich jest przyszłością, której obraz kształtuje – jak zawsze – nadzieja.

Ale i sam autor, i my – czytelnicy Pana Tadeusza– nie mamy myśleć o odwrocie spod Moskwy i wielkiej klęsce tamtych nadziei. Czytając dwie ostatnie księgi poematu, uczestniczymy bowiem w święcie, a czas święta nigdy nie należy w pełni do linearnego czasu historii. Czas święta jest – jak pisze Mircea Eliade – ponowieniem czasu świętego, czasu, w którym, jak uczą o tym mity, moc bóstwa objawiła się wśród ludu i zawarła z ludem przymierze, zapewniając mu przez to swoją stałą opiekę102. Święta celebrowane przez ludzi są ponowieniem tego czasu świętego, cyklicznie powracającego w niezmiennej postaci i zatrzymującego na czas obchodów świątecznych strumień przemijania. Rytuały świąteczne w kulturze opierają się więc zawsze na wspomnieniu i przywołaniu zdarzeń mitycznych, które zgodnie z tym, w co wierzą ludzie, mają dla wspólnoty znaczenie konstytutywne i zbawcze. Życie ludzkie nie jest możliwe bez świątecznego zatrzymywania czasu w celu odnowienia sił fizycznych i psychicznych potrzebnych do dalszego trwania. Święto służy też zapomnieniu o bieżących troskach i osłabia obawy o to, co złego może nas spotkać w przyszłości. Aktualizuje mity ustanawiające wspólnotę i opowiadające o tym, że cieszy się ona opieką nadprzyrodzonych sił rządzących losem świata. Opisy świątecznych rytuałów różnego rodzaju, które w głównej mierze składają się na treść ksiąg XI i XII Pana Tadeusza, pozwalają nam więc zapomnieć o całym w istocie skomplikowanym i trudnym przebiegu wydarzeń roku 1812 na Litwie i o tym, co się później miało wydarzyć. Mickiewicz tego właśnie chciał i miał po temu ważne osobiste powody, słuszne z artystycznego punktu widzenia103.

Zarazem – jako realista – zdawał sobie sprawę z tego, co robi. I zostawił nam w zakończeniu Pana Tadeusza sygnały tej swojej realistycznej świadomości. Takim wtrętem realistycznym w zakończeniu Pana Tadeusza jest nieoczekiwane przybycie na ucztę starego Macieja Dobrzyńskiego, Maćka nad Maćkami. Głośno i bez dyplomacji, jak to ma w zwyczaju, krytykuje on cudzoziemski charakter armii Księstwa Warszawskiego. Wyraża nieufność wobec Napoleona, polityczną obawę, że włączenie polskiego wysiłku militarnego w interesy Cesarza Francuzów nie jest dobrym rozwiązaniem. Maciek nad Maćkami ocenia też przebieg kampanii roku 1812 na Litwie z innego punktu widzenia niż poeta, który rozwija przed naszymi oczami profetyczną wizję „wiosny urodzaju”. Maciek wylicza okropności wojny dotykające ludność cywilną, szarą rzeczywistość przemarszu potężnej armii otoczonej tysiącami maruderów i zbiegów, podobnie jak ją odtwarza Ignacy Chodźko w Pamiętnikach kwestarza i o której mówią późniejsi historycy tych wydarzeń104:

„Sam widziałem: kobiety w wioskach napastują,

Przechodniów odzierają, kościoły rabują!

Cesarz idzie do Moskwy! daleka to droga,

Jeśli Cesarz Jegomość wybrał się bez Boga!

Słyszałem, że już podpadł pod klątwy biskupie;

Wszystko to jest…” Tu Maciej chleb umoczył w supie

I jedząc nie dokończył ostatniego słowa.

(XII, 392–398)

Janusz Goćkowski, polski socjolog badający dzieła literackie ze względu na zawarte w nich idee polityczne i modele postaw politycznych, napisał o tym artykuł zatytułowany Rozsądek polityczny Maćka nad Maćkami105. Maciej, który jest dzielnym i skutecznym w walce żołnierzem, dobrze też rozumie politykę, ale politykiem jest nieskutecznym. Każda bowiem mądrość, która psuje ludziom atmosferę święta, zostaje przez nich odrzucona, nie ma więc szans, by cokolwiek zmienić w ich postępowaniu. Maciej musi się więc chyłkiem wymknąć ze zgromadzenia tych, którzy zebrali się, aby świętować swoją radość i nadzieję, mimo że wisi nad nimi wyrok przeznaczenia. Czy byliby jednak „mądrzejsi politycznie”, gdyby pod dachem Sędziego nie skosztowali potraw staropolskich, nie wysłuchali historii sejmiku staropolskiego, nie porozmawiali – kiedy wreszcie można rozmawiać otwarcie – o sprawach narodowych, nie wysłuchali koncertu Jankiela, nie zatańczyli poloneza? Do tego Mickiewicz, choć rozumiał znaczenie realizmu i sam był wielkim realistą, nie dał się na szczęście przekonać. Do zakończenia wprowadził więc wypowiedzią Maćka strumyk goryczy, ale odrzucił idącą za tym opcję „rozsądku”, uważał bowiem słusznie – jak to ujął w jednym ze swoich artykułów publicystycznych – że „rozsądek, czyli wgląd na okoliczności zmienne życia codziennego, nie jest trybunałem na sądzenie spraw dotyczących się wieków i pokoleń”106. A pisał wszak epopeję, która właśnie takie sprawy ma za swój przedmiot. Wielką tajemnicą Mickiewicza jest to, że wydarzeniom roku 1812, będącym wstępem do tragicznego finału wyprawy Napoleona na Moskwę, poświęcił karty pełne radości i nadziei. Może chodziło mu w tym o intencjonalne przekreślenie fatum historycznego, z którym próbowała się zmagać ideowo i psychologicznie cała emigracja, mająca przed oczami klęskę powstania listopadowego? W Epilogu pisał wszak: „O Matko Polsko! Ty tak świeżo w grobie / Złożona – nie ma sił mówić o tobie!” (40–41).

Medium świątecznego rytuału jest w Soplicowie sztuka. Jak pamiętamy, liczne są w całym poemacie opisy pewnych obrazów i scen, tak jakby były one opisami dzieł sztuki. Tak uformowane są malarskie i poetyckie widzenia Hrabiego, gra Wojskiego na rogu, odgłosy przyrody nazywane koncertami, liczne opisy nieba i ziemi. Te fragmenty nadają obrazowi świata przedstawionego charakter poetycki i podnoszą nastrój epopei na wyższy ton. W zakończeniu Mickiewicz sięga po tę samą metodę: koncert Jankiela i polonez są syntezą starej i nowej Polski przełożoną na język muzyki i tańca. Jankiel przypomina swoją grą wydarzenia historyczne otoczone legendą, które konstytuują nową, porozbiorową i ponadstanową (a nawet ponadetniczną – jak widzimy na jego własnym przykładzie – Żyda patrioty polskiego) wspólnotę narodową Polaków107. To jest głos nowej Polski, który wyraża się nowej, romantycznej formie sztuki. Z kolei polonez to obraz ducha Polski dawnej w formie klasycznej. Dawnej i klasycznej w szczególnym obu tych słów znaczeniu: dawnej, ale jednocześnie nieprzemijającej, zawsze aktualnej i odpornej na działanie czasu. Spójrzmy, jak wiele o obu tych formach mówi nam tekst poematu.

Przed rozpoczęciem poloneza Sędzia prosi generała Dąbrowskiego, aby do tańca mogła zagrać nie orkiestra przybyła wraz z wojskiem, ale miejscowa kapela wiejska. Przy takiej bowiem muzyce umie się bawić lud zebrany na dziedzińcu i taki jest zwyczaj w domu Sopliców. Tu w pełni ujawnia się jeszcze jeden wymiar złożonej postaci Jankiela: jest nie tylko Żydem i patriotą, karczmarzem i tajnym działaczem – jest także artystą, wirtuozem gry na cymbałach. Cymbały były jednym z podstawowych instrumentów kapel wiejskich, w tym żydowskich, które już od XVII w. stanowiły typowy element krajobrazu kulturowego ziem polskich i polsko-litewskich108. I taki też zespół, na prośbę Sędziego, ma grać w Soplicowie zamiast profesjonalnej orkiestry wojskowej. Jest to zgodne i ze znanym nastawieniem gospodarza do włościan i z sytuacją po ogłoszeniu uwłaszczenia. Jankiel, otoczony lokalną sławą jako wirtuoz ludowego instrumentu – cymbałów, uproszony przez Zosię wstrzymuje na chwilę rozpoczęcie tańców i wykonuje solo zaimprowizowany utwór okolicznościowy z okazji wyzwolenia Litwy i ku czci przybyłego wojska. Poszczególne motywy tej improwizacji opierają się na powszechnie znanych pieśniach patriotycznych: Polonezie 3 maja, Pieśni o żołnierzu tułaczu i Mazurku Dąbrowskiego. Jest to więc muzyka budząca konkretne skojarzenia z dziejami narodowymi, a zarazem prosta, zdolna poruszyć emocje wszystkich. Nie tylko pieśni patriotyczne, ale i zwykłe piosenki popularne, dostąpiły szczególnej nobilitacji w romantyzmie i obecne są w całej twórczości Mickiewicza109. Toteż Kleiner, który dostrzega stałą obecność licznych piosenek wspominanych przez narratora, niesłusznie wytyka Jankielowi używanie prostych środków, a jego słuchaczom niską kulturę muzyczną110. Wariacje na tematy pieśniowe są zgodne z romantycznym dążeniem do demokratyzacji sztuki, w tym z programem i marzeniem samego autora wyrażonym w Epilogu:

O, gdybym kiedy dożył tej pociechy,

Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy,

Żeby wieśniaczki, kręcąc kołowrotki,

Gdy odśpiewają ulubione zwrotki

O tej dziewczynie, co tak grać lubiła,

Że przy skrzypeczkach gąski pogubiła,

O tej sierocie, co piękna jak zorze

Zaganiać gąski szła w wieczornej porze,

Gdyby też wzięły na koniec do ręki

Te księgi, proste jak ich piosenki!

(107–116)

Jankiel jest więc artystą zarazem ludowym i – jak się przekonamy – romantycznym. (Jednym z pierwowzorów tej postaci – jak sądzą badacze – mógł być poznany przez Mickiewicza w Petersburgu wirtuoz gry na cymbałach Jankiel Libermann). Motywy powszechnie znanych pieśni Jankiel rozwija w duchu romantycznej muzyki programowej, mającej z założenia budzić skojarzenia pozamuzyczne. Wznosi je tym samym na inny, wysoki poziom formy i znaczenia. Koncert jest jego muzyczną improwizacją, a sam Jankiel przemienia się w trakcie gry z onieśmielonego obecnością wielkich panów wiejskiego arendarza w romantycznego, natchnionego wirtuoza. Widzimy najpierw, jak „z przymrużonemi na poły oczyma / Milczy i nieruchome drążki w palcach trzyma” (XII, 667–668), koncentruje się w skupieniu i ciszy narzucającej słuchaczom oczekiwanie na to, że przeżyją coś niezwykłego. Koncert rozpoczyna ekspozycja muzyczna. Część pierwsza – jakby allegro – osnuta jest na motywach słynnego Poloneza 3 maja, radosnej pieśni towarzyszącej uchwaleniu konstytucji i jej obronie, z czym słuchacze oczywiście kojarzą muzykę. Druga jego część – zaimprowizowane andante – przywołuje wydarzenia tragiczne inną metodą: celowy dysonans i zmieszanie linii melodycznej przekreślają radość „majowej jutrzenki”, budzą niepokój i przeszywający słuchaczy dreszcz. Znaczenie tego motywu odkrywa Klucznik: „to Targowica!”. Następnie, po gwałtownym urwaniu „struny złowróżącej” i pauzie:

Muzyk bieży do prymów, urywa takt, zmąca,

Porzuca prymy, bieży z drążkami do basów,

Słychać tysiące coraz głośniejszych hałasów,

Takt marszu, wojna, atak, szturm, słychać wystrzały,

Jęk dzieci, płacze matek. – Tak mistrz doskonały

Wydał okropność szturmu, że wieśniaczki drżały,

Przypominając sobie ze łzami boleści

R z e ź P r a g i, którą znały z pieśni i z powieści.

(XII, 704–711)

Treści historyczne, zrozumiałe dla słuchaczy za sprawą znaczenia wcześniejszych partii koncertu, muzyk artykułuje tutaj poprzez sekwencje dźwięków imitujących odgłosy szturmu i cierpienia ofiar. Trzecia część – adagio – opiera się na motywach również powszechnie znanej, melancholijnej Pieśni o żołnierzu tułaczu:

Poznali ją żołnierze, wiara się skupiła

Wkoło mistrza; słuchają, wspominają sobie

Ów czas okropny, kiedy na Ojczyzny grobie

Zanucili tę piosnkę i poszli w kraj świata.

(XII, 727–730)

Wspomnienie tragicznej tułaczki Legionów szybko jednak przechodzi w część czwartą – allegro vivace – opartą na cytacie muzycznym z Mazurka Dąbrowskiego. Gra Jankiela nie tylko wyzwala uczucia u słuchaczy. Jest też – znowu zgodnie z duchem sztuki romantycznej – ekspresją jego własnych uczuć i niezwykłego w tym uroczystym momencie stanu ducha. Toteż kiedy kończy się radosny finał muzycznej opowieści, narrator przenosi naszą uwagę na osobę mistrza; podobnie bowiem jak we wcześniejszym opisie gry Wojskiego sama osoba artysty jest częścią dzieła i jego przesłania. Znaczące jest tu wszystko: mimika, gest, spontaniczna gestykulacja, wyraz oczu:

Muzyk, jakby sam swojej dziwił się piosence,

Upuścił drążki z palców, podniósł w górę ręce,

Czapka lisia spadła mu z głowy na ramiona,

Powiewała poważnie broda podniesiona,

Na jagodach miał kręgi dziwnego rumieńca,

We wzroku, ducha pełnym, błyszczał żar młodzieńca,

Aż gdy na Dąbrowskiego starzec oczy zwrócił,

Zakrył rękami, spod rąk łez potok się rzucił:

„Jenerale! – rzekł – ciebie długo Litwa nasza

Czekała… długo, jak my Żydzi Mesyjasza,

Ciebie prorokowali dawno między ludem

Śpiewaki, ciebie niebo obwieściło cudem,

Żyj i wojuj, o, ty nasz!…”

Mówiąc, ciągle szlochał.

Żyd poczciwy Ojczyznę jako Polak kochał!

(XII, 746–759)

Muzyka Jankiela – sztuka zarazem popularna i romantyczna – jest uwolnieniem ukrytych uczuć podmiotu. Instrumentalnej trawestacji powszechnie znanych pieśni, kojarzących się z powszechnie znanymi wydarzeniami i własnymi wspomnieniami słuchaczy, towarzyszy silna, emocjonalna reakcja audytorium. Muzyka Jankiela jest sztuką zrozumiałą dla ludu, zgodnie z programem Mickiewicza sformułowanym w Epilogu. Z tymi uczuciami w parze idzie zrozumiała w ustach Żyda myśl: przyrównanie obecnej sytuacji Litwy do dziejów starotestamentowych i losów narodu żydowskiego – oczekiwanie na Dąbrowskiego na czele armii wyzwolicielskiej, jakby żydowskie oczekiwanie na Mesjasza, „śpiewaki” przyrównani do starotestamentowych proroków, wspomnienie cudu poprzedzającego spełnienie proroctw. Obecność wśród słuchaczy samego generała Dąbrowskiego, niebywale podnosząca dramatyzm całej sceny, jest jak przyjście zapowiedzianego mesjasza111. Sam Jankiel wygląda w tej scenie jak prorok starotestamentowy. Taki opis Jankiela jako artysty proroka i jego koncertu jako opowieści o drodze do wyzwolenia można więc uznać za kolejne w poemacie wyraźne echo mesjanistycznej interpretacji dziejów Polski i demokratycznego projektu jej przyszłości. A zarazem jako wpisaną w fabułę Pana Tadeusza aktualizację – powtórzmy – ideału sztuki romantycznej.

Znamienne i nieprzypadkowe wydaje się przy tym również to, że reprezentantem tego rodzaju sztuki staje się właśnie muzyk żydowski. Jest to sytuacja zgodna z realiami historycznymi panującymi na ziemiach Rzeczypospolitej, gdzie muzyką graną w karczmach i na weselach na skalę masową zajmowali się, jako jednym z rzemiosł, właśnie Żydzi. Może jednak przez postać Jankiela Mickiewicz próbował zdefiniować własne rozumienie ról i miejsc Żydów w kulturze polskiej? Jednym z takich miejsc mogła być niewątpliwie muzyka, sztuka. Jeśli więc można sobie pozwolić tu na pewną ekstrapolację, to Jankiel jako muzyk patronuje z kart narodowej epopei polskim Żydom – muzykom i artystom, którzy tak licznie weszli do kultury polskiej w wieku XX.

Natomiast finałowy polonez zaczyna się dopiero po tej epifanii idei mesjanistycznych i emocjonalnego, targającego uczuciami stylu romantycznego, jaką jest improwizacja Jankiela. I równoważy tę epifanię miarą, spokojem i dostojeństwem formy klasycznej, a także wrażeniem powszechnej harmonii, którą emanują muzyka i figury tego tańca. Polonez ukazany przez Mickiewicza jest tańcem weselnym, ponieważ jego figury naśladują historię zalotów i zaręczyn. Podkomorzy prowadzący poloneza – co dokładnie widzimy w opisie – najpierw prosi o względy swojej damy, potem z radością odbiera jej łaskawą odpowiedź, wreszcie kluczy ze swoją partnerką tak, jakby chcieli się razem wymknąć sprzed oczu gości:

On by rad ze swą damą wymknąć się z gromady;

Czasem staje na miejscu, rękę grzecznie wznosi

I żeby mimo przeszli, pokornie ich prosi;

Czasem zamyśla zręcznie na bok się uchylić,

Odmienia drogę, rad by towarzyszów zmylić,

Lecz go szybkiemi kroki ścigają natręty

I zewsząd obwijają tanecznemi skręty;

Więc gniewa się, prawicę na rękojeść składa,

Jakby rzekł: „Nie dbam o was, zazdrośnikom biada!”

Zwraca się z dumą w czole i z wyzwaniem w oku

Prosto w tłum; tłum tancerzy nie śmie dostać w kroku;

Ustępują mu z drogi i – zmieniwszy szyki,

Puszczają się znów za nim…

(XII, 785–797)

Historia miłości opowiedziana w ten sposób, za pomocą figur w tańcu, w swoim finale odnajduje dla miłości akceptację społeczną i miejsce w ogólnym porządku życia. To oczywiście jeszcze jeden w Panu Tadeuszu wyraz (nieromantycznej?) pochwały małżeństwa. Ponadto polonez wywodzący się z odległej historii tańców polskich jest też epifanią tradycji staropolskiej. Jej dawność podkreśla komentarz dotyczący prowadzącego taniec mistrza stylu kontuszowego – Podkomorzego: „Ach to może ostatni! patrzcie, patrzcie młodzi, / Może ostatni, co tak poloneza wodzi!” (XII, 798–799).

Podkomorzy nie jest, w przeciwieństwie do Jankiela, postacią nadmiernie wyposażoną w cechy charakterystyczne. Przeciwnie, właściwie ma w poemacie tylko jedną rolę, którą odgrywa w różnych sytuacjach – mistrza ceremonii. Podkomorzy „najwyższe brał miejsce za stołem”, ponieważ należało mu się to „z wieku i z urzędu”. Nie panuje nad kłótnią, która wybucha po polowaniu, kiedy Hrabia brutalnie postponuje jego autorytet. Nie panuje też nigdy nad wydarzeniami wyjątkowymi, takimi jak zajazd czy bitwa. Zawsze jednak kieruje zgromadzeniami, ilekroć sytuacja się stabilizuje i wraca w utarte koleiny powszechnie przyjętych norm i rytuałów społecznych. Tak jest w czasie narad politycznych po bitwie i tak jest w roku 1812, kiedy w Księdze XI znów przewodniczy całemu zebraniu po mszy, ponieważ został „przez powiatu stany / Zgodnie konfederackim marszałkiem obrany” (XI, 217–218). W tej sytuacji, i we wszystkich innych, Podkomorzy wyróżnia się bogatym, ozdobnym i pieczołowicie dobranym do okazji strojem staropolskim. Niektórzy w kontraście pomiędzy istotnym brakiem sprawczości Podkomorzego w akcji poematu a tym, jak celebruje on swoje stanowisko społeczne, widzieli cechę komiczną, a może i sygnał satyrycznej intencji Mickiewicza112. Można z tym polemizować, bo rola Podkomorzego w poemacie polega na wnoszeniu do pewnych scen dystynkcji i miary, którym podlega wszystko, co robi bohater, także jego swoista elegancja staropolska narzucana otoczeniu. Miara i elegancja w starym stylu są właśnie cechą poloneza. Tancerze, naśladując prowadzącego, panują tutaj nad swoimi uczuciami, które zarazem poprzez poszczególne figury ogłaszają wszem i wobec. Wraz z umiarkowanym tempem dodaje to ich ruchom szczególnego dostojeństwa. Razem z gośćmi soplicowskimi jesteśmy obecni we dworze Sędziego, ale za sprawą panującej tu formy, której arbitrem jest Podkomorzy, czujemy się tak, jakbyśmy byli na dworze magnackim – bo przecież dworskie panują tu wzory.

A zatem koncert Jankiela i końcowy polonez to jakby dwa skrzydła kultury Polski, o jakiej marzy Mickiewicz. Koncert jest tym, co ma w niej pozostać z romantyzmu. Polonez przypomina o tym, co mamy zachować z tradycji szlacheckiej. Powracający motyw muzyczny zatrzymuje w odczuciu tancerzy upływ czasu realnego, wprowadza ich w czas cyklicznie powtarzający przeżycie „pięknej chwili”, która chcemy, żeby trwała wiecznie. Stąd i gramatyczny czas teraźniejszy, który pojawia się w ostatnich słowach końcowej sceny, zaprzecza przemijaniu:

A szlachta ciągle pije i wiwaty wznosi:

Napoleona, Wodzów, Tadeusza, Zosi

Wreszcie z kolei wszystkich trzech par zaręczonych,

Wszystkich gości obecnych, wszystkich zaproszonych,

Wszystkich przyjaciół, których kto żywych spamięta

I których zmarłych pamięć pozostała święta!

(XII, 856–861)

1 Powszechne zjawisko sakralizacji przestrzeni w doświadczeniu religijnym człowieka było badane w XX w. przez socjologów i religioznawców. W Polsce pisał o tym, jeszcze przed II wojną światową Stefan Czarnowski (S. Czarnowski, Podział przestrzeni i jej rozgraniczanie w religii i magii [w:] idem, Wybór pism socjologicznych, Warszawa 1982, s. 427–452). Najbardziej znane są jednak późniejsze studia na ten temat Mircei Eliadego łączące fenomen sakralizacji przestrzeni z sakralizacją czasu (M. Eliade, Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Warszawa 1999, s. 15–94. Nawiązanie w inwokacji do tych mechanizmów ludzkiego kształtowania i przeżywania przestrzeni szerzej omawiam w artykule: A. Waśko, Powrót do „centrum polszczyzny”. O przestrzeni symbolicznej w „Panu Tadeuszu”, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 1, s. 99–125.

2 Emocje i nieporozumienia wywoływał fakt, że Mickiewicz w inwokacji nazwał Litwę (a nie Polskę) swoją ojczyzną. Sens akcentowania „litewskości” realiów ojczystych w całym poemacie wyjaśnił najlepiej Konrad Górski poprzez odniesienie do dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego unii z Polską, a także jako zamierzoną reakcję Mickiewicza na ówczesne naciski Rosji, by ziemie wschodnie dawnej Rzeczypospolitej uznawać za rdzennie rosyjskie (K. Górski, Jak Mickiewicz nazywał swoją domową ojczyznę? [w:] idem, Mickiewicz. Artyzm i język, Warszawa 1977, s. 152–159).

3 Przed II wojną światową, kiedy Nowogródczyzna leżała jeszcze w granicach Polski, a miejsca związane z biografią Mickiewicza były jeszcze łatwo dostępne we względnie mało zmienionej postaci, Leonard Podhorski-Okołów przeprowadzał w nich wizje lokalne, starając się dowiedzieć, które elementy rzeczywiste tych miejsc Mickiewicz mógł po latach przenieść z pamięci do opisów Soplicowa i jak to wpłynęło na zabarwienie uczuciowe tych opisów. Jakkolwiek tego rodzaju intuicje interpretacyjne oraz informacje nie mogą zastąpić pogłębionej interpretacji literackiej, już samo ocalenie od zapomnienia licznych realiów mickiewiczowskich ma wartość historyczną i w pewien sposób jest zgodne z postawą Mickiewicza, który poczynając od Ballad i romansów, świadomie wprowadzał do swojej poezji konkretne elementy topografii i kultury rodzimej. Reportaże Podhorskiego-Okołowa godne są więc i dziś polecenia, tym bardziej że podobną tematykę przypominał i komentował współcześnie Jarosław Marek Rymkiewicz swoich książkach z cyklu Jak bajeczne żurawie… (L. Podhorski-Okołów, Przez Cząbrów czy przez Tuhanowicze, którędy droga do Soplicowa [w:] idem, Realia mickiewiczowskie, wyd. 2, Warszawa 1999, s. 293–310, passim).

4 Z. Kramsztyk, Bohaterowie „Pana Tadeusza”, t. 2, Warszawa 1908, s. 25–28.

5 A. Zajączkowski, Główne elementy kultury szlacheckiej w Polsce. Ideologia a struktury społeczne, Wrocław 1961, s. 69–71.

6 Z. Szmydtowa, Czynniki gawędowe w poezji Mickiewicza [w:] eadem, Mickiewicz – Rousseau i inne szkice, Warszawa 1961, s. 277.

7 Zwraca na to uwagę Jan Tomkowski, przypisując Wojskiemu także rolę „wielkiego maga” (J. Tomkowski, „Pan Tadeusz”…, s. 192–211).

8 Romantyczna gawęda szlachecka. Antologia, wybór i oprac. A. Waśko, Kraków 1999, s. XIX.

9 Badaczka tego zagadnienia podkreśla, że Mickiewiczem kieruje w Panu Tadeuszu „pasja ujawnienia autentycznych cech językowych środowiska” i „nikt przez Mickiewiczem nie wprowadził do wielkiego utworu epickiego o integralnej strukturze melicznej tylu spraw subiektywnie czy obiektywnie ważnych ukazanych ze stanowiska ludzi prostych i omówionych w ich języku” (Z. Szmydtowa, Czynniki gawędowe w poezji Mickiewicza [w:] eadem, Rousseau…, s. 295, 299). O cechach oralnych stylu Pana Tadeusza, takich jak styl formularny, epitety stałe, agoniczność wypowiedzi, pisze w tym kontekście: A. Opacka, Ślady oralności w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza, Katowice 1997. Autorka przekonuje, że cechy te łączą się nie tylko z gawędą, ale i z eposami homeryckimi wyrastającymi z pierwotnej poezji ustnej.

10 R. König, Potęga i urok mody, przeł. J. Szymańska, Warszawa 1979.

11 To skojarzenie mogła Hrabiemu podsunąć lektura tzw. rozmów zmarłych, oświeceniowych dialogów filozoficznych (m.in. B. Fontenelle, Dialogue des morts, pierwodruk 1683; I. Krasicki, Rozmowy zmarłych, pierwodruk 1798), skomponowanych jako dyskusje pomiędzy wielkimi bohaterami dziejów powszechnych spotykającymi się po śmierci na Polach Elizejskich. Pola Elizejskie były w mitologii starożytnej miejscem pobytu dusz zmarłych.

12 „Mam ten dar bowiem, patrzę się inaczej” (S. Wyspiański, Noty do Bolesława Śmiałego [w:] idem, Dzieła zebrane, oprac. L. Płoszewski, Kraków 1961, t. 11, s. 145).

13 Niewątpliwie Mickiewicz użycza tym postaciom własnego daru obserwacji. Jeśli wierzyć Antoniemu Edwardowi Odyńcowi, w czasie ich wspólnej podróży po Niemczech, nad Renem, sam Mickiewicz z pasją rysował oglądane w podróży widoki. Podobnie miał też rysować pejzaże podczas wycieczki na Krym (A.E. Odyniec, Listy z podróży, t. 1, oprac. M. Toporowski, Warszawa 1961, s. 201–205. Niewykluczone więc, że i w postaci Hrabiego poeta zawarł jakieś elementy swojego własnego, żartobliwie potraktowanego autoportretu.

14 M. Cieśla-Korytowska, Szumy i trzaski w „Panu Tadeuszu” [w:] eadem, Romantyczne przechadzki pograniczem, Kraków 2004, s. 39–40, passim.

15 M. Grabowski, Czy można mieć w dzisiejszych czasach epopeję narodową? [w:] idem, Wybór pism krytycznych, oprac. A. Waśko, Kraków 2005, s. 98–99.

16 J.B. Zaleski, Adam Mickiewicz…, s. 15.

17 T. Żeleński-Boy, Robak wojskowy i cywilny[w:] idem, Brązownicy i inne szkice o Mickiewiczu, oprac. H. Markiewicz, Warszawa 1956, s. 275–288.

18 Cyt. za: A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 50, przypis w. 551.

19 Spór o pojęcie cywilizacji jako centralny problem ideowy kultury polskiej XIX w. omawia szeroko Jerzy Jedlicki (J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988). Mickiewicz zdawał sobie sprawę ze znaczenia tego sporu i z pozycji mesjanistycznych o zwolennikach cywilizacji wyrażał się dość uszczypliwie. To stanowisko poety znajduje wyraz m.in. w rozdziale V Ksiąg pielgrzymstwa polskiego (A. Mickiewicz, Dzieła, t. 5, oprac. Z. Dokurno, Warszawa 1999, s. 27).

20 W istocie, jak zauważa znawca zagadnień łowieckich Władysław Dynak, w Rzeczypospolitej i na Litwie w 1811 r. obowiązywały liczne prawa związane z polowaniem, w tym restrykcje dotyczące czasu i miejsca łowów. Jednak w dyskusji, która ma podtekst polityczny, Sędzia, chwaląc „stare obyczaje” polskie na przekór rosyjskim ukazom, zapędza się zbyt daleko w stronę pochwały „łowieckiego bezprawia”. Jednocześnie Litwa w lirycznym ujęciu narratora (zob. II, 1–6) bywa ukazywana jako „łowiecka przestrzeń wolności, gdzie normy prawne mają charakter li tylko zwyczajowy, a instytucje administracyjnego przymusu zastąpione są przez spolegliwość wobec tradycji” – Litwie przypisany zostaje tym samym „wolnościowy mit łowiecki” (W. Dynak, Z Mickiewiczem na łowach, Wrocław 2009, s. 147, passim).

21 Omówienie tych poglądów Mickiewicza: J. Maślanka, Mickiewicz o despotyzmie rosyjskim [w:] idem, Szkice z dziejów literatury i kultury. Idee, motywy, wartości, Kraków 2014, s. 105–126.

22 Zob. komentarz Pigonia do tej sprawy w: A Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 46, przypis w. 504.

23 Stanisław Pigoń zwraca uwagę, że w wersach 920–927 Mickiewicz powtarza motywy znane z Wiersza do Legionów Polskich; opowiadanie inwalidy obejmuje dzieje Legionów w latach 1796–1803 (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 72–73, przypisy: w. 920, w. 921 i n., w. 924 i n.)

24 O wymienionych w tym fragmencie postaciach zob.: A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 74, przypis w. 936 i n.

25 A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 75–76, przypis w. 954.

26 Wacław Borowy opatruje ten obraz następującym, godnym zapamiętania komentarzem: „Ten obraz (z tabakierki Robaka) jest typowy. Najgórniejsze obrazy zbliża Mickiewicz do pospolitych, żeby im dodać kolorytu intymności. Słońce jest u niego zaczerwienione jak zdrowe oblicze gospodarza, a jedna z konstelacji przypomina kości mamuta, zawieszone w mirskim kościele. Ale i na odwrót: ileż to razy jakieś zjawisko zwyczajne nabiera tu charakteru wzniosłości: myśliwiec litewski »jak czarownik gada z ziemią«, Zosia »rządzi tańcem, jak anioł nocnych gwiazd obrotem«, muzyka Wojskiego ginie aż »gdzieś na niebios progu«. Tak to poemat, który miłościwie mówi o tylu drobiazgach, raz po raz otwiera przed naszą wyobraźnią obszary, w którym mamy już tylko perspektywę z ziemi do nieba” (W. Borowy, „Pan Tadeusz” – książka nieśmiertelna [w:] idem, O poezji Mickiewicza, wyd. 2 uzup., Lublin 1999, s. 497).

27 Z. Kępiński, Karczma Jankiela [w:] idem, Mickiewicz hermetyczny, wyd. 2, Warszawa 2019, s. 457–496.

28 I. Chrzanowski, Chleb macierzysty „Ody do młodości”, wyd. 1, Warszawa 1920.

29 Najwięcej konkretnych informacji na ten temat podaje Janusz Iwaszkiewicz w opartej na źródłach monografii historycznej Litwa w roku 1812 (Kraków–Warszawa 1912, s. 219–225). Pigoń w komentarzach powołuje się też na Listy litewskie Juliana Ursyna Niemcewicza.

30 „Zdarzało się jednak także, że Żydzi pełnili takąż służbę dla Francji. O takim emisariuszu Dąbrowskiego do Moskwy, Jankielu Jankielowiczu, podaje za aktami rosyjskimi wiadomość Henryk Mościcki („Tygodnik Ilustrowany” 1920 II 905). A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 199, przypis w. 286.

31 Por. A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, t. 16: Rozmowy z Adamem Mickiewiczem, oprac. S. Pigoń, Warszawa 1933, s. 255; za J. Fiećko, Co robi Żyd w narodowej epopei? [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, Warszawa 2016, s. 296.

32 J. Fiećko, Co robi Żyd…, s. 298. Por. A. Fabianowski, Jankiel – bohater prawdopodobny czy postulatywny [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja…, s. 271–284. W dyskusji nad postacią Jankiela, na tle historii i klasycznych opracowań Pana Tadeusza Stanisława Pigonia i Juliusza Kleinera, która nabrała dużej intensywności w ostatnim okresie, brali udział tacy badacze jak: Jadwiga Maurer, Maria Janion, Mieczysław Inglot, Eligiusz Szymanis, Michał Friedrich i inni. Warto przypomnieć, że osobny tom swojej niezmiernie interesującej książki Bohaterowie „Pana Tadeusza” Zygmunt Kramsztyk poświęcił właśnie tej postaci. Jankiel jest w literaturze polskiej wzorem Żyda patrioty i główną postacią literacką w debacie na temat historii stosunków polsko-żydowskich nie tylko w XIX w.. Oceny Jankiela w dużej mierze zależą od stanowiska, jakie poszczególni autorzy zajmują w odniesieniu do tego tematu.

33 J. Rostafiński, Las, bór, puszcza, matecznik w „Panu Tadeuszu” jako natura i jako baśń, Kraków 1921, s. 3.

34 Pisze o tym R. Okulicz-Kozaryn, „Pan Tadeusz ujrzany” z Baublisa [w: ] „Pan Tadeusz” i jego dziedzictwo. Poemat, red. B. Dopart, F. Ziejka, Kraków 1999, s. 364–378.

35 Baśniowy charakter „matecznika” zidentyfikował Józef Rostafiński: „Rzekomy opis puszczy w mateczniku jest ugrupowaniem jej elementów w trzy pary dośrodkowe, nigdy w ten sposób niewystępujące w naturze, a mające ilustrować trzy przeszkody, jakie by miał człowiek do przezwyciężenia, gdyby się chciał dostać na Szklaną górę – do jądra matecznika” (J. Rostafiński, Las…, s. 31). Informację o białoruskiej baśni jako podstawie opisu matecznika podał (za rosyjskim badaczem A.E. Bogdanowiczem) Stanisław Zdziarski (Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XIX wieku, Warszawa 1901) a Stanisław Pigoń w swoich komentarzach do tekstu Pana Tadeusza wskazuje, że Mickiewicz poznał ją podczas pobytu w Rosji z opowiadań Józefa Oleszkiewicza.

36 A. Mickiewicz, Dziady. Widowisko [w:] idem, Dzieła, t. 3, oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1999, s. 112.

37 W. Dynak, Z Mickiewiczem na łowach, Wrocław 2009, s. 116.

38 To dziwne zjednoczenie w osobie Wojskiego cech tak sprzecznych nie jest w twórczości Mickiewicza wyjątkiem. Podobne cechy proroka, a zarazem dziwaka ma bohater Ustępu III części Dziadów Oleszkiewicz.

39 Uzasadnia to Pigoń w: A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 250, przypis w. 173 i n.

40 Pisze o tych elementach salonowego wychowania panien w I połowie XIX w. Zofia Kossak-Szczucka w fabularyzowanej historii własnej rodziny pt. Dziedzictwo.

41 Szeroko udowadnia to Stefan Breyer (Spór Horeszków z Soplicami. Studium z dziedziny problematyki prawnej „Pana Tadeusza”, Warszawa 1955). Z nowszych prac zob. A. Mączyński, Wśród prawników w Soplicowie [w:] Mickiewiczowskie konteksty, red. M. Cieśla-Korytowska, Kraków 2019, s. 59–82.

42 O niektórych wymienionych postaciach zob. A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 69, przypis w. 879 i n.

43 H. Rzewuski, Zaporożec, wyd. 2, Warszawa 1877, s. 10 (cyt. za: A. Waśko, Romantyczny sarmatyzm. Tradycja szlachecka w literaturze polskiej lat 1831–1863, wyd. 2, Kraków 2001, s. 193).

44 S. Morawski, Kilka lat młodości mojej w Wilnie, oprac. A. Czartkowski, H. Mościcki, Warszawa 1959, s. 132.

45 Artykuł, opublikowany pierwotnie w „Wiadomościach Literackich”, 1934, nr 36, był później przedrukowywany w książce Nieco mitologii (Warszawa 1935), a po wojnie w tomie Brązownicy i inne szkice o Mickiewiczu (red. H. Markiewicz, Warszawa 1956, s. 275–288).

46 H. Rzewuski, Pamiątki Soplicy, oprac. Z. Lewinówna, Warszawa 1978, s. 93.

47 K. Wojciechowski, „Pan Tadeusz” Mickiewicza a romans Waltera Scotta, Kraków 1919.

48 Chodzi o konfederację barską, która walczyła z Rosjanami i królem Stanisławem Augustem Poniatowskim jako ich stronnikiem w latach 1768–1772.

49 M. Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Kraków 2002, s. 138.

50 „Skowaliście ojcowskie granaty na pługi, / A z drugiego już dawno w kuchni rożen długi, / W przyłbicach kwoczki siedzą albo owies mierzą, / Kiedy obrok woźnice na noc koniom bierzą” (J. Kochanowski, Satyr albo dziki mąż [w:] idem, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1989, s. 59, w. 61–64.

51 Cyt. za: S. Pigoń, „Pan Tadeusz”…, s. 161.

52 Ibidem, s. 161.

53 Sama monografia Pigonia, wydana w 1934 r., miała natomiast ambicje ideowe i była wpisana w sformułowany wcześniej przez autora program wychowania narodowego, m.in. w mającej dwa wydania książce Do podstaw wychowania narodowego (wyd. 2, Lwów 1924).

54 O retoryce w Panu Tadeuszu zob. M. Piechota, Mowy postaci w świetle retoryki [w:] idem, Od tytułu…, s. 109–128.

55 Zob. Z. Szmydtowa, „Pan Tadeusz” [w:] eadem, Rousseau…, s. 221–223.

56 Błyskotliwa i ciekawa, ale znajdująca słabe potwierdzenie w tekście jest też interpretacja Ireneusza Opackiego mówiąca, że zajazd jest wynikiem przednowoczesnego, sarmackiego myślenia w kategoriach rodowych, a dopiero bitwa z Moskalami ukazuje przejście do myślenia w kategoriach narodowych. Jednak gdyby szlachta dobrzyńska od początku nie myślała w kategoriach narodowych, to do rady w Dobrzynie w ogóle by nie doszło, bo zjechano się tam pod wpływem narodowej agitacji Robaka, żeby radzić o podjęciu akcji na wzór powstania wielkopolskiego z 1806 r. (I. Opacki, Romantyczna. Epopeja. Narodowa. Z epilogiem? [w:] idem, „W środku…, s. 196–207).

57 Piszą o tym: K. Wyka, „Pan Tadeusz”…, s. 86; M. Piechota, „Pan Tadeusz” i „Król-Duch” – dwie koncepcje romantycznej epopei, Katowice 1995, s. 11.

58 Czesław Miłosz w odniesieniu do obrazów nieba w Panu Tadeuszu twierdzi, że „wyobraźnia Mickiewicza nigdy nie oddaliła się od przednaukowych pojęć kosmologicznych, […] tylko poeta o wyobraźni przednaukowej (ziemia, a nad nią niebieska kopuła) mógł napisać o ptaku, że jest »do nieba przybity za skrzydło«” (C. Miłosz, Ziemia…, s. 127).

59 A. Niemojewski, Gwiazdy Mickiewicza [w:] idem, Dawność a Mickiewicz, Warszawa 1920, s. 177.

60 J. Erdman, Niebo gwiaździste w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza, „Pamiętnik Literacki” 2001, nr 3, s. 31–42. Temat oświeceniowych i romantycznych wyobrażeń kosmosu podejmują szerzej autorzy pracy zbiorowej: Poezja i astronomia, red. B. Burdzieja, G. Halkiewicz-Sojak, Toruń 2006, s. 249–370.

61 I. Jackowski, Powieść czasu mojego, czyli przygody litewskie, Poznań 1858; cyt. za A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 361, przypis w. 109.

62 W polszczyźnie czasów Mickiewicza „kometa” to był rzeczownikiem rodzaju męskiego.

63 K. Obremski, Kryzys sarmackiej teologii historii (Psalmodia i Janina) [w:] Barok, sarmatyzm, Psalmodia, red. K. Maliszewski, K. Obremski, Toruń 1995, s. 51–52.

64 Zajazd myski, na miasteczko Mysz w ziemi nowogródzkiej, jak ustalił Leonard Podhorski-Okołów, miał zresztą miejsce w 1771 r. (zob. A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, s. 348–349, przypis w. 458).

65 J. Przyboś, „Historia…, s. 59.

66 Ks. Józef Baka (1707–1780) był poetą późnego baroku, uznawanym za grafomana, ale odkrytym w Wilnie i na swój sposób popularnym w czasach filomackich Mickiewicza. To w Wilnie w 1807 r. wydano jego Uwagi o śmierci niechybnej, w których prześmiewczość łączyła się z mimowolną fascynacją literatów wileńskich. Pisze o tym szczegółowo Aleksander Nawarecki (Czarny karnawał. „Uwagi śmierci niechybnej” księdza Baki – poetyka tekstu i paradoksy recepcji, Wrocław 1991, s. 176–189, passim).

67 Liczba 23 powtarza się w Księdze IX jeszcze raz: 23 jegrów padło bowiem zabitych w pierwszej fazie bitwy (IX, 472).

68 A. Nawarecki, Czarny karnawał…, s. 92–113.

69 Temu zagadnieniu poświęcona jest książka: A. Stępniewska, Mickiewicz…

70 Mickiewicz w przeciwieństwie do przywódców konfederacji targowickiej, których potępiał, gotów był brać w warunkową obronę większość obywateli Litwy i Wołynia, którzy nie rozumiejąc reform Konstytucji 3 maja, w dezorientacji i dobrej wierze podpisywali przystąpienie do konfederacji. Obszernie zrelacjonował te poglądy, które poeta głosił w roku 1840, Lucjan Siemieński (A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, t. 16…, s. 134–136).

71 K. Wojciechowski, „Pan Tadeusz”…, s. 26–35.

72 A. Mickiewicz, Dziady…, część III, scena VIII, w. 629.

73 W. Borowy, Poeta przeobrażeń [w:] idem, O poezji…, s. 500.

74 Ibidem.

75 W. Bolecki, Wstęp [w:] W. Berent, Nurt, Diogenes w kontuszu, Zmierzch wodzów, Kraków 2000, s. 12.

76 A. Mickiewicz, Księgi pielgrzymstwa polskiego (XX, 10) [w:] idem, Dzieła, t. 5…, s. 55.

77 W papierach po Juliuszu Słowackim pozostał kilkunastostronicowy pastisz pt. Fragmenty Pana Tadeusza przedstawiający losy bohaterów Pana Tadeusza na tle tamtej późniejszej sytuacji. Warto zacytować kilka wersów ilustrujących sprawność Słowackiego w imitowaniu stylu Mickiewicza, a przede wszystkim przekorne wobec niego skojarzenia z tym, jak wojna roku 1812 została zapamiętana na Litwie: „Tymczasem nadchodziła ta okropna zima – / Twarda, groźna, iskrząca się komet oczyma, / Którą w Litwie przeczuwał wcześnie naród cały; / Niebo bladło, szron iskrzył, gwiazdy czerwieniały, / Miesięczne tęcze całe stawały w kolorach, / Mroźne kameleony przy chatach, oborach. […] W Soplicowie, choć już się zbliżały zapusty, / Zjazdu nie było – dom był cichy, prawie pusty. / Wczora właśnie francuskie oficerstwo starsze, / Które wówczas przez marsze i przez kontramarsze / Włóczyło się po Litwie z armią dowozową, / Opuściło gościnne zawsze Soplicowo, / Zostawiwszy w nim rożne pamiątki przejazdu / Jako kukułka w cudzym gdzie mieszkała, gniazdu… / Nie wszystkie dobre. Było cośkolwiek grabieży / I rabunku na wiosce, kilku coś żołnierzy / Z flint… do litewskich chłopów trzasło jak do blanków, / Nie mogąc się rozmówić z ludem mową Franków […]” (J. Słowacki, Pan Tadeusz. Fragmenty poematu [w:] idem, Dzieła, red. J. Krzyżanowski, Wrocław 1952, s. 159.

78 A. Mickiewicz, Pana Tadeusz…, s. 485–486, przypis w. 153–154.

79 A. Mickiewicz, Dzieła, t. 1, oprac. C. Zgorzelski, Warszawa 1998, s. 333.

80 Por. K. Górski, „Pan Tadeusz” w kręgu ideowym Ksiąg i „Pielgrzyma” [w:] idem, Mickiewicz…, s. 160–187; S. Pigoń, „Pan Tadeusz”…, rozdz. IV, V, VI.

81 Jest to kolejny w Panu Tadeuszu ślad wskazujący na to, że Mickiewicz nie pojmował aktualnego programu walki o wolność z bronią w ręku, potocznie kojarzonego później z romantyzmem, jako idei wymyślonej przez własne pokolenie i zrealizowanej dopiero w ataku na Belweder 29 XI 1830 r. Owszem, poeta uważał program insurekcyjny swojej generacji za kontynuację strategii walki stworzonej przez pokolenie wcześniejsze, obrońców Konstytucji 3 maja w wojnie 1792 r., przez tradycje insurekcji kościuszkowskiej i Legionów. Pan Tadeusz w tym zakresie zgodny jest z poglądami wyrażanymi przez poetę w Księgach pielgrzymstwa polskiego i w artykułach z „Pielgrzyma Polskiego”.

82 Por. T. Makowiecki, Pani Zosia, wstęp G. Halkiewicz-Sojak, posłowie E. Makowiecka, Toruń 2016; G. Halkiewicz-Sojak, Inne Soplicowo – o „Pani Zosi” Tadeusza Makowieckiego [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja…, s. 357–365.

83 H. Rzewuski, Uwagi o dawnej Polsce, przez starego szlachcica Seweryna Soplicę, cześnika parnawskiego, napisane w 1832 roku, oprac. P. Dudziak, B. Szleszyński, Warszawa 2003.

84 A. Mickiewicz, O duchu narodowym [w:] idem, Dzieła, t. 6…, s. 200.

85 Idem, O obojętności politycznej ze względu na obecne położenie sprawy ojczystej i o naszych stronnictwach politycznych [w:] idem, Dzieła, t. 6…, s. 256.

86 Warto jednak przypomnieć, że motyw księgi kulinarnej Wojskiego i inne wątki kulinarne Pana Tadeusza, w tym opis parzenia kawy, mają swoje źródło także w obserwacji przez Mickiewicza życia ziemiańskiego podczas jego pobytu w Wielkopolsce. Pisze o tym obszernie Jarosław Maciejewski (Dyplomatyka i łowy [w:] Mickiewicza wielkopolskie drogi. Rekonstrukcje i refleksje, Poznań 1972, s. 276–353, zwłaszcza s. 313–319). Więcej informacji na temat Kucharza doskonałego i realnych pierwowzorach tej księgi podaje Renarda Ocieczek (Kulinaria w Panu Tadeuszu [w:] Między książką a literaturą. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Teresie Wilkoń, red. K. Tałuć, M. Nadolna-Tłuczykont, Katowice 2020, s. 208–218.

87 Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany „Sierotką” (1549–1616) odbył w latach 1549–1584 pielgrzymkę do Ziemi Świętej, z której pozostawił znaną relację, będącą pomnikiem staropolskiego podróżopisarstwa, pt. Peregrynacyja do Ziemi Świętej, pierwsze wydanie polskie ukazało się w 1607 r.

88 Pisze o tym m.in.: Z. Stefanowska, Pochwała dawnych czasów w „Panu Tadeuszu” [w:] eadem, Próba zdrowego rozumu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2001, s. 196–216.

89 K. Wyka, „Pan Tadeusz”. Studia o tekście, Warszawa 1963, s. 241.

90 Ibidem.

91 Dla właściwego zrozumienia Pana Tadeusza musimy odrzucić jednoznacznie negatywną ocenę postaci Gerwazego w duchu późniejszych, dwudziestowiecznych ocen ideowych, do dziś rozpowszechnionych w szerokim obiegu (L. Zwierzyński, Gerwazy – kozioł ofiarny? [w:] Księga w 170. rocznicę wydania „Ballad i romansów”, red. J. Kolbuszewski, Wrocław 1993, s. 284–295; A. Waśko, Klucznik horeszkowski – ale czy ostatni? [w:] Mickiewiczowskie konteksty…, s. 83–110.

92 A. Mickiewicz, Pan Tadeusz…, s. 543, przypis w. 555.

93 Jedną z nich, podjętą przez oficera napoleońskiego Dominika Moniuszkę (1788–1848), znajomy Mickiewicza z czasów wileńskich, filareta Edward Tomasz Massalski, uczynił pierwowzorem działań bohatera powieści Pan Podstolic, powstałej w latach trzydziestych XIX w. (E.T. Massalski, Pan Podstolic albo czym jesteśmy, czym być możemy. Romans administracyjny, wyd. 2, oprac. A. Waśko, Kraków 2016.

94 Szeroko, w duchu zasadniczo zgodnym z poglądami Mickiewicza, wykłada tę ideę Maurycy Mochnacki w datowanym 15 I 1833 r. artykule O rewolucji społecznej w Polsce, drukowanym w „Pamiętniku Emigracji” 23 stycznia tegoż roku. Dążenie do zrównania społecznego „w górę” przez stopniowe podniesienie do szlachectwa najpierw mieszczan, a potem chłopów Mochnacki uznaje za intencję Konstytucji 3 maja i przeciwstawia ten polski sposób transformacji społeczeństwa stanowego w demokratyczne metodzie rewolucji francuskiej polegającej na zniesieniu tytułów szlacheckich i zrównaniu społeczeństwa „w dół”, przy zastosowaniu krwawego terroru (M. Mochnacki, Pisma krytyczne i polityczne, oprac. J. Kubiak, E. Nowicka, Z. Przychodniak, t. 2, Kraków 1996, s. 143–154). W zakończeniu tego artykułu padają wielokrotnie potem cytowane słowa: „ażeby bez rozlewu krwi bratniej cała Polska w poprzek i na podłuż była wybrukowana herbami […] i pokryta jednym szlacheckim dyplomatem” (ibidem, s. 154).

95 A. Mickiewicz, Dzieła, t. 5…, s. 18.

96 Idem, Dzieła, t. 6…, s. 259–260.

97 Cyt. za: S. Pigoń, „Pan Tadeusz”…, s. 241; por. informacje o okolicznościach powstania tego listu, ibidem, s. 240–242.

98 B. Zakrzewski, Eros w „Panu Tadeuszu” [w:] idem, Hajże na Soplicę!…, s. 121–152.

99 Zwrócił na ten szczegół uwagę Jan Tomkowski („Pan Tadeusz”…, s. 239–315).

100 Motyw młodzieńca uwiedzionego przez doświadczoną kobietę nie po raz pierwszy pojawia się w poezji Mickiewicza. Wcześniej zmienne losy takiego flirtu poeta przedstawił w Sonetach odeskich. Realizm psychologiczny tej historii miłosnej, a zwłaszcza początkowa łatwowierność bohatera (sonet XII), jego wyrzuty sumienia (sonet XIV) i ostateczna deziluzja (sonet XX) mają wiele podobieństwa do przygody Tadeusza.

101 Sugestia, że Pana Tadeusza można zaliczyć do biedermeieru, pojawiła się w książce Virgila Nemoianu TheTaming of Romanticism. European Literature and the Age of Biedermeier (Harvard–Cambridge 1984). W Polsce podjęła tę tezę Dobrochna Ratajczakowa (Arcydzieło biedermeieru? [w:] eadem, W krysztale i w płomieniu. Studia i szkice o dramacie i teatrze, Wrocław 2006, s. 233–248).

102 M. Eliade, Czas świąteczny i struktura świąt [w:] idem, Sacrum…, s. 69–74.

103 Zabieg celowej mityzacji czasu w zakończeniu Pana Tadeusza dostrzegany jest przez współczesnych komentatorów dzieła jako jeden z elementów kształtujących „epopeiczną czasoprzestrzeń”. Badaczka litewska Brigita Speičyté pisze: „Kończąc opowieść wzniosłym momentem spotkania odnowionej wspólnoty szlacheckiej – żołnierzy polskich i litewskich znajdujących się u progu wojny rosyjsko-francuskiej z 1812 r. – autor niejako wyłączył przedstawiane wydarzenia poematu z zasięgu czasu historycznego, z łańcucha przyczynowo-skutkowego: odgraniczył je od przegranej, znanej czytelnikowi historii”. Pozwala to: „dostrzec w świecie przedstawionym działanie czasu mitycznego lub eschatologicznego, który sprawia, że wszystko może się wydarzyć, zmienić, odsłonić swój niedostrzegalny w teraźniejszości sens”(B. Speičyté, Kultura pamięci. „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, przeł. J. Tabor, „Ruch Literacki” 2020, nr 6, s. 589.

104 Historyk wojny 1812 r. tak przedstawia sytuację, jaka zapanowała po pierwszych objawach euforii na ziemiach litewskich, które nie mogły wyżywić półmilionowej armii: „Żołnierze w poszukiwaniu żywności rabowali i niszczyli dwory i wsie w okolicach przemarszu wojsk. Straszny widok przedstawiały miejscowości, którędy przeszła Wielka Armia; stratowane lub skoszone zboża, zgliszcza dymiące wsi i dworów, ludność niepewna nie tylko mienia, ale nawet życia, kryjąca się jak za najazdów tatarskich z dobytkiem po lasach, i wszędzie trupy, trupy niezliczone ludzkie i końskie rozkładające się na lipcowym upale […] co gorsza, żołnierze zbiegli z pułków, trudniąc się rozbojem, przykładem swoim często zachęcali włościan okolicznych do podobnych wykroczeń. Gromady wiejskie, same lub łącznie z maruderami, którym wskazywały drogi, rabowały, paliły i niszczyły dwory, niejednokrotnie załatwiając w ten sposób dawniejsze porachunki ze swymi dziedzicami” (J. Iwaszkiewicz, Litwa…, s. 81–82).

105 J. Goćkowski, Rozsądek polityczny Maćka nad Maćkami [w:] „Pan Tadeusz” i jego dziedzictwo…, s. 324–351.

106 A. Mickiewicz, O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych [w:] idem, Dzieła, t. 6…, s. 272.

107 Temat roli Jankiela jako bohatera „postulatywnego” w kształtującej się u Mickiewicza nowoczesnej koncepcji narodu jako wspólnoty ponadstanowej, ponadwyznaniowej i ponadetnicznej podjął Eligiusz Szymanis w: Jankiel wobec Mickiewiczowskiego modelu patriotyzmu [w:] Problematyka żydowska w romantyzmie polskim, red. A. Fabianowski, M. Makaruk, Warszawa 2005, s. 11–26.

108 Gruntownie przedstawia te sprawy Piotr Dahling w: Jankiel – historia, poezja i codzienność, Muzykalia XIII, Judaica 4, www.demusica.edu.pl, dostęp 26 VIII 2021 r.

109 Sprawę tę wyjaśnia Czesław Zgorzelski w: Jak doszło do kariery piosenki w poezji romantycznej [w:] idem, Zarysy i szkice literackie, Warszawa 1988, zwłaszcza s. 44–49.

110 Cała analiza koncertu Jankiela zob.: J. Kleiner, Mickiewicz, t. 2…, cz. 2, s. 492–498.

111 Zob. B. Zakrzewski, „Pan Tadeusz”, czyli jeszcze Polska nie zginęła [w:] idem, Hajże na Soplicę!…, s. 32.

112 Najobszerniejsze uzasadnienie w: Z. Kramsztyk, Bohaterowie „Pana Tadeusza”, t. 3, Warszawa 1909, s. 1–29.

III Litera i duch

Znana obserwacja, że prawdziwą sztuką nie jest to, co się od razu podoba publiczności, ale to, co najpierw się nie podoba, ale po upływie pewnego czasu zostaje przyjęte i uznane za wyraz nowego kanonu estetycznego, znajduje bardzo dobre potwierdzenie w dziejach recepcji Pana Tadeusza1. Pierwsi jego czytelnicy byli raczej zaskoczeni, jeśli nie rozczarowani. Zaskoczenie budził fakt, że Mickiewicz tuż po opublikowaniu III części Dziadów – szczytowej manifestacji romantyzmu – i równie, choć w inny sposób, romantycznych Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, napisał dzieło, które początkowo kojarzyło się odbiorcom z Panem Podstolim Ignacego Krasickiego, czyli z tradycjami literackimi poprzedniej epoki. Skądinąd w fakcie tym można by się dopatrzyć i innej prawidłowości dotyczącej skomplikowanego procesu recepcji arcydzieł. Dzieło nowatorskie nie zostaje początkowo rozpoznane właśnie z tego powodu, że jest nowatorskie, czyli niepodobne ani do tego, co aktualnie uznawane jest za wzór, ani do wymodelowanych na tym wzorze oczekiwań publiczności współczesnej. A publiczność widząc coś, co wykracza poza jej aktualne oczekiwania, uznaje to za… anachronizm. I dla rzeczy, która wybiega w przyszłość, poszukuje odpowiedników w przeszłości.

Trudno nam dziś zrozumieć zarzuty Michała Grabowskiego czy analogiczne pretensje Stefana Witwickiego, któremu za mało było w Panu Tadeuszu „pomysłów szlachetnych… rzeczy wzniosłych i niepospolitych” i któremu nie odpowiadało „towarzystwo Rózeczek, Brzytewek, Scyzoryków, Konewek i tym podobnych różnego rodzaju oryginałów” zmieniające poważny obraz historyczny w „humorystyczną parodię” i „zwykłą, choć żywą satyrę”2. Wszak bohaterowie eposów byli rycerzami bez skazy, postaciami pomnikowymi, a pomniki przedstawiały ich na koniu. Tymczasem w Panu Tadeuszu w takiej pozie ukazany jest tylko Napoleon – ale tylko w miniaturze malarskiej, na denku tabakiery. Epopeja klasyczna nie zaglądała też za prozaiczne kulisy życia codziennego. Czyniła to natomiast powieść, z której światopoglądem Historia szlachecka ma tak wiele wspólnego. Romantycy oczekiwali też od eposu wzniosłości. Kiedy więc Juliusz Słowacki w Panu Tadeuszu tę wzniosłość zauważał, to pisał patetycznie, że:

Chociaż Gofredów nie miał i Baldwinów

Ani mógł morza wiosłami zamącić,

Ani księżyca z wież krzyżowych strącić…

Jednak się przed tym poematem wali

Jakaś ogromna ciemności stolica3.

Innym razem jednak (pod wpływem niechęci do towiańczyków) przypominał sobie przyziemny realizm soplicowskiego gospodarstwa i notował w Raptularzu, że „cały Tadeusz jest ubóstwieniem wieprzowatości życia wiejskiego”4. Polemiką innego rodzaju – publicystyczną – były też diatryby z prywatnych listów Cypriana Norwida, zupełnie odmienne w tonie od najwyższych ocen, jakich poeta nie szczędził Panu Tadeuszowi publicznie:

Zapewne, że ukochany Ojczysty Poemat Narodowy Pan Tadeusz to jest poemat n a r o d o w y, w którym jedyna figura serio jest Żyd… Zresztą awanturniki, safanduły, facecjoniści, gawędziarze. Kobiet n a r o d o w y c h dwie: jedna Telimena, metresa moskiewska, druga Zosia, pensjonarka. Zapewne, że poemat to arcynarodowy, w którym jedzą, piją, grzyby zbierają i czekają aż Francuzi przyjdą zrobić im Ojczyznę…5

Te ostre sądy Słowackiego i Norwida zostały spopularyzowane w XX w. na fali rewizji antyromantycznych i do dziś bywają rewelacją dla zwolenników idei „końca paradygmatu romantycznego kultury polskiej”. Tymczasem jednak w wieku XIX, kiedy minęły mistyczne nastroje romantyzmu i fascynacja czynem zbrojnym i politycznym, zwłaszcza po rozczarowaniach lat 1848 i 1863, artyzm i mądrość Pana Tadeusza w odbiorze społecznym ujawniły się w całej pełni – na szeroką społecznie skalę i właściwie na trwałe. Z różnych wypowiedzi wyrażających na przestrzeni blisko dwóch stuleci zachwyt, podziw i wreszcie – powiedzmy to wprost – miłość do tej książki można by ułożyć całą antologię, która na pewno nie zmieściłaby się w jednym tomie. Toteż później, w odruchu przekory, kult Mickiewicza i Pana Tadeusza wywołał reakcję pobudzającą do różnego rodzaju rewizji6. Rewizje te, na czele z publicystyczną szarżą Jana Nepomucena Millera w książce Zaraza w Grenadzie (1926) i niektórymi artykułami Tadeusza Boya-Żeleńskiego odcisnęły też pewne piętno na recepcji naukowej Pana Tadeusza. Jeśli ludzie pierwszej połowy XIX w. odczuwali przy jego lekturze deficyt wielkości epickiej, to studia nad Panem Tadeuszem w początkach XXI stulecia poszły w przeciwnym kierunku. Wielkim monografiom Pigonia, Kleinera i Wyki zarzucono właśnie nadmiar wielkości, powagi i patosu – i zwrócono się w stronę Mickiewiczowskich marginaliów, szczegółów i studiów „mikrologicznych”7. Skrajności są jednak do siebie bardzo podobne i tak jak nie było potrzeby „powiększania” Mickiewicza, tak samo nie należy go sztucznie pomniejszać. Uważna i nieuprzedzona lektura Pan Tadeusza przekona każdego, że jego dawni monografiści nie wymyślili sobie problematyki swoich książek, tylko w Historii szlacheckiej ją znaleźli. O ile więc nie sposób się z nimi we wszystkim zgadzać, o tyle też nie można obyć się bez ich ustaleń i wielu ocen. I koniec końców trzeba też podzielić ich najwyższą ocenę wartości Pana Tadeusza, chociaż można dla tej oceny odkryć własne, odmienne uzasadnienia.

Dzięki czemu właśnie ten utwór – ani prosty, ani łatwy do zrozumienia, zwłaszcza dla czytelników w młodym wieku, napisany wbrew wszelkim modom literackim i niemożliwy do zaszufladkowania: ani klasyczny, ani romantyczny, ani realistyczny, ale zarazem dostarczający tylu wzorów realizacji wszystkich tych kategorii jednocześnie – stał się tym, czym jest? Nikt nie odpowiedział wyczerpująco na to pytanie i zapewne nigdy taka odpowiedź nie zostanie udzielona, skoro – by przypomnieć cytowane tu już słowa – „czytanie arcydzieł jest nieskończone”.

Co jednak można powiedzieć pozytywnego o fenomenie Pana Tadeusza, interpretując ten utwór tak jak my, jako poemat historyczny? W świetle nowoczesnych badań literackich pytanie takie może się wydać naiwne. Czyż bowiem piękno nie jest synonimem „wartości literackiej”? A przecież już przed stu laty formaliści rosyjscy orzekli, że do wartości literackiej nie dociera się przez zainteresowanie historią czy polityką w literaturze, tylko samą jej „formą”! Otóż ten nowoczesny pogląd, którego i nas uczono, nie wydaje się zbyt odległy od teorii literackiej, której uczono Mickiewicza na Uniwersytecie Wileńskim i którą Mickiewicz jako debiutujący krytyk zastosował w swojej recenzji z Jagiellonidy Bończy-Tomaszewskiego. Również w szkolnym klasycyzmie późnego oświecenia podział na „formę” i „treść” literatury był głęboko zakorzeniony. Treść określano jednak wtedy słowem „natura”. Poeta miał naśladować naturę – wybierać do swojego utworu tematy wzięte z natury jako uniwersalnego i wiecznego (a więc nieposiadającego historii) porządku wszechrzeczy. Naśladowanie natury zaś miało być piękne dzięki sztuce (ars), która była synonimem rzemiosła poetyckiego i polegała na stosowaniu różnych chwytów formalnych, nazywanych w retoryce i poetyce tropami. Tropy miały w retoryce swoje nazwy i klasyfikacje, a poetyka dodawała do tego reguły ich stosowania. Zadaniem poety było wybrać przedmiot swojego dzieła z natury (treść) i wyrazić go za pomocą tropów w sposób zgodny z regułami (forma).

Tak postępowali dziewiętnastowieczni klasycy (których kiedyś nazywano z tego powodu pseudoklasykami), kiedy chcieli napisać epopeję. Widoczne w tej praktyce dzielenie poezji na formę i treść wywodziło się z retoryki starożytnej: wpływ oświecenia zaznaczył się natomiast w tym, że treść miała być ujęta racjonalnie. Była więc domeną autora jako filozofa, moralisty czy historyka. Autor jako poeta miał się zajmować tylko formą – pięknym układem, wysłowieniem, rymami i średniówką. Wartości literackie, których poszukiwali klasycy, sprowadzały się więc do krasomówstwa i rymotwórstwa.

Żeby zrozumieć poezję Pana Tadeusza, w pierwszej kolejności trzeba pamiętać, że napisał go autor, który swoimi wcześniejszymi utworami – poczynając od Ballad i romansów, przez Sonety, a na Dziadach drezdeńskich kończąc – zburzył cały gmach estetyki szkolnej swoich czasów i dokonał w literaturze polskiej przełomu romantycznego. Z miejsca, do którego dotarł na końcu tej drogi, widać było jednak punkty wyjścia i wszystkie przebyte etapy: klasyczne lektury i wzory czasów młodości, ówczesne mody sentymentalne, wczesny romantyzm i bajronizm, realistyczny warsztat powieści historycznej Waltera Scotta. Wszystkie te i inne formy oraz style literackie, nakładające się na siebie w minionych latach aktywności twórczej Mickiewicza, przyswojone przez niego i przemyślane, w genialny sposób przetworzone w jego dziełach, w pewnym momencie stanęły mu jednak przed oczami jako arsenał konwencji i środków już zużytych, wymagających jakiegoś nowego przezwyciężenia. Co oczywiste, po Dziadach nie było żadnego powrotu do epoki klasycyzmu filomackiego. Także tłumaczenie Giaura Byrona, które Mickiewicz kończył w czasie pracy nad Panem Tadeuszem, niecierpliwiło go jako (wymuszony umową wydawniczą) powrót do fascynacji dawno minionych. Jednocześnie do pracy nad Szlachcicem pociągał poetę temat – wspomnienia życia w ojczyźnie z czasów dzieciństwa. A forma literacka tego nowego dzieła nie pochodziła ani z postulatów krytyki, ani z manifestów romantyzmu. Formę Pana Tadeusza Mickiewicz odnajdywał w samym jego temacie.

Każdy z ważnych bohaterów utworu, a ważnymi są ci, którzy zabierają głos w trakcie trwania akcji, przemawia własnym stylem językowym, który jest nie tylko wynikiem cech indywidualnych tej osoby, ale przede wszystkim wyrazem ogólnej formacji umysłowej, jaką odznaczają się poszczególni bohaterowie jako reprezentanci swoich pokoleń i środowisk. Różne formy języka wyrastają bowiem z odmiennych typów edukacji, z różnych rodzajów otoczenia kulturowego formującego poszczególne charaktery. Także z odmiennych lektur lub w sytuacji niedostatków lub braku wykształcenia – z idiomu języka mówionego danego środowiska. Mickiewicz obdarzony genialnym słuchem językowym nie tylko potrafi zindywidualizować mowę postaci, ale również uformować poszczególne style w sposób, który wydobywa z nich swoistą ekspresję i urok, przez co wypowiedzi bohaterów, zwłaszcza te dłuższe, ciążą w kierunku określonych form literackich lub paraliterackich.

Tak jest w wypadku mów wygłaszanych przy stole soplicowskim przez Sędziego, Podkomorzego, a przede wszystkim Wojskiego. Ważna nauka Sędziego o grzeczności czy uwagi Podkomorzego o modach cudzoziemskich z Księgi I zbliżają się formą do głównego gatunku staropolskiej literatury mówionej – gawędy. Gawędami sensu stricto są opowieści Wojskiego o Domeyce i Doweyce, o historii sejmiku staropolskiego czy – po wielekroć zaczynana i nigdy nieskończona – historia o panu Rejtanie i księciu Denassów. Gawędą, najlepszą i najważniejszą w całym poemacie, jest historia zamku Horeszków opowiedziana Hrabiemu przez Gerwazego. Klucznik, choć – jak wszystko na to wskazuje – był człowiekiem niepiśmiennym, wprowadza do Pana Tadeusza żywioł retoryki staropolskiej. Nie tej podręcznikowej, lecz praktycznej, stosowanej przez szlachtę w rozlicznych sytuacjach sejmikowych, trybunalskich i w naradach politycznych. Ksiądz Robak z kolei, jak była o tym mowa wcześniej, w prologu do bitwy z Moskalami w sposób bardzo naturalny i uzasadniony charakterem tego, co ma nastąpić, odwołuje się wprost do konkretnego utworu literackiego – poematu sarmackiego księdza Baki Uwagi o śmierci niechybnej. Także Wojskiego, który również należy do pokolenia sarmackiego, uformowała literatura baroku: przykład tego widzimy w przypomnieniu Janiny Rubinkowskiego. Pierwszą warstwą formy literackiej, będącej w Panu Tadeuszu przedmiotem przedstawienia, jest więc kultura retoryczna i literacka sarmatyzmu, reprezentowana przez pokolenie „ostatnich egzemplarzy starodawnej Litwy”. Zarazem te przywołania tradycji sarmackiej nie są tylko ornamentem pozbawionym funkcji fabularnych. Za każdym razem dana forma, aluzja lub cytat literacki, pojawia się tu à propos zaistniałej sytuacji fabularnej, jest częścią kształtowania tej sytuacji, wpływa na dalszy bieg wypadków lub – jak przywołanie relacji o komecie z Janiny – wprowadza do dyskusji swoiste konteksty światopoglądowe charakteryzujące przedstawiane środowisko ludzkie, nie bez osobnego zainteresowania narratora.

Nad najstarszą, sarmacko-barokową warstwą przedstawionej w Panu Tadeuszu kultury literackiej nadbudowuje się warstwa nowsza, złożona z klasycyzmu oświeceniowego, sentymentalizmu i preromantyzmu, odnajdujemy ją w monologach Hrabiego i jego dialogach, zwłaszcza z Telimeną. Hrabia potrafi więc przemówić (do Zosi) w stylu oświeceniowych przekładów z Homera, umie też na sposób preromantyczny inscenizować konkretne sytuacje według wzorów czerpanych z romansów. Telimena z kolei w swoich pretensjonalnych rozważaniach o malarstwie trawestuje Sofiówkę Stanisława Trembeckiego, co w 1811 r. nieźle świadczy o jej oczytaniu w nowościach literackich. Klasycyzm dziewiętnastowieczny zostaje tu jednak pokonany przez natchniony monolog Tadeusza o drzewach i chmurach litewskich – i w ogóle jest w Panu Tadeuszu przedmiotem żartobliwego lekceważenia. Widać to jeszcze w czasie ostatniej uczty staropolskiej, kiedy nikt nie chce słuchać podoficera-poety recytującego pełen sztucznej emfazy panegiryk ku czci Zosi i jej zaręczyn z Tadeuszem (XII, 585–601).

Jeśli chodzi o style, które są w Panu Tadeuszu przedmiotem ironiczno-humorystycznej parodii, to musimy tu wspomnieć o przemówieniach politycznych pana Buchmana. Nie jest on ani poetą, ani czytelnikiem romansów, ale przedstawicielem swoistej i bardzo na swoje czasy nowoczesnej formacji inteligencji liberalnej. Mickiewiczowi przeszkadza nie tyle treść jego przekonań, ile pedantyczny język filozofii politycznej oświecenia, którą zarządca dóbr Hrabiego próbuje imitować, bez sensu i bez potrzeby wplatając odwołania do Umowy społecznej Rousseau w konkretne dyskusje o zajeździe czy później o uwłaszczeniu ludu soplicowskiego. Wraz z Buchmanem wkracza w świat Pana Tadeusza nowa, dziewiętnastowieczna postać niemiłego Mickiewiczowi racjonalizmu, w tym konkretnym wypadku racjonalizmu politycznego, który drażnił poetę w postawie paryskiej emigracji polistopadowej. Ale forma to ważna, ekspansywna na przyszłość i – mimo humorystycznego, a nawet satyrycznego ujęcia – wzbogacająca przedstawioną panoramę społeczną o nowe konteksty i możliwości interpretacyjne.

Trzecią, po sarmackiej i oświeceniowej, warstwę form literackich wrośniętych w rzeczywistość przedstawioną w Historii szlacheckiej tworzą swoiste pogłosy romantyzmu. Romantyczna w swojej formie fragmentarycznej jest przede wszystkim spowiedź Jacka Soplicy: najważniejsza część całego poematu, jako że stanowi rozwiązanie jego akcji i przynosi wyjaśnienie nieznanych wcześniej okoliczności. W stosunku do wyznań Jacka na łożu śmierci nie odczuwamy żadnego dystansu ironicznego. Przeciwnie, ich poszarpany, fragmentaryczny tok motywowany stanem umierającego sam w sobie podkreśla dramatyzm sceny, ukoronowany akcentami patetycznymi w zakończeniu. Są też w poemacie fragmenty będące manifestacjami romantyzmu Mickiewiczowskiego – choćby wspomniany monolog Tadeusza o pięknie przyrody ojczystej, scena pierwszego spotkania z Zosią, liczne opisy i wszystkie koncerty. Bywa też i tak, że pogłosy romantyczne pojawiają się w sytuacjach, które narrator relacjonuje w rzeczowym, realistycznym tonie i… z przymrużeniem oka. Romantyczna poetyka snu daje się rozpoznać w kostiumie sarmackim, w rojeniach Gerwazego w noc poprzedzającą zajazd. Choć nie tragiczny, to jednak romantyczny – w duchu żołnierskiej ballady – jest finał nieszczęśliwej miłości Saka Dobrzyńskiego, postaci – jakby nie było – o rysach komicznych. Często przywoływanym przez badaczy przykładem podobnego przestylizowania poetyki romantycznej jest opis w Księdze V sali zamkowej, porzuconej w pośpiechu przez biesiadników po uczcie zakończonej kłótnią. Przypomnijmy ten fragment, nacechowany humorystycznie, a zarazem pełen rekwizytów typowo romantycznych, a w większości odwołujących się wprost do Dziadów:

Mrok zgęstniał; reszty pańskiej wspaniałej biesiady

Leżą podobne uczcie nocnej, gdzie na Dziady

Zgromadzać się zaklęte mają nieboszczyki.

Już na poddaszu trzykroć krzyknęły puszczyki,

Jak guślarze; zdają się witać wschód miesiąca,

Którego postać oknem spadła na stół, drżąca

Niby dusza czyscowa; z podziemiu przez dziury

Wyskakiwały na kształt potępieńców szczury…

Gryzą, piją; czasami w kącie zapomniana

Puknie na toast duchom butelka szampana.

(V, 790–799)

Romantyzm czasem więc przebija w słowach narratora w aurze humorystycznego dystansu, kiedy indziej zaś – tak jak w lirycznych dygresjach narracyjnych – pojawia się bez cudzysłowu, w nastroju powagi, rzewności, czasem zaprawionej szczyptą smętku i emigranckiej nostalgii za krajem.

Sam narrator Pana Tadeusza – kreacja złożona i wymagająca osobnej analizy – łączy wszystkie te style. Bywa romantykiem, bywa też „klasykiem”, kiedy używa porównań homeryckich lub trawestuje utwory Jana Kochanowskiego: fraszkę Na zdrowie i Satyra. Najczęściej jednak snuje swoją opowieść jakby w tonie miejscowego gawędziarza, członka szlacheckiej wspólnoty sąsiedzkiej Soplicowa, dzielącego horyzonty jego mieszkańców, ich sposób widzenia świata. Podobnie jak barok, klasycyzm czy sentymentalizm także romantyzm, najbardziej od środowiska ludzi zebranych w Soplicowie odległy, pojawia się tu w swoich formach popularnych, rozpoznawalnych społecznie na poziomie stereotypu, harmonijnie wtapiających się w synkretyczną kulturę świata przedstawionego. A poważnymi, odkrywczymi manifestami estetyki romantycznej są koncerty – Wojskiego i Jankiela.

Tak można by najkrócej wytłumaczyć zdanie, że Mickiewicz odnalazł formę Pana Tadeusza w jego treści. W dialogach i monologach postaci, a w przeważnej mierze również w narracji Mickiewicz rozwija i trawestuje rozmaite formy kultury literackiej obecne w Soplicowie wśród jego gości i domowników, którzy reprezentują różne, ale zawsze charakterystyczne dla swoich pokoleń typy języka, świadomości literackiej i związane z tymi typami świadomości postawy. Gawęda i wymowa szlachecka, barok sarmacki, styl klasycyzmu oświeceniowego, preromantyzm w wydaniu romansowym – pojawiają się w Panu Tadeuszu najpierw na prawach przytoczenia mowy bohaterów. Podobnie idiom homerycki, zakorzeniony w polszczyźnie epoki dzięki tłumaczeniu Dmochowskiego, pojawia się w mowie narratora na prawach kryptocytatu. Może więc, w związku z zaobserwowanym tu traktowaniem przez Mickiewicza konwencji literackich jako elementu świata przedstawionego, takim wyjaśnieniem mogłaby się okazać zaczerpnięta od Michaiła Bachtina idea „słowa przedstawionego”, zastosowana przed laty w Polsce przez Mariana Maciejewskiego do opisania fenomenu gatunkowego gawędy szlacheckiej? Wszak podobne czy też analogiczne zjawisko występuje nie tylko w gawędach, ale również w wielu innych utworach narracyjnych, zwłaszcza w powieściach! Nic dziwnego, że znajdujemy je także w Panu Tadeuszu. I tu zdaje się ono mieć wyjątkowo duże znaczenie, wręcz kształtuje poetykę poematu. Forma literacka mowy bohaterów (barokowa, klasyczna, preromantyczna, romantyczna), pojawiająca się w ramach przytoczeń, „nie tylko wyraża swój przedmiot, ale też sama stanowi przedmiot ukierunkowania jako słowo charakterystyczne, typowe, malownicze”8. To słowo „uprzedmiotowione” samo w sobie charakteryzuje ludzi i świat poematu. Jest pod tym względem równie efektywne, jak ubiory bohaterów. Styl barokowo-gawędowy pasuje do żupanów i kontuszy starców; język Hrabiego – do jego fraka; Telimeny do jej sukni i szalów; proste i spontaniczne powiedzenia Zosi w roku 1812 – do jej wiejskiego stroju zaręczynowego. Tak wystylizowane słowo samo w sobie jest też swoistym medium pamięci, ponieważ ewokuje obraz zróżnicowania kultury w epoce, którą przedstawia, i w epoce, w której Mickiewicz pisze. Pan Tadeusz zawiera nie tylko realia obyczajowe, polityczne, antykwaryczne szczegóły przeszłości, ale też swoiste „wypisy” z historii literatury i kultury literackiej, charakteryzujące epokę w nie mniejszym, a może i w większym stopniu niż opisy uczt, polowań, flirtów i bitew.

Warto w tym miejscu zauważyć na marginesie, że dzięki tej swoistej antologii reprezentatywnych stylów, motywów literackich, bardziej lub mniej czytelnych odniesień intertekstualnych Pan Tadeusz otwiera też ogromne możliwości w dydaktyce literackiej i historycznej. Można bowiem na zaczerpniętych z niego przykładach uczyć się stylów literackich, style kojarzyć z pokoleniami i okresami literackimi, a okresy literackie odnosić do ich tła obyczajowego i politycznego.

Nie tylko dzieje, nie tylko materialne rekwizyty i przyroda są tutaj przedmiotem przedstawienia. Swoistym przedmiotem przedstawienia okazuje się także sam język i różne kształtujące go konwencje i formy. Na tym również polega synkretyzm literacki Pana Tadeusza, który skłonił Kazimierza Wykę do nazwania dzieła „sumą gatunków literackich”. Pojęcie „sumy gatunków” w istotny sposób opisuje poemat, ale nie wyjaśnia w pełni mechanizmu powstania tej sumy ani powodów, dla których owa suma okazała się możliwa w tym właśnie, a nie innym utworze. Mickiewicz nie proponuje w Panu Tadeuszu – inaczej niż we wcześniejszych swoich utworach, poczynając od Ballad i romansów – żadnych nowych, rewolucyjnych form literackich. Posługuje się wyłącznie formami zaczerpniętymi z już istniejącej tradycji – takimi, jakimi posługują się jego bohaterowie lub takimi, które mogą być przez owych bohaterów przyjęte i zrozumiane. Do tych form należy również forma romantyczna, którą sam Mickiewicz uprzednio współtworzył, ale którą tutaj – jak w przytoczonym fragmencie nawiązującym do Dziadów – przedstawia jako coś, co poprzez druk zdążyło się już skonwencjonalizować.

Nowość artystyczna Pana Tadeusza polega jednak na tym, że Mickiewicz bawi się tutaj wszystkimi konwencjami literackimi, do których się odwołuje – a czytelnik bawi się razem z nim, ponieważ gawędy napisane przez genialnego poetę są lepsze niż jakiekolwiek inne; ponieważ Odyseusz zaprowadzony przed oblicze Zosi w soplicowskim ogrodzie jest zupełnie innym Odyseuszem, niż ten, który staje przed obliczem Nauzykai; ponieważ komiczna parodia Sofiówki Trembeckiego w wykonaniu Telimeny („O wy klasyczne Tyburu spadające wody i Pauzylipu skaliste wyrdroże”) jest bardziej wyrazista od wyrazistego skądinąd oryginału i ponieważ Hrabia swoim sycylijskim romansem o skaraniu zbójców pod Birbante-rokką zastępuje nam wszystkie preromantyczne powieści tego typu, od dawna pokryte kurzem na półkach bibliotek.

Najnowsze badania nad Panem Tadeuszem celnie wskazują w tym utworze znaczącą opozycję oralności i piśmienności. Pozwala to uporządkować „słowo przedstawione” w poemacie jeszcze inaczej. Mowa jednej grupy bohaterów wyrasta z języka potocznego, z sytuacji życiowych, w których język jest używany praktycznie – i do tych sytuacji nawiązuje. Tak mówią w Panu Tadeuszu młodzi: Tadeusz i Zosia, oraz starzy: kontuszowi gawędziarze. Ale nie tylko oni. Oralność nie ogranicza się bowiem do pola gatunkowego gawędy. Sztuką żywego słowa jest także dawna sztuka retoryczna, której popis daje Gerwazy. Na przeciwnym biegunie sytuują się ci bohaterowie, których mowa nawiązuje w sposób czytelny do stylu czytanych przez nich książek, bądź po prostu imituje ten styl. To sposób mówienia Hrabiego, pana Buchmana (noszącego znaczące w tym kontekście nazwisko), również Telimeny w wielu jej tyradach. Zarazem ta opozycja nie pokrywa się z podziałem pokoleniowym: żywy, spontaniczny i niewystylizowany książkowo jest styl Tadeusza, Zosi i samego narratora. Z kolei ksiądz Robak, który zawsze mówi w sposób spontaniczny, stylizuje swoją mowę książkowo, na Uwagi o śmierci niechybnej księdza Baki, kiedy udaje kogoś innego niż jest, w czasie rozmowy z majorem Płutem, kiedy uciekając się do podstępu, wciąga Moskali w zasadzkę.

Opozycję oralności i piśmienności stylu, ważną w Panu Tadeuszu z punktu widzenia artystycznego, należy też odnosić do znanego przekonania samego Mickiewicza, że „duch narodowy” Polski wyrażał się nie w naukach, teoriach politycznych, ale w bezpośrednim przekazie ustnym. Ta nobilitacja słowa mówionego miała bowiem u Mickiewicza charakter metafizyczny: żywa mowa była najważniejszą formą, w jakiej Polakom objawiał się duchowy wymiar ich istnienia zbiorowego. Manifestem tych poglądów był w czasach tworzenia Historii szlacheckiej wygłoszony w Paryżu publicznie odczyt O duchu narodowym, często i słusznie w interpretacjach Pana Tadeusza przywoływany:

Owóż łatwo dowieść – mówił poeta – że główną i jedyną nauką narodową były dla nas mniemania i uczucia dawnej Polski, żyjące dotąd w pamięci rodziców, krewnych i przyjaciół, objawiane w ich rozmowach, zebrane w różnych maksymach moralnych i politycznych, kierujące sądami pospólstwa o ludziach i wypadkach, rozdzielające jednym pochwałę, drugim naganę. Ta wewnętrzna domowa tradycja składa się z resztki mniemań, które ożywiały naszych przodków, ta tradycja po upadku, rozerwaniu i przytłumieniu opinii publicznej schroniła się w domach szlachty i pospólstwa. […] Z tych tradycji musi wywinąć się i niepodległość kraju i przyszła forma jego rządu9.

W Panu Tadeuszu da się zauważyć ogólna prawidłowość, że bohaterowie, którzy mówią wyłącznie (czy prawie wyłącznie) stylem książkowym – Hrabia, Buchman, Telimena – są nie tylko komiczni, ale też posiadają mniejszy autorytet od tych, którzy przy wszystkich swoich śmiesznostkach i wadach wypowiadają się w sposób naturalny.

Ale przecież Historia szlachecka, która wchłania w siebie ten wielki nurt żywej mowy, jest książką! I to książką przy całej swojej niezwykłości napisaną i zredagowaną z wykorzystaniem rzemiosła literackiego najwyższej klasy. Artyzm Pana Tadeusza nie udaje więc prymitywnej formy ludowej, ustnej, tylko zrasta się organicznie z nowoczesną formą przekazu drukowanego. I w tym wymiarze artyzm Pana Tadeusza – powtórzmy – okazuje się artyzmem zabawy formą literacką, permanentną trawestacją różnych konwencji literackich. Różnych, ale tylko takich, które były już zakorzenione społecznie w epoce przedstawionej na kartach poematu i w czasie, w którym jego narrator opowiada nam swoją historię.

W tym miejscu warto jeszcze raz powrócić do postaci narratora. Nie jest to typowy, obiektywny narrator epicki, ponieważ w swoją opowieść wplata fragmenty liryczne: w kilku ważnych momentach – na czele z inwokacją i wstępem do Księgi XI mówiącym o „wiośnie urodzaju” – wypowiada się nawet w pierwszej osobie liczby pojedynczej10. To w sposób jednoznaczny wskazuje, że narrator Pana Tadeusza ma pewne cechy samego poety i przynajmniej w niektórych sytuacjach, zwłaszcza w partiach lirycznych, samego poetę reprezentuje. Przede wszystkim jednak zakres wiedzy o świecie, którą narrator ma z autopsji i którą czerpie w własnej pamięci, pokrywa się w dużej mierze z zasięgiem pamięci samego Mickiewicza. Z jednej strony odwołuje się do własnego losu współczesnego emigranta („Kiedyż nam pan Bóg wrócić z wędrówki pozwoli…”; II, 21), z drugiej – pamięta „wiosnę urodzaju” w roku 1812. Ale dużo dalej swoją pamięcią nie sięga. Wydarzenia z czasów stanisławowskich pozwala relacjonować ich świadkom, „ostatnim egzemplarzom” tamtej epoki, i na ogół (bo chyba nie zawsze i nie do końca) przyjmuje te relacje z wielkim zaufaniem. Z drugiej strony narrator nie patrzy na swoich soplicowskich bohaterów tak, jak patrzą na nich wodzowie napoleońscy podczas ostatniej uczty – jak na reprezentantów jakiegoś egzotycznego świata zamierzchłej przeszłości, zapomnianej w toku życia spędzonego „za krajem”. Przeciwnie: w Soplicowie i okolicy narrator (poeta) czuje się – by przypomnieć cytowane na wstępie słowa Hegla – jak u siebie w domu. Jest członkiem tej społeczności, o której opowiada, może jej członkiem nie całkiem typowym, ale zasadniczo podzielającym jej doświadczenia, znającym jej warunki życia, ceniącym tradycje. „I ja tam byłem…” – mówi wszak w słowach, którymi zamyka swoją opowieść. Jest to więc emigrant, ale i znawca miejsca i czasu właściwej akcji poematu – zupełnie jak sam Mickiewicz.

Jeśli jednak uznać, że narrator reprezentuje tutaj samego Mickiewicza, to na pewno nie jest to ten sam Mickiewicz, którego rysy mają bohaterowie jego poprzednich utworów, z bohaterem Dziadów, Gustawem-Konradem na czele. (W tym aspekcie wpisanie przez Juliusza Kleinera Pana Tadeusza do „dziejów Konrada” – jak brzmi tytuł drugiego tomu jego wielkiej monografii, jest trochę mylące). Narratora Pana Tadeusza poeta wyposażył tylko w niektóre cechy swojej własnej osobowości: wspomnienia dzieciństwa, dar poetyckiego widzenia świata, dogłębną znajomość ukazanego środowiska społecznego. Nie przekazał mu jednak tych swoich rysów, które bohaterów będących jego literackim alter ego: Gustawa i Konrada, odróżniały od otoczenia i wynosiły – na dobre i złe – ponad rzeszę ludzi przeciętnych. Przeciwnie – narrator Historii szlacheckiej jest doskonale zintegrowany ze wspólnotą, o której opowiada, niczym szczególnym się z niej nie wyróżnia, uosabia wręcz jej cechy reprezentatywne. Pod pewnymi względami przypomina tego Mickiewicza, którego znamy z zebranych przez Stanisława Pigonia relacji o treści jego rozmów prywatnych toczonych w latach emigracji, zanotowanych przez świadków i słuchaczy, i zebranych w szesnastym tomie Wydania Sejmowego, Rozmowy z Adamem Mickiewiczem. Z tym Mickiewiczem z lat późniejszych, dzielącym się swoimi ocenami i uwagami o Polsce i Polakach, jakimi ich poeta pamiętał i jak ich rozumiał, narratora Pana Tadeusza można by porównywać i być może doprowadziłoby to jeszcze do innych ciekawych wniosków.

Naturalnym przedłużeniem tego, co Czesław Zgorzelski nazwał „strefą liryczności” Pana Tadeusza, wydaje się też niedokończony, pozostawiony we fragmentach i nigdy za życia poety nieopublikowany wiersz nazwany przez późniejszych wydawców Epilogiem Pana Tadeusza. Ani tego tytułu, ani samego układu Epilogu, tak jak go znamy z wydań drukowanych, nie możemy przypisać samemu Mickiewiczowi – wszystko to jest bowiem próbą rekonstrukcji i pewną interpretacją intencji poety – nigdy już się nie dowiemy, czy trafną11. Ale poszczególne fragmenty Epilogu czytane osobno z całą pewnością są zamierzonym przez poetę autokomentarzem do dzieła i w tej funkcji muszą być przez jego komentatorów poważnie brane pod uwagę. Tak też staraliśmy się postępować tam, gdzie to wydawało się potrzebne.

Należałoby jednak przestrzec czytelników przed traktowaniem tego osobistego wiersza, zachowanego tylko w formie brulionowej, jako jedynego klucza do interpretacji całego poematu. Taka interpretacja prowadziłaby bowiem do wzięcia w cudzysłów całej materii epickiej dzieła i sprowadzenia jej do poziomu projekcji lirycznej, fatamorgany poetyckiej – wielkiej co prawda rozmiarami, ale istniejącej tylko w wyobraźni poety. Tymczasem liryzm Pana Tadeusza, obcy klasycznej epopei, nie przekreśla jego obiektywizmu epickiego – świat przedstawiony w dziele reprezentuje bowiem Polskę nie ze snu poety, ale realnie istniejącą w przeszłości historycznej i w czasach Mickiewicza. Tyle że jest to reprezentacja artystyczna – nie kronika notująca realne wydarzenia. Ale już sama liczba drukowanych prac o poemacie, rozpatrujących jego fabułę z punktu widzenia różnych dyscyplin wiedzy: historii, prawa, botaniki, astronomii, łowiectwa, muzyki, kostiumologii, uparte poszukiwanie pierwowzorów postaci i pierwowzorów Soplicowa, choć nie są to studia rozstrzygające w analizie literackiej, powinna nam dawać do myślenia w sporze pomiędzy koncepcjami akcentującymi bądź epicki obiektywizm Historii szlacheckiej, bądź jej liryczną „baśniowość”.

Jak powszechnie wiadomo, po napisaniu Pana Tadeusza jego autor, w wieku zaledwie 36 lat i w apogeum sił twórczych, złamał pióro i przestał publikować nowe utwory. Sprawa ta w mickiewiczologii była i jest przedmiotem licznych dociekań i spekulacji12. Dowolnymi deliberacjami na ten temat wydają się zwłaszcza wszelkie wyjaśnienia psychologiczne lub psychologizujące, ponieważ o przyczynach tego rodzaju nie możemy wiedzieć nic pewnego. Natomiast na pewno możemy odpowiedzieć na pytanie, jak sam Mickiewicz uzasadniał porzucenie zawodu literackiego. W liście do Hieronima Kajsiewicza z okresu tuż po wydaniu Pana Tadeusza znalazło się bowiem słynne wyznanie, że pisanie poezji w obecnym czasie wydaje mu się już niemożliwe i żeby napisać wiersz, trzeba by najpierw dokonać jakiegoś cudu:

Mnie się zdaje, że poemata historyczne, w ogólności wszystkie formy dawne, są już wpółzgniłe i tylko można je odżywiać dla zabawki czytelników. Prawdziwa poezja naszego wieku jeszcze może nie urodziła się, tylko widać symptomata jej przyjścia. Zbyt wiele pisaliśmy dla zabawy albo celów zbyt małych. Przypominaj, proszę, te słowa St. Martina: On ne devrait écrire des vers qu’après avoir fait un miracle. Mnie się zdaje, że wrócą czasy takie, że trzeba będzie być świętym, żeby być poetą, że trzeba będzie natchnienia i wiadomości z góry o rzeczach, o których rozum powiedzieć nie umie, żeby obudzić w ludziach uszanowanie dla sztuki, która nadto długo była aktorką, nierządnicą lub polityczną gazetą. Te myśli często budzą we mnie żal i ledwie nie zgryzotę, często zdaje mi się, że widzę ziemię obiecaną poezji jak Mojżesz z góry, ale czuję, żem niegodzien zajść do niej. Wiem przecież, gdzie leży, i wy, młodsi, patrzcie w tamtą stronę. Nie znajdziesz jej na teatrach ani w gazetach, ani w pochwałach tak zwanej opinii13.

To tajemnicze wyznanie, niepokojące badaczy i tłumaczone zazwyczaj zwrotem poety w stronę mistyki religijnej, nie jest może aż tak dziwne – a złamanie pióra aż tak niezrozumiałe, jeśli przyjąć, że ostatnie opublikowane właśnie dzieło Mickiewicza, Pan Tadeusz, było tym, czym nam się tutaj przedstawia – wielką syntezą artystyczną. Syntezą nie tyle dotychczasowej twórczości samego autora Dziadów, ale wszystkich w ogóle możliwości języka poetyckiego – i tych odkrytych w jego epoce, i tych, które obejmowała znana Mickiewiczowi i jego czasom tradycja literacka. Wszystkie szkoły poetyckie i gatunki poezji dawnej okazały się konwencjami z perspektywy rewolucji literackiej, której dokonał sam Mickiewicz do roku 1832. Ale i ta rewolucja była de facto skończona, ponieważ zwyciężyła. A skoro zwyciężyła, to nie dało się jej kontynuować. Za to wszystkie gatunki i style – i te, które pokonała, i te, które sama wprowadziła – można było wykorzystać jeszcze raz, w utworze, którego tematem i tworzywem były dawne tradycje narodowe oraz wspomnienia poety z czasów dzieciństwa i młodości, w utworze, w którym te formy literackie zostały potraktowane jako część świata przedstawionego, obiekt stylizacji lub parodii, sui generis media pamięci kulturowej – wśród wielu innych mediów pamięci.

Te formy literackie, style, gatunki, tradycje, mody i pozy kulturowe, które były częścią owego minionego świata, należały już do domeny pamięci. Pozbawione uroku nowości i dawnej witalności mogły zostać przywołane jeszcze raz – we wspomnieniu. Takim właśnie wspomnieniem o starszych i nowszych, i tych najnowszych, ale już w zasadzie zużytych konwencjach literackich jest Pan Tadeusz. Różne historyczne postacie mowy i konwencji literackich odżywają tu zatem jeszcze raz, ale już – przynajmniej pod piórem Mickiewicza – po raz ostatni. Odżywają bowiem jako przedmiot stylizacji, jeden ze środków, przy pomocy których poeta epicki, autor Pana Tadeusza, odtwarza atmosferę i styl minionego czasu. Drugie życie nadaje im ta właśnie nowa funkcja i związane z tym ściśle przeniesienie starych form w nowy kontekst.

Pojednanie formy homeryckiej z realiami nowożytnymi i współczesnymi, które postulowała krytyka oczekująca współczesnej epopei, udało się Mickiewiczowi w sposób, którego ta krytyka nie potrafiła sobie ani wyobrazić, ani przez długi czas rozpoznać. Tego fenomenu nie można było jednak powtórzyć czy kontynuować. Kiedy poemat historyczny obejmujący również historię literatury został już napisany, kolejne „poemata historyczne” można by było już tylko mnożyć „dla zabawki czytelników”. Prawdopodobnie Pan Tadeusz zaskoczył pod tym względem samego autora. Z jednej strony bowiem Mickiewicz miał po ukończeniu dzieła poczucie wyczerpania możliwości poezji w jej dotychczasowym kształcie i zapowiadał, że sam „nigdy już pióra na fraszki nie użyje”14. Z drugiej – ciągnęło go do dalszych części Dziadów, a wobec domniemanych usterek Pana Tadeusza, na które zwracano mu uwagę w kręgu paryskich przyjaciół, chciał się „poprawić” w drugiej części poematu – Synu pana Tadeusza15. Te utwory, jeśli rzeczywiście powstały i – choćby we fragmentach – istniały w rękopisach, które Mickiewicz spalił przed śmiercią, to widać nie znalazły uznania w jego własnych oczach. Nie mamy jednak powodu, żeby tego żałować. Ani bowiem cała pozostawiona przez poetę spuścizna, ani – w szczególności – Pan Tadeusz nie domagają się żadnego dopełnienia, żadnego ciągu dalszego. Zwłaszcza zaś Pan Tadeusz jest dziełem jedynym w swoim rodzaju i doskonałym. A doskonałość ze swej istoty nie domaga się żadnych uzupełnień.

1 Pierwsze wydanie Pana Tadeusza w nakładzie 3 tys. egzemplarzy, w przeciwieństwie do III części Dziadów, która już po roku doczekała się wznowienia, nie rozeszło się – jeśli chodzi o wydania książek Mickiewicza to rzecz wyjątkowa. Jak pisze Pigoń we wstępie do wydania Biblioteki Narodowej: „W roku 1838 było jeszcze egzemplarzy tyle, że wydawca, zmieniwszy kartę tytułową włączył je jako tom V i VI do wydania zbiorowego” (S. Pigoń, Wstęp…, s. CIII).

2 S. Witwicki, O duchu poetyckim polskiego narodu… [w:] Romantyczna gawęda szlachecka…, s. XVII.

3 J. Słowacki, Beniowski, Pieśń VIII, w. 126–130 [w:] idem, Dzieła…, t. 3, red. J. Krzyżanowski, Wrocław 1952.

4 Idem, Raptularz… [w:] idem, Dzieła…, t. 11, s. 226.

5 List do Józefa Ignacego Kraszewskiego, maj 1866 r., cyt. za: S. Pigoń, „Pan Tadeusz”…, s. 251.

6 M. Urbanowski, Antyromantyczne rewizje w dwudziestoleciu międzywojennym – Miller, Boy, Gombrowicz [w:] Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, red. M. Urbanowski, A. Waśko, Kraków 2020, s. 63–84.

7 Manifestem takiej postawy badawczej jest książka: A. Nawarecki, Mały Mickiewicz. Studia mikrologiczne, Katowice 2003.

8 M. Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N. Modzelewska, Warszawa 1970, s. 283; cyt. za: M. Maciejewski, Gawęda jako słowo przedstawione [w:] idem, Poetyka – gatunek – obraz. W kręgu poezji romantycznej, Warszawa 1977, s. 40.

9 A. Mickiewicz, O duchu narodowym…, s. 191–192. Odczyt został wygłoszony 10 XI 1832 r. w Paryżu, na posiedzeniu Wydziału Literackiego Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich.

10 Na ten temat zob. zwłaszcza: C. Zgorzelski, W strefie liryczności Pana Tadeusza [w:] idem, Zarysy…, s. 208–244.

11 Filologiczną historię redakcji Epilogu przedstawił Jarosław Maciejewski w studium pt. O wierszu nazywanym „Epilogiem” „Pana Tadeusza” [w:] idem, Trzy szkice romantyczne, Poznań 1967, s. 201–258.

12 Por. W. Weintraub, Dlaczego Mickiewicz przestał pisać? [w:] idem, Mickiewicz – mistyczny polityk i inne studia o poecie, oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1998, s. 100–107; A. Nawarecki, Dlaczego przestał pisać? [w:] Mały Mickiewicz…, s. 78–106.

13 List do Hieronima Kajsiewicza z 31 X 1834 r. [w:] A. Mickiewicz, Dzieła, t. 15…, s. 285.

14 List do Antoniego Edwarda Odyńca z 14 III 1834 r. [w:] A. Mickiewicz, Dzieła, t. 15…, s. 261.

15 J.B. Zaleski, Adam Mickiewicz…, s. 15–16.

ANEKS

Nota edytorska

W cytowanych w Aneksie tekstach pisownia została uwspółcześniona tam, gdzie nie naruszało to intencji autorskiej. Przypisy odredakcyjne, które wprowadzono w miejscach wymagających wyjaśnienia terminów i sformułowań obcojęzycznych lub podania dodatkowych informacji, zostały opatrzone dopiskiem: [przyp. red.]. Pozostałe objaśnienia pochodzą z wydań źródłowych. Zostały one jednak ujednolicone i zapisane zgodnie z instrukcją Wydawnictwa IPN.

Józef Bohdan Zaleski

Adam Mickiewicz w czasie pisania i drukowania Pana Tadeusza (fragment)

W połowie lutego 1834 r., wieczór pod szarą godzinę, kiedyśmy się już zebrali byli przy ulicy Saint-Nicolas i po cichu gwarzyli, widząc gospodarza w drugim pokoju przy kominku „szparko machającego piórem po papierze…”, powstał od stolika Adam z rozpromienioną twarzą i zawołał ku nam: „chwała Bogu! oto w tej chwili podpisałem pod Panem Tadeuszem wielkie finis”. Radośnie za nim powtórzyliśmy: „chwała Bogu!” i wykrzyknęliśmy trzykrotny: vivat! z oklaskami przy winszowaniach i uściskach jak najserdeczniejszych. Nazajutrz staropolskim obyczajem wysłuchaliśmy najpierwej mszy świętej w kościele Saint-Louis d’Antin, a po mszy zaprosiliśmy go na obiad do Palais-Royal. Uczta była niewystawna, ale dostatnia i z gęstymi toastami w cześć i Adamowi, i jego nowo narodzonemu infantowi. Godowaliśmy jeszcze i w dniu następnym, równie skromnie i po emigrancku. Po tych ucztach zażądał Adam, abyśmy wcześniej do niego przychodzili, „odbędzie się bowiem jeszcze jedna ceremonia, to jest imienin i chrzcin Pana Tadeusza”. Tak nazywał autor niezbędne poprawki w poemacie. W pierwotnym tekście stały imiona własne, rodowe osób i przeróżnych miejscowości na Litwie, które należało koniecznie przechrzcić, to jest zastąpić wymyślonymi. Oczywiście, na pierwszym zaraz posiedzeniu nawymyślaliśmy bez liku dziwnych imionisk, które Adam rozgatunkowywał i przyjmował je lub odrzucał. Najpożyteczniej mu, w tej rzeczy, służył Domeyko, który jako Litwin i spółpowietnik Pana Tadeusza doskonale znał ojczyste strony. Przy téj sposobności Adam wymagał także od nas, zaklinając na przyjaźń, abyśmy póki czas jest po temu, wskazywali mu do sprostowania i ważniejsze błędy, bądź to w duchu, bądź w treści, bądź w formie, bądź to na koniec słowach i wyrażeniach czymkolwiek grzeszących. Wymawialiśmy się w tej mierze i targowali z nieudanym sromem, ale w końcu musieliśmy ulec jego niezłomnej woli. Adam z piórem w ręku sam czytał Pana Tadeusza, księgę po księdze, a kiedy uczuwał zmęczenie, odsuwał rękopism ku Witwickiemu albo ku mnie do czytania. Z początku branie inicjatywy tej cenzorskiej szło twardo; ten to ów bąkał jednak uwagi, które Adam po krótkim namyśle uznawał za niesłuszne lub też słuszne i natychmiast własnoręcznie mazał lub podkreślał do poprawki: a czynił to z nieocenioną skromnością i nawet z pokorą. Nieraz w czasie czytania wyrywał mi rękopism i przekreślał piękne wiersze bezlitośnie. Wypraszaliśmy je jak najwymowniej od śmierci. Adam zbywał nas dowcipnym lub głębokim słówkiem: „wiersz umorzony jak ziarno pszenicy, rozrodzi się tym bujniej itd.”. Najwięcej takich wykreśleń było przy Telimenie. Stefan Witwicki bił ostro na tę panią. Adam potakiwał mu, czując sam śliskie strony jej roli; toteż przeciw zgorszeniu, jakie dawał, słabo się bronił; utrzymywał jeno ciągle, że mu Telimena była arcypotrzebną dla kontrastu i dla przeróżnych kombinacji poematu. Zgodził się na końcu na wyrzucenie wielu jej tyrad, zmazał o świecy w kominku, a historią klucza i następstw zaczernił palcem umoczonym w atramencie, że wątpię, aby ją dziś jaki estetyk zdołał przeczytać. Inny z przyjaciół czynił innego rodzaju zarzuty, przy mowach Buchmana i przy swarach szlachty zaściankowej, że zniżają nieco nastrój poważnej epopei. Adam podkreślił naznaczone przez niego wiersze, ale dodał: „Hę! wiem ja, mój drogi, czego ty chcesz, ale nie tylko w tych tu miejscach, co wskazałeś, ale i w całym poemacie potrzeba by podnieść nastrój o jakie pół tonu. To naprędce nie da się zrobić, klamka już zapadła. Po dziś dzień huczy mi w uszach Taranne. Poprawię się, da Bóg, w innej powieści, bodaj w synie Pana Tadeusza, a najprawdopodobniej w dalszych częściach Dziadów”. Koniec końców, żaden z nas nie mazał w Panu Tadeuszu pomimo „królewskiej obojętności autora dla swych skarbów”, a tym bardziej nie mazał Witwicki, który Adama zwał zawżdy „Napoleonem poetów” w znaczeniu wyższości jego ponad spółczesnymi kolegami. Ustępik o Potockich przekreślił Adam na czyjąś uwagę, że nie tylko Alfred i Artur, ale Adam i Włodzimierz z imionami szlacheckimi formowali wtedy pułki polskie; dodał przy tym, przekreślając: „Prawda, z takich ludzi, co pułki stawiali dla ojczyzny, nie godzi się żartować”. Tyle tylko więc naszego, Stefanowego i mojego jest w Panu Tadeuszu, że po zmienieniu imion szlachty i nazwisk miejscowości, kiedy kulała gdzieniegdzie miara wierszów, Adam dla ulżenia sobie żmudy i nudy, polecił nam, abyśmy ją wyprostowali w całym poemacie. Wątpię jednak, aby przy pilnym dozorowaniu przez autora ostatniej korekty ostały się i te niewinne nasze poprawki.

Po tej ostatniej operacji, rzec można estetycznej, dopełnionej na Panu Tadeuszu przez samegoż autora, rękopism leżał na stole gotowy do druku; Adam w przeczuciu wieszczym, że mu Bóg pomoże skończyć szczęśliwie poemat, z dawien dawna upatrzył był i zamówił dlań nakładcę. Aleksander Jełowicki, podówczas poseł hajsyński na sejm, podjął się od razu wydania. A więc nie Januszkiewiczowi, ale Jełowickiemu „zawdzięcza Polska Pana Tadeusza”, to jest jego wydanie. Przy układach, autor u swego nakładcy zawarował sobie, aby nie kto inny jak Bohdan Jański był jego płatnym korektorem. Rozpoczął się tedy druk Pana Tadeusza i postępował spiesznie i tym spieszniej, że dozorowany przez niecierpliwiącego się autora. Adama w tym czasie uczepiły się nieznośne spliny, ale na przekorę im uważał nudną, żmudną, mechaniczną korektę, którą zwał „drabowaniem liter”, za pracę swoją obowiązkową, tudzież jako ekspiacją za wielkie przyjemności, jakich doznał przy pisaniu litewskiej powieści. Drabował tedy arkusz po arkuszu przez wiele tygodni. Na początku kwietnia pierwszy tom Pana Tadeusza był na ukończeniu i Adam dla tym pilniejszego dozorowania druku i korekty przeniósł się na ulicę de Seine-Saint-Germain, do hoteliku, w którym już mieszkali Bohdan Jański i Stefan Zan.

Przedruk za: J.B. Zaleski, Adam Mickiewicz w czasie pisania i drukowania „Pana Tadeusza”, Paryż 1875, s. 14–17.

Zofia Szmydtowa

Pan Tadeusz jako epos (fragment)

Słowacki zwrócił uwagę na to, że Mickiewicz wybrał sobie jako bohaterów ludzi mniej sławnych i mniejszych niż Homer, że jednak przy ich udziale zdołał stworzyć całość poetycką rozległą, tętniącą życiem, o heroicznym i moralnym wygłosie. Wspominając Homera i Tassa w znanych oktawach Beniowskiego, przechylił się ku rozumieniu Pana Tadeusza jako epopei.

Mickiewicz bohaterów swych modelował z natury, znał ich z tradycji domowej, z opowieści ustnych, z gawęd. Nie powiększał wymiarów ich postaci. Przeciwnie, wszedł w ich domy i zagrody, żeby nacieszyć się swojskością, ubawić, rozrzewnić i wzruszyć. A jednak tym skromnym egzystencjom nadał wyższy sens dziejowy.

Jak to się mogło stać w żartobliwej powieści o zabawach i sporach sąsiedzkich, które znalazły ujście w zajeździe? Bo spór o zamek sprowadza do Soplicowa gości, jest źródłem konfliktu, osią akcji. Napięcie jej rośnie stopniowo. Protazy każe wynieść stoły do zamku, by wzmocnić pozycję Sędziego, który czuje się tym wybiegiem skrępowany. Woźny czyni to z przywiązania dla pana i z miłości służby. Poeta pozwala mu nie tylko wypowiedzieć swe racje, ale i z czułością patrzy, jak starzec czyta swą wokandę trybunalską, w którą wciągnął proces Sędziego z Hrabią. Nie karci go, lecz bierze w opiekę, gdy mówi o usypiającym:

Marząc i kończąc pacierz wieczorny, pomału

Usnął ostatni w Litwie Woźny trybunału1.

(I, 890–890)

Kłótnia w zamku, ta bezpośrednia podnieta zajazdu, traktowana przez poetę z maskowanym uśmiechem, znajduje zabawne zamknięcie w parodii święta Dziadów, gdy rolę duszy czyśćcowej przejmuje wschodzący księżyc, a rolę potępieńców – szczury. Gerwazy z Hrabią układają plan zajazdu. Mają o nim różne zdania. Klucznik broni odwiecznego zwyczaju, powołując się na kodeks honorowy. Jest uroczysty i przejęty ważnością chwili. Poeta nie przeszkadza mu ani jednym słowem w ujawnianiu oburzenia, w pojmowaniu walki jako świętego obowiązku wobec zmarłego pana. Gerwazy ma krwawe czyny na drodze swej zemsty. Chwalił się nimi Hrabiemu. Ale poeta każe nam silniej odczuwać jego przywiązanie i jego nieszczęście niż winy. Gerwazy nie czuje się w przeddzień zajazdu triumfatorem,

siadł na ziemi, oparł się o ścianę,

I pochylił ku piersiom czoło zadumane…

(V, 876–377)

Wśród marzeń o przeszłości i pacierzy wieczornych

ciężka marzeniami na pierś spadła głowa,

I tak usnął ostatni Klucznik Horeszkowa.

(V, 904–905)

Sędzia wręcza Protazemu pozew:

Woźny z miną uroczystą

Wyciągnął słuch i rękę, skoro pozew zoczył;

Stał poważnie, a rad by z radości podskoczył.

Na samą myśl procesu czuł, że się odmłodził…

(VI, 79–82)

Poeta porównywa go z weteranem, który na głos trąby wojennej ucieka na drewnianej nodze ze szpitala. A przecież wręczenie pozwu to zerwanie układów sąsiedzkich, to uderzenie w plany Robaka. Mimo to poeta weźmie starca w opiekę i powie:

Dobrze zrobił Protazy, że w drogę pospieszył

Bo niedługo by swoim pozwem się nacieszył.

(VI, 102–103)

Rada w zaścianku. Zamęt, zgiełk, pragnienie walki. Można tych ludzi prowadzić, jak się chce. Są podnieceni, wzburzeni, czekają tylko na chwilę i hasło. Byle im znaleźć wroga. Nie mogą długo czekać na okazję. Gwałtowni, myślowo nieporadni, dają się łatwo podniecić, dopomagają wszelkiej agitacji, odgrzebują drobne urazy, byle się wreszcie bić. Maciek im słusznie wymyśla, wymawiając co parę słów głupotę. Są istotnie niepoczytalni w swej ślepej zapalczywości. Grożą Soplicom zagładą, popierają Gerwazego, bo ten im obiecuje natychmiastowy wymarsz. Ale wystarczy drobna zapora, to, że Hrabia, romansowy wódz wyprawy, pierwszy stanie u celu, i już napastnicy ochłoną z obudzonej sztucznie nienawiści, nie będą szukali wrogów wśród ludzi, nie powtórzą żadnego z groźnych słów przeciw Sędziemu. Temperament bojowy wyładują w oborze, chlewie i kurniku:

I tak, na dane z kuchni hasło, niespodzianie

Rozeszła się armija na furażowanie.

(VIII, 717–718)

Poeta nie jest dla tych ludzi surowy. Mają oni w poemacie tyle komicznego uroku, nawet wówczas, gdy błądzą. Moknąc w dybach na deszczu, przedstawiają tak żałosny obraz, że niemal zapominamy o tym, co nabroili. A kiedy staną do walki z Moskalami, prześcigając się w pochwałach wzajemnych, poeta nie daje nam już żywić do nich urazy. Tę część winy, którą zdolni byli poczuć, odrobili.

Zresztą w sprawie Horeszków z Soplicami żadna strona nie ma zupełnej racji i chyba żal Gerwazego najgłębsze ma podstawy. Sędzia wstydzi się przecież, gdy Telimena wypomina mu długi wobec Horeszków. Aluzje te wszakże nie tyle oskarżają Sędziego, ile ujawniają jego wrażliwość moralną. Poeta silnie akcentuje dobroć, serdeczność i patriotyzm swego bohatera. Narzuca nam zwycięsko sugestie dodatnie.

Mickiewicz umie uczynić swą opowieść prawdopodobną, choć wiele spraw pozostawia bez wyjaśnienia. Hrabia nie wie o tym, że wnuczka Horeszki wychowuje się w Soplicowie, jakby jej w ogóle na świecie nie było. Poeta zresztą Zosię w szczególny sposób izoluje. Wprowadza ją do utworu jak urocze i zagadkowe zjawisko. Ujmuje ciężaru gatunkowego jej postaci, daje niemal fantastyczny wizerunek istoty nadnaturalnie lekkiej, jasnej, pełnej światła, na pół rzeczywistej. Wiąże ją z naturą, odrywa od świata zabiegów praktycznych. Nikt jej nie krzywdzi. Jest wolna i szczęśliwa w świecie, który sobie stworzyła i w którym króluje jako opiekunka dzieci, ptactwa i kwiatów. Dlatego póki jesteśmy pod działaniem utworu, nie czujemy niekonsekwencji i nie doznajemy sprzeciwu, pochłonięci urokiem postaci bohaterki. Gdy po zamknięciu książki zbudzą się wątpliwości, nie naruszą sugestii prawdopodobieństwa.

Konflikty w Panu Tadeuszu rysują się jasno i mają mocne napięcie. Ale poeta łagodzi je przez odprężenie. Pełno go w poemacie. Płynie z pogodnych i żartobliwych obrazów natury, z komicznego uroku ludzi, ze szczęśliwych okoliczności. Hrabia pierwszy staje w Soplicowie na czele karnych dżokejów, chroniąc mieszkańców przed mściwością Gerwazego. Robakowi udaje się oswobodzenie szlachty i zorganizowanie bitwy. Następstwa zbrojnego zatargu nie są groźne. Nie dochodzi nawet do śledztwa. Napoleon wypowie wojnę Rosji i wszyscy spragnieni walki będą mogli zaciągnąć się do jego szeregów. Gerwazy będzie miał okazję oddania swego miecza w godne ręce. Plan Robaka połączenia Zosi z Tadeuszem znajdzie potwierdzenie w ich wzajemnej miłości. Nawet spór Asesora z Rejentem zakończy się ku radości obu.

Te wszystkie złagodzenia, znajdujące nieprzypadkowe zamknięcie w baśniowym finale poematu, nadają mu ton pogody i szczególnego bezpieczeństwa.

Obok nich istnieją przecież tony inne: lęk przed wojną, ujawniający się w instynktach ludzi prostych, cierpkie zastrzeżenia Maćka, wysoki, zobowiązujący drogowskaz w heroizmie Robaka i legionistów. Emisariusze legionów podtrzymują związek z krajem, budząc gotowość do walki o wolność, do ofiar samorzutnych. Szlachta zebrana w karczmie nie ma żadnych wątpliwości, żadnych zastrzeżeń. Wojna o niepodległość to jej najdroższe pragnienie, najwyższy cel. Podkomorzy i Sędzia doznają najmocniejszych wzruszeń, gdy mówią o bliskości walki. W prostej powieści raz po raz pobrzmiewa nuta heroiczna.

Ponad światem ludzi zwykłych, ponad sferą ich spraw i zabiegów codziennych wznosi się – jak bóg antyczny – Napoleon. Na rydwanie, zaprzężonym w orły, przelatuje świat, ciskając gromy na ziemię. Ku niemu grawitują skromni bohaterowie poematu. Gdy rydwan osiądzie na ziemi, otoczą go i – jako cząstka wielkiej armii – pójdą na wschód. Dystans ogromny między bogiem wojny a dziećmi ziemi litewskiej zostanie przezwyciężony po prostu. Nawet Asesor w mundurze napoleońskiego żandarma wejdzie do grupy wojskowej jako postać dekoracyjna. Busolę ruchu powstańczego trzymał w rękach swych Robak i on obok cesarza Francuzów zasłużył w poemacie na apoteozę. Ale Robak wyrósł ze środowiska szlacheckiego i do końca życia zachował z nim organiczny związek. Umie się w nim obracać, umie oddziaływać. Przekona Maćka, wzruszy Gerwazego. To jeden ze swoich, najbardziej energiczny i najdzielniejszy, ten, co przez żar ekspiacji wyrósł na przywódcę i organizatora żywiołowego patriotyzmu masy szlacheckiej.

Gdy wodzowie i żołnierze legionów wejdą do Soplicowa, znajdziemy wśród nich Hrabiego, Tadeusza, Maćków i Bartków.

I okaże się nagle, że upragnionych gości wita ziemia litewska nie tylko przez udział swych synów we wspólnej akcji wojennej. Że wszystko, co stanowi codzienność życia polskiego, zwyczaje, stroje, sprzęty, potrawy, to powietrze rodzinne, za którym tęsknili żołnierze-tułacze. Ludzie zwykli, niewolni od przywar i śmiesznostek, stworzyli te formy współżycia, które bohaterowie legionów odczuwają jako rdzennie polskie. Następuje zbratanie wielkich i małych, wymiana bezcennych darów. Zrastają się rozproszone elementy kultury zbiorowej. Akt zjednoczenia Polski z Litwą odczuwają wszyscy jako zwycięstwo moralnego prawa.

Ludzie w Panu Tadeuszu związani są ze sobą wielostronnie. Nikt nie jest bez winy, ale każdy ma rację istnienia, miejsce w grupie, każdy niemal w jakiś sposób się rehabilituje. Wieczny odpoczynek, odmówiony za Płuta, i jego nawet w pewnym stopniu oczyszcza. Zginął przecież jako człowiek bezbronny. W poemacie ujawnia się życzliwe spojrzenie na ludzi, zaufanie do życia, które przy całej asymetrii żłobi sobie drogę ku lepszej przyszłości. Uderza także głęboki demokratyzm. Najmniejsi nawet są na coś potrzebni.

W porównaniu z Panem Tadeuszem epopeje Homera jakże wydają się arystokratyczne! Królowie, wodzowie szczepów, krewni bogów – to świat Iliady i Odysei. Prostota obyczajów nie jest przecież czymś istotnym dla ducha dzieła. Boski pastuch świń Eumej ma wyższe stanowisko na królewskim dworze Itaki niż rezydenci w Soplicowie – Wojski czy Protazy.

Zarzucano Mickiewiczowi, że przedstawił życie jednej tylko warstwy. Bohaterowie Pana Tadeusza pochodzą istotnie z bogatszej i uboższej szlachty. Ostatnia niewiele różni się trybem życia od ludu, ale ma w sobie ducha rycerskiego i żywe poczucie obywatelskie. Mickiewicz, dając w poemacie wyraz świadomości narodowej, wprowadził lud jedynie w roli statysty. Przeczuwa on wojnę, cieszy się wojskiem polskim, rozumie sens muzyki Jankiela. Poeta poprzez warstwę szlachecką sięgnął do instynktów, uczuć, pragnień i dążeń zbiorowości, przez kulturę warstwy do kultury narodu. Dotarł do najuboższych ludzi, do najprymitywniejszych natur spośród tych, którzy czuli się odpowiedzialni za losy kraju. Walka o wolność nie łączy się w Panu Tadeuszu z myślą o rozszerzeniu praw czy przywilejów warstwy. Podkomorzy z przekonaniem ogłosi zasadę równości wszystkich wobec prawa. Tadeusz po żołniersku rozstrzygnie sprawę uwłaszczenia włościan. W warstwie żyje duch obywatelski i dlatego jest ona w Panu Tadeuszu reprezentantką narodu, jak ziemia nowogródzka reprezentantką całego kraju.

Mickiewicz utrzymuje jedność swego świata przez zespolenie ludzi z naturą, nadanie artystycznego wyrazu domom, zagrodom, sprzętom, przez wciągnięcie przyrody w obraz poetycki, w którym człowiek zrasta się z tłem lub z niego wyłania, jako dziecko tej ziemi, a nie innej. Jedność wynika z biologicznego pokrewieństwa ludzi, ze wspólnoty obyczaju, ze wspólnoty celu, wobec którego milkną przeciwieństwa.

Mickiewicz buduje swój utwór tak, że wzruszenia, jakich doznajemy, słuchając głosu jego przejmującej tęsknoty, wyznań Robaka, nie naruszają pogodnego toku opowieści, przydają jej tylko głębi. Komicznej powadze, z jaką Wojski gotuje wyprawę na niedźwiedzia, krzątaninie myśliwych towarzyszy głęboki akompaniament uczuciowy. Olbrzymie drzewa puszczy to nie tylko teren polowania, ale i towarzysze młodzieńczych marzeń poety, rówiennicy dawnych władców kraju, świadkowie wielkiej przeszłości narodu. Mickiewicz uwydatnia ważność zjawisk i rzeczy niewspółmiernych ze sobą przez wielką rozmaitość techniki przedstawień. Przyznaje im byt autonomiczny jako żywym cząstkom poetyckiego obrazu.

Szafuje oględnie uwielbieniem, zachwytem, wzruszeniem, powagą i przez to właśnie wzmaga ich ekspresję. Nie wprowadza tragizmu, nierozwiązalnych konfliktów ani grozy, bo nie ujawnia demonicznej siły zła. Jest ono w Panu Tadeuszu zdegradowane, komiczne jak diabeł z baśni ludowej, któremu poczciwy wieśniak płata figle.

Autor idzie od komicznych przedstawień, przez łagodną pobłażliwość, maskowaną śmiechem sympatię, do rozczuleń i wzruszeń, sięgających sfery wzniosłości. Powaga rzeczywista i udana, żart ukryty i jawny wytwarzają tę wibrację wrażeń, która znajduje ujście w duchu pogody.

Materiał budowlany Pana Tadeusza to nie wielkie głazy, jak u Homera, ale drobne cegiełki. Ludzie przeciętni, konflikty niegroźne w konsekwencjach, szczęśliwie rozwiązane, oddech bezpieczeństwa i radości w finale utworu – to czynniki, które powodują dziwną lekkość tej wielkiej budowli.

Pan Tadeusz jest utworem wielotonowym i wielopłaszczyznowym. Daje artystyczny obraz zbiorowości polskiej, zrośniętej z ziemią, spokrewnionej biologicznie i moralnie, związanej w społeczność walczącą o prawo do utrzymania własnych form współżycia.

Różnorodność ujęć, w których tak ważną rolę odgrywają komizm i humor, nie dopuszcza do jednostajnej powagi ani do uwielbienia przedstawionego świata. Poeta zachowuje wobec niego pewien dystans, który w szczytowych momentach znika. Wtedy zwykłe, codzienne życie ukazuje swe oblicze dziejowe i moralne.

I tu widzimy istotny wyraz techniki epopeicznej. Bohaterowie Homera mają wprawdzie większe wymiary, ale decydującą rolę w potęgowaniu ich wielkości odgrywa magia bóstwa, a więc siła płynąca z zewnątrz. Ona to przeobraża, upięknia, wzmacnia, decyduje o zwycięstwie. W Panu Tadeuszu funkcję tę pełni potężny prąd wolnościowy w dziejach, któremu pole otworzył cesarz Francuzów. Świadczy o tym apoteoza Napoleona i jego emisariusza Robaka. Obaj władają magiczną siłą, obaj nadają wyższy sens zwykłym egzystencjom ludzkim, wyzwalają wielkość. Kto złączy się z nimi sercem i wolą, dozna przeobrażenia.

Dzięki tej sile skupiającej wzmaga się duchowa i kompozycyjna jedność dzieła. Przy całej lekkości budowy, gdy się szuka określenia rodzaju literackiego, przyjmuje się to, ku któremu przechylił się Słowacki.

Pan Tadeusz spełnia warunki, jakie poetyka zwykła stawiać epopei.

Przedruk za: Z. Szmydtowa, „Pan Tadeusz” jako epos [w:] eadem, Studia i portrety, Warszawa 1969, s. 178–186.

1 A. Mickiewicz, Dzieła, Wydanie Jubileuszowe, t. 4: Pan Tadeusz, oprac. Z.J. Nowak, Warszawa 1955. Wszystkie cytaty w tekście z tego wydania.

Konrad Górski

Jak Mickiewicz nazywał swą domową ojczyznę?

Nie mamy w języku polskim jednowyrazowego terminu, który by odpowiadał niemieckiemu: Heimat. Nie posiada go również ani język francuski, w którym pojęcie to oznacza się słowami: pays natal, ani angielski, gdzie się określa je jako native country. Jeśli decyduję się więc nazwać Nowogródczyznę domową ojczyzną naszego poety, to nie dlatego, żeby on sam tak ją nazywał, ale ponieważ mówiąc wielokrotnie o własnych stronach rodzinnych, Mickiewicz posługuje się wciąż przydawką „domowy”. Mamy więc:

Niemnie, domowa rzeko moja…

(sonet Do Niemna)

Błogosławię ci pierwsza piosnko nieuczona,

Którą odbiły lasy domowe i rzeki

(Sonet X)

Była to historyja żyjąca krajowa,

A między szlachtą dzieje domowe powiatu

(Pan Tadeusz I, 373–374)

Ja ileż wam winieniem, o domowe drzewa!

(Pan Tadeusz, IV, 42)

W niniejszych wywodach nie będzie mi jednak chodziło o przekonanie czytelnika, że Mickiewicz uznałby termin „domowa ojczyzna”, choć go nigdy nie użył, lecz o prześledzenie geofizyczno-historycznej onomastyki, którą poeta stosuje, gdy ma na myśli swój ojczysty region. Przekonamy się, że w praktyce pisarskiej Mickiewicza dokonywa się tu widoczna ewolucja będąca odbiciem zmieniającej się sytuacji historycznej.

Mickiewicz doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że Wielkie Księstwo Litewskie powstało drogą podboju wielu ziem ruskich przez pogańską Litwę, i dał temu niedwuznaczny wyraz w przedmowie do Konrada Wallenroda. Czytamy tam m.in.:

Najświetniejsza epoka Litwy przypada na czasy Olgierda i Witołda, których władza rozciągała się od Bałtyckiego do Czarnego Morza […]. Narodowość litewska, rozlana po zbyt obszernych ziemiach, straciła swoją właściwą barwę. Litwini ujarzmili wiele pokoleń ruskich i weszli w stosunki polityczne z Polską, Słowianie, od dawna już chrześcijanie, stali na wyższym poziomie cywilizacji, a lubo pobici lub zagrożeni od Litwy, powolnym wpływem odzyskali moralną przewagę nad silnym, ale barbarzyńskim ciemiężycielem i pochłonęli go, jak Chiny najeźdźców tatarskich. Jagiellonowie i możniejsi ich wasale stali się Polakami; wielu książąt litewskich na Rusi przyjęło religię, język i narodowość ruską. Tym sposobem Wielkie Księstwo Litewskie przestało być litewskim, a właściwy naród litewski ujrzał się w dawnych swoich granicach; jego mowa przestała być językiem dworu i możnych i zachowała się tylko między pospólstwem.

Jak w świetle tej syntezy historycznej przedstawia się pogląd Mickiewicza na antropologiczny charakter jego domowej ojczyzny? – Nie ulega wątpliwości, że w okresie wileńsko-kowieńskim, a nawet i w latach pobytu w Rosji, zdawał sobie sprawę z tego, że Nowogródczyzna jest ziemią ruską. W przypisie do w[ersu] 8. Grażyny poeta daje następujące informacje o stolicy swego ojczystego regionu:

Nowogródek, starożytne miasto na Litwie, niegdyś Jadźwingów, potem Rusinów posiadłość, zburzona przez Tatarów w czasie zagonu Batego, po ich ustąpieniu zajęte znowu przez Erdziwiła Montwiłowicza, książęcia litewskiego.

W dalszym ciągu tego przypisu Mickiewicz daje obszerniejszy cytat ze Stryjkowskiego, jak to Erdziwił założył sobie stolicę w Nowogródku, pobudował zamek na miejscu dawnego zamku książęcia ruskiego i opanowawszy bez rozlania krwi wielką część niskiej ziemi, począł się pisać wielkim księciem nowogródzkim.

Kierując się powyższymi wiadomościami historycznymi, Mickiewicz we fragmencie Kartofli (miał to być zapewne początek pieśni drugiej), zaczynającym się od słów:

O nowogródzka ziemio, kraju mój rodzimy,

O, Trębeckimi godzien uwielbienia rymy…

otwarcie nazywa tę ziemię Rusią. Pochwałę jej stylizuje w świadomej antytezie do obcych krajów, w których maleją groźne, niszczycielskie żywioły. Tymczasem w jego rodzinnym kraju

Inna błoń krasnej Rusi, roztwarta dla oka,

Nie szarpią jej przepaści, nie jeży opoka;

Lecz i planom Cerery dogodniejsza skiba,

I dla żywiołu lepsza nad inne siedziba.

Mieszkaniec, w tak łagodnym rozgnieżdżonym kraju.

Słynie wielkością duszy, prostością zwyczaju.

Stąd Mendog ciskał gromy na północne ściany.

Tutaj z rzymiańskim sercem wschodziły Reytany.

Powiedzmy od razu, że tak niedwuznaczne i zdecydowane nazwanie Nowogródczyzny Rusią zdarzyło się Mickiewiczowi tylko dwa razy, m.in. we wczesnym okresie twórczości, do którego należy zaniechana po przełomie romantycznym Kartofla. Ale gdy nawet zaczął z biegiem czasu uważać tę nazwę za historycznie już nieaktualną, nie zamykał oczu na stosunki językowe w swej domowej ojczyźnie. Świadczy o tym bardzo charakterystyczny przypis w artykule o Karpińskim. Próbując wyjaśnić popularność tego poety, Mickiewicz kładzie nacisk na pokrewieństwo jego wersyfikacji i pierwiastków treściowych ze śpiewami gminnymi, a w związku z tym daje następujący komentarz w przypisku:

Lud prosty w Litwie mówi dialektem ruskim, zmieszanym z polską mową, albo językiem litewskim, zupełnie od słowiańskiej mowy różnym. Przez śpiewy gminne, o których wspominamy, rozumiemy śpiewy polskie, ballady i sielanki, powtarzane między drobną szlachtą i klasą służących, mówiących po polsku.

Opuszczam resztę przypisu niewiążącą się z naszym tematem, wyłaniają się bowiem zagadnienia dla nas bardzo istotne. Nazywając Nowogródczyznę Rusią, czy Mickiewicz precyzował bliżej, o jaką Ruś w tymi wypadku chodzi, a dalej – czy mówiąc o dialekcie ruskim odróżniał go od innych narzeczy wschodniosłowiańskich? Innymi słowy – czy Mickiewicz uważał swój rodzinny region za część Białorusi, a język miejscowego ludu za białoruski? W okresie wczesnej twórczości, a nawet w latach przedpowstaniowych – ani jedno, ani drugie! Sądząc z jednej wypowiedzi w „Pielgrzymie Polskim”, możemy wnosić, że dla Mickiewicza nazwa Białorusi posiadała to znaczenie, które było używane w onomastyce geograficznej dawnej Rzeczypospolitej. W artykule O bezpolitykowcach i o polityce „Pielgrzyma” Mickiewicz polemizuje z tymi, którzy sprzeciwiają się idei walki zbrojnej o niepodległość:

Słyszymy często: Już dosyć dla Polski krwi przelano. O, gdyby tak było! Ale zapominamy, że dziadowie nasi oddali bez wylania kropli krwi Białoruś, bez wylania kropli krwi Galicję całą i tyle Wielkopolski.

Oczywiście mowa o pierwszym rozbiorze, a stąd wynika, że dla Mickiewicza Białorusią były jedynie tereny województw połockiego, witebskiego i mścisławskiego, które w 1772 roku przeszły pod władztwo Rosji. Potwierdzeniem tego są wzmianki w listach poety z lat 1831 i 1853, dotyczące losów Czeczota i Zana. O pierwszym czytamy dwukrotnie (list do Domeyki z 7 stycznia 1839 [r.] i do F. Mickiewicza z marca tego roku), że wydał w Wilnie Pieśni gminne i wrócił na Białoruś. Czeczot istotnie miał wtedy stałą posadę w Leplu, a więc na terenie dawnego woj[ewództwa] połockiego. O Zanie dowiadujemy się z listu do Domeyki z dn[ia] 26 VI 1853 roku, że ma wioskę na Białorusi, a że owa wioska znajdowała się na terenie Mohilewszczyzny, czyli znów w granicach objętych pierwszym rozbiorem, mamy więc nowe potwierdzenie, że dla Mickiewicza Białoruś to były północno-wschodnie tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego, nieobejmujące wcale Nowogródczyzny.

Jak wiemy z różnych źródeł, ta część Rusi, która stała się domową ojczyzną Mickiewicza, nosiła jeszcze w XVIII wieku nazwę Czarnej Rusi, a tradycja tej nazwy przetrwała i do początków naszego stulecia, jak to stwierdzał w swych poszukiwaniach etnograficznych Kazimierz Moszyński1. U Mickiewicza nazwę tę spotykamy w postaci Czarnoruś w I księdze Historii Polski […].

Jeśli chodzi zaś o słowo „białoruski”, to pojawia się ono w listach bardzo późno, bo dopiero w cytowanym wyżej liście do Domeyki z 1853 troku, gdzie dowiadujemy się o Czeczocie (już wówczas nieżyjącym), że „przed śmiercią wydał on był pieśni białoruskie i te mu zjednały tam u nas wiele współczucia”.

Tak dochodzimy do nowego zagadnienia, a mianowicie, jak się przedstawia w twórczości Mickiewicza do roku 1832 użycie wyrazów: „litewski” i „ruski”.

Pierwszy z nich odnosi się w tym czasie niemal wyłącznie do Litwy pogańskiej i ma znaczenie etniczno-językowe. Na innym miejscu starałem się przedstawić młodzieńcze zainteresowania Mickiewicza Litwą pogańską, sprawiające, że Grażyna była w intencji autora poematem o tematyce archeologicznej2. Bogaty materiał dokumentacyjny ilustrujący zdecydowaną przewagę wspomnianego znaczenia przynosi hasło: litewski w Słowniku języka Adama Mickiewicza (t. 4, s. 93–96).

Natomiast słowo „ruski” ma wówczas kilka odcieni znaczeniowych. A więc: 1) odnoszący się do wszystkich ziem średniowiecznej Rusi; 2) określający wszystkie języki wschodniosłowiańskie; 3) rosyjski, odnoszący się do ówczesnego państwa, narodu i języka rosyjskiego. Dodajmy, że słowo rosyjski pojawia się u Mickiewicza stosunkowo rzadko, ale niewątpliwie rzeczy związane z Rosją czy pochodzące od Rosji ma poeta na myśli, jeśli mówi o ruskich sklepach w Wilnie, o ruskich saniach, o ruskiej łaźni, albo gdy chcąc zaznaczyć, że stawia datę według kalendarza juliańskiego, pisze: „10 maja ruskiego” (list do Pietraszkiewicza z 10/22 maja 1821 [r.]).

Tak by się przedstawiała obchodząca nas tu sprawa aż do czasów powstania listopadowego. Ale to zdarzenie historyczne i towarzyszące mu następstwa w umysłach i charakterach niektórych ówczesnych ludzi miały dokonać ważnych przesunięć w geograficzno-historycznej onomastyce Mickiewicza. Car Aleksander w początkach swej kariery króla polskiego łudził społeczeństwo polskie, że ziemie dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego zostaną złączone z Królestwem Kongresowym. Te miraże skończyły się dość prędko, ale mimo to nadzieje i oczekiwania jakiejś realizacji tych zapowiedzi żyły w świadomości ogółu nadal. Okres powstańczy nie tylko ujawnił bezkompromisowość caratu w tej sprawie, ale – co ważniejsza – przyniósł dowody, że i po stronie polskiej rodzą się tendencje do pogodzenia się ze stanowiskiem rządu carskiego. Mickiewicz przeczytał jeszcze w maju 1831 roku wiadomość w gazetach niemieckich o broszurze Józefa Przecławskiego, redaktora „Tygodnika Petersburskiego”, streszczonej w tymże piśmie i dążącej do przekonania społeczeństwa polskiego na Litwie o słuszności rosyjskich planów i poglądów na charakter ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Poeta nie wiedział i nie przypuszczał, że autorem broszury jest Przecławski, czego dowodem, że jeszcze w kwietniu 1832 roku gotów był pisać do niego z Drezna w sprawach czysto osobistych, ale fakt streszczenia owej broszury w polskim piśmie napełnił go niepokojem i goryczą. Pisał więc – do Marii Szymanowskiej (list z 16 V 1831 roku), dając wyraz tym uczuciom, ale w formie ironicznego szyfru, aby mieszkającej w Petersburgu adresatki nie narazić na prześladowanie ze strony władz carskich. Oto, co pisze poeta:

Czytałem w gazetach niemieckich wyjątek z „Tygodnika Petersburskiego” tyczący się Litwy. Mądry autor nauczył mnie rzeczy, o których chociaż Litwin nigdy nie wiedziałem. Co to za górność widoków! Co za głębokość! nie wiem, czemu się więcej dziwić: czy głębokości, czy wysokości. Z moich znajomych w stolicy mało kto zajmuje się tak dalece historią; nie mogę zgadnąć, myśląc dzień i noc, kto by się mógł zdobyć na ten artykuł! Nie wiem nawet, czy tyle razy wzmiankowany artykuł był oryginalnie napisany po polsku, czy też w naszym ojczystym języku, który – jak wiadomo – jest rosyjski.

W świetle podobnych wypowiedzi na łamach polskiego pisma Mickiewicz uświadomił sobie konieczność mocnego zadokumentowania swego stanowiska w sprawie Litwy. Stąd owa idealizacja unii polsko-litewskiej w Księgach narodu i pielgrzymstwa i w Panu Tadeuszu, stąd owa deklaracja w rozdz[iale] XII Ksiąg pielgrzymstwa, że: „Litwin i Mazur b r a c i a  s ą”, stąd też radykalna zmiana w geograficzno-historycznej onomastyce.

Wyraziło się to przede wszystkim w nowym zastosowaniu słów: „Litwa” i „litewski”. O ile w epoce przedpowstaniowej słowa te kojarzyły się przede wszystkim z Litwą pogańską, z narodem litewskim w sensie etnicznym i z językiem litewskim, o tyle teraz „Litwa” znaczy Wielkie Księstwo Litewskie w jego historycznym kształcie aż do rozbiorów, a „litewski” – odnoszący sią do państwa, terytorium, mieszkańców i kultury Wielkiego Księstwa jako o pewnej całości geograficzno-historycznej aż do czasów współczesnych poecie. Nie będzie więc już mowy o Nowogródczyźnie jako Rusi; jest to integralna część Litwy i wszystko, co się dla poety z jego domową ojczyzną wiąże, będzie opatrzone przydawką „litewski”. Poczynając od inwokacji Pana Tadeusza, która dała okazję do tylu fałszywych wniosków o świadomości narodowej poety, Mickiewicz, wciąż pozostając pamięcią i wyobraźnią w granicach Nowogródczyzny (o czym świadczy choćby toponomastyka utworu), akcentuje litewskość wszystkich szczegółów krajobrazu i życia tamtejszych mieszkańców. Mamy więc: „cichą wieś litewską (I, 892–893), „lasy litewskie” (II, 791; III, 548), „puszcze litewskie (IV, 479, 482), „litewskie pieśni i potrawy” (IV, 830–831), „litewskie rosoły” (V, 81–82), a wreszcie – co najważniejsze – „lud litewski”. Ten ostatni szczegół warto zilustrować szerzej.

Ks. VIII, 117–118: Z niewymownym przeczuciem cały lud litewski

Poglądał każdej nocy na ten cud niebieski [mowa o komecie].

Ks. XI, 182–183: Dziś pospólstwo litewskie z całej okolicy

Zebrało się przed wschodem wokoło kaplicy.

Ks. XI, 199: Włos litewskiego ludu, biały albo płowy.

Ks. XI, 600–602: A wszyscy klaszcząc w dłonie zawołali: „Brawo”,

Zachwyceni dziewczyny urodą, postawą,

A szczególnie jej strojem litewskim prostaczym.

Jedyny moment w Panu Tadeuszu, gdy poeta jakby zapomniał o swoim zamiarze akcentowania litewskości Nowogródczyzny, to chwila zjawienia się gajowego z wiadomością o niedźwiedziu. Wtedy wszyscy wpadają w szał przygotowań do polowania. A wśród nich i Asesor:

„Wańka!” krzyknął na chłopca Asesor po rusku.

„Tasak mój Sanguszkowski pociągnąć na brusku…

(II, 754–755)

Od tej tendencji nazywania „litewskim” wszystkiego, co się wiązało z Wielkim Księstwem Litewskim jako całością historyczną, istnieje jeden wyjątek. Oto na emigracji powstało Towarzystwo Litewskie i Ziem Ruskich, gdzie przez te ostatnie rozumiano Ukrainę, Wołyń i Podole, a więc ziemie ruskie wchodzące w skład Korony. Wtedy Mickiewicz uświadomił sobie silniej, że i Białoruś (taka, jak ją widział nasz poeta), aczkolwiek państwowo stanowiła część Wielkiego Księstwa Litewskiego, pozostała jednak ziemią ruską. Echo tego wniosku odezwało się w artykule „Pielgrzyma” pt. Konstytucja Trzeciego Maja. Mówiąc tam o ustanowieniu monarchii przez ustawę majową, pisze:

nie wahamy się powiedzieć, że w czasie rewolucji jeszcze ten artykuł konstytucji wyrażał życzenie mas narodowych. Odwołujemy się do powstania Litwy, Ukrainy, Podola, Białorusi. Jakie wrażenie zrobiłaby w tych prowincjach wieść, że król polski, wielki książę litewski, ruski i pruski ciągnie odzyskać nasze dawne dziedzictwo!

A więc Białoruś wymieniona jako coś odrębnego obok Litwy. I chyba lud białoruski miał poeta na myśli, gdy umieścił następujące zdanie w memoriale Do Przyjaciół galicyjskich:

Cały rachunek opierać należy na siłach własnych i na pomocy bliskiej, sąsiedniej, na przykład Węgrów dla Galicji, pospólstwa inflanckiego i ruskiego dla Litwy etc.

Ale Nowogródczyzny poeta do owej Białorusi nie zaliczał i w dobie popowstaniowej o jej ruskim charakterze ani razu nie wspomniał.

Przedruk za: K. Górski, Jak Mickiewicz nazywał swoją domową ojczyznę? [w:] idem, Mickiewicz. Artyzm i język, Warszawa 1977, s. 152–159.

1 K. Moszyński, Nowogródzkie pod względem etnograficznym, „Ziemia” 1925, nr 10–12, s. 182. Jest to osobny zeszyt poświęcony rodzinnym stronom Mikiewicza i zatytułowany Nowogródzkie.

2 K. Górski, Uwagi o „Grażynie”, „Pamiętnik Literacki” 1948, t. 38, z. 1.

Bogdan Zakrzewski

Pan Tadeusz, czyli „Jeszcze Polska nie zginęła” (fragmenty)

W obfitej i różnorodnej literaturze przedmiotu na temat Pana Tadeusza oraz Mazurka Józefa Wybickiego problem miejsca Pieśni Legionów w poemacie Mickiewicza bywał często dostrzegany czy akcentowany, zwykle jako element szerszych ujęć analitycznych, opisowych. Rozliczenie się z tego stanu badań jest omal niemożliwe i mało płodne, szczególnie z uwagi na ową dorywczość bądź stereotypowość refleksji związanych z tym tematem.

O umiłowaniach i zainteresowaniach muzycznych Mickiewicza, o jego wysokiej wrażliwości i kulturze muzycznej pisywano wiele, często nawet z bezkrytycznym zachwytem, aż do przyznania poecie umiejętności kompozytorskich (nie byle jakich!), muzykowania i śpiewu (a według współczesnej opinii Karola Liebelta – „głos miał jak kura”). Powoływano się w tym względzie na dowodne listy poety, nie dostrzegając w nich nieraz żartobliwości tonu i intencji. Bezsporny przecież jest fakt, iż poeta, interesując się wielce muzyką, szczególnie pieśniarstwem ludowym oraz głośnymi operami romantycznymi, zarówno komponował swe teksty poetyckie pod znane i popularne owocześnie melodie (arie), jak i „instrumentował” różnorakimi środkami swoje utwory, aż do granic ich stylizacji operowej. Muzyka w jego poezji spełniała wybitną rolę w bogatych i zróżnicowanych swych funkcjach.

Świat Pana Tadeusza jest pełen „muzyczności” rozmaitej w nastrojach, sytuacjach, obrazach, począwszy od klasycznych koncertów i „wygrywania” pieśni, aż po odwoływanie się do nich bezpośrednie lub aluzyjne (nawet w zakresie własnych wierszopieśni)1. Skrupulatne i erudycyjne przypisy i komentarze Stanisława Pigonia do jego edycji poematu w serii „Biblioteka Narodowa” ujawniają z tego zakresu jakże bogaty repertuar Mickiewiczowskich napomknięć o pieśniach lub przywołań pieśni (również pieśni-tańców), zwłaszcza ludowych, żołnierskich, narodowych, patriotycznych, religijnych, obrzędowych i zawodowych. Zainteresowania muzyczne Mickiewicza poświadcza również mnogość wymienianych w Panu Tadeuszu nazw instrumentów muzycznych oraz technicznych terminów muzycznych.

Mazurek Dąbrowskiego nie jest zatem jedyną pojawiającą się w poemacie pieśnią. Zajmuje jednak miejsce wyjątkowe i szczególnie eksponowane. Natomiast bogactwo żywiołu melicznego w Panu Tadeuszu stanowi dla utworu Wybickiego naturalnie sprzymierzoną kompozycję.

Mickiewicz wyznaczał pieśni narodowej specyficzną rolę. Wierząc w nieśmiertelność jej narodowego obiegu, w jej życiodajną funkcję w kulturze polskiej. Znał moc oddziaływania pieśni i moc mobilizowania, sprawdzaną wielokrotnie w najważniejszych momentach życia polskiego, w konspiracjach patriotycznych, w profetycznych agitacjach, w konsolacyjnych żałobach czasu klęsk i martyrologii.

W hierarchii pieśni narodowych Mazurkowi Dąbrowskiego powierzył poeta przewodnią funkcję. Poznał go już w dzieciństwie, i to z autopsji, gdy jako 14-letni chłopiec śledził w Nowogródku pamiętnego roku 1812 barwny przemarsz wojska polskiego i jego kwaterunki. (Po latach dojrzy wśród 19 pułku ułanów formujących się właśnie w Nowogródku — swego Tadeusza Soplicę!)

Mazurka poznał więc Mickiewicz najpierw w obiegu ustnym i zapamiętał na całe życie, tak, jak można zapamiętać pacierz. Ale mamy poświadczenie (nieco późne), iż musiał go znać z druku. Mianowicie w liście do Leonarda Chodźki, pisanym z Zurychu 19 IX 1829 [r.], czytamy:

upraszam, abyś mi do Rzymu przysłał Historię Legionów. Słyszałem wiele o niej po drodze w Niemczech, ale dotąd jeszcze nie udało mi się przeczytać. Zapewne za Alpami zaraz się spotkam, życzyłbym jednak mieć od autora egzemplarz (D 14, 5032).

Wspomniane dzieło pt. Histoire des Legions polonaises en Italie […], wydane w dwóch tomach w Paryżu r[oku] 1829, o którym słyszał poeta w Dreźnie od samego generała Kniaziewicza, zawiera tekst polski i francuski Pieśni Legionów (wraz z nutami – akompaniament fortepianowy Wojciecha Sowińskiego)3. Mickiewicz cytując w Panu Tadeuszu frazy Mazurka (PT I, 919), nie korzystał jednak z lekcji Chodźki, miał tekst w pamięci.

Mazurek Dąbrowskiego, jeśli wierzyć bałamutnym listom z podróży Antoniego Edwarda Odyńca, stać się miał już w 1830 r. finałem niezrealizowanego przez Mickiewicza (i jego przyjaciela) libretta, które zaplanował w Genui, zachęcony przez tamtejszego dyrektora orkiestry i kompozytora Franciszka Mireckiego (współpracującego także z Aleksandrem Fredrą). Bohaterem libretta do tej opery tragikomicznej miał być mężny legionista, Polak – Tadeusz (!), który będąc ranny, pozostał w nadmorskim miasteczku włoskim i zakochał się w córce burmistrza. Ale jej ojciec, „zapalony meloman”, nie chce zgodzić się na to małżeństwo, ponieważ nie może znieść amatorszczyzny śpiewania Tadeusza, także „melomana”, który ma nieprzepartą i „namiętną ochotę” do śpiewu. Farsowe perypetie kończy bohaterskie zwycięstwo Tadeusza nad zbójcami morskimi grożącymi miasteczku.

[…]

Hymniczną rangę oraz ogromną popularność uzyskał Mazurek w powstaniu listopadowym, nie tracąc ich również w czasach polistopadowych, także w środowiskach Wielkiej Emigracji. Śpiewano go w Dreźnie na ulicach, w salonach i piwiarniach jako niepodległościową pieśń narodową, pełną optymizmu, otuchy i nowej nadziei. Śpiewano ją, idąc na Zachód, wobec entuzjastycznie przyjmujących Niemców. W drezdeńskim okresie życia Mickiewicza Mazurek bił mu „tarabanem” serca przy tworzeniu Dziadów części III, najmocniej w epitafijnym posłaniu do męczenników syberyjskich, a w sposób wstrząsający w opowiadaniu Sobolewskiego: mianowicie Cyprian Janczewski, jeden z wielu wywożonych na Sybir, gdy

Kibitka runęła –

On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył.

I trzykroć krzyknął: „Jeszcze Polska nie zginęła”.

(D 3, 145)

Tragizm owego trzykrotnego okrzyku, będącego zarówno bohaterskim wezwaniem: „Do broni!”, jak i nakazem wiary i nadziei nieugiętej, rzuconych „ludowi płaczącemu”, kulminuje poprzez znane wszystkim, a niewykrzyknięte, jakby zdławione uzasadnienie: „Kiedy my żyjemy!”.

Mickiewicz w artykule O bezpolitykowcach i o polityce „Pielgrzyma” (z 19 maja 1833 [r.]) pisał:

Ale polityką, działaniem, nazywamy tylko czyny albo słowa i myśli, które rodzą czyny. Takimi czynami jest walka. Zwycięstwo lub męczeństwo; takimi słowami były, na przykład, dawniej słowa Ewangielii, potem naśladowanie ich: słowa Koranu, słowa Wiklefa, Hussa, Lutra, Sain-Simona – słowa na sesji rejtanowskiej, w obradach Konwencji, kiedy wypowiadano wojnę całej Europie, rozkazy dzienne Napoleona, pieśń o Dąbrowskim etc.

(D 6, 129)

A więc Mazurek Dąbrowskiego w tym polemicznym artykule uzyskał najwyższe koneksje i paralele w biegu dziejów, światową rangę „słów i myśli”, które rodzą epokowe czyny ludzkości.

Nieraz jednak słowa tej pieśni, strawestowane kameralnie, na prawach porzekadła, służą Mickiewiczowi do żartobliwej argumentacji, jak w liście do filozofa Bronisława Ferdynanda Trentowskiego, publikującego wówczas swe książki po łacinie i po niemiecku:

Mam zawsze nadzieję, że kiedyś zaczniesz pisać dla Polski i po polsku […]. Będę ci więc śpiewał piosenkę: Marsz, Trentowski, z Niemiec do Polski!

(D 15, 285)

Pierwszym bodaj interpretatorem pieśni Jeszcze Polska…, a z całą pewnością najbardziej odkrywczym, był sam Mickiewicz-profesor. Narodową cenę Mazurka, otwierającego „historię współczesną”, określił w swych prelekcjach paryskich w sposób niezwykle przenikliwy. Te jego dowodzenia są bardzo istotne dla zrozumienia i interpretacji funkcji pieśni w Panu Tadeuszu. W wykładzie 21. kursu II Literatury słowiańskiej stwierdzał:

polska idea ojczyzny nie jest związana z ideą ziemi. Pierwszy to raz widziano cały naród w pielgrzymstwie, naród, który znalazł się wśród ludów obcych.

(D 10, 267–268)

Rozwijając tę myśl, zajął się Mickiewicz ideowymi dziejami Legionów Polskich:

przedłużały [one] dalej historię Polski starodawnej, zachowywały wszystko, co w niej było żywotne, a razem nosiły w sobie zaród jej przyszłości. Legiony pierwsze poczęły rozwiązywać sprawy, o których rozprawiano na Sejmie Czteroletnim. Historia ich wyjaśnia po raz pierwszy znaczenie wyrazów: patriotyzm, prawa obywatelskie, równość.

(D 10, 268)

W dalszej argumentacji profesora wywiedzionej z idei Mazurka Dąbrowskiego znalazły się refleksje przypominające poetyckie koncepcje z Pana Tadeusza na temat przełomowej, przewodniej dla losów ojczyzny roli Legionów. A zatem wykład ów poświadcza i potwierdza ex post twórcze i przewodnie znaczenie Pieśni Legionów w strukturze poematu, który wszakże „ideę ojczyzny” związał z „ideą ziemi”.

Mickiewicza-profesora fascynowała magia spójni narodowościowej oddziałująca ze słów „sławnej pieśni legionów”. Ona jest „tajemnym węzłem”, który „łączy wszystkich członków jednego narodu” (D 10, 284).

Zrozumiecie teraz Panowie znaczenie słów sławnej pieśni legionów:

Jeszcze Polska nie zginęła.

Kiedy my żyjemy.

Albowiem człowiek, gdziekolwiek się znajduje, skoro myśli, czuje, działa, może być pewny, że w tejże samej chwili tysiące jego spółrodaków myślą, czują i działają podobnie jak on. Ta spójnia niewidoma związuje narodowości.

(D 10, 293–294)

A nieco później, w wykładzie z 24 maja 1842 [r.], nie zawahał się Mickiewicz twierdzić, „iż cała historia Księstwa Warszawskiego, a nawet Królestwa Polskiego aż po powstanie 1830 roku, jest zawarta w kilku zwrotkach pieśni legionów” (D 10, 322). Na dowód tego przytoczył jej trzecią strofę, której wszystkie zapowiedzi spełniły się w historii:

Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,

Będziem Polakami,

Da nam przykład Bonaparte,

Jak zwyciężać mamy.

(D 10, 322)

Zauważmy, iż „brzmienie temporalne” wersu 4 zostało zmienione; Mickiewicz wprowadził, dla agitacyjnych celów, czas przyszły: „da” zamiast: „dał”.

Po tej cytacji następuje jakby ekskurs interpretacyjny profesora, który jako poeta zrealizował w Panu Tadeuszu retrospektywnie właśnie to, czego Pieśń Legionów nie przepowiedziała, a co on w swym poemacie tak donośnie dośpiewał, mianowicie: „Przejdziem Niemen”. Ów „dośpiew” funkcjonował zresztą w listopadowym potomstwie Mazurka Dąbrowskiego. Na przykład Pieśń wołyńską Krakusów Dwernickiego otwiera wers: „Przejdziem Wisłę, Bug i Niemen, będziem Polakami”4.

Mówił Mickiewicz w wykładzie 23. kursu II:

Zwracam uwagę, że w tych pieśniach [tj. legionowych] nie ma mowy ani o Niemnie, ani o Dnieprze, jako mających należeć do Polski. Mógłby ktoś odpowiedzieć, że myśleć we Włoszech o tak dalekich granicach byłoby zbyt zuchwałe. Ale poeci, nieznani wieszczowie, tworzący te pieśni, którzy kilku tysiącom Polaków zabłąkanych na równiny Lombardii zapowiadali przejście Wisły i Warty, mieliby dość odwagi, by im przepowiedzieć zdobycie dawnych granic, gdyby mieli i tego przeczucie.

(D 10, 322–323)

Ta polemiczna z pozoru argumentacja, służąca zresztą charakterystyce poezji „wojennej” wydarzeń r[oku] 1812, potwierdza również integralny związek Mazurka Dąbrowskiego z Panem Tadeuszem.

Przedruk za: B. Zakrzewski, „Pan Tadeusz”, czyli „Jeszcze Polska nie zginęła” [w:] idem, hajże na Soplicę!, Wrocław 1990, s. 7–13.

1 Np. PT VI, 87 i n. Tak oznaczamy w przypisach lub po cytacjach w tekście głównym lokalizację źródła: A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, oprac. S. Pigoń, wyd. 8, Wrocław 1980, BN I 83. Liczba rzymska oznacza księgę, liczba arabska – odpowiedni wers utworu. Podkreślenia pochodzą od autora artykułu.

2 W ten sposób odsyłamy do edycji: A. Mickiewicz, Dzieła, Wydanie Jubileuszowe, Warszawa 1955. Pierwsza liczba po skrócie wskazuje tom, następne – stronice.

3 Zob. S. Windakiewicz, Prolegomena do „Pana Tadeusza”, Kraków 1918, s. 138–139. Tu o wpływie lektury książki Chodźki na pewne motywy w Panu Tadeuszu. Natomiast o występowaniu Mazurka Dąbrowskiego w Panu Tadeuszu wspomina Windakiewicz bardzo pobieżnie na s. 120–121, cytując 6 wariantów pieśni w poemacie i ograniczając się do stwierdzenia: „Mickiewicz w sześciu wariantach powtarza go w Panu Tadeuszu na dowód i pamiątkę, jak ustawicznie brzmiał mu w uchu przy pisaniu tego dzieła” (s. 120).

4 Cyt. za: R. Kaleta, „Stary Dąbrowskiego mazurek” [w:] Oświeceni i sentymentalni. Studia nad literaturą i życiem w Polsce w okresie trzech rozbiorów, Wrocław 1971, s. 735.

Roman Kaleta

Legenda rejtanowska w Panu Tadeuszu

Nazwisko Rejtana zostało wymienione przez Mickiewicza w Panu Tadeuszu kilkakrotnie – dokładnie osiem razy w poniektórych księgach (od pierwszej zaczynając, kończąc na ostatniej) i raz w przypisie, egzystuje więc w epopei, można rzec, nieustająco.

Na początku owej pięknej „historii szlacheckiej z r[oku] 1811 i 1812” zaprezentował poeta wielkiego swojego „krajana” w roli dobrze znanej każdemu Polakowi: jako posła nowogródzkiego, który na tzw. sejmie delegacyjnym w 1773 r. zaprotestował z narażeniem życia przeciwko usankcjonowaniu grabieży olbrzymich terytoriów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wszyscy pamiętamy z lektury scenę, jak to Tadeusz Soplica wrócił po wieloletniej nieobecności ze szkół do rodzinnego gniazda i cieszył się, stwierdziwszy, że we wnętrzu domu wszystko ostało się po staremu. Młody człowiek skierował w pewnej chwili oczy na portrety bohaterów narodowych, które jego ojciec zawiesił na ścianach, zalecając tym samym ich imiona i czyny bezustannej pamięci mieszkańców i gości. Poeta wyliczył je i opisał w następującej kolejności:

Tu Kościuszko w czamarce krakowskiej, z oczyma

Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma;

Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów,

Że tym mieczem wypędzi z Polski trzech mocarzów,

Albo sam na nim padnie. Daléj w polskiej szacie

Siedzi Rejtan żałośny po wolności stracie,

W ręku trzyma nóż, ostrzem zwrócony do łona,

A przed nim leży Fedon i żywot Katona.

Dalej Jasiński młodzian piękny i posępny;

Obok Korsak towarzysz jego nieodstępny

Stoją na szańcach Pragi, na stosach Moskali

Siekąc wrogów a Praga już się wkoło pali.

(I, 57–68)1

Twórcą wizerunku Kościuszki trzymającego oburącz szablę z brzeszczotem wzniesionym jak do przysięgi był francuski sztycharz Edmond Quenedey. Portret powstał w okresie pobytu znakomitego obrońcy ojczyzny w Paryżu na wiosnę 1793. Ujęcie modela w takiej właśnie patetycznej pozie świadczyło, że artysta nie tworzył podobizny Kościuszki dla jego prywatnej kolekcji, lecz na użytek publiczny. Niewątpliwie pomysł takiego przedstawienia postaci bohatera został podsunięty Quenedeyowi przez któregoś z Polaków, może z inspiracji antytargowickiego ośrodka przygotowującego powstanie. U genezy pomysłu leżała towarzysząca sławie Kościuszki świeża anegdota, według której po ogłoszeniu zawieszenia broni 24 lipca 1792 [r.] i otrzymanej przezeń na własną prośbę dymisji – przy rozstaniu z mundurem wyciągnął on z pochwy szablę i wzniósłszy ją do góry, zawołał: „Pozwól jeszcze raz bić się za ojczyznę!”. Modlitwa ta została wydrukowana pod owalem portretowym w językach polskim i francuskim, na obrzeżu zaś obrazu, u góry, umieszczono tytuł rysunku informujący:

Kościuszko célèbre général Polonois, réfugié en France en 1793 et faisant actuellement la révolution de Pologne. [Kościuszko, sławny generał polski, który schroniwszy się w 1793 r. do Francji, przygotowuje obecnie polską rewolucję].

Sztych Quenedeya został powielony techniką miedziorytniczą w dużej ilości egzemplarzy sumptem Komitetu Ocalenia Publicznego. Znaczną część nakładu przemycono do Polski, gdzie zdobył ogromną popularność. Ci, którzy zetknęli się z Kościuszką po ostatniej przerwanej wojnie, powszechnie uznali, że jego paryski portret „jest prawdziwie trafiony nad wszystkie inne rysunki”. Nic dziwnego, że gdy wybuchła insurekcja, stał się on – jak słusznie zauważył Jan Stanisław Kopczewski – „pierwowzorem »urzędowego portretu« Najwyższego Naczelnika, który w czasie powstania powielano w wielu wersjach”2. Aby się o tym przekonać, wystarczy ze sztychem Quenedeya porównać podobizny Kościuszki rozpowszechniane na specjalnych ulotkach przez krakowskiego drukarza Jana Maja i osobno przez jego warszawskiego kolegę, ks. Józefa Majera de Wolda, oraz z wytłoczonym w 5 numerze „Gazety Powstania Polski”, z 29 kwietnia 1794 [r.], drzeworytem wykonanym przez Józefa Łęskiego3, profesora Szkoły Rycerskiej, utalentowanego malarza-amatora, a w czasie wchodzącym w rachubę – zapalonego insurgenta4.

Nie ulega wątpliwości, że soplicowski portret Najwyższego Naczelnika był jedną z krajowych odmian miedziorytu Quenedeya. Koloryzująca poczynania sławnego wodza przed wybuchem insurekcji legenda głosiła, że do ponownej wojny zobowiązał się on przed Bogiem tak, jak to napisał Mickiewicz: „na stopniach ołtarzów”. W takiej właśnie uroczystej pozycji, klęczącego samotnie przed ołtarzem ukrzyżowanego Chrystusa, wyrysował go na jednym, a wymalował na drugim ze swoich obrazów krakowski jego wielbiciel Michał Stachowicz (1768–1825)5.

Godzi się w tym miejscu przypomnieć, że główny bohater epopei zawdzięczał swoje imię Kościuszce: z tego powodu, że urodził się w czasie wojny r[oku] 1792, która osobę tego zdolnego i ofiarnie wtedy walczącego w obronie ojczyzny generała uczyniła sławnym i drogim wszystkim Polakom. Bardzo przekonywający jest pogląd wyrażony kilka lat temu przez Konrada Górskiego6, który dowodzi, że Mickiewicz nadał to popularne na Litwie imię młodemu Soplicy powodowany nie tylko czcią dla Kościuszki, „lecz i dzięki Rejtanowi, tak silnie związanemu z nowogródzką tradycją”.

W odróżnieniu od portretu Kościuszki, dobrze znanego Mickiewiczowi z autopsji, wymieniony z kolei w Panu Tadeuszu konterfekt Rejtana został zmitologizowany. Miał charakter alegoryczny i przedstawiał bohatera kierującego w tragicznym geście nóż ku własnym wnętrznościom. Obok niego leżały dwie książki o wymowie symbolicznej: dialog Platona o Fedonie, uczniu Sokratesa, traktujący o nieśmiertelności duszy, oraz Plutarchowa pochwała Katona Młodszego, sławnego obrońcy republiki, który w 46 r. p.n.e., po ostatecznej klęsce pod Tapsus poniesionej przez Pompejusza w wojnie z Cezarem, odebrał sobie życie w Utyce, wbijając miecz w klatkę piersiową. Tadeusz Sinko wyraził był kiedyś pogląd, że pomysł wzbogacenia podobizny Rejtana akcesoriami w postaci wybranych dzieł Platona i Plutarcha stanowił reminiscencję lektury obydwu tych książek, znanych Mickiewiczowi jeszcze z czasów uniwersyteckich7. Z pewnością spostrzeżenie trafne; jestem jednak przekonany, że bezpośrednią inspirację w tym względzie zawdzięczał poeta Niemcewiczowi, który w Żywocie Tadeusza Reytena wypisał zdanie pasujące jak ulał do soplicowskiego portretu: „Godny wielkich Rzymian, godny czasów Katona, nieśmiertelny nasz ziomek”8.

Na obrazie w Soplicowie uwieczniony był Rejtan w pozycji siedzącej, „żałosny po wolności stracie”; jest rzeczą charakterystyczną, że poeta nie pokazał go w momencie heroicznego czynu w izbie sejmowej, lecz po odegraniu przezeń politycznej roli, w odosobnionej części hruszowskiego dworu, gdzie – jak skądinąd wiadomo – w porywie obłąkańczej desperacji po paru latach odebrał sobie życie. Nóż zatem zwrócony był przezeń „do łona” w geście samobójczym. Analogia do Katona Utyceńskiego potwierdza to niedwuznacznie.

[…]

Przez XIX stulecie spadkobiercy duchowego dziedzictwa dawnej Polski utrzymywali i przekazywali z pokolenia na pokolenie wdzięczną pamięć o wielkim Litwinie, oddając przy najróżniejszych okazjach hołd jego patriotycznej odwadze. Największym szacunkiem darzyła Rejtana spiskująca młodzież, która z jego cnót chwytała ogień zapału do wojny wyzwoleńczej. Wymownym tego świadectwem jest m.in. fakt, że imię naszego bohatera nadano jednej z chorągwi działającego w Warszawie za czasów Królestwa Kongresowego tajnego Związku Wolnych Braci Polaków. Warto dodać, że do tejże właśnie jednostki organizacyjnej został przyjęty na członka w r[oku] 1821 Seweryn Goszczyński, poeta i w niedalekiej przyszłości uczestnik ataku na Belweder. W wierszu pt. Rejtan, napisanym trzy lata później, odtworzył on moment uroczystej przysięgi wykonanej przezeń na krzyż czarnego miecza i ustawioną na stole relikwię Karola Chodkiewicza, nocą, przy słabym blasku światła trzech lampek, w ustronnej komnacie nie zamieszkanego wówczas pałacu Radziwiłłów; z kolei następował opis widzenia wywołanego takim oto zaklęciem duchowego wodza:

Przez trupią czaszkę po dzielnym hetmanie,

Przez ten miecz przysiąg wzywam cię, Rejtanie!

Wstąp w moją duszę, dzielny męczenniku!

Oto mię widzisz w twych wyznawców szyku!

Nowy zaciężnik twojego znamienia,

Czekam od twojej łaski poświęcenia.

Niech siła twoja w moją duszę spłynie,

Bym szedł twą drogą w uczuciach i w czynie!9

Między wielkimi zmarłymi mężami, którzy patronowali przyszłym uczestnikom powstania listopadowego, wyróżniał tegoż bohatera także Piotr Wysocki. Karol Karśnicki, jego przyjaciel i kolega ze szkoły podchorążych, zanotował, że ,,o obywatelskiej postawie Rejtana” lubił on wspominać i czynił to z nadzwyczajnym zapałem10.

Dla młodzieży, która w czasie omawianym przymierzała swoje charaktery do obranego ideału Polaka, równie jak i dla Mickiewicza pracującego kilka lat później nad Panem Tadeuszem, głównym źródłem wiedzy o Rejtanie była zapobiegliwa o jego sławę narodowa tradycja. Na niej to głównie, mianowicie na opowieściach żyjącego jeszcze wówczas Stanisława Rejtana, najmłodszego z braci niezłomnego posła, oraz na wspomnieniach innych krewnych i znających go osobiście sąsiadów, a także naocznych świadków sejmowej walki z Ponińskim, osnuł Niemcewicz (sam zresztą pamiętający z wczesnej młodości tragedię niespodziewanego rozbioru kraju) pierwszą w naszej literaturze gawędę o jego życiu. Na początku rozważań okazało się, że była ona wielkiemu poecie dobrze znana chyba jeszcze z okresu wileńskiego lub kowieńskiego.

Przedruk za: R. Kaleta, Legenda rejtanowska w „Panu Tadeuszu”, „Pamiętnik Literacki” 1984, z. 3, s. 177–180, 190–191.

1 Pana Tadeusza cytuję z: A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, red. K. Górski, t. 4, Wrocław 1969.

2 J.S. Kopczewski, Tadeusz Kościuszko, Warszawa 1980, s. 166. Zob. też M. Gumowski, Portrety Naczelnika, Lwów 1917, s. 32.

3 Zob. reprodukcje w: J.S. Kopczewski, Kościuszko and Pułaski, Warsaw 1972, s. 29–43, 203.

4 Pisze o nim Kamilla Mrozowska: „Łęski od początku powstania żywo interesował się sprawami wojennymi, szkolił ludność Warszawy, instruował paziów królewskich, a także napisał dzieło o taktyce, o którym sądził, że przyczyni się do podniesienia potencjału militarnego wojsk polskich, wreszcie wziął osobiście udział w wydarzeniach wojennych” (K. Mrozowska, Szkoła Rycerska Stanisława Augusta Poniatowskiego, Wrocław 1961, s. 38). O Łęskim-artyście zob. E. Rastawiecki, Słownik malarzów polskich, t. 1, Warszawa 1850, s. 284–286.

5 Właścicielem wspomnianego rysunku Michała Stachowicza był pod koniec XIX stulecia Adolf Stenschuss (E. Świeykowski, Katalog malowideł i rysunków, sztychów i litografii Michała Stachowicza, Kraków 1901, s. 27, poz. 88). Tego samego artysty akwarelę o identycznym motywie posiadała Biblioteka Baworowskich we Lwowie – reprodukcję zamieścił Emil Kipa w swoim studium o Kołłątaju (Lwów 1912, s. 85). Ostatnio powielono ją (za Kipą) w książce: Powstanie Kościuszkowskie w świetle korespondencji posła pruskiego w Warszawie, z rękopisu przełożył, wstępem i przypisami opatrzył H. Kocój. Warszawa 1983, po s. 96.

6 K. Górski, Mickiewicz. Artyzm i język, Warszawa 1977, s. 272.

7 T. Sinko, Mickiewicz i antyk, Wrocław 1957, s. 96.

8 J.U. Niemcewicz, Żywot Tadeusza Reytena [w:] Portrety wsławionych Polaków, rysowane na kamieniu przez W. Śliwickiego, z opisem ich życia przez A. Chodkiewicza, Warszawa 1820, s. nlb. Zanim Mickiewicz podjął pracę nad epopeją, biografię tę przedrukowano jeszcze dwukrotnie: w „Sybilli Nadwiślańskiej” (1821, t. 1, s. 181–191) i w „Gazecie Polskiej” (27 VII 1831, s. 3–4).

9 S. Goszczyński, Dzieła zbiorowe, Z. Wasilewski, t. 1, Lwów [1910], s. 88. Utożsamienie się młodego Goszczyńskiego z duchem człowieka, który oszalał z miłości ku ojczyźnie, kilkanaście lat później zaowocuje literacko w politycznej powieści Król zamczyska. Wiemy dziś, że prototypem jej bohatera był Jan Machnicki, w pewnym sensie podobien Rejtanowi szlachetny pomyleniec. Powszechnie mówiono, że zapadł on na chorobę umysłową na wieść o klęsce powstania listopadowego (M. Inglot, Wstęp [w:] S. Goszczyński, Król zamczyska, wyd. 3, zmienione, Wrocław 1961, s. XXXIII i n.).

10 K. Karśnicki, Wspomnienie o Piotrze Wysockim, „Kronika Emigracji Polskiej” (Paryż) 1837, t. 6, s. 369. Zob. T. Łepkowski, Piotr Wysocki, wyd. 2. Warszawa 1981, s. 34.

Jerzy Michalski

Realia osiemnastowieczne w Panu Tadeuszu (fragmenty)

Mickiewicz „widział i opisywał” Litwę czasów swego dzieciństwa i wczesnej młodości, ale żyjący tam przedstawiciele nieco starszego pokolenia pamiętali wiek XVIII, wiek ten urobił ich mentalność i obyczaje i chętnie wracali doń wspomnieniami. Ponadto w XVIII wieku toczy się preakcja poematu, znana z relacji włożonych w usta kilku bohaterów. Osiemnastowieczne realia występują więc w Panu Tadeuszu widziane oczami postaci, którym autor kazał (w ostatecznej wersji poematu) działać w latach 1811 i 1812. Tak dzieje się przeważnie, nawet gdy mówi o nich narrator, nieczęsto, jak wiadomo, wypowiadający w poemacie opinie istotnie odautorskie. Obok wypowiedzi bezpośrednio dotyczących XVIII wieku można też w poglądach i zachowaniach bohaterów Pana Tadeusza dostrzegać typowe cechy tego stulecia, niełatwo jednak je wyodrębnić, nie są to bowiem na ogół jakieś jedynie relikty przeszłości, lecz organiczne składniki ówczesnego życia, w wielu przejawach nieróżniącego się od zeszłowiecznego.

Żywa tradycja historyczna panująca wśród bohaterów Pana Tadeusza sięga czasów Sobieskiego. Ale i podziw dla tego monarchy, i kult, jakim go darzono, był właśnie dziedzictwem XVIII wieku, kiedy to zapominano już o cieniach panowania króla rodaka, a pamiętano jedynie blaski ostatnich tryumfów oręża polskiego. Tak jak Stanisław August wielbił „tarczę Sobieskiego zwycięstwy słynącą”, która „zasłoniła ojczyznę”, a jego przeciwnicy złośliwie życzyli, aby „Stanisław skamieniał, a Jan Trzeci ożył”, tak i bohaterowie Pana Tadeusza widzieli w panowaniu zwycięzcy spod Chocimia i Wiednia epokę potęgi Rzeczypospolitej i oczekiwali nowego Jana Trzeciego – zbawcy ojczyzny.

Ludziom tym obcy był natomiast znamienny dla oświecenia krytycyzm wobec anarchii i zacofania czasów saskich. Dla laudatores temporis acti1, takich jak Wojski czy Gerwazy, istniał nieokreślony ścisłymi granicami złoty wiek, po którym zostały wspomnienia

…owych biesiad sławnych,

Które dawano w domach panów starodawnych

Gdy Polska używała szczęścia i potęgi!

(XII, 195–197)

Gdy Gerwazy maluje „dobre czasy” dawnej wspaniałości Horeszkowskiego zamku, to oddaje ją (II, 214–238) w realiach epoki saskiej (chociażby to picie zdrowia „królowej Jejmości”), kiedy to – jak pisał Kitowicz – „w całym kraju pędzono życie na wesołości i lusztykach2”, a „panowie […] kochali się w wielkich stołach”3. Dla Wojskiego i okres późniejszy, już stanisławowski, to dalszy ciąg owych saskich, kitowiczowskich „dobrych czasów”, gdy „obfitość wszystkiego całą myśl obywatela rozrywkami i uciechami zajmowały”, to jedno pasmo polowań, rozrywek i uczt, na czele z ową pamiętną („której sława / Dotąd żyje na Litwie we gminnej powieści”) wyprawioną w Nieświeżu dla Stanisława Augusta przez księcia Panie Kochanku (XI, 122–125). Do sprawców tej nieustającej zabawy Wojski odnosił się zawsze z rewerencją i podziwem, aprobując nawet niedorzeczne ich postępki („Ogiński sto włók lasu raz przegrał o wilka; Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka!’’ II, 801–802), jeśli wypływały one z ich roli organizatorów owej zabawy.

Ograniczoność horyzontów szlacheckich tradycjonalistów, świetnie przez poetę uchwycona, wyraża się w jakże typowym dla mentalności osiemnastowiecznego sarmatyzmu przypisywaniu pierwszoplanowej roli „obyczajom”, tj. swoistemu stylowi życia codziennego, celebracji jego form i niezachwianemu przekonaniu o jego znakomitych walorach i znaczeniu. Gerwazy, chcąc wzbudzić zainteresowanie i podziw Hrabiego dla horeszkowskich przodków, zaczyna opowiadać, jak spędzali oni „poobiednią porę” na gawędach i żartach z gośćmi, a dla Sędziego opanowanie dawnego szlacheckiego savoir-vivre’u warte było dziesięcioletniego stażu na dworze Wojewody i cenniejsze od „książkowej nauki” wynoszonej później przez młodzież ze szkół stołecznych.

Ów tradycyjny styl życia oparł się przecież zwycięsko antysarmackiej kampanii oświeceniowej i w rezultacie uznany został przez znaczną część samych oświeconych za wyraz polskości i zdrowia moralnego. W oświeceniowej literaturze ostra krytyka zacofanych sarmackich prowincjuszy ustępowała aprobacie życia zgodnego z „dawnymi obyczajami”, śmiech z „głupich, choć i przewielebnych” przycichał, a na kartach dydaktycznych powieści pojawili się rozsądni i przykładnie pobożni księża plebani, cieszący się niekwestionowanym autorytetem. Autorzy dostosowywali się więc niejako do obiegowych opinii swych szlacheckich czytelników, opinii nieco zmodyfikowanych w porównaniu z panującymi w pierwszej połowie stulecia, ale zawsze jeszcze mocno tradycyjnych. Szlachecka prowincja w późniejszych latach panowania Stanisława Augusta, zwłaszcza w dobie Sejmu Czteroletniego i Insurekcji, podniosła swą obywatelską i patriotyczną świadomość, ale pozostała nadal ostoją społecznego konserwatyzmu i kulturalno-obyczajowego tradycjonalizmu.

Taki właśnie świat uczuć i pojęć jakże trafnie oddają dwie postacie z młodszej od Wojskiego czy Gerwazego, ale jeszcze osiemnastowiecznej generacji: Sędzia i Podkomorzy. Im to przydzielił poeta rolę wzorców dawnego obyczaju i jego rzeczników. Sędzia, który „w domu dawne obyczaje chował” (I, 219), przekonany był, jako typowy tradycjonalista, iż

Tym ładem […] domy i narody słyną,

Z jego upadkiem domy i narody giną.

(I, 222–223)

Sędzia cenił tradycyjny ład, ale sympatyzował i z tradycyjnym bezładem, przynajmniej jeśli chodziło o nieograniczoną swobodę polowań, co do których panowały „Na Litwie, chwała Bogu, stare obyczaje” (II, 670). Były to właśnie „obyczaje”, a nie stan prawny, gdyż z inicjatywy wielkopolskiego magnata Augusta Sułkowskiego sejm rozbiorowy uchwalił konstytucję zakazującą polowania na cudzych gruntach. Zakaz ten, sprzeczny z przyzwyczajeniami szlachty, niełatwo wchodził w życie.

Mickiewicz świadomie uczynił z Sędziego człowieka uformowanego przez czasy przedrozbiorowe, i to w bardziej staroświecki sposób, niż musiało to wynikać z lat jego życia. Sędzia uczył się więc u jezuitów, długo był „dworskim” wojewody, przeszedł też przez palestrę. Nie jest oczywiście istotne, że taka biografia nie pasuje do dużo młodszego brata Jacka Soplicy, ważne jest, że sposób myślenia Sędziego i jego zachowania są właściwe człowiekowi tego typu formacji. Z jednym może wyjątkiem, mianowicie – stosunku Sędziego do chłopów.

Tradycjonalizm Sędziego i Podkomorzego, tego ostatniego mniej rygorystyczny, bo przecież był to człowiek dzięki swej wyższej pozycji bardziej zapewne przetarty w świecie i bardziej wykształcony (wiadomo, że uczył się w Szkole Głównej w Wilnie, VIII, 140–141), przejawiał się w nieodzownym krytykowaniu nowych, cudzoziemskich i przez to samo złych obyczajów. Sędzia wypowiada tę krytykę (a raczej miał wypowiedzieć, gdyż odpowiedni ustęp został zmieniony w ostatecznej redakcji) w sposób prymitywniejszy, z pozycji szlachcica wyraźnie zacofanego, a stojącego wobec obiektu krytyki – scudzoziemczałego Marszałkowicza vel Wojewodzica – na niższym szczeblu hierarchii społecznej. Sędzia potępiał Marszałkowicza i bliski był przyznawania mu cech diabelskich („Ja weneckiego Pana przeżegnałem krzyżem”) tylko dlatego, że lansował on cudzoziemską modę w stroju i zachowaniu, przy czym Sędziego gorszyło niezachowywanie magnackiego splendoru, a jednocześnie miał za złe Marszałkowiczowi, że nie gustował w towarzystwie współpowietników. W końcu zaś ubarwił opowieść o nim dość płaską anegdotą o królewieckiej Żydówce.

Podkomorzy, któremu Mickiewicz przekazał cały ten ustęp w zmienionej redakcji, znacznie go treściowo rozszerzył, gniewa go bowiem nie tylko strój i maniery cudzoziemskie, ale i reformatorskie zapędy scudzoziemczałych młokosów prześladujących „przodków wiarę, prawa i obyczaje”. Jednocześnie jest to krytyka z większym dystansem, mniej tu naiwnego zgorszenia, więcej żartu, ale też chyba i nieco mniej autentyzmu. Autentyzm ten mierzyć trzeba oczywiście nie zgodnością satyrycznych sylwetek Marszałkowicza vel Wojewodzica czy też Podczaszyca (z opowiadania Podkomorzego) z jakimiś rzeczywistymi ludźmi, lecz pasowaniem sylwetek tych do wyobraźni Sędziego i Podkomorzego. Sylwetki te nakreślone są satyrycznie i – jak słusznie zauważono – można tu dopatrzyć się podobieństw do postaci modnych fircyków, jakich pełna była osiemnastowieczna literatura polska. Taka właśnie stylizacja Podczaszyca nie może dziwić w ustach Podkomorzego, który niewątpliwie był czytelnikiem owej literatury. Jednak gdy złośliwie przypomina jego kolejne metamorfozy: markiza w demokratę i demokraty w napoleońskiego barona, tam wypowiedź zaczyna tracić cechy autentyzmu: opisane fakty przekraczają możliwości obserwacyjne pierwszego urzędnika nowogródzkiego powiatu, a i żartobliwa ironia wydaje się zbyt subtelna w tym fragmencie chyba przez usta Podkomorzego przemówił sam autor.

[…]

Struktura społeczeństwa odtworzona w Panu Tadeuszu zachowała wiele elementów z XVIII wieku, a nawet te, które uległy zatracie czy istotnym przemianom, tkwiły mocno w pamięci starszego pokolenia bohaterów. W XVIII wieku słowo „szlachta” miało trojakie znaczenie. Pierwsze obejmowało cały stan szlachecki przeciwstawiany stanom nieuprzywilejowanym: mieszczanom, chłopom, a także Żydom. W drugim znaczeniu szlachta stanowiła opozycję do pojęcia „panowie”, to znaczy magnaci, dla których zewnętrznym wyróżnikiem było piastowanie godności senatorskich i dygnitarii (wielkich urzędów koronnych i litewskich). W trzecim znaczeniu szlachta oznaczała jeszcze niższe warstwy stanu szlacheckiego, a mianowicie tych, którzy nie piastowali urzędów ziemskich i grodzkich. Liczne przykłady na owo przeciwstawienie: urzędnicy–szlachta spotykamy w Pamiętnikach Marcina Matuszewicza.

W Mickiewiczowskiej „historii szlacheckiej” znajdujemy wszystkie te trzy znaczenia. Pierwszym posługuje się szlachta w karczmie, gdy stwierdza zasadniczą różnicę dzielącą „urodzonych, […] wielmożnych” od chamów-chłopów (IV, 331–334). Również i muchy, zdaniem Wojskiego i podzielającego jego opinię narratora, są „szlacheckie” lub „gminne”, nie ma wśród nich pańskich (II, 700 i n.). Najczęściej jednak pojęcie „szlachta” występuje w Panu Tadeuszu jako przeciwstawienie pojęcia „panowie”. Tak się dzieje, ile razy mowa jest o stolniku Horeszce „pierwszym panu w powiecie”. Cały węzeł dramatyczny poematu wywodzi się z konfliktu dygnitarza ze szlachcicem, synem urzędnika ziemskiego (podczaszego). Nie ulega bowiem kwestii, że w pojęciu Mickiewicza, znającego realia osiemnastowieczne, Horeszko jest stolnikiem litewskim, a więc dygnitarzem („dygnitarskie progi / Za wysokie na Jacka podczaszyca nogi”, X, 508–509), a nie stolnikiem nowogródzkim, a więc urzędnikiem ziemskim. W takim wypadku bowiem ustępowałby rangą sędziemu Soplicy, a nawet wojskiemu Hreczesze, a kręcenie nosem na kasztelanica witebskiego, jako nie dość godnego zięcia, byłoby absurdem. Oczywiście wiadomo, że stolnikiem litewskim (po Stanisławie Poniatowskim) był Józef Czartoryski; poeta, obdarzając tym tytułem Horeszkę, mijał się z faktami historycznymi (minąłby sią zresztą i dając mu jakikolwiek najmniejszy nawet urząd, wszystkie one miały bowiem konkretną obsadę łatwo sprawdzalną w kalendarzach politycznych), ale nie mijał się z realizmem historycznym. Przydzielił bowiem Horeszce urząd zgodny z jego statusem społecznym i rolą.

[…]

Ten głęboko realistyczny w przedstawianiu świata ludzkiego utwór, choć nie krył negatywnych i płaskich elementów dawnego życia polskiego, tak wyważał ich proporcje, aby nie zamącić uczuciowej aprobaty, którą poeta darzył wskrzeszony pamięcią obraz tego życia. Stąd przecież niektóre tak bardzo istotne elementy, jak na przykład stosunek szlachty do chłopów, zostały niemal wyeliminowane, cofnięte w jakąś ledwo dostrzegalną dal. Jeśli chodzi o czasy przedrozbiorowe, to słyszymy jedynie o patriarchalnym sądownictwie patrymonialnym stolnika Horeszki, który zresztą nie wymierza kar chłopom, lecz rozsądza spory, które toczą sami między sobą (II, 216). Zdaniem Gerwazego Stolnik był „ojcem włościan”. Ponieważ jednak Klucznik zapewnia jednocześnie, że jego pan był i „bratem szlachty” (II, 341), poeta pozwala rozciągnąć sceptycyzm i na tamtą opinię.

Na Litwie, zwłaszcza pod koniec panowania Augusta III, występowało zjawisko określane przez współczesnych mianem „hajdamactwa”. Głównym jego ośrodkiem było grono awanturników i zabijaków radziwiłłowskich, zwłaszcza z bezpośredniego otoczenia młodego Karola Radziwiłła. Różne konflikty prywatne wciągane były w rywalizacje stronnictw, użycie siły było na porządku dziennym i często lała się krew. Fakty te zostawiły ślad na kartach Pana Tadeusza i to nie tylko we wspomnieniu Protazego o osławionym Wołodkowiczu, wspomnieniu zresztą niepozbawionym, rzecz znamienna, nuty podziwu („Wołodkowicz, pan dumny, zuchwały, / Co rozpędzał sejmiki, gwałcił trybunały”, VI, 333–334). Przypomniana jest również „sztuka rzucania nożów, straszna w ręcznej bitwie”, znana już tylko niektórym starcom, a więc uprawiana w czasach ich młodości, gdy szerzyło się owo „hajdamactwo”. „Celował” w tej „sztuce” Wojski, robiąc to znacznie lepiej od Gerwazego, który „jej próbował nieraz w zwadach karczemnych” (V, 742–745). A jednocześnie tenże Wojski wygłasza słynną pochwałę dawnej polskiej „wolności z porządkiem”, która obywała się bez policjantów i żandarmów, gdyż dopóki „wiara kwitła, szanowano prawa” (XII, 111–119). Wojski przy tym wyraźnie wskazuje, że owa szczęśliwa epoka to właśnie czasy, które on sam dobrze pamięta, a nie pamiętają jedynie „młodzi”, a więc jest to mniej więcej trzecia ćwierć XVIII wieku. Włożenie owej pochwały w usta weterana „sztuki rzucania nożów” nie jest niekonsekwencją autorską. Wojski jest prawdziwy i jako aktywny uczestnik krwawych zwad, i jako wypowiadający obiegowe w XVIII wieku mniemanie o wyższości stosunków polskich, regulowanych moralnością i łagodnymi obyczajami, nad stosunkami w innych krajach, regulowanymi przepisami prawa i ścisłą ich egzekucją. Opinia Wojskiego wyrażała też typową sarmacką niechęć do wszelkich form przymusu ze strony władzy państwowej, którego społeczeństwo szlacheckie często bardziej obawiało się niż gwałtów i nadużyć ze strony współobywateli.

Z nastawieniem tym łączyła się często swoista pobłażliwość wobec zawadiactwa szlachty posługującej się szablą nie tylko w regularnych pojedynkach, ale i w różnych tumultach i bójkach. W Panu Tadeuszu nawet tak spokojny i poważny człowiek jak Sędzia, z dumą wspomina, że „w czasie polskich ostatnich sejmików” wyzwał na pojedynek i zranił dwóch szlachciców (VI, 247–248).

[…]

Postać samego Jacka Soplicy, powiatowego przywódcy szlacheckiego, choć w Księdze X zbyt wyolbrzymiona, wzięta jest z rzeczywistości. Z korespondencji podskarbiego Tyzenhauza wiemy na przyklad o cześniku brzeskim Laskowskim, awanturniku, posiadającym wielki mir wśród drobnej szlachty, który w latach siedemdziesiątych rozporządzał własną silną partią, mogącą istotnie wpływać na przebieg sejmiku brzeskiego. W sąsiedniej zaś ziemi mielnickiej podobną rolę odgrywał komornik ziemski mielnicki Aleksander Kalicki. Słowa Gerwazego, że Jacek „rodzinę Sopliców miał jakby w dowództwie / I trzystu ich kreskami rządził wedle woli” (II, 270–271), zestawić można z wypowiedzią Michała Granowskiego w liście do Stanisława Augusta z 22 sierpnia 1788 roku o roli rozrodzonej na Litwie rodziny Korsaków: „dom ten w różnych województwach znacznie osiadły, składający imienników samych więcej 500 osób, wykonywać dokładnie potrafi wszelkie zachodzące pańskie rozkazy. Tej prawdy dowodem były niniejsze sejmiki smoleńskie […], na których hasło wyroków pańskich przez imię te uskutecznione zostało”4.

Zapisana w Panu Tadeuszu tradycja sejmikowa nie sięga głęboko w przeszłość. Wspomnienia sejmikowe łączą się bowiem zawsze z „kreskami”, to znaczy z głosowaniem stosującym zasadę większości głosów, co na sejmikach zostało wprowadzone ustawą sejmu 1767/1768 roku. Wzmianka Wojskiego o liberum veto w opisie scen sejmikowych w arcyserwisie (XII, 98–100) jest anachronizmem. Pojedynczy szlachcic mógł wyrażać sprzeciwy natury formalnej, ale nie mógł zakładać veta. Zresztą, jak słusznie konstatował Pigoń, Mickiewicz miał przed oczyma sejmiki porozbiorowe, stąd w scenie serwisowej wybierany jest marszałek na trzy lata, podczas gdy w czasach niepodległości urząd ten był dożywotni.

Mickiewicz, syn nowogródzkiego adwokata, miał, jak to już skonstatowano, dobrą znajomość dawnego prawa sądowego. Było to jednak prawo obowiązujące (z pewnymi modyfikacjami) na Litwie i po trzecim rozbiorze (po przywróceniu przez Pawła I na tych ziemiach Statutu Litewskiego). Realia z tego zakresu wzmiankowane w Panu Tadeuszu dotyczą też niemal wyłącznie czasów, w których toczy się akcja, a nie XVIII wieku. Reliktem zwyczajów prawnych (mających jednak oparcie w prawie pisanym) z czasów Rzeczypospolitej był natomiast zajazd. Już zresztą od okresu Rady Nieustającej (teoretycznie nawet od ustaw sejmu 1767/1768 roku) była to instytucja nielegalna, gdyż egzekucję wyroków sądowych przejęły wówczas działające na polecenie sądów władze wojskowe. Wiadomo jednak, że i w czasach Rady Nieustającej, a również i w ostatnich latach Rzeczypospolitej, a nawet po rozbiorach zdarzały się zajazdy, podobnie jak miały one miejsce po 1772 roku na ziemiach wcielonych do Rosji. I w okresie, gdy zajazdy były instytucją legalną, niezmiernie często popełniano nadużycia i zajeżdżano dobra bez przeprowadzenia dostatecznych kroków prawnych. Stąd zajazd bywał na ogół najazdem, „wybiciem” z dóbr, zwłaszcza w oczach strony poszkodowanej, tym bardziej że miał on miejsce wtedy, gdy strona ta stawiała opór, względnie gdy spodziewano się, że będzie go stawiać. W przeciwnym razie wystarczała zwykła intromisja z udziałem urzędnika sądowego i paru szlachciców. Dlatego też inicjator i organizator zajazdu Soplicowa – Gerwazy – troszczy się głównie o zajęcie go siłą, stronę prawną wyraźnie sprowadzając do pozorów, w myśl sentencji „wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie” (V, 823). Stanowisko Gerwazego, choć w 1811 roku już reliktowe, było całkowicie zgodne z przeciętnymi wyobrażeniami szlacheckimi z czasów jego młodości. Mniej natomiast trafnie przypisywał mu poeta nadmierną skrupulatność w trzymaniu się zasady dawnego prawa co do udziału w zajeździe jedynie szlachty (V, 855–860), w praktyce bowiem, w XVIII wieku udział w zajazdach zbrojnej służby (niekoniecznie szlacheckiej), a również i chłopów był na porządku dziennym.

W pełni natomiast autentyczne, zgodne z tradycyjną mentalnością są pieniackie metody Gerwazego i Protazego, a częstokroć i Sędziego, wyrażające się w nieustępliwości procesowej, nadużywaniu formalistyki i wysuwaniu niezwykle wygórowanych roszczeń. Gerwazy chce przecież wykorzystać zajazd nie tylko do odebrania Sędziemu obiektu sporu, lecz do przejęcia całego jego majątku: „wszystko zabrać im należy / Za koszta procesowe, za karę grabieży” (V, 818–819). Gerwazy rozumował tu jak Karol Radziwiłł „Panie Kochanku”, który domagał się wobec krzywd, jakie spotkały go ze strony Czartoryskich w 1764 roku, przysądzenia sobie wszystkich ich dóbr.

O ile Mickiewicz doskonale wczuwał się w sposób myślenia szlacheckich pieniaczy i dobrze orientował się w terminologii prawniczej, o tyle stronę prawno-majątkową konfliktu Sopliców z Horeszkami oddał bardzo nieprecyzyjnie, co spowodowało rozbieżne opinie i dość jałowe spory wśród komentatorów. Katastrofa fortuny Horeszkowskiej została (od narratora) opisana z dużym poczuciem realizmu:

Dobra, całe zniszczone sekwestrami rządu,

Bezładnością opieki, wyrokami sądu,

W cząstce spadły dalekim krewnym po kądzieli,

A resztę rozdzielono między wierzycieli.

(I, 272–276)

W ten sposób upadła w okresie drugiego i trzeciego rozbioru niejedna fortuna magnacka czy półmagnacka, zarówno wskutek represji politycznych i zniszczeń wojennych, jak i perturbacji ekonomicznych i wprowadzania obcych prawodawstw korzystniejszych dla przechodzenia obdłużonych dóbr na własność wierzycieli.

W dalszych jednak księgach Mickiewicz, który początkowo przecież śmierć Stolnika umiejscawiał w czasie insurekcji kościuszkowskiej, wprowadził nowy element: oddanie przez konfederację targowicką części dóbr Horeszkowskich Soplicom. Mówią o tym jednoznacznie Gerwazy i Robak oraz aluzyjnie Sędzia (w dwuwierszu, który nie wszedł do ostatecznej redakcji): „Część Horeszkowską wrócę” (VI, po w. 242), Tadeusz, a nawet Telimena. Dla komentatorów rzecz wydawała się prosta: Targowica skonfiskowała dobra Stolnika za to, że stawiał zbrojny opór interwencyjnym wojskom Katarzyny II, a Soplicom „dała” je, ponieważ Jacek, zabijając Stolnika, stanął niejako po jej stronie. O takich jednak konfiskatach (zdarzały się jedynie chwilowe sekwestry stosowane wobec osób nieprzystępujących do konfederacji, przebywających za granicą) dóbr rodowych i to dotykających nie „winnego”, ale jego żonę i córkę, nic nie wiadomo. Byłoby to sprzeczne z głęboko zakorzenionymi w społeczeństwie szlacheckim zwyczajami. Oczywiście konfederacja targowicka, mająca w swym ręku wymiar sprawiedliwości, mogła uczynić zabójcę Horeszki de facto bezkarnym. Wiadomo też, że konfederacja targowicka dokonywała rozlicznych nadużyć przez swoje sancita5, mszcząc się na przeciwnikach, a wynagradzając zwolenników czy też osoby umiejące pozyskać targowickich dygnitarzy. […]

Również mało prawdopodobne jest ubóstwo Zosi w wyniku zesłania na Sybir i śmierci tam jej ojca wojewody. Tu w grę wchodziły czasowe sekwestry i znacznie rzadsze od nich konfiskaty rządu carskiego, ale i one uwzględniały prawa majątkowe żon, a nieraz i spadkobierców. Następowały zresztą amnestie i restytucje dóbr w okresach liberalniejszej polityki. Mickiewicz ujął te sprawy w kategoriach popowstaniowych represji mikołajewskich, choć przecież i wówczas nie działano aż tak bezwzględnie. […]

Oczami bohaterów Pana Tadeusza oglądamy również niektóre konkretne wydarzenia i postaci historyczne z XVIII wieku. Najdawniejszym takim wydarzeniem jest konfederacja barska. Uczestniczyli w niej Maciek Dobrzyński i Gerwazy, i z ich ust pochodzą wzmianki o niej w poemacie. Wydaje się, że w tym wypadku Mickiewicz nie rozporządzał autentyczną tradycją, stąd wypowiedzi Maćka brzmią nieprawdziwie, a Gerwazego są konwencjonalne, nie wiążą się też one z Litwą, choć wiadomo, jak chętnie poeta wprowadzał właśnie litewskie elementy patriotycznej tradycji. Maciek w Księdze XII mówi:

Pamiętam, że Puławscy, moi przyjaciele,

Mawiali, poglądając na Dymuryjera,

Że dla Polski polskiego trzeba bohatera,

Nie Francuza, ani też Włocha, ale Piasta…

(XII, 381–384)

Mniejsza, że Pułascy w liczbie mnogiej nie mogli „poglądać” na pułkownika Dumouriez, gdyż kiedy przybył on do Polski, to Józef i Franciszek już nie żyli, Antoni był w niewoli, tak że Dumouriez stykał się jedynie z Kazimierzem. Ten zaś, jeśli z kimś się liczył, to bardziej z francuskim instruktorem niż z polskimi dowódcami, a na czele wojsk konfederackich pragnął mieć nie żadnego Piasta, ale Sasa, księcia Karola kurlandzkiego.

Barskie wspomnienia Gerwazego w poemacie ograniczają się do talentów wodzów konfederackich: Pułaskich, Dzierżanowskiego, Sawy w „robieniu szablą” (XII, 322–326). Ten staropolski kunszt, jak się okazało, posiadał w równym stopniu wychowanek królewskiego Korpusu Kadetów, generał Kniaziewicz (XII, 313–318), nb. wyuczony tam przez cudzoziemskiego fechtmistrza. Trudno orzec, czy w zestawieniu tym poeta kierował się tylko atencją wobec znajomego, czcigodnego generała czy też chęcią stworzenia pewnego lekko ironicznego dystansu wobec naiwnych zachwytów nad konfederacką szablą.

Może nie jest przypadkiem, że wspomnienia konfederacji barskiej zjawiają się w Księdze XII. W księdze tej i w Księdze XI w zetknięciu z Dąbrowskim i innymi generałami i oficerami polskimi Wielkiej Armii Soplicowo jakby częściowo cofa się w przeszłość: staje się oazą staropolskości, zbiorem „egzemplarzy starodawnej Litwy”, wyprawia się tam ucztę złożoną z nieprawdopodobnych potraw według osiemnastowiecznej książki kucharskiej, wydobywa z lamusa serwis ponoć pochodzący z XVI wieku. Wojski wygłasza pochwałę dawnej „wolności z porządkiem”, a Maciej Dobrzyński, insurekcyjny żołnierz, staje się jakby głuchy na kościuszkowskie wspomnienia, które ożywić chce w nim Dąbrowski (XII, 240–244, 368–372), i prezentuje się jako konfederat barski pełen staroświeckich przesądów.

Można by się zastanowić, czy wyobrażenie Sędziego, z którym nb. solidaryzuje się Robak, o przyszłym zrywie powstańczym:

Strzelców zebrać – rzecz łatwa; prochu mam dostatek,

W plebaniji u księdza jest kilka armatek;

[…]

Szabel nam nie zabraknie, szlachta na koń wsiądzie,

Ja z synowcem na czele i – jakoś to będzie!

(VI, 251–252, 257–258)

nie jest aluzją do konfederackiej naiwnej improwizacji wojennej. Wydaje się jednak, że ten kapitalny ustęp, wyraz krytyczno-żartobliwego dystansu wobec „powstańczego” wątku poematu, a jednocześnie serdecznej, wyrozumiałej sympatii dla „polskiej krwi”, zrodził sią z obserwacji znacznie późniejszych zjawisk. Ale celność tej obserwacji sprawiła, że oddany tu został (bez uszczerbku dla autentyzmu wypowiedzi Sędziego) klimat myślowy o długim trwaniu.

Po konfederacji barskiej następne wydarzenie historyczne, o którym mowa jest w Panu Tadeuszu, to sejm rozbiorowy. Portret Tadeusza Rejtana zdobi ściany soplicowskiego dworu, a Wojski z dumą lubi wspominać o swej z posłem nowogródzkim zażyłości, przy czym szczegóły owych stosunków nie wydają się echem jakiejś autentycznej tradycji, nic bowiem nie wskazuje, aby Tadeusz Rejtan był zamiłowanym myśliwym i aby miał okazję spotykać się z księciem Nassau. Sam jednak kult Rejtana, jak i powszechna nienawiść i pogarda dla marszałka sejmu rozbiorowego Adama Ponińskiego, której wyrazicielem był tenże Wojski we fragmencie poematu niezamieszczonym w ostatecznej redakcji, były w XVIII wieku faktami, i to powszechnie znanymi.

Z okresu między sejmem rozbiorowym a Sejmem Czteroletnim utrwalone natomiast zostało w poemacie zjawisko ważne dla stosunków na Litwie, a później mało znane, a mianowicie przechodzenie dawnych konfederatów barskich do regalistycznego stronnictwa kierowanego przez podskarbiego Antoniego Tyzenhauza. Wiązało się to z przejmowaniem przez Tyzenhauza opieki nad pozbawionymi przywódcy i protektora klientami radziwiłłowskimi. Zresztą rychło w ich ślady poszedł i sam Karol Radziwiłł, oddając się pod komendę polityczną podskarbiego. Tak jak słynny sekretarz konfederacji barskiej, radziwiłłowczyk Ignacy Bohusz, tak i Maciek nad Maćkami

Z konfederata stał się stronnikiem królewskim

I trzymał z Tyzenhauzem, podskarbim litewskim…

(VI, 503–504)

Nie wiemy, skąd Mickiewicz miał tak dobre rozeznanie w życiu politycznym Litwy lat siedemdziesiątych XVIII wieku, w każdym razie nie zaczerpnął o tym informacji w znanej sobie zapewne, bo drukowanej w 1820 roku w „Tygodniku Wileńskim” Spomince o Antonim Tyzenhauzie pióra jego współpracownika i przyjaciela księdza Franciszka Ksawerego Bohusza, rodzonego brata Ignacego, gdyż nie ma tam mowy o tych sprawach.

Stanisławowskie oświecenie zostawiło bardzo słaby odblask na kartach Pana Tadeusza. Podkomorzy wspomniał o księdzu Poczobucie, astronomie i rektorze Uniwersytetu Wileńskiego, jako „człeku sławnym” i o hojnej fundatorce wileńskiego obserwatorium astronomicznego Elżbiecie Puzyninie (VIII, 142–146). Mickiewicz okazał się zresztą niezbyt biegłym znawcą dziejów swojej Almae Matris, gdyż nazwał Puzyninę Sapieżyną i dopiero wprowadził odpowiednią poprawkę na marginesie drugiego wydania poematu z 1844 roku.

Pewne względnie nowe zjawiska w zakresie kultury pojawiają się w opowiadaniach Wojskiego dzięki postaci Adama Kazimierza Czartoryskiego: teatr amatorski, występy poddańczej szkoły baletowej podskarbiego Tyzenhauza, popisy kapeli hetmana Ogińskiego (i Stanisława Sołtana), o całe niebo przewyższającej niewątpliwie Horeszkowskich trębaczy, których instrumenty w czasie wiwatów grzmiały „jak w dniu sądnym”. Opowieść Wojskiego (VIII, 210–223) grzeszy wprawdzie nieprawdopodobną chronologią: uroczystości na cześć Czartoryskiego odbywać się miały u Rejtana przed 1772 rokiem, co samo w sobie jest niemożliwe i wyklucza partycypację Sołtana, ale zawiera ciekawy element: zachowanie przez poetę tradycji o tyzenhauzowskich tancerzach, choć i oni są nieco późniejsi. Wierzymy więc, że i Sołtan miał kapelę mogącą stanąć obok słynnej orkiestry Ogińskiego i że Kaszyc dysponował specjalistami od fajerwerków.

Wśród patriotycznej ikonografii zdobiącej ściany soplicowskiego dworu nie było i pamiątek związanych z Sejmem Czteroletnim, żaden też z bohaterów poematu nie wspomina tych czasów. Jedynie Gerwazy opowiada Hrabiemu, że Stolnik „popierał prawo trzeciego maja” i „szlachtę zbierał, aby konfederatom ciągnąć ku pomocy”, czym naraził się na atak wojska rosyjskiego na zamek (II, 285–288). Cała ta historia, mało prawdopodobna w 1792 roku, pasowałaby raczej do czasów powstania kościuszkowskiego (jak pierwotnie Mickiewicz zamierzał), w którym żywioł ochotniczy grał większą rolę i zdarzały się podobne wypadki, jak na przykład parokrotne odparcie ataków na słynny Pawłów Brzostowskiego.

Żaden jednak moment z dziejów dawnej Polski nie został w poemacie oddany z takim wyczuciem, jak pamiętny maj 1791 roku. Jankielowski polonez Trzeciego Maja przeniósł „starców myśli”

W owe lata szczęśliwe, gdy senat i posły

Po dniu Trzeciego Maja w ratuszowej sali

Zgodzonego z narodem króla fetowali;

Gdy przy tańcu śpiewano: „Wiwat Król kochany!

Wiwat Sejm, wiwat Naród, wiwat wszystkie Stany!”

(XII, 686–690)

Na chwilę soplicowskie „centrum polszczyzny” tradycyjnej, ziemiańskiej, prowincjonalnej, przesłonięte zostało w poemacie przez obraz Warszawy, istotnego ogniska życia narodowego, obraz konkretny i w pełni autentyczny: czas, miejsce i treść wydarzeń odpowiada bowiem ściśle historycznej rzeczywistości. Był to obraz Warszawy w dniu imienin królewskich 8 maja 1791 roku, kiedy to Stanisław August przybył na uroczyste przyjęcie wyprawione na staromiejskim ratuszu. Mickiewicz dokładnie zapamiętał współcześnie drukowane opisy owych uroczystości, tak jak i słowa owego poloneza, potrafił uchwycić ówczesne nastroje i oddać sens Trzeciego Maja w kategoriach myślowych ludzi współczesnych (stąd wysunięcie na plan pierwszy zgody króla z narodem), oczywiście zwolenników konstytucji. Poeta niewątpliwie świadomie chciał wskrzesić wizję Trzeciego Maja w pełni blasku, niezamąconą żadną późniejszą oceną, a więc wizję z owych pierwszych dni radości i optymizmu. Dlatego też nie mógł jej oddać przez relacje figur soplicowskich, uległaby bowiem pomniejszeniu. Toteż odwołał się do wspomnień jakichś nieokreślonych starców; z bohaterów poematu zaliczać się do nich mógłby chyba jedynie Podkomorzy.

Inaczej przedstawia się sprawa z następnym etapem dziejów osiemnastowiecznej Polski: Targowicą. W koncercie Jankiela nie wywołuje ona żadnej plastycznej wizji, oddana jest wyłącznie za pomocą efektów akustycznych, wzbudzających w słuchaczach nastroje smutku i trwogi (XII, 692–703). Natomiast o Targowicy pojawiają się wzmianki w innych partiach poematu – i widzimy ją oczami jego bohaterów. Od narratora dowiadujemy się, iż Maciek nad Maćkami był jej zdecydowanym przeciwnikiem, gdyż po akcesie do niej Stanisława Augusta „opuścił znowu królewskie stronnictwo” (VI, 505–506). Krok Maćka był odbiciem rzeczywistych stosunków, upadku prestiżu Stanisława Augusta, odsuwania się odeń wielu dotychczasowych stronników. Podkomorzy wspominał podróż Branickiego do Jass i widział w tym początek targowickiej zdrady (VIII, 158–162). Negatywna postawa Gerwazego wobec Targowicy wynikała z wierności dla pana, który „popierał prawo trzeciego maja”. Znamiennym dla myślenia Klucznika jest to, że przyjście na odsiecz Horeszce przez szlachtę tłumaczył jej wrogością wobec Sopliców (II, 335—338). Najwięcej o Targowicy mówi w swych przedśmiertnych wyznaniach Jacek Soplica. Ze wspomnień jego rysuje się złożony obraz stosunku ówczesnego społeczeństwa do rządów targowickich. Z jednej strony zwolennicy Targowicy uznawani byli za zdrajców. Stąd Jacek, uważany za targowiczanina, a więc za zdrajcę, spotykał się z nieufnością, niechęcią czy wręcz pogardą, nawet ze strony dawnych przyjaciół (X, 798–806). Z drugiej strony fakt, że targowiczanie byli u władzy, rozdawali urzędy, a przede wszystkim to, że cieszyli się potężnym poparciem zagranicznym, budził wobec nich respekt i skłaniał do zabiegania o względy (X, 810–817).

[…]

Najżywszym wspomnieniem historycznym bohaterów Pana Tadeusza było powstanie kościuszkowskie, choć jeden tylko Maciek nad Maćkami był jego uczestnikiem. Wizerunki Kościuszki i generała Jasińskiego wiszą w Soplicowie. Kościuszko w oczach drobnej szlachty jest „wielkim człowiekiem”, „Naczelnikiem naszego narodu”, mimo że „chodził w krakowskiej sukmanie” (IV, 401–403), geniuszem wojennym, równym Napoleonowi (VII, 13–15); wyraża się o nim z uznaniem i kapitan Ryków (X, 132–133). Z epizodów insurekcyjnych wspomniana jest przysięga Kościuszki na krakowskim Rynku (I, 59–61), dwukrotnie Wilno (VI, 521–523, IX, 464–469), a w opowiadaniu Rykowa – Racławice i Maciejowice (X, 132—137). Najbardziej jednak wyeksponowana jest rzeź Pragi: wizerunek Jasińskiego i Korsaka „na szańcach Pragi” (I, 65–68), bohaterski czyn Maćka broniącego oboźnego Pocieja (VI, 524–525) i koncert Jankiela (XII, 708–711). W koncercie tym między radosnym Trzecim Majem, a tryumfalnym marszem Dąbrowskiego do Polski, insurekcja oddana jest jako epizod zgiełku i okrucieństwa wojny, zamknięty tragicznym, budzącym zgrozę finałem. Ten pesymistyczny efekt, choć złagodzony pobudką kościuszkowską graną przez wojsko polskie w Soplicowie, pozostaje rzeczą zastanawiającą. Może poeta wczuł się w nastroje pokolenia, które przeżywszy insurekcję, niechętnie i z rozgoryczeniem wracało wspomnieniami do pełnych napięć i grozy tragicznych miesięcy przegranej walki?

Czy Mickiewicz kończący Pana Tadeusza „marą senną” wskrzeszenia dawnej Polski dokonywał nad nią w poemacie sądu? Na pewno nie wystąpił w roli ani prokuratora, ani adwokata. Nie wypowiadał opinii nie grupował zdarzeń i nie tworzył postaci tak, aby takie opinie i oceny narzucać. Był raczej świadkiem, który nie mówił całej prawdy, ale w najlepszej wierze chciał mówić tylko prawdę. Poeta przedstawiał dawną Polskę, tak jak widzieli ją bohaterowie poematu, choćby niezindywidualizowani i bezimienni, jak owi „starcy” słuchający koncertu Jankiela czy też ci, których opinie wyrażał narrator. Z kolei bohaterów poematu przedstawiał takimi, jakimi mogli być w konkretnej rzeczywistości, mimo pewnych niekonsekwencji czy nieprawdopodobieństw fabuły. Odtworzenie tej rzeczywistości było subiektywne, gdyż innym być nie mogło. Ale Mickiewicz, pisząc Pana Tadeusza, potrafił niemal w pełni odizolować się od wszystkich czynników zewnętrznych, mogących wpływać deformująco na proces owego odtwarzania.

Przedruk za: J. Michalski, Realia osiemnastowieczne w „Panu Tadeuszu” [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. J. Sławiński, Z. Stefanowska, Warszawa 1978, s. 204–209, 212–213, 217–219, 220–223, 224–231, 232–233.

1 Łac. wielbiciele tamtych czasów [przyp. red.].

2 Daw. uczta, hulanka, biesiada [przyp. red.].

3 J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, oprac. R. Pollak, Wrocław 1951, s. 429.

4 J. Michalski, Sejmiki poselskie 1788 r. (cz. II), „Przegląd Historyczny” 1960, z. 2, s. 358.

5 Łac. (l.poj. sancitum) wyroki, postanowienia [przyp. red.].

Leonard Podhorski-Okołów

Ksiądz Robak (fragmenty)

Ustalenie rzeczywistego pierwowzoru tej czy innej postaci Pana Tadeusza nie zawsze jest sprawą łatwą i prostą. Jak wszędzie, tak i tu najskrupulatniejsze badania i poszukiwania mogą nie dać nieraz żadnego rezultatu, czysty natomiast przypadek naprowadza niejednokrotnie badacza na właściwą drogę. Ale i wówczas nawet, gdy się już wpadło na ślad danego pierwowzoru, możność stwierdzenia, czy istotnie autor utworu zapożyczył odeń pewne cechy charakteru lub wyglądu zewnętrznego do odmalowania tej czy innej postaci, zależna jest całkowicie od tego, czy uda się zebrać wystarczającą ilość szczegółów do uzasadnienia wysuwanej hipotezy.

Stopień trudności zależny tu jest również i od charakteru danej postaci, w szczególności zaś od tego, czy mamy do czynienia z jednym z głównych bohaterów utworu, czy też tylko z postacią mniej lub więcej epizodyczną, czy dany bohater od chwili pojawienia się aż do chwili zejścia ze sceny zachowuje to samo duchowe oblicze, czy też w miarę rozwijających się wydarzeń ulega ono znaczniejszemu przeobrażeniu itp.

Tak na przykład rozpatrywane wyżej postaci Podkomorzego i Sędziego figurują na całej przestrzeni Mickiewiczowskiej epopei jako swego rodzaju „wartość niezmienna”. Ten sam na ogół charakter ma również postać Hrabiego, bo mimo iż w poszczególnych księgach zachodzą w nim pewne zmiany (kierunek afektów sercowych, stosunek do Sopliców), kontur ogólny jego osobowości pozostaje w gruncie rzeczy ten sam. Dlatego też pierwowzory tych trzech „prostolinijnych” postaci, przy odpowiednio obfitym materiale faktycznym, dało się, jak sądzę, ze znacznym stopniem prawdopodobieństwa ustalić.

Inaczej zgoła rzecz się przedstawia, jeśli ma się do czynienia z tego rodzaju bohaterem, jak ks. Robak, występującym w poemacie pod dwiema biegunowo odmiennymi postaciami: Jacka Soplicy i zakonnika-emisariusza. Tu nie chodzi już o znalezienie wśród ówczesnego otoczenia poety jakiegoś typowego dla owych czasów dostojnika „polonusa” (Podkomorzy) czy też równie typowego „szlachetki-hreczkosieja” (Sędzia). Tu wchodzi w grę postać wręcz niecodzienna, bez porównania bardziej „literacko” przez autora potraktowana. I jest niemal nie do pomyślenia, aby na swej drodze życiowej Mickiewicz spotkał był kiedy człowieka choć w przybliżeniu skupiającego w sobie tak liczne cechy kreacji poetyckiej Jacek – ksiądz Robak. Dlatego też nie może być, moim zdaniem, mowy o doszukiwaniu się w danym wypadku jednego jakiegoś żywego wzoru, co najwyżej można się pokusić o ustalenie źródeł poszczególnych cech tej postaci, uzupełnionych elementami wysnutymi z fantazji.

[…]

W cytowanej już pracy prof. Pigoń stwierdza ważność „jak najściślejszego powiązania genezy Pana Tadeusza z owoczesną bieżącą rzeczywistością, z podłożem życiowym, z gorączkowymi, napęczniałymi od szybkich wydarzeń dziejami emigracji”1 i dochodzi do przekonania, że plan przetworzenia postaci ks. Robaka zrodził się w sercu poety z tego samego źródła, co i jego artykuły z maja 1833 r., tj. z „bezwzględnej apologii Zaliwskiego i w ogóle uwielbienia pracy emisariuszowskiej”2.

W świetle przytoczonych tu danych wydaje się prawdopodobne, że omawiana zmiana w postaci ks. Robaka pozostawała w związku z postacią emisariusza Szymańskiego, zwłaszcza że działalność jego wiązała się z miejscami i osobami, wśród których przebywała myśl i tęsknota poety w czasie pisania pierwszych pieśni nieśmiertelnego poematu.

Rozważania powyższe nie wyczerpują, oczywiście, całkowicie zagadnienia. W jakimś stopniu znalazło tu zapewne swoje odbicie i to wszystko, co słyszał był poeta niegdyś w Tuhanowiczach o gen. Henryku Wołodkowiczu. „Wołodkowicz, jenerał, kochanek starej Wereszczakowej; proces z Obuchowiczem, który był zabrał majątek Wołodkowicza, który był w wojsku francuskim pod obcym imieniem” – tyle tylko zanotował z rozmowy z Mickiewiczem Eustachy Januszkiewicz w 1846 r. Prof[esor] Pigoń daje do tego ustępu następujące objaśnienie: „Wołodkowicz Jan Henryk, po upadku powstania kościuszkowskiego wstąpił do armii francuskiej i otrzymał stopień generała brygady; używał nazwiska Henry”3. Nazwisko „generała Henry” wyryte jest obok innych na Łuku Triumfalnym w Paryżu.

Informacje te można znacznie rozszerzyć. O tym Wołodkowiczu musiał poeta słyszeć już we wczesnym dzieciństwie, był to bowiem rodzony brat Anny z Wołodkowiczów Obuchowiczowej, żony ojca chrzestnego Mickiewicza, Bernarda, sędziego ziemskiego mozyrskiego (na jego to, Obuchowicza, pamiątkę otrzymał Adam drugie swe imię, Bernard). Do Wołodkowicza należały dobra ziemskie Mielachowicze, sąsiadujące niemal z Mickiewiczowskim Zaosiem, oraz majątek Sienna, położony na północ od Nowogródka. Gdy po roku 1794 Wołodkowicz wyemigrował za granicę, sędzia Bernard Obuchowicz zagarnął ową Siennę pod pozorem, iż jest to majątek posagowy jego żony. O ten to właśnie majątek toczył się głośny w owe czasy, a wspomniany przez poetę w rozmowie z Januszkiewiczem spór.

W pierwszych latach ubiegłego stulecia gen. Wołodkowicz przekradał się kilkakrotnie w charakterze emisariusza napoleońskiego na tereny ówczesnego zaboru rosyjskiego. W szczególności bawił on w tym charakterze przez czas dłuższy w latach 1802 i 1804 u swego przyjaciela i towarzysza broni […] gen. Ksawerego Niesiołowskiego (syna ostatniego wojewody nowogródzkiego, Józefa) w majątku tegoż Burdykowszczyźnie, niedaleko stosunkowo od Zaosia.

Nie znamy natomiast zupełnie szczegółów owego stosunku miłosnego, jaki według słów Mickiewicza łączyć miał gen. Wołodkowicza z marszałkową Wereszczakową. Przypuszczać tylko należy, że wyrażenie „kochanek” użyte tu zostało w dawnym, nie w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Ponieważ Wołodkowicz, jak to widzieliśmy, po 1794 r. stale niemal przebywał za granicą, epizod ów mógł najprawdopodobniej mieć miejsce wcześniej, wówczas mianowicie, gdy matka Maryli, Franciszka z Ancutów, była jeszcze panną. Wiadomo bowiem skądinąd, że marszałek Antoni Wereszczaka pojął ją był za żonę dopiero gdzieś w połowie ostatniego dziesiątka lat XVIII w., to jest wtedy, gdy zmarła pierwsza jego żona4.

Gniazdem rodzinnym Ancutów był majątek Kołdyczów vel Kołdyczew, leżący nad tejże nazwy jeziorem, niedaleko stosunkowo od Zaosia, a i od Wołodkowiczowskich Mielachowicz. Musiały więc chyba niegdyś łączyć te dwie rodziny sąsiedzkie stosunki. Któż wie, czy nie rozegrał się tam jaki dramat, którego echa znajdujemy w historii Jacka Soplicy i stolnikówny Ewy? Czy młodej Franciszki Ancutówny, wbrew głosowi jej serca, nie wydano za bogatego, utytułowanego właściciela Tuhanowicz? I czy nie było to może jedną z przyczyn opuszczenia przez Wołodkowicza kraju?

[…]

Tyle dałoby się powiedzieć o ewentualnych źródłach „emisariuszowskiego” oblicza ks. Robaka.

Jeśli chodzi o poszukiwanie żywych wzorów, z jakich mógł był przypuszczalnie autor Pana Tadeusza korzystać do odmalowania innych cech charakterystycznych swego bohatera, to są one do pewnego stopnia ułatwione dzięki informacji Władysława Nehringa, nie wiadomo skąd przez niego wziętej, niemniej – wierzyć trzeba – z palca chyba niewyssanej. Brzmi ona jak następuje: „Powieść o Robaku jest, wedle wiadomości udzielonej z bardzo dobrze poinformowanego źródła, zbiorem rozrzuconych szczegółów, szczególniej tyczących się księży”5.

Otóż księży, i to takich, od których zaczerpnąć mógł był pewne rysy do postaci ks. Robaka, w otoczeniu poety i w zasłyszanych przezeń opowiadaniach nie brakowało.

Na pierwszym miejscu wymienię tu postać ks. Ignacego (Żegoty?) Wiszniewskiego vel Wiśniewskiego.

Wiadomość o nim zaczerpnąłem częściowo z akt Trybunału Głównego Litewskiego przechowywanych w b[yłym] Archiwum Państwowym w Wilnie, częściowo z dokumentów Archiwum Wereszczaków. Z zawartego tam materiału wynikało, że ks. Wiszniewski był współwłaścicielem Tuhanowicz, od którego dziad Maryli, Franciszek Wereszczaka, odkupił był swego czasu część jego posiadłości. Przez długie lata sąsiadował więc on o miedzę z Wereszczakami i jakby wynikało z przytoczonej dalej informacji Edwarda Chłopickiego, był nawet jednym z nauczycieli Maryli.

Nie udało mi się stwierdzić, czy za bytności Mickiewicza w Tuhanowiczach ks. Wiszniewski żył jeszcze i wchodził w skład miejscowego „towarzystwa licznego”, czy też poeta znał go już tylko z tradycji, jaka musiała tam być o nim jeszcze całkiem świeża.

A było co o nim opowiadać. Jak już wspomniałem, przez związki małżeńskie dziada i ojca Maryli rodzina jej była spowinowacona z rodziną Radzymińskich-Frąckiewiczów, właścicieli kilku posiadłości ziemskich w okolicach Nowogródka, a w tej liczbie i majątku Basina z przyległościami. Otóż w księgach trybunalskich zanotowane są szczegóły procesu, który wiedli Wereszczakowie z Frąckiewiczami o ów Basin, należny jakoby pierwszej żonie Antoniego Wereszczaki. W rezultacie miał tam miejsce formalny zajazd. W pewnej chwili bowiem obydwaj bracia Wereszczakowie, Antoni i późniejszy podkomorzy Stefan, prowadzący w Basinie stosowne negocjacje z Jerzym i jego bratem (imienia już nie pamiętam) Radzymińskimi-Frąckiewiczami, braćmi rodzonymi żony Antoniego, przysłali do Tuhanowicz posłańca, wzywając ks. Ignacego Wiszniewskiego, by na czele uzbrojonej tuhanowickiej służby dworskiej przybył, nie zwlekając, w celu zajechania Basina. I ks. Wiszniewski wezwania tego usłuchał. Był to zresztą człowiek krewkiego charakteru, kłótnik i awanturnik, powszechnie nielubiany. „Cała okolica” pamiętała jeszcze niechybnie różne jego sprawki. W papierach tuhanowickich zachował się był dokument wyliczający „punkta zarzutów”, jakie na nim ciążyły. Oskarżano go m.in. o to, że spotkawszy gdzieś w polu jednego ze swych poddanych, dotkliwie go obił, że tak oto, bez żadnego powodu, zabił kijem psa sąsiada itp.

Nie udało mi się ustalić, czy ks. Wiszniewski był jakimś krewnym gospodyni tuhanowickiej, Wiszniewskiej.

Motyw posądzenia o sprzymierzenie się z wrogami ojczyzny, który mamy w historii Jacka Soplicy, zaczerpnął, być może, Mickiewicz ze słyszanych z pewnością w młodości opowiadań o proboszczu stołowickim ks. Walerianie Dziurdziewiczu, którego opinia powszechna uważała za sprawcę klęski zadanej hetmanowi Ogińskiemu przez Suworowa. […]

Do odmalowania ks. Robaka jako kwestarza służyć mogła również osoba ks. Bułhaka, bardzo swego czasu na terenie Nowogródczyzny popularna. Ignacy Jackowski poświęca mu całe dwa rozdziały Powieści z czasu mojego, a Jan Czeczot daje jego sylwetkę w wierszu Bernardyn6. Szczegółowo sprawę tego pierwowzoru omawia prof. Pigoń.

Wreszcie, tak uwydatnione w postaci ks. Robaka cechy wojskowego charakterystyczne były dla wielu znanych dobrze Mickiewiczowi księży, którzy albo służyli w wojsku jeszcze przed wstąpieniem do stanu duchownego, albo też pełnili obowiązki kapelanów w różnych oddziałach wojskowych czy też powstańczych.

Do takich należał, na przykład, ks. Stanisław Myszka-Chołoniewski, o którym m.in. czytamy: „Studia uniwersyteckie odbył Ch[ołoniewski] w Wilnie na wydziale prawniczym. Po ukończeniu uniwersytetu służył przez krótki czas w wojsku, wystawiwszy własnym kosztem chorągiew, której został porucznikiem […] Po klęsce napoleońskiej w 1812 r. udał się w sprawach rodzinnych do Petersburga, gdzie zawiązał szeroko rozgałęzione stosunki w sferach arystokratycznych i został członkiem loży masońskiej. […] Dn[ia] 1 listopada 1829 [r.] został wyświęcony na księdza”7.

Innym znajomym poety, być może, jeszcze z czasów nowogródzkich, był ks. Gaspar Dłuski, kapelan trzynastego pułku ułanów. Władysław Mickiewicz pisze, że w 1836 r. poeta: „Żył najbardziej z Litwinami, byli w Paryżu nowogrodzianie, współpowietnicy, których towarzystwo lubił, między nimi marszałek Kaszyc i proboszcz z Nowogródka, ksiądz Dłuski, wielki oryginał”8.

Jednym ze wzorów mógł tu być również ks. Kajsiewicz, o którym czytamy: „Były ułan Hieronim (Kajsiewicz), wysokiego wzrostu, silnej budowy, z twarzą uśmiechniętą i wesołą, przyjmował chętnie, pomimo szerokiej szramy od oka do brody, zaproszenia i tańcował z polską zaciętością. Nie opierał się światowym ponętom i w godzinach nabożeństwa wchodził do katedry pokazać się pięknym paniom i sam im się przypatrzyć”9.

Słyszał też niewątpliwie Mickiewicz od Domeyki o kapelanie ich oddziału, ks. Lodze. „Uczony – pisze Domejko – odważny, gorliwy patriota. […] Przechodząc tego dnia z Macewiczem i małą drużyną ostatków naszego oddziału koło Szawel, widzimy o pół mili od miasta żołnierzy naszych, grzebiących ciała poległych tej nieszczęsnej godziny. Nasi byli pewni wygranej, już byli weszli do Szawel; nieliczny garnizon piechoty rosyjskiej po krwawej walce schronił się za mur otaczający kościół. Po trzykroć rota naszych żołnierzy usiłowała zdobyć to obwarowane miejsce i była odpartą; w jednym z ataków sam Loga z karabinem w ręku prowadził do szturmu piechotę i padł trupem”10.

Zgodnie więc z tym, co powiedzieliśmy wyżej, na niejednolitą, rozrastającą się w miarę pisania poematu postać ks. Robaka złożyło się najprawdopodobniej wiele cech „uzbieranych” przez poetę z wielu osób. Szkic niniejszy nie wyczerpuje zapewne całego bogactwa materiału, którego użył Mickiewicz. Być może, przyszłość dorzuci tu jeszcze nowe odkrycia.

Przedruk za: L. Podhorski-Okołów, Ksiądz Robak [w:] idem, Realia Mickiewiczowskie, wyd. 2, Warszawa 1999, s. 361–383.

1 S. Pigoń, „Pan Tadeusz”. Wzrost, wielkość i sława, wyd. 1, Warszawa 1934, s. 152.

2 Ibidem, s. 167.

3 A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, t. 16: Rozmowy z Adamem Mickiewiczem, zebrał i oprac. S. Pigoń, Warszawa 1933, s. 255.

4 Pierwszą żoną Antoniego Wereszczaki była jakaś bliska jego krewna po matce, Zofii z Radzymińskich-Frąckiewiczów (dokumenty z nieistniejącego już Archiwum Wereszczaków).

5 W. Nehring, Studia literackie, Poznań 1884, s. 312–313

6 [I. Jackowski], Powieść z czasu mojego, Poznań 1858, rozdz. VI, VII; J. Czeczot, Pieśni ziemianina, Wilno 1846, s, 28.

7 A. Bar, [hasło w:] Polski słownik biograficzny, t. 3, Kraków 1937, s. 410.

8 W. Mickiewicz, Żywot Adama Mickiewicza, Poznań 1929…, t. 2, s. 388–389.

9 Ibidem, s. 368. Władysław Mickiewicz cytuje za: V. Pavie, Sa jeunesse et ses relations littéraires, Angers 1887, s. 197.

10 I. Domeyko, Pamiętniki (1831–1838), Kraków 1908, s. 16, 33.

Andrzej Fabianowski

Jankiel – bohater prawdopodobny czy postulatywny? (fragment)

W latach dwudziestych tematyka żydowska w pismach Mickiewicza pojawia się sporadycznie, zdecydowanie okazjonalnie. Więcej miejsca Żydom poświęca poeta po upadku powstania listopadowego. W poszukiwaniu historycznej oraz intelektualnej ramy klęski Polaków w różnych funkcjach pojawiali się Żydzi. Na przykład w wierszu Nocleg Mickiewicz aktywuje obiegowy topos Żyda-szpiega1.

On pod drzewem coś duma w pomroce;

Drzewo suche – lecz miało owoce;

Najgłodniejszych ten owoc odstrasza;

Wiszą na nim dwie gruszki Judasza.

W górę szpiegi! Cesarskie to sługi;

Jeden, Prusak, z nogami długiemi

W białych wisi pończochach; a drugi,

Żyd, pejsami zamiata po ziemi.

(I, 347–348)

Także antyżydowski charakter mają niektóre wiersze pisane w 1833 [r.], a także Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego. W takim otoczeniu kreacja Jankiela stanowi zasadniczy zwrot nie tylko w ocenie historycznej dokonanej przez Mickiewicza, ale szerzej, w swoistym modelowaniu wizji narodu polskiego, jego sił żywotnych i szans na odzyskanie niepodległości.

Dlatego zupełnie inny wymiar prawdopodobieństwa postaci Jankiela odsłania się, gdy spojrzymy na usytuowanie bohatera wewnątrz świata Mickiewiczowskiej epopei. Mieczysław Inglot pisał, że „Mickiewicz, kreśląc taki, a nie inny portret Jankiela […], dyskretnie polemizuje ze stereotypem Żyda jako lichwiarza i tchórza”2. Nie jest to jednak najważniejsze. Mickiewicz wyraźnie sygnalizuje, że epizodyczna historyczność Jankiela, czyli ukazanie go jako arendarza, a zarazem podrabinka w konkretnej chwili dziejowej, prowadzić ma do innych zadań interpretacyjnych. Przypomnijmy za Kazimierzem Cysewskim, że Mickiewicz tworzył bohaterów utworu, kontrastując parami poszczególne osoby, na przykład Tadeusz–Hrabia, Gerwazy–Protazy, Jacek Soplica–ksiądz Robak. Zasada kontrastu rządziła nawet światem zwierząt (np. Kusy–Sokół) albo realizowała się w obrębie jednej postaci podlegającej byronowskiej przemianie3. Na tym tle swą wyjątkowość ujawnia Jankiel, który „jest postacią najbardziej osobną, niemającą kontrastowych czy dopełniających odpowiedników”4. Jankiel jest też wyjątkowy z innego powodu. Kazimierz Cysewski stwierdza, że postać Jankiela jest ważna „nie tylko ze względu na stosunek Mickiewicza do problemu żydowskiego, choć przecież także, ile z powodów artystycznych, sposobu wpisania tej postaci w plan artystyczny, semantyczny, ideowy poematu. Zdumiewać to może w sytuacji, w której o tej postaci – co przecież należy do rzadkości – najwięcej mówi sam narrator (mniej sam bohater czy inni)”5.

Zapytajmy, dlaczego narrator osobiście fatyguje się, by charakteryzować Jankiela? Jadwiga Maurer6 podkreśla, że Jankiel jako artysta upowszechnia pieśni narodowe („Przywoził mnóstwo z każdej za Niemen wyprawy / Kołomyjek z Halicza, mazurów z Warszawy”). Jako pierwszy zaszczepia (jak „Wieść […] w całej okolicy głosiła”, choć narrator zastrzega też: „nie wiem, czyli pewna”) w soplicowskim mikrokosmosie Mazurek Dąbrowskiego – „Ową piosenkę […] / […] którą po raz pierwszy na ziemi Auzonów / Wygrały Włochom polskie trąby legionów” […]; wplata go też w finalny koncert. Jankiel więc jednoczy, w obszarze sztuki łączy zabór austriacki (Halicz) z Królestwem (Warszawa), wreszcie z emigracyjnym doświadczeniem Polaków (Mazurek…). Jankiel nie tylko wyraża, ale i stymuluje tak pożądaną przez Mickiewicza jedność narodu. Jedność potrzebną w zwrotnym momencie dziejów, wobec zwrotnych w sensie historycznym wydarzeń 1812 roku. Po swym arcykoncercie wirtuoz cymbałów tak zwraca się do generała Dąbrowskiego:

„Jenerale, rzekł, Ciebie długo Litwa nasza

Czekała – długo, jak my Żydzi Mesyjasza,

Ciebie prorokowali dawno między ludem

Śpiewaki. Ciebie niebo obwieściło cudem,

Żyj i wojuj, o Ty nasz!…” Mówiąc, ciągle szlochał.

(XII, 754–758)

Słowa te są nieomal identyczne ze słowami narratora – jak chce Pigoń – gospodarza poematu z początku Księgi XI zatytułowanej Rok 1812:

O roku ów! Kto ciebie widział w naszym kraju!

[…]

Z dawna byłeś niebieskim oznajmiony cudem

I poprzedzony głuchą wieścią między ludem;

(XI, 1, 5–6)

Ta zbieżność rymowa, leksykalna i strukturalna najmocniej zbliża postać Jankiela do narratora. Gdy przypomnimy jeszcze, że Jankiel w całej swej wielowarstwowości (arendarz, emisariusz, organizator handlu zbożowego, autorytet lokalnej szlachty) jest także natchnionym przez niebo artystą, to jego bliskość do narratora, którego z kolei identyfikować możemy z Mickiewiczem, upoważnia do utożsamienia autora poematu z jego bohaterem – Żydem Jankielem. A tym samym świat soplicowski staje się snutą przez Żyda narracją.

Jeszcze w XIX wieku dostrzegał to Cyprian Norwid:

Pan Tadeusz ulubiony i słynny poemat narodowy polski, w którym jedyną poważną i serio figurą jest kto?… Żyd (Jankiel). Zresztą: awantumiki, facecjoniści, gawędziarze, pasibrzuchy, którzy jedzą, piją, grzyby zbierają i czekają, aż Francuzi przyjdą zrobić im ojczyznę… Kobiet w tym arcytworze narodowym dwie: jedna – metresa petersburska, druga – panienka pensjonarka, i wyrostek bez profilu wyrobionego7.

Abstrahując od zawartej tu oceny innych postaci soplicowskiego świata, podkreślić trzeba, że Jankiel – zdaniem Norwida – nie jest postacią prawdopodobną, ponieważ swą kreacją nie pasuje do charakteru świata przedstawionego8.

Zdecydowana krytyka Norwida wynikała z – być może ironicznej – strategii czytania poematu jako utworu realistycznego. W popularnym tego słowa znaczeniu, a więc takiego, który mniej lub bardziej udolnie zbliża swój świat wewnętrzny, przedstawiony do świata rzeczywistego. Tymczasem w Panu Tadeuszu świat rzeczywisty jest zaledwie pretekstem do ukazania jeszcze innego świata, ponadrzeczywistego i niepoddającego się doświadczeniu zmysłów. Macierzą Pana Tadeusza jest bowiem sfera metafizyczna, czytelnik poprzez wioskowe realia Soplicowa zanurzyć się ma w otchłani metafizyki. Historia zaś staje się realizacją boskiego planu zwyciężającej w świecie zgody i miłości. Pisał o tym Bogusław Dopart. Zdaniem Mickiewicza – w interpretacji krakowskiego badacza – szansą trwania Polski nie będzie

żadna polityczna instytucja, doktryna, ideologia, nawet charyzma i autorytet. Żywotnym jądrem mogła być tylko więź zbiorowa, wyłaniająca się z kultury prawd żywych, kultury organicznie wyrastającej z tradycji i realiów życia, ale zarazem przystosowującej zbiorowość narodową do wyzwań nadchodzącego czasu9.

Wcześniej jeszcze o sile programu jedności, ale jedności w różnorodności pisał Stanisław Pigoń. Uczony podkreślał, że Pan Tadeusz jest apologią zaścianka jako figury syntezy różnych stanów, kultur, temperamentów, intelektów etc. Ten wymiar społeczny, postulowana jedność wynika stąd, że

w najgłębszej istocie swej jest Pan Tadeusz poematem religijnym, jest kantykiem wiary w zwycięstwo nad złem, w zwycięstwo zarówno jednostkowe, jak zbiorowe, człowieka, jak narodu. Człowiek zwykły, ułomny, może wyjść z przepaści grzechu do świętości. […] W dziejach ludzkości Bóg zwycięża szatana10.

Trzeba dodać, że zwycięstwo to dokonać się ma nie w etnocentrycznie rozumianej zbiorowości narodowej, ale w historii świętej. Takiej samej jak biblijna, ale rozgrywającej się współcześnie, objawiającej Boga w dziejach narodu. I w takiej właśnie perspektywie postać Jankiela tłumaczy się najpełniej: jest on realny, ponieważ postulatywny. Jest on łącznikiem między Starym a Nowym Przymierzem, między historycznym a współczesnym narodem wybranym, między wiarą w Jahwe a wiarą w Chrystusa, między Mojżeszowym prawem talionu, a prawem miłosierdzia. Tak Mickiewicz interpretował sens chwili dziejowej, w której przyszło mu żyć. Tak właśnie, poprzez postać Jankiela – artysty i proroka – realizowała się idea unii judaizmu i chrześcijaństwa, a unia ta warunkowała z kolei spełnienie się prowidencjalistycznego planu historii, w którym poczesne miejsce zajmowało zmartwychwstanie Polski.

Przedruk za: A. Fabianowski, Jankiel – bohater prawdopodobny czy postulatywny? [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, Warszawa 2017, s. 280–284.

1 I w tym wypadku bez trudu odnajdziemy przykłady najzupełniej sprzeczne z takim stereotypem. Otóż generał Dezydery Chłapowski wspomina, że korzystano z miejscowej ludności do przenoszenia meldunków. Miejscowi, znając znakomicie teren, mogli przedrzeć się przez linie nieprzyjaciela. „Na Litwie nawet Żydzi zdawali się dla nas być przychylnymi. Miałem rzadki tego przykład. Jeden z nich bowiem, którego wysłałem z bilecikiem do naszego oddziału, aby dać dowódcy prędszą wiadomość niż ta dojść mogła przez oficera wysłanego naokoło, przedarł się pomiędzy Moskalami i szybko sprawił me polecenie, a gdy powrócił, nic chciał przyjąć obiecanych mu dziesięciu dukatów, jeżeli w danym czasie przyniesie mi odpowiedź od dowódcy oddziału. Gdy mu te dziesięć dukatów narachował mój adiutant, rzekł ów starozakonny: nic wezmę ich, i ja także mogę i chcę służyć mojej ojczyźnie o ile mię stać na to, to, com zrobił, pieniędzmi się nie płaci. Bom ja życie ryzykował” (D. Chłapowski, Pamiętniki, cz. 2, s. 86).

2 M. Inglot, Postać Żyda w literaturze polskiej lat 1822–1864, Wrocław 1999, s. 104.

3 Zob. K. Cysewski, Problematyka kreacji postaci w „Panu Tadeuszu” [w:] „Pan Tadeusz” i jego dziedzictwo. Poemat, red. B. Dopart, F. Ziejka, Kraków 1999, s. 232–233.

4 Ibidem, s. 232.

5 Ibidem, s. 236.

6 Zob. J. Maurer, Z matki obcej. Szkice o powiązaniach Mickiewicza ze światem Żydów, Londyn 1990.

7 C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, t. 9: Listy. 1862–1872, Warszawa 1971, s. 272. Przywołany fragment pochodzi z listu pisanego na początku 1867 r. do Wojciecha Cybulskiego, ale nieomal identyczne lub bardzo podobne sformułowania zawarł Norwid w listach do Karola Ruprechta, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Bronisława Zaleskiego. Nieprzystawalność kategorii „narodowości” do realiów Pana Tadeusza najwyraźniej prześladowała Norwida po upadku powstania styczniowego.

8 Z drugiej strony owo „serio”, jakim obdarzony został przez Norwida Jankiel, wynikać może, jak przekonująco zauważył to Mieczysław Inglot, z paralelizmów występujących między bohaterem Mickiewiczowskim – wykonawcą arcykoncertu, a Chopinem – bohaterem Norwidowskiego Fortepianu Szopena (M. Inglot, Postać…, s. 106).

9 B. Dopart, Posłowie [w:] W świecie „Pana Tadeusza”, red. W. Wałecki, A. Wałecka, Kraków 1999, s. 74–75.

10 S. Pigoń, „Pan Tadeusz”. Wzrost…, s. 257–258.

Zofia Kossak

O wychowaniu salonowym dziewcząt1 (fragment)

Na równi z panią Klementyną z Tańskich Hofmanową Apolonia doceniała zapoznaną rolę społeczną kobiety. Mężczyzna – jej zdaniem – miał mniejsze znaczenie, wiadomo bowiem, że w Polsce szlachcic długo nie pożyje. Byle zostawił pamięć mężnego patrioty, to i dosyć. Natomiast niewiasta, wychowująca przyszłe pokolenia… Apolonia poczuła wokację wychowawczą. Wspomniana pedanteria, skłonności despotyczne, przemyślany program – podsycały te pragnienia. Marzyła o utworzeniu instytutu dla panien, lecz warunki polityczne przekreślały to marzenie. Musiała się zadowalać wpajaniem wykwintnych manier dorastającym herytierom2 i na tym polu osiągnęła pewną sławę, lecz to jej nie wystarczało. Wiadomość o zesłaniu Wojciecha Gałczyńskiego i jego sześciu córkach zostających pod opieką nieporadnej matki poczytała za wiadomość szczęśliwą. Wprawdzie dziewczynki były jeszcze małe, lecz nigdy nie jest za wcześnie rozpoczynać edukację. Panna Koszutska zaofiarowała się sama jako wychowawczyni, co Aniela Gałczyńska przyjęła za zrządzenie Opatrzności, zdejmujące z niej ciężar nad siły. Apolonia Koszutska zamieszkała na stałe w Siąszycach. Wprędce stała się wyrocznią nie tylko dla dzieci, ich matki i babci, lecz dla całej okolicy.

Sumienna i odpowiedzialna, podjęte obowiązki spełniała wzorowo. Uczyła starsze dziewczynki literatury francuskiej i historii Francji (w myśl własnych poglądów naświetlanej), nieco literatury polskiej, historii Polski według książeczki księżnej Czartoryskiej Pielgrzym z Dobromilu oraz Śpiewów historycznych Niemcewicza, ortografii obu języków, stylizacji listów, lektury, deklamacji, śpiewu, muzyki, ułożenia. Naukę łączyła z nieubłaganą tresurą. Tresura winna była wejść w krew, przeniknąć świadomość i utworzyć ową zbroję strzegącą przed złymi prądami.

Kawę wypito w milczeniu. Niezadowolenie nauczycielki ciążyło obu paniom. Aniela powitała z ulgą wkroczenie dziewczynek dziękujących mamci, babci i pannie Apolonii za podwieczorek. Mistrzyni ogarnęła chłodnym spojrzeniem wychowanki i zawyrokowała:

– Będziemy teraz ćwiczyły entrée.

Niepoprawna Zofia manifestacyjnie jęknęła, Cesia posmutniała. Liczyła, że do kolacji będzie mogła czytać cudowną, przepiękną powieść Hrabia Monte Christo. Tylko zawsze przykładna Rozalka zapewniła grzecznie:

– Doskonale, proszę pani.

– Mademoiselle – dysponowała Apolonia – proszę zabrać Anielkę i dzieci, będą przeszkadzać. Cécile! Wyrzuć tego psa!

– On będzie okropnie wył…

– Daj go mnie – pośpieszyła z pomocą matka. – Wezmę go na kolana.

Ciotka Melania z zaciekawieniem podniosła do oczu lorgnon3, czekając na przedstawienie. W pannie Apolonii obudził się duch wodzowski. Ustawiała swe karne szeregi. Entrée – wkroczenie młodej panny na salę pełną obcych ludzi – traktowała jako sprawę poważną i wymagającą studiów. Jakże często – mawiała – zalety umysłu i powierzchowności mijają niepostrzeżone z powodu chybionego entrée!

Według obowiązujących kanonów panna, gotująca się do wejścia na i salę, winna była tuż przed progiem przystanąć na moment i w ciągu ćwierci minuty wykonać szereg precyzyjnych ruchów w ustalonej kolejności. A więc: uszczypnąć końce uszu, by poróżowiały, klapnąć się tęgo w policzki, żeby wywołać rumieniec, wznieść ręce do góry i potrząsnąć dłońmi, by krew odpłynęła z palców, złożyć ręce pod piersiami „w małdrzyk”4, na koniec szepnąć wyraźnie „pom” – i zatrzymując wargi w pozycji wymaganej przez to słowo, wpłynąć jak łabędź na salę, głowę mając wzniesioną, a oczy skromnie spuszczone. Potem następowały dygi przed każdą starszą osobą, głębsze lub pobieżne w zależności od hierarchii. Całość wymagała nie lada wprawy i umiejętności.

Najpoprawniej wykonywała ćwiczenia Rozalka – najpiękniej Zofia (jeśli jej się chciało); Cesi przeszkadzał Jagulek, którego Anielka puściła, gdyż warczał na nią (warczał na wszystko, co nie było Cesią), a wznoszenie rąk, plaskanie w policzki brał jako zapowiedź zabawy.

Po wielokrotnych powtórkach ćwiczono sortie, też ważne, ale łatwiejsze. Poprawne sortie wymagało opuszczenia sali tym samym skromnym, a pełnym godności krokiem; ujmując klamkę, panna obracała się z wdzięcznym uśmiechem ku pozostałym, wykonując głęboki dyg pod adresem pani domu.

Teraz nastąpiła deklamacja. Zofia, stojąc pośrodku pokoju, recytowała z przejęciem:

Od dworaków opuszczona, Helena w stroju niedbałym…

W połowie pieśni wszedł Józef, anonsując kolację.

– Oddal Goworka! – żądała patetycznie deklamująca, lecz starsze panie powstały.

– Ach, ta Polińcia – wzdychała Cesia w ucho starszej siostry – chyba umyślnie kazała nam ćwiczyć, żebym nie czytała Hrabiego Monte Christo!

Po wieczerzy młoda trzódka, wykonawszy sprawnie ceremoniał całowania rąk i życzeń dobrej nocy, wycofała się do dwóch sypialni pod opieką mademoiselle. W saloniku pani Melania wróciła do pasjansa, pani Aniela do kibicowania, panna Apolonia czytała ostatnią powieść pana Sue5, znacząc ołówkiem ustępy nieodpowiednie dla panien. Jeżeli rzeczonych ustępów wypadało zbyt wiele, chowała książkę pod klucz. Jeżeli nie przenosiły jednej trzeciej tekstu, wystrzygała zaznaczone miejsca nożyczkami. Ponieważ czyniła tak nie z chęci dokuczenia wychowankom, lecz z uwagi na ich dobro, zakładała wycięte strony karteczką informującą krótko o przebiegu akcji. Czasem pani Aniela wypominała nieśmiało niszczenie książek, na co wyrocznia odpowiadała stanowczo, że należyta edukacja jest ważniejsza niżli książki. Dziewczęta mają prawo pożądać strawy duchowej, musi być ona jednak starannie przesiana.

Józef wszedł objaśnić knoty świec, na których narosły grzyby. Ciotka Melania, ziewając, zgarnęła karty. Zły dzień dzisiaj. Pasjans nie wyszedł ani razu.

– Przy ćwiczeniu entrée zamiast „pom”, można też powiedzieć „ciup”. Na jedno wychodzi…

– Pani hrabina de La Tour Boussac zalecała mówić „pom”.

– Francuzka, skąd mogłaby znać polskie słowo? Po francusku „pom”, a po polsku „ciup”. Przecie mówi się często: „buzia w ciup”.

– Dziewczynki przywykły do „pom”.

– Oczywiście, kochanko, oczywiście. Ja tylko tak sobie powiadam. Bardzo ładnie wypadło entrée. Szczególnie Rozalka… Jakie wrodzone poczucie dystynkcji. Jaki charme6…

Apolonia Koszutska przyjmowała pochwały z połowicznym zadowoleniem.

– Rose ładnie się rusza – przyznała. – Cécile ujdzie także. Gdybyż jeszcze udało się wyrobić podobnie Sophie…

– Ach, Sophie…!

Umilkły wszystkie trzy, jednako zafrasowane przyszłością krnąbrnej dziewczyny. Wyrasta na piękność. Piękna kobieta bardziej niż inne potrzebuje mądrego kierownictwa, czujnej opieki i przestrogi. Znalazłaby to wszystko wśród pań tu obecnych, cóż jednak począć, skoro Sophie z reguły postępuje odwrotnie, niż ma zalecone.

Przedruk za: Z. Kossak, O wychowaniu salonowym dziewcząt [w:] eadem, Dziedzictwo, cz. 1, Warszawa 1966, s. 12–15.

1 Tytuł fragmentu pochodzi od redakcji.

2 Daw. posażna panna [przyp. red.].

3 Fr. binokle na długiej rączce, używane od XVIII do początku XX w. [przyp. red.].

4 Dłonie złożone na krzyż – jedna dłoń przykrywa wierzch drugiej [przyp. red.].

5 Eugène Sue – pisarz francuski, twórca powieści w odcinkach [przyp. red.].

6 Fr. urok, wdzięk [przyp. red.].

Stanisław Pigoń

Zaścianek (fragment)

Na motyw zaścianka natrafiał był Mickiewicz na emigracji raz po raz, w różnej perspektywie. Do tego punktu jak do ostoi doprowadzała przede wszystkim nurtująca go naówczas najgłębiej i najboleśniej troska o wydarcie dziejom i psychice polskiej sekretu odrodzenia, tajemnicy nowego wybicia się na wolność. Kiedy wraz z powstaniem runęła do ostatka niepodległość, kiedy mróz niewoli ścisnął na głucho ziemię polską, gdzież jest, gdzież szukać opierającego się mrozom – ziarna rodzajnego, zadatku wiosny? Gdzież się ukrywa najwewnętrzniejszy zalążek, praplazma wolności? Przecież dopiero kiedy się ją odnajdzie, wiadomo będzie, co czynić, o co zahaczać kotwicę, jak chodzić koło uprawy przyszłego wyzwolenia; wiadomo będzie, co należy hodować, a co przytłumiać w duchu narodowym. Dopiero po rozwiązaniu tej najkardynalniejszej kwestii można będzie zbudować trwały program pracy narodowej w epoce niewoli.

Wiemy, że to był właśnie najpierwotniejszy i najrdzenniejszy problemat niepokojący poetę na emigracji; wiemy, że od publicznego roztrząsania go zaczął on w ogóle swą służbę w pielgrzymstwie. On to stanowi zawiązek myślowy i oś główną odczytu O duchu narodowym, z którym – jak wiadomo – wystąpił Mickiewicz na posiedzeniu Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich w listopadzie 1832 r., zatem jeszcze przed wydaniem Ksiąg pielgrzymstwa. Występując z zagadnieniem publicznie, poeta już je sobie w głównym punkcie był rozwiązał, już był – według głębokiego swego przeświadczenia – w posiadaniu tej najistotniejszej spośród tajemnic politycznych. Pokwapił się więc co rychlej przed braci pielgrzymów z uczciwym, jasnym jej wyjawieniem.

Jaka więc siła – pytał wręcz – jaka zasada moralna, jakie i czyje działanie ożywiło w nas uczucia narodowe? – Jeżeli znajdziemy to źródło, zdaje się, że będziemy wiedzieli, skąd czerpać i rozlewać na braci naszych życie polskie.

I odpowiadał zaraz bez ogródek:

Owóż łatwo dowieść, że główną i jedyną nauką narodową były w nas mniemania i uczucia dawnej Polski, żyjące dotąd w pamięci rodziców, krewnych i przyjaciół, kierujące sądami pospólstwa… Ta wewnętrzna domowa tradycja składa się z resztki mniemań i uczuć, które ożywiały naszych przodków; ta tradycja po upadku, rozerwaniu i przytłumieniu opinii publicznej chroniła się w domach szlachty i pospólstwa, jak w starym i osłabionym ciele krew i siła żywotna zgromadza się około serca. Tam jej szukać, tam ją ożywiać, stamtąd ją na całe ciało znowu rozprowadzać należy. Z tych tradycyj musi się wywinąć i niepodległość kraju i przyszła forma jego rządu1.

Opiera się tutaj Mickiewicz na wierze jakby w jakiś ostęp patriotyzmu polskiego, w jakieś jądro narodu, kryjące w sobie nienaruszoną i nienaruszalną siłę odrostu, wskazujące niezawodną ostoję wolności „w domach szlachty i pospólstwa”. Kiedy się w ten sposób umieściło punkt centralny narodu w niższych złożach społeczeństwa szlacheckiego, to od takiego uwielbienia szaraczkowej rzeszy niedaleko już do szczególniejszego sentymentu dla zaścianka.

[…]

Do sentymentu takiego były wszelako racje jeszcze bliższe, bardziej aktualne, racje społeczne. Od pierwszych niemal miesięcy emigracji, od pierwszych jej zbiorowych poczynań w Paryżu, od pierwszych narad i dyskusji, doszło do głosu wśród roztrząsań ideologicznych bardzo bolesne zagadnienie ludu wiejskiego w Polsce: niezałatwiona przez sejm powstańczy sprawa uwłaszczenia chłopów, pozyskania ich dla obowiązków narodowych przez zniesienie pańszczyzny. Lewica emigracyjna, demokraci twierdzili wręcz, że tu była owa rafa podwodna, o którą się przede wszystkim rozbijała barka powstania; nie szczędzili też Polsce przeszłej zarzutów za jej wyłączność stanową.

Niezagojoną tę ranę rozdrapał brutalnie T[adeusz] Krępowiecki2, kiedy publicznie, w mowie francuskiej, wygłoszonej na obchodzie listopadowym 1832 roku przed audytorium polskim i francuskim i ogłoszonej zaraz potem we francuskiej radykalnej „La Tribune”, wytoczył wielki, zaciekły akt oskarżenia na dawną Rzeczpospolitą polską, zhańbioną uciskiem chłopów. Przy sposobności dołączył usprawiedliwienie buntów chłopskich, niemal rehabilitację hajdamaczyzny, Gonty i Żeleźniaka3. Po jątrzącej przemowie jego zawrzało w emigracji, posypały się repliki, protesty i potępienia.

W bezpośrednim związku z tą właśnie sprawą nasunęło się uwadze Mickiewicza znowu wspomnienie litewskiego zaścianka. Mianowicie w bliskim mu osobiście i ideowo „Pielgrzymie Polskim” umieszczono odpowiedź Krępowieckiemu. Autor jej, ukryty pod kryptogramem „an”, zapewne w ściślejszym sensie słowa współziomek redaktora, a również i Mickiewicza, tzn. Polak z Litwy4, ostro powstaje na mówcę, który się nie zawahał „wyciągnąć samą treść złego z całej naszej przeszłości, dokłamać do tego połowę, nadać temu kolor szyderstwa i usiłował tym zabawić obcych, co nas na gościnną uroczystość zaprosili”. Przeciw twierdzeniom jego o wyraźnej jakoby nieżyczliwości szlachty polskiej dla ludu wiejskiego wytacza autor przykład sejmików wileńskich 1817 i 1818 r. (tzn. tych samych, na które się powoła Mickiewicz w objaśnieniach do Pana Tadeusza) z ich uchwałami, domagającymi się uwłaszczenia, a stłumionymi przez rząd rosyjski. Najznaczniejszy jednakże tu dla nas jest taki ustęp odpowiedzi:

Urojeniami przejęty (Krępowiecki), karmił nimi Francuzów, a nie chciał wiedzieć, że na Litwie mniejszy jak gdziekolwiek jest stanów tych przedział; tam większa połowa szlachty po tzw. zaściankach ma własność ziemną, żyje jak chłopek i uprawia rolę swymi rękami. Tam łatwiej jak gdziekolwiek porównać wszelką różnicę bez Gontów, Pawluków, Doroszenków5.

Innymi słowy: zaścianek litewski został tu wysunięty jako ta forma skupienia społecznego, która mieści w sobie rozwiązanie najdonioślejszej kwestii ustrojowej; jest miejscem spojenia. Gdzie się schodzą i zróść w jedno mogą stany szlachecki i chłopski, rozdzielone w Polsce tak jakoby nieprzebytą przepaścią. Szlachta zaściankowa więc, bez wielkich posiadłości, bez poddanych, nieobciążona z przeszłości brzemieniem ucisku i wyzysku społecznego, wdrożona w mozolną ustawiczną pracę na roli, ale zarazem świadoma swej narodowości, obowiązku, swej współodpowiedzialności za sprawy Rzeczypospolitej, liczna, a zawzięta i nieustępliwa, najeźdźcom wroga, ona to wydaje się stęsknionym oczom emigranta fundamentem przyszłego niepodległego bytu politycznego i sprawiedliwości społecznej. W ten sposób pod względem zarówno narodowym, jak i społecznym można by pojąć zaścianek jako ogniwo ciągłości, jako wyhodowaną przez przeszłość ostoję niespożytości narodowej i zawiązek przyszłego organizmu społeczno-państwowego Polski.

Nie mamy najmniejszych poszlak, żeby przypisywać cytowany artykuł „Pielgrzyma” inspiracji Mickiewicza. Na pewno jednak można twierdzić że poeta go czytał (stał już naówczas blisko redakcji „Pielgrzyma”; w tym samym numerze czasopisma znajdujemy Wezwanie do ziomków, odezwę jego właśnie pióra), a prawie na pewno, że we wspomnianym poglądzie na zaścianek schodził się blisko z autorem artykułu. Wywody te leżały bowiem całkowicie na linii jego własnych, wyrobionych poglądów na polski sposób rozwiązania kwestii włościańskiej. Upatrywał on go podówczas mianowicie w dążnościach Konstytucji 3 maja, streszczających się w tym, żeby kwestię tę rozwiązać na wyż, nie na niż, żeby dla przyszłej równości nie chłopić szlachty, ale uszlachcić chłopów.

A na koniec król i rycerstwo dnia 3 maja umyślili wszystkich Polaków zrobić bracią, naprzód mieszczan, a potem włościan… I chcieli zrobić, aby chrześcijanin w Polsce szlachcił się i nazywał się szlachcicem na znak, iż powinien mieć duszę szlachetną i być zawsze gotowym umrzeć za wolność.

Tak czytamy w Księgach narodu. Jeszcze w Prelekcjach paryskich twierdzić będzie profesor, że tą drogą w pięćdziesiąt lat cały naród polski byłby zjednolicony w szlachectwie. Krótko mówiąc: w r[oku] 1833 Mickiewicz w tym widział rozwiązanie sprawy ludowej w przyszłej Polsce, żeby chłopów uszlachcić, zrównać ich w wolności ze stanem rycerskim, to znaczy wsi pańszczyźniane pozamieniać w ten sposób na zaścianki szlacheckie. I on zatem uznawał zaścianek za wzorową komórkę ustrojową. Za podstawową formę życia społecznego w przyszłej Polsce.

W takim niezwyczajnym postawieniu sprawy odegrały niewątpliwie rolę najpierw pewne względy niejako osobiste. Zaścianki znał poeta dobrze z lat swej młodości, jego ród z nich się właśnie wywodził. Wiedział, że schłopiali na pozór ich mieszkańcy, trzymani w ciężkiej szkole pracy, byli jednak, jak są zresztą do dzisiaj – wytrwałą, niezawodną ostoją polskości tych stron. Ponadto zaś – jak już o tym była mowa – szlachta zagrodowa Nowogródczyzny, odsunięta daleko od dużego miasta, nieprzesiana zbyt gęsto elementem wielkopańskim, zachowała najdłużej dawny obyczaj, a również i pod względem moralnym wydała się poecie najbliższa staropolskiej cnocie.

W zapatrywaniu takim na szlachtę zagrodową nie był poeta zresztą odosobniony. Sekundował mu w nim pierwszy publicysta emigracji, M[aurycy] Mochnacki. Nie było ono, widać, bynajmniej przejawem jakiegoś wstecznictwa społecznego. W artykule O rewolucji społecznej w Polsce6 Mochnacki entuzjastycznie rozwijał myśl Konstytucji 3 maja, by Polskę uczynić jednostanową przez stopniowe uszlachcenie ludu; myśl tę uważał za czysty wytwór ducha narodowego, twierdził, że nie pojmie jej żaden cudzoziemiec, jak pojąć nie mogła Konwencja francuska. W niej też widział istotę testamentu, „którym naród w sejmie czteroletnim sam siebie reorganizował”. Sprowadza się ten testament do zalecenia, „ażeby bez rozlewu krwi bratniej cała Polska w poprzek, napodłuż była wybrukowana herbami i cała… pokryta jednym szlacheckim dyplomatem”. Tylko w ten sposób uniknie krwawej rewolucji, która by była miła carowi, ale doprowadziłaby kraj do ostatecznej ruiny, a cywilizację w Polsce cofnęłaby wstecz o kilka wieków.

Przedruk za: S. Pigoń, Zaścianek [w:] idem, „Pan Tadeusz”. Wzrost, wielkość i sława, wyd. 2, Kraków 2002, s. 158–163.

1 A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, t. 6, Lwów 1913.

2 Tadeusz Krępowiecki (1798–1847), działacz polityczny i publicysta [przyp. red.].

3 Maksym Żeleźniak (ok. 1740 – po 1768), kozak zaporoski, przywódca powstania chłopskiego – koliszczyzny. Był współodpowiedzialny z Iwanem Gontą (1705–1768), setnikiem nadwornej milicji Franciszka Salezego Potockiego, za rzeź humańską – 21 VI 1768 r., po zdradzie Gonty hajdamacy opanowali zamek w Humaniu i wymordowali w mieście 20 tys. ludzi [przyp. red.].

4 Być może: Walerian Pietkiewicz.

5 „Pielgrzym Polski”, 7 XII 1932.

6 „Pamiętnik Emigracji Polskiej”, 23 I 1833.

Leszek Zwierzyński

Gerwazy – kozioł ofiarny? (fragmenty)

2.

Gerwazy jest jedną z najznakomitszych i najbardziej oryginalnych realizacji bohatera romantycznego. Odrzucenie szablonów, tradycyjnie stosowanych względem niego, pozwala dostrzec, iż Klucznik ma aż kilka „wcieleń” i całą gamę różnych „oblicz”. O ile obecność poszczególnych „wcieleń” związana jest z metafizyczną falą przepływającą przez poemat, o tyle aktywizacja konkretnych oblicz jest reakcją na aktualną sytuację. Są one współtworzone przez kontekst, jaki przynoszą postaci wchodzące z Gerwazym w relacje.

Relacje odsłaniające różne oblicza Klucznika uaktywniają je zarówno przez podobieństwo, jak i przez kontrast. Pełną identyfikację obserwujemy w stosunku do nieżyjącego już Stolnika – podobieństwo fizyczne (łysina: Gerwazy PT, II, 187, Stolnik PT, X, 727); naśladownictwo językowe (powiedzonka); używany zastępczo herb (Półkozic). To wszystko pozwala wypełniać Klucznikowi funkcje głowy nieistniejącego rodu. Częściowe podobieństwo wiąże Gerwazego ze „starymi Litwinami”. Tradycja domowa (umiejętności łowieckie, fortele bitewne, pamięć dawnej Rzeczypospolitej) łączy go z Wojskim, tradycja rycerska (konfederaci barscy, legendarne oręże) – z Maćkiem Dobrzyńskim. Cząstkowe podobieństwo (wyłącznie przez komizm) wiąże Klucznika z Protazym. Ta relacja aktualizuje się poprzez podwajanie, przedrzeźnianie (np. Gerwazy/Protazy). Ich zabawa w kruczki prawne (na poziomie komediowym uruchamiająca akcję: kłótnia–zajazd–bitwa–emigracja) łagodzi surowe rysy „mściciela”. Również na płaszczyźnie komicznej (choć przez kontrast) zderzony został z Gerwazym Hrabia. Relacja ta realizuje się na zasadzie opozycji (np. stary–młody, twarz czerstwa – lico blade, zakorzenienie w tradycji – wykorzenienie). Podstawową opozycję ujmowano często w schemat realizm–fikcja, wskazując na pierwowzór Sancho Pansa – Don Kichot1. Nie negując donkichotyzmu hrabiego, trzeba zauważyć, iż realizm Klucznika nie jest wcale oczywisty. Tkwi on nadal w świecie szlacheckiej Rzeczypospolitej (czyli w rzeczywistości niemal średniowiecznej). Świat ten na oczach czytelnika odchodzi w niebyt, a wiele jego instytucji już nie istnieje. Zajazd zorganizowany przez Gerwazego jest fikcją prawną. Hrabia zaś, biorąc w nim udział, po prostu się bawi (romanse!). Opozycja przebiega więc między anachronizmem Klucznika a fikcją literacką Hrabiego.

Opisane relacje rozpięte są między tonacją tragiczną (Stolnik) a komizmem (Protazy, Hrabia). Aktualizowane są przez adekwatne do nich gatunki (np. wczesnoromantyczną powieść poetycką – Stolnik, czy gawędę szlachecką – Wojski, Protazy). Gerwazy (podobnie jak Jacek) nie mieści się w żadnym gatunku, przekraczając schematy postaci.

[…]

4.

Sprawa majora Płuta, stanowiąca „jądro ciemności” Pana Tadeusza, była już ż wielokrotnie omawiana. Juliusz Kleiner wątpił w prawdziwość wytłumaczenia pro publico bono, sugerując, iż jest to maska przysłaniająca prawdziwe (jakie?) intencje Klucznika2. Podobnie sądził Kazimierz Wyka, podkreślając, iż mord był wynikiem szlacheckiej samowoli3. Natomiast Stanisław Pigoń, oceniający Gerwazego również negatywnie, w tej akurat sprawie ma odmienny pogląd: „Niesłusznie tylko ma sobie za winę śmierć »bezbronnego« Płuta. Płut nie był bezbronny: miał szablę, chyba że ją rzucił przez tchórzostwo”4.

[…]

Skonfrontujmy wypowiedzi badaczy z tekstem, aby ustalić fakty, a następnie rozważyć słuszność dotychczasowych interpretacji. Gerwazy zabił Płuta, to jest niepodważalne. Ze słów Robaka, którym Gerwazy nie zaprzeczył, i z wypowiedzi samego Klucznika wynika jednoznacznie, iż Płut nie zginął z bronią w ręku. Mało też prawdopodobne, aby miał ją w pochwie – Gerwazy nie określiłby go wtedy jako bezbronnego.

Nie wiemy, jak wyglądała rozmowa Gerwazego z Płutem. Czy Klucznik proponował majorowi (zgodnie z sugestią Rykowa) umowę, którą tamten odrzucił? Nie wiemy też, czy Gerwazy próbował skłonić go do walki (jakiejś formy pojedynku), przed którą Płut, jak uprzednio, stchórzył. Nie wiadomo, czy w ogóle była jakaś rozmowa. Możliwe, że Gerwazy wykonał po prostu wyrok. Oczywiście wbrew twierdzeniu Zakrzewskiego5, czyn Gerwazego nie był skrytobójstwem. Skrytobójca to „ten, który zabija z ukrycia, podstępnie”6. Nie ma żadnej podstawy do stwierdzenia, że Klucznik tak zabił Płuta, a nie jest to bez znaczenia dla osądu jego osoby.

[…]

Zakaz zabijania jest oczywisty. Czy jednak w sprawie Płuta nie występuje „restrykcja”?

Każdy ma prawo do obrony siebie, swych bliskich i swojej społeczności. W praworządnym państwie obywateli bronią zasadniczo odpowiednie instytucje. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w kraju okupowanym, w którym rządzący są ponad prawem. Żółta książeczka Płuta oznaczała takie właśnie, opierające się na przemocy, zalegalizowane bezprawie. Major, wezwany przecież do obrony Sędziego, zachowuje się względem niego jak okupant-ciemiężca. Wiemy wprawdzie, iż chce on wymusić horrendalną łapówkę, ale groźby używane w szantażu są czymś realnym. A działo się to wszystko jeszcze przed bitwą! Nie ma żadnych wątpliwości, że po bitwie szlachtę czekały „stryczek. Sybir, knuty”. Rykow mówi o tym jednoznacznie: „może on wam zagiąć kruczka / Takiego, że zginiecie” (PT, X, 166–167). Tylko ktoś bardzo naiwny mógłby uwierzyć, iż „najświętsze słowo honoru” uwolnionego Płuta zapewniłoby bezpieczeństwo Litwinom. Słowo złodzieja, zdrajcy, tchórza, skrytobójcy! Wszak Płut, namawiając żołnierza Gonta do zastrzelenia z ukrycia Tadeusza, w trakcie rozejmu, zdradziecko złamał zawarty chwilę wcześniej układ. A nie było po temu żadnej wewnętrznej przyczyny, tylko chęć zemsty. Tym groźniejszy byłby potem, gdy jemu samemu groziłaby kara za utratę połowy żołnierzy („on komendant, on za to przed carem odpowie”, PT, X, 150–151). Płut puszczony wolno dbałby przede wszystkim o własną skórę. Będąc tchórzem, wybrałby niewątpliwie najprostsze i najskuteczniejsze dla siebie rozwiązanie. Cóż zaś bezpieczniejszego, jak oskarżenie Polaków o bunt i zdradzieckie wybicie żołnierzy? Zemściłby się w ten sposób na szlachcie, a zarazem obronił samego siebie. Pewność takiego, a nie innego postępowania w sposób oczywisty wynika z całego wizerunku Płuta. Jest on jedyną, postacią w poemacie całkowicie negatywną. W Panu Tadeuszu z nim właśnie związana jest najciemniejsza strona rosyjskiego panowania na Litwie: bezprawie, przemoc i terror. „Środki prawne” wymienione przez Płuta, są nam znane z Dziadów części III. Sam major wydaje się być prowincjonalnym wcieleniem „łotrów” z Salonu Senatora. Negatywny wizerunek Płuta, współtworzony przez jego czyny obecne w akcji poematu i przez „informację własną” majora o swoim złodziejstwie, dopełnia informacja narratora (zob. PT, IX, 106–108). Nie bez znaczenia jest też sposób obrazowania związany z Płutem (przyrównanie do szmermelu, PT, IX, 157; major w pokrzywach, PT, IX, 759–760), również paralelny do poetyki Dziadów części III (także Ustępu)7, współtworzących wizerunek Rosji jako państwa szatana. Płut, mówiąc o zakutym w dyby jeńcu, dookreśla siebie: „wpadł w me szpony szlachciura” (PT, IX, 148). By ocenić całe zdarzenie, trzeba pamiętać, że szlachcie pomaga nawet natura (burza). Czyn Gerwazego zaistniał na tle metafizycznej walki dobra ze złem, sytuując się, mimo naszych oporów, po stronie metafizycznego dobra. Oczywiście, trzeba także uwzględnić, że wyroku na Płucie dokonuje ciemna, demoniczna strona Gerwazego. Zdarzenie to stanowi najmroczniejsze miejsce w poemacie8. Jego znaczenie wydaje się być analogiczne do roli zakończenia Wielkiej Improwizacji. W obu przypadkach jest to niejako dotknięcie dna piekieł. „Klucznik”-cień staje się tu katem, wysłannikiem śmierci, człowiekiem skalanym, wyrzuconym poza nawias społeczności. Gerwazy sam wie, że tym razem wykroczył poza prawa etyki rycerskiej, naruszył swój ethos.

Napotykamy tu temat wielokrotnie poruszany w literaturze romantycznej: problem walki ze złem, a ściślej mówiąc, dylemat, do jakich środków wolno sięgnąć przedstawicielom ciemiężonego narodu, któremu grozi zagłada. Potępiając Gerwazego, musielibyśmy jednocześnie potępić cały szereg romantycznych bohaterów życia i literatury. W romantyzmie problem walki ze złem za pomocą zła został chyba najjaskrawiej sformułowany w Konradzie Wallenrodzie Adama Mickiewicza. Wszelkie zawiłości tej tragicznej postaci (i jej następców) omawia Maria Janion w znakomitej książce Pośmiertne dzieje Konrada Wallenroda9. Nie sposób tu ją streszczać, choć cały rozdział Jestestwo sprzysiężenia dotyczy w dużym stopniu spraw pokrewnych zabójstwu Płuta. Istotne są choćby rozważania o wadze zmienionych warunków dla oceny bohaterów romantycznych: „Konrad Wallenrod prowadzi wojnę bynajmniej nie średniowieczną, lecz nowożytną o naród bezwzględnie skazany na zagładę”10.

W szeregu kandydatów do potępienia wymienić należałoby również niedoszłego tyranobójcę Kordiana czy współczesnych bohaterów Jana Józefa Szczepańskiego. Dodajmy jeszcze historycznych powstańców-spiskowców z 29 listopada 1830 r., usiłujących zabić księcia Konstantego, a także żołnierzy AK, wykonujących tysiące wyroków na zdrajcach i funkcjonariuszach hitlerowskich. „Wallenrod – wielki to zdrajca czy wojownik” – pyta za Słowackim Maria Janion11. A Gerwazy?

Przedruk za: L. Zwierzyński, Gerwazy – osioł ofiarny? [w:] Księga w 170. rocznicę wydania „Ballad i romansów”, red. J. Kolbuszewski, Wrocław 1993, s. 284–285, 288–292.

1 K. Wyka, „Pan Tadeusz” – studia o poemacie i tekście, Warszawa 1963, s. 294.

2 J. Kleiner, Mickiewicz, t. 2, Lublin 1948, s. 368.

3 K. Wyka, „Pan Tadeusz”…, s. 240.

4 S. Pigoń, Wykazy osób [w:] A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie, Wrocław 1972, s. LIV.

5 Zob. B. Zakrzewski, Hajże na Soplicę!, Wrocław 1990.

6 Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1983, t. 3, s. 245.

7 K. Wyka, „Pan Tadeusz”…, s. 134–139.

8 Wyrok został zasugerowany tylko przez gest Klucznika. Obraz zabójstwa unicestwiałby rajski świat Pana Tadeusza.

9 M. Janion, Życie pośmiertne Konrada Wallenroda, Warszawa 1990.

10 Ibidem, s. 67.

11 Ibidem, s. 7.

Janusz Iwaszkiewicz

Litwa w roku 1812 (fragmenty)

W czapce i płaszczu ułana polskiego oglądał Napoleon brzegi Niemna, szukając miejsca najbardziej dogodnego do przeprawy. Upatrzył je w okolicy Poniemunia, gdzie Niemen tworzy w swym biegu kolano, które pozwalało na osłonięcie półkolem dział przeprawy wojsk francuskich. W nocy rzucono trzy mosty i dnia 24 czerwca od świtu rozpoczęła się przeprawa wojsk, zgromadzonych tutaj w ilości 200 tysięcy. Przed wstąpieniem na ziemię litewską odczytano całemu wojsku krótką, lapidarną proklamację, podpisaną w Wyłkowyszkach. Zapowiadała ona rozpoczęcie drugiej wojny polskiej, nazywała jednak ziemię litewską ziemią nieprzyjacielską i tym samym niejako upoważniała żołnierzy francuskich do nieszanowania dobytku i mienia mieszkańców. Korpusy marszałka Davouta i Murata przeprawiły się pierwsze przez Niemen i tegoż dnia posunęły się do Żyżmor po drodze do Wilna. Napoleon z korpusem Oudinota i gwardiami, przeprawiwszy część wojsk jeszcze tegoż dnia przez Wilię, pozostał przez jeden dzień w Kownie. Kowno przeznaczono na skład materiałów wojskowych, które miały tutaj przybywać z Królewca Preglem i Niemnem; wypadło zatem otoczyć je fortyfikacjami i zbudować w samym mieście mosty na Niemnie i Wilii. Nadto nie omieszkał Napoleon poczynić kroków w celu zgromadzenia łodzi dla transportowania zapasów wojskowych w górę Wilii do Wilna, które miano zająć w parę dni później. Obliczono, że na przybycie transportów z Kowna do Wilna, wobec krętego biegu rzeki, potrzeba dwudziestu dni, czyli tyleż, co trwał Przewóz z Gdańska do Kowna. Tegoż dnia marszałek Macdonald przebył na lewym skrzydle Niemen w Tylży, prawe skrzydło pod księciem Eugeniuszem przeprawiło się przez Niemen w Prenach dnia 29 i 30 czerwca, a król westfalski pod Grodnem 30 czerwca.

Wieść o przejściu Niemna przez Napoleona jak grom spadła w głównej kwaterze rosyjskiej. Niespodzianką było zarówno rychłe rozpoczęcie kroków wojennych, jako i samo miejsce przeprawy. Na razie zapanowało ogromne zamieszanie w obozie rosyjskim. Wojska francuskie wdarły się klinem pomiędzy rozłożone pierścieniem dokoła Wilna korpusy rosyjskie, groziły odcięciem i rozbiciem poszczególnych oddziałów i tylko nieznajomości terenu i brakowi dokładnych map w sztabie francuskim niektóre z nich zawdzięczały ocalenie. Szczególniej dwa korpusy rosyjskie, Szuwałowa w Olkiennikach i Dochturowa w Lidzie, musiały wobec przemożnych sił nieprzyjacielskich uskutecznić niebezpieczny ruch wsteczny; udało im się jednak wybrnąć ze strasznego niebezpieczeństwa i połączyć się z główną armią, która tymczasem z pośpiechem cofała się ku Dźwinie, gdzie stosownie do planu Phulla, założono wielki obóz warowny pod Dryssą.

[…]

Stopniowo coraz większą część kraju uwalniano od nieprzyjaciela, który na wszystkich punktach cofał się bez znaczniejszego oporu. Dnia 29 czerwca zajęły wojska francuskie Grodno. Już 28 czerwca generał Tyszkiewicz ze swoją brygadą i pierwszym pułkiem piechoty stanął pomiędzy Łosośną a Niemnem naprzeciw Grodna, które zajmował generał Płatow z lekką jazdą kozacką. Wbrew oczekiwaniu powszechnemu poważniejszej tutaj rozprawy, Płatow po krótkiej utarczce kozaków z ułanami Rzyszczewskiego i spaleniu mostu na Niemnie cofnął się w nocy do Miechowszczyzny dla połączenia się z resztą armii. Nazajutrz, po krótkiej kanonadzie, naprawiwszy most, generał Tyszkiewicz wszedł ze swą brygadą do Grodna, a w ślad za nim przeszły Niemen korpusy V polski, pod ks. Józefem Poniatowskim, i VIII westfalski. Ludność tłumnie witała wchodzące do miasta wojska, szczególnie owacyjnie witano ks[ięcia] Poniatowskiego i króla Hieronima, któremu deputacja od miasta ofiarowała klucze. Gubernatorem miasta został najprzód generał Rożniecki, później Kamieniecki. W Grodnie otrzymał ks[iążę] Józef wiadomość o zawiązanej w dn[iu] 28 czerwca w Warszawie Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego i nominacji swojej na regimentarza. Natychmiast pospieszył z akcesem nie tylko swoim, ale i całego korpusu piątego. Ile bolesnych wspomnień musiały te mury grodzieńskie, gdzie ongi więziony był Stanisław August, obudzić w duszy synowca królewskiego! Osłodą i pokrzepieniem w tych bolesnych rozpamiętywaniach był widok tych zastępów zbrojnych, mających pomścić tamte zniewagi; pociechą również był ów zapał i jednomyślność, z jaką mieszkańcy Grodna witali srebrne orły obok złotych. Świadkiem był ks[iążę] Józef, jak dnia 3 lipca szlachta powiatu grodzieńskiego, pod prezydencją byłego marszałka gubernialnego Pancerzyńskiego, przystąpiła do konfederacji w budującej zgodzie i jak to przystąpienie swoje poparła uchwałą uformowania łącznie z powiatem sokólskim jednego regimentu piechoty własnym kosztem. Akces obywateli grodzieńskich był jednym z pierwszych, jaki nadszedł do Rady Konfederacji z ziemi litewskiej. Pancerzyński, przewodniczący na tym pamiętnym posiedzeniu, niedawno na wyborach pokonany przez ks[ięcia] Lubeckiego, inicjator adresu dziękczynnego szlachty grodzieńskiej do gubernatora Łanskoja, nadstawiający ucha robotom petersburskim Ogińskiego teraz występował jako gorliwy zwolennik systemu napoleońskiego, obrany jednomyślnie marszałkiem Konfederacji Grodzieńskiej.

W Grodnie przebywał król Hieronim do 4 lipca. Przyjmował bale i festyny, jakie mieszkańcy Grodna wyprawiali na jego cześć, brał kąpiele w winie, ale wbrew stanowczym rozkazom Napoleona nie spieszył do dalszych operacji wojennych, czekał, aż ustaną deszcze ulewne i przeschną drogi. Był to czas niepowrotnie stracony, a zwłoka ta dała możność Bagrationowi wyplątania się z matni, jaką misternie na niego zastawił Napoleon.

[…]

Sejm przyjął jednogłośnie przygotowany uprzednio akt Konfederacji Generalnej, którego czytanie odbyło się wśród niesłychanego podniecenia słuchaczy. Przypuszczano, że rząd w oswobodzonej w tym właśnie czasie Litwie będzie ustanowiony z ramienia konfederacji; tymczasem dekret cesarski z dnia 1 lipca rozwiał te nadzieje i Litwie został przez Napoleona narzucony rząd, w którym wkrótce przewodnictwo miał otrzymać generał francuski. Ażeby przyśpieszyć urzeczywistnienie swego wielkiego celu, dnia 3 lipca Rada Generalna ogłosiła list „do obywateli, dobrą opinię i zaufanie posiadających, mogących być pomocą sprawie ojczyzny, zamieszkałych w krajach pod rządem rosyjskim jeszcze będących, wzywając ich do rozkrzewiania tych szlachetnych uczuć, którymi sami oddychają pomiędzy obywatelami W[ielkiego] Księstwa Litewskiego, Wołynia, Podola i Ukrainy. Już na znakach wskrzeszonego pod związkiem konfederacji Królestwa Polskiego obok Orła Białego braterska Pogoń jaśnieje. Już niknąć poczyna ta ręką przemocy wzniesiona zapora, która braci od braci dzieliła. Już całe natężenie Wasze ku temu wymierzone zostało, ażeby sławną z cnót, dzielności i męstwa Jagiełłów ziemię z ziemią Piastów przez odnowione związki połączyć. Wyższa nad wszelkie pojęcie zbawcy naszego opieka, poświęcenie zupełne wszelkich sił i zdolności naszych, przygotuje tę wielką nagrodę, dla której żył dotąd i umierał Polak, dla której żyć zawsze i umierać powinien”.

Punkt 4 i 5 aktu Konfederacji obowiązywał wszystkich Polaków do wiązania się węzłem konfederackim; „w miarę, jak oddalenie się nieprzyjaciela poda im do tego sposobność”, winni byli zgromadzić sejmiki, które obiorą delegowanych do Rady Generalnej dla złożenia akcesów. Delegowani ci staną się z chwilą zebrania się sejmu skonfederowanego jego członkami. W myśl tych postanowień aktu Konfederacji powiaty litewskie: grodzieński, sokólski, białostocki i brzeski, będąc najpierw uwolnione od nieprzyjaciela, pośpieszyły z przysłaniem akcesów.

W Brześciu już 3 lipca podpisano akces do Konfederacji. „Zamiar Konfederacji Generalnej o uwolnienie wszystkich części dawnej ziemi naszej, przez nieprzyjaciela przywłaszczonej, wszelkimi siłami i sposobami, jakie ludzka zdolność doradzić może, wspierać przyrzekamy i to za jedyny cel usiłowań naszych zakładamy” – tymi słowy zamykali swój akces obywatele brzescy, polecając obranym delegatom, Stefanowi Grabowskiemu i Kalikstowi Mierzejewskiemu, poczynić starania o uwolnienie porwanych przez Rosjan obywateli i urzędników powiatu brzeskiego: Ignacego Niemcewicza, Jana Kryńskiego, Łyszyńskiego, Stanisława Niemcewicza, Grabowskiego i Obruszczykowskiego.

Tegoż dnia podpisali w Grodnie akces obywatele powiatu grodzieńskiego i sokólskiego pod prezydencją byłego marszałka gubernialnego Pancerzyńskiego i uchwalili dla „zrzucenia reszty haniebnych kajdan” formację jednego pułku piechoty, zbliżonego co do kompletu, etatu i ubioru do pułków Księstwa Warszawskiego. Uproszono obecnego podówczas w Grodnie ks. Józefa Poniatowskiego o zamianowanie pułkownikiem tego pułku Ignacego Suchodolskiego, podpułkownika 8 pułku piechoty, a ich współobywatela, „któremu zawdzięczają utrzymanie honoru Litwina w czasie ostatniej kampanii”. Na delegatów do Konfederacji obrano Ignacego Lachnickiego i Kazimierza Downarowicza.

[…]

Wielkie Księstwo Litewskie, przywrócone do politycznego bytu, obejmowało 4 departamenty, liczące 3787 mil kwadratowych i 1 333 889 dusz płci męskiej, aczkolwiek zresztą liczby te są tylko przypuszczalne wobec braku ścisłych danych z tej epoki; powiatów liczyło 33, z tych jednak kilka znajdowało się podczas całego trwania wojny we władzy nieprzyjaciela, kiedy znowu część departamentu grodzieńskiego została zajęta już w październiku z powrotem przez wojska Czyczagowa; śmiało można więc rachować, że podczas trwania wojny Komisja liczyła stale pod swoim zarządem zaledwie 17 powiatów, z których 4 ubyły jeszcze w listopadzie.

Ta przestrzeń kraju w chwili objęcia rządów przez Komisję Rządową znajdowała się w stanie opłakanym. „Jak daleko okiem sięgnąć – pisze Sołtyk – widać zboża na polach potratowane nogami żołnierzy, kopytami koni, stare drzewa pościnane, wioski zburzone do szczętu, gromady przywiedzionych do nędzy włościan, uciekających do lasu z resztkami dobytku”. Dziedzice w trwodze przed maruderami i włościanami chronili się z rodzinami do miast, rzucając domy i dobytek na pastwę zniszczenia. Nie było żadnej istotnej władzy; panowała zupełna anarchia, tym groźniejsza że w kraju znajdowało się przeszło pół miliona wojski obcych, zaś pomiędzy prowincją a stolicą nie było żadnej komunikacji. Zewsząd do Komisji Rządowej nadchodziły najsmutniejsze wieści. Podprefekt oszmiański donosił 18 lipca: „Odbierane zewsząd raporta opłakany prawdziwie stan obywateli, stan wszystkich mieszkańców wyobrażają. Obłąkani żołnierze całą wściekłość swoich błędów na niewinne postanowili wywierać ofiary. Leje się krew obfita, która by w obronie ojczyzny słodki każdemu przygotowała pomnik. Zabójstwa liczne, rany strzałowe, bagnetowe i od pałaszów, pożogi różnych domów, niszczenie plonów gruntowych, zabór trzód ogólnych i koni, a stąd całkowita eksterminacja gospodarki są to udziały tutejszego powiatu; komenda wojskowa mało wspiera, owszem, przeszkadza”. Podprefekt trocki donosił, że znaczna bardzo liczba maruderów włóczących się po powiecie „napada dwory i wioski, rządców i włościan biją, wielu zabijają, wioski i dwory palą, narzędzia gospodarskie i sprzęty odbierają, zboża niszczą, przeszkadzają uprawie następnej roli, czynią wszystkie trakty niebezpiecznymi dla dowozu tych artykułów, największą stają się przeszkodą sobie i całemu krajowi, zagrażają głodem i pochodzącymi stąd klęskami; stąd żadne nawet zalecenia izby administracyjnej skutku brać nie mogą, bo żandarmerii bez komendy wojskowej przy zatamowanej korespondencji z obywatelami uformować niepodobna”. Komunikował dalej, że „około samych Trok do 1000 kryje się po lasach włóczęgów, paląc, rabując i popełniając rozboje. Chłopi rozhukani nie tylko przeciwko dworom bunt podnieśli, ogromnej liczby padłych koni na gościńcach zabraniają zakopywać. Grozi obywatelom prócz wyliczonych nieszczęść utrata życia, ogólnym powietrzem i głodem są zagrożeni. Już kilkanaście wiosek i karczem i kilka dworów, o ile mojej dochodzi wiadomości, spalono, ludzi wiele zabito, słowem – powiat w największym zostaje niebezpieczeństwie. Każdy obywatel, kryjąc się, dom i uprawę roli opuszczać musi”.

Przedruk za: J. Iwaszkiewicz, Litwa roku 1812, Warszawa 1912, s. 74–75, 84–85, 99–101, 150–151.

Konrad Górski

Pan Tadeusz w kręgu ideowym Ksiąg i „Pielgrzyma” (fragmenty)

4.

Jeżeli w świetle Ksiąg cała historia Polski ma być obrazem realizowania ideałów wiary i wolności, przyjrzyjmy się z kolei sprawie, czy i w jakim stopniu jest Pan Tadeusz pokazaniem owej wolności staropolskiej. Mickiewicz żywił przekonanie, że o charakterze dawnego życia publicznego w Polsce może nam powiedzieć tylko wniknięcie w istotę prawnych instytucji dawnej Rzeczypospolitej. Do tego źródła kierował wszystkich, którzy się z duchem wolności polskiej zapoznać chcieli. W artykule (niedrukowanym) O projekcie dziennika francuskiego kreśli poeta plan zasadniczych kierunków ideowych, które należałoby propagować. Stawia więc następujące postulały:

[…] bronić religii narodowej i dawnych instytucji, okazywać, iż z ducha tej religii i tych instytucji wypływa konieczność nadania stopniowej wolności równej całemu narodowi, dowodzić, że nieszczęścia wynikły stąd, iż oddalono się od ducha religii i pogwałcono instytucje, którym nie dozwolono rozwijać się we wszystkich klasach, że potem naród sam dobrowolnie chciał złemu zaradzić, że pierwszy z narodów europejskich wszystkie poświęcenia się gotów był zrobić dla wolności, że mu rządy despotyczne nie dozwoliły spełnić tę ofiarę – grzech więc cały ciąży na wielu.

Mickiewicz zatem odsyłał wszystkich żądnych poznania ducha dziejów Polski do instytucji dawnej Rzeczypospolitej. Była to rzeczywiście jedyna droga świadomie czy nieświadomie u poety skręcająca na tory rozumowania Montesquieu: z ducha praw poznać ducha narodu. Poeta sam, wgłębiając się coraz więcej w ukryty sens instytucji prawnych i zwyczajowych, wytworzonych przez geniusz zbiorowy narodu, doszedł do wniosku, że ustrój państwowy Polski oparty był całkowicie na dobrej woli obywatela, nie na przymusie policyjnym. Wszelkim możliwym występkom zapobiegało chrześcijaństwo i opinia publiczna – obydwa czynniki o charakterze moralnym. Swej opinii na taki charakter wolności w Polsce dał poeta wyraz w artykule O dążeniu ludów ku nowemu, systemowi podatkowania. Mickiewicz przeciwstawia tutaj dwa systemy podatkowania: zachodnioeuropejski, oparty o rozumowe teorie ekonomistów i o gwałt; zadany obywatelom, z których ściąga się pieniądze na cele niezgodne z ich wolą i pragnieniami, oraz dawny sposób polski, zależny wyłącznie od dobrej woli obywatela. Zwano taki podatek subsidium charitativum – piękny i prorocki tytuł budżetu, jak dodaje poeta. Ten starodawny polski sposób dobrowolnego opodatkowania się obywateli na rzecz potrzeb ojczyzny był gwarancją wolności, gdyż nie udałoby się nikomu w Polsce zebrać pieniędzy na taki cel, który by stał w sprzeczności z duchem i wolą narodu. Mickiewicz wypowiada w artykule swym wiarę, że z nastaniem wolności w Europie ten staropolski system podatkowania znajdzie powszechne zastosowanie, Polska więc praktycznie na tej drodze wszystkich wyprzedziła.

Wolność polegająca na braku polityczno-prawnego przymusu w wykonaniu obowiązków obywatelskich musi się łączyć z etyką i z potęgą opinii społecznej, aby nie przejść w swawolę, w „wolność diabelską”. Zło jest wszędzie i gnieździ się w zarodku w każdej duszy ludzkiej, ale w społeczeństwie można z nim walczyć dwojakim sposobem: albo przeciwstawiając mu politycyjno-prawny przymus, krępujący wolność obywatela, albo przymus jedynie moralny bez zamachu na wolność. Polska obierała tę ostatnią drogę i na tym polega istotny sens wszystkich staropolskich polityczno-prawnych instytucji.

Pan Tadeusz daje nam obraz i charakterystykę dwóch takich instytucji, zajazdu i sejmiku. Naturalnie zajazd ma bezwzględne pierwszeństwo w rozbudowaniu tego wątku ze względu na swe znaczenie w fabule poematu. Mickiewicz w przypisach do Pana Tadeusza wyjaśnia znaczenie zajazdu i pochodzenie tej instytucji prawa zwyczajowego. Była to po prostu zbrojna egzekucja wyroku sądowego dokonywana przez całą szlachtę okoliczną na rzecz tego, co wygrał sprawę. Konieczność podobnego zwyczaju wynikała z braku policji państwowej. „Póki szanowano prawa – pisze Mickiewicz – najmożniejsi panowie nie śmieli opierać się wyrokom; rzadko zdarzały się zbrojne napaści, a gwałt prawie nigdy nie uszedł bezkarnie. Zepsucie publicznych obyczajów w Rzeczypospolitej namnożyło zajazdów, które ciągle mieszały spokojność Litwy”. W tej charakterystyce zajazdu uderzają od razu zasadnicze rysy ustroju państwowego: dobrowolne poszanowanie praw, odwoływanie się w kwestiach egzekutywy do udziału całego ogółu społecznego. Mickiewicz zaznacza też, że zajazd, jako instytucja prawna, dopiero wtedy stracił swoje znaczenie, gdy nastąpiło zepsucie obyczajów publicznych w Polsce. Zajazd przedstawiony w Panu Tadeuszu jest już instytucją zwyrodniałą, spaczoną, jest wyzyskaniem i nadużyciem prawa zwyczajowego przez warcholstwo jednostek. Przyczynia się do tego zarówno romansowa głowa Hrabiego, który nie rozumie dawnych polskich zwyczajów, jak też warcholska żyłka Gerwazego, który przed zakończeniem sądowego procesu chce odebrać zamek Soplicom:

Mówiłem panu zawsze: procesów zaniechać –

Mówiłem panu zawsze: najechać, zajechać!

Tak było po dawnemu: kto raz grunt posiądzie,

Ten dziedzic; wygraj w polu, a wygrasz i w sądzie.

Gerwazy, się myli. „Po dawnemu” tak nie było: trzeba było naprzód wygrać w sądzie, a potem z wyrokiem w ręku można było drogą zajazdu egzekwować swoje prawa. Ale Gerwazy należy już do tej epoki, kiedy obyczaje publiczne uległy zepsuciu, kiedy instytucje prawne, wynikłe z ducha obywatelskiej wolności, stały się narzędziem swawoli i źródłem nadużyć. Przez Gerwazego przemówił duch czasów saskich, duch zdziczenia umysłowego i moralnego naszego narodu. A jednak i w Gerwazym tkwi jeszcze jakieś poczucie szacunku dla tego prawa zwyczajowego, jakieś uznanie w nim formy życia prawnego i społecznego. Widać to z oburzenia, z jakim Gerwazy przyjmuje zamiar Hrabiego użycia do pomocy dżokejów:

Czy to zajazd jest hultajstwem?

Kto widział robić zajazd z chłopstwem i z lokajstwem?

Mój panie, na zajazdach nie znacie się wcale.

Gdy Hrabia do końca nie rozumie właściwego sensu ani znaczenia zajazdu, widząc w nim wciąż jakieś powtórzenie sławnej przygody spod Birbante-rokko, Gerwazy nie traci z oczu prawnej strony i celowości dokonanego gwałtu i pragnie nadać mu prawne pozory przez formalne ogłoszenie intromisji Hrabiego do zamku i posiadłości Sopliców. Następuje wtedy kapitalna w swym komizmie scena między Gerwazym i Protazym, zakończona ucieczką Protazego do chmielu. Tak więc Gerwazemu nie udało się zdobyć nawet prawnych pozorów dla spełnionego aktu przemocy i zemsty; przedsięwzięcie, wynikłe od samego początku ze spaczonych pojęć o dawnej instytucji zajazdu, pozostało do końca tylko gwałtem, nie zaś aktem prawnym. Czuje to doskonale szlachta z innych zaścianków, przyjazna Sędziemu, i biegnie na ratunek zagrożonemu w swej wolności i prawach sąsiadowi. Odzywa się tu trafny instynkt moralny ogółu, umiejący wyczuć bezpośrednio różnicę, jaka zachodzi między zwyczajowym aktem prawnym a ubiegającym się o jego pozory gwałtem. Zajazd, organizowany przez młodzieńczego donkiszota i starego wygę sejmikowego, okazuje się pomysłem poronionym od samego początku. Mamy pewność, że nawet bez interwencji Moskali Hrabia, Gerwazy i szlachta dobrzyńska byliby surowo ukarani i skarceni przez zgodny protest i przeciwdziałanie okolicznej szlachty. Tu przebija niezłomna wiara Mickiewicza w instynkt etyczny ogółu naszego społeczeństwa. Tę wiarę wypowiedział poeta w artykule O przyszłym wielkim człowieku.

Jest w narodzie polskim wielkie, głębokie, powszechne uczucie szlachetności, poczciwości i szczerości. Nigdy intrygant i fałszerz w Polsce popularności nie zyska.

W tym samym artykule broni swej słynnej Konstytucji powstańczej przed zarzutami, że „przyznając władzy narodowej moc nad życiem i majątkami obywateli, uprawnia rozbój i grabież”. W odpowiedzi na te insynuacje poeta przytacza fakt, że dowódców powstania nikt nigdy o rozbój nie obwinił, nikt im grabieży nie zarzuca, „bo duch narodowy miarkował władzę i zapewniał posłuszeństwo”.

Drugą instytucją szlachecką zobrazowaną w Panu Tadeuszu jest sejmik. Naturalnie, nie może być mowy o tak bogatym przedstawieniu tego tematu, jak przy opisie zajazdu. Wszak obraz sejmiku jest kompozycyjnie tylko wtrąconym epizodem, jak słynny opis tarczy Achillesa w Iliadzie. Bardzo jednak znamienną rzeczą dla intencji Mickiewicza jest przedstawienie właśnie tego obrazu z życia dawnej Polski. Poeta mógł równie dobrze wypełnić arcyserwis innymi scenami z dawnego, bogatego życia naszej szlachty; wybrał tę scenę, bo ona pozwoliła mu na wypowiedzenie ustami Wojskiego bardzo ciekawych wniosków o dawnym ustroju Polski. Widzimy więc różnobarwny tłum obradującej szlachty, rysują się z lekka sylwetki fortunnych i niefortunnych mówców, jesteśmy świadkami dokonywania wyboru marszałka. Wreszcie niespodziewanej burdy wywołanej przez jednego opozycjonistę. Już błyskają szable, już zagrały temperamenty polskie, gdy wtem ukazuje się kapłan z Sakramentem i powagą religii doprowadza wszystkich do zgody. Komentując te sceny wyobrażone na wielkim serwisie. Wojski kończy głębokim westchnieniem:

Ach wy nie pamiętacie tego, państwo młodzi!

Jak śród naszej burzliwej szlachty samowładnej,

Zbrojnej, nie trzeba było policyi żadnej;

Dopóki wiara kwitła, szanowano prawa,

Była wolność z porządkiem i z dostatkiem sława!

W innych krajach, jak słyszę, trzyma urząd drabów,

Policyjantów różnych, żandarmów, konstabów –

Ale jeśli miecz tyko bezpieczeństwa strzeże,

Żeby w tych krajach była wolność – nie uwierzę!

A więc znów ten powracający leitmotiv ówczesnych poglądów Mickiewicza: wiara i wolność, jako podstawy ducha naszych dziejów. Powyższe słowa Wojskiego są najsilniejszym w całym poemacie ujawnieniem związku między zasadniczymi tendencjami Ksiąg narodu i pielgrzymstwa i obrazem polskiego charakteru narodowego i ustroju Polski w Panu Tadeuszu. Na razie poprzestańmy tylko na stwierdzeniu wspomnianego związku. Konkluzją niniejszego rozdziału będzie stwierdzenie, że taki związek istnieje i da się drogą zestawienia wielu miejsc Pana Tadeusza z odpowiednimi miejscami Ksiąg i artykułów „Pielgrzyma” szczegółowo udowodnić.

5.

Pytanie teraz, czy ten związek nie sięga głębiej, niż nam się to dotychczas udało skonstatować? Przeszłość narodu uczynił poeta źródłem do poznania ducha narodowego. Lecz ta przeszłość mogła być nie tylko skarbnicą tradycji, ale także mistrzynią życia pokoleń przyszłych przez pozostawienie w spadku pewnych idei politycznych i nakazu ich realizowania. Mam tu na myśli testament polityczny dawnej Rzeczypospolitej – Konstytucję 3 maja. Obaczmy, jaki był stosunek Mickiewicza do tej sprawy.

Już w Księgach narodu polskiego Mickiewicz podnosił szczególne znaczenie Konstytucji 3 maja. – Ta pamiętna ustawa była pierwszym krokiem do całkowitej realizacji polskiego ideału wolności: „[…] król i rycerstwo dnia trzeciego maja umyślili wszystkich Polaków zrobić bracią: naprzód mieszczan, a potem włościan”. Ale temu dążeniu stanęły na przeszkodzie mocarstwa rozbiorowe; one zabiły Polskę, która była wolnością. Pielgrzymstwo polskie, mając za zadanie szerzenie ideału wolności, winno się zwrócić do Konstytucji 3 maja jako do politycznego testamentu dawnej Polski.

Tę ostatnią myśl wypowiedział Mickiewicz już nie w Księgach, lecz w bardzo ważnym dla zrozumienia dążeń politycznych poety artykule pt. Konstytucja Trzeciego Maja. Mickiewicz stawia jako pierwsze przykazanie wszelkiego politycznego działania „zazierać ciągle w serca i w myśli mas narodowych”. Następnie, mówiąc o Konstytucji 3 maja, dowodzi, że było to prawo „wyjęte z serca wielkiej masy; nie czerni się tylko na papierze, ale żyje dotąd w pamięci, w życzeniach pokoleń – jest więc prawem żywym, zakorzenionym w przeszłości, mającym sią rozwijać w przyszłości”. Nie przeoczył Mickiewicz faktu, że Konstytucja 3 maja powstała nie tylko z ducha narodu, lecz i z tendencji politycznych ówczesnej nauki francuskiej, ale stosunek jego do tych dwóch czynników i ocena ich wartości jest bardzo niejednakowa. Ocenę francuskiego wpływu dają następujące słowa:

Dwa są żywioły, dwa duchy w Konstytucji 3 maja. Jeden z nich, cudzoziemiec, Francuz, przybył z Paryża. On to w czasie sejmu czteroletniego obudzał długie, bez końca dyskusje o prawach kardynalnych, o podziałach władz, o tytułach, słowem, całą tę gawędę retoryczną, z której tak dobrze korzystali stronnicy Moskwy, którą tak klęli posłowie prostoduszni z prowincji.

W dalszym ciągu artykułu Mickiewicz potępia sfrancuziałych mędrków, czerpiących całą wiedzę z Russa i Monteskiusza, za ich pogardę dla wiary przodków, narodowych zwyczajów i ustroju. Jednym słowem, za niezrozumienie całkowite naszego ducha narodowego. Zgoła inaczej odnosił się za to do drugiego czynnika, widnego w ustawie majowej:

Ale jest drugi żywioł w Konstytucji 3 maja, który przetrwał peruki i Roussa teorie, i doktrynerstwo ówczesne i późniejsze nawet: żywioł narodowy, dziecko tradycji dawnych, karmione nowymi ówczesnymi potrzebami i życzeniami narodu. Tego żywiołu nie wytrawiło kilkadziesiąt lat niewoli.

Według poety, rzeczywistą wartość nadaje Konstytucji majowej tylko ten drugi czynnik. Dlatego z takim wyrzutem i żalem zwraca się Mickiewicz do tych, co stali na czele listopadowego powstania, czemu nie poradzili się testamentu ojców, czemu nie wrócili do Konstytucji 3 maja? W tej konstytucji wyczytaliby kilka kardynalnych życzeń narodu, a mianowicie: pierwsze życzenie – wojna ze wszystkimi ciemiężycielami Polski; – drugie życzenie – propaganda wolności; trzecie życzenie – rozszerzenie wolności, tj. pełni praw obywatelskich na wszystkie klasy narodu.

To są główne myśli poety dotyczące Konstytucji 3 maja. Czy one znalazły echo w Panu Tadeuszu?

Pierwszą wzmiankę o konstytucji czyni Gerwazy w opowiadaniu o śmierci Stolnika, ale ta wzmianka ma jedynie znaczenie szczegółu fabularnego. Natomiast bez żadnej aluzji wprawdzie do Konstytucji 3 maja, lecz zupełnie zgodnie z nakazami, które poeta z niej wysnuł, odbywa się w Panu Tadeuszu uwolnienie włościan. Oto jak Tadeusz argumentuje w tej sprawie:

Teraz kiedy już mamy ojczyznę kochaną.

Czyliż wieśniacy zyszczą z tą szczególną zmianą

Tyle tylko, że pana innego dostaną?

[…]

Sami wolni uczyńmy i włościan wolnymi,

Oddajmy im w dziedzictwo posiadanie ziemi,

Na której się zrodzili, którą krwawą pracą

Zdobyli, z której wszystkich żywią i bogacą.

Jednak zamiary Tadeusza spotykają się z ciekawą opozycją Gerwazego; Klucznikowi nie chodzi o to, żeby w ogóle uwolnienia nie dokonywać, lecz o to, by tego nie robić w tej formie, jak tego chcą Tadeusz i Zosia. Wolnego stanu chłopskiego Gerwazy nie uznaje:

Wszak wolność nie jest chłopska rzecz, ale szlachecka.

Zgodnie więc z tradycyjnym sposobem podnoszenia chłopa ze stanu poddaństwa Gerwazy radzi wszystkich zwolnionych włościan uszlachcić:

Radzę więc, aby chłopów starym obyczajem

Uszlachcić i ogłosić, że im herb nasz dajem.

[…]

Natenczas i Rębajło uzna chłopa równym.

Gdy go ujrzy szlachcicem, wielmożnym, herbownym.

Gerwazy jest tu wyrazicielem dawnego sposobu myślenia, więc Zosia i Tadeusz przejdą nad jego zastrzeżeniami do porządku, ale w intencji poety nie jest to potępienie Klucznika. W tym momencie jest on obrońcą wolnościowej tradycji Rzeczypospolitej i dążeń, które – jak sądził Mickiewicz – tkwiły potencjalnie w Konstytucji 3 maja. Czytamy bowiem w Księgach narodu polskiego, jak to

[…] trzeciego maja król i rycerstwo umyślili zrobić wszystkich Polaków bracią: naprzód mieszczan, a potem włościan.

I nazywano braci „szlachtą”, iż się szlachcili, to jest zbratali z Lechami, ludźmi wolnymi i równymi.

I chcieli zrobić, aby każdy chrześcijanin w Polsce szlachcił się i nazywał się szlachcicem na znak, iż powinien mieć duszę szlachetną i być zawsze gotowym umrzeć za wolność.

Szlachectwo tedy miało być chrztem wolności.

Scena uwolnienia włościan jest obrazem powszechnego zbratania się wszystkich warstw narodu i ten sam moment podkreśla później apoteoza Konstytucji 3 maja w koncercie Jankiela. W tym ujęciu, jakie daje Pan Tadeusz, podstawową myślą ustawy majowej miała być powszechna wolność, równość i zbratanie wszystkich warstw narodu. W ten sposób Konstytucja 3 maja stawała się najdoskonalszym wyrazem dziejowej tradycji: złączenia ideałów chrześcijaństwa i wolności.

Jak widzimy, myśli Mickiewicza o Konstytucji 3 maja, wypowiedziane w Księgach i artykułach „Pielgrzyma”, znalazły silny oddźwięk w Panu Tadeuszu. Dzięki temu poemat wzbogacił się o jeszcze jeden potężny ton ideowy; zawierał nie tylko obraz ducha narodowego i jego przejawów, lecz także i ewangelię przyszłości, wskazującą, dokąd naród iść powinien.

6.

Mówiąc o poglądach Mickiewicza na wartość czynników twórczych Konstytucji 3 maja, byliśmy świadkami wyraźnej niechęci poety w stosunku do francuskich wpływów, widnych w naszej ustawie. Niechęć Mickiewicza wynikała z ujemnego stosunku do francuskiej nauki politycznej i ekonomicznej, zabijającej, zdaniem poety, uczucia, a forytującej rozum, jako czynnik kierowniczy życia całej ludzkości. Jeszcze przed napisaniem Ksiąg poeta wyraził się w liście do Lelewela w taki sposób: „Najuczeńsi Francuzi nie czują patriotyzmu ani zapału dla wolności; rozumują o nim”1.

Tymczasem po różnych przełomach we własnym poglądzie na świat poeta odnosił się do wszystkich prób kierowania życiem ludzkości za pomocą rozumu bardzo wrogo. Przeciwstawieniu ludzi uczucia i ludzi rozsądku poświęcił specjalny artykuł: O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych.

Znajdujemy tam znamienną ocenę rozsądku:

Rozsądek, czyli wzgląd na okoliczności zmienne życia codziennego, nie jest trybunałem na sądzenie spraw, dotyczących wieków i pokoleń – rozsądek pojedynczy jest często w sprzeczności z rozumem narodowym, z rozumem rodu ludzkiego, który wygnany z książek i z rozmów, chowa się w ostatnim szańcu, w sercach ludzi czujących.

Dzięki takiemu stanowisku wobec znaczenia rozumu dla życia całej ludzkości Mickiewicz nie mógł cenić europejskich doktryn politycznych. Dlatego to powierzał pielgrzymstwu polskiemu jeszcze jedno trudne zadanie:

Zaprawdę powiadam wam, iż Europa musi nauczyć sią od was, kogo nazywać mądrym. Bo teraz urzędy w Europie hańbą są, a nauka Europy głupstwem jest.

I przepowiada Mickiewicz, że pielgrzymi zwalczą najtęższych mędrców Zachodu w taki sam sposób, jak niegdyś apostołowie zwalczyli greckich sofistów, gdy przyszli nauczać w imię Boga i wolności.

W przeciwstawieniu do tego mędrkującego i sofistycznego rozumu Europy, a głównie Francji, Mickiewicz wynosi i ceni zdrowy rozum polski, polegający na jedności słowa i czynu, a więc oparty na tym samym poczuciu etycznym, które się na każdym kroku przebija w naszych dziejach. Z wyboru Dwernickiego na prezesa polskiego komitetu w Paryżu poeta cieszy się, gdyż „Dwernicki ma zdrowy rozum polski, na którym wielu brakuje”2.

Obydwa przekonania: potępienie teoretyzującego rozumu francuskiego i wysoka ocena zdrowego rozumu polskiego znalazły także swój wyraz w Panu Tadeuszu. Pierwsze przekonanie przybrało formę nie zaciętej walki i groźnego potępienia (jak w Księgach i w artykułach „Pielgrzyma”), lecz jedynie lekceważącej pogardy, satyry, i to niemiłosiernie złośliwej.

Mickiewicz nieraz w Panu Tadeuszu nadaje swym postaciom rysy komiczne, ale ten komizm wynika jeno z ogólnego humorystycznego oświetlenia epizodów poematu. W postaciach Hrabiego i Telimeny wyczuwamy satyrę lekką, ironizującą, w gruncie rzeczy jednak dobroduszną i pobłażliwą. Natomiast sylwetka Buchmana nosi piętno satyry złośliwej.

Pierwsza wycieczka przeciw francuszczyźnie zawarta jest w mowie Podkomorzego w księdze pierwszej. Nie może darować Podkomorzy sfrancuziałym młokosom, co prześladowali w ojczyźnie wiarę przodków, narodowe stroje i zwyczaje; zdrowy rozum polskiego szlachcica potępia i ironizuje tę chęć przewrócenia w ojczyźnie wszystkiego do góry dnem. Ale najbardziej wymowne są następujące słowa Podkomorzego:

Podczaszyc zapowiedział, że nas reformować,

Cywilizować będzie i konstytuować;

Ogłosił mam, że jacyś Francuzi wymowni

Zrobili wynalazek: iż ludzie są równi –

Choć o tym dawno w Pańskim pisano zakonie

I każdy ksiądz toż samo gada na ambonie.

Nauka dawną była – szło o jej pełnienie!

Jak silna łączność zachodzi między tymi słowami a tendencjami Ksiąg, świadczą najlepiej rozdz. V i VI Ksiąg pielgrzymstwa, streszczające się do następującego wywodu:

Zaprawdę, powiadam wam: nie wy macie uczyć się cywilizacji od cudzoziemców, ale macie uczyć ich prawdziwej cywilizacji chrześcijańskiej. Uczcie więc przykładem.

Przejdźmy teraz do postaci Buchmana. Prof[esor] Wojciechowski wykazał, że w kompozycji poematu ten typ odpowiada częstemu u Waltera Scotta typowi pedanta3; będzie to jednak tylko analogia charakteru, ale nie roli, jaką Buchman ma odegrać w fabularnym całokształcie Pana Tadeusza. Buchman, jako typ pedanta, otrzymał w interpretacji Mickiewicza zupełnie oryginalną osobowość i jest rodzonym bratem ośmieszonych przez poetę „patriotów we fraczkach z Russem i Monteskiuszem w ręku”. Rzeczywiście Buchman jest naszpikowany teoriami francuskiej nauki politycznej i w każdej scenie, gdzie występuje, odgrywa rolę rodzimego „Filipa z konopi”, stale odbiegającego od realnych zagadnień, skutkiem jedynie teoretycznego stawiania kwestii. Stosunek otoczenia do wszystkich jego projektów nadaje mu silne piętno komizmu.

Powodowany zdrowym rozumem ogół bohaterów poematu, gdy sytuacja życiowa zmusza do szybkich decyzji, nie wdaje się w dysputę z teoretyzującym mędrkowaniem; zbywa je lekceważącym milczeniem. Raz tylko jeden zdrowy rozum zaszczycił buchmanowskie teorie odpowiedzią. Gdy Buchman na radzie u Maćka Rózeczki, zamiast powiedzieć coś konkretnego w kwestii powstania, sięga aż do Umowy społecznej Russa, aby wyprowadzić pochodzenie carskiej przemocy niemal od początku istnienia rodu ludzkiego, stary Maciek przerywa:

Panie Buchman, czy Bóg chciał nam cara narzucić,

Czy diabeł, ja z waszmością nie będę się kłócić;

Panie Buchman, gadaj waść, jakby cara zrucić!

Podczas tej samej rady Buchman jeszcze trzykrotnie wypowie swój doktrynerski pogląd na szkodliwość zgody, a gdy po bitwie szlachta decyduje się gremialnie emigrować do Księstwa i to zaraz, gdyż Moskale lada chwila mogą dowiedzieć się, co zaszło w Soplicowie, i ukarać winnych – znowuż pan Buchan wystąpi na widownię.

Buchman, człowiek rozsądny [!] w bitwę się nie wmieszał [!!]

Ale słysząc, że radzą, głosować pośpieszał.

Znajdował projekt dobrym, lecz chciał przeinaczyć,

Dokładniej go rozwinąć, jaśniej wytłumaczyć,

A naprzód komissyją legalnie wyznaczyć,

Która by rozważyła emigracji cele,

Środki, sposoby, tudzież innych względów wiele;

Nieszczęściem krótkość czasu stała na zawadzie,

Że się nie stało zadość Buchmanowej radzie.

Szczytem złośliwości autorskiej w przedstawieniu Buchmana jest wprowadzenie go jeszcze raz, bezpośrednio po uwolnieniu włościan, i stylizacja usunięcia go ze sceny. Metodą Homerowską Mickiewicz stosuje w powtarzających się sytuacjach dosłowne powtórzenie pewnych partii tekstu, jak owo: „goście weszli w porządku i stanęli kołem etc.”. Pozornie mamy i tu nawiązanie do zacytowanego przed chwilą urywku, gdy naprawdę chodzi o to, aby nieoczekiwanym urwaniem w połowie zdania wydobyć satyryczną pointę:

Tylko Buchman radości podzielać nie raczył,

Pochwalał projekt lecz go rad by przeinaczył,

A naprzód komissyją legalną wyznaczył

Która by – krótkość czasu była na zawadzie,

Że nie stało się zadość Buchmanowej radzie.

Otóż kiedy jak kiedy, ale tym razem zwolennik Rousseau powinien by przystać od razu i z entuzjazmem na dokonany akt obywatelskiego równouprawnienia chłopów. Powinien by, gdyby nie był w intencji autora ucieleśnieniem wypowiedzianej w Księgach gorzkiej refleksji, że „dziś nauka w Europie głupstwem jest”.

7.

Na zakończenie sprawa, która się nie wiąże bezpośrednio z Księgami i z „Pielgrzymem”, lecz z programem politycznym określonym przez Mickiewicza dla aktywnych politycznie mieszkańców zaboru austriackiego. Mam na myśli memoriał Do Przyjaciół galicyjskich, powstały w końcu 1833 r. (w drugiej redakcji) i będący wyrazem realistycznej oceny warunków, w jakich mogłaby się rozwijać jakaś działalność polityczna na terenie Galicji.

Nie będziemy na tym miejscu szczegółowo rozważać wskazań Mickiewicza. Najistotniejszym z jego postulatów jest konieczność wciągnięcia do pracy narodowej wszystkich warstw społecznych. Lapidarnym sformułowaniem tego punktu jest zdanie: „Książę, hrabia, chłop i Żyd równie są nam potrzebni. Każdego z nich trzeba przerobić na Polaka”.

W jakim znaczeniu Mickiewicz chce naszą ówczesną arystokrację przerabiać na Polaków? – Po części można to wywnioskować z ewolucji, jaką przechodzi Hrabia w Panu Tadeuszu. Z zupełnie scudzoziemczałego panicza staje się dzielnym wojakiem, poświęcającym dla kraju życie i mienie: wystawił własnym kosztem pułk jazdy i odznaczył się dzielnie w potyczkach. Pod zewnętrzną skorupą donkiszoterii i romansowości kryje się dobra polska dusza. Można by więc mniemać, że Mickiewiczowi chodzi po prostu o spolszczenie naszej arystokracji, zanadto obecnie scudzoziemczałej. Niewątpliwie taka interpretacja może być zupełnie słuszna, ale nie zacieśniajmy innych możliwości w pojmowaniu myśli wyrażonej w omawianym artykule. Słowa Robaka w rozmowie z Sędzią dowodzą, że Mickiewicz aprobowałby najzupełniej wyzyskiwanie nawet cudzych śmiesznostek i dziwactw dla sprawy narodowej:

Z Hrabią trzeba przyjść do zgody.

Jest to dziwak, fantastyk trochę, ale młody,

Poczciwy, dobry Polak; potrzebny nam taki:

W rewolucyjach bardzo potrzebne dziwaki,

Wiem z doświadczenia; nawet głupi się przydadzą,

Byle tylko poczciwi i pod mądrych władzą.

Toteż Mickiewicz nie waha się doradzać w artykule Do Przyjaciół galicyjskich wykorzystania dla sprawy narodowej ludzkich ambicyjek i próżnostek. A więc i pod tym względem Pan Tadeusz daje nam wzór, jak to „książę i hrabia” mogą być przerobieni na Polaków.

W jaki sposób chłop zostaje w Panu Tadeuszu przerobiony na Polaka – widzieliśmy. Tadeusz wznosi zdrowie uwolnionych włościan, jako „wolnych, równych Polaków”, a nowo kreowani Polacy wznoszą okrzyk na cześć narodu, wszystkich stanów i wojska.

Przedruk za: K. Górski, „Pan Tadeusz” w kręgu ideowym „Ksiąg” i „Pielgrzyma” [w:] idem, Mickiewicz – artyzm i język, s. 171–184.

1 List z 23 III 1832 r. [w:] A. Mickiewicz, Dzieła, t. 15, oprac. S. Pigoń, Warszawa 1954, s. 71.

2 List do Józefa Grabowskiego z 16 XI 1832 r. [w:] ibidem.

3 K. Wojciechowski, „Pan Tadeusz” Mickiewicza a romans Waltera Scotta, Kraków 1919, s. 109.

Zofia Stefanowska

Pochwała dawnych czasów w Panu Tadeuszu (fragmenty)

„Należy to do przejrzystości i jasności Pana Tadeusza, że pomimo obiektywizmu tak wyraźnie w nim, […] co poeta pochwala”, ,,ocena jasna jest w poemacie i niezmącona” – tak twierdził Juliusz Kleiner1. Opinii tej pragnę przeciwstawić inną: że prostota poematu bywa złudna, że kryje on zagadki i komplikacje, z którymi trudno uporać się komentatorom. O trudnościach najdobitniej świadczy duża rozbieżność w sądach tych badaczy, którzy zajmowali się stosunkiem autora do przeszłości Polski. Fragmenty poematu stanowiące przedmiot ich uwagi zdają się dziecinnie łatwe, a przecież wnioski z ich analizy wypadają zgoła różnie. Myślę tu zwłaszcza o wypowiedziach takich apologetów dawnych czasów, takich chwalców rodzimości, jak Sędzia, Podkomorzy, Wojski. Wyrazistym przykładem rozbieżności interpretatorskich są komentarze do przemówienia Wojskiego w Księdze XII, kiedy podczas uczty objaśnia figurki arcyserwisu.

Kłopotów nastręczały już same realia wyrobionych w porcelanie scen sejmikowych. Wątpliwości, jaki to sejmik i z jakiego okresu, rozstrzygnął najbardziej tu miarodajny historyk Jerzy Michalski. Wojski opowiada o sejmiku elekcyjnym, na którym wybierano kandydatów na urzędy, w tym wypadku marszałka powiatowego. Wzmianka o trzyletniej kadencji marszałka świadczyłaby, że to sejmik porozbiorowy, na dawnej bowiem Litwie urząd marszałka był dożywotni. W opisie mówi się o kreskach, sejmik działa zatem według zasady większości głosów (wprowadzonej ustawą sejmu 1767/1768), a więc domysł Wojskiego, że jeden ze szlachty zawołał veto, jest anachronizmem. Pytanie, czy ze strony poety anachronizmem mimowolnym, czy świadomym. W każdym razie ów protestujący szlachcic pełni w relacji Wojskiego istotną rolę: prowokuje bójkę, której kres kładzie wejście księdza niosącego od ołtarza Sanctissimum. „Szlachta wnet szable chowa, żegna się i klęka”. Przypomnę, że taki obrót rzeczy daje Wojskiemu pobudkę do najbardziej w całym poemacie kategorycznej pochwały dawności:

Ach! wy nie pamiętacie tego Państwo młodzi!

Jak wśród naszej burzliwej szlachty samowładnej,

Zbrojnej, nie trzeba było policyi żadnej;

Dopóki wiara kwitła, szanowano prawa.

Była wolność z porządkiem i z dostatkiem sława!

(w. 111–115)

Kto tak szacuje dawną Polskę: „Była wolność z porządkiem…”? Zapatrzony w przeszłość, tęsknie wspominający swoje młode lata starowina Hreczecha czy też – przez jego usta – sam poeta? W tej właśnie kwestii nie ma zgody wśród komentatorów.

[…]

Zacznijmy od tych okoliczności, które nieufnie nastawiają nas do wypowiedzi Hreczechy. Zacznijmy od nich, bo są to obserwacje stosunkowo proste i oczywiste. Współczesna teoria badań literackich wyćwiczyła w nas odruch czujności wobec wszystkich zdań tekstu literackiego: każde obejrzymy ze wszystkich stron trzy razy, zanim zaryzykujemy twierdzenie, że autor utożsamia się z tym właśnie sądem. Znacznie więcej czujności budzi zdanie wypowiadane nie przez narratora, ale przez jedną z postaci. Czytając maksymę włożoną w usta Wojskiego, wszczynamy – dla ustalenia stopnia jego wiarygodności – cały przewód dowodowy, odtwarzamy biografię, postępki i słowa Hreczechy. Ten przewód nie nastraja nas ufnie do staruszka: jesteśmy wprawdzie przekonani o jego poczciwości, ale horyzonty intelektualne ma Wojski tylko powiatowe, historia, jaką pamięta, to historia rodowa i anegdotyczna, w której wyraża się także czołobitność drobnego szlachcica wobec panów. Dalej: jest Wojski zawodowym niejako chwalcą dawnych czasów, zwłaszcza w myślistwie, można więc podejrzewać, że zawsze chwalić będzie dawne, przy każdej nadarzającej się okazji, bo chwalenie dawnego jest jego funkcją w poemacie. Wreszcie jest Wojski w dużej mierze figurą komiczną, a więc jakoś tam kompromitowaną przez autora. Prawda, że poeta traktuje Hreczechę na ogół łagodnie, ale i to prawda, że bywa wobec starego złośliwy, jak na przykład wtedy, kiedy słynnemu myśliwemu, utrzymującemu dumnie, że „od króla Lecha / Żaden za zającami nie jeździł Hreczecha” (I, 816–817), każe namiętnie polować na muchy. Wszystkie wskazane tu pokrótce okoliczności nie budzą zaufania do słów Wojskiego o „wolności z porządkiem”.

Następnie: jeżeli serwisowy sejmik miałby być przesłanką pochwały przeszłości, ilustracją jej walorów moralnych, to trzeba by powiedzieć, że w tej funkcji wypadł mało przekonywająco. Ani metod agitacji przedwyborczej, ani odruchu rozstrzygania szablą różnicy przekonań nie można uznać za zachęcające. Są przecież w Panu Tadeuszu motywy przedstawione z niewątpliwą intencją idealizującą. Tak jest np. z Sędzią jako patriarchalnym panem i dobrym gospodarzem. Nie sądzę jednak, aby intencję idealizującą można było odnaleźć w scenach serwisowych.

Tak więc sceptycy wśród badaczy, którzy nie przyznają słowom Hreczechy autorskiej wiarygodności, mają za sobą mocne, sprawdzone argumenty. Rutynowe postępowanie badawcze nie wypada dobrze ani dla Wojskiego, ani dla sejmiku.

Ale gdyby kwestia była z gatunku tych, które można rozstrzygnąć za pomocą banalnych zabiegów interpretacyjnych, jak charakterystyka Wojskiego, jak ocena dojrzałości obywatelskiej sejmikującej szlachty z jego opowiadania, gdyby to było takie proste, jakże by można wytłumaczyć pomyłkę krytyczną Wyki, badacza o wyostrzonym słuchu literackim? A co począć z niekonsekwencjami Pigonia, który biedząc się nad „wolnością z porządkiem”, nie mógł zdecydować, czy jest ona tylko Wojskiego, czy także Mickiewiczowska? Coś przecie sprawiało, że przemowa Wojskiego tak czytelników mamiła, że im się narzucała jako pytanie, na które przy lekturze Pana Tadeusza odpowiedzieć trzeba, ale na które zarazem jakby w sposób zadowalający odpowiedzieć się nie dało.

Co więc przeszkadza nam uznać przemowę Wojskiego za jedno z serii opowiadań naiwnego gawędziarza? Wyka słusznie, jak sądzę, wskazuje na eksponowane miejsce tej przemowy: Księga XII, poemat zmierza do zakończenia, każde zdanie nabiera w tym kontekście większej wagi. Zdanie o „wolności z porządkiem” stoi, dodam od siebie, wśród tekstu znacznie gęściej mówiącego o historii, o ojczyźnie, o wolności, o statusie obywatela, mówiącego znacznie gęściej i mocniej niż tekst ksiąg wcześniejszych. Czytamy zatem to zdanie poważniej, z większym naciskiem, tym bardziej że jego aforystyczny kształt – tu znowu wracam do argumentów Wyki – wyodrębnia je niejako z toku gawędy, pozwala mu się usamodzielnić.

Ale i w pozostałych księgach, choć może nie tak wyraziście, zachodzi podobny proces. Jeżeli tekst nasycony jest w znacznym stopniu kwestiami starców wspominających dawne lepsze czasy (a jak wiadomo, w Panu Tadeuszu mówią przeważnie starcy), kwestiami Sędziów, Podkomorzych, Wojskich, Kluczników, Woźnych, to nawet gdyby każda z osobna sytuacja stwarzała dystans między słowem poszczególnej postaci a słowem poety, nawet gdyby za każdym razem czytelnik przyjmował do wiadomości ten dystans, to niezależnie jakby od wszystkich jego wyznaczników chwalące przeszłość słowa różnych postaci łączyłyby się ze sobą w jeden chór starców, w jedną zbiorową pochwałę dawności. I czy działoby się tak wbrew woli autora?

Dystans autora Pana Tadeusza wobec szlacheckich bohaterów poematu zauważyli jego pierwsi czytelnicy. Witwicki pisał, że Mickiewicz, „wprowadziwszy się w towarzystwo Rózeczek, Brzytewek, Scyzoryków, Konewek i tym podobnych różnego rodzaju oryginałów, był prawie w położeniu magnata, który znachodząc się2 przypadkiem i na moment w jakiejś niskiej i niewłaściwej sobie kompanii, nie umie szczerze przyjąć jej tonu, a chcąc być z nią w mierze, łatwo przesadza”. Wytykał też autorowi „humorystyczne przedrzyźnianie”3. Podobne wrażenie odnotowali inni ówcześni czytelnicy, niekoniecznie zresztą kierując się intencją krytyczną, zwłaszcza tak ostrą, jak w wypadku Witwickiego. Żywiej na ogół niż późniejsi krytycy reagowali na elementy heroikomiczne Pana Tadeusza („Trzymaliśmy się wszyscy za boki od śmiechu…”) niektórzy skłonni byli charakteryzować stosunek Mickiewicza do jego bohaterów w kategorii ironii.

Termin ironia prawie że zniknął z nowszych wypowiedzi o poemacie. Komentując przytoczoną dopiero co opinię Witwickiego, Pigoń pisał: „Żart, satyra, ironia wobec przeszłości staropolskiej? Trudno dzisiejszym uchem dosłuchać się tego wszystkiego w Panu Tadeuszu”4. Także w pracach innych badaczy z pokolenia moich nauczycieli uniwersyteckich o ironii wspomina się tylko marginalnie. Opisywane w tych pracach przejawy kreacyjnej swobody autora, jego dystansu wobec świata fikcji, a więc zjawiska, które zwykło się łączyć z pojęciem ironii romantycznej, zaliczane są tam z reguły na karb humoru. Humor wyparł ironię z literatury krytycznej o Panu Tadeuszu.

Postawie humorysty przypisuje Szweykowski obserwowaną przez siebie w Panu Tadeuszu „technikę świadomych niekonsekwencji”, „ciągłe oscylowanie […] różnych płaszczyzn i różnych załamań rzeczywistości”, a także zmienność stosunku narratora do przedstawionego świata5. Kleiner zauważa, że narrator „stoi ponad osobami, […] umie na nie spojrzeć ironicznie”, nadmienia gdzieś, że „niemal o ironii romantycznej można by myśleć”, nie wspomina jednak o ironii tam, gdzie wnikliwie analizuje „technikę niespełnionych oczekiwań”, „unicestwianie motywów” i żartobliwe odstępstwa od konwencji fabularnej6. Najbardziej zdecydowanie odcina Pana Tadeusza od tradycji ironii romantycznej Wyka, choć właśnie on tak obszernie i przekonywająco charakteryzuje zmienność romantycznego toku narracyjnego w poemacie, a grę iluzji i deziluzji wysuwa jako naczelną jego zasadę estetyczną.

Zofia Szmydtowa, która subtelnie opisywała „postawę gawędziarza powiatowego”, jaką przyjmuje narrator Pana Tadeusza, widziała w tej udanej naiwności czynnik dystansu: „mniej czy bardziej uchwytną, w pierwszej chwili czy nieco później dostrzegalną polaryzację między ukrytą żartobliwością a udaną powagą”. I Szmydtowa jednak zawahała się przed użyciem terminu ironia: „Na tle całości dzieła stanowi ta postawa narratora symulację artystyczną, która w innym utworze mogłaby uzyskać wyraźny i pełny wydźwięk ironii”7.

Ta doskonale wyważona formuła mogłaby skłaniać do dociekania, skąd ta wstrzemięźliwość badaczy wobec pojęcia ironii. Ale nie warto spierać się o termin. Można jedynie dodać, że eliminacja pojęcia ironii z prac o Panu Tadeuszu przyczyniła się do rozproszenia obserwacyj odnoszących się do przejawów kreacyjnej postawy, do gry, którą autor uprawia z własnym tekstem. I jeszcze można dodać, że osłabieniu uległ przez to kontakt z dawną tradycją czytelniczą. A o tej tradycji warto przecie pamiętać, bo reakcje czytelników współczesnych autorowi są jednak pewną wskazówką jego intencyj. Ten spośród współcześników Mickiewicza, który najgłębiej pojął Pana Tadeusza, Juliusz Słowacki, dostrzegł w dziele i wzniosłość, i ironię. Pisał o tych, którzy „przychodzą do fazy donżuanowskiej – lecz ta jest mniej gorzka – tadeuszowska – podśmiewająca się, nie wyśmiewająca…”.

Jednym z przejawów tej „podśmiewającej się” postawy autora jest nie tylko dystans wobec własnych bohaterów, również tego dystansu wielka zmienność. Ona to powoduje, że każda prawie z postaci Pana Tadeusza zachowuje szansę, aby stać się, choć na moment, wyrazicielem przekonań autora. Tak dzieje się z pewnością z Tadeuszem, gdy wypowiada „uwagi malarskie nad drzewami i obłokami”. Z reguły jednak czytelnik nie ma pewności. Jak rozstrzygnąć, do ila podziela poeta sceptycyzm starego Maćka wobec napoleońskiego entuzjazmu Polaków?

W wypadku uwag Tadeusza pewność wynika z nieprawdopodobieństwa sytuacyjnego: Tadeusz, taki, jakim został w poemacie scharakteryzowany, nie rozporządza ani horyzontem intelektualnym, ani doświadczeniem życiowym, które zdradza autor uwag. Tę usterkę motywacyjną dostrzegał zresztą Mickiewicz, łatał ją, jak się dało: Tadeusz, tłumaczył, „prostak, lecz umiał czuć wdzięk przyrodzenia” (III, 578), a obserwacje nad drzewami południowymi poczynił w ogrodzie botanicznym. Komentatorzy słusznie uznali te wyjaśnienia za mało przekonywające, zgodnie przypisując Tadeuszowi, w tym jednym epizodzie, godność rzecznika poglądów poety.

Inaczej z Maćkiem Dobrzyńskim. Ani poziomem intelektualnym, ani zasięgiem obserwacji jego przeciwnapoleońskie argumenty nie przekraczają możliwości zaściankowego statysty. Wydać by się mogło co prawda, że naiwność Maćka jest sygnałem, który czytelnikowi pozwala rozpoznać autorski dystans wobec jego opinii. Że europejski literat, który tam, gdzie była mowa o pejzażu, użyczył Tadeuszowi swojej wiedzy i odsłonił w ten sposób własne przekonania, tu postąpił inaczej: ujawnił brak solidarności z powiatowym zrzędą, sytuując jego słowa na poziomie tak zdecydowanie innym od manifestowanej w poemacie wiedzy autorskiej. Wniosek byłby ryzykowny. Ten europejski literat w okresie pisania Pana Tadeusza ostoję trwałości historycznej narodu upatrywał w tradycji zachowanej „w domach szlachty i pospólstwa”; „mniemania i uczucia dawnej Polski, żyjące dotąd w pamięci rodziców, krewnych i przyjaciół, objawiane w ich rozmowach, […] kierujące sądami pospólstwa o ludziach i wypadkach” stanowiły dla niego bijące źródło „ducha narodowego”, ostateczną instancję patriotyczną8. Przyznając świadomości zbiorowej najwyższy autorytet, wynosząc ją ponad rozumy i systemy polityczne, przyjmował Mickiewicz skalę wartości, z której wynikała możliwość – możliwość, ale nie konieczność – aprobaty autorskiej dla gadaniny Maćka Dobrzyńskiego. W każdym razie nieporadność i naiwność tej wypowiedzi nie może być uznana za niemylną wskazówkę dystansu autorskiego. Nie można wykluczyć ewentualności, że Mickiewicz w Księdze XII powołał Maćka na wyraziciela ducha narodowego.

Podobnie jest z innymi wypowiedziami szlacheckich bohaterów Pana Tadeusza, owych chwalców przeszłości, o których była mowa. Jakkolwiek są to postacie traktowane przez autora z wyraźnym dystansem, nie da się wyeliminować możliwości, że Mickiewicz w jakimś momencie solidaryzuje się z ich wywodami, a więc że na przykład podziela przekonanie Wojskiego: „Była wolność z porządkiem”. W tekst poematu nie zostały wpisane reguły, które by pozwalały na weryfikację takiego przypuszczenia. Właśnie dlatego, że jest to dzieło zmiennych dystansów narracyjnych. Tak zmiennych, że można mówić o różnych wcieleniach narratora. Właśnie dlatego, że swoboda kreacyjna autora objawia się w nagłych przejściach od postawy „podśmiewającej się” do postawy serio.

Trzeba jednakowoż zaraz powiedzieć, że jeśli intencją Mickiewicza było chwalenie przeszłości, jeśli Pan Tadeusz miał pokazać taką jej idealną wizję, jaką rysowały Księgi narodu i publicystyka „Pielgrzyma Polskiego”, to intencja ta nie jest jednoznacznie czytelna. Dowodzą tego także te różnice i wahania w opiniach badaczy, które przypomniałam na wstępie. Pochwałę przeszłości wkładał Mickiewicz w usta bohaterom, których skądinąd dyskredytował intelektualnie, ograniczając ich wiarygodność. Budował autorytet Sędziego jako idealnego przedstawiciela ziemiańskiego patriarchalizmu, złośliwie uwydatniając zarazem jego ograniczenie umysłowe, nawet moralne. Przeobrażając narratora w powiatowego gawędziarza, podrywał zaufanie do tych jego komentarzy, które chwalą dawny obyczaj. Wyzyskując, choć z umiarem, prawo do autorskich dygresyj, w żadnej z nich nie przekazał bezpośrednio, wprost od siebie swojej oceny staroszlacheckiego świata Pana Tadeusza.

Jeśli więc nawet idealizowanie tego świata było intencją Mickiewicza, to intencja ta – uplątana w perypetie gry autora z dziełem – nie zarysowała się w sposób oczywisty. Jeśli – pamiętając stale o tym, co głosił autor Ksiąg i publicysta – przypisalibyśmy Mickiewiczowi taką intencję, zaryzykować moglibyśmy wniosek o psychologicznej wręcz trudności, jaką przedstawiało dla wykształconego literata dziewiętnastowiecznego utożsamienie się ze światem sarmackich wartości. Czy – nawet jeśli chciał – był w stanie w pełni się z tym światem utożsamić?9

Nie jest więc bez znaczenia dla wymowy słów o „wolności z porządkiem” to, że komentują zachowanie figurek, małych ludzików sztucznie wydmuchanych z porcelany. Że porcelanowe są ich gesty, ich gałki, ich szable i krew, którą już, już mają przelać, i prawa, które łamią. Jakże ułatwia idealizację przeszłości to, że ta przeszłość to tylko figurki z kruchej porcelany.

Ja wiem, że Wojski jest dobrym gawędziarzem, że jego opowiadanie przywołuje bardzo plastycznie, „jak żywy”, prawdziwy sejmik, duży, ruszający się i hałasujący. Rozumiem więc, że budzić może sprzeciw nietaktowne przypomnienie, że wszystko to jest sztuczne, martwe, porcelanowe, na jeden moment uruchomione wyobraźnią Hreczechy. A jednak nie jest to okoliczność mało ważna ta porcelanowa geneza sejmikującej szlachty i maksymy o „wolności z porządkiem”. W tej miniaturyzacji przeszłości było coś, co poetę zafascynowało. Na dowód przytoczę fragment, który w brulionie Księgi XII znajdował się po wersie 184, a więc w tym miejscu, w którym zakończyła się w arcyserwisie przemiana pór roku, kiedy

Goście pijący wino zaczęli gałązki,

Pnie i korzenie zrywać i gryźć dla zakąski.

Oto ten brulionowy fragment:

Lecz na końcu serwisa stał porcelanowy

Dom, jakoby dwór pański, przeszlicznej budowy,

Gustem włoskim podobny do owych pałaców,

Które w Litwie stawiała familija Paców.

W tym domu otwarły się na sprężymach bramy

I wyjeżdżają tłumnie panowie i damy

Na koniach piernikowych, a wiodą na smyczy

Charty z ciasta, za nimi orszak obławniczy

Z flintami, z oszczepami prowadzi sfory

Ogarów, dalej sieci ciągną się tabory10.

Nie mylimy się: to towarzystwo soplicowskie: „Śród takich pól przed laty […] stał dwór szlachecki”. Możemy wrócić do pierwszej księgi i zacząć od nowa. I – postąpmy jeszcze dalej, przecież czytaliśmy Borgesa – kiedy w tym piernikowym Panu Tadeuszu dojdziemy do Księgi XII, natkniemy się na jeszcze mniejszy, jeszcze bardziej cukrowy model soplicowskiego świata, znowu ruszą piernikowe konie i charty…

Nie ma w poemacie takich coraz mniejszych modeli, nie ma nieskończoności odbić zwierciadlanych, ale przecież ostatni jego dystych przenosi utwór w dziedzinę baśni: „I ja tam z gośćmi byłem…”. Jest też miniaturowy sejmik, porcelanowy ślad, że i tak można spojrzeć na przeszłość narodową – jak na coś bardzo już odległego, wzruszająco małego, prawie jak na teatrzyk marionetek: „teatr jakoby przenośny, w okładkach, że tak rzenę, książki schowany”. „Rozpruj książkę – pisze dalej Norwid, bo jego właśnie słowa o Balladynie cytuję – i przeciągnij po stole, pionowo karty jej stawiając, a okaże ci się gajów zielonych i chat, i baszt połamanych perspektywa […]”11.

Przyrodę, wielki temat Pana Tadeusza, pokazuje serwis jako udane przemiany pór roku, jako grę pozorów, sztuczkę, „chińskie cienie”. Historia, drugi wielki temat, wciela się tu w porcelanowe bibeloty, w rekwizyty wyciągnięte z lamusa. Oba tematy w skali pomniejszonej, zawęźlone z pewnym lekceważeniem realiów (z pomieszaniem właściwego serwisu z tzw. zastawą cukrową) w epizodzie serwisowym, są czymś w rodzaju teatru w teatrze, fikcji w fikcji, sztuczności do potęgi drugiej. To jest sceneria, w której padają słowa o „wolności z porządkiem”. Padają z ust starego gaduły i jako starcze zrzędzenie zlekceważone zostają przez światlejsze od Wojskiego otoczenie: „niech Wasze na potem odłoży Te historyje” (w. 121–122). Za tarczą takiego nagromadzenia czynników mediatyzujących, oddzielony od wypowiedzi Wojskiego przestrzenią, pokoleniami, epokami cywilizacyjnymi, widząc, że ma do czynienia z fikcją w fikcji, czytelnik powinien być bezpieczny od problemu, jaki niosą słowa Wojskiego. Powinien być bezpieczny, ale – świadectwem cytowane tu głosy krytyków – bezpieczny nie jest. Podkomorzy mógł zlekceważyć te słowa. Dąbrowski z Kniaziewiczem mogli je puścić mimo uszu, ale czytelnik nie może tak postąpić, bo w tych wierszach Księgi XII wyraziły się zagadnienia najgłębiej poruszające samego poetę. Wypowiedź Wojskiego należy jednocześnie do dwóch porządków lekturowych: należy do dziedziny fikcji, jest elementem historyzmu, charakterystyki oryginała szlacheckiego itd., a zarazem uczestniczy w dialogu Mickiewicza z przeszłością, jest głosem szukającego w dawnej Rzeczypospolitej wartości, którymi mógłby się żywić etos ustrojowy przyszłego państwa. Wojski jest wyrazicielem obiegowych wśród osiemnastowiecznej szlachty poglądów (przypominam stwierdzenie Michalskiego), ale opinia jego – pamiętajmy, jak bliska romantycznej niechęci do prawa sformalizowanego – pełni w poemacie także funkcję prospektywną: będzie „wolność z porządkiem”.

Przedruk za: Z. Stefanowska, Pochwała dawnych czasów w „Panu Tadeuszu” [w:] eadem, Próba zdrowego rozumu, wyd. 2, Warszawa 2001, s. 196–198, 204–216.

1 J. Kleiner, Mickiewicz, t. 2: Dzieje Konrada, cz. 2, Lublin 1948, s. 274.

2 Daw. znajdując się.

3 S. Witwicki, Wieczory pielgrzyma, Paryż 1834, s. 45–46.

4 S. Pigoni, „Pan Tadeusz”. Wzrost, wielkość i sława, Warszawa 1934, s. 287.

5 Z. Szweykowski, „Pan Tadeusz”– poemat humorystyczny, Poznań 1949, s. 43, 56.

6 J. Kleiner, Mickiewicz, t. 2: Dzieje Konrada, cz. 2…, s. 300, 324, 178–179.

7 Z. Szmydtowa, Czynniki gawędowe w poezji Mickiewicza [w:] Rousseau– Mickiewicz i inne studia, Warszawa 1961, s. 297, 281.

8 A Mickiewicz, O duchu narodowym [w:] idem, Dzieła…, t. 6, s. 65–66.

9 Można tu się odwołać do kapitalnej obserwacji Wiktora Weintrauba, który pokazał, że bohater Pamiątek Soplicy Rzewuskiego „jest równocześnie prostodusznym kontuszowcem, z którego autor sobie podśmiewa, i porte-parole tegoż autora” (Między Plutarchem a Sowizdrzałem: „Pamiątki Soplicy” [w:]idem, Od Reja do Boya, Warszawa 1977, s. 326). Przytaczam tę formułę, zdając sobie sprawę z odmienności obu dzieł i postaw ich autorów, sądzę jednak, że w obu wypadkach mogła się ujawnić podobna bariera psychologiczna: trudność utożsamienia się z dawnością silniejsza od świadomych intencji.

10 A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, t. 4, oprac. K. Górski, Wrocław 1969, s. 370; pisownię i interpunkcję modernizuję.

11 C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, t. 6, Warszawa 1971, s. 465.

Grażyna Halkiewicz-Sojak

Inne Soplicowo – o Pani Zosi Tadeusza Makowieckiego (fragmenty)

Bogata recepcja Pana Tadeusza ma kilka różnych wątków: krytyczno- i historycznoliteracki, filmowy i poetycki. Na ten ostatni składają się nie tylko utwory zawierające różnorodne i rozmaicie funkcjonalizowane aluzje do Mickiewiczowskiego dzieła, ale także takie, których autorzy napisali ciąg dalszy narodowej epopei1. Ciekawą artystycznie próbą takiej kontynuacji jest poemat Tadeusza Makowieckiego Pani Zosia, który postaram się tutaj wydobyć z bibliotecznego lamusa. Historykom literatury dokonania autora kojarzą się raczej z badaniem poezji i jej związków z malarstwem niż z twórczością poetycką. Warto więc może przypomnieć w tym miejscu kilka aspektów tej ciekawej biografii twórczej2.

Przyszły autor Pani Zosi urodził się u progu minionego stulecia – 27 marca 1900 r. w rodzinie Zygmunta Makowieckiego, działacza społecznego i publicysty, oraz Zofii z Wartałowskich. W Warszawie spędził 45 lat swojego pracowitego życia. Był absolwentem warszawskiej polonistyki i historii sztuki. Po uzyskaniu w 1927 r. stopnia doktora, na podstawie rozprawy Młodzieńcze poglądy Norwida na sztukę, związał swoje zawodowe losy ze stołeczną Biblioteką Uniwersytecką. Opiekował się tam między innymi działem rękopisów, prowadząc jednocześnie badania naukowe skoncentrowane przede wszystkim na twórczości artystów łączących w swoim dorobku poezję i plastykę. Uprawiał krytykę literacką (na łamach „Marchołta” Stefana Kołaczkowskiego), tłumaczył poezję z łaciny, niemieckiego, francuskiego i rosyjskiego. Zainteresowania naukowe zaowocowały kolejnymi artykułami o Norwidzie oraz rozprawą o Stanisławie Wyspiańskim Poeta – malarz3. To ostatnie studium było pracą habilitacyjną i przepustką do uzyskanej już po wojnie profesury. Zanim jednak to nastąpiło, Makowiecki stanął przed innym wyzwaniem, któremu starał się heroicznie sprostać. Po powstaniu warszawskim – od października 1944 do stycznia 1945 r. – grupa bibliotekarzy, muzealników i uczonych, dowożona z podwarszawskich miejscowości do zrujnowanej i zamkniętej stolicy, miała pod eskortą Niemców wydobywać z gruzów i przygotować do wywózki do Rzeszy to, co pozostało jeszcze z zasobów polskich bibliotek i muzeów. Obraz dewastacji był porażający. Makowiecki tak na przykład wspominał o wejściu do magazynów Biblioteki Krasińskich:

Stajemy. Cisza. Wszystkie okna magazynu czarne i puste. (A wiemy, że biblioteka przetrwała powstanie). Schodzimy (buty grzęzną w popiele) do ogromnych piwnic. Musiały być podpalane każda oddzielnie, systematycznie. A tu zgromadzono największe skarby: rękopisy, starodruki, rysunki, ryciny, nuty, mapy, Biblioteka Załuskich, zbiory Stanisława Augusta, reszta zbiorów Raperswilskich, archiwa […]4.

Mimo systematycznego niszczenia przez okupanta dorobku polskiej kultury zgromadzonego w Warszawie, sporo jeszcze w ruinach przetrwało. Grupa polskich intelektualistów konspiracyjnie starała się ocalić tyle, ile tylko było możliwe w tych warunkach.

[…]

A potem był Toruń i współorganizowanie Wydziału Humanistycznego na powstającym w tym mieście Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika. Akademickie zajęcia dydaktyczne były dla Makowieckiego nowym doświadczeniem, ale – jak wspominają jego współpracownicy i uczniowie (Irena Sławińska, Czesław Zgorzelski, Zygmunt Dokurno) – potrafił w roli nauczyciela mistrzowsko łączyć dwa aspekty trudne do pogodzenia: wysokie wymagania i swobodę dyskusji. Henryk Elzenberg, uniwersytecki kolega Makowieckiego z tego pionierskiego powojennego okresu, dostrzegł w nim nie tylko dyspozycje akademickiego wykładowcy i badacza, ale przede wszystkim – talent poetycki.

Makowiecki, polonista, historyk sztuki, wykładowca i wychowawca, bibliotekarz i ofiarny ratownik książki polskiej w latach jej klęski, był ponadto jeszcze teoretykiem sztuki […] – i, w samej głębi duszy, poetą – i to była, wolno przypuszczać, owa esencjalna rezerwa, z której czerpał treść i impulsy do swych ściślej intelektualnych poczynań5.

[…]

Poetycki dialog z Mickiewiczem podjęty w najobszerniejszym utworze literackim Makowieckiego może w tym kontekście nieco zaskakiwać. Mickiewicz nie był bohaterem refleksji naukowej profesora, a już nie był nim na pewno jako autor Pana Tadeusza. A jednak to właśnie soplicowski poemat zainspirował profesora-poetę.

Według relacji Makowieckiego, pomysł utworu, który byłby kontynuacją Pana Tadeusza, zrodził się już około 1938, może 1939 r. Wtedy też powstały pierwsze fragmenty, później w dużym stopniu zarzucone. Do pisania utworu autor powrócił dziesięć lat później i zimą 1948/1949, jak wspomina Zgorzelski, czytał rzecz gronu przyjaciół. Poemat był wydawany czterokrotnie; wszystkie wydania ukazały się pośmiertnie, ale tylko jedno – chronologicznie ostatnie – jest odrębną edycją6.

Już w pobieżnej lekturze utworu narzucają się związki z Mickiewiczowską epopeją: rytm trzynastozgłoskowca prowadzi nas w poetycki świat przedstawiony Soplicowa. Podobna jest ekspozycja zdarzeń: oto podróżny – jak się okaże: Hrabia – przybywa do opustoszałego dworu i wchodzi w przestrzeń, którą pamięta sprzed lat. Wita go ten sam gospodarz, który witał tu niegdyś powracającego ze szkół synowca – Sędzia Soplica. Poetyckie tropy aktualizują motywikę maryjną, ewokują tę, która „jasnej broni Częstochowy” i „w Ostrej świeci Bramie”. Ale te wszystkie sytuacyjne, obrazowe i wersyfikacyjne analogie służą podkreśleniu różnic między tamtym – Mickiewiczowskim Soplicowem a Soplicowem wykreowanym przez Makowieckiego. Prosta, jednowątkowa fabuła poematu pozwala na wydobycie wewnętrznych dramatów każdej z czterech postaci sportretowanych w utworze. Nie ma tu panoramicznego, epickiego rozmachu, jest za to narracja skupiająca uwagę na tłumionych uczuciach bohaterów, a ponieważ każdy z nich doświadczył utraty i próbuje żyć wbrew melancholii oplatającej świat Soplicowa, zewnętrzna przestrzeń staje się odbiciem tych usiłowań.

Przyjrzyjmy się zatem fabule, która została zamknięta w czasie kilku godzin i stała się okazją do sportretowania bohaterów w trakcie jednego tylko popołudnia wybranego z potoku codzienności. Obrazowanie nasuwa skojarzenie z fotografią lub pojedynczym filmowym kadrem. Ale celem autora było nie tylko stworzenie „portretu rodzinnego we wnętrzu” podupadłego dworu; każda z postaci została bowiem skonfrontowana ze swoją osobistą przeszłością wpisaną w historię narodowej wspólnoty. W któryś listopadowy, pochmurny dzień 1818 r. dociera do soplicowskiego dworu Hrabia. Nieoczekiwanego gościa przywozi rozklekotaną biedką stary Żyd. Późnojesienny pejzaż, który uwydatnia ślady brzydoty i biedy, staje się pierwszym sygnałem poetyckiej polemiki Makowieckiego ze złoto-srebrnym, rozkwitającym i owocującym jednocześnie krajobrazem mickiewiczowskiego Soplicowa. Wszystkie motywy wskazują na antyidylliczną kreację świata; Soplicowo jako miejsce pamięci utrwalonej w narodowej epopei zostaje skonfrontowane z unaocznionym miejscem akcji.

Właśnie bryką w jednego konika, żydowską,

Co ją biedą lub raczej biedką, niby troską

Zwą, bo męczy i jęczy, i na boki chyli

W takt duhy7, która skacze ponad łeb kobyli,

Trząsł się Żyd, grzyb brodaty, garbaty, łaciaty.

Trząsł się za nim pan chudy. Musiał tu przed laty

Bywać, gdyż coraz szyję wyciągał z paltotu

Długą; a konik właśnie mijał koło płotu

Sad. Drzewa szare, stare, w tysiączne ramiony

Ciągnęły się do nieba puste, liść strącony

Gnoił się w trawach czarny, kiedy gnuśnie opadł.

Podróżny patrzył, z ręką przy szyi (listopad).

(s. 11)

Zwróćmy uwagę na trzynastozgłoskowiec Makowieckiego. Rymy przyległe i dokładne przypominają wiersz Mickiewiczowskiej epopei, ale rytm jest wyraźnie odmienny, pełen dysonansów. Autor Pani Zosi osiąga ten efekt za sprawą przerzutni, którymi szafuje znacznie częściej niż romantyczny poeta. W zacytowanym fragmencie możemy odnaleźć sugestię ruchu „biedki”, kołyszącej się i podskakującej na wyboistej drodze. Wprowadzanie dysonansów za pomocą przerzutni i elips odnaleźć można także w dalszych fragmentach utworu.

Powróćmy jednak do listopadowego Soplicowa. Celem wizyty Hrabiego jest spotkanie z Zosią i przekazanie jej szkaplerza, którym przed laty, po swoich zaręczynach z Tadeuszem, obdarowała narzeczonego. Tadeusz zginął w bitwie pod Lipskiem w 1813 r., a wieści o jego śmierci już dawno dotarły w rodzinne strony. Zosia, po okresie długotrwałej żałoby, wyszła za mąż za Saka Dobrzyńskiego. W rozmowie przybysza z Soplicą okazuje się, że Sędzia był gorącym orędownikiem tego małżeństwa. Hrabia, który przygotował się na spotkanie z polską Penelopą, przeżywa rozczarowanie i w swoich kontaktach z gospodarzami oscyluje między ironicznym dystansem a wzruszeniem. Stopniowo ironia ustępuje miejsca zaskoczeniu i wzruszeniu właśnie, co zmusza Hrabiego to zweryfikowania opinii o domownikach Soplicowa.

Każdy z nich okazuje się być kimś innym, niż wskazywałyby na to pozory. W Saku Dobrzyńskim, który w Mickiewiczowskim Panu Tadeuszu był niezręcznym i zabawnym adoratorem Zosi, uczestnikiem scen o zabarwieniu heroikomicznym, przybysz rozpoznaje swojego podwładnego z kampanii rosyjskiej, dzielnego żołnierza, który nad Berezyną ocalił mu życie i ranny, stracił rękę. Tyle przeszłość. A w czasie zdarzeń unaocznionych w poemacie Makowieckiego Sak okazuje się dobrym gospodarzem, delikatnym mężem Zosi i przyszłym ojcem. Te cechy sprawiają, że Hrabia z niedowierzaniem rozpozna w nim rysy ewangelicznej postawy św. Józefa. Zarazem jednak młody pan na Soplicowie nie zamyka się w kręgu prywatności, z nadzieją śledzi stan polskiej sprawy i jest gotowy – jeżeli zajdzie taka potrzeba – znowu stanąć do walki. Sędzia Soplica doświadcza może najboleśniej konsekwencji rodzinnej i narodowej klęski, jej doznanie potęguje ciężar starości i samotności – dotkliwy mimo starań Zosi i Saka. Ale i on wciąż pracuje, by Soplicowo pozostało redutą polskości – po prostu – dobrze zagospodarowaną przestrzenią. Główna rola w podtrzymywaniu pamięci i tradycji, rekonstruowania domu jako centrum życia przypada w udziale Zosi. To ona jest łączniczką między patriotycznym nurtem emigracyjnej poezji a życiem litewskiej prowincji, to ona wreszcie patronuje życiu – także w najbardziej dosłownym znaczeniu – jako przyszła matka.

Zmianę, która dokonała się w wewnętrznym profilu Mickiewiczowskich postaci, pokazuje Makowiecki z dwóch perspektyw: narratora i Hrabiego. Z tej zasady podwójnego oglądu wyłączony jest Hrabia. Ale i jego tożsamość jest różna od tożsamości Mickiewiczowskiego bohatera. Przybysz z Florencji przestał być preromantycznym snobem bezkrytycznie przyjmującym i naśladującym estetyczne nowości, moda jako punkt odniesienia stylu życia straciła dla niego znaczenie. Pozostał poetą otwartym na śródziemnomorskie dziedzictwo, ale stał się zarazem poetą narodowym. To jego wierszy uczy się na pamięć Zosia i kolportuje je konspiracyjnie w okolicy. Wszyscy bohaterowie poematu odpowiadają swoim życiem i swoimi wyborami na pytanie, jak żyć po klęsce, by zachować wartości, które chcieliby ocalić i przekazać następcom.

To właśnie kwestia dojrzałości i rozumianego po norwidowsku egzystencjalnego i patriotycznego „serio” jest centralnym tematem poematu Makowieckiego. Miarą tej dojrzałości okazuje się umiejętność podźwignięcia się po klęsce – zarówno osobistej, jak i narodowej. I z takiej perspektywy autor Pani Zosi podjął subtelną polemikę z Mickiewiczem. Jest w niej ton autentyzmu wynikającego zapewne i z osobistych doświadczeń okupacyjnych, przypomnianych na początku tego szkicu, i odczytania historycznych losów Polaków w XIX i XX w.

Dodatkowe argumenty na rzecz powyższej tezy znalazłam w artykule, którego Makowiecki ani nie dokończył, ani nie opublikował, ale który swoim tytułem i ekspozycją tematu nawiązywał do Pana Tadeuszu. Artykuł został zatytułowany Kariera kapitana Rykowa w literaturze polskiej8, a jego tematem są kreacje rosyjskich oficerów w literaturze polskiej. W napisanej części szkicu autor poddał analizie postacie kapitana Rykowa z Pana Tadeusza, majora Wołdemara Hawryłowicza z Fantazego Juliusza Słowackiego oraz Pułkownika z Oziminy Wacława Berenta. To niedokończone studium porównawcze nie upoważnia interpretatora do rekonstruowania zamierzonej autorskiej konkluzji, ale w kontekście Pani Zosi ważne jest to, co Makowiecki pisał tam o Panu Tadeuszu.

W Panu Tadeuszu mamy (zwłaszcza w księgach V–VIII) zapadły prowincjonalny krąg życia, prawdziwie „zaścianek”, który obraca się około drobnych zadrażnień, małych ambicyjek, pustych ceremonii, ograniczonych interesów. Ten światek zaczyna wirować szybciej w okresie zajazdu – ale wciąż po tej samej orbicie. I w to krążenie wchodzi czynnik obcy, sztywny i prostolinijny. Właściwie jest on tylko reakcją wobec pewnych sił, chcących „siłą” przeforsować swoje prawa czy raczej uroszczenia9; wprowadza sztywne konsekwencje wobec założeń tkwiących w samym ruchu, w samym krążeniu; powoduje zupełną przemianę nie tylko wewnątrz stosunków między dotychczasowymi nieprzyjaciółmi sąsiedzkimi, ale i zupełną przemianę wartości każdego z nich. […] Nagle nikną drobne, błahe sprawy, nagle jawią się z ukrycia mocne rysy serio – wszystko zaczyna wirować na innej płaszczyźnie, około innych ośrodków. Gdyby nie to zetknięcie obcej, brutalnej prostolinijności – zajazd zakończyłby się pewnie jakimś „kochajmy się”. Mniejsza z tym. Mówimy o gdyby… Dość, że ostatnie księgi epopei, gdzie z armią napoleońską, w blasku orłów, w powiewie historii przyjeżdżają na Litwę Tadeusz, Sak, Konewka, Hrabia, a witają ich tak blisko im stojący soplicowi goście nie mógłby mieć miejsca. Ot, gapiliby się przed gankami swych chat czy dworków na przeciągającą epopeję – jak widzowie mali, zaściankowi; gdy tam przyjeżdżają jako uczestnicy, gdy tam witają – jak równi. W IX księdze obiit niejeden Gustavus, natus est niejeden Conradus. Wagę tej księgi i rolę pojawiającego się czynnika obcego – Rosjan – należy, zdaje się, znacznie mocniej podkreślić10.

Makowiecki zdawał sobie sprawę, że mierzy Mickiewicza i Pana Tadeusza miarą Norwida i Wyspiańskiego. W cytowanym studium przyznawał się do tego wprost.

Mógłby ktoś postawić mi zarzut kompleksu Wyspiańskiego. Przyznaję się. Ale… zwłaszcza chochołowość Pana Tadeusza mogłaby oburzać. Ale – 1) chochołowość ta odnosi się nie do całości, ale pewnych tylko ksiąg epopei […].

Wiem, że mógłby ktoś postawić drugi zarzut: kompleks Norwida (?) Trudno, nie będę się wypierał11.

W tym kontekście dosyć wyraźnie rysuje się zamysł autora Pani Zosi, by podnieść bohaterów Pana Tadeusza do norwidowskiego wzoru człowieka serio przeżywającego swoją egzystencję i – jak bohater wiersza Fatum – odważnie mierzącego się z nieszczęściem. Może dlatego napisał Makowiecki antysielankę szlachecką, a tłem spotkania w Soplicowie uczynił listopad – czas obumierania przyrody, zaś w historii – porę niebezpieczną dla Polaków. Mroczna pora po klęsce okazuje się być sprawdzianem ludzkiej i patriotycznej dojrzałości. Spośród soplicowskich postaci najbliższa osiągnięcia jej pełni jest Zosia. Jej postawa podtrzymuje nadzieję i ma charakter wzorotwórczy. Wskazuje na to metaforyka maryjna związana z jej osobą. W takim sakralnym kontekście widzi młodą kobietę Hrabia już przy pierwszym spotkaniu.

Hrabia oczy trochę mruży:

Poznał Zosię… Pod światło, z przymkniętą powieką.

Prosta, lekka, skroń na bok pochyliła lekko.

Szły za nią pasma ciche, ciepłe, drżące, łzawe.

Chciał przyklęknąć u drzwi, chciał wyszeptać: Ave!

Co zwiastować jej? Zosia oczy swoje czyste

Podniosła jasne, proste, do dna przeźroczyste.

Choć zamyślone sobą: wyszła naprzód ręką –

Poczuł ją w dłoni całą, czułą, mocną, miękką

Serdeczną i bezbronną, a szczerą do końca.

Schylił się dotknął wargą, lekko była drżąca…

Trzymał czujnie, ostrożnie, tak – by się nie stłukła…

Nagle – tak! – Zosia łonem zbyt była wypukła.

Zwiastowanie? – odgiął się – nie, to Nawiedziny!

Zajrzał w oczy przymknięte i w obłoczek siny

U warg. […]

(s. 15)

W finale poematu Sędzia, patrzący z nocnego ogrodu w oświetlone okno soplicowskiego dworu, dostrzeże w postaci Zosi ikonę polskiej Madonny.

Podnosi czoło, jasna, twarzą w pół zwrócona

W noc szyb, gdzie wichry jęczą i spokojem gardzą.

Tak uroczysta bardzo, tak spokojna bardzo.

Taka prosta. Powoli podeszła do szyby

Niby cień we mgle złoty, aż się o nią niby

O mróz, o jęk, o samą noc czołem oparła.

Sędzia cofnął krok w ciemność, uczuł strach u gardła

I spazm, bo wtem na szkle tuż złocistym, jak we śnie

Siedem mieczy zobaczył utkwionych boleśnie,

Siedem, a potem twarz jej ciemną, mroczną, czarną

Z blizną łez przez policzek – znów ją mgły ogarną,

Aż z nich przeświecą ręce jej jasnowidzące

Półksiężycem otulające, kołyszące…

Zjeżony strachem cofał krok widząc nad sobą

Zjawę coraz to inną, wciąż jedną osobę.

Jak mgli się, skrzy, objawia w dymnej złotej ramie.

A potem palce głębiej pod serce załamie,

By wydźwigać powagę, nieść apoteozę

Twarzą w twarz wszystkim mrokom, potęgom i grozom

Przyszłości i wieczności…

Pochylił się nisko.

(s. 27)

Widzenie Sędziego jest ostatnim akordem poematu i apoteozą Zosi. Tytułowa bohaterka pełni wobec pozostałych postaci podobną rolę jak Norwidowska Assunta: wskazuje sens trwania, miłości i pracy; po prostu odsłania przesłanki sensu istnienia. A predestynują ją do tego, podobnie jak Assuntę, trojakiego rodzaju doświadczenia: miłości, cierpienia i pracy.

Przedruk za: G. Halkiewicz-Sojak, Inne Soplicowo – o „Pani Zosi” Tadeusza Makowieckiego [w:] „Pan Tadeusz” – poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffman-Piotrowska, Warszawa 2017, s. 357–365.

1 Oprócz fragmentów Pana Tadeusza Juliusza Słowackiego istnieją trzy dwudziestowieczne kontynuacje poematu: Kazimierza Laskowskiego Zima 1812 roku, Edwarda Ligockiego Złota chorągiew oraz Pani Zosia Tadeusza Makowieckiego.

2 W 2012 r. minęła 60. rocznica śmierci Makowieckiego, który zmarł 5 V 1952 r. Pamięć o nim znalazła wówczas wyraz w kilku publikacjach, z których najważniejszą był zbiór jego wszystkich norwidianów (T. Makowiecki, Poeta i myśliciel. Rozprawy i szkice o Norwidzie, zebr. i oprac. E. Chlebowska, W. Toruń, Lublin 2013.

3 Pierwsze wydanie tej pracy ukazało się w 1935, drugie – w 1969 r.

4 T. Makowiecki, W obronie zbiorów. Wspomnienia [w:] Tadeusz Makowiecki, red. S. Srebrny, Toruń 1956, s. 47.

5 H. Elzenberg, Tadeusz Makowiecki – artysta i teoretyk sztuki [w:] Tadeusz Makowiecki…, s. 27.

6 Wydanie pierwsze ukazało się w 1952 r. w „Zeszytach Wrocławskich” i nosiło tytuł W Soplicowie po latach, drugie — już pod tytułem Pani Zosia — opublikowano w antologii Adam Mickiewicz w poezji polskiej i obcej (oprac. J. Starnawski, Wrocław 1961), trzecie w Wyborze wierszy Makowieckiego (oprac. C. Niedzielski, Gdynia 1966), ostatnie, bibliofilskie, jako odrębny druk (oprac. T. Friedelówna, Toruń 1988). Cytaty pochodzą z tej edycji (dalej podaję po cytacie numer strony).

7 Daw. drewniany kabłąk w zaprzęgu konnym [przyp. red.].

8 Maszynopis artykułu zachował się w prywatnym archiwum Elżbiety Makowieckiej, córki Tadeusza Makowieckiego.

9 Daw. pretensje, żądania, roszczenia [przyp. red.].

10 Maszynopis artykułu Kariera kapitana Rykowa w literaturze polskiej, s. 7.

11 Ibidem, s. 9.

BIBLIOGRAFIA

PODMIOTOWA

Kochanowski J., Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1989.

Krasiński Z., Listy do Konstantego Gaszyńskiego, oprac. Z. Sudolski, Warszawa 1971.

Krasiński Z., Listy do różnych adresatów, oprac. Z. Sudolski, t. 1, Warszawa 1991.

Mickiewicz A., Dzieła, Wydanie Jubileuszowe, red. Z.J. Nowak, M. Prussak, Z. Stefanowska, C. Zgorzelski,

t. 1, oprac. C. Zgorzelski, Warszawa 1998;

t. 3, oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1999;

t. 5, oprac. Z. Dokurno, Warszawa 1999;

t. 6, oprac. M. Witkowski, C. Zgorzelski, współpr. A. Paluchowski, Warszawa 1994;

t. 8, oprac. J. Maślanka, Warszawa 1998;

t. 14, oprac. M. Dernałowicz, E. Jaworska, M. Zielińska, Warszawa 1998;

t. 15, oprac. M. Dernałowicz, E. Jaworska, M. Zielińska, Warszawa 2003.

Mickiewicz A., Dzieła wszystkie, Wydanie Sejmowe, t. 16: Rozmowy z Adamem Mickiewiczem, oprac. S. Pigoń, Warszawa 1933.

Mickiewicz A., Pan Tadeusz, BN ser. I nr 83, wyd. 11, oprac. S. Pigoń, aneks J. Maślanka, Wrocław 1996.

Miłosz C., Ziemia Ulro, Kraków 2000.

Norwid C.K., Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, t. 6, Warszawa 1971.

Odyniec A.E., Listy z podróży, oprac. M. Toporowski, t. 1, Warszawa 1961.

Rzewuski H., Pamiątki Soplicy, oprac. Z. Lewinówna, Warszawa 1978.

Rzewuski H., Uwagi o dawnej Polsce, przez starego szlachcica Seweryna Soplicę, cześnika parnawskiego, napisane w 1832 roku, oprac. P. Dudziak, B. Szleszyński, Warszawa 2003.

Rzewuski H., Zaporożec, wyd. 2, Warszawa 1877.

Słowacki J., Pan Tadeusz. Fragmenty poematu [w:] idem, Dzieła, red. J. Krzyżanowski, t. 4, Wrocław 1952.

PRZEDMIOTOWA

Assmann J., Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, wstęp i red. R. Traba, Warszawa 2008.

Bachtin M., Epos a powieść, przeł. J. Baluch, „Pamiętnik Literacki” 1970, z. 3.

Bachtin M., Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N. Modzelewska, Warszawa 1970, s. 283.

Bolecki W., Wstęp [w:] W. Berent, Nurt, Diogenes w kontuszu, Zmierzch wodzów, Kraków 2000.

Borowy W., O poezji Mickiewicza, wyd. 2 uzup., Lublin 1999.

Brązownicy i inne szkice o Mickiewiczu, red. H. Markiewicz, Warszawa 1956.

Bujnicki T., Sienkiewicza „powieści z lat dawnych”, Kraków 1996.

Chrzanowski I., Chleb macierzysty „Ody do młodości”, wyd. 1, Warszawa 1920.

Cieśla-Korytowska M., Romantyczne przechadzki pograniczem, Kraków 2004.

Czarnowski S., Wybór pism socjologicznych, Warszawa 1982.

Dahling P., Jankiel – historia, poezja i codzienność, Muzykalia XIII, Judaica 4, www.demusica.edu.pl, dostęp 26 VIII 2021 r.

Dernałowicz M., Mickiewicz, Warszawa 1985.

Dopart B., Wokół epopeiczności „Pana Tadeusz” [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, wyd. 2, Warszawa 2017.

Dynak W., Z Mickiewiczem na łowach, Wrocław 2009.

Eliade M., Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Warszawa 1999.

Erdman J., Niebo gwiaździste w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza, „Pamiętnik Literacki” 2001, nr 3, s. 31–42.

Fabianowski A., Jankiel – bohater prawdopodobny czy postulatywny [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, Warszawa 2016.

Fiećko J., Co robi Żyd w narodowej epopei? [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, Warszawa 2016.

Gille-Maisani J.Ch., Adam Mickiewicz człowiek. Studium psychologiczne, przeł. A. Kuryś, K. Rytel, Warszawa 1987.

Goćkowski J., Rozsądek polityczny Maćka nad Maćkami [w:] „Pan Tadeusz” i jego dziedzictwo. Poemat, red. B. Dopart, F. Ziejka, Kraków 1999.

Górski K., Mickiewicz. Artyzm i język, Warszawa 1977.

Grabowski M., Wybór pism krytycznych, oprac. A. Waśko, Kraków 2005.

Halkiewicz-Sojak G., Inne Soplicowo – o „Pani Zosi” Tadeusza Makowieckiego [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, Warszawa 2016.

Hegel G.W.F., Wykłady o estetyce, przeł. J. Grabowski, A. Landman, t. 3, Warszawa 1967.

Iwaszkiewicz J., Litwa w roku 1812, Kraków–Warszawa 1912.

Jackowski I., Powieść czasu mojego, czyli przygody litewskie, Poznań 1858.

Kaleta R., Legenda rejtanowska w „Panu Tadeuszu”, „Pamiętnik Literacki” 1984, z. 3.

Kępiński Z., Mickiewicz hermetyczny, wyd. 2, Warszawa 2019.

Kleiner J., Mickiewicz, t. 2: Dzieje Konrada, cz. 2, Lublin 1948.

König R., Potęga i urok mody, przeł. J. Szymańska, Warszawa 1979.

Kramsztyk Z., Bohaterowie „Pana Tadeusza”, t. 1–4, Warszawa 1907–1910.

Kula M., Nośniki pamięci historycznej, Warszawa 2002.

Kuziak M., „Pan Tadeusz” – pragnienie eposu [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, wyd. 2, Warszawa 2017.

Łukasiewcz J., Mickiewicz, Wrocław 1986.

Maciejewski J. Mickiewicza wielkopolskie drogi. Rekonstrukcje i refleksje, Poznań 1972.

Maciejewski J., Trzy szkice romantyczne, Poznań 1967.

Maciejewski M., Poetyka – gatunek – obraz. W kręgu poezji romantycznej, Warszawa 1977.

Makowiecki T., Pani Zosia, wstęp G. Halkiewicz-Sojak, posłowie E. Makowiecka, Toruń 2016.

Markiewicz M., Historia Polski 1492–1795, Kraków 2002.

Massalski E.T., „Pan Podstolic” albo czym jesteśmy, czym być możemy. Romans administracyjny, wyd. 2, oprac. A. Waśko, Kraków 2016.

Maślanka J., Szkice z dziejów literatury i kultury. Idee, motywy, wartości, Kraków 2014.

Mączyński A., Wśród prawników w Soplicowie [w:] Mickiewiczowskie konteksty, red. M. Cieśla-Korytowska, Kraków 2019.

Michalski J., Osiemnastowieczne realia „Pana Tadeusza” [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. J. Sławiński, Z. Stefanowska, Warszawa 1978.

Mickiewiczowskie konteksty, red. M. Cieśla-Korytowska, Kraków 2019.

Mochnacki M., Pisma krytyczne i polityczne, oprac. J. Kubiak, E. Nowicka, Z. Przychodniak, t. 2, Kraków 1996.

Morawski S., Kilka lat młodości mojej w Wilnie, oprac. A. Czartkowski, H. Mościcki, Warszawa 1959.

Nawarecki A., Czarny karnawał. „Uwagi o śmierci niechybnej” księdza Baki – poetyka tekstu i paradoksy recepcji, Wrocław 1991.

Nawarecki A., Mały Mickiewicz. Studia mikrologiczne, Katowice 2003.

Nemoianu V., TheTaming of Romanticism. European Literature and the Age of Biedermeier, Harvard–Cambridge 1984.

Niemojewski A., Dawność a Mickiewicz, Warszawa 1920.

Obremski K., Kryzys sarmackiej teologii historii („Psalmodia” i „Janina”) [w:] Barok, sarmatyzm, „Psalmodia”, red. K. Maliszewski, K. Obremski,Toruń 1995.

Ocieczek R., Kulinaria w „Panu Tadeuszu” [w:] Między książką a literaturą. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Teresie Wilkoń, red. K. Tałuć, M. Nadolna-Tłuczykont, Katowice 2020.

Okulicz-Kozaryn R., „Pan Tadeusz” ujrzany z Baublisa [w:] „Pan Tadeusz” i jego dziedzictwo. Poemat, red. B. Dopart, F. Ziejka, Kraków 1999.

Opacka A., Ślady oralności w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza, Katowice 1997.

Opacki I., „W środku niebokręga”. Poezja romantycznych przełomów, Katowice 1995.

„Pan Tadeusz i jego dziedzictwo”. Poemat, red. B. Dopart, F. Ziejka, Kraków 1999.

„Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, wyd. 2, Warszawa 2017.

Piechota M., Od tytułu do Epilogu. Studia i szkice o „Panu Tadeuszu”, Katowice 2000.

Piechota M., „Pan Tadeusz” i „Król-Duch” – dwie koncepcje romantycznej epopei, Katowice 1995.

Piechota M., Żywioł epopeiczny w twórczości Juliusza Słowackiego, Katowice 1993.

Pigoń S., „Pan Tadeusz”. Wzrost, wielkość i sława, wyd. 2, Kraków 2002.

Pilat R., Autografy pierwszych trzech ksiąg „Pana Tadeusza”, „Pamiętnik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” 1891.

Pilat R., Autografy późniejszych ksiąg „Pana Tadeusza”od IV do XII, „Pamiętnik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” 1892.

Podhorski-Okołów L., Realia mickiewiczowskie, wyd. 2, Warszawa 1999.

Poezja i astronomia, red. B. Burdziej, G. Halkiewicz-Sojak, Toruń 2006.

Polska epopeja klasycystyczna. Antologia, red. R. Dąbrowski, Kraków 2000.

Przyboś J., „Historia szlachecka”, czyli baśń [w:] idem, Czytając Mickiewicza, wyd. 4, Warszawa 1998.

Puchalska J., Dlaczego Czombrów? O tropieniu wątków „Pana Tadeusza” w ocalałym dworskim archiwum [w:] „Pan Tadeusz”. Poemat, postacie, recepcja, red. A. Fabianowski, E. Hoffmann-Piotrowska, wyd. 2, Warszawa 2017.

Ratajczakowa D., W krysztale i w płomieniu. Studia i szkice o dramacie i teatrze, Wrocław 2006.

Reizow B., Francuska powieść historyczna w epoce romantyzmu, przeł. P. Hertz, Warszawa 1969.

Riesmann D., Samotny tłum, przeł. J. Strzelecki, Kraków 2011.

Romantyczna gawęda szlachecka. Antologia, wybór i oprac. A. Waśko, Kraków 1999.

Rostafiński J., Las, bór, puszcza, matecznik w „Panu Tadeuszu” jako natura i jako baśń, Kraków 1921.

Rymkiewicz J.M., Kilka szczegółów, Kraków 1994.

Sinko T., Wstęp [w:] Homer, Iliada, przeł. F.K. Dmochowski, Wrocław 1968.

Skwarczyńska S., Mickiewiczowskie „powinowactwa z wyboru”, Warszawa 1957.

Słownik języka Adama Mickiewicza, red. K. Górski, S. Hrabec, t. 3, Wrocław 1968.

Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Warszawa 1991.

Speičyté B., Kultura pamięci. „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, przeł. J. Tabor, „Ruch Literacki” 2020, nr 6.

Stefanowska Z., Próba zdrowego rozumu, wyd. 2 zmienione, Warszawa 2001.

Stępniewska A., Mickiewicz w kręgu Homera. Struktura epicka „Pana Tadeusza”, Lublin 1998.

Straszewska M., Życie literackie Wielkiej Emigracji we Francji 1831–1840, Warszawa 1970.

Szmydtowa Z., Rousseau – Mickiewicz i inne studia, Warszawa 1961.

Szmydtowa Z., Studia i portrety, Warszawa 1969.

Szweykowski Z., „Pan Tadeusz” – poemat humorystyczny, Poznań 1949.

Szymanis E., Jankiel wobec Mickiewiczowskiego modelu patriotyzmu [w:] Problematyka żydowska w romantyzmie polskim, red. A. Fabianowski, M. Makaruk, Warszawa 2005.

Szyrocki M., Zakrzewski B., Wilhelm Häring o „Panu Tadeuszu” [w:] Mickiewicz. Sympozjum w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, red. A. Dobakówna et al., Lublin 1979.

Tomkowski J., „Pan Tadeusz” – poemat metafizyczny, Wrocław 2020.

Urbanowski M., Antyromantyczne rewizje w dwudziestoleciu międzywojennym – Miller, Boy, Gombrowicz [w:] Wizje romantyzmu w literaturze i publicystyce polskiej XX wieku, red. M. Urbanowski, A. Waśko, Kraków 2020.

Vico G., Nauka nowa, przeł. J. Jakubowicz, oprac. S. Krzemień-Ojak, Warszawa 1966.

Waśko A., Historia według poetów, Kraków 2015.

Waśko A., Klucznik horeszkowski – ale czy ostatni? [w:] Mickiewiczowskie konteksty, red. M. Cieśla-Korytowska, Kraków 2019.

Waśko A., Powrót do „centrum polszczyzny”. O przestrzeni symbolicznej w „Panu Tadeuszu”, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 1.

Waśko A., Romantyczny sarmatyzm. Tradycja szlachecka w literaturze polskiej lat 1831–1863, wyd. 2, Kraków 2001.

Weintraub W., Mickiewicz – mistyczny polityk i inne studia o poecie, oprac. Z. Stefanowska, Warszawa 1998.

White H.V., Metahistory, Baltimore–London 1973.

White H.V., Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M. Wilczyński, Kraków 2000.

Witkowska A., Mickiewicz. Słowo i czyn, wyd. 3, Warszawa 1986.

Witwicki S., O duchu poetyckim polskiego narodu… [w:] Romantyczna gawęda szlachecka. Antologia, wybór i oprac. A. Waśko, Kraków 1999.

Wojciechowski K., „Pan Tadeusz” Mickiewicza a romans Waltera Scotta, Kraków 1919.

Wyka K., „Pan Tadeusz”. Studia o poemacie, Warszawa 1963.

Wyka K., „Pan Tadeusz”. Studia o tekście, Warszawa 1963.

Wyspiański S., Noty do „Bolesława Śmiałego” [w:] idem, Dzieła zebrane, oprac. L. Płoszewski, Kraków 1961.

Zajączkowski A., Główne elementy kultury szlacheckiej w Polsce. Ideologia a struktury społeczne, Wrocław 1961.

Zakrzewski B., Hajże na Soplicę!, Wrocław 1990.

Zaleski J.B., Adam Mickiewicz podczas pisania i drukowania „Pana Tadeusza”, Paryż 1875.

Zdziarski S., Pierwiastek ludowy w poezji polskiej XIX wieku, Warszawa 1901.

Zgorzelski C., Zarysy i szkice literackie, Warszawa 1988.

Zwierzyński L., Gerwazy – kozioł ofiarny? [w:] Księga w 170. rocznicę wydania „Ballad i romansów”, red. J. Kolbuszewski, Wrocław 1993, s. 284–295.

Żeleński-Boy T., Brązownicy i inne szkice o Mickiewiczu, oprac. H. Markiewicz, Warszawa 1956.

INDEKS OSÓB

Aleksander I

Ancutowie, rodzina

Ariosto Ludovico

Arystoteles

Assmann Jan

August III Sas

Awianowicz Bartosz

Bachórz Józef

Bachtin Michaił

Bagration Piotr

Baka Józef, ks.

Baluch Jacek

Balzac Honoré de

Bar A.

Bartochowski Wojciech

Beauharnais Eugeniusz

Berent Wacław

Bogdanowicz A.E.

Bohusz Franciszek Ksawery

Bohusz Ignacy

Boileau Nicolas

Bolecki Włodzimierz

Bonaparte Napoleon

Bończa-Tomaszewski Dyzma

Borges Jorge Luis

Borowski Leon

Borowy Wacław

Brandes Georg

Branicki Franciszek Ksawery

Breughel Pieter (młodszy)

Breughel Pieter (starszy)

Breyer Stefan

Brzostowski Paweł Ksawery, ks.

Bujnicki Tadeusz

Bułhak Ignacy, ks.

Bułhak, ks., kwestarz

Bułharyn Tadeusz

Burdziej Bogdan

Byron George Gordon

Camöes Luis de

Cezar (właśc. Gajusz Juliusz Cezar)

Chateaubriand François René

Chlebowska Edyta

Chłapowski Dezydery

Chłopicki Edward

Chodkiewicz Alex

Chodkiewicz Karol

Chodźko Ignacy

Chodźko Leonard

Chołoniewski-Myszka Stanisław, ks.

Chrzanowski Ignacy

Cieśla-Korytowska Maria

Cybulski Wojciech

Cyceron (właśc. Marek Tulliusz Cyceron)

Cysewski Kazimierz

Czarnowski Stefan

Czarnyszewicz Florian

Czartkowski Adam

Czartoryscy, ród

Czartoryska Izabela

Czartoryski Adam Kazimierz

Czartoryski Józef

Czeczot Jan

Cziczagow Wasilij

Dahling Piotr

Davout Louis Nicolas

Dąbrowski Jan Henryk

Dąbrowski Roman

Dembiński Henryk

Dernałowicz Maria

Dłuski Gaspar, ks.

Dmochowski Franciszek Ksawery

Dmochowski Franciszek Salezy

Dobakówna Anna

Dochturow Dmitrij

Dokurno Zygmunt

Domańska Ewa

Domeyko Ignacy

Dopart Bogusław

Downarowicz Kazimierz

Drucki-Lubecki Franciszek Ksawery

Dudziak Paweł

Dumouriez Charles François

Dwernicki Józef

Dynak Władysław

Dzierżanowski Michał

Dziurdziewicz Walerian, ks.

Eliade Mircea

Elzenberg Henryk

Erdman Jerzy

Fabianowski Andrzej

Fiećko Jerzy

Fiszer Stanisław

Fontenelle Bernard

Fredro Aleksander

Friedelówna Teresa

Friedrich Michał

Garczyński Stefan

Gaszyński Konstanty

Gervinus Georg G.

Goćkowski Janusz

Godebski Cyprian

Goethe Johann Wolfgang

Golański Filip Neriusz

Gomulicki Juliusz Wiktor

Gonta Iwan

Goszczyński Seweryn

Górski Konrad

Grabowski

Grabowski Janusz

Grabowski Józef

Grabowski Michał

Grabowski Stefan

Granowski Michał

Graves Robert

Groddeck Ernest

Groźny Iwan

Grzegorz XVI

Gumowski Marian

Gurowski Adam

Halkiewicz-Sojak Grażyna

Häring Wilhelm

Hegel Georg Wilhelm Friedrich

Hertz Paweł

Hieronim Napoleon, król westfalski

Hoffmann-Piotrowska Ewa

Hołowińscy, hetmanowstwo

Homer

Horacy (właśc. Kwintus Horacjusz Flakkus)

Hrabec Stefan

Hugo Victor

Huss Jan

Inglot Mieczysław

Iwaszkiewicz Janusz

Jackowski Ignacy

Jagiellonowie, ród

Jakubowicz Jan

Jan III Sobieski

Janion Maria

Jankielowicz Jankiel

Januszkiewicz Eustachy

Jański Bohdan

Jasiński Jakub

Jaworska Elżbieta

Jedlicki Jerzy

Jełowicki Aleksander

Józef Bohdan

Józef, św.

Kajsiewicz Hieronim, ks.

Kaleta Roman

Kalicki Aleksander

Kamieniecki Ludwik

Karol Chrystian Józef Wettyn

Karp Ignacy

Karpiński Franciszek

Karśnicki Karol

Kaszyc Kanstanty

Katarzyna II

Katon Młodszy Utyceński

Kępiński Zdzisław

Kiejstut, książę trocki i żmudzki

Kipa Emil

Kitowicz Jędrzej

Kleiner Juliusz

Kniaziewicz Karol Otto

Kochanowski Jan

Kochanowski Piotr

Kochowski Wespazjan

Kocój Henryk

Kolbuszewski Jacek

Kołaczkowski Stefan

Kołłątaj Hugo

König René

Konstanty, książę

Kopczewski Jan Stanisław

Korsakowie, ród

Korsak Tadeusz

Kossak-Szczucka Zofia

Kościuszko Tadeusz

Kowalczykowa Alina

Koźmian Kajetan

Kramsztyk Zygmunt

Krasicki Ignacy

Krasiński Zygmunt

Kraszewski Józef Ignacy

Krępowiecki Tadeusz

Kryczyńska-Pham Anna

Kryński Jan

Krzemień-Ojak Sław

Krzyżanowski Julian

Kubiak Jacek

Kula Marcin

Kuziak Michał

Lachnicki Ignacy

Lammenais Hugo de, ks.

Landman Adam

Laskowski Franciszek

Laskowski Kazimierz

Lelewel Joachim

Lewinówna Zofia

Libermann Jankiel

Liebelt Karol

Ligocki Edward

Lizdejko, arcykapłan

Loga Adam

Luter Marin

Łanskoj Wasilij

Łepkowski Tadeusz

Łęski Józef

Łyszyński

Macdonald Étienne

Macewicz Stanisław

Machiavelli Niccolò

Machnicki Jan

Maciejewski Jarosław

Maciejewski Marian

Macpherson James

Maj Jan

Makaruk Maria

Makowiecka Elżbieta

Makowiecka Zofia z Wartałowskich

Makowiecki Tadeusz

Makowiecki Zygmunt

Malczewski Antoni

Maliszewski Kazimierz

Manzoni Alessandro

Markiewicz Henryk

Markiewicz Mariusz

Massalski Edward Tomasz

Maślanka Julian

Matejko Jan

Matuszewicz Marcin

Maurer Jadwiga

Mączyński Andrzej

Michalski Jerzy

Mickiewicz Adam passim

Mickiewicz F.

Mickiewicz Mikołaj

Mickiewicz Władysław

Mierzejewski Kalikst

Miller Jan Nepomucen

Milton John

Miłosz Czesław

Mirecki Franciszek

Mochnacki Maurycy

Modzelewska Natalia

Moniuszko Dominik

Montesquieu (właśc. Charles Louis de Seconda)

Montwiłowicz Erdziwił

Morawski Stanisław

Moszyński Kazimierz

Mościcki Henryk

Mrozowska Kamilla

Murat Joachim

Nadolna-Tłuczykont Marta

Napoleon Bonaparte

Narbutt Teodor

Naruszewicz Adam

Nawarecki Aleksander

Nehring Władysław

Nemoianu Virgil

Niedzielski Czesław

Niemcewicz Ignacy

Niemcewicz Julian Ursyn

Niemcewicz Stanisław

Niemojewski Andrzej

Niesiołowski Józef

Niesiołowski Ksawery

Norwid Cyprian

Nowak Zbigniew Jerzy

Nowicka Elżbieta

Obremski Krzysztof

Obruszczykowski

Obuchowicz Bernard

Obuchowiczowa Anna

Ocieczek Renarda

Odlanicki Maciej Poczobut, ks.

Odyniec Antoni Edward

Ogiński Michał Kazimierz

Okulicz-Kozaryn Radosław

Oleszkiewicz Józef

Olgierdowice, synowie Olgierda

Olgierd, wielki książę Litwy

Opacka Anna

Opacki Ireneusz

Orda Napoleon

Orłowski Aleksander

Orzeszkowa Eliza

Ossoliński Jerzy

Oudinot Nicolas Charles

Pac Ludwik Michał

Paluchowski Andrzej

Pancerzyński Ludwik

Pasek Jan Chryzostom

Pavie Victor

Paweł I 

Phull Karl Ludwig von

Piechota Marek

Pietkiewicz Walerian

Pietraszkiewicz Onufry

Pigoń Stanisław

Pilat Roman

Piotr I 

Platon

Plutarch

Płatow Matwiej

Płoszewski Leon

Poczobutt-Odlanicki Marcin, ks.

Podhorski-Okołów Leonard

Pompejusz (właśc. Gnejusz Pompejusz Wielki)

Poniatowski Józef

Poniatowski Stanisław August

Poniński Adam

Pope Alexander

Potocki Franciszek Salezy

Prussak Maria

Przecławski Józef

Przyboś Julian

Przychodniak Zbigniew

Puchalska Joanna

Pułascy, rodzina

Pułaski Antoni

Pułaski Franciszek

Pułaski Józef

Pułaski Kazimierz

Quenedey Edmond

Radziwiłł Karol „Panie Kochanku”

Radziwiłł Mikołaj Krzysztof „Sierotka”

Radziwiłłowa Helena

Radzymińscy-Frąckiewiczowie, rodzina

Radzymiński-Frąckiewicz Jerzy

Rastawiecki Edward

Ratajczakowa Dobrochna

Reizow Borys

Rejtan Stanisław

Rejtan Tadeusz

Reszke Robert

Riesmann David

Rostafiński Józef

Rousseau Jean-Jacques

Rożniecki Aleksander

Różycki Karol

Rubinkowski Jakub Kazimierz

Ruisdael Jacob van

Ruprecht Karol

Rymkiewicz Jarosław Marek

Rzewuski Henryk

Rzyszczewski Gabriel Stanisław

Saint-Simon Henri de

Sawa-Caliński Józef

Schiller Friedrich

Scott Walter

Sękowski Józef

Shelley Percy Bysshe

Sienkiewicz Henryk

Sinko Tadeusz

Skwarczyńska Stefania

Sławińska Irena

Sławiński Janusz

Słowacki Euzebiusz

Słowacki Juliusz

Sokrates

Sołtan Stanisław

Sołtyk Roman

Sowiński Wojciech

Spazier Richard Otto

Speičyté Brigita

Srebrny Stefan

Stachowicz Michał

Stanisław August Poniatowski

Starnawski Jerzy

Stefanowska Zofia

Stenschuss Adolf

Stępniewska Alicja

Stryjkowski Maciej

Strzelecki Jan

Suchodolski Ignacy

Sudolski Zbigniew

Sue Eugène

Sułkowski Stanisław

Suworow Aleksander

Syrokomla Władysław

Szczepański Jan Józef

Szleszyński Bartłomiej

Szmydtowa Zofia

Szuwałow Paweł

Szweykowski Zygmunt

Szymanis Eligiusz

Szymanowska Maria

Szymańska Janina

Szymański Marceli

Szymczak Mieczysław

Szyrocki Marian

Śliwicki Walenty

Świeykowski Emmanuel

Tabor Joanna

Taine Hippolyte

Tałuć Katarzyna

Tasso Torquato

Tomasz z Akwinu, św.

Tomkowski Jan

Toporowski Marian

Toruń Włodzimierz

Traba Robert

Trembecki Stanisław

Trentowski Bronisław Ferdynand

Tyszkiewicz Tadeusz

Tyzenhauz Antoni

Urban III, papież

Urbanowski Maciej

Vico Giambattista

Vigny Alfred de

Wałecka Agnieszka

Wałecki Wacław

Wasilewski Zygmunt

Waśko Andrzej

Weintraub Wiktor

Wereszczaka Antoni

Wereszczaka Franciszek

Wereszczaka Stefan

Wereszczakowa Franciszka z Ancutów

Wereszczakowa Zofia z Radzymińskich-Frąckiewiczów

Wereszczakowie, ród

Wereszczakówna Maryla

Wergiliusz (właśc. Publiusz Wergiliusz Maro)

Wężyk Franciszek

White Hayden

Wilczyński Marek

Windakiewicz Stanisław

Wiszniewska, gospodyni w Tuhanowiczach

Wiszniewski vel Wiśniewski Ignacy, ks.

Witkowski Michał

Witold, książę

Witwicki Stefan

Władysław Jagiełło

Wojciechowski Konstanty

Wold Józef Majer de, ks.

Wolf Friedrich August

Wolter (Voltaire, właśc. François-Marie Arouet)

Wołodkowicz Jan Henryk

Worcel Stanisław

Wybicki Józef

Wycliffe John

Wyka Kazimierz

Wysocki Piotr

Wyspiański Stanisław

Zajączkowski Andrzej

Zakrzewski Bogdan

Zakrzewski Bohdan

Zaleski Bronisław

Zaleski Józef Bohdan

Załuski Roman

Zan Stefan

Zan Tomasz

Zdziarski Stanisław

Zgorzelski Czesław

Ziejka Franciszek

Zielińska Marta

Zwierzyński Leszek

Żeleński Tadeusz (Boy)

Żeleźniak Maksym

„Pan Tadeusz”. Media pamięci jest książką, która czytelnikowi daje dużo więcej niż zapowiada to sam tytuł. Pamięć, pamiętanie, projekcja i profecja to tylko niektóre ze zjawisk poetyckiego repertuaru Mickiewicza, które objaśnione przez autora, prowadzą do pełnej, a nie tylko cząstkowej idei rozumienia poematu. Krócej mówiąc: Media pamięci… nie są tylko kolejną pozycją w ciągu mikrologicznej historii literatury, lecz odważną i rozważną propozycją rozumienia Pana Tadeusza w jego złożoności i migotliwości artystycznego oraz ideowego bogactwa.

(z recenzji prof. dr. hab. Andrzeja Fabianowskiego)

Andrzej Waśko (ur. 1961) – profesor nauk humanistycznych, historyk literatury, wydawca, pracownik Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Autor prac naukowych z dziejów romantyzmu polskiego, w tym książek Romantyczny sarmatyzm (1995; wyd. 2, 2001); Zygmunt Krasiński. Oblicza poety (2001) oraz przekrojowych studiów ukazujących związki literatury polskiej z innymi dziedzinami kultury: Historia według poetów (2015), Literatura i polityczność (2020). Badacz dziewiętnastowiecznych losów tradycji szlacheckiej. Jako edytor opublikował antologię Romantyczna gawęda szlachecka (1999) oraz dzieła zapomnianych pisarzy polskich XIX w.: Michała Grabowskiego i Edwarda Tomasza Massalskiego. Publicysta związany z dwumiesięcznikiem „Arcana”, od 2015 r. redaktor naczelny tego pisma. Uczestnik prac nad reformą oświaty z 2016 r., swoje poglądy na nauczanie literatury przedstawił m.in. w zbiorze O edukacji literackiej nie tylko dla polonistów (2019). Książka „Pan Tadeusz”. Media pamięci jest wynikiem jego wieloletnich zainteresowań naukowych twórczością Mickiewicza i naszą epopeją narodową.