W książce wykorzystano zdjęcia ze zbiorów: Narodowego Archiwum Cyfrowego, Biblioteki Narodowej Polona.pl, Centralnego Archiwum Wojskowego, Muzeum Narodowego w Kielcach, Zielonogórskiej Biblioteki Cyfrowej, Wikimedia Commons (fot. Stefs, CC BY-SA 3.0) i domeny publicznej.

Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek, prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, prof. dr hab. Janusz Gruchała

Recenzenci

dr hab., prof. UWr Krzysztof Polechoński, prof. dr hab. Maciej Urbanowski

Redakcja

dr hab. Małgorzata Misiak

Korekta

Tomasz Chlewiński

Opracowanie graficzne

Elżbieta Waga-Krajewska

Skład i łamanie

Katarzyna Szubka

Indeks osób

Agnieszka Kowalczyk, Łukasz Rybak

Druk i oprawa

Drukarnia Wydawnicza im. W.L. Anczyca S.A.

ul. Nad Drwiną 10, 30-741 Kraków

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji 2019

ISBN: 978-83-8229-929-8 (epub)

ISBN: 978-83-8229-930-4 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

www.ipn.poczytaj.pl

I. Piłsudski. Słowo i czyn

Postać Józefa Piłsudskiego utożsamiana jest w zbiorowej pamięci Polaków najczęściej z czynem niepodległościowym, z etosem człowieka podziemnego, więźnia i zesłańca, z ideą walki zbrojnej i Legionami Polskimi, z odzyskaniem tak długo wyczekiwanej wolności i odrodzeniem ojczyzny, a wreszcie ze zwycięstwem nad bolszewikami i ocaleniem Europy przed czerwoną rewolucją. Mówiąc o Piłsudskim, mamy zazwyczaj na myśli człowieka czynu, męża stanu, polityka i wodza, rzadziej natomiast pisarza, choć przecież i w tej roli spełniał się przez całe swoje życie. Dowodem jego twórczych dokonań jest monumentalne dziesięciotomowe wydanie Pism zbiorowych (1937–1938), na które składają się teksty publicystyczne, relacje wspomnieniowe, studia historyczne i wojskowe, mowy, odezwy, rozkazy i korespondencje. Stanowią one wielką syntezę wcielanej w życie idei niepodległościowej, są odzwierciedleniem światopoglądu i systemu wartości Marszałka, jego myśli historiozoficznej i realizowanego przezeń programu społeczno-politycznego, jego osobistych przeżyć i doświadczeń znamiennych dla pokolenia pogrobowców powstania styczniowego, a zarazem nowych żołnierzy Niepodległej.

Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas sprzyjający odkrywaniu i popularyzowaniu twórczości Piłsudskiego, który był wówczas żywą częścią historii znajdującej swoje odzwierciedlenie w jego dziele pisarskim. Wtedy też ukazały się dwie pierwsze edycje zbiorowe pism Marszałka1 oraz zaczęły powstawać poświęcone im prace historyków, badaczy i twórców literatury – były to zarówno szkice interpretacyjne, liczne recenzje i artykuły zamieszczane w czasopismach literackich, jak i studia analityczne syntetycznie ujmujące dorobek twórcy2. Wśród autorów zgłębiających arkana pisarstwa Piłsudskiego i dostrzegających niezaprzeczalne walory literackie jego tekstów byli między innymi: Cezary Jellenta, Kazimierz Kosiński, Władysław Pobóg-Malinowski, Kazimierz Czachowski, Juliusz Kaden-Bandrowski, Wacław Sieroszewski, Wilam Horzyca oraz Wacław Lipiński3.

O tym, jak wielkim zainteresowaniem cieszyła się twórczość autora Roku 1920 wśród czytelników II Rzeczypospolitej, może świadczyć fakt, że dziesięciotomowy zbiór jego dzieł rozszedł się błyskawicznie w nakładzie 45 tys. kompletów, jak podkreśla badający recepcję pism Marszałka Krzysztof Polechoński4. Okres rządów komunistycznych, który nastąpił po II wojnie światowej, sprawił, że Piłsudski w oczach władzy stał się twórcą skazanym na zapomnienie. Poza nielicznymi publikacjami emigracyjnymi5 czy też wydaniami, które ukazywały się w nielegalnym obiegu (między innymi Bibuła, Jak stałem się socjalistą, Rok 1863, Wspomnienia o Gabrielu Narutowiczu), dokonania pisarskie Piłsudskiego okryte zostały milczeniem, tak iż do końca lat 70. XX w. jego tekstów nie wznawiano i nie podejmowano się ich opracowywania pod kątem historyczno-literackim. Zainteresowanie osobą Marszałka, jego działalnością polityczną, a co za tym idzie dziełem pisarskim, objawiło się w szczególny sposób dopiero w wolnej Polsce, w czasach III Rzeczypospolitej, choć należy przyznać, że już przed 1980 r. i w następującym po nim dziesięcioleciu pragnienie odrodzenia legendy Piłsudskiego i jego Legionów stawało się coraz silniejszą potrzebą wewnętrzną Polaków dążących do prawdziwej wolności. Świadczą o tym prace Włodzimierza Wójcika o legendzie Piłsudskiego w literaturze międzywojennej (1978)6, Aliny Kowalczykowej o jego związkach z tradycją romantyczną (1988)7 oraz Leszka Kamińskiego o korelacji między literaturą romantyczną a kształtującą się w czasach II Rzeczypospolitej myślą polityczną (1981)8. Po 1989 r. natomiast powstał szereg publikacji, mających odkryć i przybliżyć treść życia Marszałka wypełnioną czynem i twórczym wysiłkiem. Spośród opracowań o charakterze monograficznym, które podejmują zagadnienie jego pisarstwa, należy wymienić między innymi prace: Aliny Kowalczykowej9, Krzysztofa Polechońskiego10, Bohdana Urbankowskiego11, Małgorzaty Dawidziak-Kładocznej12 oraz Andrzeja Chwalby13.

Próba wniknięcia w istotę dzieła pisarskiego Marszałka pozwala zgłębić nie tylko fenomen urzeczywistniania przez niego idei walki o Polskę, ale też stwarza możliwość poznania go jako człowieka żywego i prawdziwego, dotarcia do pokładów jego życia wewnętrznego, odkrycia jego indywidualności. Słowo Piłsudskiego pisarza nie jest jedynie odbiciem jego osobowości i wyznawanych przezeń idei, ale jest też formą czynnego działania – przeciwstawiania się uciskowi i niewoli, orężem w zmaganiach o Niepodległą, środkiem współtworzącym oblicze nowej powojennej rzeczywistości, jest też narzędziem kształtowania polskiego społeczeństwa w duchu ideałów moralnych i ofiarnej służby ojczyźnie.

Aby móc w pełni zrozumieć sens twórczości Piłsudskiego, należy uprzednio poznać drogę życiową Marszałka, jego biografię przepojoną ideą walki, znaczoną miłością do ojczystej literatury, historii i tradycji, czerpiącą z przeszłości i nastawioną na tworzenie przyszłości, biografię, z której wyrasta słowo dające świadectwo człowiekowi i jego wiekopomnemu dziełu.

Józef Klemens Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 r. w Zułowie na Wileńszczyźnie jako syn ziemianina Józefa Wincentego herbu Kościesza i Marii wywodzącej się ze starożytnego litewskiego rodu Billewiczów. Jego małą ojczyzną były „zielone bory, żywiczne wonie, błękitna wstęga Mery, wijącej się wśród łagodnych wzgórz, porosłych sosnami i brzeziną”14. Rodzice Józefa osiedlili się w Zułowie pod koniec powstania styczniowego. To tam w cieniu wiekowych lip wznosił się kryty gontem, wsparty na kolumnach, dwunastopokojowy drewniany dwór staropolski, „pełen starych sprzętów i cieniów, pełen miłych lub bolesnych legend, wspomnień, życiorysów oraz świeżych śladów tylko co przeżytego przez naród krwawego dramatu”15. Posiadłości Piłsudskich były rozległe. Matka Józefa wniosła w posagu oprócz Zułowa także Suginty, Tenenie i Adamów, co stanowiło łączną powierzchnię około ośmiu tys. hektarów. Ojciec zaś, absolwent Wyższej Szkoły Rolniczej w Horychorkach, zdobywszy wykształcenie agronomiczne, podjął wprawdzie próby unowocześnienia rodzinnych dóbr (zbudował między innymi cegielnię, gorzelnię, młyny, założył wytwórnię terpentyny i drożdży), gospodarował jednak nieumiejętnie, co w konsekwencji prowadziło do stopniowego podupadania majątku. Klęską dla Piłsudskich okazał się pożar Zułowa, który spłonął w lipcu 1874 r. i którego, mimo starań ojca, nie udało się odbudować. Rodzina Józefa Wincentego przeniosła się wówczas na stałe do Wilna16.

Józef Piłsudski w trzeciej klasie gimnazjum, Wilno 1882 r.

Józef Klemens, czwarte z dwanaściorga dzieci Piłsudskich, we wczesnych latach dzieciństwa, do siódmego roku życia, wychowywał się w dostatku, w otoczeniu licznej służby, pod okiem guwernantek uczących francuskiego i niemieckiego. Wiele błogich chwil spędzał nad ukrytym wśród lasów jeziorem Piorun i nad okalającą dwór rzeką Merą, po której nieustannie pływały łodzie i tratwy służące do spławu drewna. Mijające w atmosferze rodzinnego szczęścia chłopięce lata byłyby z pewnością dla Ziuka, jak go tu wówczas powszechnie nazywano, „sielskie” i „anielskie”, gdyby głębokim cieniem nie położyła się na nie narodowa żałoba po klęsce powstania styczniowego, w którym i Piłsudscy mieli swój udział. Ojciec przyszłego Marszałka dołączył do powstańców, obejmując funkcję komisarza Rządu Narodowego na Żmudzi w powiecie rosieńskim, a jego siostry, Julia i Waleria, były aresztowane i uwięzione. Podobny los spotkał babkę Ziuka, Teodorę z Butlerów Piłsudską, która opowiadała później wnukom, z jak wielką satysfakcją Rosjanie oznajmili jej fałszywą wieść, że syn zginął17, a dom spalono. Pamiętano też dobrze o stryjecznym bracie ojca Aleksandrze, który walczył w leśnych oddziałach, o rannym powstańcu ukrywającym się w ich domu, o przygarniętym po powrocie z zesłania wuju Tadeuszu18, wreszcie o ojcu chrzestnym Piłsudskiego Józefie Marcinkowskim, któremu szczęśliwie udało się powrócić z Syberii. W zułowskim dworku przez lata żyło się wspomnieniami bohaterskich czynów powstańczych gen. Zygmunta Sierakowskiego19 i ks. Antoniego Mackiewicza20, a w pamięci mieszkańców tego domu odżywały wciąż obrazy okrucieństwa carskich żołdaków i krwawego terroru, jaki siał na Litwie generał-gubernator Michaił Murawjow21. Silne wrażenie na dorastającym chłopcu wywierały ponadto opowieści ciotki Stefanii Lipmanówny22 o Adamie Bitisie, jednym z dowódców powstania styczniowego na Litwie, który przed śmiercią miał jej powiedzieć: „My zginiem i długa noc na grobach naszych zalegnie – ale wy panno, dzieciom małym opowiadajcie o nas, aby tę broń podjęły, którą zakopią po borach niedobitki ostatnie”23. Wzrastający w atmosferze kultu powstania styczniowego Piłsudski, karmiony opowieściami o r. 1863, już jako kilkuletni chłopiec coraz częściej myślał o tym, że w przyszłości sam „zrobi powstanie i wypędzi Moskali z Podbrzezia”24.

Na kształtowanie się patriotycznych uczuć dorastającego Józefa niekwestionowany wpływ wywierała jego matka, która, jak sam wyznawał, „nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny”25. Ona też jako pierwsza zaszczepiła swemu synowi miłość do ojczystej literatury, zwłaszcza romantycznej, która w czasach niewoli najpełniej wyrażała ideę polskości. Podczas „domowych zebrań konspiracyjnych” ta „nieprzejednana patriotka”, jak mówił o niej Piłsudski, czytała swym dzieciom ustępy ze Śpiewów historycznych26 Niemcewicza, wraz z nią recytowali Mickiewiczowską Redutę Ordona i Śmierć pułkownika, a także jeden z najbardziej chyba poruszających utworów tego poety – wiersz Do matki Polki. Te niekonwencjonalne lekcje patriotyzmu kończyła brzmiącymi jak wyrocznia słowami: „Będzie Polska w imię Pana” z poematu Dzień dzisiejszy Zygmunta Krasińskiego. Wyobraźnię Józefa rozbudzały nie tylko ojczyste dzieje i polskie książki, ale i rodzinne pamiątki zgromadzone w zułowskim dworze – przemawiały doń porozwieszane na ścianach portrety antenatów, karabele i szable pamiętające niejedną potyczkę z wrogiem bądź też przechowywane z największą pieczołowitością cenne woluminy, które dla rodziny miały niepodważalną wartość historyczną27. Dwór Piłsudskich, tak samo jak niegdyś, był ostoją ziemiańskich i rycerskich tradycji, depozytariuszem pamięci historycznej i pod tym względem mógł przypominać Mickiewiczowskie Soplicowo, tym bardziej że w niedalekiej odległości od majątku biegł trakt napoleoński wiodący z Wilna na Moskwę, a w sąsiednich miejscowościach zachowały się jeszcze pamiątki z tamtych czasów. W pobliskich Święcianach stał na przykład dom, w którym w 1812 r. zatrzymał się cesarz Francuzów, a na rynku w Świrze istniał kopczyk usypany przez polskich żołnierzy idących z Napoleonem na Rosję28. Widome znaki historii rozsiane w litewskim pejzażu były dla młodego Józefa żywymi symbolami ojczystej przeszłości i świadectwem polskiego czynu niepodległościowego. „W tej atmosferze uczuciowo podniosłej – jak pisał Wacław Sieroszewski – ogrzanej ciepłem rodzinnym, ozdobionej litewskim krajobrazem i prostotą litewskich obyczajów rosła i urabiała się dusza Józefa Piłsudskiego”29.

Majątek ziemski w Zułowie, w którym wychował się Józef Piłsudski

Wielkim przeżyciem dla młodego człowieka wychowywanego w patriotycznej atmosferze polskiego domu musiało być pierwsze zetknięcie z carskim despotyzmem, kiedy to w wieku dziesięciu lat przekroczył progi państwowego gimnazjum w Wilnie, mieście Mickiewicza i Słowackiego, w którym wciąż żywa była pamięć o krwawych rządach Murawjowa-Wieszatiela. Piłsudski przekonał się szybko, czym jest rusyfikacja dla młodzieży. Był świadkiem tego, jak w szkolnych murach tłumiono polskiego ducha i wszelkie przejawy wolnej myśli, jak deptano poczucie godności własnej i dumy narodowej, jak odmawiano uczniom praw do ojczystego języka i wyznawanej religii, jak zrywano więzi z przeszłością i rodzimą kulturą.

Ziuk Piłsudski spotyka się oko w oko z krzywdzicielem – pisze współczesny mu biograf Wacław Sieroszewski – Aha, a więc to ten jegomość w granatowym fraku ze złotymi guzikami, co takim złośliwym i podejrzliwym spojrzeniem śledzi każdy jego ruch, jest owym okrutnym Moskalem, grabieżcą i oprawcą rodziców, krewnych, przyjaciół?! […] Niepodobna słuchać pokornie tych panów, co błotem i naigrywaniem się oblewają przeszłość ukochanej Ojczyzny, brutalnymi wyzwiskami plamią pamięć najczystszych, najwznioślejszych jej bohaterów! Niepodobna ani troszkę szanować tych ludzi, co ze złością bezmierną ścigają każde słowo, przypadkiem powiedziane po polsku w murach gimnazjum, co dręczą rodziców groźbą wypędzenia ich synów, a synom wołają grubiańsko: «russkij chleb żriotie, a po russki gaworit nie chotitie! [rosyjski chleb żrecie, a po rosyjsku mówić nie chcecie – A.K.]». Przecież to nieprawda! Przecież to oni przyszli tu do nas, krwawi łupieżcy i dręczyciele, oni to jedzą chleb nasz!…30.

Ten trudny czas pomogły przetrwać ambitnemu gimnazjaliście książki, zwłaszcza te zakazane przez cenzurę, w których przejawiało się duchowe życie narodu. Rozczytywał się w dziełach Juliusza Słowackiego, zwłaszcza w Wacławie, Beniowskim, Kordianie, cenił twórczość Mickiewicza, Krasińskiego i Norwida, podziwiał zwycięskich królów i hetmanów z Niemcewiczowskich Śpiewów historycznych, porywało go bohaterstwo Kmicica i Wołodyjowskiego z Sienkiewiczowskiej Trylogii. Zafascynowany Napoleonem, którego uważał za największego wodza świata, zgłębiał jego biografię autorstwa Emila de Saint-Hilaire’ego w przekładzie Leona Rogalskiego31. Przedmiotem zainteresowania były dla niego zarówno autentyczne przekazy historyczne, jak i legendarne opowieści pozwalające odczuć potęgę antycznego świata – „piękne baśnie o bohaterach, cudowna mitologia pogańska, […] powaga senatu i dyktatorów rzymskich”. Działały na jego wyobraźnię czyny starożytnych wodzów i wielkich mężów stanu: Miltiadesa – genialnego stratega spod Maratonu, Temistoklesa – twórcy potęgi morskiej Aten, Epaminondasa – wojownika tebańskiego, który pokonał Spartę i podbił część Peloponezu, wiele rozmyślał „o skromnym, prostym poświęceniu Dacjusza Musa, […] o wielkości duszy Regulusa, o czystości Scypiona”32. Późniejsza żona Piłsudskiego Aleksandra pisała potem w swoich Wspomnieniach, że dla młodego Józefa literatura stała się światem realnym: „Szekspira czytał i uczył się z niego historii Anglii. […] Ulubionym jego królem był Władysław Warneńczyk. Aleksander Dumas, Victor Hugo i Alfred de Musset otworzyli przed nim czarowne wrota literatury francuskiej. Jednak Słowacki pozostał mu ze wszystkich poetów najdroższy do końca życia”33. Lektury te otwierały przed nim świat, w którym liczyła się wielkość i szlachetność czynów, kształtowały i umacniały potrzebę wierności najwyższym wartościom, rodziły bunt przeciwko upokarzającej sytuacji zniewolenia.

Zamanifestowanie własnej niezależności mogło dokonać się jedynie poprzez podejmowanie działalności konspiracyjnej, która stwarzała możliwość ujawnienia prawdziwych myśli i uczuć oraz była sposobem przeciwstawienia się szkolnym władzom zaborczym. Temu celowi służyć miało redagowane przez braci Józefa i Bronisława Piłsudskich patriotyczne pisemko „Gołąb Zułowski”34, które doczekało się aż czterdziestu sześciu numerów i jedenastu dodatków. Własnoręcznie pisane przez Ziuka w zeszycie szkolnym zawierało wybrane fragmenty dzieł Niemcewicza, Mickiewicza i Kraszewskiego, życiorysy wielkich Polaków, opisy bitew (Bitwa pod Austerlitz, Bitwa pod Arcole), pieśni powstańcze (np. Jak wspaniała nasza postać), pieśni o wąwozie Samosierra, opowieści o walkach Indian w Ameryce (Przygody osady okręgu Stempor, Biali strzelcy), a nawet dwie powieści w odcinkach autorstwa samego Józefa. Ponadto, podążając śladem Filomatów i Filaretów, którzy na początku lat 20. XIX w. prowadzili tajną działalność w murach Uniwersytetu Wileńskiego, Józef i Bronisław zaangażowali się w prace koła samokształceniowego zwanego „Spójnią”. Spotkania tej zakonspirowanej organizacji młodzieżowej odbywały się poza miastem, często w ruinach wileńskiego zamku, gdzie nie sięgało szpiegowskie oko inspektora i dozorców szkolnych. Tym zaś, co łączyło młodych, były dzieła zakazane przez rosyjską cenzurę, które uczyły miłości do ojczyzny. Wspólnym wysiłkiem z księgozbioru rodziny Piłsudskich oraz zaprzyjaźnionego z Józefem Witolda Przegalińskiego stworzyli tajną bibliotekę, do której sprowadzali książki także z Petersburga i Warszawy. Członkowie „Spójni” organizowali wykłady z zakresu ojczystej historii i literatury, wydawali własne pismo, potajemnie wystawiali sztuki teatralne (w Ślubach panieńskich młody Piłsudski zagrał rolę jednej z bohaterek), dyskutowali na temat nowości wydawniczych (m.in. nad wychodzącymi częściami Trylogii), zapoznawali się z ideami socjalistycznymi, sięgając po rosyjskie gazety i warszawskie pismo „Proletariat”. Wśród lektur czytanych przez młodych konspiratorów znalazły się prace historyczne Bolesława Limanowskiego35 i Walerego Przyborowskiego36 poświęcone powstaniu 1863 r., pamiętniki powstańców styczniowych, zagraniczne wydania wspomnień Sybiraków – zapiski Agatona Gillera, Jakuba Gordona, Rufina Piotrowskiego oraz dzieła Teofila Lenartowicza, Tomasza Teodora Jeża, Elizy Orzeszkowej i Henryka Sienkiewicza. Z zainteresowaniem zgłębiali też nauki filozoficzne i przyrodnicze, czytali prace naukowe Darwina, Spencera, Comte’a, Huxleya, Drapera i Büchnera. Z Rosji docierały do nich książki Hercena, Pisariewa, Bakunina, Lwa Tołstoja, Turgieniewa, Dostojewskiego, Sałtykowa-Szczedrina. Wszystkie te dzieła37 dostarczały wiedzy wykraczającej poza przyjęte ramy programu szkolnego, przedstawiały niezafałszowany obraz świata, zmuszały do podejmowania dyskusji na temat ojczystej przeszłości i literatury narodowej, jak również kwestii naukowych, społecznych i religijnych.

Wielkim przeżyciem dla siedemnastoletniego Józefa stała się śmierć matki (2 IX 1884), która od kilku już lat poważnie chorowała, a w ostatnim czasie była niemal przykuta do łóżka. To wokół jej osoby koncentrowało się życie rodziny – troszczyła się o dom i codzienny byt dzieci, zwłaszcza wobec pogarszającej się sytuacji materialnej, gdy Piłsudskim zaczęła doskwierać bieda. Dla Józefa, który zawsze mówił o niej z uznaniem, była wielkim autorytetem moralnym i duchową przewodniczką w drodze przez życie. Bronisław zapisał w dzienniku, że na łożu śmierci prosiła, by „postępowali zawsze sumiennie i szli prawą drogą, tak by sumienie […] zawsze było czyste”38.

Członkowie tajnego kółka „Spójnia” w  gimnazjum wileńskim. Od lewej: Szwengruber, Busz, Józef Piłsudski i jego brat Bronisław, 1885 r.

Po uzyskaniu matury Piłsudski wybrał studia medyczne na uniwersytecie w Charkowie i od razu dołączył do grona niepokornej młodzieży, która otwarcie manifestowała swe poglądy polityczne. Brał udział w demonstracjach studenckich, między innymi w tej zorganizowanej z okazji 25. rocznicy uwłaszczenia włościan, w następstwie czego trafił na sześć dni do karceru. Po pomyślnie zaliczonym pierwszym roku próbował zmienić uczelnię i przenieść się do bliższego, znanego z wysokiego poziomu nauczania Uniwersytetu Dorpackiego, gdzie kształciło się wówczas wielu Polaków. Jego starania okazały się jednak bezskuteczne, bo w ślad za nim szła opinia buntownika. Po przyjeździe na wakacje do Wilna założył razem z kolegami kółko konspiracyjne będące poniekąd kontynuacją gimnazjalnej „Spójni”. Skupieni w nim studenci prowadzili ożywioną działalność samokształceniową, dużo czytali i dyskutowali na tematy społeczne i polityczne, a do tego wydawali własne pismo i podejmowali się edukacji robotników, rzemieślników i robotnic wileńskich.

Niespodziewanie jednak Piłsudski został aresztowany i przewieziony do twierdzy pietropawłowskiej, po tym jak wraz z bratem Bronisławem wmieszano go w spisek przeciwko carowi Aleksandrowi III. Józef udzielił wówczas pomocy przybyłemu do Wilna konspiratorowi Michałowi Kanczerowi, członkowi Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli, tajnej organizacji petersburskiej, która przygotowywała zamach na życie rosyjskiego imperatora. Kanczer przyjechał do Wilna po truciznę potrzebną dla skonstruowania bomb z użyciem tej śmiercionośnej substancji. Nieświadomy carobójczych zamiarów Piłsudski przyjął go w swoim mieszkaniu, pomógł zdobyć pistolet, pieniądze oraz środki chemiczne z apteki Tytusa Paszkowskiego39. Zamach nie doszedł jednak do skutku. Kanczera aresztowano, a ten podczas śledztwa podał nazwiska konspiratorów, wymieniając wśród nich braci Piłsudskich. Po przeprowadzonym procesie Bronisława czekało piętnaście lat katorgi na Sachalinie, a Józefa – pięcioletnie zesłanie do wschodniej Syberii.

25 maja 1887 r. wprost z moskiewskiego więzienia w Butyrkach Józef Piłsudski wyruszył wraz z osiemdziesięcioma innymi skazańcami na Syberię, by podzielić los wielu pokoleń Polaków, dla których ta nieludzka ziemia była jednym wielkim więzieniem. Wygnańczy szlak wiódł wprost z Butyrek do Niżnego Nowogrodu, potem zaś drogą wodną przez Wołgę i Kamę do Permu. Minąwszy uralski masyw górski, zesłańcy dotarli do Tiumenia, skąd przeprawili się barkami przez Irtysz i Ob do Tomska, by stamtąd przemierzyć jeszcze ponad dwa tysiące kilometrów do Irkucka. Droga była nad wyraz uciążliwa – pędzonym na Sybir doskwierały najpierw letnie upały, roje gryzących muszek i tumany wzbijającego się kurzu, potem zaś coraz bardziej dojmujące zimno, a na postojach cała masa insektów panoszących się w obskurnych celach. Przez cały ten czas trzeba było znosić agresywne zachowania konwojentów, ich ustawiczne szykany wobec więźniów politycznych, a do tego jeszcze wspólny marsz z budzącymi powszechny strach kryminalistami40. „Gdzieś pośród tego tłumu – jak pisze Bohdan Urbankowski – za grupą kryminalnych, wśród dzwoniących kajdanami maruderów, za podwodami szedł Piłsudski. Tak właśnie zapamiętał go Burcew: młodego, z dziecinną jeszcze twarzą, w szarym żołnierskim płaszczu, tuż za furmanką z chorymi”41. Przemierzywszy w ten sposób tysiące kilometrów, Józef wyczerpany, z wysoką gorączką, trafił do więzienia w Irkucku, gdzie zmuszony czekać na dalszy transport aż do zamarznięcia rzeki Leny wziął udział w buncie więźniów stłumionym brutalnie przez rosyjskich żandarmów.

Do Kireńska, miejsca swojego zesłania, nad wody Leny i Kirengi, przybył w przeddzień Wigilii Bożego Narodzenia 1887 r. Żyło tam jeszcze kilkunastu powstańców styczniowych, a obok nich i nowi zesłańcy – działacze Proletariatu i Narodnej Woli. Szczególna więź przyjaźni połączyła Piłsudskiego ze Stanisławem Landym42 – prekursorem polskiego ruchu socjalistycznego, który na zesłaniu przebywał wraz ze swoją żoną Felicją. Landowie stanowili dla Józefa, rzuconego nagle w obce strony, samotnego i rozbitego psychicznie, namiastkę rodziny dającej poczucie bezpieczeństwa i siły do mierzenia się z wrogą rzeczywistością. Los sprawił, że na Syberii dwudziestodwuletni Piłsudski przeżył swoją pierwszą miłość do pięknej i wrażliwej Leonardy Lewandowskiej, młodszej siostry Felicji Landowej. Młodzi zamieszkali nawet razem w Kireńsku i snuli poważne plany na przyszłość. O ich uczuciu świadczy najlepiej obszerna korespondencja, jaką prowadzili po wyjeździe z Kireńska Leonardy, która spędzała tam ostatni okres swojego zesłania. Czytając listy Piłsudskiego do Lewandowskiej, ma się wrażenie, że była dla niego nie tylko ukochaną kobietą, ale też oparciem psychicznym w świecie, w którym czuł się obco i źle. Miłość ta nie przetrwała jednak próby czasu. Latem 1891 r. Piłsudski wyznawał Leonardzie: „Nie pisałem Ci tak długo, dlatego że nie miałem siły i serca Ci powiedzieć, że stosunek nasz taki, jakim był, nadal pozostać nie może. Leosiu! Zapomnij o mnie, jam Ciebie niegodzien i jeżeli możesz, przebacz mi. Chciałbym… lecz nie, wszystkiego, co bym Ci chciał powiedzieć, papieru nie starczy, więc wszystko jedno Miła, Droga – bądź szczęśliwa. Do widzenia, może na zawsze, Ziu”43. W kolejnym liście obwiniał siebie o niedochowanie jej wierności, choć przyznawał, że ciągle ją kocha i jeśli tylko wyrazi taką wolę, będą nadal korespondować44. Leonarda wprawdzie mu przebaczyła, ale ich drogi się rozeszły45.

Józef Piłsudski jako więzień polityczny, 1887 r.

Gdy Lewandowska opuściła Kireńsk, Piłsudski zamieszkał u żołnierza-zesłańca Wiszniakowa, a ponieważ władze rosyjskie odebrały mu dotychczasowy dziesięciorublowy zasiłek, znalazł sobie zajęcie kancelisty u urzędnika akcyzy Awerburga. Tamtejszy klimat wyraźnie mu nie służył, ciągle zapadał na zdrowiu i obawiał się gruźlicy, a do tego znajdował się w złej kondycji psychicznej, którą pogarszały jeszcze wiadomości o upadku rodzinnego majątku (sprzedano Suginty, wystawiono na licytację Zułów). W związku z tym zwrócił się do władz o przeniesienie go w inne miejsce, a dzięki poparciu Landego otrzymał zgodę na osiedlenie się w wysuniętej na południe Tunce, wsi buriackiej położonej w odległości tysiąca kilometrów od Kireńska.

Okazało się jednak, że życie w tej osadzie nie było wcale łatwiejsze – w Kireńsku miał, jak mówił, „chleb zapewniony”, a w Tunce panowała bieda, brakowało pracy, pomocy lekarskiej, sklepów z żywnością, samemu trzeba było walczyć o przetrwanie. Panował tu wprawdzie łagodniejszy, ale za to bardziej podstępny klimat, który sprawiał, że setki zesłanych w te strony powstańców styczniowych, ludzi młodych i zdrowych, powymierało stosunkowo szybko. Spośród trzystu księży zaangażowanych w narodową sprawę 1863 r. Piłsudski zastał przy życiu zaledwie dwóch. Na pobliskim cmentarzu przybywało ciągle kopczyków z ziemią, bo krzyże powyrywano na opał46.

Aby przeżyć, Piłsudski hodował drób i polował, wyprawiał się z nieodłącznymi towarzyszami, Michałem Mancewiczem i Stefanem Juszczyńskim, na kaczki i zające, co hartowało go fizycznie. Latem zaś podążali w góry, czerpiąc niewielkie dochody z wyrębu drzewa, które sprzedawali po spławieniu Irkutą i Tunką. W życiu Piłsudskiego nie mogło zabraknąć książek, wśród których, obok stale obecnych dzieł Słowackiego, znalazły się powieści Dostojewskiego, Tołstoja i Turgieniewa. Do jego rąk trafiały też pisma polityczne Bakunina, Czernyszewskiego, Dobrolubowa, Pisariewa, Michajłowskiego, Ławrowa. W Tunce zaprzyjaźnił się z Bronisławem Szwarce, niedoszłym przywódcą powstania styczniowego, i dzięki jego pomocy (Szwarce odstąpił mu swoje korepetycje u dzieci lekarza Michalewicza) mógł przetrwać do końca zesłania. Z tego też czasu zapamiętał pewne wydarzenie, o którym opowiedział w jednym ze swoich listów Mieczysławowi Lepeckiemu: „Poszedłem pewnego razu do nędznej jurty, w której przebywała Cyganka trudniąca się wróżbiarstwem, zamawianiem i leczeniem. Zachciało się popatrzeć w przyszłość. […] Cyganka nie dała się prosić […]. Gdy jednak spojrzała na dłoń, twarz się jej wykrzywiła strachem, czy też zdziwieniem. Krzyknęła tylko: Cariom budiesz! – i uciekła”47. Ta syberyjska wróżba stawała się dla Piłsudskiego odbiciem wpajanej mu od dzieciństwa wiary w jego „niezwykłe przeznaczenie”, które, by mogło się wypełnić, musi zostać okupione ogromem pracy i wytrwałości48.

Pobyt na dalekiej Północy był dla niego czasem sprzyjającym długim, samotnym rozmyślaniom nie tylko nad istotą własnej egzystencji, ale i nad naturą Rosjan, wśród których przebywał. Obserwując uważnie środowiska chłopów, katorżników, kupców, urzędników i wojskowych, doszedł do wniosku, że w sferze rosyjskiego ducha ścierają się sprzeczności nie do pogodzenia, bowiem ci sami Rosjanie z jednej strony hołdują wszelkim hasłom rewolucyjnym, a z drugiej – bez oporu ulegają władzy caratu. Przyznawał, że „niemoc ducha, bierność, apatia, poddanie się bez walki przemocy – ów typowy nihilizm – to zasadnicze cechy narodu rosyjskiego, znoszącego cierpliwie najokropniejsze eksperymenty czerwonych władców”49. Za najgroźniejszego wroga dla Polaków uznał system carskich rządów, który „zabija […] ducha, zatruwa niemocą organizm, zniekształcając charakter na modłę mongolsko-moskiewską”50.

Upragniony dzień wolności, w którym Piłsudski na zawsze opuścił Syberię, nadszedł 20 kwietnia 1892 r. W zmienionym trudami życia zesłańcu trudno było rozpoznać dawnego Józefa nawet najbliższej rodzinie. Zygmunt Nagrodzki, chrześniak jego ojca, tak zapamiętał ów powrót: „O wpół do dziewiątej rano – opowiada – wchodzi do sklepu jakiś wysoki mężczyzna z dość dużą brodą, bez dwóch zębów na przedzie, z twarzą koloru nie bardzo czystej miedzi i ze słowami: «Jak się masz, Zygmusiu!» – rzuca się do mnie witać się. Ja aż w tył odskoczyłem; zdawało się, iż jak żyję, nie widziałem tego człowieka, który z twarzy bardziej był podobny do czerwonoskórego mieszkańca Ameryki, niż do Polaka. Mówię: «Ja Pana nie przypominam, czy nie ma Pan pomyłki?». «Pomyłki nie mam, ale widzę, że trzeba przedstawić się: Józef Piłsudski»”51.

Znalazłszy się w ojczystych stronach, miał 25 lat, a za sobą burzliwą młodość znaczoną pracą konspiracyjną, więzieniami i Sybirem. W chwili powrotu z zesłania jego sytuacja życiowa była trudna – ciążył na nim zakaz przebywania w miastach uniwersyteckich, co w praktyce uniemożliwiało podjęcie studiów (myślał wtedy o eksternistycznym ukończeniu prawa), a z całego rodzinnego majątku pozostały tylko Tenenie, z którymi nie mógł wiązać perspektyw na przyszłość. Próbując odnaleźć się w nowej rzeczywistości, wszedł w kontakt ze środowiskiem wileńskich socjalistów spotykających się w salonie Dominika Rymkiewicza. W Warszawie natomiast zetknął się i rozmawiał z przedstawicielami Ligi Polskiej: z Janem Ludwikiem Popławskim, Józefem Hłaską, Jerzym Potockim i prawdopodobnie też z samym Romanem Dmowskim. W momencie, w którym usilnie poszukiwał własnej drogi życiowej, w zniewolonym kraju rodziła się właśnie Polska Partia Socjalistyczna. W celu jej powołania do zaboru rosyjskiego przybyli dwaj emisariusze, przedstawiciele Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich52 – Stanisław Mendelson i Aleksander Sulkiewicz. Kiedy Piłsudski spotkał się z nimi w końcu stycznia 1893 r., mógł się przekonać, że polski ruch socjalistyczny przeszedł wyraźną ewolucję, uznając nadrzędną rolę dążeń niepodległościowych. Już w listopadzie 1892 r. doszło w Paryżu do zjednoczenia najważniejszych ugrupowań socjalistycznych, połączyły się one w jeden Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. Podczas paryskiego zjazdu, w którym uczestniczyli m.in. Bolesław Limanowski, Stanisław Mendelson, Aleksander Sulkiewicz, Edward Abramowski, Stanisław Wojciechowski i Stanisław Grabski, podjęto decyzję o założeniu w kraju Polskiej Partii Socjalistycznej, mającej walczyć o powstanie niepodległej Rzeczypospolitej demokratycznej53. Wstąpiwszy w jej szeregi, Piłsudski działał w tzw. Sekcji Litewskiej PPS, będącej pierwszą komórką partyjną na ziemiach polskich pod zaborami. W lipcu 1893 r. w lasach ponarskich pod Wilnem wziął udział w pierwszym Zjeździe PPS, podczas którego powierzono mu założenie i redagowanie partyjnego pisma „Robotnik”, a już podczas następnego zjazdu w lutym 1894 r. został wybrany do Centralnego Komitetu Robotniczego – najwyższych władz partii. Jej losy spoczęły wówczas na barkach: Józefa Piłsudskiego, Jana Stróżeckiego, Juliana Grabowskiego, Paulina Klimowicza oraz ich zastępców – Kazimierza Pietkiewicza i Wacława Naake-Nakęskiego. Wkrótce jednak większość z nich została aresztowana i to na Piłsudskiego spadł prawie cały ciężar odpowiedzialności za działalność tej podziemnej organizacji. Stanąwszy u steru PPS, Piłsudski utrzymywał stały kontakt ze Związkiem Zagranicznym Socjalistów Polskich w Londynie, z ośrodkami konspiracyjnymi w kraju (Warszawa, Zagłębie, Łódź, Radom oraz miejscowości na Litwie), ze środowiskami studenckimi w miastach uniwersyteckich Rosji, gdzie zakładał kółka PPS. Ponadto brał udział w kongresach i zjazdach międzynarodowych, m.in. w Zurychu (1894) i w Londynie (1896). Praca konspiracyjna wymagała od niego nie tylko poświęcenia, ale i niemałej odwagi, bowiem jako człowiek podziemia w każdej chwili mógł być aresztowany. Ścigany listami gończymi musiał zachowywać wszelkie środki ostrożności, ustawicznie zmieniać miejsca pobytu, często nocując nawet w jadącym pociągu, który wydawał mu się zresztą miejscem najbezpieczniejszym.

W lipcu 1899 r. nastąpiła istotna zmiana w życiu osobistym Piłsudskiego – ożenił się z Marią Juszkiewiczową, córką wileńskiego lekarza Konstantego Koplewskiego, którą poznał w domu Rymkiewiczów. Ta oddana sprawie działaczka PPS była kobietą wykształconą i inteligentną (ukończyła Instytut Klasyczny, a następnie studia medyczne na uniwersytecie w Sankt Petersburgu), słynącą z urody i osobistego uroku. W środowisku konspiracyjnym nazywano ją „Piękną Panią”. W związku z tym, że Maria wcześniej się rozwiodła z inżynierem Marianem Juszkiewiczem, Piłsudski, aby wziąć z nią ślub, zmienił wyznanie z katolickiego na augsbursko-ewangelickie (do Kościoła katolickiego powróci w 1916 r.). Ceremonia ślubna odbyła się w lipcu 1899 r. we wsi Paproć Duża (gubernia łomżyńska), a uroczystość weselna na Litwie, w urokliwej scenerii ruin zamku Kiejstuta na wyspie Jeziora Trockiego. Młodzi, których połączyła miłość i wspólnota losów konspiracyjnych, odtąd razem angażowali się w pracę tajnej drukarni działającej w Łodzi, gdzie zamieszkali, ukrywając się pod nazwiskiem Dąbrowscy.

Znalazłszy się w zastępach bojowników o polską sprawę, Piłsudski chciał widzieć w nich „romantyków co do planów, pozytywistów co do środków”. Sam był idealistą wychowanym na literaturze romantycznej, ale idealistą twardo stąpającym po ziemi, szukającym realnych szans powodzenia dla zamierzonego przedsięwzięcia, jakim miało być wszczęcie powstania przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Te jego dalekosiężne plany wydawały się wówczas czymś zupełnie niemożliwym, zwłaszcza że po klęsce zrywu 1863 r. polskie społeczeństwo, wtłoczone w obręb carskiego imperium, trwało pogrążone w głębokim letargu. Jedyny zaś ruch oporu niosący nadzieję podjęcia bardziej radykalnych działań stanowiła na przełomie XIX i XX w. Polska Partia Socjalistyczna, której program, jak podkreśla Andrzej Garlicki, był dla Piłsudskiego jasny i zrozumiały, a do tego „zgodny z niepodległościową tradycją dzieciństwa i młodości i z tym, co przyjął […] z zetknięć z ideologią socjalistyczną – proletariat, masy ludowe, jako siła decydująca o przyszłości, jako siła w walce o niepodległość”54.

Przywódcy PPS w Londynie. Od lewej siedzą: Ignacy Mościcki, Bolesław Antoni Jędrzejowski, Józef Piłsudski, Aleksander Dębski; stoją: Bolesław Miklaszewski i Witold Jodko-Narkiewicz, lato 1896 r.

Uczynienie pierwszego kroku w stronę podjęcia walki z zaborcą wiązało się dla niego z koniecznością przeobrażania świadomości Polaków, tak by za najważniejsze uznali przeciwstawienie się carskiej przemocy i dążenie do odzyskania niepodległości. Przekonywać miał ich do tego osobiście jako redaktor i wydawca konspiracyjnego pisma „Robotnik”, które zaczęto drukować potajemnie w lipcu 1894 r. w Lipniszkach na Litwie. W ten sposób rozpoczął się pierwszy etap działalności pisarskiej Piłsudskiego. Z zesłańca przeistoczył się on w człowieka podziemia, a zarazem w publicystę czyniącego słowo zakazane główną bronią w starciu z caratem. Pod jego redakcją „Robotnik” stał się nie tylko organem prasowym PPS, ale przede wszystkim trybuną służącą propagowaniu idei wolnościowych:

Głos «Robotnika» jasno i śmiało rzucający hasło niepodległości i mówiący o konieczności przygotowania się do walki o nią zbrojnej – pisał Sieroszewski – zabrzmiał, jak dzwon spiżowy wśród głuchej, ciemnej nocy. […] «Robotnik» szczególniej w pierwszym swoim okresie, to był Piłsudski. On wniósł tam do zatęchłych, zmartwiałych formułek partyjnych szerokie narodowe tchnienie, nawiązał żywe węzły między świetną przeszłością i teraźniejszością Ojczyzny, wskazał masom ludowym cel daleki, ale godny walki na życie i śmierć. […] Chcemy Polski niepodległej, abyśmy tam mogli urządzić życie lepsze i sprawiedliwsze dla wszystkich! – powtarzał nieustannie na wszelkie sposoby55 .

Z czasem „Robotnik” znacznie poszerzył krąg swoich czytelników, a gdy w lutym 1900 r. osiągnął apogeum swej popularności, polskie podziemie poraziła wieść, że Piłsudski został aresztowany po zdekonspirowaniu tajnej drukarni w Łodzi, którą carska policja przez kilka lat próbowała bezskutecznie wykryć. Trafił on najpierw do tamtejszego więzienia przy ulicy Długiej 17, a potem do osławionego X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, świadomy tego, że grozi mu najsurowszy wyrok – śmierć, katorga albo twierdza w Szlisselburgu. Miał jednak wiele szczęścia, bowiem dzięki temu, że w sposób przekonujący symulował chorobę umysłową, przeniesiony został do szpitala psychiatrycznego w Petersburgu, skąd udało mu się uciec dzięki pomocy ludzi podziemia. Wtajemniczony w planowaną akcję lekarz, działacz PPS Władysław Mazurkiewicz, dostarczył więźniowi przebranie, niepostrzeżenie wyprowadził go z budynku i pomógł dostać się do umówionego, zakonspirowanego mieszkania. Z Petersburga Piłsudski odjechał pociągiem do Tallina, a następnie przedostał się na Polesie, gdzie czekała już na niego zwolniona za kaucją żona Maria, z którą miał wyjechać do Galicji. Po piętnastu miesiącach uwięzienia będzie regenerował swe siły najpierw we Lwowie i w Zakopanem, by następnie w listopadzie wyruszyć do Londynu. Tam wiosną 1902 r. dotarły do niego niepokojące wieści o usilnych próbach rozbicia PPS i wzmagającej się fali aresztowań. W tej sytuacji podjął decyzję o natychmiastowym powrocie do kraju, gdzie od razu przystąpił do reorganizacji partii, która, podzielona na pięć okręgów (Warszawa, Zagłębie, Łódź, Radom i Litwa), zyskała własną strukturę paramilitarną. Piłsudski jako aktywny działacz podziemia był przekonany, że przyszedł czas, by od „marzenia i mówienia” o wolności przejść do „taktyki czynu”.

Podjęciu konkretnych działań sprzyjał wybuch wojny rosyjsko-japońskiej w 1904 r., a zaraz potem rewolucja 1905 r. ogarniająca Rosję, która w starciu z Japończykami i wobec narastającego kryzysu wewnętrznego w widoczny sposób obnażyła swoją słabość. Szukając ratunku dla Polski, Piłsudski w czerwcu 1904 r. wyruszył do Tokio z propozycją utworzenia legionów polskich u boku armii japońskiej. Japończycy nie wyrazili jednak zgody na powstanie tego typu formacji, przystając jedynie na współpracę wywiadowczą oraz obiecując konkretną pomoc – dostawy broni i materiałów wybuchowych. Po powrocie do kraju, na październikowej konferencji PPS w Krakowie, Piłsudski wygłosił mowę, w której poddał krytyce dotychczasową, bierną jego zdaniem, postawę działaczy partii, podkreślając, że Polska zmartwychwstać może dzięki ofierze i krwi. Pragnął, by działania podziemia wstrząsnęły społeczeństwem, wyrwały je z marazmu, tak aby poczuło odpowiedzialność za wspólną sprawę i potrzebę włączenia się do walki o niepodległość. Prowadząca do tego celu „taktyka czynu” miała w konsekwencji przygotować Polaków do ogólnonarodowego zrywu przeciwko zaborcy. Piłsudski twierdził, że przejście do tej nowej strategii działania „jest koniecznością, nawet gdyby ta doprowadziła do powstania utopionego we krwi. Taniej to nas będzie kosztowało niż dzisiejsza martwota”56. Realizacji tego zamierzenia służyć miało powołanie Organizacji Bojowej PPS, która – działając nie tylko w Warszawie, ale też i w wielu prowincjonalnych miastach – zamanifestowałaby zbrojnie swój opór przeciwko władzom rosyjskim.

Pierwsze akcje grup bojowych miały stanowić akt sprzeciwu wobec ogłoszenia przez Mikołaja II mobilizacji wojskowej w Królestwie Polskim w związku z ponoszonymi przez Rosję klęskami na froncie japońskim. Aby uniknąć wysłania tysięcy Polaków na „rzeź do Mandżurii”, zorganizowano antycarską manifestację na placu Grzybowskim w Warszawie. Stała się ona pierwszym od czasu powstania styczniowego zbrojnym aktem sprzeciwu wobec zaborcy. Powołana z inicjatywy Piłsudskiego Bojowa Organizacja Wykonawcza, kierowana przez jego przyjaciela Aleksandra Prystora, odpowiadała na rosyjską przemoc, przeprowadzając szereg zamachów na wysokich carskich urzędników, naczelników więzień, szefów policji i żandarmerii oraz innych przedstawicieli władzy wyróżniających się szczególnym okrucieństwem wobec Polaków. Likwidowano szpicli, agentów i zdrajców działających na rzecz władz zaborczych. Przeprowadzano też akcje ekspropriacyjne, polegające na konfiskowaniu pieniędzy wywożonych z ziem polskich do Rosji (opanowano m.in. pociągi pocztowe pod Celestynowem, Pruszkowem i Rogowem), podjęto się odbicia z Pawiaka dziesięciu skazanych na śmierć więźniów politycznych. Wszystkim tym działaniom patronowała coraz silniej eksponowana przez Piłsudskiego idea niepodległościowa, którą wyraził najpełniej w swym tekście Polityka walki czynnej (1906), wychodząc z założenia, że zorganizowanie powstania zbrojnego to „logiczna i jedyna konsekwencja całego dotychczasowego ruchu politycznego”57.

Ośrodkiem działania konspiracyjnego i swego rodzaju centrum strategicznym od jesieni 1906 r. staje się Kraków, a dokładniej mieszkanie Piłsudskich przy ulicy Topolowej, gdzie zapadają najważniejsze decyzje, odbywają się nieustanne konferencje i narady, przydzielane są zadania – tam „napływają wieści i stąd rozchodzą się rozkazy, nie tylko po całej Polsce, lecz i po Europie, gdyż nawiązano stosunki z rozmaitymi fabrykami broni, z przemytnikami morskimi i lądowymi, z pośrednikami w handlu materiałami wojennymi”58. Pod tym krakowskim adresem znajdowali schronienie przybywający z przeróżnych stron konspiratorzy, bojowcy, ścigani uciekinierzy. Organizacja Bojowa PPS, przeobrażona później w Wydział Bojowo-Spiskowy, pod kierownictwem Piłsudskiego rozwijała się prężnie, nabierała charakteru formacji militarnej, która przechodząc do ofensywy, przeprowadzała dobrze zaplanowane akcje wymierzone w carski aparat władzy. Prymitywną broń w postaci noży, kijów czy tabaki służącej do zasypywania oczu policjantom zastąpiły pistolety i bomby własnej produkcji. Mając świadomość konieczności profesjonalnego wyszkolenia ludzi, Piłsudski założył w listopadzie 1905 r. Szkołę Bojową PPS w Krakowie, a następnie w 1908 r. utworzył we Lwowie Centralną Szkołę Agitatorską z myślą o przygotowaniu przyszłej kadry oficerskiej, która powinna jego zdaniem znać nasze dzieje narodowe, przyczyny klęsk i zwycięstw, a przede wszystkim uczyć się strategii i taktyki walki. Sam natomiast oddawał się wnikliwym studiom nad zagadnieniami wojskowości, prowadził wykłady w ośrodkach szkoleniowych, wydał dwie prace: Geografia militarna Królestwa Polskiego (1910) i Zadania praktyczne rewolucji w zaborze rosyjskim (1910). Obie traktują o tym, jak najlepiej przygotować się do przyszłej wojny z Rosją, biorąc pod uwagę czynniki geograficzne, militarne i moralne. Piłsudski podkreślał przy tym fakt, że skoro działacze podziemia nie posiadają dostatecznej ilości broni ani urządzeń technicznych, siłą rewolucji muszą stać się „ludzie i ich zapał do walki”59.

Wraz ze zmierzchem rewolucji w Rosji przygasał jej ogień i na ziemiach polskich kurczyły się szeregi działaczy PPS, którzy ginęli w akcjach, byli aresztowani, skazywani na katorgę, a nawet na śmierć, jak Józef Mirecki, Stefan Okrzeja i Jan Baron, bądź też, ulegając atmosferze zniechęcenia, sami rezygnowali z dalszej walki. Siłę podziemia PPS osłabiały też narastające spory ideowe między „młodymi” (m.in. Kon, Horowitz, Sachs, Bielecki, Szapiro, Lewinson) nastawionymi wyłącznie na walkę o interesy klasowe a „starymi” (m.in. Piłsudski, Sławek, Prystor, Sulkiewicz, Malinowski), dla których najwyższą wartością była niepodległość ojczyzny60.

W tym czasie skomplikowała się także sytuacja osobista Piłsudskiego. Zakochał się on w młodszej od siebie o piętnaście lat Aleksandrze Szczerbińskiej, należącej do Organizacji Bojowej działaczce PPS, której w konspiracji powierzano przewóz broni i nielegalnych pism rozpowszechnianych w Królestwie. „Towarzyszka Ola”, jak nazywano ją w podziemiu, tak zapamiętała pierwsze spotkanie z Piłsudskim w maju 1906 r.: „Żywo stoi mi w pamięci ten obraz, gdy w wiosenne popołudnie staliśmy wśród kilku karabinów, między koszami z browningami, mauzerami i amunicją, a ja myślałam, że oto widzę człowieka, którego Syberia złamać nie zdołała […]. Miał dużo wdzięku i elegancji w ruchach, co zachował zresztą do końca życia”61. Młodzi jeszcze bardziej zbliżyli się do siebie w następnym roku, podczas wspólnie przygotowywanej akcji napadu na kijowską filię Banku Polskiego. Wtedy to Piłsudski miał wyznać Aleksandrze swoje uczucia, choć jako mąż Marii zdawał sobie sprawę, jak wysoka będzie cena tej miłości.

Mimo iż sytuacja polityczna po wygaśnięciu rewolucji w Królestwie Polskim nie sprzyjała wywołaniu powstania przeciw Rosji, Piłsudski nie zrezygnował z planów budowania zawiązku polskiej armii, co wyraził w swoim manifeście programowym Jak się mamy gotować do walki zbrojnej (4 II 1908)62 i ostatecznie postanowił „zakończyć epopeję Organizacji Bojowej ostatnią grą, w której albo zginie sam, albo zwycięży, by rozpocząć nowy okres walki, bez której, wedle jego zdania, żyć nie było warto”63. Aby zdobyć pieniądze na organizowanie polskiej siły zbrojnej, 26 sierpnia 1908 r. wziął udział w niebezpiecznej, lecz brawurowo przeprowadzonej akcji pod Bezdanami na Litwie, podczas której bojowcy (było wśród nich czterech przyszłych premierów wolnej Polski – Prystor, Sławek, Arciszewski i Piłsudski) opanowali pociąg pocztowy i przejęli sumę 300 tys. rubli przewożonych z Królestwa do Rosji. O pobudkach, które kierowały Piłsudskim w chwili podjęcia się tak ryzykownego zadania, pisał w liście do swego przyjaciela Feliksa Perla: „Walczę i umrę jedynie dlatego, że w wychodku, jakim jest nasze życie, żyć nie mogę, to ubliża – słyszysz! – ubliża mi, jako człowiekowi z godnością nie niewolniczą. […] Chcę zwyciężyć, a bez walki, i to walki na ostro, jestem nie zapaśnikiem nawet, ale wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką […]. Nie rozpacz, nie poświęcenie mną kieruje, a chęć zwyciężenia i przygotowania zwycięstwa”64.

Jeszcze przed wydarzeniami w Bezdanach, podczas rozmowy Piłsudskiego z zaufanym bojowcem Kazimierzem Sosnkowskim, zrodziła się idea powołania do życia bezpartyjnej organizacji wojskowej, która rozpocząć miała nową epokę walki o niepodległość. W ten sposób z inicjatywy Piłsudskiego doszło do powstania w czerwcu 1908 r. Związku Walki Czynnej, a jego celem było zjednoczyć „wszystkie żywioły myślące niepodległościowo, rewolucyjnie i demokratycznie” oraz „dać nowej Polsce żołnierzy powstańczych”. W połowie następnego roku ZWC, który przybrał strukturę wojskową, dzieląc się na sekcje, plutony i kompanie, liczył w swych szeregach 220 legionistów, a większość spośród nich stanowili Królewiacy. Kolejnymi formacjami, jakie Piłsudski powołał do istnienia w 1910 r., były dwie, jawnie działające paramilitarne organizacje młodzieżowe – Związek Strzelecki we Lwowie i Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie, obie podporządkowane Radzie Głównej ZWC65. Ponadto pod patronatem Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie” powstały „Polskie Drużyny Strzeleckie”, które wyłoniły się z tajnej Armii Polskiej, a w lipcu 1914 r. podporządkowały się Piłsudskiemu jako Komendantowi Głównemu66.

Pod jego patronatem młodzi ochotnicy ze związków strzeleckich ćwiczyli się w posługiwaniu bronią, w służbie polowej, w używaniu map i kompasów, zapoznawali z podstawami terenoznawstwa, zgłębiali tajniki teorii i historii wojen. Piłsudski nie poprzestawał na tworzeniu kadr oficerskich i podoficerskich, ale stawiał sobie cel wyższy – chciał obudzić w szerokich warstwach społeczeństwa „zamiłowanie i zrozumienie dla spraw wojskowych”. Pragnął „całą Polskę zmienić w pogotowie wojenne”, bo według niego tylko siła militarna stać się mogła gwarantem przyszłego zwycięstwa. Równocześnie przygotowywał wykłady i odczyty poświęcone arkanom sztuki wojennej, w szczególności zaś historii narodowych zrywów zbrojnych. Wygłaszał je w Krakowie i we Lwowie, w Borysławiu, Nowym Sączu, Podgórzu, Wieliczce, Zakopanem, a także na Śląsku Cieszyńskim – w Stonawie i Lutni Polskiej, nie mówiąc o zagranicznych wystąpieniach w Genewie, Zurychu i Paryżu67. Jego prelekcje kierowane były do przeróżnych kręgów społecznych – do młodzieży szkolnej i nauczycieli, do studentów i profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Szkoły Nauk Społeczno-Politycznych w Krakowie, do wojskowych i członków organizacji paramilitarnych (Związek Walki Czynnej, Związki Strzeleckie), do robotników i górników, rzemieślników i kolejarzy68. Najbardziej intensywny okres pod względem prowadzenia wykładów przypada na lata 1912–1913, kiedy to, jak wynika z ustaleń badawczych Andrzeja Chwalby, o samych powstaniach narodowych wygłosił aż dziewięć odczytów, z czego pięć w 1913 r.69.

W tym okresie Piłsudski podjął również wnikliwe studia nad organizacją, przebiegiem i przyczynami klęski powstania styczniowego, czego efektem była między innymi praca historyczna o niewątpliwych walorach literackich zatytułowana 22 stycznia 1863 (1914). Z kolei w „Strzelcu”, ukazującym się przed wybuchem I wojny światowej, zamieszczał artykuły publicystyczne, podkreślając w nich, że „my Polacy «musimy tchnąć w wojnę ducha obywatelskości, a wziąć od niej to, czego nam brak coraz bardziej: hart, odwagę żołnierską, zdolność do walki krwawej i bezwzględnej»”70.

Tymczasem sytuacja międzynarodowa stawała się coraz bardziej napięta. Dokonana przez Austrię w październiku 1908 r. aneksja Bośni i Hercegowiny wywołała prawdziwe wrzenie na Półwyspie Bałkańskim, powodując zaostrzenie rywalizacji między naszymi zaborcami o strefy wpływów w południowo-wschodniej Europie. Piłsudski oczekiwał, że konflikt między Rosją a Austro-Węgrami i Niemcami doprowadzi do wybuchu wojny, która otworzy przed Polakami możliwość walki o niepodległość. Gotował się więc do wszczęcia ogólnonarodowego powstania w zaborze rosyjskim. Za swojego sojusznika uznawał monarchię Habsburgów, gdyż aprobowała ona jego antycarskie działania oraz roztaczała „płaszcz ochronny” nad Związkiem Walki Czynnej i organizacjami strzeleckimi w Galicji, których istnieniu przeciwstawiała się zdecydowanie Rosja. Krótko przed wybuchem pierwszej wojny bałkańskiej (październik 1912) w memoriale złożonym do austriackich władz wojskowych Piłsudski zadeklarował, że „w wypadku wojny austriacko-rosyjskiej zadaniem polskiego ruchu rewolucyjnego będzie wytworzenie w zaborze rosyjskim siły militarnej, która wzięłaby udział w wojnie przeciw Rosji pod hasłem oderwania od Rosji możliwie wielkiej części ziem dawnej Rzeczypospolitej”71. Sam zaś, mając poczucie, że „chwila czynu jest bliska”, zaopatrzony przez Austriaków w broń i amunicję, zintensyfikował przygotowania do powstania, choć ani pierwsza, ani druga wojna bałkańska (1913) nie doprowadziły do wybuchu konfliktu zbrojnego między zaborcami Polski. Piłsudski uważał jednak, że wojna jest nieunikniona. Już w lutym 1914 r. przewidywał, że „Rosja będzie pobita przez Austrię i Niemcy, a te z kolei będą pobite przez siły anglo-francuskie (lub anglo-amerykańsko-francuskie). Wschodnia Europa będzie pobita przez Europę środkową, a środkowa z kolei przez zachodnią. To wskazuje Polakom kierunek ich działań”72.

Wyczekiwany moment nadszedł niespodziewanie, z chwilą dokonania zamachu na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda (28 VI 1914), co przesądziło o wybuchu I wojny światowej. Gdy 1 sierpnia 1914 r. Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, w krakowskiej kawiarni „Esplanada” rozpoczął urzędowanie Sztab Armii Polskiej, którego Piłsudski został Komendantem Głównym. Stąd też zaczęto wysyłać pierwsze tajne rozkazy mobilizacyjne nakazujące strzelcom natychmiastowe stawienie się w krakowskich Oleandrach. Piłsudski nie mógł bowiem pozwolić, by „w czasie, gdy na żywym ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów, samych tylko Polaków przy tym brakowało. Nie chciałem dopuścić – przyznawał – by na szalach losów, ważących się nad naszymi głowami, na szalach, na które miecze rzucono, zabrakło szabli polskiej”73. Po uzyskaniu zgody władz austriackich na mobilizację strzelców i drużyniaków 2 sierpnia 1914 r. wysłał pierwszy strzelecki patrol złożony z siedmiu ułanów Władysława Beliny-Prażmowskiego74 z misją zwiadowczą do Królestwa Polskiego. Kazimierz Sosnkowski wspominał później, że tych „siedmiu zapaleńców o romantycznych głowach i gorących sercach” wykonało zadanie wzorowo – w polskich mundurach i w pełnym uzbrojeniu spenetrowali okolice Słomnik, Miechowa i Jędrzejowa, wywołując tym samym postrach wśród oddziałów straży granicznej i policji, które w popłochu pierzchały przed tym oddziałem75. Tymczasem 3 sierpnia w krakowskich Oleandrach Piłsudski sformował Pierwszą Kompanię Kadrową, w której skład weszło 144 ludzi ze Strzelca i Drużyn Strzeleckich. W ten sposób utworzył się pierwszy od czasów zrywu styczniowego oddział wojska polskiego, mający wkroczyć do Królestwa i zapoczątkować tam powstanie przeciwko Rosji. Podczas pamiętnej odprawy Piłsudski zwrócił się do swych podkomendnych ze słowami: „Żołnierze! Spotkał was ten zaszczyt niezmierny, że pierwsi pójdziecie do Królestwa i przestąpicie granice rosyjskiego zaboru, jako czołowa kolumna Wojska Polskiego, idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny. […] Patrzę na was jak na kadry, z których rozwinąć się ma przyszła armia polska i pozdrawiam was, jako pierwszą kadrową kompanię”76. Odtąd zniknęły różnice dzielące strzelców i drużyniaków. Na znak, że stają się jedną żołnierską bracią połączoną wspólną ideą walki o niepodległość, wymienili się strzeleckimi orzełkami i drużyniackimi blachami. Dwa dni potem w kwaterze Walerego Sławka w Krakowie przy ulicy Dunajewskiego Piłsudski obwieścił swym współtowarzyszom, że nadszedł czas, by wyruszyć na wojnę. Tak więc 6 sierpnia Pierwsza Kompania Kadrowa po obaleniu słupów granicznych pod Michałowicami wkroczyła na teren Królestwa Polskiego. Jej śladem poszły wkrótce kolejne polskie oddziały. Na wielki czyn narodowowyzwoleńczy porywała się „garść mała ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych”, powszechnie uznawanych za desperatów i romantycznych szaleńców, których wiódł ku wolności Józef Piłsudski – „wódz najmniejszej armii walczącego świata”77.

Gdy Pierwsza Kadrowa wymaszerowała z Oleandrów, Piłsudski wziął udział w posiedzeniu Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, podczas którego ogłosił, że 3 sierpnia ukonstytuował się w Warszawie Rząd Narodowy i jemu powierzył dowództwo nad polskimi siłami zbrojnymi. Była to, jak się okazało, zamierzona mistyfikacja – odezwę napisał na polecenie Komendanta Leon Wasilewski, a pieczęć wykonał Stanisław Siedlecki. Sam zaś Piłsudski jako Komendant Główny Wojska Polskiego skierował do narodu odezwę następującej treści:

Wybiła godzina rozstrzygająca! Polska przestała być niewolnicą i sama chce stanowić o swoim losie, sama chce budować swą przyszłość, rzucając na szalę wypadków własną siłę orężną. Kadry armii polskiej wkroczyły na ziemię Królestwa Polskiego, zajmując ją na rzecz jej właściwego, istotnego, jedynego gospodarza – ludu polskiego, który ją swą krwawicą użyźnił i wzbogacił. Niesiemy całemu narodowi rozkucie kajdan, poszczególnym zaś jego warstwom warunki normalnego rozwoju.

Z dniem dzisiejszym cały naród skupić się winien w jednym obozie pod kierownictwem Rządu Narodowego, poza tym obozem zostaną tylko zdrajcy, dla których potrafimy być bezwzględni78.

Piłsudski wierzył, że idea Rządu Narodowego jako reprezentacji najwyższej polskiej władzy może przyczynić się do zjednoczenia rodaków w walce o wolność i dać im poczucie, że oto na ich oczach dokonuje się akt odradzania polskiej państwowości i że to oni sami, chwytając za broń, uczestniczyć będą w dziele wskrzeszania ojczyzny. Ubiegając Austriaków, jako pierwszy wkroczył na tereny Królestwa, by wyzwalać je spod rosyjskiej okupacji, a na zajmowanych ziemiach zakładać Komisariaty Wojsk Polskich, będące odpowiednikami władz administracyjnych reprezentujących interesy narodu79.

Wejście strzelców Józefa Piłsudskiego do Kielc w 1914 r., fragment tryptyku Stanisława Kaczora-Batowskiego z 1935 r. Na czele Piłsudski i Sosnkowski

Pierwszym niekwestionowanym sukcesem polskich oddziałów było zajęcie opuszczonych przez siły rosyjskie Kielc (12 sierpnia). Piłsudski wkroczył do nich przed Austriakami na czele trzech swoich kompanii, by w pałacu biskupim, będącym dotychczas siedzibą władz rosyjskich, ogłosić przejęcie miasta i całej guberni przez Rząd Narodowy, co, jak podkreśla Urbankowski, miało „pewne znaczenie strategiczne, większe jednakże – polityczne, największe zaś – mitotwórcze”80. Ataki kawalerii rosyjskiej dzielnie odpierali żołnierze Beliny-Prażmowskiego, a strzelcy zmusili do wycofania się opancerzony samochód uzbrojony w karabin maszynowy. Gdy następnego dnia Rosjanie uderzyli ponownie na Kielce, szef sztabu Sosnkowski zdecydował o wycofywaniu się polskich sił w stronę Nidy i o obronie odcinka pod Brzegami. Starcie to stanowiło „pierwszą poważną bitwę «Strzelców»”, a zarazem „chrzest bojowy Wojska Polskiego”81.

Mimo wszystkich podjętych działań Piłsudskiemu nie udało się wszcząć powstania w zaborze rosyjskim. Spotkał się tam bowiem z biernością i niechęcią społeczeństwa („dwory bezwzględnie wrogie, wsie zamykają chaty przed strzelcami”82), a jego daleko idąca niezależność była nie na rękę władzom austriackim, jak również polskim narodowym demokratom i konserwatystom. Piłsudski został poinformowany przez przedstawiciela sztabu Jana Nowaka, że samowolne działania ochotniczych oddziałów polskich są niedopuszczalne, w związku z czym muszą one być albo rozwiązane, albo wcielone do armii austriackiej83.

Do tego jednak nie doszło, ponieważ 16 sierpnia Koło Sejmowe zdecydowało o utworzeniu nowej formacji wojskowej – Legionów Polskich84, jednoczących wszystkie powstałe dotąd organizacje militarne: Drużyny Bartoszowe, Sokoła i Strzelca. Miały one walczyć u boku Austro-Węgier przeciwko Rosji, a ich najwyższą władzą był Naczelny Komitet Narodowy – instytucja czuwająca nad wojskową, skarbową i polityczną organizacją polskich sił zbrojnych. Piłsudski, pragnąc, by jego wojsko mogło nadal istnieć i walczyć o niepodległość, postanowił przystąpić do tworzenia Legionów. W rozmowie z Ignacym Daszyńskim stwierdził później, że „uratowało mu to egzystencję”85. 22 sierpnia 1914 r. oddziały Piłsudskiego przeobraziły się w 1. Pułk Piechoty Legionu Polskiego, a 5 września złożyły w Kielcach przysięgę na wierność cesarzowi Franciszkowi Józefowi. „Ceremoniał, który się odbył wczoraj o godzinie 9.00 rano – jak potem wspominał Komendant – był dla wojska przykry. Wojsko nasze do tego dnia uważało się za odrębne wojsko polskie, sprzymierzone z Austrią, a nie za część austriackiej armii”86. Nie znalazłszy innego rozwiązania, zmuszony był pogodzić się z tym faktem, mając zarazem świadomość, że monarchia Habsburgów jest jedynie tymczasowym sojusznikiem Polaków w grze politycznej. Do niepodległości postanowił dochodzić różnymi drogami jednocześnie, powołując do życia między innymi działającą w konspiracji Polską Organizację Wojskową, której celem była walka z Rosją.

Pierwsze poważne boje legionowe rozegrały się nad Wisłą, Nidą i Dunajcem87. Żołnierzy Piłsudskiego czekały walki pod Nowym Korczynem, Szczytnikami, Opatowcem, ciężkie zmagania pod Czarkowami, a potem forsowne, czterdziestokilometrowe trasy przemarszów, podczas których padały konie, tabory grzęzły w gęstej mazi sandomierskich błot, kuchnie polowe nie docierały na czas, a wyniszczona wojnami okolica nie była w stanie wyżywić tak wielkiej masy wojska. Idąc z armią gen. Viktora von Dankla na Dęblin i Warszawę, w październiku legioniści bili się pod Ruszczą, Koprzywnicą, Gniewoszowicami, Szewcami i Samborcem, potem zaś pod Anielinem i Laskami, gdzie w kilkudniowej, krwawej rozprawie (22–26 X) padali ranni kolejni dowódcy (m.in. kpt. Michał Żymierski, Franciszek Pększyc-„Grudziński”, por. Kazimierz „Kuba”-Bojarski), a sam Piłsudski dostał w głowę odłamkiem szrapnela. „Komendant był wszędzie, gdzie czuł, że chłopcy potrzebują otuchy. Był w okopach, na punkcie opatrunkowym, przy rezerwach”88 – mówili o nim legioniści.

Ostatecznie niemiecko-austriacka ofensywa na Warszawę nie powiodła się i wojska sprzymierzone zostały zmuszone do odwrotu. Wraz z nimi posuwały się na zachód oddziały Piłsudskiego, który nie zamierzał maszerować gdzieś na Wrocław, Pragę czy Wiedeń, ponieważ pragnął walczyć na polskiej ziemi i o polską sprawę. W związku z tym postanowił w najbardziej sprzyjającym momencie oderwać się od wojsk austro-węgierskich i przedrzeć do Krakowa. By osiągnąć ten cel, zdecydował się wraz z trzema batalionami i ułanami Beliny-Prażmowskiego na niebezpieczny marsz przez Ulinę Małą wprost do twierdzy krakowskiej. Plan był tym bardziej ryzykowny, że należało przejść niepostrzeżenie utworzonym między oddziałami rosyjskimi korytarzem, co w razie niepowodzenia groziło prawdziwą katastrofą. Bataliony II i VI, które nie wyruszyły z Piłsudskim, uczestniczyły między 16 a 19 listopada w ciężkich walkach pod Krzywopłotami. Tymczasem on sam ze swymi żołnierzami skierował się w rejon Beskidu Wyspowego i Podhala, by zmierzyć się z siłami rosyjskimi napierającymi z południowego wschodu i północy na twierdzę Kraków, która miała otworzyć im drogę na Budapeszt i Wiedeń. Tego celu Rosjanom nie udało się jednak osiągnąć, nie zagrozili też bezpośrednio Krakowowi, ponieważ podczas bitwy limanowskiej, zwanej też operacją łapanowsko-limanowską, skutecznie oparło im się wojsko austro-węgierskie, w tym formacje legionowe89. W walkach toczących się pośród masywów górskich Łopienia i Mogielicy oraz w dolinie rzeki Łosiny odznaczył się w szczególności 1. Pułk Legionów wspierający kawaleryjski korpus węgierskiego generała Gyuli Ethe Nagya90, pełnego uznania dla polskich żołnierzy, którzy w ataku na Chyżówki wzięli ponadto do niewoli cały szwadron carskich ułanów. W niedzielę 13 grudnia Piłsudski wkroczył zwycięsko do Nowego Sącza entuzjastycznie witany przez jego mieszkańców. W mieście tym ogłoszono, że 15 listopada mianowany został brygadierem, a jego pułk przyjął nazwę I Brygady Legionów i miał składać się z dwóch pułków piechoty Edwarda Rydza-Śmigłego i Mieczysława Norwida-Neugebauera, kawalerii Władysława Beliny-Prażmowskiego i artylerii Ottokara Brzozy-Brzeziny. Najcięższą bitwę w pierwszym roku walk legionowych, w której zginęło 128 żołnierzy, a 342 odniosło rany, przyszło stoczyć Polakom pod Łowczówkiem (22–25 XII 1914), gdzie odparli aż szesnaście rosyjskich ataków. W ostatnim dniu 1914 r. Piłsudski w ten sposób przemawiał do swoich oficerów w Lipnicy Górnej: „Nasz upór i niezrażanie się przykrościami i przeciwnościami musi przełamać wszystko. W razie przegranej Austriaków będziemy walczyć sami, by uratować honor żołnierza polskiego choćby drogą hekatomby. W razie powodzeń Austriaków rozwiniemy w Królestwie szeroką pracę organizacyjną celem stworzenia niezależnej, licznej armii polskiej”91.

Przekroczywszy linię Nidy w maju 1915 r., brygadier stoczył z Rosjanami zwycięską, choć okupioną wielkimi stratami, bitwę pod Konarami92. Wycofujące się wojska, za którymi podążał, uciekały się do stosowania taktyki spalonej ziemi, niszcząc wszystko dookoła i mordując Polaków, których ciała znajdowano potem powieszone na drzewach, przybite bagnetami do drzwi domów. Po zajęciu zrujnowanego Ożarowa (23 czerwca) Piłsudski rzucił się w pościg za wrogiem, by zetrzeć się z nim pod Tarłowem, Jastkowem i Kamionką. Dalsze walki toczyły się już na Wołyniu, nad Styrem i Stochodem, gdzie między Bielską Wolą a Stawygorożem uformował się „polski front”, pierwszy taki front od czasów powstania listopadowego. Legionistom udało się rozgromić Rosjan pod Kołkami i Koszyszczami, a potem pokonać ich w kolejnych bitwach – pod Jabłonką, Kuklami i Kamieniuchą. Brygadier Piłsudski przez cały ten czas dzielił los swych podkomendnych, narażony na te same trudy i udręki, co oni. „W swej małej ziemiance […] – jak wspominali – żył tym samym życiem, co każdy z nas żołnierzy. Ta sama czarna niesłodzona kawa i marne wówczas jedzenie no i… te same wszy w swetrach i mundurach, z którymi Komendant walczył jak każdy z nas”93. Wraz z nimi stoczył też najcięższą i najkrwawszą bitwę w historii Legionów – bitwę pod Kostiuchnówką94 (1916). W walkach wzięły udział trzy brygady legionowe w liczbie 6,5 tys. bagnetów i 800 szabel, którym przyszło zmierzyć się z 20 tys. Rosjan. „Ogień artylerii, z nieznaną dotąd potęgą szalejący na naszych okopach, masowe ataki nieprzyjaciela, przebijanie się bagnetem przez piechotę wroga, masowe również szarże kawalerii rosyjskiej, wreszcie odwrót w nadzwyczajnie ciężkich warunkach, oto, cośmy przeszli w ciągu kilku dni” – pisał potem w swym rozkazie Piłsudski95.

Komendant na reducie pod Kostiuchnówką, lato 1916 r.

Szczególne momenty tej usłanej ofiarami legionowej drogi do wolności ukaże Komendant w zbiorze wspomnień Moje pierwsze boje (1925), a także w refleksyjnych szkicach wojennych Czeremoszno (1924) i Ożarów (1925)96. Z kolei jego mowy i rozkazy, mające rozbudzić ducha walki, „pisane są jakby krwią i żelazem – oddaje ich charakter Ludwik Stolarzewicz – Porywa nas potęga i siła wyrazu, podniosłość, a zarazem prostota opowiadania o żołnierzu ginącym, o żołnierzu zwyciężającym, o bohaterach, którzy […] z przedziwną pogardą śmierci szli po laury… czasem pogrzebne. […] Pierwszorzędny to pomnik mowy żołnierskiej Wodza do swoich żołnierzy, mowy spiżowej, w której rozbrzmiewają wszelkie struny duszy ludzkiej… radości, dumy, pogody, rzewnego bólu, uśmiechu przez łzy, goryczy, przejmującego smutku”97.

Przez cały okres walk legionowych Piłsudski poszukiwał dróg prowadzących do odrodzenia państwowości i stworzenia niezależnej armii polskiej. W związku z tym prowadził aktywne działania polityczne w celu zachowania jak największej niezależności Legionów od austriackiego Naczelnego Dowództwa Armii, które dążyło z kolei do ich całkowitego podporządkowania i ograniczenia władzy brygadiera. Nowe możliwości działania otwarły się przed nim z chwilą, gdy 5 sierpnia 1915 r. do Warszawy wkroczyła armia niemiecka. Fakt wyzwolenia Królestwa spod rosyjskiego panowania i zajęcia tego terytorium przez państwa centralne spowodował, że kwestia polska zaczęła nabierać istotnego znaczenia w „grze polityczno-wojskowej pomiędzy zaborcami”. Według Piłsudskiego nadszedł moment, by wystąpić z żądaniami usamodzielnienia się Legionów oraz określenia stanowiska państw centralnych co do przyszłych losów Polski. Chcąc wymusić na sojusznikach konkretną deklarację w kwestii niepodległości przyszłego państwa polskiego, Komendant zarządził wstrzymanie werbunku do Legionów, mając pełną świadomość, jak ważną rolę odgrywają polskie siły zbrojne w toczących się działaniach wojennych. Wychodził z założenia, że w Warszawie powinien uformować się rząd narodowy, pod którego rozkazy miałyby przejść wszystkie polskie formacje wojskowe.

Nieprzychylny stosunek proaustriackiej Komendy Legionów98 do podejmowania jakichkolwiek działań niepodległościowych przez Piłsudskiego sprawił, że zaczął on zdecydowanie domagać się „legionizacji Legionów”, a więc usunięcia z ich struktur oficerów austriackich oraz oddania mu pod komendę wszystkich trzech polskich brygad. Usiłując wpłynąć na korzystne dla sprawy polskiej decyzje władz austriackich, podał się do dymisji, którą Naczelna Komenda Armii przyjęła 26 września 1916 r., w efekcie czego doszło do „kryzysu dymisyjnego”, gdyż za swym dowódcą szeregi Legionów zaczęli opuszczać oficerowie i żołnierze. Wkrótce potem, 5 października, prezes Naczelnego Komitetu Narodowego Władysław Jaworski donosił w liście Komendantowi, że stawiany przez niego cel dotyczący niepodległości Polski znajdzie choćby częściowe rozwiązanie: „Uwolnienie spod jarzma rosyjskiego, zjawienie się na karcie Europy znowu państwa polskiego… będzie postępem, za zdobycie którego warto było dać krew i życie”99. W dniu 5 listopada 1916 r. ogłoszony został akt dwóch cesarzy, na mocy którego z ziem zaboru rosyjskiego utworzone zostało samodzielne państwo polskie z dziedziczną monarchią, ustrojem konstytucyjnym i własną armią.

Poruszony tym wydarzeniem Piłsudski, który już od lata 1915 r. prowadził intensywne działania służące tzw. licytacji wzwyż sprawy polskiej, podczas patriotycznej manifestacji w Krakowie (8 XI 1916 r.) przyznawał, że „po raz pierwszy w tej wojnie światowej dzisiaj w miastach naszych publicznie z ust przedstawicieli wielkich armii – narodów padają zapomniane poza Polską słowa: Niepodległość Polski, Rząd Polski, Wojsko Polskie…”100. Niedługo po ustanowieniu aktu 5 listopada, 14 stycznia 1917 r., za zgodą państw centralnych utworzona została Tymczasowa Rada Stanu, która, choć zależna od Niemiec i Austro-Węgier, miała stanowić namiastkę polskiego rządu, pierwszego od czasu powstania listopadowego101. Do Rady tej gotów był przystąpić Piłsudski, by, powracając do politycznej gry, mógł, jak sam mówił, podbijać dalej stawkę w licytacji o polską sprawę. Podjął więc próbę pertraktacji z Niemcami, którzy po ogłoszeniu aktu 5 listopada liczyli na wykorzystanie polskich sił zbrojnych do działań prowadzonych przez państwa centralne. Dlatego też Hans von Beseler, generalny gubernator okupowanej przez wojska niemieckie części Królestwa Polskiego, zamierzał pozyskać osobę Piłsudskiego dla swoich celów. Wiedział, że stanowi on w oczach polskiego żołnierza niekwestionowany autorytet, że jego zwierzchnictwu podlega podziemna Polska Organizacja Wojskowa i że jego rozkazów posłucha wierne mu wojsko. W związku z tym próbował przeciągnąć Komendanta na swoją stronę, rysując przed nim wielce obiecującą perspektywę przyszłości:

Może pan stać się jednym z najsławniejszych wodzów swej epoki. Dotychczas nie miał pan pola dla swych wielkich talentów. Ale współpraca z nami da panu nieobliczalne wprost możliwości. Dostarczymy uzbrojenia pierwszej jakości, niczego nie zabraknie… Otwiera się przed panem droga do sławy i zaszczytów, o jakich pan nie marzył… i wspaniała przyszłość dla Polski! – kusił obietnicami. „Myli się pan – przerwał Piłsudski – Być może zyskałby pan jednego Polaka, ale ja straciłbym cały naród102.

Brygadier był nieugięty. W opracowanym przez siebie memoriale wystosowanym do Beselera 26 grudnia 1916 r. precyzował dokładnie zasady organizacji werbunku do polskich sił zbrojnych. Zakładał stworzenie w stosunkowo krótkim czasie wojska polskiego „wzorowego pod względem moralnym i techniczno-fachowym”, sam natomiast jako „polski minister wojny” w Radzie Stanu zamierzał czuwać nad jego formowaniem, przyznając w tym procesie główną i samodzielną rolę Legionom103. Jednocześnie śledził uważnie sytuację międzynarodową, zwłaszcza to, co działo się w Imperium Rosyjskim w 1917 r., kiedy to w wyniku rewolucji lutowej została obalona monarchia carska i ostatni władca z dynastii Romanowów, Mikołaj II, stracił władzę. Rosja pogrążona w wewnętrznym chaosie i wstrząsana rozruchami społecznymi przestała być dla Polaków groźnym przeciwnikiem. Równie wielkie znaczenie dla rozstrzygnięć wojennych miały posunięcia polityczne Stanów Zjednoczonych, które 6 kwietnia 1917 r. włączyły się w działania wojenne po stronie państw Ententy, choć jeszcze wcześniej, bo 8 stycznia, prezydent USA Thomas Woodrow Wilson określając w swoim orędziu całokształt stosunków polityczno-gospodarczych, jakie powinny zapanować po wojnie, osobne miejsce poświęcił sprawie polskiej, uznając tym samym prawo Polaków do posiadania własnego niepoległego państwa.

Piłsudski miał równocześnie świadomość, że Niemcy i Austro-Węgry wkrótce znajdą się na przegranej pozycji. Gdy więc okazało się, że Legiony podporządkowane zostały w ostateczności Beselerowi, który pretendował do roli wodza naczelnego, nie zaś, jak oczekiwał tego Piłsudski, Tymczasowej Radzie Stanu, zdecydował się z niej wystąpić. Zamanifował w ten sposób swą dezaprobatę wobec „polityki okupantów” wyzyskujących sprawę polską dla swych własnych interesów104. Dlatego, gdy władze niemieckie i austro-węgierskie wezwały polskich legionistów do złożenia przysięgi na braterstwo broni z żołnierzami państw centralnych, nakazał im stanowczo odmówić, bo jak wyjaśnił 2 lipca 1917 r., „nasza wspólna droga z Niemcami skończyła się. Rosja – nasz wspólny wróg – skończyła swą rolę. Wspólny interes przestał istnieć. […]. W interesie Niemców leży przede wszystkim pobicie aliantów, w naszym – by alianci pobili Niemców […]. Dlatego też wy do tej «armii polskiej» nie pójdziecie”105.

Józef Piłsudski, Kazimierz Sosnkowski i oficer armii niemieckiej Schlossmann w czasie spaceru na terenie twierdzy w Magdeburgu

W ten sposób doszło do kryzysu przysięgowego, w wyniku którego wszyscy oficerowie, którzy poszli za głosem Piłsudskiego, zostali wywiezieni do obozu jenieckiego w Beniaminowie, a szeregowcy – pod Kalisz, do Szczypiorna. Taki los spotkał około 3,3 tys. Królewiaków, natomiast blisko 3,5 tys. Galicjan, którzy pozostali wierni Komendantowi, zostało wcielonych do wojska austro-węgierskiego i wysłanych na front włoski106. Sam Piłsudski, aresztowany w nocy z 21 na 22 lipca 1917 r., a następnie więziony najpierw w Gdańsku, potem w Spandau pod Berlinem i w Wesel nad Renem, trafił ostatecznie do twierdzy w Magdeburgu, gdzie przyszło mu spędzić w niewoli 442 dni.

W tym czasie sytuacja na froncie uległa zmianie na niekorzyść państw centralnych. Monarchia Habsburgów „łamie się i rozpada”, wojska austro-węgierskie pokonane we Włoszech, w decydującej bitwie pod Vittorio Veneto, zmuszone zostały do pospiesznego odwrotu. W listopadzie 1918 r. cesarz austriacki Karol I Habsburg zrzekł się udziału w rządach. Wiedeń i Budapeszt ogarnęło rewolucyjne wrzenie. Polacy natomiast wykorzystali chaos panujący w państwie zaborcy i utworzyli Polską Komisję Likwidacyjną, która 31 października objęła władzę w Galicji, a oddziały POW przystąpiły do rozbrajania okupanta. W obliczu klęski Austro-Węgier Niemcy, ogarnięte rozruchami społecznymi i osłabione niepowodzeniami militarnymi oraz długotrwałą blokadą gospodarczą, gotowe były do zawieszenia broni107. W tej sytuacji sprawa uwolnienia Komendanta stała się przesądzona. „Rewolucja w Niemczech – jak pisze historyk Joanna Wieliczka-Szarkowa – obaliła monarchię, a Piłsudskiego wyprowadziła na wolność”108.

Józef Piłsudski znalazł się w ojczyźnie 9 listopada 1918 r. Na jednej ze stacji kolejowych dostrzegł człowieka w ciemnych okularach, który grał na skrzypcach i śpiewał Pierwszą Brygadę. „Te kilka słów dodało mi nadzwyczajnej otuchy – wyznawał – pomyślałem sobie, że widocznie praca moja przetrwała i żyje”109. W istocie zastał kraj, na którym długotrwała niewola i ostatnia wojna wycisnęły swe niezatarte piętno. Granice państwa nie były jeszcze ustalone, niemieccy żołnierze wciąż pozostawali na polskiej ziemi, a ich ogromna, trzystutysięczna armia, która powracała z Rosji, „groziła przewaleniem się przez Polskę niszczącą falą” – pisała Aleksandra Piłsudska, wyliczając kolejne zagrożenia i niepokojące fakty, bowiem „za ustępującymi na zachód Niemcami szli trop w trop bolszewicy, […] chcąc zawojować świat, po złączeniu się z rewolucją komunistyczną w Niemczech. We Lwowie110 rozgorzały walki z Ukraińcami. W Poznaniu rządziły rady żołnierskie; Pomorze i Śląsk pozostawały jeszcze całkowicie w rękach niemieckich, a Czesi zagrażali Cieszynowi”111.

W mglisty niedzielny poranek, 10 listopada 1918 r., Piłsudski dotarł szczęśliwie do Warszawy, gdzie na dworcu powitał go Komendant Naczelny POW Adam Koc i członek Rady Regencyjnej książę Zdzisław Lubomirski. Jeszcze tego samego dnia czekały go niekończące się spotkania z delegacjami wojskowych i polityków oraz narady z działaczami POW, przedstawicielami lewicy, członkami Rady Regencyjnej112. Tymczasem na ulicy Moniuszki gromadziły się tłumy w oczekiwaniu na wystąpienie uwolnionego Komendanta, który w końcu ukazał się zebranym i przemówił: „Obywatele! Warszawa wita mnie po raz trzeci. Wierzę, że zobaczymy się niejednokrotnie w szczęśliwszych jeszcze warunkach. Zawsze służyłem i służyć będę życiem swoim i krwią ojczyźnie i ludowi polskiemu”113. Po południu udało się Piłsudskiemu pojechać na ulicę Mińską 25, by spotkać się z Aleksandrą Szczerbińską i zobaczyć po raz pierwszy swoją córkę Wandę, która urodziła się w lutym 1918 r., kiedy to więziony był w Magdeburgu.

Jednym z pierwszych niekwestionowanych sukcesów Komendanta było zażegnanie niebezpieczeństwa zagrażającego Polsce ze strony stacjonujących na jej terenie niemieckich wojsk okupacyjnych. Piłsudski zagwarantował im bezpieczny powrót do kraju pod warunkiem wydania broni, taborów kolejowych i zapewnienia łączności telegraficznej i telefonicznej. Dzięki tej decyzji udało się stronie polskiej uniknąć krwawej konfrontacji z olbrzymimi siłami niemieckimi114.

11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu pełnię władzy wojskowej, powierzając mu stanowisko Wodza Naczelnego oraz misję utworzenia rządu narodowego. Dzięki jego działaniom powołano gabinet z premierem Jędrzejem Moraczewskim na czele i ogłoszono wybory powszechne do pierwszego w wolnej Polsce Sejmu Ustawodawczego. Sam zaś Piłsudski 22 listopada na mocy dekretu o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa, mając sprawować go do czasu zwołania Sejmu, którego obrady otworzył 10 lutego 1919 r. Dziesięć dni potem, podczas trzeciego posiedzenia Sejmu II Rzeczypospolitej, został wybrany Naczelnikiem Państwa Polskiego, a powierzoną godność piastował przez 4 lata – do 14 grudnia 1922 r., kiedy to przekazał uroczyście władzę nowo wybranemu prezydentowi Rzeczypospolitej Gabrielowi Narutowiczowi.

Naczelnik Państwa z premierem Ignacym Paderewskim udają się na otwarcie Sejmu Ustawodawczego, Warszawa, 10 lutego 1919 r.

Najbardziej jednak palącą dla niego kwestią było stworzenie silnego wojska, bez którego niemożliwe stałoby się wytyczanie granic odradzającej się Rzeczypospolitej. Dzięki usilnym staraniom zdołał już z początkiem 1919 r. doprowadzić do powstania przeszło stutysięcznej armii polskiej115. Zdawał sobie sprawę, że największe niebezpieczeństwo grozi ojczyźnie ze strony bolszewików. Już na przełomie 1918 i 1919 r. ruszyli oni w kierunku Wilna, co było równoznaczne z atakiem na Polskę (operacja „Wisła”) i rozpoczęciem „czerwonego marszu” na Zachód, który miał przynieść tryumf komunizmu w Europie. Pierwszym sukcesem w wojnie z Sowietami było wyparcie wrogich wojsk z Berezy Kartuskiej, czego dokonał 14 lutego 1919 r. oddział kapitana Piotra Mienickiego. Następnego dnia polskie siły pokonały Rosjan w potyczce pod Zelwianką, a kilka dni później odbiły z rąk bolszewickich Maniewicze. Wiosną 1919 r. Piłsudski postanowił rozpocząć operację mającą na celu wyzwolenie Wilna zajętego w styczniu przez Rosjan, którzy powołali tam rząd Litewskiej Republiki Rad. Kampania wileńska zakończyła się spektakularnym sukcesem wojsk polskich116. W wielkanocny poniedziałek 21 kwietnia Piłsudski wjeżdżał do Wilna na swej Kasztance „witany wśród powszechnego wzruszenia, szalonej radości i błogosławieństwa tłumów”117. Radość była tym większa, że oswobodzono ponadto Lidę, Baranowicze i Mickiewiczowski Nowogródek. Naczelny Wódz w rozkazie wydanym do wojska uznał tę zwycięską kampanię za „jedną z piękniejszych stronic naszej historii wojskowej”118. W odezwie do „mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego”, gwarantował im wolność i możność samodzielnego decydowania o sobie, o swoich sprawach wewnętrznych, narodowościowych i wyznaniowych, „bez jakiegokolwiek gwałtu lub nacisku ze strony Polski”119. W związku z tym ustanowił w Wilnie zarząd cywilny i ogłosił wybory do Konstytuanty wileńskiej w tajnym, powszechnym i bezpośrednim głosowaniu.

Przemówienie Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego podczas uroczystości otwarcia Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, 11 listopada 1919 r.

Tymczasem zaangażowani w wojnę domową bolszewicy po ostatecznym rozprawieniu się z siłami gen. Antona Denikina gotowi byli wznowić „czerwony marsz” na Zachód. W ciągu czterech pierwszych miesięcy 1920 r. ich siły na froncie wzrosły aż pięciokrotnie, sięgając liczby prawie 250 tys. żołnierzy120. W sytuacji zagrożenia Polski Piłsudski sprzymierzył się z Symonem Petlurą, przywódcą Ukraińskiej Republiki Ludowej, czego efektem stała się zbrojna wyprawa na Kijów. Jej celem było doprowadzenie do „restytucji Ukrainy naddnieprzańskiej” oraz do „kompletnego zniszczenia operujących na tym froncie sił bolszewickich”121. Naczelnik wiedział bowiem, jak ważnym zapleczem ekonomicznym jest dla Rosji Ukraina, bez której zawisłoby nad nią widmo głodu. Przygotowując się do ofensywy polsko-ukraińskiej, stwierdził, że w ten sposób będzie mógł „osłabić możliwość przyszłej potężnej Rosji i, jeśli się uda, dopomóc stworzeniu Ukrainy, która będzie zaporą między nami i Rosją i na długie lata nie będzie nam groźną”122. Rozpoczęta 25 kwietnia 1920 r. akcja zbrojna zakończyła się sukcesem. Zajęto Żytomierz, Koziatyń, Berdyczów, Winnicę, Bar i Czarnobyl, a 7 maja polska kawaleria zdobyła Kijów123. Te militarne dokonania sprawiły, że podczas uroczystego posiedzenia Sejmu marszałek Wojciech Trąmpczyński przyznał, że „od czasu Chocimia naród polski takiego triumfu oręża polskiego nie przeżywał […]. Zwycięski pochód na Kijów dał narodowi poczucie siły, wzmocnił wiarę w wolną przyszłość”124.

Niebawem jednak, bo już 5 czerwca 1920 r., na Ukrainie pojawić się miały nowe siły bolszewickie. 1 Armia Konna Siemiona Budionnego, licząca ponad 20 tys. żołnierzy125, przełamała polski front pod Samhorodkiem, a posuwając się dalej na zachód, bezskutecznie usiłowała zająć Lwów, a potem Zamość. Ostatecznie jednak 31 sierpnia rozgromiona została przez Polaków pod Komarowem w „największej bitwie kawaleryjskiej XX w. i ostatniej tego rodzaju bitwie w dziejach”126. Jednocześnie armia polska zmierzyć się musiała z siłami Michaiła Tuchaczewskiego, dowódcy frontu zachodniego, który wyruszając na Warszawę127 w maju 1920 r., miał wypełnić wolę Lenina – zwyciężyć „pańską Polskę” i rozprzestrzenić w Europie ogień rewolucji komunistycznej. Tymczasem Piłsudski, stanąwszy na czele powołanej przez Sejm Rady Obrony Państwa, zwrócił się do rodaków, przedstawiając rozmiary zagrożenia i wzywając do jedności w starciu z wrogiem:

Ojczyzna w potrzebie!

Wrogowie otaczający nas zewsząd skupili wszystkie siły, by zniszczyć wywalczoną krwią i trudem żołnierza polskiego niepodległość naszą. Zastępy najeźdźców, ciągnące aż z głębi Azji, usiłują złamać bohaterskie wojska nasze, by runąć na Polskę, stratować nasze niwy, spalić wsie i miasta i na cmentarzysku polskim rozpocząć swoje straszne panowanie. […] Niech na wołanie Polski nie zabraknie żadnego z jej wiernych i prawych synów, co wzorem ojców i dziadów pokotem położą wroga u stóp Rzeczypospolitej.

Wszystko dla zwycięstwa! Do broni!128.

Sytuacja na froncie pogarszała się jednak z dnia na dzień – 2 sierpnia wojska bolszewickie zajęły broniony przez gen. Władysława Sikorskiego Brześć i przekroczyły Bug, nazajutrz padła Łomża, a potem – Ostrołęka. Piłsudski miał świadomość, że w ostatecznym starciu z Rosją Sowiecką Polska zdana będzie tylko na własne siły. Nie wierzył w efekty bezpośrednich rokowań z bolszewikami ani w pomoc państw Ententy i Ligi Narodów. Wysłana bowiem wcześniej, bo jeszcze w lipcu tego roku, na konferencję państw alianckich w Spa polska delegacja z premierem Władysławem Grabskim spotkała się z chłodnym, a nawet wrogim przyjęciem ze strony szefów rządu Anglii (Davida Lloyda George’a) i Francji (Alexandre’a Milleranda), którzy w zamian za przeprowadzenie rokowań z bolszewikami oraz wsparcie zbrojne strony polskiej domagali się wycofania naszych wojsk za linię Curzona, za Bug i San129. Zabiegi dyplomatyczne, zgodnie z przewidywaniami Marszałka, zakończyły się fiaskiem. Piłsudski wierzył jednak, że zwycięstwo jest wciąż możliwe i że „w trzech czwartych zależy od siły i postawy moralnej wojska i społeczeństwa, a w jednej czwartej od przygotowania pod względem technicznym”130.

W sytuacji nieuniknionego starcia z bolszewikami Piłsudski w nocy z 5 na 6 sierpnia pieczołowicie opracowywał plan całej kontrofensywy – ryzykowny, ale perspektywiczny131, plan, który zamierzał wcielić w życie podczas rozstrzygających walk nad Wisłą. Według przyjętych przez niego założeń należało utworzyć nad rzeką Wieprz specjalną grupę uderzeniową, mającą niespodziewanie zaatakować lewe skrzydło Rosjan, wtedy gdy ich główne siły zaangażowane będą w walkach pod Warszawą. Z powodu braku rezerw grupa ta powstała z walczących na Froncie Środkowym dywizji dowodzonych przez Edwarda Rydza-Śmigłego, spośród których trzy wywodziły się z 4 Armii Władysława Skierskiego, a dwie z 3 Armii Zygmunta Zielińskiego. „Plan Piłsudskiego – jak ocenia Bohdan Urbankowski – rzeczywiście mógł wydać się fantastyczny, sam autor w Roku 1920 uznał go za «ponadludzką możliwość». Rozkaz przegrupowania nie tylko tworzył z dwóch frontów trzy, ale «na żywo» rozmieszczał wojska jeszcze związane walką o 200 kilometrów od pól planowanej bitwy i – co wręcz nieprawdopodobne – z oddziałów wyczerpanych ucieczką tworzył grupę uderzeniową”132. Frontem północnym dowodzić miał Józef Haller, południowym – Wacław Iwaszkiewicz, a środkowym – sam Piłsudski, który zamierzał osobiście poprowadzić żołnierzy znad rzeki Wieprz do natarcia. 14 sierpnia, od świtu do północy, Wódz Naczelny objeżdżał wszystkie dywizje, słowem swoim zagrzewał do walki tysiące żołnierzy, „siłą woli przetwarzał zmęczonych odwrotem maruderów w pewną zwycięstwa armię”133. Francuski gen. Maxime Weygand, uczestnik wydarzeń znad Wisły i doradca polskiego Sztabu Generalnego, wspominał potem, że Piłsudskiemu wystarczyły zaledwie trzy dni spędzone wśród żołnierzy 4 Armii, by ich całkowicie „zelektryzować”, „przelać z własnej duszy w duszę walczących ufność i wolę pokonania wszelkich przeszkód”134.

W wyniku zaciekłych walk toczonych 14 i 15 sierpnia pod Radzyminem frontalny szturm Armii Czerwonej na Warszawę został zatrzymany. Następnego dnia, w czasie gdy 5 Armia dowodzona przez gen. Sikorskiego walczyła na linii Wisły i Wkry, skutecznie kontratakując bolszewików, Piłsudski na czele Grupy Uderzeniowej (z 3 i 4 Armii) natarł znad Wieprza na tyły oddziałów Tuchaczewskiego, zmuszając je do wycofania się spod Warszawy i pędząc przed sobą w kierunku Niemna oraz granicy Prus Wschodnich. We wrześniu natomiast, dzięki ofensywie polskiej na froncie południowym, wyparto bolszewików za Zbrucz i Górny Styr, a na froncie północnym doszło do ostatecznego pokonania wojsk Tuchaczewskiego w kilkudniowej bitwie nad Niemnem (20–26 września). Naczelny Wódz, który osobiście opracował strategię manewrów nadniemeńskich, podczas bitwy zachował charakterystyczne cechy właściwego sobie stylu walki – „dywersja na głębokie tyły – znana z Bitwy Warszawskiej, Wilna i Kowla […] połączona z bitwą frontalną”135.

Piłsudski przyjmuje defiladę oddziałów wyruszających na front, 1920

Dzięki wcieleniu w życie planu Piłsudskiego „ocalała nie tylko Warszawa, ocalała nie tylko Polska – wyznaje w swoich wspomnieniach Aleksandra Piłsudska – Zwycięstwo nad Wisłą załamało marsz wojsk bolszewickich na Europę. Była to bitwa o zwycięstwo cywilizacji i wolność całego Zachodu. […] Ćwierć tysiąclecia przedtem oręż polski dokonał podobnego rozstrzygnięcia, kiedy Jan Sobieski rozbił armię turecką pod Wiedniem”136. Przyjęta przez Piłsudskiego strategia działania i jego przemożny wpływ na postawę żołnierza pozwoliły gen. Weygandowi stwierdzić, że „pod żadnym innym dowódcą wojsko polskie nie dokonałoby z tym uniesieniem zażartym tej ofensywy, która miała doprowadzić je w ciągu kilku dni aż do niemieckiej granicy, […] rozwalając siły czterech armii sowieckich, które dopiero co miały się za zwycięzców”137. Dyplomata angielski Edgar d’Abernon, świadek polsko-bolszewickich zmagań i autor poświęconej im książki Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą… jednoznacznie wskazuje na fakt, że „w 1920 roku Europę zbawiła Polska” i że zwycięstwo nad siłami grożącymi całemu kontynentowi było osiągnięte przede wszystkim dzięki „strategicznemu geniuszowi jednego człowieka i dzięki przeprowadzeniu przez niego akcji tak niebezpiecznej, że wymagała ona nie tylko talentu, ale i bohaterstwa”138. Generał francuski Hubert Camon natomiast w swej dogłębnej analizie bitwy warszawskiej uznał, że manewr zastosowany przez Piłsudskiego miał ogromne znaczenie strategiczne i historyczne zarazem – był to „manewr na tyły nieprzyjaciela, jedyny ulubiony, rzecz można, manewr Napoleona”139.

Wojnie z Rosją Sowiecką, od której zawisł polski los, poświęcił Piłsudski swoje największe objętościowo dzieło Rok 1920 (1924), koncentrując się w nim na przedstawieniu najważniejszych i najcięższych zmagań trwających od maja do sierpnia włącznie. Jest to tworzone z pisarskim rozmachem studium naukowo-wojskowe poddające wszechstronnej analizie dopiero co minione wypadki wojenne oglądane z perspektywy wodza tryumfującej armii. Ta, będąca owocem niemałego wysiłku twórczego rozprawa, która rodziła się w ciszy sulejowskiego dworku, dyktowana nocami żonie Aleksandrze, nie ma nic wspólnego z suchym wykładem akademickim, choć jest rzeczowa i świadczy o gruntownej wiedzy autora z zakresu historii i teorii wojskowości. Podejmowane w niej przez znawcę sztuki wojennej kwestie dotykają istoty filozofii i psychologii wojny, uwydatniając rolę pierwiastka moralnego tkwiącego u podstaw walki z potężnym przeciwnikiem. W Roku 1920 Piłsudski nie ogranicza się do odtwarzania faktów znaczących z punktu widzenia historycznego, dokumentarnego, ale usiłuje równocześnie wskazać i podkreślić rolę czynnika psychologicznego, determinującego postawy i działania żołnierzy na polu walki. Z przekonania o niebagatelnym znaczeniu siły moralnej wojska wyprowadza wniosek, że w tym morderczym boju po jednej stronie stawali Polacy jako ci, którzy umiłowali wolność i niezależność, a po drugiej Rosjanie – wewnętrznie zniewoleni, ślepo podporządkowani władzy i narzuconej im ideologii. „Patrząc, jak autor rozszerza stopniowo obręb stosowania duszy do wojny – zauważa Cezary Jellenta – musimy dojść do dalszego jeszcze wniosku, że cała ta wojna roku 1920 była właściwie triumfem ducha, idei, lotności umysłu i poczucia wyższości moralnej ze strony wodza, nad bezduchem armii bolszewickiej, która do środków wojowania zaliczyła przede wszystkim zdemoralizowanie, zbolszewizowanie wojska polskiego. Gdy się ta impreza nie powiodła, Tuchaczewski skarżył się przed Sowietami i tym tłumaczył swoją porażkę. Była to zatem rozprawa umysłu wolnego, panującego nad wszystkim, z umysłem niewolniczym, kierowanym przez jakąś z zewnątrz narzuconą doktrynę i doktrynerów”140.

Pierwsze wydanie Roku 1920 Piłsudskiego oraz egzemplarz podpisany przez autora dla kpt. Jana Kruka-Śmigli, Sulejówek, 6 października 1924 r.

Przesycony żywiołem polemicznym Rok 1920 był zarazem odpowiedzią, jaką dał Naczelnik Państwa sowieckiemu dowódcy Tuchaczewskiemu, który przedstawił własną wersję historii zmagań polsko-bolszewickich w propagandowej broszurze Pochód za Wisłę. Chociaż Piłsudski przeciwstawia się teoretycznym i strategicznym wywodom Tuchaczewskiego, czyni to jednak w sposób pełen kurtuazji – zachowuje daleko posunięty obiektywizm w ocenie działań przeciwnika i nie dopuszcza do fałszowania historii, przeciwstawiając się tym samym kłamliwej propagandzie sowieckiej. Swoje racje wykłada jasno, rzeczowo, nie ukrywa przy tym własnych wewnętrznych rozterek. W tym obszernym studium wojny występuje nie tylko jako doświadczony strateg, polemista i wychowawca społeczeństwa, ale i jako pisarz ujmujący ekspresją słowa, co uwidacznia się w wielu fragmentach tekstu, jak chociażby w poniższym, poświęconym bitwie warszawskiej, kiedy to „nie marnego kontredansa, lecz wściekłego galopa rżnęła muzyka wojny! Nie dzień z dniem się rozmijał, lecz godzina z godziną! Kalejdoskop, w takt wściekłego galopa zakręcony, nie pozwalał nikomu z dowodzących po stronie sowieckiej zatrzymać się na żadnej z tańczących figur. Pękały one w jednej chwili, podsuwając pod przerażone oczy całkiem nowe postacie i nowe sytuacje, które przerastały […] czynione plany i zamiary”141. Z przedstawianych w ten sposób scen batalistycznych wyłania się właściwy Piłsudskiemu potoczysty, jędrny, pełen dynamiki styl żołnierskiej relacji, sugestywnie oddający żywioł wojny, która „omal nie wstrząsnęła losami całego cywilizowanego świata”142. Lektura wydaje się tym bardziej pasjonująca, że do książki Piłsudskiego dołączona została relacja Tuchaczewskiego z przebiegu walk nad Wisłą, dzięki czemu powstał swego rodzaju dwugłos polemiczny płynący z wojennych przekazów obydwu wodzów pozostających ze sobą w śmiertelnych zapasach.

Po zwycięskiej batalii 1920 r. „kraj szybko zaczął się odradzać […] – pisała Aleksandra Piłsudska – potężni wrogowie Polski przestali na razie być groźni. Monarchia austriacka skurczyła się do rozmiarów małego państewka; Niemcy leżały pokonane, Rosja po kataklizmach wewnętrznych i przegranej wojnie z Polską, objęta krwawym terrorem rewolucji bolszewickiej, również potrzebowała czasu na wzmocnienie się. […] Po powstaniach śląskich i plebiscycie część prastarych ziem weszła w granice Rzeczypospolitej. Naród wyzwolony i zjednoczony we własnym państwie miał nareszcie warunki naturalnego rozwoju wszystkich dziedzin swego życia”143. Gwarantem urzeczywistnienia tej szansy było dla Naczelnika Państwa, a od 19 marca 1920 r. Pierwszego Marszałka Polski144, militarne zabezpieczenie Rzeczypospolitej przed ewentualnym zagrożeniem ze strony państw ościennych, w szczególności Rosji Sowieckiej i Niemiec, którym nigdy nie ufał. W związku z tym, w wydanym przez siebie dekrecie z 7 stycznia 1921 r., powołał do istnienia najwyższe organy wojskowe – Pełną Radę Wojenną o charakterze doradczym oraz Ścisłą Radę Wojenną, mającą kierować działaniami zbrojnymi na wypadek wybuchu wojny. Za swoich sojuszników uznał przede wszystkim Francję, z którą w lutym 1921 r. zawarł porozumienie o charakterze politycznym, ekonomicznym i wojskowym, oraz Rumunię, z którą miesiąc później związał się sojuszem obronnym wymierzonym przeciwko ewentualnej agresji Rosji Sowieckiej.

W tym samym roku, w nocy z 16 na 17 sierpnia zmarła w Krakowie w wieku 55 lat pierwsza żona Piłsudskiego – Maria z Koplewskich, która do końca życia cierpiała z powodu rozstania z mężem i nie zgadzała się na unieważnienie małżeństwa. Ślub z Aleksandrą Szczerbińską Naczelnik wziął dopiero po jej śmierci, 25 października 1921 r. Od tego dnia Piłsudscy zamieszkali razem w Belwederze wraz z córkami Wandą i Jadwigą. Pierwsze lata pokoju wypełniała Marszałkowi bardzo intensywna praca dla kraju, którą wykonywał „niemal bez wytchnienia, po osiemnaście godzin dziennie”. Krótkie chwile wypoczynku przypadały na czas Bożego Narodzenia i Wielkanocy, gdy wyjeżdżał wraz z rodziną do Spały, gdzie mógł odetchnąć w ciszy głębokich lasów spalskich, gdyż, jak pisała Aleksandra Piłsudska145, prawdziwie kochał przyrodę.

W związku z tym, że w grudniu 1922 r. kończył się okres sprawowania przezeń urzędu Naczelnika Państwa, Zgromadzenie Narodowe wybrać miało prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Wbrew oczekiwaniom społeczeństwa Piłsudski oświadczył, że kandydować nie będzie, a na jego decyzję niewątpliwy wpływ miał narastający konflikt z opozycją sejmową dążącą nawet do odwołania go z zajmowanego stanowiska146 oraz treść Konstytucji marcowej z 1921 r., która ograniczała rzeczywistą władzę prezydenta i pozbawiała go możliwości sprawowania naczelnego dowództwa w czasie wojny.

Pierwszym prezydentem odrodzonej Polski został Gabriel Narutowicz – człowiek nauki, wybitny specjalista w dziedzinie hydrotechniki, profesor politechniki w Zurychu, w czasie wojny zwolennik koncepcji Legionów Piłsudskiego, działacz społeczny i niepodległościowy147. Ustępujący z Belwederu Piłsudski, wznosząc toast na cześć nowo powołanego prezydenta, miał wówczas powiedzieć: „Panie Prezydencie, jako jedyny oficer polski służby czynnej, który nigdy przed nikim nie stawał na baczność, staję oto na baczność przed Polską, którą Ty reprezentujesz”148.

Wybór Narutowicza spotkał się z nieukrywaną wrogością Narodowej Demokracji, która rozpętała przeciwko niemu prawdziwą kampanię nienawiści. Powóz, którym jechał na zaprzysiężenie do gmachu Sejmu, obrzucony został błotem przez młodzież endecką, a na widok jego osoby podburzany przez agitatorów tłum wrzeszczał, złorzeczył, wygrażał pięściami. Marszałek darzył Narutowicza głębokim szacunkiem, pełen uznania dla jego zdolności dyplomatycznych, jakimi wykazał się na stanowisku ministra spraw zagranicznych. Toteż niewyobrażalnym ciosem stała się dla niego niespodziewana śmierć najważniejszego reprezentanta narodu, który zginął od kuli zamachowca, powiązanego z endecją malarza Eligiusza Niewiadomskiego. Piłsudski wiedział, że pierwotnie była ona przeznaczona dla niego samego – Pierwszego Marszałka Polski.

Marszałek Józef Piłsudski z pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej Gabrielem Narutowiczem, któremu poświęcił swój szkic wspomnieniowy, 1922 r.

Postać zamordowanego prezydenta upamiętnił Piłsudski we Wspomnieniach o Gabrielu Narutowiczu (1923), kreśląc w nich portret zmarłego męża stanu, który wrócił ze Szwajcarii, by służyć odrodzonej ojczyźnie, by z pełnym zaangażowaniem uczestniczyć w jej odbudowie gospodarczej i życiu politycznym, najpierw na stanowisku ministra robót publicznych, a następnie ministra spraw zagranicznych. Z tego szkicu dowiadujemy się, że Narutowicza łączyło z Piłsudskim wiele – wspólny był im litewski rodowód, szlachecko-ziemiańskie korzenie, a nade wszystko pamięć dramatu powstania styczniowego, którego legendą żyli; wspólne było im umiłowanie polskiej ziemi, rozkoszowanie się pięknem ojczystych pejzaży podziwianych zwłaszcza podczas konnych przejażdżek i myśliwskich eskapad; wspólny był im wreszcie jakiś nieprzeparty pociąg do wojskowości149 i do wielkich wyzwań. Co zaś ich różniło? Piłsudski wybrał drogę konspiratora, który dogłębnie poznał panujące w zaborze rosyjskim stosunki społeczne i doświadczył, czym jest niewola i jak destrukcyjny wpływ wywiera na psychikę jego rodaków. Narutowicz natomiast swoją przystań odnalazł za granicą, gdzie zasłużył się na polu nauki, a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę to jej postanowił poświęcić swą pracę i swe dalsze życie.

Wspomnienia o Gabrielu Narutowiczu to swego rodzaju studium psychologiczne odsłaniające ewolucję osobowości człowieka, który do wolnej ojczyzny przyjechał bardziej jako Europejczyk niż Polak. W latach 1887–1919 żył w demokratycznej Szwajcarii, z dala od skażonego bakcylem niewoli polskiego społeczeństwa, z dala od wszystkich narodowych przywar i słabości. Piłsudski ukazuje, jak niszczący wpływ wywierało na Narutowicza zderzenie się z tą trudną, a nawet brutalną polską rzeczywistością, z targanym konfliktami wewnętrznymi i zżeranym nienawiścią środowiskiem politycznym, z niemożnością porozumienia i nieumiejętnością współżycia społecznego, z jakąś niespotykaną gdzie indziej dążnością do kłócenia się bez przyczyny. W przekonaniu Piłsudskiego doświadczanie wszystkich tych negatywnych zjawisk polskiego życia społeczno-politycznego pozbawiało Narutowicza właściwego mu optymizmu i zapału, z jakim rozpoczynał swą pracę w kraju, i powodowało, że przeistaczał się w „zgrzybiałego starca”, który zapada na zdrowiu, ma chore serce, postępującą sklerozę, któremu brak przestrzeni do swobodnego działania, słowem, który „z szczęśliwego emigranta, przybyłego służyć Polsce, zmieniał się powoli w niespokojnego, «skwaszonego», jak dawniej o innych mówił, Polaka”150.

Doszukując się przyczyn zamachu na prezydenta Gabriela Narutowicza, Piłsudski wydobywa bolesną prawdę o charakterze stosunków społeczno-politycznych w dopiero co odrodzonym państwie. Poddaje gorzkiej ocenie „zdziczenie obyczajów nabyte w długiej niewoli, zepsucie moralne pod wpływem długiej wojny, nieprzebieranie w żadnych środkach, bezwzględność w stosunku do czci i honoru każdego człowieka, brak szacunku zarówno dla siebie, jak i dla pracy”151. Pragnąc ocalić od zapomnienia postać pierwszego prezydenta, uwieńczył swój szkic wspomnieniowy pełną liryzmu i surowej prostoty rozmową ze zmarłym, tworzącą sugestywną syntezę przyjętej przez niego postawy ideowej, w której zawierał się fenomen „szczęścia życia i pracy w wolnej od kajdan ojczyźnie”:

Zgasł! Gdym poszedł do Belwederu pożegnać się z przyjacielem, przygotowanym już do grobu, i usiadłem w sąsiednim pokoju, myślałem o przebiegu życia ś. p. Narutowicza.

Gdzieś, w dworze żmudzkim, panowała popowstaniowa żałoba; cichą skargę matki zamiast wesołej piosenki miałeś nad kołyską, gdy ojciec chmurny trwożliwie nadsłuchiwał dźwięku dzwonka w oddali, zwiastującego przybycie jakiejś władzy zaborczej. A potem ciche, rzewne, lecz uporczywe nauki rodziców – żyj, cierp, kochaj i pracuj. Uczono cię pokory, pokory nieszczęścia. Szeptano ci na ucho wspomnienia walk ubiegłych, pokazywano zatajone gdzieś zakazane obrazki. A potem?

A potem! Powędrowałeś w świat daleki. Nie zaznałeś z nami ani walki, ani nędzy niewoli. W walce nie pozbyłeś się sentymentalizmu swego dzieciństwa, w brudzie niewoli nie zbrukałeś duszy, w pokorze nieszczęścia nie pełzałeś jak gad, już nie łudząc despotów. Zakonserwowałeś gdzieś w szałasach szwajcarskich swe dziecinne i młode marzenia. Swe dziecinne i młode zaufanie do ludzi, do ich dobrej woli. Przyniosłeś z sobą nakazy matczyne: żyj, kochaj, pracuj. Zamiast nakazu «cierp», przyniosłeś szczęście życia i pracy w wolnej od kajdan ojczyźnie.

Zginąłeś od kuli nie wrażej, o której może w dzieciństwie marzyłeś – od kuli rodaków, do których niosłeś swą ewangelię miłości i pracy. Czy zginąłeś w ten sposób za to, że takim byłeś, czy za to, że z brudem niewoli walczyć nie chciałeś, czy nie mogłeś152.

Ten bezprecedensowy w naszych dziejach niespodziewany akt zbrodniczy zachwiał wiarę Piłsudskiego w możliwość „odrodzenia polskiej duszy”, w to, że „społeczeństwo w pełni dojrzało do suwerennego, niepodległego bytu”153. Narastał w nim gniew i bunt na myśl o wyniszczającej kraj wojnie polsko-polskiej i wzmagającej się także względem jego osoby fali nienawiści ze strony zaciekłych antagonistów politycznych. Odpowiedzią na zaistniałą sytuację stała się podjęta przez Marszałka w akcie kategorycznego sprzeciwu decyzja o zrzeczeniu się władzy nad wojskiem i usunięciu się w cień życia publicznego, gdyż „jako żołnierz nie mógłby bronić tych, którzy obrzucili błotem prezydenta, a po tym popełnili na nim morderstwo”154. Toteż w dniu 3 lipca 1923 r., w którym opadła „pieczęć milczenia”, jaką był skrępowany, stojąc u steru władzy, wygłosił odważne przemówienie w sali Malinowej hotelu „Bristol”. Posługując się ekspresyjną metaforyką o rażącej sile oddziaływania, kreślił napawający niepokojem obraz współczesnej mu rzeczywistości i poddawał miażdżącej krytyce stosunki polityczne panujące w II Rzeczypospolitej. Wszyscy ci, którzy od lat oskarżali go o złą wolę i najpodlejsze czyny – o kradzież, zdradę, kolaborację z wrogiem, jawili mu się teraz w postaci odrażającego tworu – „zaplutego, potwornego karła na krzywych nóżkach, wypluwającego swoją brudną duszę”155, bowiem nie uznając żadnej świętości, tropią nieustannie swą ofiarę, przedrzeźniają i zniekształcają każdą jej myśl i każdy czyn. Na antypodach tego skażonego złem świata stanął człowiek w szarym legionowym mundurze, człowiek, który z woli narodu, decyzją Sejmu Rzeczypospolitej, otrzymał najwyższą władzę w państwie. „Okryłem chwałą oręż polski. Dałem w pierwszych dniach życia polskiego zwycięstwa tak błyskotliwe, tak nieznane, tak gdzieś w zamierzchłej przeszłości słyszane, że dotąd tą sławą pierś żołnierska się koi. Doprowadziłem do zwycięstwa nad nieprzyjacielem, przed którym inni drżeli”156 – przypominał swoje czyny z przeszłości, przywołując fakty, jakie zapisała historia. Rozgoryczony, że w społeczeństwie, dla którego żył i któremu służył, nie znalazł uznania i zrozumienia, mówił o szacunku należnym zwycięskiemu wodzowi, który gdzie indziej jest czczony i wywyższany, wśród Polaków zaś odwrotnie – „wódz ma iść w błoto i tylko, gdy dostatecznie błota się napije, ma być godnym Polski”157. Piłsudski nie bał się wypowiadać kwestii trudnych i dla narodu bolesnych, bo miał pełną świadomość, że za każdym jego słowem stoi czyn i prawda jego życia. Przeświadczony był o tym, że to, co „potworne, niemoralne, dzikie i wstrętne”, co musiało się zrodzić w „bagnie niewoli” i co skaziło polską duszę, jest wprawdzie trudne do wykorzenienia, ale nadal możliwe w procesie duchowego odrodzenia narodu. Dlatego w swej mowie nakłaniał będzie do szukania dróg naprawy Rzeczypospolitej, nie przestając być mentorem i orędownikiem narodu broniącym jego moralnej wielkości.

Po wycofaniu się z działalności politycznej Marszałek zamieszkał w Sulejówku, w dworku „Milusin” ofiarowanym mu przez wojsko jako „Dar Komitetu Żołnierza Polskiego”. Piłsudscy wiedli tam wprawdzie skromne życie158, niemniej jednak lata spędzone w Sulejówku (od lipca 1923 r. do maja 1926 r.) pozwalały im, jak nigdy dotąd, cieszyć się rodzinnym szczęściem w „domu bielonym, pokrytym czerwoną dachówką, w głębi sosnowego lasku, z ogrodem pełnym kwiatów i brzęku pszczół”159. Krył on w swym wnętrzu imponującą bibliotekę, liczącą około tysiąca tomów, głównie z dziedzin historii i wojskowości, która zawierała ponadto najbardziej cenione przez Marszałka dzieła literatury polskiej pióra Słowackiego, Mickiewicza, Kraszewskiego, Sienkiewicza, Wyspiańskiego, Żeromskiego, Witkiewicza, Wielopolskiej, Choynowskiego, Struga i Iłłakowiczówny. Księgozbiór stale rozrastał się, tak że po śmierci Piłsudskiego liczył 1346 woluminów160. W zaciszu sulejowskiego dworku oddawał się on z zapałem pracy pisarskiej161, zamieniając, jak to ujął Wacław Lipiński, miecz zwycięski na pióro, by „z nim jako z narzędziem walki wystąpić w bój o duszę Polaków”162. Tam też zrodziły się jego najlepsze dzieła – Rok 1920, Wspomnienia o Gabrielu Narutowiczu, obrazki legionowe Czeremoszno i Ożarów oraz szereg odczytów z historii dawnej i współczesnej – między innymi O wartości żołnierza Legionów (1923), Obrona Lwowa (1923), Rok 1863 (1924), Psychologia więźnia (1925), które powstawały najczęściej nocą, w głębokiej ciszy, kiedy godzinami chodził po pokoju, dyktując swe myśli żonie. „Po skończonej pracy piliśmy herbatę – wspominała Aleksandra Piłsudska – przez okno wpływał chłodny powiew poranka; gdzieś w akacjach śpiewał słowik. Byliśmy sami wśród śpiącego świata”163.

Marszałek podczas pracy twórczej w Sulejówku, wiosna 1925 r.

Józef Piłsudski z żoną Aleksandrą oraz córkami Wandą i Jadwigą

Mimo iż Marszałek odsunął się od działalności politycznej, w rzeczywistości śledził uważnie, co dzieje się w kraju i za granicą. Bardzo niepokoiły go zarówno zbliżenie między Niemcami i Rosją, do którego doszło po podpisaniu traktatów w Rapallo (kwiecień 1922) i Berlinie (kwiecień 1926), jak i treść układów lokarneńskich (grudzień 1925), które nie gwarantowały nienaruszalności granicy polsko-niemieckiej. Jeszcze większe obawy budziła w nim wewnętrzna sytuacja kraju, bowiem, jak pisze Zbigniew Wójcik, „wszechwładza rządów koalicji partyjnych, rozwydrzona sejmokracja i poważne trudności gospodarcze ciążyły ogromnie nad całym życiem młodego państwa”164. Pod koniec maja 1923 r. Wincenty Witos, po uprzednim porozumieniu z narodowcami, powołał do istnienia prawicowy rząd, na czele którego stanął jako premier, wypowiadając ostrą walkę opozycji i doprowadzając do wycofania części reform wdrożonych w życie za czasów Piłsudskiego165. Pod rządami Witosa, jak wylicza Urbankowski, „nominalny koszt utrzymania wzrósł 70 razy – podwyżki płac zdecydowanie nie nadążały za inflacją. Wzrosła też liczba strajków z 720 (1921) […] do 1 273 w roku 1923. Wzięło w nich udział ponad 4 849 000 robotników – dziesięciokrotnie więcej niż w roku 1921, kiedy to strajkowało 479 tysięcy. Wtedy to właśnie powstało powiedzonko: «za rządów Witosa Polska naga i bosa»”166. W momencie zaś gdy premierem został Aleksander Skrzyński (listopad 1925 – maj 1926), bezrobocie sięgnęło rekordowej liczby 400 tys., w związku z czym minister skarbu Jerzy Zdziechowski wystąpił z radykalnym planem oszczędności, który zakładał zmniejszenie pensji urzędniczych, rent i emerytur, w tym wydatków na wojsko, a podwyższenie cen elektryczności, nafty, tytoniu, soli i spirytusu.

Mimo rosnącego niepokoju, którego powodem była dla Piłsudskiego stale pogarszająca się sytuacja wewnętrzna państwa, w centrum jego zainteresowania pozostawała sprawa polskiej armii. Podczas pobytu w Sulejówku snuł plany powrotu do najwyższych władz wojskowych, czemu przyświecało dążenie do uniezależnienia narodowych sił zbrojnych od czynników politycznych. Miał bowiem głębokie poczucie, że gwarantem utrzymania niepodległości jest przede wszystkim wojsko polskie, które nie może być narzędziem władzy zależnym od elit rządzących oraz ich egoistycznych interesów i które winno pozostawać poza sferą konfliktów politycznych. Piłsudski, jak podkreśla Włodzimierz Suleja, „nie negował ustrojowych fundamentów II Rzeczypospolitej. To, przeciw czemu występował, można na dobrą sprawę sprowadzić do zdecydowanego negowania parlamentarnej praktyki. I, co ważniejsze, permanentnego osłabiania armii przez uzależnianie jej od doraźnych politycznych koniunktur”167.

O wielkim autorytecie, jakim cieszył się Piłsudski w sferach wojskowych, świadczy najlepiej manifestacja zorganizowana w Sulejówku przez kilkuset oficerów z warszawskiego garnizonu, którzy przybyli do Komendanta 15 listopada 1925 r., by uczcić siódmą rocznicę jego uwolnienia z twierdzy magdeburskiej. W istocie zaś była to polityczna demonstracja poparcia dla Marszałka, akt solidarności żołnierza z tym, który prowadził Polaków ku niepodległości i był współtwórcą państwa polskiego. W imieniu zgromadzonych przemówił gen. Orlicz-Dreszer: „W kilka dni po twoim powrocie zwiastującym odrodzenie, wziąłeś śmiało najwyższą, chociaż niepisaną władzę dyktatorską w swoje ręce. Dałeś nam potem chwałę, tak dawno w Polsce nieznaną, okrywając nasze sztandary laurem wielkich zwycięstw. Gdy dzisiaj zwracamy się do Ciebie, mamy także bóle i trwogi, do domu wraz z nędzą zaglądające. Chcemy, byś wierzył, że gorące chęci nasze, byś nie zechciał być w tym kryzysie nieobecny, osierocając nie tylko nas, wiernych Twoich żołnierzy, lecz i Polskę […], niesiemy Ci prócz wdzięcznych serc i pewne, w zwycięstwach zaprawione szable”168. Piłsudski zaś w swym przemówieniu zwróconym do wiernej mu żołnierskiej braci wyraził wiarę w „moc odrodzenia duszy polskiej”, które nastąpić może dzięki obronie fundamentalnych wartości – „honoru naszych dziejów, honoru naszej sławy i honoru naszej pracy”169 – idei, które winny patronować polskiemu wojsku i lec u podstaw moralnej odnowy Polski.

10 maja 1926 r. na czele nowo utworzonego rządu stanął po raz kolejny Wincenty Witos, który dzień wcześniej w wywiadzie udzielonym „Nowemu Kurierowi Polskiemu” zwrócił się do Piłsudskiego z wyraźną prowokacją: „Niechże wreszcie Marszałek […] wyjdzie z ukrycia, niechże stworzy rząd, niech weźmie do współpracy wszystkie czynniki twórcze, którym dobro państwa leży na sercu. Jeśli tego nie zrobi, będzie się miało wrażenie, że nie zależy mu naprawdę na uporządkowaniu stosunków w państwie”170. W odpowiedzi swemu antagoniście Piłsudski oświadczył na łamach „Kuriera Porannego”: „I staję do walki, tak jak i poprzednio, z głównym złem państwa: panowaniem rozwydrzonych partii i stronnictw nad Polską, zapominaniem o imponderabiliach, a pamiętaniem tylko o groszu i korzyści171”.

Wobec postępującego kryzysu wewnętrznego Piłsudski zdecydował się 12 maja 1926 r. na zorganizowanie demonstracji wojskowej mającej doprowadzić do odwołania gabinetu Witosa172. Pod rozkazy Marszałka oddały się stacjonujące w Rembertowie oddziały wojska, na czele których rozpoczął marsz na Warszawę. Tam też na moście Poniatowskiego doszło do rozmowy Piłsudskiego z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim, który jednak odrzucił żądania Marszałka i stanął po stronie rządu. Według historyka Włodzimierza Sulei „do momentu rozmowy z Wojciechowskim Marszałek z perspektywą zbrojnego starcia się nie liczył. Toteż decyzja – mogąca wszak oznaczać początek wojny domowej – nie mogła mu przyjść, i nie przyszła, łatwo. Plany tryumfalnego wkroczenia do stolicy, na czele wojska, ramię przy ramieniu z prezydentem, legły w gruzach. Drogę należało otwierać siłą”173. Demonstracja wojskowa, wbrew intencjom Marszałka, przerodziła się w zbrojny zamach stanu, który przeszedł do historii jako przewrót majowy (12–15 V 1926). Piłsudski do ostatniej chwili odsuwał myśl o użyciu siły, a kiedy usłyszał pierwsze strzały na placu Zamkowym, miał powiedzieć: „A jednak rozpoczęło się. Myślałem, że do tego nie dojdzie”174. Jeszcze tej samej nocy, 12 maja, wydał oświadczenie dla dziennikarzy:

Nie mogę długo mówić – jestem bardzo zmęczony zarówno fizycznie, jak i moralnie, gdyż będąc przeciwnikiem gwałtu, czego dowiodłem podczas sprawowania urzędu Naczelnika Państwa, zdobyłem się, po ciężkiej walce z samym sobą, na próbę sił z wszystkimi konsekwencjami. Całe życie walczyłem o znaczenie tego, co zowię imponderabilia, jak honor, cnota, męstwo i w ogóle siły wewnętrzne człowieka, a nie dla starania o korzyści własne czy swego najbliższego otoczenia. Nie może być w państwie za wiele niesprawiedliwości względem tych, co pracę swą dla innych dają, nie może być w państwie – gdy nie chce ono iść ku zgubie – za dużo nieprawości175.

Piłsudski na moście Poniatowskiego przed spotkaniem z prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim, 12 maja 1926 r.

Po trzydniowych walkach Piłsudski przejął władzę. Rząd Witosa podał się do dymisji, a Wojciechowski złożył urząd prezydenta, przekazując swe uprawnienia marszałkowi Sejmu Maciejowi Ratajowi. Premierem nowego rządu został Kazimierz Bartel, ministrem spraw wojskowych natomiast Józef Piłsudski. Mimo że Zgromadzenie Narodowe wybrało go na urząd prezydenta, funkcji tej nie przyjął, proponując kandydaturę Ignacego Mościckiego, profesora Politechniki Lwowskiej i dyrektora Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie, który zaprzysiężony został 4 czerwca 1926 r. na Zamku Królewskim w Warszawie. Choć formalnie Marszałek był jednym z ministrów w rządzie Bartla, w istocie dysponował władzą, jakiej „mógłby mu pozazdrościć niejeden dyktator”176, i do tego władzą oficjalnie zalegalizowaną, której jednak nie zamierzał wykorzystywać dla zdławienia demokratycznego ducha II Rzeczypospolitej, bo jak przekonywał: „Polacy mają w sobie instynkt wolności […]. W Polsce nie można rządzić terrorem. To nie pójdzie. Ja mogłem sobie na wiele pozwolić i korzystałem z tego, bo Polaków chciałem czegoś nauczyć […]. Ale instynktu wolności nie można zabijać i zabić go się nie da. I to jest wartość, która ma dużą cenę”177.

Mimo że system parlamentarno-gabinetowy stopniowo ustępował miejsca rządom autorytarnym, to zachowywano prawa jednostki i społeczno-polityczny pluralizm, nadal działały partie polityczne, istniała opozycja mająca prawo do wolności słowa i dysponowania własną prasą, swobodnie rozwijały się inicjatywy społeczne178. Konflikt między Piłsudskim a jego przeciwnikami politycznymi zaostrzał się jednak coraz bardziej, czego wyrazem było powstanie w 1929 r. Centrolewu179 – opozycyjnego bloku złożonego z sześciu partii centrowych i lewicowych, które dążyły do obalenia władzy Piłsudskiego i przywrócenia w Polsce rządów parlamentarnych. Oponenci Marszałka w czasie odbywającego się w Krakowie Wielkiego Kongresu Obrony Prawa i Wolności Ludu (czerwiec 1930) potępili jego dyktaturę i zapowiedzieli szereg wieców manifestujących sprzeciw wobec posunięć obozu piłsudczykowskiego, który w listopadzie 1927 r. zgrupował się w Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR), tworząc siłę popierającą w sejmie kierunek polityki Marszałka180.

Marszałek Józef Piłsudski podczas pracy w Belwederze, druga połowa lat 20. XX wieku

Przez cały okres pomajowej aktywności politycznej Piłsudskiego słowo nie przestawało być dla niego znaczącym i skutecznym środkiem oddziaływania na naród. Z tego czasu zachowały się liczne wywiady prasowe, listy, rozkazy, wspomnienia, przemówienia okolicznościowe, na tle których niepospolitym kunsztem oratorskim wyróżnia się słynna mowa wygłoszona z okazji sprowadzenia na Wawel prochów Juliusza Słowackiego (28 VI 1927)181, poety patronującego w szczególny sposób życiowej drodze i wyborom Marszałka.

W ostatnim dziesięcioleciu swoich rządów używał słowa jako broni wymierzonej przeciwko bulwersującym jego zdaniem przejawom polskiego życia politycznego. W swych przesyconych uczuciem gniewu i oburzenia publicznych wystąpieniach coraz częściej piętnował bezlitośnie sprzeniewierzających się swemu powołaniu przedstawicieli władzy, czego najwymowniejszym przykładem stał się jego artykuł Dno oka czyli wrażenia człowieka chorego z sesji budżetowej w Sejmie (5 IV 1929), będący wyrazem potępienia nieetycznej formy walki, jaka znamionowała w jego przekonaniu działalność partii opozycyjnych. Utrzymany w ironicznym tonie, w niemal groteskowej konwencji tekst Piłsudskiego ukazuje współczesnych mu posłów w krzywym zwierciadle, krytykuje i ośmiesza ich aspołeczne, interesowne postawy, ostro piętnuje trudną do wykorzenienia nieobyczajność elit. Druzgocąca krytyka parlamentarzystów, tworzących jego zdaniem obraz „rozkrzyczanej sejmokracji” jako źródła anarchii politycznej, wyraża się w stosowaniu częstokroć niewybrednego słownictwa, rażących swą dosadnością i drapieżnością ostrych inwektyw i agresywnych diatryb w rozprawie z adwersarzami. W swej sztuce oratorskiej był Piłsudski mówcą, który potrafił porażać słowem, miażdżyć swych przeciwników nawet kilku płomiennymi zdaniami, poddając ich osądowi historii. Juliusz Kaden-Bandrowski pisał, że mowy te były groźne, ale zarazem wzniosłe, nawet „gdy śmierć siały”, bo zawsze kryła się w nich głębia prawdy182. To zwłaszcza w jego tekstach polemicznych, w tych „piekielnych filipikach”, „siedzi cały ironista siarczysty, nie tylko mąż spiżowy i odnowiciel, […] lecz człowiek szekspirowskiej wnikliwości, rabelaisowskiego humoru, człowiek z rękami po łokcie zanurzonymi w marności ludzkiej, przenikliwy burzyciel pozoru zakłamanych legend, wysypujący trociny z kukieł obłudy, wspaniały gwałtownik w rozchełstanej bluzie żołnierza, pochylony drapieżnie nad papierem, ryjący na coraz nowej karcie szeregi słów pospolitych, zdrowych, walący tymi słowami po łapach i goleniach, po zatwardziałych głowach i – o tragiczna łasko wielkości – niemal bezsilny w tym gniewie, wiedzący bowiem, że nawet Jego wzgarda wyniesie w końcu pogardzanych przez Niego głupców między postacie historii, choćby tylko dlatego, że to On tymi ludźmi gardził”183.

Atakowany przez Centrolew zabrał głos na łamach „Gazety Polskiej”, przedstawiając swoje stanowisko w serii wywiadów, jakie udzielił Bogusławowi Miedzińskiemu między sierpniem a grudniem 1930 r.184. Piętnował w nich zachowanie i postawę posłów, utożsamiając je ze stanem ogólnego rozprzężenia grożącego destabilizacją państwa, z wypływającą z egoistycznych pobudek walką o władzę i wpływy, z nieliczeniem się z autentycznym dobrem Polski i Polaków, wreszcie z poczuciem wyższości i bezkarności gwarantowanej przywilejem nietykalności osobistej. W związku z tym słowo „poseł” budziło w nim jednoznacznie negatywne konotacje. O przedstawicielach sejmu wyrażał się z pogardą, jak chociażby w następującej wypowiedzi prasowej: „Pan poseł to nikczemne zjawisko w Polsce, pozwala sobie bowiem na czynności tak upokarzające – zarówno sejm, jako instytucję, jak i samych siebie, jako posłów – że powtarzam, cała praca w sejmie śmierdzi i zaraża powietrze wszędzie”185. Do publicznej wiadomości podawał, że z jego strony nie ma przyzwolenia na rządy „panów posłów” ani też możliwości respektowania przysługującej im zasady poselskiej nietykalności186.

Na przełomie sierpnia i września 1930 r. zdecydował się na radykalną rozprawę z opozycją. Wydarzenia potoczyły się lawinowo – 29 sierpnia na wniosek Piłsudskiego jako szefa rządu prezydent Ignacy Mościcki rozwiązał sejm i wyznaczył nowe wybory parlamentarne; 9 września aresztowano bez nakazu sądowego osiemnastu byłych posłów z kręgów opozycyjnych, na których czekało wojskowe więzienie śledcze w twierdzy Brześć187. W ocenie Włodzimierza Sulei „nie jest istotne, czy wykonawcy wypaczyli w praktyce instrukcje Piłsudskiego co do sposobu traktowania uwięzionych. Istotne jest to, że nadwyrężone zostało, i to niezwykle poważnie, kształtujące się dopiero u obywatela poczucie prawnego ładu […]. Nic też w całym okresie sprawowania rządów nie obciąża Marszałka tak bardzo, jak właśnie «sprawa brzeska»”188. Po tych dramatycznych wydarzeniach Piłsudski miał wyznać Kazimierzowi Świtalskiemu: „Trzeba było wygrać wybory, koniecznie wygrać. Inaczej musiałbym iść na straszne rzeczy i straszne rzeczy działyby się w kraju… Wiedziałem, że tego byłbym nie przeżył… Polska była w niebezpieczeństwie… Musiałem się uciec do środków bardzo ostrych, nawet takich jak Brześć”189 .

Historycy uwzględniają polityczne racje Marszałka, który pragnął zapobiec rozdzierającym dopiero co odrodzone państwo sporom politycznym i rozgrywkom partyjnym, ale dostrzegają też zbyt jednostronną ocenę rzeczywistości parlamentarnej, jakiej dokonywał w wypowiedziach publicznych z okresu rządów pomajowych. Trudno nie zauważyć, że Piłsudski w swoich mowach i tekstach prasowych z tego czasu godził w reprezentantów najwyższych władz państwowych – posłów i senatorów. Mówił o nich z wrogością i lekceważeniem, w otwarty sposób ich obrażał, pozbawiał godności osobistej, a tym samym swoim słowem – ostrym, miażdżącym, bezlitosnym – dawał przyzwolenie innym na ich publiczne napiętnowanie, a nawet na akty agresji wobec swoich przeciwników politycznych. W kontekście tych faktów, bolesnych i godzących w poczucie praworządności w Polsce, można mówić i o takiej stronie publicystyki i oratorstwa Piłsudskiego, które miewało też swoje niepożądane skutki, o czym świadczy między innymi sposób traktowania posłów w twierdzy brzeskiej, poddawanych psychicznym i fizycznym prześladowaniom190. Uzmysławia to, jak wielka odpowiedzialność za słowo spoczywała na człowieku stojącym na czele państwa.

Mimo iż Piłsudski w okresie rządów pomajowych dzierżył w swym ręku władzę najwyższą, to, jak podkreśla Włodzimierz Suleja, miała ona „być jedynie możliwie skutecznym instrumentem w budowaniu siły państwa, miała służyć wdrażaniu obywatelom poczucia dlań służby”191. Spośród wszystkich kwestii istotnych dla prawidłowego funkcjonowania II Rzeczypospolitej pochłaniały go szczególnie problemy obronności kraju i polityki zagranicznej, w związku z czym sprawą priorytetową stało się dla niego prawidłowe funkcjonowanie armii i organizacja najwyższych władz wojskowych. Był przekonany, że to jedyna siła, która może zapewnić suwerenność Polsce na arenie międzynarodowej i ochronić ją przed narastającymi zewsząd zagrożeniami, tym bardziej że za zachodnią granicą wraz z dojściem do władzy Hitlera rodziła się i umacniała ideologia nazistowska, a na wschodzie, w Związku Radzieckim, szalał stalinowski terror. W tej sytuacji Piłsudski nie ustawał w wysiłkach, by zapobiec niebezpiecznemu dla Polski zbliżeniu groźnych sąsiadów, uprawiając politykę równowagi bądź, inaczej mówiąc, „równej odległości między Warszawą a Berlinem i Moskwą”. Wymiernym efektem tych działań był pakt o nieagresji podpisany z ZSRR w 1932 r. oraz deklaracja o niestosowaniu przemocy w stosunkach polsko-niemieckich (1934). Uregulowaniu spraw wewnątrzpaństwowych służyć miała uchwalona tuż przed śmiercią Marszałka Konstytucja kwietniowa (1935), która wzmacniała władzę prezydenta, a ograniczała kompetencje parlamentu. W ostatnich latach życia Piłsudskiemu, który coraz bardziej zapadał na zdrowiu wskutek choroby nowotworowej, ustawicznie towarzyszyła obawa o przyszłość Polski, wyrażająca się w pełnych niepokoju pytaniach: „Czy wy sobie zdajecie sprawę z niebezpieczeństw grożących Polsce, od zewnątrz i wewnątrz… Co się stanie, gdy mnie zabraknie… Kto potrafi rzeczywistości spoglądać wprost w oczy… Jeżeli Polacy, wszyscy Polacy […], nie wezmą się do roboty w obronie interesów kraju – a mnie zabraknie, to za dziesięć lat Polski nie będzie”192.

Józef Piłsudski zakończył swe życie w niedzielny wieczór 12 maja 1935 r. Odszedł na zawsze jeden z największych ludzi swojej epoki, wskrzesiciel imienia Polski i jej budowniczy. Na marach spoczął człowiek, który stał się symbolem odrodzonej ojczyzny, który wywalczył dla niej wolność, przywrócił niezawisły byt i z szablą w ręku obronił go w 1920 r.; człowiek, który słowem i czynem kształtował wewnętrzne życie narodu i tworzył demokratyczne podwaliny polskiej państwowości.

Trumna z ciałem Marszałka wystawiona w Belwederze

Po śmierci Naczelnika salon portretowy pałacu belwederskiego przeobraził się w kaplicę żałobną, ściany pokryto krepą, a na katafalku spowitym purpurą ustawiono trumnę z ciałem zmarłego. Miał na sobie mundur marszałkowski z wojennymi odznaczeniami, przepasany był wstęgą orderu Virtuti Militari. Nad głową Naczelnego Wodza rozpięte zostały trzy osnute kirem historyczne sztandary wojska polskiego – z czasów zrywu listopadowego, powstania styczniowego i ostatniej legionowej epopei, po której przyszła wolność. W złożonych na krzyż rękach trzymał wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej, z którym za życia nigdy się nie rozstawał. Przy katafalku stanęła kryształowa urna z sercem Marszałka, a tuż obok spoczęły symbole jego służby ojczyźnie i władzy wodzowskiej – buława, szabla i legionowa maciejówka z orłem strzeleckim. U stóp zmarłego położona została wiązanka białych kwiatów – od córek, Wandy i Jadwigi. W głębi kaplicy zasiadła pogrążona w żalu Aleksandra Piłsudska193.

Trumna Józefa Piłsudskiego na lawecie armatniej, wystawiona na Polu Mokotowskim w Warszawie w dniu odjazdu do Krakowa, 17 maja 1935 r.

Okryta czernią stolica Polski jednoczyła się w przeżywaniu żałoby. Ulicami płynął niepowstrzymaną falą tłum towarzyszący Marszałkowi w jego ostatniej drodze z Belwederu do katedry św. Jana, gdzie całą noc trwano na modlitewnym czuwaniu. Nazajurz rano kardynał Aleksander Kakowski odprawił żałobną mszę świętą za duszę zmarłego. Warszawa żegnała Piłsudskiego na przybranym w barwy narodowe lotnisku mokotowskim, skąd po uroczystej defiladzie wojskowej jego ciało zostało przewiezione do Krakowa. Na szlaku tej ostatniej podróży przez ojczyznę tysiące Polaków z pochodniami i świecami gromadziło się wzdłuż torów kolejowych, wypatrując pociągu z trumną Marszałka194. Gdy dotarła ona do dawnej stolicy i spoczęła na lawecie, ks. metropolita Adam Sapieha rozpoczął żałobne modły i kondukt pogrzebowy ruszył na Wawel195. Tam pochylony nad trumną Marszałka Ignacy Mościcki mówił:

Cieniom królewskim przybył towarzysz wiecznego snu. Skroni Jego nie okala korona, a dłoń nie dzierży berła. A królem był serc i władcą woli naszej. […]

Śmiałością swej myśli, odwagą zamierzeń, potęgą czynów z niewolnych rąk kajdany zrzucił, bezbronnym miecz wykuł, granice nim wyrąbał, a sztandary naszych pułków sławą uwieńczył.

Skażonych niewolą nauczył honoru bronić, wiarę we własne siły wskrzeszać, dumne marzenia z orlich szlaków na ziemię sprowadzić i w twardą rzeczywistość zamienić.

Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek196.

Ciało Marszałka zgodnie z jego ostatnią wolą spoczęło na Wawelu, w krypcie św. Leonarda, obok sarkofagu króla Jana III Sobieskiego, a serce powróciło do umiłowanego Wilna, by znaleźć swe miejsce obok prochów najdroższej mu matki Marii w krypcie cmentarnej na Rossie.

1 Zob. Pisma. Mowy. Rozkazy. Wydanie zbiorowe prac dotychczas drukiem ogłoszonych, red. J. Stachiewicz, M. Sokolnicki, W. Pobóg-Malinowski, t. I–VIII, Warszawa 1930–1933 (t. I i II redagował L. Wasilewski; przy redagowaniu t. V i VIII współpracował K. Świtalski); J. Piłsudski, Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. I–X, Warszawa 1937–1938 (redakcja: t. I, II – L. Wasilewski, t. III, IV – W. Lipiński, t. V, VI, VIII, IX – K. Świtalski, t. VII – J. Moszczeński, t. X: Skorowidz i uzupełnienia – oprac. H. Wereszycki).

2 Problem recepcji pism Piłsudskiego omawia szczegółowo Krzysztof Polechoński, Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego [w:] J. Piłsudski, Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński, wybór i opracowanie W. Suleja, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999 („Biblioteka Narodowa”, Seria I, Nr 294), s. LXXIX–LXXXV.

3 Zob. C. Jellenta, Józef Piłsudski jako pisarz i mówca. Studium, Warszawa 1929; K. Kosiński, Józef Piłsudski a romantyzm, Warszawa 1931; W. Pobóg-Malinowski, Piłsudski jako pisarz, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 51/52; K. Czachowski, Piłsudski jako pisarz, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 33; idem, Pisma Józefa Piłsudskiego [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, red. Z. Klemensiewicz, Kraków 1936; J. Kaden-Bandrowski, Wódz Polski i Poeta [w:] idem, Za stołem i na rynku, Lwów 1932; idem, Pod Belwederem, Warszawa 1936; W. Sieroszewski, Piłsudski – pisarz, „Pion” 1937, nr 19 (188); W. Horzyca, Słowacki Piłsudskiego, „Pion” 1937, nr 19 (188); W. Lipiński, Józef Piłsudski jako pisarz. Prelekcja wygłoszona w Polskiej Akademii Literatury w dniu 25. XI. 1938 r., Warszawa 1939.

4 Zob. K. Polechoński: Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego…, s. LXXXII.

5 Ibidem, s. LXXXII–LXXXIII. Obok ukazujących się w prasie zagranicznej tekstów Wacława Jędrzejewicza i Władysława Pobóg-Malinowskiego Krzysztof Polechoński wymienia powstały na emigracji Dziennik Jana Lechonia, w którym powraca refleksja na temat postaci Marszałka i jego indywidualności twórczej. Zob. J. Lechoń, Dziennik, t. 1–3, Londyn 1967–1973. Por. T. Katelbach, Wódz i poeta. Lechoń o Piłsudskim, Londyn 1977.

6 W. Wójcik, Nadzieje i złudzenia. Legenda Piłsudskiego w polskiej literaturze międzywojennej, Katowice 1978; por. wydanie rozszerzone z 1986 roku.

7 A. Kowalczykowa, Józef Piłsudski wobec tradycji romantycznej, „Więź” 1988, nr 2.

8 L. Kamiński, Romantyzm i polityka dwudziestolecia [w:] Problemy polskiego romantyzmu, seria III, red. M. Żmigrodzka, Wrocław 1981.

9 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja, Chotomów 1991.

10 K. Polechoński, Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego… .

11 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, t. 1–2, Warszawa 1997.

12 M. Dawidziak-Kładoczna, „Cherlacy z sercem oziębłym”. O języku pism i mów Józefa Piłsudskiego, Łask 2004.

13 A. Chwalba, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości, Kraków 1993.

14 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Piotrków 1915, s. 4.

15 Ibidem.

16 Pożar w Zułowie doprowadził do całkowitego zniszczenia dworu wraz z meblami i biblioteką. Spłonęły również stajnie, obory i inne obiekty gospodarcze. Po przeniesieniu się Piłsudskich do Wilna ojciec zaciągał kolejne pożyczki na odbudowę zniszczonych dóbr, lecz jego wysiłki były bezskuteczne. By móc utrzymać rodzinę, sprowadził do Wilna kilka koni uratowanych z pożaru i kupił parę bryczek, które jako dorożki do wynajęcia przynosiły pewne dochody. Zob. W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego, t. 1: 1867–1918, Warszawa 1998, s. 14.

17 W istocie zamordowany został sąsiad Piłsudskich, niejaki Mikulski, który ścigany przez wroga zajechał do zułowskiego dworu, by wręczyć „panu komisarzowi” ważne dokumenty od Rządu Narodowego i tam też zakłuty został bagnetami przez sołdatów.

18 Tadeusz Butler – brat babki Józefa Piłsudskiego, Teodory z Butlerów Piłsudskiej; zesłaniec, któremu władze skonfiskowały majątek.

19 Zygmunt Sierakowski, ps. „Dołęga” (1827–1863) – polski generał, działacz niepodległościowy, dowódca powstania styczniowego na Żmudzi, ciężko ranny dostał się do niewoli rosyjskiej i został stracony.

20 Antoni Mackiewicz (1826/1828? –1863) – polski duchowny katolicki, inicjator powstania styczniowego na Litwie, naczelnik wojenny województwa kowieńskiego, organizator i dowódca oddziału partyzanckiego, wzięty do niewoli i stracony w Kownie.

21 Michaił Murawjow, zw. Wieszatielem (1796–1866) – rosyjski generał i konserwatywny działacz państwowy, w latach 1857–1861 minister dóbr państwowych Rosji i przeciwnik uwłaszczenia, w czasie tłumienia powstania styczniowego (1863–1865) generał-gubernator wileński, który zaprowadził na Litwie bezwzględny terror (stąd przydomek „Wieszatiela”).

22 Stefania Lipmanówna, krewna ze strony matki Piłsudskiego, sama pomagała powstańcom – ukrywała broń i szyła mundury dla walczących, uczestniczyła w manifestacjach patriotycznych w Krożach. Zob. B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, t. 1, Warszawa 1997, s. 13.

23 Z. Zawiszanka, Świt wielkiego dnia. Opowieść z dzieciństwa Marszałka Piłsudskiego, Warszawa 1933, s. 263.

24 M.B. Lepecki, Józef Piłsudski na Syberii, Warszawa 1936, s. 11.

25 J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą [w:] idem, Wybór pism…, s. 20. Przytaczane w niniejszej książce fragmenty tekstów Piłsudskiego cytowane będą za Wyborem pism, który ukazał się w serii Biblioteki Narodowej w 1999 r. Zob. J. Piłsudski, Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński, wybór i opracowanie W. Suleja, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999 („Biblioteka Narodowa”, Seria I, Nr 294). Teksty natomiast, które nie znalazły się w powyższym wyborze bądź zamieszczone zostały w nim we fragmentach, cytowane będą za edycją Pism zbiorowych ukazującą się w latach 1937–1938, a następnie wznowioną w formie reprintu w latach 1989–1991. Zob. J. Piłsudski, Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych…

26 W skład zbioru Śpiewów historycznych Juliana Ursyna Niemcewicza (1816) wchodzi trzydzieści sześć odrębnych utworów wierszowanych poświęconych władcom Polski (od legendarnego Piasta po Jana III Sobieskiego) oraz naszym wybitnym rycerzom i wodzom (m.in. Zawiszy Czarnemu, Karolowi Chodkiewiczowi, Stefanowi Czarnieckiemu i Józefowi Poniatowskiemu). W historii i tradycji narodowej Niemcewicz widział „czynnik warunkujący przyszłe odrodzenie niepodległego bytu Polaków”, a jego utwory odczytywane były jako „Niemcewiczowskie lekcje patriotyzmu”. Zob. G. Zając, Julian Ursyn Niemcewicz [w:] Historia literatury polskiej, red. A. Skoczek, t. 4: Oświecenie, cz. 2, Bochnia–Kraków–Warszawa 2006, s. 207–211.

27 W domu Piłsudskich istniała pokaźna biblioteka, na którą składały się wyłącznie dzieła polskie, także i te zakazane, wśród nich znalazły się m.in. Śpiewy historyczne Niemcewicza oraz broszury z czasów przedpowstaniowych. Zob. S. Konopka, Józef Piłsudski wśród książek [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, red. Z. Klemensiewicz, autor ilustracji Z. Kinastowski, Kraków 1936, s. 35.

28 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, s. 17.

29 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski…, s. 8.

30 Ibidem, s. 9. Sam Piłsudski wyznaje, że „epoka gimnazjalna” była dla niego prawdziwą katorgą, dotkliwszą nawet od zesłania na Syberię: „Wołowej skóry by nie starczyło na opisanie bezustannych zaczepek ze strony nauczycieli, hańbienia wszystkiego, com się przyzwyczaił szanować i kochać […]. Bezsilna wściekłość dusiła mnie nieraz, a wstyd, że niczym zaszkodzić wrogom nie mogę, że muszę znosić w milczeniu deptanie mej godności i słuchać kłamliwych i pogardliwych słów o Polsce, o Polakach i ich historii, palił mi policzki. Uczucie przygnębienia, uczucie niewolnika, którego w każdej chwili, jak robaka, zgnieść mogą, leżało mi na sercu kamieniem młyńskim. Lata mego pobytu w gimnazjum zaliczam zawsze do najprzykrzejszych w swym życiu”. Zob. J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą [w:] Wybór pism…, s. 21–22.

31 Zob. E.M. de Saint Hilaire, Historia Napoleona, pomnożona wyjątkami z dzieła tegoż autora pod tytułem „Napoleon w Radzie Stanu” i „Testamentem Napoleona”, z francuskiego tłumaczył L. Rogalski, Warszawa 1844.

32 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski…, s. 11.

33 A. Piłsudska, Wspomnienia, Warszawa 1989, s. 93.

34 Zob.: K. Polechoński, Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego [w:] J. Piłsudski, Wybór pism…, s. LIII; B. Urbankowski, Józef Piłsudski…, s. 19. Por. [F-k Ł-i] 13-letnie chłopię – Ziuk Piłsudski poetą i redaktorem „Gołębia Zułowskiego”, „Kurier Literacko-Naukowy” (dodatek „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”) 1935, nr 33.

35 Bolesław Limanowski, działacz niepodległościowy, socjolog i historyk, jest autorem m.in. Historii powstania narodu polskiego w 1863 i 1864 (1882), Stuletniej walki narodu polskiego o niepodległość (1894) i Historii Litwy pokrótce opowiedzianej (1895).

36 Walery Przyborowski, posługując się pseudonimem Zygmunt Lucjan Sulima, wydał Pamiętnik powstańca z 1863 roku oraz Wspomnienia ułana z 1863 roku. Dziejom powstania styczniowego poświęcił też osobne prace historyczne: Historia dwóch lat 1861/62 (1892–1896), Ostatnie chwile powstania styczniowego (1887–1888), Dzieje 1863 r. (1897).

37 O ulubionych lekturach członków „Spójni” piszą m.in. Wacław Sieroszewski (Józef Piłsudski…, s. 14) i W. Jędrzejewicz (Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. 1: 1867-1920, Warszawa 1989, s. 30).

38 Cyt. za: W. Jędrzejewicz, Kronika życia…, t. 1, s. 31.

39 Zob. J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski 1867–1935. Wszystko dla Niepodległej, Kraków 2015, s. 24–25.

40 O udrękach tej morderczej podróży Piłsudski donosił w liście kuzynce Stefanii Masłowskiej: „Wyobraź sobie, co za męka – jedziemy krokiem całą drogę, przechodząc w dzień zaledwie 20 kilka wiorst, okrążeni wojskiem, gdyż strzegą nas daleko srożej niż kryminalistów; na każdego z nas wyznaczony osobny żandarm”. Cyt. za: „Niepodległość” 1939, z. 53, s. 396–398.

41 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, s. 62. Włodzimierz Burcew, rosyjski rewolucjonista zesłany na Sybir, znalazł się w tym samym transporcie więźniów, co Piłsudski. Z jego relacji można odtworzyć więzienne dni przyszłego Naczelnika Polski oraz drogę na miejsce zesłania. Por. W. Burcew, Moje spotkania z Piłsudskim, „Niepodległość” 1938, z. 50.

42 Stanisław Landy był aresztowany za agitację wśród robotników i przetrzymywany w warszawskiej Cytadeli, gdzie wziął udział w buncie więziennym po zastrzeleniu przez żandarma jednego ze współtowarzyszy niedoli, Józefa Bajtego, za co został skazany na 12 lat katorgi zamienionych potem na zesłanie.

43 Cyt. za: „Zeszyty Historyczne” 1962, nr 2, s. 180.

44 Ibidem, s. 181.

45 29 lipca 1890 r. Lewandowska wyjechała z Irkucka w rodzinne strony, na Ukrainę. Ostatni list, jaki otrzymała od Piłsudskiego, był dość oficjalny i rozpoczynał się od słów: „Szanowna Pani Leonardo”, co świadczyło o ochłodzeniu relacji między nimi. Około roku 1900 Leonarda popełniła samobójstwo, a jak twierdzą niektórzy badacze (m.in. Wacław Jędrzejewicz i Andrzej Garlicki), mogło to się wiązać z wiadomością o ślubie Piłsudskiego z Marią Juszkiewiczową.

46 M. Lepecki, Sybir bez przekleństw, Łomianki 2012, s. 120–123.

47 M. Lepecki, Józef Piłsudski na Syberii, Warszawa 1936, s. 147.

48 Zob. W. Suleja, Józef Piłsudski, wyd. 2., Wrocław–Warszawa–Kraków 2005, s. 20–21.

49 S. Hincza [L. Stolarzewicz], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski. Życie i czyny Józefa Piłsudskiego, wyd. 3 powiększone i poprawione, Warszawa 1935, s. 54–55.

50 Ibidem, s. 55.

51 Cyt. za: J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 40.

52 Już w listopadzie 1892 r. doszło w Paryżu do zjednoczenia najważniejszych polskich ugrupowań socjalistycznych, które połączyły się w jeden Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, uznający dążenia wolnościowe Polaków.

53 Problem ten wyjaśnia historyk Włodzimierz Suleja w pierwszym rozdziale swojej monografii Józef Piłsudski…, s. 22–35. Por. L. Wasilewski, Wstęp [w:] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 3–7.

54 A. Garlicki, Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1989, s. 41.

55 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski…, s. 19–20.

56 Cyt. za: W. Pobóg-Malinowski, Józef Piłsudski 1901–1908. W ogniu rewolucji, Warszawa 1935, s. 248.

57 J. Piłsudski, Polityka walki czynnej [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 264.

58 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski…, s. 33.

59 J. Piłsudski, Zadania praktyczne rewolucji w zaborze rosyjskim [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 22.

60 Do ostatecznego rozłamu partii doszło na IX Zjeździe PPS w Wiedniu (19–22 XI 1906), kiedy to, jak pisze Joanna Wieliczka-Szarkowa, „Piłsudski wobec wniosku o wykluczeniu z PPS zawieszonego Wydziału Bojowego wraz z towarzyszami opuścił spotkanie, odczytawszy deklarację przypominającą paryski program PPS”. Odtąd „młodzi” występowali pod nazwą PPS-Lewica, a „starzy” jeszcze w tym samym roku utworzyli w Krakowie PPS-Frakcję Rewolucyjną. Zob. J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski 1867–1935…, s. 92.

61 Cyt. za: ibidem, s. 92.

62 J. Piłsudski, Jak mamy się gotować do walki zbrojnej, [w:] Wybór pism…, s. 63–69. Podobne stanowisko, co do konieczności podjęcia przez Polaków działań zbrojnych przeciwko zaborcy, zajmuje także w innych tekstach, m.in. w Polityce walki czynnej (1906) oraz w Liście do Feliksa Perla (1908), który napisał bezpośrednio przed podjęciem akcji pod Bezdanami.

63 K. Sosnkowski, Materiały historyczne, Londyn 1966, s. 569.

64 Zob. J. Piłsudski, List do Feliksa Perla [w:] idem, Wybór pism…, t. 2, s. 69–70.

65 J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski 1867–1935…, s. 108–110. Por. A. Nowak, Wstęp. Z Oleandrów na świat [w:] J. Wieliczka-Szarkowa, Żołnierze niepodległości 1914–1918, Kraków 2013, s. 5–23; A. Chwalba, Legiony Polskie 1914–1918, Warszawa 2018, s. 11–12; M. Klimecki, Legiony Polskie 1914–1918 [w:] Legenda Legionów. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010, s. 5–13.

66 J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski 1867–1935…, s. 121.

67 O wykładach i odczytach Piłsudskiego pisze szczegółowo Andrzej Chwalba. Zob. A. Chwalba, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości, Kraków 1993, s. 13–35.

68 Ibidem, s. 17–19.

69 Ibidem, s. 17.

70 Cyt. za: W. Sieroszewski, Józef Piłsudski…, s. 47.

71 Powyższa deklaracja pochodzi z memoriału wystosowanego przez Piłsudskiego do władz armii austro-węgierskiej, zatytułowanego Znaczenie Polski rosyjskiej z punktu widzenia wojskowych interesów Austrii. Cyt. za: J. Wieliczka-Szarkowa…, s. 112.

72 Cyt. za: W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, t. 1: 1867–1918…, s. 247.

73 J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny [w:] idem, Wybór pism…, s. 84.

74 Władysław Belina-Prażmowski był działaczem Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, a po wybuchu I wojny światowej twórcą kawalerii legionowej, dowódcą 1 pułku ułanów, zwanych od jego nazwiska beliniakami.

75 Cyt. za: J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 123.

76 J. Piłsudski, Przemówienie do złączonych w Kompanię Kadrową Oddziałów Związków i Drużyn Strzeleckich 3 sierpnia 1914 r. w „Oleandrach” w Krakowie [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 8.

77 Legionowa epopeja rozpoczynała się w okrągłą 50. rocznicę stracenia na stokach Cytadeli przywódcy powstania styczniowego Romualda Traugutta. Podjęte przez Piłsudskiego dzieło miało być „aktem dziejowej pomsty za utopienie powstania 1863 w morzu krwi” i za śmierć jego wodza, którego strzelcy uczcili 5 sierpnia podczas mszy świętej w archikatedrze lwowskiej. Wzruszony biskup Bandurski po nabożeństwie zwrócił się do strzeleckich szeregów ze słowami: „Idziecie na bój… idziecie na śmierć… błogosławię wam… idźcie – zwyciężajcie… wróćcie nam…”. Zob. M. Sokolnicki, Rok czternasty, Londyn 1961, s. 185.

78 Cyt. za: Kronika Legionów, Kraków 1936, s. 14.

79 Komisariaty były urzędami, które prowadziły kursy oficerskie i podoficerskie, tworzyły jednostki milicyjne, odpowiadały za organizację sądownictwa, przeprowadzały wybory władz lokalnych, wydawały odezwy Rządu Narodowego. Pierwszy taki komisariat powstał w Miechowie, kolejne w Jędrzejowie, Książu, Kielcach, Starachowicach i Ostrowcu Świętokrzyskim.

80 B. Urbankowski, Józef Piłsudski…, s. 180.

81 Ibidem, s. 183.

82 M. Sokolnicki, Rok czternasty…, s. 207–208.

83 Zob. W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 280.

84 Utworzone zostały wówczas dwa Legiony: Legion Zachodni, do którego włączeni zostali strzelcy Piłsudskiego, oraz Legion Wschodni, który wkrótce jednak zostanie rozwiązany.

85 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 281.

86 Ibidem, s. 283.

87 Piłsudski 10 września 1914 r. wraz ze swym pułkiem opuścił Kielce i udał się na południe, maszerując przez Chmielnik – Stopnicę na prawy brzeg Wisły, w rejon Nowy Korczyn – Opatowiec. Ibidem, s. 284.

88 Cyt. za: A. Chwalba, Legiony Polskie 1914-1918, Warszawa 2018, s. 31.

89 Ibidem, s. 33–34.

90 Ibidem, s. 34.

91 Cyt. za: F.S. Składkowski, Moja służba, Warszawa 1990, s. 67.

92 Bitwa pod Konarami (16–24 maja 1915 r.) była jedną z najcięższych na szlaku I Brygady. Jej bilans to 104 zabitych, 404 rannych i 54 zaginionych po polskiej stronie. Zob. B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 214.

93 Cyt. za: W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 311.

94 Boje toczone pod Kostiuchnówką z udziałem polskich brygad legionowych można potraktować jako roczny ciąg zmagań zakończony krwawym finałem w lipcu 1916 r. Pierwszym większym sukcesem Polaków na tym odcinku frontu było wyparcie wroga z okolic Kostiuchnówki (listopad 1915 r.) oraz opanowanie leżącego na południe od niej wzgórza nazwanego na cześć zdobywców „Polską Górą” (Polenbergiem). Po tym fakcie, w połowie listopada 1915 r., działania zaczepne wojsk rosyjskich zostały przerwane, a Kostiuchnówka pozostała przy Polakach, którzy okopali się w tym rejonie, wznosząc sieć umocnień zabezpieczonych kolczastym drutem. Atak wojsk rosyjskich wznowiony został na początku czerwca 1916 r. i do historii przeszedł jako tzw. ofensywa Brusiłowa. W jej wyniku doszło do najkrwawszej i największej w dziejach Legionów Polskich bitwy pod Kostiuchnówką (4–6 lipiec 1916 r.), podczas której zginęło, zostało rannych bądź dostało się do niewoli około 2 tys. polskich żołnierzy. Zob. A. Chwalba, Legiony Polskie 1914–1918…, s. 76–97.

95 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu bitwy pod Kostiuchnówką [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 54–56.

96 Tekstom Piłsudskiego poruszającym problematykę legionową, w szczególności zaś Moim pierwszym bojom, szkicom wspomnieniowym Czeremoszno i Ożarów oraz mowom kreującym legendę Legionów poświęcony został osobny rozdział niniejszej publikacji: Twórczość legionowa Piłsudskiego (zob. Psychologia wodza w „Moich pierwszych bojach”; „Czeremoszno” i „Ożarów”. Krajobrazy wojenne w duszy wodza; Legenda człowieka w szarym mundurze; Złota legenda Legionów).

97 S. Hincza [L. Stolarzewicz], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski. Życie i czyny Józefa Piłsudskiego, wyd. 3. powiększone i poprawione, Warszawa 1935, s. 388.

98 Dalekosiężne plany Piłsudskiego nie zyskały aprobaty Komendy Legionów, był on popierany natomiast przez utworzoną w lutym 1916 r. Radę Pułkowników, która stanowiła reprezentację dowództwa wszystkich polskich brygad. Ideowo solidaryzując się z Piłsudskim, wystosowała ona dwa memoriały, pierwszy do Naczelnej Komendy Armii – z żądaniem stworzenia z Legionów samodzielnego Korpusu i usunięcia z jego szeregów oficerów austriackich, drugi do Naczelnego Komitetu Narodowego, domagając się, by Legiony przekształcono w wojsko polskie, które „bije się i umiera za niepodległość Polski” oraz by utworzono tymczasowy rząd polski w Warszawie. Zob. J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 165-166.

99 Cyt. za: W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 337.

100 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 340. Wspominając uroczystości krakowskie, podczas których Piłsudski niesiony był na barkach swych zwolenników z Wawelu ulicą Grodzką do placu Wszystkich Świętych, Ignacy Daszyński pisał: „Obserwowałem w tym pochodzie objawy masowej czci i miłości ludu krakowskiego wobec Piłsudskiego. Gdzie on był, tam szalały radosne okrzyki masy, która nikogo poza nim nie widziała. Zob. I. Daszyński, Pamiętniki, t. 2, Kraków 1926, s. 249.

101 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 252.

102 Cyt. za: A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 214.

103 Zob. W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 186–189.

104 Gdy Legiony Polskie 10 kwietnia 1917 r. znalazły się pod zwierzchnictwem niemieckiego generał-gubernatora Hansa von Beselera, doszło do ich rozbicia na dwie grupy – Polacy z zaboru austriackiego mieli zostać w Polskim Korpusie Posiłkowym, służąc u boku Austro-Węgier, natomiast Królewiacy mogli przejść do Polskich Sił Zbrojnych (Polnische Wehrmacht), walcząc pod dowództwem von Beselera. Zob. W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 354.

105 Cyt. za: Z. Wójcik, Józef Piłsudski, Warszawa [2002], s. 38.

106 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 193.

107 Wyczerpane do granic wojsko niemieckie straciło wolę walki; 3 listopada 1918 r. doszło do buntu marynarzy w Kilonii, rewolucja ogarniała porty morskie (Hamburg, Brema, Lubeka) i duże miasta (Monachium, Kolonia, Brunszwik, Berlin), rozprzestrzeniając się na cały kraj. W Magdeburgu, gdzie wówczas przebywał Piłsudski, olbrzymi pochód złożony z żołnierzy i cywilów maszerował z czerwonymi sztandarami przez główne ulice miasta, zdzierając dystynkcje oficerom, zatrzymując strzałami tramwaje, szturmując koszary.

108 J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 178.

109 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 384.

110 Jeden z pierwszych rozkazów Piłsudskiego dotyczył zorganizowania odsieczy Lwowa. Na pomoc bohaterskim obrońcom miasta, wśród których walczyły nawet dzieci (244 do 14 roku życia i 1144 od 14 do 17 lat) zwane „Orlętami Lwowskimi”, wyruszyły oddziały dowodzone przez podpułkownika Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, dzięki czemu w nocy z 21 na 22 listopada Lwów został oswobodzony, chociaż jego oblężenie trwało jeszcze kilka miesięcy.

111 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 173.

112 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 387–388. Rada Regencyjna powołana została z inicjatywy cesarzy niemieckiego i austriackiego we wrześniu 1917 r. w miejsce Tymczasowej Rady Stanu. Stanowiła namiastkę polskiej władzy na odebranych Rosji ziemiach Królestwa Polskiego. W jej skład wchodzili książę Zdzisław Lubomirski, abp Aleksander Kakowski i Józef Ostrowski.

113 Cyt. za: W. Lipiński, Czterdzieści osiem godzin listopada 1918, „Gazeta Polska” 1933, nr 312, s. 10.

114 W tym czasie w Królestwie Polskim stacjonowało 80 tys. żołnierzy niemieckich, w tym 30 tys. w samej Warszawie i jej okolicach, a ponadto 300 tys. wracało z Rosji do kraju przez Polskę. Por. P. Łossowski, Zerwane pęta. Usunięcie okupantów z ziem polskich w listopadzie 1918 roku, Warszawa 1986.

115 Równocześnie Piłsudski czynił zabiegi o to, by do Polski powróciła z Francji 68-tysięczna armia gen. Józefa Hallera.

116 19 kwietnia Belina-Prażmowski dotarł do Wilna z oddziałem kawalerii i przeprowadził brawurowe natarcie, opanowując dworzec i większą część miasta. Napotkał tam na silny opór ponad 3 tys. żołnierzy, ale w chwili krytycznej przyszły mu z pomocą posiłki piechoty dowodzonej przez Rydza-Śmigłego. 20 kwietnia wojsko polskie przeprowadziło ostateczne natarcie i w południe zdobyło miasto.

117 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 437.

118 Zob. J. Piłsudski, Rozkaz po zdobyciu Wilna (28 kwietnia 1919 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 77.

119 J. Piłsudski, Odezwa do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego (22 kwietnia 1919 r.) […] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 75.

120 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 299.

121 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 250–251.

122 Cyt. za: J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 216.

123 Komunikat Sztabu Generalnego z 9 maja 1920 r. Cyt. za: W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 489.

124 K. Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912-styczeń 1924, Warszawa 1924, s. 274.

125 Armia Konna Budionnego wyposażona była w 50 armat i 350 kulomiotów, ponadto dysponowała własnymi pociągami, samolotami i samochodami pancernymi. W istocie jej realną siłę stanowiło kilka doborowych oddziałów, reszta to tzw. „lud konny” sprawiający wrażenie wielkiej, ruchliwej masy, paraliżującej strachem i okrucieństwem napadaną ludność. Zob. B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 305–306.

126 Ibidem, s. 316.

127 O zapędach Rosji Sowieckiej, która dążyła do podboju państw europejskich i uczynienia ich republikami radzieckimi w wyniku zbrojnej ekspansji na zachód, a także o samym przebiegu wojny polsko-bolszewickiej, ze szczególnym uwzględnieniem bitwy warszawskiej, piszą m.in.: M. Pruszyński, Wojna 1920. Dramat Piłsudskiego, przedm. J. Pajewski, Warszawa 1999; A. Nowak, Ojczyzna ocalona. Wojna sowiecko-polska 1919–1920, koncepcja, red. i graf. L. Sosnowski, fot. z inscenizacji Bitwy Warszawskiej M. Klag, Kraków 2010; J. Szarek, 1920 – prawdziwy Cud nad Wisłą, Kraków 2015.

128 Cyt. za: K. Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej…, s. 283.

129 Zob. A. Nowak, Pierwsza zdrada Zachodu. 1920 – zapomniany appeasement, Kraków 2015.

130 J. Woyszwiłło [W. Pobóg-Malinowski], Józef Piłsudski. Życie, idee i czyny, Warszawa 1937, s. 145–14.

131 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 273.

132 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 356.

133 Ibidem, s. 360.

134 Cyt. za: M. Kukiel, Dzieje Polski porozbiorowe 1795–1921, Londyn 1963, s. 664.

135 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 443.

136 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 193.

137 Z. Wójcik, Józef Piłsudski…, s. 47.

138 Cyt. za: „Gazeta Polska” 17 sierpnia 1930. Por. E. d’Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920, Warszawa 1932.

139 Z. Wójcik, Józef Piłsudski…, s. 49.

140 C. Jellenta, Józef Piłsudski jako pisarz i mówca. Studium, Warszawa 1929, s. 41–42.

141 J. Piłsudski, Rok 1920 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 7, s. 145.

142 Ibidem, s. 165.

143 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 197.

144 Podczas uroczystych obchodów Święta Niepodległości 14 listopada 1920 r. wręczono Piłsudskiemu symboliczne insygnium władzy – buławę marszałkowską, zaprojektowaną przez profesora Uniwersytetu Wileńskiego Mieczysława Kotarbińskiego. Naczelnik otrzymał ją z rąk najmłodszego kawalera orderu Virtuti Militari – sierżanta Jana Żywka wsławionego w legionowych bojach 5 pułku piechoty „Zuchowatych”.

145 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 200.

146 O narastającym konflikcie Marszałka z sejmem i kryzysie gabinetowym latem 1922 r. pisze dokładnie Włodzimierz Suleja. Zob. W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 290–295.

147 Podczas I wojny światowej Gabriel Narutowicz był prezesem Polskiego Komitetu Społecznego w Zurychu i członkiem dyrekcji Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce.

148 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 203.

149 Piłsudski w swoim szkicu wspomnieniowym pisze, że Narutowicz jeszcze jako słuchacz wykładów na politechnice w Zurychu uczęszczał na specjalne kursy wojskowe przeznaczone dla przyszłych oficerów armii szwajcarskiej.

150 J. Piłsudski, Wspomnienia o Gabrielu Narutowiczu (lipiec 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 51.

151 Ibidem, s. 52.

152 Ibidem, s. 59.

153 W. Suleja, Rys biograficzny [w:] J. Piłsudski, Wybór pism…, s. XLII–XLIII.

154 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 206.

155 J. Piłsudski, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w hotelu «Bristol» (3 lipca 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 31.

156 Ibidem, s. 33.

157 Ibidem, s. 35.

158 Marszałek przyznane mu przez Sejm dożywotnie uposażenie przekazywał na potrzeby Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie oraz na wsparcie wdów i sierot po poległych żołnierzach Wojska Polskiego.

159 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 207.

160 A. Chwalba, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości…, s. 63.

161 Praca pisarska, której Piłsudski oddawał się w Sulejówku, stanowiła dla niego zarazem źródło utrzymania. Środki do życia zapewniały mu honoraria za książki, wywiady oraz prelekcje, których w samym 1923 r. wygłosił jedenaście, a niektóre spośród nich doczekały się nawet osobnych wydań książkowych. Dochody, które osiągał, były skromne i wynosiły średnio 1000 złotych miesięcznie, co na owe czasy odpowiadało pensji kapitana. Zob. B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 494.

162 W. Lipiński, Józef Piłsudski jako pisarz. Prelekcja wygłoszona w Polskiej Akademii Literatury w dniu 25. XI. 1938 r., Warszawa 1939, s. 15.

163 A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 214.

164 Z. Wójcik, Józef Piłsudski…, s. 56.

165 Doprowadzono m.in. do konfiskaty opozycyjnych organów prasowych (pepeesowski „Naprzód”, „Chłopski Sztandar” – pismo PSL „Wyzwolenie”), a w wielu sektorach gospodarki wydłużono czas pracy z 8 do 10 godzin dziennie.

166 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 1, s. 502.

167 W. Suleja, Zamach majowy [w:] Dwudziestolecie, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2009 („Polski wiek XX”, t. 1), s. 140.

168 Cyt. za: A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 223.

169 J. Piłsudski, Przemówienie do oficerów, składających Piłsudskiemu hołd w siódmą rocznicę jego powrotu z Magdeburga (15 listopada 1925 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 250-251.

170 Cyt. za: M. Rataj, Pamiętniki 1918–1927, Warszawa 1965, s. 365.

171 J. Piłsudski, Wywiad w „Kurierze Porannym” z dnia 11 maja 1926 r. (10 maja 1926 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 336. W udzielonym wywiadzie, jak podkreśla Kazimierz Świtalski, Piłsudski twierdzi, że „za rządów drugiego gabinetu Witosa system demoralizacji wojska święcił swoje triumfy; wyraża wątpliwość, czy wojsko mogłoby stanąć w obronie nowo sformowanego rządu; i zapowiada swą walkę z panowaniem rozwydrzonych partii”. Ibidem, s. 333.

172 Rankiem, 12 maja 1926 r., Piłsudski udał się do Warszawy w celu przeprowadzenia rozmowy z prezydentem Wojciechowskim i nakłonienia go do odwołania rządu Witosa. W związku z tym, że nie zastał go w stolicy (prezydent przebywał wówczas w Spale), zdecydował się rozpocząć demonstrację zbrojną przy wsparciu wiernych mu oddziałów z Rembertowa.

173 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 343. Por. W. Suleja, Zamach majowy [w:] Dwudziestolecie…, s. 135–160.

174 Cyt. za: J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 288.

175 J. Piłsudski, Wywiad udzielony prasie po pierwszym dniu walk majowych (12/13 maja 1926 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 9.

176 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 357.

177 Cyt. za: Z. Wójcik, Józef Piłsudski…, s. 63.

178 Zob. W. Suleja, Zarys biograficzny [w:] J. Piłsudski, Wybór pism…, s. XLVI.

179 W skład Centrolewu wchodziły: Polska Partia Socjalistyczna, Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”, Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” , Stronnictwo Chłopskie, Narodowa Partia Robotnicza, Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji.

180 Program Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem zgodny był z myślą polityczną Piłsudskiego. Jego członkowie uznawali wartość państwa za dobro najwyższe, postulowali ograniczenie praw parlamentu na rzecz rządu, głosili potrzebę ogólnospołecznego solidaryzmu i hasła interwencjonizmu państwowego w różnych sferach życia społecznego. Zob. A. Chojnowski, Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Wrocław 1986.

181 Zob. rozdział: „Jedna z harf szczerozłotych”. O Słowackim Piłsudskiego.

182 J. Kaden-Bandrowski, Komendant jako mówca i pisarz [w:] idem, Pod Belwederem, Warszawa 1936, s. 64–68.

183 Ibidem, s. 66.

184 Zob. J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 217–263.

185 Ibidem, s. 221.

186 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 391.

187 Kwestię sprawy brzeskiej omawia dokładnie Joanna Wieliczka-Szarkowa w rozdziale: „Musiałem się uciec do środków bardzo ostrych” [w:] eadem, Józef Piłsudski…, s. 310.

188 W. Suleja, Zarys biograficzny…, s. XLVIII–XLIX.

189 Cyt. za: J. Wieliczka-Szarkowa, Józef Piłsudski…, s. 311.

190 Aresztowanych posłów w twierdzy brzeskiej bito i zastraszano, stosowano wobec nich kary dyscyplinarne (ciemnicy, twardego łoża, pozbawiania jedzenia), nakazywano wykonywanie upokarzających czynności (czyszczenie ustępów, mycie podłóg), dręczono niespodziewanymi nocnymi rewizjami. Zob. W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 390.

191 Ibidem, s. 394.

192 Cyt. za: Z. Wójcik, Józef Piłsudski…, s. 67.

193 W Belwederze, „Gazeta Polska” 15 maja 1935, nr 133, s. 3.

194 Ostatnia droga, „Gazeta Polska” 19 maja 1935, nr 37, s. 2.

195 Ibidem, s. 4.

196 Przemówienie Prezydenta Rzeczypospolitej, „Gazeta Polska” 19 maja 1935, nr 137, s. 1.

II. Bojownik zakazanego słowa. O publicystyce Piłsudskiego

Piłsudski miał głęboką świadomość, jak skuteczną bronią w walce z zaborcą jest wolne słowo, które przeciwstawia się carskiemu despotyzmowi, wzywa do budowania sprawiedliwego ładu społecznego opartego na ideałach demokratycznych, a rozpalając skrywane w zniewolonych sercach uczucia patriotyczne, wiedzie do czynu niepodległościowego. Toteż po powrocie z syberyjskiego zesłania niemal od razu związał się z działającym pod auspicjami PPS konspiracyjnym ruchem socjalistyczno-niepodległościowym1, czyniąc swym orężem wydawane w podziemiu pismo „Robotnik”. Był przekonany, że w kraju, w którym, „każde nieostrożne słowo, w niestosownym wypowiedziane towarzystwie, może pociągnąć za sobą paroletnie więzienie i wygnanie, gdzie najdrobniejsze zgromadzenie jest surowo karanym, a nad każdym mieszkaniem wisi stale miecz Damoklesa […], w takim kraju najłatwiejszym, najmniej ofiar pociągającym, a niekiedy jedynym środkiem oddziaływania na masy jest słowo drukowane”2.

Zachęcony przez Stanisława Mendelsona, jednego z czołowych działaczy ruchu robotniczego, zaczął słać artykuły i korespondencje do wychodzącego w Londynie socjalistycznego pisma „Przedświt”, ukazując w nich dramatyczną sytuację Polaków pod rządami caratu. Były to już wtedy, jak zauważa Alina Kowalczykowa, „osobliwie dojrzałe teksty”, a ich autor „miał zdumiewające, jak na człowieka nieparającego się dotychczas piórem, wyczucie propagandzisty, styl świetnego publicysty, po prostu wielki talent”3. Objawić się on mógł w pełni, gdy w swej działalności podziemnej przystąpił do redagowania „Robotnika” – prasowego organu PPS, w którym podejmował nie tylko kwestie dotyczące demokratyzacji życia społecznego, lecz także wzywał do przeciwstawienia się wrogiej polityce zaborcy, wysuwając na czoło postulat suwerenności politycznej Polski. Międzywojenny autor jego biografii Ludwik Stolarzewicz (pseudonim Stefan Hincza) pisze, że socjalizm Piłsudskiego był „pod każdym względem swoisty – można rzec – wybitnie polski!”4. Wynikało to głównie z faktu, że socjalizm w XIX w. „uchodził za nieprzyjaciela wszelkiego ucisku, a więc w pierwszym rzędzie caratu i że pod jego sztandarem gromadzili się ci wszyscy, którzy nie chcieli i nie umieli pogodzić się z narzuconym porządkiem społeczno-politycznym”5. Zdaniem współczesnej badaczki Aliny Kowalczykowej, omawiającej sposób pojmowania socjalizmu przez Piłsudskiego, redaktor „Robotnika” utożsamiał go z ideałami demokratycznymi i wolnością polityczną, widząc w nim „jakąś inteligencko-robotniczą wspólnotę ideową, opartą na podstawach moralnych […], zmierzającą przede wszystkim do uwolnienia narodu […] spod władzy caratu”6. Zajęcie przez Piłsudskiego stanowiska wychodzącego naprzeciw tak kwestii robotniczej, jak i niepodległościowej sprawiło, że pod jego kierownictwem pismo przeszło swoistą ewolucję ideową7 – od prasowego bastionu idei socjalistycznych po trybunę, z której coraz śmielej głoszono hasła narodowowyzwoleńcze8.

W swoich rozważaniach nad rolą ruchu socjalistycznego w Polsce Piłsudski sięga do czasów nasilenia terroru carskiego, jakie nastąpiło po zdławieniu przez władze rosyjskie styczniowego zrywu narodowego. Wówczas to, jak pisał na łamach „Robotnika”, „cisza zaległa Polskę po krwawej łaźni 1863 r., co było najdzielniejszego i energiczniejszego wśród inteligencji, mieszczan i rzemieślników, zginęło na szubienicach, na polu bitwy lub konało w kopalniach i stepach Sybiru”9. Kreśląc ponury obraz rzeczywistości popowstaniowej, autor tekstu W rocznicę (1897) pragnie jednocześnie podkreślić fakt, że w tych oto mrocznych czasach niewoli zrodził się ze strony powstającego na naszych ziemiach ruchu socjalistycznego czynny opór przeciw despocie – „pierwszy opór, jaki car spotkał, pierwszy kamień, o który się potknął na drodze, wyrównanej krwią i ciałami jego ofiar”10. Działaczy tego ruchu, a wśród nich aresztowanych i skazanych na śmierć proletariatczyków: Kunickiego, Bardowskiego, Ossowskiego i Pietrusińskiego przedstawia jako nowych bojowników, którzy wznieciwszy iskrę buntu, stali się ofiarami carskich represji, tak iż ziemia „na mogiłach dawniejszych bohaterów […] odziała się w purpurę krwi męczeńskiej”11. Ten metaforyczny obraz powstańczych grobów przesiąkniętych krwią straconych na stokach Cytadeli posłużył Piłsudskiemu do wyeksponowania łączności pomiędzy następującymi po sobie pokoleniami, dla których wolność jest wartością fundamentalną, podobnie jak idee demokratyczne, za które oddali życie. Pragnąc wyrazić istotę niewolniczego losu pokonanych, czerpie z romantycznego rezerwuaru symboli i motywów związanych z podziemnym życiem narodu pozbawionego państwa, co najpełniej oddaje przywołany przezeń fragment wiersza Do matki Polki:

Wyzwanie mu prześle szpieg nieznajomy,

Walkę z nim stoczy sąd krzywoprzysiężny,

A placem boju będzie dół kryjomy,

A wyrok o nim wyda wróg potężny.

Zwyciężonemu za pomnik grobowy

Zostaną suche drewna szubienicy12.

Wyłaniające się z Mickiewiczowskich wersów znaczące epitety, które wskazują na podstępne i zbrodnicze działania carskiej władzy („szpieg nieznajomy”, „sąd krzywoprzysiężny”, „dół kryjomy”, „drewna szubienicy”), wzbogaca Piłsudski o własne sposoby obrazowania współtworzące metaforyczny krajobraz zniewolonej ziemi. „Nad krajem szalała burza zemsty caratu za powstanie 1863 roku – brzmią słowa artykułu W rocznicę (1900) – srożył się ucisk narodowy i religijny, wszelkie źródła oświaty zostały zatrute jadem niewolniczym carosławia”, a rodzący się i rozwijający ruch socjalistyczny otaczała „czarna noc reakcji, ponury «ogród szubienic bezlistny», zgniłe wyziewy doznanych zawodów i porażek, […] wściekłość oprawców, ich samowola, buta i pewność siebie”13. Całości ujęcia dopełnia metaforyczne wyobrażenie silnie zakorzenionego drzewa wyrastającego z ziarna zasianego przez „pierwszych socjalistów”. Piłsudski uważa, że wobec głównego wroga, jakim jest dla narodu podbitego carat, najważniejszym zadaniem staje się „obalenie tej przeszkody w celu ustanowienia Rzeczypospolitej Polskiej, w której lud roboczy będzie mógł stopniowo wprowadzać urządzenia socjalistyczne. Rzecz naturalna, że możemy urzeczywistnić to nasze żądanie tylko za pomocą otwartej walki z caratem. Innej drogi nie ma i być nie może”14. Głoszona przez przywódcę PPS konieczność wystąpienia przeciwko zaborcy wpisywała się zatem w narodową tradycję niepodległościową wyrastającą z bohaterskiej przeszłości powstańczej i z kultu polskiej literatury romantycznej15.

Wydawany w ścisłej konspiracji od 12 lipca 1894 r. „Robotnik” ukazywał się na terenie zaboru rosyjskiego jako pismo nielegalne, stanowiące platformę informacyjno-agitacyjną, która pozwalała na szerzenie niebezpiecznej dla caratu myśli społecznej i politycznej16. W artykule Nasze pismo Piłsudski z satysfakcją odnotowuje, że pierwsze numery tej tajnej gazety, której połowa nakładu trafiała do fabryk, zakładów i osiedli robotniczych, przyjmowane były z entuzjazmem, tak iż stała się ona „dźwignią zdolną poruszyć obojętne dotychczas warstwy ludu” i „pochodnią dla oświecenia drogi już poruszonym i wciągniętym do ruchu robotnikom”17. Siła jej oddziaływania tkwiła zdaniem redaktora w tym, że zapewniając łączność w obrębie wspólnoty, kształtowała poczucie solidarności i przygotowywała grunt sprzyjający integracji społeczeństwa pod względem ideowym.

„Robotnik” – organ prasowy PPS – redagowany przez Piłsudskiego w latach 1894–1900

Podczas gdy inauguracyjny numer „Robotnika” rozszedł się w ilości 1,2 tys. egzemplarzy, to, poczynając od numeru 32., cały jego nakład liczył ich już 1,6 tys. Jednocześnie wzrastała częstotliwość ukazywania się pisma, które najpierw wychodziło kilka razy w roku, a od stycznia 1906 r. – od dwóch do trzech razy w tygodniu18. W obawie przed zdemaskowaniem drukarni działającej najpierw w Warszawie, a potem w Lipniszkach na Litwie ulokowano ją w maju 1895 r. na przedmieściach Wilna, skąd po czterech latach została przeniesiona do Łodzi i umieszczona w kamienicy przy ulicy Wschodniej 19. Pierwszym redaktorem naczelnym „Robotnika” był Jan Stróżecki, aresztowany po wydrukowaniu zaledwie sześciu pierwszych numerów. Wtedy to u steru gazety stanął Piłsudski, który jej redagowaniu i wydawaniu poświęcał całą swą energię i inwencję twórczą przez prawie sześć lat aż do momentu dekonspiracji (luty 1900). Z chwilą, gdy carska Ochrana wykryła zupełnie przypadkowo łódzką drukarnię, został aresztowany i trafił do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej. W ten sposób podzielił los swych współtowarzyszy – Grabowskiego, Klimowicza, Stróżeckiego i Pietkiewicza, którzy w początkowej fazie wydawania „Robotnika” wchodzili w skład zespołu redakcyjnego, a potem jako więźniowe caratu potajemnie przesyłali drukowane na jego łamach informacje z Cytadeli i Pawiaka, pisząc między innymi o sposobach werbowania szpiegów i podając listę ich nazwisk19.

Piłsudski był jedynym działaczem PPS, który stojąc na czele „Robotnika”, przez tak długi czas pozostawał nieuchwytny dla carskiej policji. Narażony stale na największe trudy i uciążliwości pracy konspiracyjnej, pozbawiony kontaktu z rodziną inwigilowaną przez szpiegów, żył w poczuciu nieustannego zagrożenia aresztowaniem i najsroższym wyrokiem, pomny na losy zesłanych na Sybir współtowarzyszy. Podziemna praca redakcyjna przynosiła jednak widoczne efekty, bo w najściślejszej konspiracji rodziło się polskie słowo mające z czasem trafić do tysięcy rodaków; słowo, które w przekonaniu Piłsudskiego stawało się „jawnym wyrazicielem pragnień całej klasy robotniczej, budzącej się do samodzielnego życia, do walki o swe interesy i swe ideały”20.

Z tekstów publicystycznych zamieszczanych w „Robotniku” oraz z korespondencji nadsyłanej do „Przedświtu” wyłania się pesymistyczna wizja narodu ujarzmionego przez carat, który „wysysa soki żywotne” z uciemiężonych, eksploatuje ich i uciska w każdej sferze życia. Traktuje o tym między innymi artykuł Niewola, w którym czytamy, że „haracz pracy i mięsa armatniego to główne cele zaborcy”21. Zniewoleni Polacy obciążeni nadmiernymi podatkami i zmuszeni dostarczać wojsku rekruta w liczbie kilkudziesięciu tysięcy (a podczas wojny dwa razy więcej) przyczyniają się „kosztem własnej krwi i pracy” do budowy militarnej i ekonomicznej potęgi zaborcy. Piłsudski demaskuje ten bezwzględny mechanizm wyzysku, porównując podbite kraje do kuszącej obfitością wszelkiego dobra ziemi obiecanej, tworzącej wymarzoną przestrzeń dla całej sfory wiernopoddańczych strażników systemu, którzy, rozsyłani masowo na tereny podległe carowi, zniewalają i rujnują miejscową ludność poprzez „wyzysk podatkowy, grabież rynków i różne spekulacje handlowo-przemysłowe”. Rekrutują się oni w większości ze zubożałej, zdeklasowanej szlachty rosyjskiej oraz z drobnomieszczaństwa, a nie mając przed sobą perspektyw lepszego życia, przeistaczają się w bezwolną masę lojalnych, ślepo posłusznych sług cara, zawdzięczających mu swe stanowiska i kariery urzędnicze. W artykule Rusyfikacja Piłsudski pisze na temat tej strategii działania caratu, że o ile „dla niepoprawnych zostawił szubienice, więzienia i Sybir, o tyle dla innych otworzył szeroko drogę do władzy i chleba”, która prowadzi między innymi na ziemie dawnej Rzeczypospolitej, „będące rynkiem dla eksportu tego żywego towaru”22.

Jednocześnie redaktor „Robotnika” uzmysławia fakt, że „niewola narodowa nie kończy się na grabieży i wyzysku materialnym”, gdyż najeźdźca, nie chcąc dopuścić do buntu, dąży do wynarodowienia ludności podbitej, w związku z czym „wprowadza siłą, prześladowaniem lub pokusą nagrody własny język, religię, obyczaje”. Tak więc obok metod wyniszczania opartych na jawnej przemocy (kary cielesne, więzienie, zesłanie na Sybir) oraz daleko idącego ucisku ekonomicznego Piłsudski za równie niebezpieczne i dotkliwe dla pokonanego narodu uznaje działania godzące w sferę jego rozwoju cywilizacyjno-kulturowego. Rusyfikacja to najgroźniejsza broń tyrana wymierzona w polskość, w poczucie tożsamości narodowej, służąca zerwaniu więzi ze wspólnotą, a nawet odcięciu się od własnych korzeni. W związku z tym rodzi się konieczność walki w obronie najbardziej zagrożonych dziedzin bytu narodowego, tak w sferze materialnej, jak i na płaszczyźnie społeczno-politycznej, religijnej, kulturowej, a nawet etycznej.

Rząd rosyjski, mając świadomość, jak wielkim niebezpieczeństwem jest dla państwa carów młode pokolenie urodzonych w niewoli, lecz świadomych swojej krzywdy, postanawia podporządkować ich sobie dzięki wzmożonej rusyfikacji systemu szkolnictwa. Świadomy zgubnych skutków tego procesu, Piłsudski poświęca wiele miejsca strategii działania władz zaborczych w dziedzinie edukacji i wychowania. Kreśląc obrazy prześladowań młodzieży, donosi między innymi o surowych karach, jakie spadają na nią za łamanie regulaminu szkolnego bądź nieprzestrzeganie innych absurdalnych zakazów (np. przebywania gimnazjalisty w towarzystwie kobiety, nawet matki; udzielania korepetycji kolegom) czy też za postępowanie wbrew obowiązującym praktykom religijnym (np. obowiązek chodzenia do cerkwi, odmawiania modlitwy w intencji cara). Najpoważniejszym jednak wykroczeniem, uchodzącym niemal za zbrodnię, jest posługiwanie się językiem ojczystym, za co grozi areszt szkolny, a nawet wydalenie z gimnazjum, nie mówiąc już o najgorszych obelgach rzucanych w stronę „polskiej swołoczy” przez nauczycieli-rusyfikatorów. Wcielanie w życie bezsensownych zarządzeń kształtujących wrogą uczniowi szkolną rzeczywistość było widoczne w działaniach dyrektorów i inspektorów szkół, wymuszających drogą kar i upokorzeń bezwzględne posłuszeństwo wobec władzy. Zdaniem publicysty, cały system nauczania „obliczony na tłumienie światła nauki” był szkodliwy dla młodego człowieka, który zmuszony do opanowania języka rosyjskiego nie koncentrował się na przyswajaniu użytecznej wiedzy, co prowadziło do jego intelektualnego i duchowego zubożenia23. Piłsudski miał bowiem świadomość, jak wielką rolę w życiu zniewolonego narodu, a w szczególności uczącej się młodzieży, odgrywają: nauka, literatura i sztuka, które wznoszą nie tylko na wyższy poziom umysłowy, ale też pozwalają zyskać niezależność myślową, własną indywidualność i tożsamość, chronią przed bezrefleksyjną postawą uległości i pokory niewolnika, przed przeobrażaniem ludzi w „stado spokojnych i uległych zmoskwiczonych poddanych cara”24. Ogromna w tym rola i zasługa literatury ojczystej, uchodzącej w oczach caratu za jeden z najniebezpieczniejszych środków ocalenia i zachowania ducha polskości. „Literatura […] jest dziś najpotężniejszą dźwignią rozwoju społecznego we wszystkich krajach” – podkreśla jej rangę autor Niewoli, ubolewając nad tym, że w zaborze rosyjskim nie może się rozwijać poddana surowej cenzurze i że „wobec takich pęt i knebla piśmiennictwo nasze stało się jałowym i płytkim”25.

O tym, że szkoła pod zaborem rosyjskim jest antypolską instytucją polityczną, pisał też inny działacz niepodległościowy, ideolog i współzałożyciel Narodowej Demokracji Roman Dmowski w pracy pod tytułem Ze studiów nad szkołą rosyjską w Polsce, opublikowanej pod zmienionym nazwiskiem we Lwowie w 1900 r. We wnikliwy sposób opisał w niej te same co Piłsudski mechanizmy funkcjonowania carskiego systemu edukacji i wychowania młodzieży, który uznał za zbrodniczy względem narodu polskiego. W swym studium ukazał różne aspekty życia szkolnego i pracy nauczycieli-rusyfikatorów, opartej na metodach prowadzących do ukształtowania człowieka podległego władzy, niezdolnego do samodzielnego myślenia i buntu, któremu obce jest poczucie godności osobistej i dumy narodowej. Według Dmowskiego „szkoła rosyjska w Polsce neguje prawie całkowicie polskość wychowanków, a jeżeli tę polskość uznaje, to tylko przez energiczne jej prześladowanie. Uważa ona, że zastępy młodzieży naszej, zapisane w szeregi poddanych cara rosyjskiego, tym samym są materiałem na Rosjan, i że do szkoły właśnie należy z dzieci polskich Rosjan zrobić. Usunęła ona z programu wszystko, cokolwiek by mogło przyczynić się do przygotowania ucznia na członka społeczeństwa polskiego, odmawia swym wychowankom nawet tych wiadomości, które dla «nadwiślańskiego Rosjanina» byłyby niezbędne, jak np. wiadomości z geografii Królestwa Polskiego, wreszcie prześladuje mowę polską i wypacza pojęcia młodzieży zarówno o przeszłości, jak o znaczeniu teraźniejszym i dzisiejszych zadaniach narodu”26.

Uwidaczniające się w procesie rusyfikacji prześladowania Polaków, o których czytamy w „Robotniku” i „Przedświcie”, nakierowane na ich życie duchowe, nie ominęły bynajmniej sfery uczuć religijnych. Najbardziej wstrząsającym bodaj wydarzeniem, opisywanym i komentowanym przez Piłsudskiego, były „gwałty w Krożach” ukazujące bezmiar carskiego bezprawia względem wiernych Kościoła na Żmudzi27. Okazuje się, że w tym małym miasteczku, stanowiącym ważny ośrodek religijny na Litwie, dokonał się wielki dramat miejscowej ludności, która postanowiła bronić swej świątyni przed zamknięciem, nawet wtedy, gdy do protestujących przybył sam gubernator kowieński Klingenberg w otoczeniu żandarmów i urzędników. Rozgniewany i zdeterminowany lud nie chciał jednak dobrowolnie ustąpić i doszło do walki. W tej sytuacji strona rządowa posłała po oddział kozaków, który ostatecznie miał rozprawić się z buntownikami. „Nahaje i szable robiły swoje, krwią oblano kościół, trupy padały, jęki ranionych i pokaleczonych rozlegały się w murach i na podwórzu”28 – mówi artykuł z „Przedświtu”. W następstwie tych wydarzeń kozacy ruszyli na Kroże, dokonując tam prawdziwej rzezi: „Rozpoczęły się straszne sceny gwałtów i grabieży. Co można, rabowano, co nie dawało się unieść, rąbano i niszczono. Pojedyncze kupy kozaków rozbiegały się po okolicznych wioskach i folwarkach, siejąc wszędzie postrach i zniszczenie”29. Piłsudski pisze, że w czasie pogromu zabito pięćdziesięciu ludzi, rannych było ponad stu. Nazajutrz odbyła się egzekucja, podczas której bez wyroku sądowego pobito dotkliwie przeszło siedemdziesięciu włościan. W trakcie wymierzania kary obecny był lekarz wojskowy, „trzymał [on] palec na pulsie delikwenta, by oznaczyć chwilę, gdy bicie mogło być śmiertelne”. Widoku tego okrucieństwa nie mógł znieść nawet sam prokurator, który w pewnym momencie wyrwał z rąk oprawców czternastoletniego chłopca. Wielu skatowanych niedługo potem zmarło w więzieniu. Piłsudski ukazuje przebieg całej masakry, zachowując dużą dozę obiektywizmu, co w konsekwencji działa silnie na sferę emocjonalną odbiorcy. Dzięki odtwarzanym faktom i obrazom rodzi się w nim poczucie solidarności z ofiarami barbarzyńskich praktyk, a na usta cisną się słowa potępienia wymierzone w stronę rosyjskiego agresora. Artykuł kończy się wymowną konkluzją: „Mordy i pożogi wśród bezbronnej ludności, gwałcenie kobiet i w ogóle hulanie kozaków w czasie pokojowym, bitwa w kościele, męczeństwo za sprawy religijne […] wszystko to razem wyda się zapewne człowiekowi Zachodu czymś nieprawdopodobnym, snem ciężkim z dawno zapomnianej przeszłości – u nas, niestety, to gorzki chleb powszedni, to smutna rzeczywistość”30. Głęboko dotknięty rozmiarami dokonanego na Żmudzi pogromu Piłsudski powracał będzie jeszcze niejednokrotnie do prześladowań w Krożach na łamach „Robotnika” i „Przedświtu”. Dla polskiego społeczeństwa stały się one symbolem niewoli znaczonej krwią i bezprawiem, wzniecając falę gniewu i oburzenia wśród wiernych, tym bardziej że buntownikom groziły kary od 15 do 20 lat ciężkich robót, a całą sprawę usiłowano starannie zatuszować.

Bezwzględne metody ucisku, z uwagi na stale rozrastające się struktury urzędnicze oraz sieć agenturalną, to jeden z wciąż powracających tematów w publicystyce Piłsudskiego. Bezdusznych i skorumpowanych przedstawicieli władzy najlepiej zapewne reprezentuje Iwan Kachanow – generał-gubernator na Wileńszczyźnie i Grodzieńszczyźnie, inicjator wystawienia pomnika Murawjowa w Wilnie. W jednym z artykułów „Przedświtu” Piłsudski kreśli niechlubny wizerunek człowieka, który swą karierę rozpoczął od szumnej mowy przeciwko rzekomym polskim spiskom, a zakończył, kradnąc wielkie sumy przeznaczone na uwiecznienie w kamiennym monumencie „jego ideału, Murawjewa”31. Takich skompromitowanych i niegodziwych czynowników jak Kachanow czy też „słynny z niesłychanych nadużyć i wyjątkowego łapownictwa policmajster radomski” Kiriczenko jest, jak wylicza Piłsudski, „cała zgraja”, która nie tylko żeruje na organizmie społecznym, prowadząc do zubożenia wyzyskiwanej ludności, ale też skutecznie utrudnia i paraliżuje jej życie.

Wśród sportretowanych przez Piłsudskiego funkcjonariuszy carskiej policji znalazł się naczelnik zarządu żandarmerii, niejaki ppłk Lew Uthoff, którego celem stało się wytworzenie w łonie samej PPS własnej armii prowokatorów i szpiegów, a także jego pomocnik rot. Pastrulin, który, by wciągnąć upatrzone osoby do szpiegowskiego procederu, wykazywał niemało aktorskiego talentu. Podczas gdy Uthoff straszył lub kusił pieniędzmi swoją ofiarę, Pastrulin udawał człowieka liberalnych zasad, mówił o sobie jako o „socjaliście ekonomicznym” i gotów był nawet poddawać krytyce panującą władzę, by wzbudzić zaufanie przyszłego donosiciela. Demaskując niegodziwe metody rotmistrza, Piłsudski także jego samego czyni obiektem drwin, smagając dotkliwie słowem obnażającym moralną nicość żandarma: „Nie, panie Pastrulin, nie ulepszyłeś metody Uthoffa, za to głupotą swoją, o wiele przewyższającą twoją podłość, dostarczyłeś nam przedmiotu do szczerego śmiechu, nie masz bowiem rzeczy śmieszniejszej, jak gdy się głupi za mądrego podaje, toteż nie pożałowaliśmy ci miejsca w tak zręcznie poszukiwanym przez ciebie «Robotniku», by i czytelnicy nasi mogli się nacieszyć twoim krasomówstwem”32. Autor artykułu z pogardą odnosi się do podstępnych działań aparatu policyjnego organizującego sprawny system szpiegowski, ale jeszcze większą odrazę budzą w nim poczynania tych, którzy „wyciskając sobie piętno Kaina na czole”, bez skrupułów idą na współpracę z zaborcą. Ludzie tacy stają się w ocenie publicysty „towarzyszami katowskiej roboty […] gotowi włazić do cuchnącej kałuży żandarmskiej i służyć najgorszym swym wrogom za najpodlejsze narzędzie”.

Zdaniem Piłsudskiego rządzący w Rosji mają świadomość, że wymierzone w podbity naród działania opierające się na przemocy fizycznej są jednak niewystarczające i nigdy nie przyniosą spodziewanych efektów w dziele ujarzmiania i wynaradawiania Polaków. Przekonany o tym warszawski generał-gubernator, książę Aleksander Imeretyński, udający wielkiego liberała carski poplecznik, zdaje sobie sprawę z konieczności skrępowania nie tylko ciała niewolnika, ale i jego umysłu, o czym dowiadujemy się z artykułu Carska oświata. Z psychologiczną wnikliwością odtworzył w nim Piłsudski sposób myślenia księcia oraz jego prawdziwe intencje, z których wypływa przemyślana strategia „wtłaczania żandarma do duszy Polaka”, tak by można było bez przeszkód zawładnąć sferą jego życia intelektualnego i duchowego:

Lud polski, wzdycha ks. Imeretyński w swym memoriale, nie tylko je, pije, płaci podatki, pracuje, lecz myśli, czyta, szuka szlachetnych rozrywek, słowem, pożąda strawy duchowej. A wobec tego środki, dotychczas używane przez rząd względem Polaków, są niewystarczające – policjant ze sprzedajną duszą i barbarzyński kozak z nahajem nie wdarli się jeszcze do ducha człowieka i nie stanęli tam na straży prawomyślności. I nic dziwnego, rozumuje książę, że bunt tam właśnie hula, jak we własnym domu. Trzeba więc – takim jest plan Imeretyńskiego – nie zmieniając dotychczasowego postępowania, owszem, nawet wzmacniając skrępowanie cielesne, postarać się i do duszy człowieka wcisnąć żandarma, by strzegł i pilnował, ścigał i karał buntownicze już nie osoby, lecz myśli33.

Narzędziem służącym księciu Imeretyńskiemu do zapanowania nad umysłami Polaków miała stać się prorządowa gazeta nosząca tytuł „Oświata”. Redaktor „Robotnika” wzywał do jej bojkotu, twierdząc, że choć z pozoru czyni wrażenie mało znaczącego pisemka, to jest takim samym środkiem wyniszczenia narodu jak „Cytadela, szubienica i nahajka”. Wszystkie te sposoby działania podporządkowane są jednemu celowi – uczynieniu z Polaków bezrozumnej masy całkowicie podporządkowanej władzy, „zrobienia z nas stada uległego i głupiego bydełka, czekającego obojętnie losu, przez pastucha – cara – mu wyznaczonego”34 – jak dosadnie i obrazowo ujął tę kwestię Piłsudski.

Demaskacja prawdziwych zamierzeń imperatora względem narodu ujarzmionego nastąpiła dzięki wykradzeniu przez petersburskich pepeesowców tajnego memoriału księcia Imeretyńskiego wraz z innymi dokumentami dotyczącymi rosyjskiej polityki na polskich ziemiach. Te obciążające generał-gubernatora i rząd carski materiały dostały się w ręce Piłsudskiego, który przetłumaczył je, poprzedził obszernym wstępem i opublikował w Londynie jako osobną broszurę (1898), ujawniając tym samym opinii publicznej pilnie strzeżone tajemnice caratu. W świetle tego dokumentu wychodził na jaw zaskakujący fakt, że wszystkie ostatnio przeprowadzone przez cara reformy socjalne oraz oświatowe, mające na względzie „dobro Polaków”, a przypisywane sobie przez ugodowców, wymuszone zostały w istocie działaniami ruchu oporu. Ustępstwa, o jakich mowa w dokumencie, miały zapobiec dalszym buntom robotniczym, szerzeniu się tajnego nauczania i tajnej prasy35. Publikacja ta, jako niepodważalny dowód niemoralności i obłudy caratu, znalazła żywy oddźwięk nie tylko na ziemiach polskich, ale i za granicą, stając się „wielce wymownym świadectwem operatywności samej partii, sięgającej carskich kancelarii”36 i przyczyniając się do odwołania księcia Imeretyńskiego z dotychczasowego stanowiska generał-gubernatora Kraju Przywiślańskiego.

W interesujący sposób o napisanym przez Piłsudskiego Wstępie do „Memoriału Księcia Imeretyńskiego” wypowiada się współczesny badacz Bohdan Urbankowski. Podkreśla on, że ponieważ tekst ten adresowany był do czytelników zachodnioeuropejskich, to autor przypomniał w nim historię walk polsko-rosyjskich, stwierdzając przy tym, że Rosja, dokonawszy podboju militarnego ziem polskich, rozpoczęła ich podbój cywilizacyjny37. Memoriał dowodził niezbicie dążności zaborcy do zmiany metod swego działania wobec Polaków – z bezpośrednich, brutalnych, opartych na jawnej przemocy, na pośrednie, łagodne, usypiające, które służyły „rozbijaniu społeczeństwa polskiego”38. Wśród czynników wpływających na proces wyniszczania narodu w sposób niemilitarny badacz wskazuje: carską propagandę służącą izolowaniu Polaków od reszty Europy; użycie broni ekonomicznej w celu dokonania podziałów w społeczeństwie (uwłaszczenie chłopów, rekwizycje majątków buntującej się szlachty, zakaz kupna ziemi przez Polaków, antypolska polityka podatkowa); rozbicie rodzących się polskich wspólnot robotniczych poprzez popieranie kapitalistów i utworzenie policji fabrycznej; „akcję otępiania, ogłupiania [narodu] do poziomu Rosji” poprzez rozpijanie społeczeństwa (państwowy monopol wódczany) oraz stworzenie tzw. kuratoriów trzeźwości propagujących w istocie postawy prorosyjskie; wprowadzenie do szkół języka polskiego, którego miano nauczać w oderwaniu od przeszłości, tradycji i kultury narodu z myślą o szerzeniu treści informacyjno-propagandowych leżących w interesie zaborcy; wreszcie nadzór policyjny nad polskim Kościołem. Wszystkie te posunięcia władzy świadczyły o tym, że program księcia Imeretyńskiego, uważanego powszechnie za liberała, wcale nie był liberalnym, a wręcz przeciwnie, „zabójczym jak trucizna”, ponieważ „terror przekształcił się […] z broni fizycznej w broń psychologiczną”39.

Jednym z najbardziej dojmujących przejawów niewoli moskiewskiej, przywoływanym niejednokrotnie i komentowanym w tekstach Piłsudskiego, jest pognębianie i upokarzanie Polaków w sferze poczucia własnej wartości i dumy narodowej, jakie przyszło im znosić ze strony caratu. Opierając się na wschodnim modelu despotyzmu, lubuje się on bowiem „w obrażaniu godności ludzkiej niewolnika” i „nie dosyć mu uderzyć nahajką, chce on jeszcze, by uderzony pocałował narzędzie tortury”40. Takim kamieniem obrazy dla społeczności polskiej i litewskiej miał stać się wznoszony w Wilnie pomnik Michaiła Murawjowa (1898) nazwany przez Piłsudskiego „pomnikiem kata”. W jednym ze swoich artykułów, stanowiącym w istocie studium zbrodniarza i zbrodni przeciwko podbitemu narodowi41, publicysta sięga do czasów powstania styczniowego i odsłania mechanizm działania despoty wobec buntującego się niewolnika, którego nie wystarczy pokonać, ale trzeba jeszcze ukarać i potraktować tak, by nigdy więcej nie ważył się podnieść ręki na swego pana. Do osiągnięcia tego celu potrzeba było w Rosji nie tyle zwycięskich dowódców, ile przede wszystkim „dobrych katów, umiejących pastwić się nad zwyciężonymi”. Litwie wyznaczono Murawjowa42, któremu wkrótce przydano nowe miano „Wieszatiela” z racji tego, iż „mordem, pożogą i grabieżą” znaczył nadniemieńską ziemię. Z jego rozkazu skazywano powstańców na śmierć bądź znęcano się nad nimi w straszliwy sposób, a ich rodzinom wymierzano najsurowsze kary i wypędzano z domów. Symbolem krwawych rządów Murawjowa staje się w artykule Pomnik kata wszechogarniająca obszar niewolniczej Litwy szubienica. Stworzenie demonicznego wizerunku carskiego satrapy, z którego poduszczenia „rujnowano i niszczono całe osady, palono je i zaorywano następnie ziemię, a mieszkańców bez różnicy płci i wieku wysyłano na Sybir”43, pozwoliło Piłsudskiemu ujawnić przed światem bolesną prawdę o okrucieństwach wileńskiego generał-gubernatora i o tym, jak wielkim ciosem jest dla Polaków stawianie pomnika kata „w sercu jego ofiary”. Pośmiertne wyniesienie na piedestał człowieka naznaczonego piętnem zbrodni w miejscu, „gdzie nie zbutwiały jeszcze ciała zamęczonych i nie obeschły łzy, przezeń wytoczone”, jest właściwe tylko takim rządom, które przez krzywdę i poniżenie zmuszają do uległości swych poddanych. Pod piórem Piłsudskiego ta wywołująca przerażenie niema bryła z kamienia i spiżu – widomy symbol tryumfu krwawej władzy – ożywa i zdaje się urągać z wysoka godności narodu: „Otoczony jestem pogardą waszą i nienawiścią, a jednak stoicie przede mną w milczeniu, bo tak chce car i jego słudzy; nad miastem unosi się jeszcze opar z krwi przeze mnie wytoczonej, w powietrzu drgają jęki zamęczonych przeze mnie ofiar, na placach majaczą szubienice, dzieła rąk moich, a wy to nowe upokorzenie znieść musicie, jak znosiliście tysiące innych, które się nam – panom waszym – zadać podobało”44. Występujące w tekście symbole i atrybuty męczeństwa, takie jak: krew ofiar, szubienice, nahajki czy pęta zaświadczają o zbrodniczych poczynaniach zaborcy, które właśnie pod rządami Murawjowa osiągnęły swe apogeum na Litwie. Odpowiedź Piłsudskiego na te akty terroru jest kategoryczna – bunt wzniecony z nadzieją, że oto „pod promieniami wschodzącego nad Polską i Litwą słońca swobody skruszeje i rozsypie się pomnik niewoli”45.

Drukowane w „Robotniku” teksty, w których bogata egzemplifikacja służy zobrazowaniu sytuacji ujarzmionego narodu, kończy niejednokrotnie bliska ideowo Pomnikowi kata konkluzja, będąca w istocie wezwaniem do przeciwstawienia się zaborcy. W ostatnim akapicie Niewoli czytamy na przykład, że „dopiero z opadnięciem kajdan […] nałożonych na nas przez despotyczny rząd najezdniczy rozpocznie się era szybkiego postępu ku szczęśliwej przyszłości bez troski i krzywdy”46, a artykuł Kuratoria trzeźwości zamyka gorący apel: „Użyjmy […] broń wroga, na nas skierowaną, przeciwko niemu samemu i zamiast zamierzonego zasiewu pokory i uległości podsyćmy ognia oporu i walki!”47.

Na tle przytłaczającej rzeczywistości porozbiorowej, w jakiej egzystował naród, szczególne znaczenie miały dla Piłsudskiego sprawy polskich robotników, do których kierował redagowane przez siebie pismo. Ich położenie różniło się zdecydowanie od tego, w jakim znajdował się wówczas proletariat zachodnioeuropejski i amerykański. O problemach tych traktuje między innymi przybierający charakter studium porównawczego artykuł U nas i gdzie indziej48, który jednocześnie odczytać można jako „popularną i obszerną wykładnię ideologii niepodległościowej”49. Z tekstu wyłania się obraz setek tysięcy robotników walczących w drugiej połowie XIX w. o swoje prawa podczas masowych strajków górniczych w Anglii, Francji i Niemczech, w czasie robotniczych wystąpień w Belgii, burzliwych demonstracji w porcie londyńskim czy też w okresie wielkiego strajku kolejarzy amerykańskich popierających protest w zakładach przemysłowych George’a Pullmana.

Siły ruchu robotniczego upatrywał Piłsudski przede wszystkim w poczuciu solidarności tworzącej go klasy społecznej świadomej swego położenia i celów walki. Uważał bowiem, że dopiero zorganizowana, przybierająca określone rozmiary forma protestu jest w stanie ujawnić prawdziwy potencjał, jaki tkwi w bojownikach o należne im prawa. Ważną rolę w zainicjowaniu wystąpień i możliwości zrealizowania postulatów robotniczych odgrywają, zdaniem Piłsudskiego, zapewnione przez państwo swobody obywatelskie – prawo do wolności słowa, druku, zgromadzeń i organizowania się, dzięki czemu akcja protestacyjna może być przeprowadzona, a nawet zakończona sukcesem. Z takich to zagwarantowanych konstytucyjnie ustaleń prawnych, które rząd zmuszony był respektować, korzystali amerykańscy robotnicy strajkujący w 1894 r. w zakładach Pullmana i solidaryzujący się z nimi współtowarzysze z całego kraju. Było to możliwe dzięki swobodnemu dostępowi do informacji, przynależności do szeroko rozgałęzionej i legalnej organizacji, swobodzie zrzeszania się w związki zawodowe, uczestniczenia w zgromadzeniach i otwartego mówienia o ważnych dla ruchu sprawach50.

Uwydatnienie różnic w położeniu proletariatu zachodnioeuropejskiego, korzystającego z pewnych swobód demokratycznych, i polskiego, poddanego aparatowi ucisku, prowadzi piszącego do wniosku, że tam, gdzie obowiązują prawa obywatelskie, podjęta przez klasę robotniczą walka ma charakter „wojny prawdziwej”, a wielka armia robotników – ludzi wolnych – jest poważną siłą, z którą liczy się władza. W zniewolonym kraju natomiast praw dla siebie domagają się „niewolnicy! Gorzej, słudzy niewolników!”51, bo takiego sformułowania, wyjętego z Byronowskiego Giaura, użył w odniesieniu do polskiego proletariatu. Z dokonanej przez Piłsudskiego oceny sytuacji płynie głębokie przeświadczenie, że do realizacji priorytetowych celów klasy robotniczej konieczne jest wyswobodzenie się spod panowania caratu, bo tylko w niepodległej i demokratycznej Polsce można budować sprawiedliwy porządek społeczny. Konflikt robotników z rządem ilustruje publicysta oryginalnym porównaniem do pozostających w stanie wojny Rzymu i Kartaginy, bo jak twierdzi, „czym Kartagina dla Rzymu, tym jest carat dla naszej sprawy robotniczej i dlatego każdą swą mowę kończyć musimy: «Sądzimy, że carat powinien być obalonym»”52. Przekonany, że ten „skamieniały od wieków” w swym despotyzmie i przeciwny każdej liberalnej myśli ustrój nigdy nie zmieni swego ideologicznego oblicza, za cel priorytetowy uznaje wskrzeszenie „Niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej” reprezentującej interesy robotników i zapewniającej społeczeństwu szerokie swobody polityczne53.

Wśród nagromadzonych w jego artykułach dowodów bezwzględnego tłumienia wszelkich przejawów buntu najbardziej wstrząsającym okaże się zapewne opis „krwawej zbrodni” dokonanej przez władze rządowe na strajkujących robotnikach z Dąbrowy Górniczej. Do ich pogromu w tamtejszej Hucie Bankowej doszło w momencie, kiedy zaczęli upominać się o zaległe wypłaty. Wówczas to ośmiu z nich aresztowano i wywieziono do Piotrkowa, w związku z czym w hucie zawrzało i wybuchł strajk. To, co miało nastąpić potem, gdy gen. lejtnant Wiktor Onoprienko wezwał z Częstochowy dwie roty piechoty, było – zdaniem Piłsudskiego – z góry zaplanowaną prowokacją. Protestujących zwabiono podstępnie na „miejsce kaźni” przed biuro huty i otoczono z dwóch stron wojskiem, któremu rozdano ostre naboje.

Dalej, by cios był skuteczniejszy – czytamy w artykule – przy żołnierzach, mających pełnić rolę katów, stają wachmistrze: mają oni wskazać żołnierzom cel do strzelania, wybrać z tłumu tych, których rząd chce usunąć ze swojej drogi. Lecz czegóż czeka oprawca – ofiara jest na miejscu, narzędzie zbrodni przygotowane! Tak, lecz trzeba jeszcze pozwolenia od oberkata; nareszcie jest i ono, przynoszą depeszę od Imeretyńskiego. Wszystko gotowe, trzeba działać, i pijany Danilczuk czyta zebranym robotnikom ogłoszenie zarządu Huty o rozwiązaniu umowy najmu. Tłum wysłuchał i ruszył, zbliżając się powoli do miejsca egzekucji. Danilczuk pamięta jednak jeszcze, że trzeba usunąć zawczasu wszystko, co winę obciąża i na Boga zaklina, by usunięto kobiety i dzieci. Nareszcie następuje ostatnia scena: padają strzały, krew się leje obficie, na ulicy zostają trupy i ranni. Zbrodniarz zakończył swoje dzieło54.

Ta poruszająca relacja przenosi odbiorcę w sam środek rozgrywających się zdarzeń i ukazuje w szybko następujących po sobie scenach dramat ludzi uwięzionych w śmiertelnym potrzasku. Przyczyn tej masakry upatrywał Piłsudski w poważnych obawach władzy o dalszy rozwój prężnie działającego ośrodka robotniczego w Dąbrowie, który stanowił w oczach zaborcy niebezpieczne zarzewie buntu. Zastanawiając się nad losem robotników i szukając wyjścia z beznadziejnej sytuacji, redaktor pisma widzi dla nich ratunek jedynie w podjęciu walki o niepodległość, bowiem dopiero w oswobodzonej ojczyźnie, jak uznaje, będą mogli poczuć się prawdziwymi gospodarzami na własnej ziemi.

Polityce zniewolenia przeciwstawia się Piłsudski również w artykule Walka z rządem, dowodząc, że postawa pokory jest zgubna i destrukcyjna dla polskich mas pracujących, ponieważ uleganie demagogii władzy, jej fałszywym obietnicom „łask i dobrodziejstw”, nie zmienia w niczym położenia robotników. Pod względem materialnym prowadzi ich do pauperyzacji, a w sferze duchowej – do biernego poddaństwa, jakie właściwe jest ludowi rosyjskiemu przygniecionemu kilkusetletnim brzemieniem tatarsko-carskiej niewoli. Dlatego wszelkie akty solidarności międzyludzkiej mają, jego zdaniem, nie tylko wielkie znaczenie dla rozwoju ruchu robotniczego i siły jego oddziaływania, lecz są przede wszystkim dowodem na to, że ucisk rządowy nie zdołał wytworzyć u Polaków niewolniczej uległości i nie zamarło u nich „gorące pragnienie wolności i wyzwolenia”55.

Aby opracować niezawodną strategię walki o niepodległość i skutecznie stawić czoła zaborcy, należy najpierw, jak przekonuje Piłsudski, poznać dobrze mechanizmy rosyjskiego samodzierżawia, uświadomić sobie, na jakich fundamentach się wspiera, w czym tkwi jego siła, a w czym słabość. Trzeba też wniknąć w mentalność tamtejszego ludu, a przede wszystkim zrozumieć istotę stosunków społecznych panujących w Rosji od wieków. Wszystkie te zagadnienia rozwinięte zostaną w obszernym artykule Rosja (1895), stanowiącym wnikliwe studium funkcjonowania carskiego imperium56, które za Piłsudskim nazwać można „państwem chłopskim”, gdyż to włościanie stanowią przytłaczającą większość jego obywateli, podczas gdy ludność miejska to zaledwie dziesiąta część ogółu mieszkańców. Same zaś miasta są niczym „wysepki w oceanie wiejskim” i za wyjątkiem kilku ośrodków przemysłowych nie odgrywają większej roli w życiu gospodarczym kraju. Stanowią tak naprawdę „siedliska różnych władz gubernialnych i powiatowych” z nieprzebraną ilością urzędników żerujących na rosyjskim chłopie, który jest na swym małym kawałku ziemi przyciśnięty ciężarem podatków nie do udźwignięcia. Dlatego, gdy jesienią nadchodzi pora uiszczania należności, w całej Rosji słychać „świst rózeg i jęk bitych chłopów”. Swą nienawiść i gniew kierują oni ku rzeszy wyzyskiwaczy pozostających na carskich usługach, a samego cara jako sprawcę całego zła – kochają jak Boga i wierzą mu bezgranicznie. Ten stan rzeczy może wydawać się czymś paradoksalnym, ale Piłsudski, wykazując właściwy sobie zmysł historiozoficzny, sięga do odległej przeszłości Rosji i w niej widzi mechanizm bezwolnej podległości władzy. Źródeł jej upatruje w wielowiekowej niewoli tatarskiej, która odcisnęła na rosyjskim ludzie niezatarte piętno i wszczepiła weń niewolniczego ducha, co sprawiło, że bezwzględnie podporządkowany swemu władcy ślepo wykonuje jego rozkazy, idąc „zdobywać i zakuwać w kajdany inne narody”. Zdaniem Piłsudskiego, ta zacofana i wyzyskiwana część społeczeństwa stanowi opokę dla caratu i gdyby nie jej upadek ekonomiczny, nie byłoby powodu do obaw o trwałość despotycznego systemu rządów. Szlachta bowiem nie jest zagrożeniem dla panującego ustroju, wręcz przeciwnie – obdarzona w największej mierze przywilejami57 i urzędami utrzymuje się kosztem całego narodu, jest „najulubieńszym dzieckiem caratu”. W podobnej sytuacji znajduje się burżuazja ze względu na to, że władza sprzyja jej interesom. W rzeczywistości jednak w Rosji nie ma dobrych warunków dla rozwoju kapitalizmu, który, według Piłsudskiego, determinuje dostatecznie rozbudowana i sprawnie działająca infrastruktura oraz odpowiednio wykwalifikowane kadry techniczne.

Klasa robotnicza natomiast, dla której „matuszka Rosija nie jest wcale matką, a macochą”, liczy w carskim imperium około półtora miliona proletariuszy (co stanowi 1/15 całej ludności), a wraz z rodzinami – około 6 mln, z czego duża część to Polacy, Litwini, Łotysze i Rusini. Robotnik rosyjski żyje w nędzy, narażony na wyzysk, który „sroży się bezczelnie i bez granic wyciska złotodajną pracę proletariusza”, jak ocenia jego sytuację Piłsudski, podkreślając, że w Rosji obowiązuje najdłuższy dzień roboczy i najniższa płaca. Poza tym robotnik jest nieustannie upokarzany i traktowany przez kapitalistę jak bezduszna maszyna, a nawet karany cieleśnie. Najgorsze okazuje się jednak to, że nie ma on świadomości swego położenia i stąd bierze się jego bierna postawa oraz brak sprzeciwu wobec wyzyskiwaczy. Jeśli nawet dochodzi w tym kraju do jakiś strajków, to najczęściej są to „wybuchy rozpaczy”, a nie efekty zorganizowanego działania. Rosyjski proletariat „nie jest dzieckiem miasta” jak zachodnioeuropejski, gdyż robotnikiem zostaje tu chłop, który nie wiąże swojego losu z pracą w fabryce, ale zdobywszy odpowiednie środki finansowe, wraca na swój kawałek ziemi. Przywódca PPS wychodzi z założenia, że zmiana świadomości robotników rosyjskich jest procesem długotrwałym i że to nie oni staną się żywiołem rewolucyjnym, będącym w stanie obalić carat, wyobrażony w artykule Rusyfikacja (1895) jako potwór, który jedną nogą przygniata pokorny naród rosyjski, chcąc strącić go w przepaść nędzy i upodlenia, a drugą uciska ujarzmione ludy przykute doń łańcuchami niewoli58. Zdaniem publicysty, siłą, która „w proch zetrze potęgę caratu”, będą narody podbite i wchłonięte przez Rosję – Polacy, Litwini, Łotysze, Rusini – zamieszkujący w większości tereny dawnej Rzeczypospolitej, a wyrastający z zupełnie odmiennej tradycji i doświadczeń historycznych. Ludy te cechuje, w przeciwieństwie do hołdujących ślepemu posłuszeństwu Rosjan, ugruntowana świadomość polityczna wspierająca się na wartościach wolnościowych i demokratycznych, co determinuje ich gotowość do walki z uciemiężeniem. Według Piłsudskiego, jako pierwsi poderwą się przeciwko caratowi Polacy, którzy pociągną za sobą inne ludy ujarzmione, i wsparci przez rozwijający się ruch robotniczy w Rosji obalą despotę, zapewniając wolność i wszelkie swobody obywatelskie nie tylko sobie, ale i „wszystkim, w niewoli carskiej jęczącym”59.

W przekonaniu Piłsudskiego Polacy w szczególny sposób predestynowani są do odegrania decydującej roli w starciu z prześladowcą, ponieważ stojąc zawsze po stronie narodów uciśnionych, angażowali się w europejskie ruchy narodowowyzwoleńcze i bronili ideałów rewolucyjnych. Tych, które po Wielkiej Rewolucji Francuskiej coraz bardziej rozprzestrzeniały się w Europie, poruszały umysły i serca, „obalały stare, strupieszałe formy polityczno-społeczne”, napotykając jednakże na opór ze strony rządów reakcyjnych, w tym zwłaszcza caratu usiłującego zachować anachroniczny porządek społeczny. Polacy zaś jako odwieczni orędownicy wolności, związani z cywilizacją i kulturą Zachodu, miłujący swobody demokratyczne, stwarzali „swą buntowniczością” niebezpieczny dla uzurpatora ruch oporu przeciwstawiający się jego despotycznej władzy. Ziemie polskie to, według Piłsudskiego, najdalej wysunięty na wschód Europy bastion ideałów socjalistycznych i wolnościowych, a polscy socjaliści to obrońcy Zachodu „od zaborczego i reakcyjnego caratu”60.

Wraz z ewolucją profilu ideowego „Robotnika”, który coraz wyraźniej wysuwa na czoło postulaty niepodległościowe, obserwujemy też pewne przeobrażenia w obrębie warsztatu pisarskiego jego redaktora. O ile artykuły z pierwszych lat istnienia pisma, jak również korespondencje nadsyłane do „Przedświtu”, odznaczają się jeszcze charakterem agitacyjno-perswazyjnym (np. Rusyfikacja, Budżet państwa, Niewola), to z czasem, dzięki zdobywanym na polu dziennikarskim doświadczeniom, stają się one coraz mniej schematyczne, zyskują na oryginalności i sile wyrazu, czemu służy traktowanie słowa jako głównego narzędzia działania. Z warstwy słownej piszący wydobywa różne odcienie znaczeniowe i uczuciowe. Ze swobodą operuje słownictwem silnie zabarwionym emocjonalnie, konkretnym, często dosadnym, nazywającym rzeczy po imieniu. Tak dzieje się w wielu artykułach ukazujących działania carskiej władzy, w których zdemoralizowani urzędnicy jawią się jako „roje pijawek wysysających krew naszą” (Odezwa na odsłonięcie pomnika Murawjewa w Wilnie), ich przełożeni to „kapitalnie głupi naczelnicy”, „przepite głowy” (Rosja), inspektorzy fabryczni mają „lisie miny” (Z powodu strajków tegorocznych), a na prymitywnych podoficerach rosyjskich „cywilizowane odzienie leży […] jak siodło na krowie” (Święto majowe w Warszawie). Znamienny dla publicystyki Piłsudskiego jest zabieg metaforyzacji pozwalający w plastyczny sposób przedstawić istotę zjawisk z życia społecznego i politycznego: o sytuacji robotnika napisze – „związano mu oczy, skrępowano ręce, nogi i rzucono na pastwę wyzysku” (Nasze pismo), a rok 1863 określi mianem „krwawej łaźni” (W rocznicę). W tego typu sformułowaniach często używane są odniesienia do świata zwierzęcego, które służą zwykle odczłowieczeniu przedstawicieli zaborczej władzy („czarne dziobate drapieżniki”) i całej rzeszy wspierających ją agentów („pieski carskie”)61. Z kolei metaforyczne powiązanie leksyki dotyczącej ludzkiej cielesności z określeniami systemu zniewolenia, jak w ujęciach: „brzęczące u nóg Polski kajdany” (Odezwa do robotników w sprawie odsłonięcia pomnika Mickiewicza w Warszawie), „jarzmo niewoli wbija się nam w barki” (Walka z rządem), pozwala w sposób ukonkretniony, niemalże namacalny, oddać mechanizmy carskich represji.

Tworząc metaforyczne obrazy, Piłsudski niejednokrotnie odwołuje się do tradycji biblijnej, historii starożytnej i mitologii: o kolaborujących z rządem mówi na przykład, że „każdy z nich, wkładając mundur, wyciska sobie piętno Kaina na czole” (Niewola); o działaczach ruchu robotniczego – „apostołowie nowej ewangelii” (W rocznicę); postawę socjalistów charakteryzuje w sformułowaniu – „nie sprzedamy swojego losu za miskę soczewicy” (Odezwa na 1 maja 1895 r.); wrogie stosunki polsko-rosyjskie porównuje do tych, które istniały między Rzymem a Kartaginą w czasach wojen punickich (U nas i gdzie indziej); zagrożenie carskimi represjami ilustruje celnym sformułowaniem o mieczu Damoklesa wiszącym nad każdym mieszkaniem (Nasze pismo), a o oportunizmie polskim wyrazi się, że lawiruje pomiędzy „Scyllą patriotyzmu i Charybdą tchórzostwa” (Dzieje pomnika Mickiewicza w Warszawie).

W odtwarzaniu zdarzeń, w opisach czy charakterystyce ludzkich zachowań, a także tam, gdzie dochodzą do głosu prawdy ogólne, używa wielokrotnie przysłów i potocznej frazeologii – o skorumpowanych urzędnikach powie: „kruk krukowi oka nie wydziobie” („Przedświt” z lipca 1893), o zhańbieniu się zdradą: „kto z błotem ma do czynienia, zawsze uwalać się musi” (Gorliwość żandarmska), o uległości względem władzy: „Pokornemu na łbie kołki krzesać można” (Walka z rządem). Jednocześnie na łamach „Robotnika” uobecnia się metaforyka, która wyrasta z romantycznej tradycji patriotycznej i której nieodłącznymi atrybutami są: krew, ogień, gniew, kajdany, szubienica użyte w takich między innymi sformułowaniach jak: „zduszenie powstania w potokach krwi”, „tlejąca iskra” buntu, „kajdany niewoli politycznej”, „gwizd kul, skrzypienie szubienic”. W Odezwie na przyjazd cara Mikołaja II do Warszawy upersonifikowana stolica jawi się „nie jako okuta w łańcuchach i wstrząsająca nimi groźnie buntownica, lecz jako uległa niewolnica pokornie leżąca u stóp swego pana”. W innych jeszcze tekstach, pochodzących zwłaszcza z późniejszego okresu aktywności publicystycznej, Piłsudski odwołuje się do literatury narodowej, do dzieł wielkich twórców romantycznych – Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, a myśli swe ilustruje fragmentami ich najwybitniejszych utworów. W jednym ze swoich rocznicowych artykułów przytacza ustępy Mickiewiczowskiego wiersza Do matki Polki, parafrazuje i cytuje znamienne słowa z Pana Tadeusza („każde niemal pokolenie «zrodzone w niewoli, okute w powiciu» miało «jedną taką wiosnę w życiu», gdy z wiarą w zwycięstwo szły zastępy bojowników do walki otwartej z przemocą”), a ponadto przywołuje nastrojowy dwuwiersz z dzieła Słowackiego Poema Piasta Dantyszka, w którym romantyczny wieszcz zwraca się do przyszłej Polski: „Wszak myśmy z twego zrobili nazwiska / Pacierz, co płacze, i piorun, co błyska” (W rocznicę, 1900). W jego tekstach pojawiają się równocześnie odniesienia do poezji i pieśni rewolucyjnej, między innymi do Czerwonego sztandaru Bogusława Czerwieńskiego, do wiersza Czegóż chcą Wacława Sieroszewskiego, do Mazura kajdaniarskiego Ludwika Waryńskiego.

Stosując różne formy podawcze: artykuły, listy, sprawozdania, odezwy, mowy, Piłsudski opatruje swoje teksty komentarzami, które zmuszają czytelnika do samodzielnej refleksji bądź podjęcia określonych działań. Obrona kościoła w Krożach zakończona pogromem wiernych, wzniesienie w Wilnie pomnika Murawjowa, masakra w Dąbrowie Górniczej to znamienne przykłady sytuacji, z których wyłaniają się charakterystyczne opozycje: kat – ofiara, pan – niewolnik i do których Piłsudski dobudowuje inne jeszcze pole semantyczne: prześladowca – buntownik usiłujący zerwać hańbiące go pęta niewoli. Tego rodzaju kategoryzacja pociąga za sobą kumulację pejoratywnie nacechowanych leksemów. Służą one stworzeniu jednoznacznie negatywnego obrazu caratu poprzez wypracowanie bogatego rejestru nazw i określeń odnoszących się tak do samego cara, jak i do jego podwładnych. Są oni najczęściej określani mianem katów, oprawców, siepaczy, ciemiężców, prześladowców, gnębicieli, zdrajców, wyzyskiwaczy, szpiegów, złodziei. Spotykające się z miażdżącą krytyką PPS działania władzy zaborczej zostają zdyskredytowane i potępione za pomocą słownictwa wpływającego na ujemną ocenę rosyjskiego rządu, który jest: barbarzyński, wściekły, zbójecki, samowładny, brutalny, podstępny i dziki, a jego metody działania to: gwałty, grabieże, prześladowania, łupiestwa, mordy, rzezie, szykany, poniżanie i upodlenie człowieka, ucisk i okrucieństwa62.

Język redaktora „Robotnika” jest przy tym urozmaicony składniowo i stylistycznie, nieszablonowy, daleki od monotonii drętwego wywodu. Wystarczy wskazać chociażby jedno ze zdań zawartych w marcowym numerze „Przedświtu” z 1893 r., w którym widać nagromadzenie zabiegów językowych:

Tu nie ma żadnych względów; nauka przeszkadza – neguje się wszelkie wywody nauki; rózga się podoba – dochodzi się do twierdzenia, że rózga to najlepszy pedagogiczny środek, to dobrodziejstwo; prasa, szkoła przeszkadzają – mówi się wprost: wszystkich gazeciarzy trzeba potopić (!), a szkoły zamknąć lub w najgorszym razie oddać je w ręce niewykształconych popów; Polacy, Żydzi? – co za ceremonie z nimi, wypędzić z kraju i basta!63.

Aby oddać w sposób wyrazisty i przekonujący tok myślenia zaborcy godzącego w życie intelektualne Polaków, autor posługuje się w tak długim wypowiedzeniu mową pozornie zależną, korzysta z rejestru słownictwa właściwego językowi potocznemu, dba o dynamikę i ekspresyjność wypowiedzi (wielość krótkich członów zdania, lakoniczne pytanie, wykrzyknienia), a co więcej, stara się utrzymać ją w tonie ironicznym. Ironia i sarkazm niejednokrotnie zresztą przebiją z jego publicystyki, służąc charakterystyce przedstawicieli władzy, podważaniu i ośmieszaniu ich autorytetu. W Zabiegach żandarmskich na przykład szefa warszawskiej policji będzie nazywał współczująco „biednym”, starając się wyeksponować nieskuteczność jego przewrotnych działań wymierzonych w polskie podziemie socjalistyczne. Ironicznie też wyrazi się o carze Mikołaju II i księciu Imeretyńskim jako o ludziach szlachetnych; szlachetnym nazwie też cel, jaki przyświecał wystawieniu pomnika Murawjowowi – krwawemu pogromcy powstania na Litwie. Wyraźny sarkazm piszącego dojdzie do głosu w artykule Rosja, w którym stwierdzi, że carski rząd „nie chciał wyrzucać pieniędzy na takie głupstwa, jak karmienie umierających z głodu”. Księży idących na współpracę z zaborcą nazwie „czcigodnymi” i „ślicznymi pasterzami”, którzy poprzez swoje zeznania posyłają „na ciężkie roboty po kilka ze swych owieczek” („Przedświt” z lipca 1894 r.). Wplatane natomiast w tok narracji dialogi i przytoczenia czyichś słów (Rosja, Podróż cara, Z Rosji, Nasze pismo) stanowią dokumentarną egzemplifikację działań caratu i służą ich krytycznej ocenie. „Celem Piłsudskiego – jak konkluduje Małgorzata Dawidziak-Kładoczna – jest nie tylko sugestywne przedstawienie obrazu caratu, ale przede wszystkim sugerowanie negatywnej interpretacji rzeczywistości. Dotyczy to zwłaszcza tych fragmentów, w których perswazja odbywa się nie tylko za pomocą leksyki o charakterze wyraźnie oceniającym, ale również dzięki starannie gromadzonym przesłankom, specyficznie skonstruowanemu kontekstowi i racjonalnej argumentacji”64.

W czerwcu 1902 r. na VI zjeździe PPS z inicjatywy Piłsudskiego powołano do istnienia nowy, przeznaczony dla Litwy, socjalistyczny organ prasowy noszący tytuł „Walka”. Pierwsze trzy jego numery, ukazujące się od października 1902 r. do listopada 1903 r.65, wypełnione były prawie w całości tekstami autorstwa niedawnego redaktora „Robotnika”, który po ucieczce z zakładu psychiatrycznego ukrywał się w Galicji (Kraków, Lwów), skąd kierował podziemnymi strukturami partii i wyprawiał się do zaboru rosyjskiego, prowadząc tam działalność konspiracyjną. Redagowana przez niego „Walka” miała być platformą służącą podejmowaniu problemów społeczno-politycznych Litwy w powiązaniu z kwestią niepodległościową. W swoich artykułach zwracał uwagę na fakt, że kierunek rosyjskiej polityki po 1863 r. stał się bezwzględny dla ludności tych ziem: „Rusyfikacja sięgała wszędzie – od szkoły szła do kościoła, od teatru do bibliotek, od życia publicznego wdzierała się nawet do stosunków prywatnych66. Celem polityki rusyfikatora jest, jak podkreślał, „zgniecenie żywiołu polskiego i zlanie ostateczne Litwy z Rosją”67. Na łamach „Walki” pisał więc o ucisku chłopów i rzemieślników, o prześladowaniu katolików i ludności żydowskiej, o atakach na język litewski w szkołach, a także o problemach ekonomicznych (np. dający się coraz bardziej we znaki brak ziemi) oraz o konfliktach społecznych celowo podsycanych przez zaborcę. W związku z tym formułował cel walki z caratem: „Dążymy do tego, by lud był gospodarzem zupełnym tego kraju, który zamieszkuje, a czyż można być gospodarzem w całym tego słowa znaczeniu, gdy ktoś obcy ma wpływ na gospodarkę, gdy od niego zależy postępowanie gospodarza. Walka więc nasza o zmianę ustroju politycznego jest niczym innym, jak walką o niepodległość, o zniesienie wiekowej niewoli, ciążącej nad krajem”68.

Myśl o realizacji idei niepodległościowej, która krystalizuje się w „Robotniku” i „Walce”, znajdzie swą kontynuację w „Strzelcu” – piśmie wychodzącym pod redakcją Mariana Kukiela, a powołanym do życia w kwietniu 1914 r. przez Komendę Główną Związku Strzeleckiego. Wydawanie miesięcznika (wyszedł w liczbie zaledwie czterech numerów) przerwał wybuch I wojny światowej. Lata poprzedzające rok 1914 to dla Piłsudskiego czas wzmożonej pracy nad tworzeniem ruchu strzeleckiego, mającego stać się w przyszłości zaczynem polskiej armii. Strzelcy byli ochotnikami, którzy w razie wybuchu konfliktu międzynarodowego mieli przeobrazić się w żołnierzy stających do walki o wolną Polskę. Piłsudski świadomy, że idea niepodległościowa „tli [się] pod popiołami”, dążył do rozwijania polskich struktur wojskowych, poświęcając temu zagadnieniu osobny odczyt wygłoszony w Paryżu podczas inspekcji tamtejszego oddziału Związku Strzeleckiego69. Wskazywał w nim między innymi fundamenty ideowe, jakie legły u narodzin ruchu strzeleckiego, przed którym stanęło wyzwanie wskrzeszenia tradycji polskiego oręża i torowania drogi do niepodległości Polski. Podjęcie konkretnych inicjatyw o charakterze militarnym miałoby poprowadzić społeczeństwo do czynu zbrojnego, bo jak twierdził w odczycie O polskim ruchu strzeleckim, jedynie systematyczne przygotowanie wojskowe „pozwoli nam w godzinie walki stawić czoło temu czy innemu państwu zaborczemu”70. Przewidywał, że może niebawem dojść do sytuacji, gdy wraz z wybuchem wojny, która toczyłaby się na naszej ziemi, wydani zostaniemy na łup Austrii, Rosji i Niemiec, i że to wówczas Polacy żyjący w trzech różnych zaborach będą musieli stanąć po przeciwnych stronach we wrogich sobie armiach. Wizja przyszłej tragedii narodu powinna zatem przesądzić ostatecznie, „w sposób o wiele drastyczniejszy niż wszelkie argumenty logiczne”, o konieczności rozwoju polskich formacji zbrojnych. Dla Piłsudskiego zintensyfikowanie przygotowań militarnych, które dały już pozytywne efekty, gdyż liczba organizacji strzeleckich stale wzrastała, miało decydujący wpływ na to, by kwestia polska zarzucona po 1863 r. powróciła ponownie na „szachownicę europejską” i by zaczęto liczyć się z Polakami na arenie międzynarodowej. Odzyskanie niepodległości będzie możliwe tylko wtedy, jak twierdził, gdy Polacy solidarnie pójdą drogą wytyczoną przez inicjatorów ruchu strzeleckiego, ostateczny zaś rezultat podjętego czynu zależał będzie od intensywności zbiorowego wysiłku, „czynnego i uporczywego współdziałania całego narodu”.

Aby zmobilizować młodych ludzi do wstępowania w szeregi polskich organizacji militarnych, Piłsudski aktywnie angażuje się w tworzenie pisma „Strzelec, mającego służyć szerzeniu idei walki zbrojnej w jak najszerszych kręgach społeczeństwa. W swoich artykułach występuje jako historyk i teoretyk wojny poddający dogłębnej analizie mechanizmy konfliktu bałkańskiego z lat 1912–1913, które zdecydowały o zwycięstwie Bułgarów i klęsce Turków. Wśród czynników przesądzających o tryumfie Bułgarów wymienia przede wszystkim ogromne zaangażowanie tego narodu w sprawę wojny, na którą „ciągną wszyscy – starzy i młodzi […] bez żadnej skargi, bez żadnej depresji moralnej”71. Z uznaniem pisze o długotrwałym przygotowywaniu się „umysłów i serc bułgarskich” do skutecznej walki z wrogiem dzięki istnieniu wieloletniej partyzantki w Macedonii i dzięki nauce miłości ojczyzny, którą zaszczepiano im w szkołach, tak by potem „teatr wojny był dla każdego żołnierza nie bezduszną i niemającą przystępu do jego myśli zbieraniną obcych nazw geograficznych, lecz krajem, napełnionym żywą treścią odczutych walk i przemyślanych bojów”72. Piłsudski stawia Polakom za wzór postawę ludności bułgarskiej. Ta aktywnie włącza się w działania prowadzone przez wojsko i nie tylko entuzjastycznie wita swe oddziały, ale przede wszystkim udziela im swojego wsparcia, pełni funkcje zabezpieczające na tyłach, w służbie ochronnej, naprawia drogi i mosty, dostarcza żywności, udziela pomocy medycznej.

Analizując natomiast strategię wojenną Turków, która nie brała pod uwagę realnego, ogólnie złego stanu armii, wskazuje na chaos organizacyjny, niedostosowanie działań do rzeczywistej sytuacji na polu bitwy, tworzenie naprędce przypadkowych batalionów, pułków i dywizji nieodpowiadających wartości siły bojowej, jaką dysponowano. Niepowodzenia Turków potęgowały ponadto: nieumiejętne wykorzystanie broni, niedostateczne wyszkolenie żołnierza oraz brak „ducha inicjatywy i improwizacji” w pierwszych dniach wojny. Piłsudski pisze, że w wojsku tureckim działy się rzeczy przerażające – powołani pod broń rezerwiści, bez żadnego sprawdzenia czy umieją nią władać, wysyłani byli od razu na front, niektórzy nawet bez umundurowania; walczącym nie zapewniono prowiantu, tak że głodni żołnierze całymi rzeszami schodzili z zajmowanych pozycji w poszukiwaniu żywności; ranni nie otrzymywali pomocy medycznej ani opieki, wielu z nich wycieńczonych kładło się tam, gdzie stali – w błocie, na drodze, u progu domostw, które napotkali; żołnierze cofali się w całkowitym bezładzie. Słowem – „nie była to armia zorganizowana, ale jakaś głodna, rozpaczliwa masa rozbitków”.

Głównego powodu ostatecznej katastrofy Turków nie upatruje jednak Piłsudski w czynnikach związanych z materialną i organizacyjną sferą działań wojennych. Jego zdaniem miał on podłoże psychiczne, u podstaw którego legło załamanie moralne żołnierzy w związku z towarzyszącym im od początku walki wewnętrznym poczuciem nieuniknionej klęski. Dla Piłsudskiego zwycięzcą zawsze jest ten, kto wierzy w zwycięstwo:

Najistotniejszą częścią «moralności» wojska jest namiętne dążenie do zwycięstwa, do zgniecenia i ostatecznego pokonania nieprzyjaciela oraz wiara w powodzenie swego oręża i płynące stąd zaufanie do siebie, jako żołnierza. Uczucia te […] wytwarzają podłoże tak dogodne dla rozkwitu wszystkich cnót żołnierza, jak męstwo, wytrwałość, humor przy znoszeniu ciężaru bitwy i w ogóle wojny, że dają siłę fatalną, prowadzącą do zwycięstwa73.

Pisząc o wojnie bałkańskiej i zgłębiając jej tajniki, Piłsudski dostrzega w swojej współczesności tendencje do eliminowania znaczenia czynnika psychicznego w walce na rzecz przeceniania „wartości technicznych”, które w istocie nie są w stanie zastąpić „elementarnych podstaw «morale» żołnierza i wojska”. Konsekwencje braku ducha bojowego w wojsku tureckim ilustruje licznymi obrazami z pól bitewnych, ukazując między innymi sytuację, kiedy to nocą, po odniesionym zwycięstwie „dywizja Ismid w dzikim nieładzie i popłochu rzuca się do ucieczki”, choć przez nikogo nie jest atakowana, a żołnierze w ciemnościach strzelają wzajemnie do siebie. Za ich przykładem idzie cała armia – korpusy i dywizje przeobrażają się w samowolnie działające bandy, które opuszczają generałów, armaty, sztandary, by strzelać do swoich współtowarzyszy, podczas gdy pokonany nieprzyjaciel cofa się i zaczyna okopywać, spodziewając się tureckiego natarcia. Niejednokrotnie w czasie walk z Bułgarami zdarzało się, że dowódcy tureccy musieli swoim żołnierzom grozić szablą i rewolwerem, aby powstrzymać ich od ucieczki.

Czyż można znaleźć jaskrawszy przykład przegranej z powodu niskiego stanu «moralności» wojennej – podsumowuje swe rozważania Piłsudski. – Bój, zwycięstwo i klęska odbyły się nie na materialnym terenie, nie za pomocą materialnych kul i bagnetów, czy najnowszych wynalazków technicznych – wszystko to nie miało najmniejszego znaczenia. Jedynie w niematerialnym duchu ludzkim miała miejsce walka, tam starły się pomiędzy sobą słabe «tajemnicze cnoty» żołnierza tureckiego z potężnymi «tajemniczymi ranami» jego «moralności», by dać w rezultacie w jednej chwili bajeczną klęskę pierwszych. Dalsze, materialne już skutki są tylko zwykłym następstwem żywej emocji duchowej, przeżytej przy tym niematerialnym boju74.

Przyjęta przez Piłsudskiego postawa filozofa wojny pozwoliła na odsłonięcie pewnych uniwersalnych prawd, jakie płyną z analizy mechanizmów ujawniających znaczenie siły moralnej w śmiertelnym starciu z wrogiem. Przeniesienie na rodzimy grunt tezy o tryumfie silniejszego duchem miało w sytuacji zniewolonego narodu moc krzepiącą i uświadamiało fakt, że wywalczenie niepodległości jest możliwe, bowiem w ogromnej mierze zależy od potencjału drzemiącej w bojowniku siły moralnej i wiary w zwycięstwo. Swój artykuł o wojnie bałkańskiej kończył płynącym z tych przemyśleń ostatecznym stwierdzeniem: „Bić się i zwyciężać można w najtrudniejszych warunkach, wyjść udaje się nieraz z najcięższego położenia, lecz dlatego trzeba namiętnie tego pożądać i jasno patrzeć, choćby w najczarniejszą prawdę, nie upiększając jej żadną fikcją i fantazją”75.

1 Priorytetowym celem PPS stało się odzyskanie niepodległości, a najważniejszymi postulatami – zaprowadzenie demokratycznego systemu władzy, zagwarantowanie równości wszystkich obywateli bez względu na płeć, rasę, narodowość i wyznanie, zapewnienie wolności słowa, druku, zebrań i stowarzyszeń, praw wyborczych dla ogółu, powszechnego dostępu do bezpłatnej edukacji, zapewnienie pracownikom praw socjalno-bytowych (m.in. ośmiogodzinny dzień pracy, zagwarantowana płaca minimalna, zakaz pracy dzieci do lat 14). Zob.: L. Wasilewski, Zarys dziejów Polskiej Partii Socjalistycznej w związku z historią socjalizmu polskiego w trzech zaborach i na emigracji, Warszawa 1925, s. 32–33; W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna. 1892–1948. Zarys dziejów, Warszawa 1988; Stulecie Polskiej Partii Socjalistycznej 1892–1992. Materiały sesji naukowej zorganizowanej w dniu 5 listopada 1992 r., red. G. Łuszkiewicz, Radom 1991.

2 J. Piłsudski, Nasze pismo [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 133.

3 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja, Chotomów 1991, s. 13.

4 S. Hincza [L. Stolarzewicz], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski…, s. 56.

5 Ibidem, s. 55. Podobne spostrzeżenie poczynił Kazimierz Czachowski, pisząc, że w warunkach ówczesnej rzeczywistości, kiedy siły trzeba było mierzyć na zamiary, „jedyną platformą, na której przyszły wódz narodu mógł był praktycznie rozwijać wolę zwycięstwa, była Polska Partia Socjalistyczna”, postulująca wywalczenie niepodległości i zaprowadzenie demokratycznego systemu władzy. Zob. K. Czachowski, Pisma Józefa Piłsudskiego [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz…, s. 13.

6 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 11. Piłsudski pragnął Polski niepodległej i sprawiedliwej. Wymiernym efektem tego rodzaju dążeń i postulatów była przedstawiona na IV międzynarodowym kongresie socjalistycznym w Londynie rezolucja Polskiej Partii Socjalistycznej (1896 r.), która, jak pisze na łamach „Robotnika” jego redaktor (4 października 1896 roku, nr 17), orzekała, że „niepodległość Polski jest żądaniem politycznym równie nieodzownym dla międzynarodowego ruchu robotniczego, jak dla samego proletariatu polskiego”. Pismo „Naprzód” podawało natomiast, że rezolucja ta „została wywołana przez Polaków i że komisja jednomyślnie ją postawiła ze względu na wszystkie ujarzmione narody”. Więcej na temat ustaleń londyńskiego kongresu oraz zaprezentowanego na nim stanowiska polskich socjalistów pisze Włodzimierz Suleja: Józef Piłsudski…, s. 33. Por. J. Piłsudski, Z kongresu [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 149.

7 O ewolucji ideowej „Robotnika” pisze Krzysztof Polechoński w rozdziale Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego. Zob. J. Piłsudski, Wybór pism…, s. LV.

8 Alina Kowalczykowa podkreśla, że dla redaktora „Robotnika” „socjalizm był […] celem dalszym, celem najbliższym – niepodległość”. Zob. A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 12.

9 J. Piłsudski, W rocznicę [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 161.

10 Ibidem, s. 161.

11 Ibidem.

12 Tekst z cytowanym fragmentem Mickiewiczowskiej poezji ukazał się w „Kurierku Robotnika” 24 stycznia 1900 roku, s. 1–4.

13 Zob. J. Piłsudski, W rocznicę [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 287.

14 Ibidem, s. 289.

15 Alina Kowalczykowa pisze, że „Piłsudski czerpał z tej tradycji wzorce bohaterskie i etyczne: kładł nacisk nie na program proletariatczyków, lecz na wierność wobec idei, na apoteozę męczeńskiej śmierci – i podsycał w ten sposób nienawiść do zaborcy. Tradycja klasowa przekształcała się w ten sposób w niepodległościową”. Zob. A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 26–27.

16 W ciągu 45 lat, od 1894 r. do 1939 r., „Robotnik” znacznie się zmieniał. Początkowo funkcjonował przez ćwierć wieku jako pismo podziemne, a następne przez 21 lat ukazywał się jawnie – jako centralny dziennik demokratycznej partii lewicowej, jaką była PPS działająca w II Rzeczypospolitej. Zob.: J. Łojek, J. Myśliński, W. Władyka, Dzieje prasy polskiej, Warszawa 1988; J. Myśliński, Polska prasa socjalistyczna w okresie zaborów, Warszawa 1982.

17 J. Piłsudski, Nasze pismo [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 136.

18 Do końca listopada 1906 r. ukazało się 130 numerów „Robotnika”.

19 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 15.

20 J. Piłsudski, Od redakcji [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 167–168.

21 J. Piłsudski, Niewola [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 156.

22 J. Piłsudski, Rusyfikacja [w:] idem, Pisma zbiorowe, t. 1, s. 32. Pierwodruk tekstu: „Kalendarz Robotniczy” na rok 1903, s. 35, 38.

23 O sytuacji polskiego szkolnictwa w zaborze rosyjskim traktują korespondencje Piłsudskiego słane do londyńskiego „Przedświtu”, m.in. z marca, maja i lipca 1893 r. Zob. J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 21–22, 36, 42.

24 J. Piłsudski, Z powodu jubileuszu Puszkina [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 260.

25 J. Piłsudski, Niewola [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 158.

26 Zob. R. Skrzycki, [R. Dmowski], Ze studiów nad szkołą polską w zaborze rosyjskim, Lwów 1900, s. 63.

27 J. Piłsudski, Gwałty w Krożach. Artykuł umieszczony w formie korespondencji w „Przedświcie”, grudzień 1893, nr 12, str. 21-22 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 51–56.

28 Ibidem, s. 53.

29 Ibidem.

30 Ibidem, s. 56.

31 J. Piłsudski, Korespondencja z „Przedświtu” z marca 1893 r. [w:] idem, Pisma zborowe…, t. 1, s. 18.

32 J. Piłsudski, Zabiegi żandarmskie [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 160.

33 J. Piłsudski, Carska oświata [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 280.

34 Ibidem, s. 281.

35 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 40.

36 W. Suleja, Józef Piłsudski…, s. 45.

37 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, s. 71–72.

38 Ibidem, s. 73.

39 Ibidem, s. 72.

40 J. Piłsudski, Pomnik kata [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 227.

41 Mowa o artykule Pomnik kata, który ukazał się w „Robotniku” 11 października 1898 r., nr 29.

42 Piłsudski pisze, że już za młodu Murawjow okrył się niesławą zdrajcy. Wziął udział w powstaniu dekabrystów w 1825 r., a gdy bunt stłumiono i sam znalazł się pośród aresztowanych, nie zawahał się ocalić siebie, zdradzając tajemnice spiskowców, dzięki czemu zyskał wolność i przychylność imperatora. Zdrada umożliwiła mu zrobienie zawrotnej kariery i wyniosła na stanowisko gubernatorskie. Jego rządy odznaczały się niewyobrażalnym wprost łupiestwem, tak iż w końcu za swe gigantyczne nadużycia otrzymał dymisję, ale już w 1863 r. przypomniano sobie o nim, wybierając go na „urząd kata dla Litwy”. Zob. J. Piłsudski, Pomnik kata…, s. 227–228.

43 Ibidem, s. 228.

44 J. Piłsudski, Odezwa na odsłonięcie pomnika Murawjewa w Wilnie [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 234–235.

45 Ibidem, s. 235.

46 J. Piłsudski, Niewola [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 158.

47 J. Piłsudski, Kuratoria trzeźwości [w:] idem, Pisma zbiorowe… t. 1, s. 271.

48 J. Piłsudski, U nas i gdzie indziej [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 68.

49 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja romantyczna…, s. 18.

50 J. Piłsudski, U nas i gdzie indziej…, s. 70–71.

51 Ibidem, s. 72.

52 Ibidem.

53 J. Piłsudski, Odezwa na śmierć cara Aleksandra III [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 73. Te same żądania wysuwa też w numerze 21 „Robotnika” z 1897 r., w artykule Czemu mamy świętować w dniu 1-go Maja, pisząc: „Celem naszym jest oczyścić kraj od najazdu moskiewskiego i zdobyć Niepodległą Rzeczpospolitą, opartą na zasadach demokratycznych, to jest zapewniających robotnikom wszystkie potrzebne im prawa i swobody polityczne”. Cyt. za: A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 19.

54 J. Piłsudski, Wobec mordu w Dąbrowie [w:] Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 192.

55 J. Piłsudski, Walka z rządem [w:] Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 117.

56 Piłsudski poddaje dogłębnej analizie strukturę i funkcjonowanie poszczególnych warstw społecznych w ówczesnej Rosji – chłopów, robotników, szlachty i burżuazji. Zob. J. Piłsudski, Rosja [w:] idem, Wybór pism…, s. 4–16. Artykuł Rosja zamieszczony został w ukazującej się w Londynie jednodniówce „Robotnika” (1895), która czasowo zastępowała krajowy organ PPS, kiedy partia ze względów techniczno-organizacyjnych przerwała wydawanie pisma na pół roku.

57 Piłsudski pisze, że szlachta rosyjska różni się od szlachty innych krajów, która dążyła zwykle do ograniczenia władzy monarszej. W Rosji natomiast szlachcicem zostawało się, służąc na dworze cara, a później pełniąc funkcje urzędnicze. W ten sposób „przedpokój i biuro wycisnęły swe piętno na szlachcicu”. Dlatego też carat usiłuje „podtrzymać tę lokajską klasę”, zapewniając jej rozmaite przywileje, m.in. niskie podatki, możliwość zaciągania ogromnych, bezprocentowych pożyczek, a także posiadanie własnego samorządu z prawem przedkładania rządowi potrzebnych reform. Ibidem, s. 14–15.

58 J. Piłsudski, Rusyfikacja [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 100.

59 W tych poglądach Piłsudskiego dostrzec już można, jak zauważa Krzysztof Polechoński, wyraz idei prometeizmu związanej z jego działalnością i myślą polityczną. Zob. K. Polechoński, Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego [w:] J. Piłsudski, Wybór pism…, s. LVII.

60 J. Piłsudski, Na posterunku [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 95.

61 Szerzej na ten temat pisze Małgorzata Dawidziak-Kładoczna w książce „Cherlacy z sercem oziębłym”…, s. 49–74.

62 Ibidem, s. 52–57.

63 J. Piłsudski, Korespondencja z „Przedświtu” z marca 1893 r. [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 19.

64 M. Dawidziak-Kładoczna, „Cherlacy z sercem oziębłym”…, s. 73.

65 L. Wasilewski, Wstęp [w:] J. Piłsudski, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 2.

66 J. Piłsudski, Artykuł z „Walki” (Nr 1, str. 1–4, z października 1902 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 18.

67 J. Piłsudski, Artykuł z „Walki” (Nr 2, str. 1–4, z marca 1903 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe… t. 2, s. 34.

68 Ibidem, s. 21.

69 J. Piłsudski, O polskim ruchu strzeleckim [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 250–253.

70 Ibidem, s. 251.

71 J. Piłsudski, Artykuły ze „Strzelca”. Z wojny bałkańskiej [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 256–282.

72 Ibidem, s. 258.

73 Ibidem, s. 270.

74 Ibidem, s. 275.

75 Ibidem, s. 282.

III. „Żyjemy tylko wówczas, gdy mamy bibułę”

We wstępie do swej pierwszej książki Walka rewolucyjna pod zaborem rosyjskim. Fakty i wrażenia z ostatnich lat dziesięciu (1903) Piłsudski pisze, że Polacy są „narodem konspiracji i rewolucji”, czego dowodzi ich burzliwa przeszłość powstańcza zakończona epopeją 1863 r., a w jego czasach – intensyfikacja działań antycarskich związanych z rozwojem ruchu socjalistyczno-niepodległościowego. Na przełomie XIX i XX w. stał się on na tyle silny, że powstające w zaborze rosyjskim organizacje i kółka konspiracyjne PPS, która w polskim ruchu robotniczym zajmowała pozycję dominującą, zyskały, jak mówi Piłsudski, „powszechne prawo obywatelstwa” w ówczesnym społeczeństwie polskim. Niewątpliwy wpływ na to wywarła działalność agitacyjna oparta na prężnie rozwijającym się ruchu wydawniczo-kolporterskiem1. Dla Polaków pozbawionych swobód politycznych nielegalne publikacje – czasopisma, książki, broszury, odezwy, ulotki – drukowane w konspiracji bądź sprowadzane z zagranicy stanowiły skarbnicę niczym nieskrępowanego słowa zaświadczającego o życiu wewnętrznym narodu, o jego niewygasłej sile moralnej i duchowej w „potężnym pasowaniu się” z obcą przemocą. „PPS, jak żadna inna nielegalna partia w zaborze rosyjskim – pisze znawca jej dziejów Włodzimierz Suleja – przodowała tak w ilościowym, jak i jakościowym rozpowszechnianiu «bibuły»”, o czym świadczy fakt, że „w jednym tylko roku 1899 puszczono w obieg 99 872 egzemplarzy najrozmaitszych druków”, wśród których szczególne miejsce przypadło „Robotnikowi”2.

Piłsudski, człowiek podziemia, który jako redaktor tego pisma (1894–1900) szerzył w nielegalnej prasie hasła rewolucyjne i niepodległościowe, postanowił opisać własne doświadczenia konspiracyjne w książce pod tytułem Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim. Fakty i wrażenia z ostatnich lat dziesięciu. W pierwotnym zamierzeniu autora miała to być publikacja poświęcona różnym aspektom działalności podziemnej – rozwojowi i rozpowszechnianiu nielegalnych wydawnictw, organizacyjnym i agitacyjnym formom pracy konspiracyjnej oraz efektom, jakie przynosi ona w sferze oddziaływania na świadomość i postawy społeczne. W rezultacie, z trzech planowanych części Walki rewolucyjnej powstała tylko pierwsza, nazwana Bibułą3 (1903), która odkrywała przed czytelnikiem system funkcjonowania zakonspirowanych drukarni partyjnych, organizowania rozbudowanej sieci kolporterskiej oraz dobrze ukrytych składów zakazanych publikacji, a nawet punktów czytelniczych przybierających postać tajnych bibliotek. Książka ukazuje przy tym gotowość do poświęceń i wielkość ryzyka, jakie stawało się udziałem ludzi podziemia, podejmujących się propagowania treści wolnościowych w czasach, kiedy, jak pisze Łukasz Gołębiewski, „na ziemiach przynależnych do Rosji zabronione było niemal wszystko, czego nie oferują matuszka Rossija i batiuszka car oraz ich poplecznicy (a już w szczególności zabroniona była wolna myśl), [co] mogło nawet oznaczać wyrok śmierci, a na pewno zesłanie lub więzienie”4 dla tych, którzy łamali carskie zakazy.

W żargonie podziemia, jak tłumaczy Piłsudski, bibułą nazywano nielegalne wydawnictwa nieopatrzone formułą „dozwoleno cenzuroju” (dozwolone przez cenzurę – A.K.), a więc przemycane różnymi sposobami zarówno wielkie dzieła literackie i historyczne, jak i wszelkiego rodzaju publikacje prasowe oraz drobne druki, a co warto podkreślić, niemal wszystkie drukowano na niezwykle cienkim, „bibułkowym” papierze. „Jest więc bibuła klerykalna, patriotyczna, socjalistyczna, nawet ugodowa – czytamy w rozdziale Trochę historii – Znajdziemy wśród niej utwory artystyczne wysokiej wartości, jak dzieła Wyspiańskiego lub Zycha [Stefana Żeromskiego], i lichoty patriotyczno-klerykalne; znajdziemy grube tomy badań historycznych i drobne broszurki rozmaitych stronnictw; znajdziemy wreszcie zwyczajne książki do nabożeństwa, pisma periodyczne, odezwy, obrazki, fotografie, korespondentki itp. rzeczy. Wszystko to przeciska się przez granicę różnymi drogami, rozchodzi się wszędzie, gdzie […] umieją czytać po polsku i staje się coraz bardziej potrzebą szerokiej, stale wzrastającej warstwy ludzi”5. Pierwsze zetknięcie Piłsudskiego z literaturą zakazaną miało miejsce w czasach jego dzieciństwa, kiedy to na Litwie wciąż jeszcze pobrzmiewały echa krwawych rządów Murawjowa. Wówczas to, jak wspomina w Bibule, matka wyciągała z ukrycia utwory romantycznych wieszczów czytane potajemnie w kręgu domowników, które uchodziły za narodowe relikwie. Te zakazane książki wraz z kilkoma innymi, między innymi Śpiewami historycznymi Niemcewicza i broszurkami przedpowstaniowymi, stanowiły w jego rodzinnym dworku jedyny rodzaj literatury nieocenzurowanej.

Prawdziwa „epoka dla bibuły” nastała w przekonaniu Piłsudskiego dopiero wraz z intensyfikacją ruchu socjalistycznego pod egidą PPS. To za jej sprawą działalność wydawnicza i kolporterska na ziemiach zaboru rosyjskiego weszła w nieprzerwaną fazę swego rozwoju:

„Bibuła w tym czasie znajdowała przytułek u tych, którzy uparcie stali przy przygaszonym krwią bohaterów 1863 r. i ledwie tlącym zniczu narodowo-rewolucyjnym. Były to jakby mogilne płomyki, nieśmiało i chwiejnie oświetlające smutne twarze rozbitków, ocalałych z ogólnej klęski. Ale na mogiłach wyrasta trawa – z popiołów powstaje nowe życie, żądne słońca i swobody. I w Polsce, która wówczas była jedną wielką mogiłą, zazieleniało; zjawiło się nowe życie, nowy ruch, który, zrobiwszy wyłom w modlitewno-rzewnym stosunku do przeszłości, otworzył nowy okres dla nielegalnej książki”6 – czytamy w jednym z fragmentów Bibuły.

W publikacji swej Piłsudski stara się uzmysłowić czytelnikom, jak wielką rolę w zniewolonym kraju odgrywa swobodne, nieskrępowane przez cenzurę słowo, które jest nośnikiem idei wolnościowych i demokratycznych. Wychodzi z założenia, że jego szerokie rozpropagowanie i przemożna siła oddziaływania to „przede wszystkim nasze zwycięstwo”, zwłaszcza że na obecnym etapie walki społeczno-niepodległościowej nadszedł czas, by stało się ono orężem w starciu z caratem. Trudne początki rozprowadzania bibuły wiązały się z koniecznością przełamania powszechnie panującego strachu, jaki paraliżował społeczeństwo na myśl o konsekwencjach grożących za utrzymywanie kontaktów z konspiracją, których bibuła była niezaprzeczalnym dowodem, a jej posiadacz – przyszłą ofiarą carskich represji. „Jedni więc patrzyli na posiadanie książki nieocenzurowanej, jak na bohaterstwo, drudzy – jak na szaleństwo, trzeci – jak na zbrodnię, inni wreszcie – jak na środek agitacji i sposób rozpowszechniania swych przekonań” – wymieniał Piłsudski kolejne przykłady ludzkich reakcji w zetknięciu z nielegalną literaturą7. Wieloletnia, dobrze zorganizowana praca wydawnicza i kolporterska przyniosła jednakże nieoczekiwane efekty i sprawiła, że bibuła stała się czymś pożądanym i poszukiwanym, tak iż w zaborze rosyjskim zapotrzebowanie na nią stale wzrastało.

Redaktor „Robotnika” podkreśla, że liczba wszystkich krążących w zaborze rosyjskim druków nielegalnych w 1900 r. mogła sięgnąć nawet 300 tys. egzemplarzy, z czego około jedną trzecią wydawała sama partia PPS8. W istocie nakład „Robotnika” ciągle wzrastał – u swych początków, w roku 1894 liczył 1,2 tys. egzemplarzy, w 1900 r. – już 1,6 tys., a cztery lata później, tuż przed wybuchem rewolucji w Imperium Rosyjskim, doszedł aż do 44 tys. Należy przy tym zaznaczyć, że sam nakład nie odzwierciedlał zasięgu pisma. Był on znacznie większy, gdyż, jak podkreśla Łukasz Gołębiewski, „Robotnika” przekazywano sobie z rąk do rąk jako „jeden z nielicznych druków ukazujących się poza cenzurą na ziemiach zaboru rosyjskiego (inne publikacje najczęściej były drukowane za granicą i przemycane do Polski, przez co nie mogły zachować aktualności krajowego «Robotnika»)”9. Fakt tak ekspansywnego rozprzestrzeniania się nielegalnych wydawnictw ilustruje między innymi przytoczona przez Piłsudskiego wypowiedź znanego mu działacza rewolucyjnego10, najprawdopodobniej Jana Stróżeckiego, który, powróciwszy do konspiracji po dziesięciu latach od chwili swego aresztowania (1894), dokonał zdumiewającego odkrycia, że „ludzie sami bibuły żądają, rozbijają się o nią, kupują, […] możliwymi już są malwersacje z bibułą i handel książką nielegalną”11.

Oczekiwania przywódcy PPS, który wierzył, że głęboka treść wolnego słowa „poderwie w umysłach ludzkich autorytet rządu i wiarę w jego potęgę”, znajdą szansę realizacji już w niedługim czasie, bowiem rozprowadzanie nielegalnych druków z początkiem XX w. stało się tak powszechne w Królestwie, że władze rosyjskie nie były w stanie przeciwstawić się temu nasilającemu się zjawisku. W związku z tym, choć w świetle prawa ich kolportowanie było nadal zabronione, to w istniejącej rzeczywistości stawało się „dopuszczalne”, a nawet „do pewnego stopnia ulegalizowane”. W działalności podziemnej bibuła stanowiła bez wątpienia najskuteczniejszy środek przemycania treści ideowych, chociażby ze względu na fakt, że w przeciwieństwie do innych form pracy konspiracyjnej, takich jak stowarzyszenia, związki, zgromadzenia czy ustna propaganda, słowo drukowane z powodzeniem zastępowało agitatora i nie zostawiało po sobie kompromitujących śladów. Materiał, na którym zostało utrwalone, można było w każdej chwili zniszczyć, pozbywszy się dowodów, lecz zdoławszy ocalić zapadające w umysł ziarno prawdy. Siła oddziaływania bibuły w czasach pisania książki o walce rewolucyjnej była już jednak tak wielka, iż jej brak oznaczałby dla działaczy podziemia „anemię, skazującą organizację na suchotniczy żywot, na niemożliwość wywierania szerszego wpływu na ludzi, na powolne wymieranie”, co zgodnie potwierdzali współpracownicy Piłsudskiego: „My […] żyjemy tylko wówczas, gdy mamy bibułę!”12.

Osobny rozdział swej publikacji poświęca Piłsudski przemycaniu do Królestwa nielegalnych pism i książek z innych krajów, przyznając, że nigdzie chyba na świecie granice państwa nie są tak pilnie strzeżone jak w imperium carów, czemu sprzyja „azjatycka tradycja oddzielania się murem chińskim od wszelkiej cudzoziemszczyzny”, czyli ksenofobiczna postawa separacji od cywilizacji europejskiej, a zwłaszcza od jej demokratycznych ideałów. Wśród nieprzeliczonych zastępów carskich służb granicznych prym wiodą gorliwie wysługujący się władzy „zieloni” (nazywani tak z racji koloru swych uniformów), a poza nimi niewzruszenie trwający na swych posterunkach „błękitni aniołowie-stróże caratu” – żandarmi, akcyźnicy i policjanci. Wszyscy oni nieprzerwanie strzegą obszaru podzielonego na trzy linie, spośród których pierwsza leży nad samą granicą, drugą wyznacza pas kordonów w odległości około dwóch kilometrów od niej, trzecia zaś, wprawiająca w zdumienie niebywałą przemyślnością caratu, obejmuje prawie całe Królestwo Polskie i olbrzymią część Litwy. „Upstrzona komorami, najeżona bagnetami i urozmaicona patrolami konnymi” budzi strach w każdym, kto usiłowałby przekroczyć ją z zabronionym towarem. Piłsudskiemu zapadło w pamięć zwłaszcza pierwsze zetknięcie z carską strażą, gdy wracając z zesłania, postanowił odwiedzić swych najbliższych w Taurogach i znalazł się w odległości zaledwie kilku kroków od słupów granicznych. Nieustanny szczęk broni, wystrzały karabinowe, uzbrojeni konni – wszystko to sprawiało wrażenie jakiejś toczącej się na tym terenie wojny. W takich ekstremalnych warunkach konspirator usiłujący przemycić bibułę zmuszony był uciekać się do najprzemyślniejszych sposobów, by móc przedostać się za kordon. W związku z tym bardzo pomocna okazywała się umiejętność pozyskiwania dla sprawy zaufanych ludzi13 wdrożonych do przeprowadzania ryzykownych akcji, choć w grę wchodziło także i łapówkarstwo, któremu rosyjscy urzędnicy nie potrafili się oprzeć. Na wszystkich stacjach kolejowych i pocztowych zaboru rosyjskiego czyhali na podróżnych „zieloni” mogący zatrzymać każdego, kto wydawał im się w jakikolwiek sposób podejrzany. Aby uświadomić czytelnikom, jak niebezpieczne było kolportowanie bibuły i jak zazwyczaj wyglądały rewizje, Piłsudski przedstawił, nie bez pewnej dozy humoru, hipotetyczną sytuację, w jakiej mógł się znaleźć potencjalny pasażer:

Pociąg ruszył, nasz «pechowiec» zadrzemał błogo, lecz ma pecha, twarz jego nie spodobała się kontrolującemu pociąg zielonemu.

– Czji wieszczi? [Czyje to rzeczy?] – rozlega się brutalny okrzyk nad jego uchem.

– Gdzie? Co? – zrywa się biedny pasażer. – Aha, moje, przecie nie ukradłem, a co?

– Otworitie! [Otwórzcie!] – rozkazuje lakonicznie zielony.

Nie ma rady. […] – et, co tam szkodzi otworzyć, trochę fatygi, a lepiej z tymi draniami nie zadzierać, jeszcze do kozy wpakują. […]

– Częstochowa! Dziesięć minut, bufet! – krzyczy konduktor pod oknem.

Nasz pasażer wysiada, […] biegnie z walizką w ręku […].

– Stoj! Czort […] otworitie! Nieboś, kontrabanda jest [Stój! Diable… otwórzcie! Pewnie jest kontrabanda – A.K.]. Pasażer próbuje się bronić, ale groźna i stanowcza mina zielonego odbiera mu odwagę. Walizka otwarta, rzeczy porozrzucane raz jeszcze.

Wyjeżdża z Częstochowy. Inny zielony stoi mu na drodze.

– Halt! Znowu wieszczi.

To samo akurat spotyka go w Piotrkowie przy wjeździe i wyjeździe.

Nareszcie – Warszawa. Lecz i tu z kąta wysuwa się figura i bardzo grzecznie, jak na stolicę przystało, prosi zrozpaczonego «pechowca» o łaskawe pozwolenie na zajrzenie z obowiązku służby do rzeczy.

Piękna podróż! Nieprawdaż? Piękna i zupełnie możliwa do sprawdzenia i wypróbowania na własnej skórze14.

Wplatanie w tekst tego typu swobodnie kreślonych scenek pozwala wniknąć narratorowi w paradoksy życia pod carskimi rządami, służąc nie tylko obserwacji mechanizmów społecznych zachowań, ale i dowiedzeniu prawdy, że człowiek podziemia, w każdej chwili narażony na demaskację, nigdzie nie ma prawa czuć się bezpiecznie. Łatwo bowiem może znaleźć się w więzieniu po tym, jak ściągnięci z głębi carskiego imperium prości rosyjscy chłopi-żołnierze, najczęściej analfabeci, żyjący wcześniej w sąsiedztwie prymitywnych ludów Baszkirów i Kałmuków, bezlitośnie przetrząsną mu walizki w poszukiwaniu pruskiego cygara albo rosyjskiej herbaty. Aby wyrazić absurdalność całej sytuacji, Piłsudski buduje szereg obrazowych, a zarazem anegdotycznych ujęć przedstawiających wydarzenia rozgrywające się na granicy i obszarach przygranicznych. Z iście sienkiewiczowskim humorem odtwarza na przykład jedną ze swoich rozmów, jaką miał okazję przeprowadzić z rosyjskim funkcjonariuszem, mieszkańcem jakiejś dalekiej zauralskiej wioski. W sugestywnie skreślonym portrecie tego człowieka przebijają rysy znamienne dla mentalności prymitywnego sługi carskiego naczalstwa, który, „łowiąc kontrabandę” na stacji wileńskiej, oddaje się swemu zajęciu w sposób automatyczny i bezrefleksyjny. Z obserwacji autora Bibuły wynika jednak, że nad umocnieniem panującego systemu czuwają o wiele bardziej niebezpieczni dla konspiratora urzędnicy rekrutujący się spośród wysłużonych podoficerów. Zwykle obowiązują ich te same zasady kontroli ujęte w ramy rutynowych czynności i pewnego ustalonego schematu działania – „zielony” oszczędza dobrze ubranych podróżnych, „zaczepia średniaków, napastuje chłopów i biednych, a rzuca się, jak głodne zwierzę na Żydów”. Znajomość tej taktyki pozwala przewożącemu tajne druki doprowadzić niemal do perfekcji sztukę kamuflażu i w razie potrzeby uruchomić mechanizm obronny. Narażony na rewizję winien więc, przezwyciężywszy obezwładniający strach, zamanifestować stoicki spokój i, pakując bibułę do walizki lub kosza, przejść obojętnie obok strażnika. Gdy jednak zdarzy się, że mimo zachowania wszelkich środków ostrożności wpadnie w ręce carskiej policji, zmuszony będzie wykazać się nadzwyczajnymi umiejętnościami przechytrzenia przeciwnika. W przedstawianiu takich scen Piłsudski odwołuje się do szeregu autentycznych przykładów stanowiących niekonwencjonalną egzemplifikację działań konspiracyjnych. Taka będzie między innymi historia pewnego przemytnika, który, przewożąc dorożką pokaźną liczbę zakazanych druków, został niespodziewanie zatrzymany przez gorliwego stróża prawa. Starając się jednakże opanować sytuację, usiłował go zastraszyć i jasno dać do zrozumienia, że doznanej zniewagi nie puści płazem. Kiedy zaś wymienił nazwisko znanego sobie rzekomo wysokiego urzędnika żandarmerii, przerażony celnik czym prędzej wyskoczył z dorożki, co woźnica skwitował ze śmiechem: „Ależ udało się panu, przeląkł się głupi”15.

Dokumentarny charakter tekstu wynikający z bogatych doświadczeń Piłsudskiego oraz ze znajomości środowiska konspiracyjnego doskonale służy wieloperspektywicznemu oglądowi różnych sfer życia podziemnego. Pełna dramatycznego napięcia atmosfera opisywanych scen, kiedy w każdej chwili może dojść do ostatecznej demaskacji, czyli do tak zwanej „wielkiej wsypy”, zostaje rozładowana poprzez humor, dzięki czemu charakter przedstawianych zdarzeń nabiera niejednokrotnie wręcz groteskowego zabarwienia. Przyjęcie takiej perspektywy widzenia rzeczywistości, w której znaczący udział pierwiastka komizmu pozwala znajdującym się w centrum wydarzeń bohaterom rozładować silne emocje, stanowi oryginalny zabieg, bez którego ów podziemny świat straciłby wiele ze swego kolorytu. Znajomość jego realiów umożliwia konspiratorowi przystosowanie się do panujących w nim reguł, tak by mógł skutecznie pokonać piętrzące się na swej drodze przeszkody i doprowadzić całą akcję do szczęśliwego zakończenia. Dzieje się tak na przykład w sytuacji wzmożonej czujności straży granicznej, kiedy trzeba się uciekać do najbardziej uciążliwej metody „przewożenia bibuły na ludziach” i gdy niezastąpiona w takich akcjach staje się silna psychicznie kobieta, która „wyzyskawszy wszystkie skrytki damskiej garderoby, obłożywszy siebie najstaranniej bibułą”, może udźwignąć niewiarygodną jej ilość – nawet kilkudziesięciu kilogramów16. Piłsudski jest pełen uznania dla takich przedsięwzięć, ponieważ, jak wyznaje, sam nie był w stanie przemycić więcej niż dziesięć kilogramów tego zakazanego towaru: „Bibuła zewsząd mnie dusiła, gniotła, łaskotała; czułem, że muszę przybierać niezupełnie naturalne pozy, które mnie męczyły ogromnie”17. Ludzi zaangażowanych w ryzykowne akcje przemycania nielegalnych druków, którzy na wyznaczonych odcinkach poruszali się „poprzemieniani w kosze i walizki”, nazywano w żargonie rewolucyjnym „dromaderami”, a ich przemytniczą działalność – „dromaderowaniem”.

Wprowadzając czytelnika w arkana działania tajnych drukarni, Piłsudski ukazuje w Bibule cały złożony proces wydawniczy dokonujący się w ścisłej konspiracji, odkrywa kulisy wielogodzinnej żmudnej pracy redaktorskiej, korektorskiej, zecerskiej i drukarskiej, zapoznaje z układem treści powstającego w ten sposób „Robotnika”, który dostarczony zostanie następnie do ośrodków fabrycznych Królestwa i Litwy. Opisuje też siedzibę zakonspirowanej drukarni, jej wnętrze, wyposażenie, sposób funkcjonowania oraz zabiegi służące zabezpieczeniu codziennych czynności przed czujnym okiem tajnych służb carskich. Osobne miejsce poświęca znaczącemu dla pracy konspiracyjnej wydarzeniu, jakim było sprowadzenie z Londynu maszyny drukarskiej, zastępowanej do tej pory przez hektograf18. Ów stary powielacz tekstów miał wprawdzie tę zaletę, że zajmował niewiele miejsca i łatwo dawał się ukryć lub zniszczyć w razie dekonspiracji, lecz jednocześnie był mało wydajny, gdyż powielonych za jego pomocą druków starczało zaledwie dla 30–40 osób i, co gorsza, były one słabo czytelne. Wydawnictwa hektografowane pojawiały się jednak wszędzie tam, gdzie dawał o sobie znać carski terror i gdzie rząd rosyjski tępił wszystko, co wiązało się z wynalazkiem Gutenberga. Dzięki tej wypróbowanej metodzie, zwanej przez Piłsudskiego studencką (bo wykorzystywali ją głównie młodzi konspiratorzy), wydawano w Rosji nawet dzieła literackie (m.in. Tkaczy Hauptmanna i Spowiedź Tołstoja), a w zaborze rosyjskim popularyzowano w ten sposób krótkie odezwy rewolucyjne i rozmaite pisma ulotne. Nową maszynę drukarską, jak po latach zdradził Leon Wasilewski, nabyto w Lipsku, skąd powędrowała do Londynu, by następnie zostać przesłaną do Władysławowa, gdzie w komorze celnej pracował zaufany człowiek PPS – Aleksander Sulkiewicz, który zajmował się przemycaniem do Królestwa nielegalnych wydawnictw londyńskich. Ostatecznie to za jego sprawą maszyna trafiła do Lipniszek na Wileńszczyźnie (miasteczko w powiecie oszmiańskim), w których przy jej pomocy wydrukowano sześć numerów „Robotnika”. Wykrycie drukarni PPS stało się w ostatnim dziesięcioleciu XIX w. głównym celem carskiej policji usiłującej przez wiele lat bezskutecznie dotrzeć do wydawców tego nielegalnego pisma.

W obawie przed dekonspiracją tajna drukarnia „Robotnika” przeniesiona została najpierw do Wilna i dotrwała tam do końca 1898 r., a następnie znalazła swoją siedzibę w Łodzi – dużym ośrodku przemysłowym, w którym łatwiej było ukryć jej działalność i w którym ruch robotniczy dopiero się rozwijał. Piłsudski opisuje w Bibule, że ulokowana została na pierwszym piętrze w czteropokojowym mieszkaniu wynajmowanym w zwykłej, łódzkiej kamienicy przy ulicy Wschodniej 19. W gabinecie Piłsudskiego, uważanego tam powszechnie za adwokata, można było zobaczyć między innymi biurko z szufladami pełnymi rękopisów i materiałów redakcyjnych, otomanę służącą za schowek na papier i kaszty z czcionkami, składaną szafkę, gdzie chowano maszynę drukarską angielskiego systemu „Model-Press”. Klucz od drzwi wejściowych ukrywano w posążku bożka buriackiego, który redaktor „Robotnika” przywiózł ze sobą z Syberii. Po porannej herbacie, około godziny dziewiątej, Piłsudski wraz ze swym pomocnikiem Kazimierzem Rożnowskim (ps. Karol), byłym studentem Uniwersytetu Moskiewskiego i technikiem drukarskim, zwykle zabierali się do pracy polegającej na redagowaniu, składaniu i drukowaniu tekstu. Sam proces druku jednej stronicy pisma w liczbie 1,9 tys. egzemplarzy zajmował zwykle dziewięć godzin, a ponieważ numer zawierał dwanaście stron, drukowano go około 15–16 dni. Piłsudski wyznaje w Bibule, że ta ostatnia czynność należała do najuciążliwszych i najżmudniejszych, a zarazem wymagających największej czujności z uwagi na czyniony przez maszynę hałas, który groził demaskacją:

Chwytasz arkusik papieru, przymierzasz go tak, by upadł akurat w odpowiednim miejscu naprzeciw czcionek; przyciskasz rączkę maszynki – klap! Paszcza się zamknęła, papier dotknął się do czcionek, wałki pobiegły na talerz; podejmujesz rączkę do góry – paszcza się otworzyła, odkładasz zadrukowaną stronę na lewo i znowu dalej w kółko. I gdyby nie było żadnych przeszkód, gdyby można było nie zwracać uwagi ani na hałas sprawiany przez maszynę, ani na to, co się w sąsiednich pokojach dzieje […] i klapać sobie spokojnie, myśląc o czym innym. Ba! Zapomniałeś się, a już słyszysz okrzyk towarzysza […]:

– Cholera! Maszyna zanadto huczy! Może podlać oliwy?

Albo słyszysz ostrzegawcze nucenie żony, co oznaczało, że służąca jest w pokojach, że należy bić ciszej, ostrożniej obchodzić się z kapryśną maszyną19.

Wchodząc wreszcie in medias res i przedstawiając sam proces redakcyjny „Robotnika”, Piłsudski odsłania w Bibule kulisy swego warsztatu dziennikarskiego. Uzmysławia czytelnikom, jak ogromnego wysiłku intelektualnego wymaga napisanie wiele mówiącego, a zarazem mobilizującego do działania artykułu prasowego i jak trudno pogodzić się z tym, że gotowy już tekst, w który włożyło się „wszystko, co leżało na dnie duszy”, trzeba koniecznie skrócić. Jest to tym trudniejsze, że na ogół należy poddać analizie i ująć celnym słowem całokształt najistotniejszych problemów dotyczących szerokich mas społeczeństwa i wyrażających jego potrzeby, pragnienia i nastroje, jakie winno się wyeksponować w celach propagandowych. Dla Piłsudskiego było to o tyle inspirujące, że jego redaktorska teczka zazwyczaj nie mogła pomieścić napływającej niepowstrzymanym nurtem korespondencji słanej z fabryk, warsztatów i przeróżnych ośrodków życia robotniczego. Listy pisane zwykle niewprawną ręką prostego człowieka, często nieskładne i rozwlekłe, wyrażały gniew i ból buntujących się przeciw swemu losowi, chociaż „szare […], monotonne, jak nędza ludzka”, gdzieniegdzie skrzyły się humorem, zwracały uwagę dosadnym, ludowym określeniem, które redaktor podkreślał na czerwono, pragnąc zachować w oryginalnym brzmieniu i uznając za językową perłę. Z zalegających stosów starał się wybrać te najbardziej przemawiające do społeczności robotniczej, a następnie przygotowywał je do druku tak, by zachowały swój indywidualny charakter. Oprócz tego wiele godzin poświęcał redagowaniu syntetycznej kroniki wydarzeń z życia robotników, która powinna zaktywizować ich postawy i natchnąć duchem walki o swe prawa. Sen z powiek spędzały Piłsudskiemu artykuły wstępne i zasadnicze podejmujące najbardziej palące kwestie społeczne. Wymagały one bowiem nie tylko odpowiedniego wyselekcjonowania, rzeczowego komentarza i przekonującej argumentacji, lecz także umiejętnie dobranego słowa czyniącego pismo „organem żywym, odpowiadającym potrzebom chwili”. Ten wyczerpujący umysł i nerwy wielotygodniowy „taniec wokół maszyny drukarskiej” wieńczył wreszcie moment wyjścia spod prasy ostatniej stronicy „Robotnika”, moment uroczysty dla tych bojowników zakazanego słowa, dzięki którym, jak pisał autor Bibuły, „za kilka godzin świeży pocisk rewolucyjny wyruszy w świat, by poruszyć żywiej serca tysięcy wiernych towarzyszów pracy, budzić śpiących, pokrzepiać strudzonych, złożyć raz jeszcze świadectwo niespożytej energii ruchu, urągającego w żywe oczy piekielnej potędze cara i sług jego”20.

Sama zaś maszyna drukarska traci w Bibule charakter zwykłego narzędzia pracy konspiracyjnej i urasta do rangi potężnej broni rewolucyjnej objawiającej swą moc w starciu z wrogimi siłami caratu. We fragmencie opisującym demaskację drukarni autor dokonuje jej animizacji, patrzy na nią jak na żywą istotę, która teraz zamilkła, ale przez wiele lat „wyrzucała ze swej paszczy” tysiące tajnych druków i urągała despocie. W chwili nocnego aresztowania redaktora „Robotnika” trwała niewzruszenie na swym posterunku, a tajni agenci spoglądali na nią z niekłamanym podziwem i szacunkiem, dotykali z ciekawością jej żelaznych części, zdumieni tak wielką siłą oddziaływania tego w rzeczywistości skromnie prezentującego się urządzenia. Dla Piłsudskiego, bohatera Bibuły, jest to tym trudniejsze do zniesienia, że wzrok żandarmów pada na świeżo odbitą stronicę trzydziestego szóstego numeru „Robotnika” i jego artykuł o znaczącym tytule: Tryumf swobody słowa. Tekst ten, paradoksalnie w tym dramatycznym momencie, ogłasza zniesienie cenzury dziennikarskiej na terenie Austro-Węgier i informuje o zamiarze wydawania w Galicji nowego pisma „Naprzód”. Piłsudski reaguje bardzo emocjonalnie na ten widok, a maszyna drukarska, zyskująca w jego oczach cechy ludzkie, przeobraża się w najlepszego towarzysza, w kogoś, z kim dzieli się trudy życia, łączy wielkie nadzieje i po kim się szczerze rozpacza: „Pomimo iż nieraz wściekałem się na nią przy robocie, wymyślając jej od «starego klekota», «głupiego bydlęcia» i «cholery», ścinało mi serce, gdym tę «cholerę» zobaczył w plugawych łapach szpicli w chwili przenoszenia jej z szafy do kosza. Gdy na kosz Gnoiński kładł pieczęcie, stałem zgryziony, jak gdyby zapadało się wieko trumny nad kimś bliskim, serdecznie kochanym. Tyle nadziei, tyle miłości, tyle poświęcenia było związane z tym kawałkiem żelaza, skazanym oto na milczenie i bezczynność!”21. Maszyna drukarska staje się w książce Piłsudskiego symbolem walki o wolność – w metaforycznym ujęciu celnie miota pociski zakazanego słowa wymierzone w fundamenty niewolniczego systemu, by krusząc jego zręby, torowały drogę ku sprawiedliwości społecznej.

Ubolewając nad konfiskatą „Robotnika” bardziej niż nad własnym losem, Piłsudski miał świadomość jego ideowego znaczenia i wpływu, jaki wywierał na światopogląd i postawę coraz szerszych rzesz społeczeństwa, do których był kierowany22. Mógł się o tym przekonać osobiście, poszukując usilnie jednego z pierwszych jego numerów, który odnalazł w zakonspirowanej „wypożyczalni bibuły” w Zawierciu, niedaleko Częstochowy. Był on, jak się okazało, cały podziurawiony, zatłuszczony, noszący ślady sadzy i licznych zagięć, widać, że przechodził z rąk do rąk, że naddarte kartki starano się podkleić nowym papierem, a tam, gdzie tekst stawał się nieczytelny, odtworzyć go na marginesie. Im bardziej jednak wydawał się Piłsudskiemu zniszczony, z tym większym wzruszeniem i satysfakcją patrzył na ten „zaczytany egzemplarz”, wyobrażając sobie, jaką drogę przechodzi zwykle jego „Robotnik”. Pojął wówczas silniej niż kiedykolwiek głęboki sens redagowania prasy konspiracyjnej, którą „przechowuje się, jak świętość, w różnych zakątkach Polski”. „Po obejrzeniu tego szacownego egzemplarza druku zakazanego – wyznawał w ostatnim rozdziale książki – […] z podwójną przyjemnością siadłem do pracy nad nowym kolegą opisanego weterana ruchu rewolucyjnego”23.

Każdy niemal fragment Bibuły zanurza czytelnika w świat ludzi podziemia, w proces tworzenia i rozpowszechniania wolnego słowa, w specyfikę żargonu konspiracyjnego, który uobecnia się też w toku narracji. Dzięki jego umiejętnemu zastosowaniu tkanka językowa tekstu elastycznie przylega do opisywanej rzeczywistości, co sprawia, że odbiorca zyskuje wrażenie autentyzmu przedstawianych wydarzeń i, czując się w nie włączony, staje naprzeciw bohaterów posługujących się słowem zaszyfrowanym, nacechowanym emocjonalnie, łatwo zapadającym w pamięć. Nierzadko nabiera ono komicznego zabarwienia dającego się odczuć tak w partiach narracyjnych, jak i dialogowych, co widać między innymi w sposobie przedstawiania „komiwojażerów od bibuły”, czyli dostarczających nielegalne pisma do miejsc składowania zwanych zajazdami, z których trafiają one potem do ośrodków robotniczych. W tekście Piłsudskiego przewożący nielegalne druki mają niezliczone „kłopoty zajazdowe, składowe, kolejowe” nie tylko z żandarmerią, śledzącymi ich agentami i złodziejami panoszącymi się w pociągach, ale i z walizkami wypełnionymi bibułą, które zawsze mogły się gdzieś zapodziać lub zostać pomylone w lokalnych punktach. W żargonie podziemia owe walizki, z wierzchu niepozorne, w środku zaś wyjątkowo pojemne, noszą nazwę „blondynek”, „brunetek”, „rudych facetek”, w zależności od swojego koloru. Podczas kolportażu mówi się o nich pół żartem – pół serio: „A nie zapomnij pan […] wyciągnąć z N.N. brunetkę, com ją posiał ostatnim razem. Wspaniała facetka: lekka, jak anioł, a pakowna, jak studnia! Tak mi jej szkoda, jakby mi rękę kto uciął. Te szelmy z zajazdu gotowi ją nam zaprzepaścić na amen!”24.

Najbardziej bodaj poruszającym fragmentem Bibuły jest zamykające całość wspomnienie Piłsudskiego z X Pawilonu Cytadeli, gdy podczas przesłuchania dostrzegł niespodziewanie na biurku oficera żandarmerii zakazaną broszurę Edwarda Abramowskiego Czego chcą socjaliści, przy narodzinach której obecny był w Londynie. Patrząc na nią, uświadamiał sobie coraz wyraźniej, jak długą drogę musiała przejść, nim znalazła się za murami więzienia, w owym „przybytku nowoczesnej inkwizycji”. Oczyma wyobraźni widział, jak przemycała ją opatulona bibułą partyjna „dromaderka”, jak leżała potem w ciemnych koszach składu i w pociągu na dnie „brunetki” czy „blondynki” i jak „drżała” pod okiem carskiej policji, by wreszcie móc „rozpocząć swoją służbę” pośród studentów, robotników, chłopów, którzy przyjmowali ją z radością, zachwytem, ale nierzadko też ze strachem. Dokonany przez Piłsudskiego zabieg antropomorfizacji pozwala mu wyrażać się o bibule jak o wiernym współbojowniku, z którym się „dzieli twarde obozowe życie rewolucyjne, z którym się zwycięża i ginie”. Aresztowany przywódca PPS może jedynie stwierdzić, że losy obu agitatorów zakończyły się tak samo dramatycznie, że obaj stali się ofiarami niespodziewanej demaskacji.

W akcie uczłowieczania bibuły wyobraźnia Piłsudskiego rodzi ostatni scenariusz wydarzeń związanych z dekonspiracją, w którym solą w oku są dla niego obrazy pastwienia się nad nią, wyciągania jej z ukrycia, „brutalnego naigrawania się z jej bezsilności”, by ostatecznie dokonać profanacji tej „córy swobody” – rzucić ją pogardliwie na stół i zmieszać z „wstrętnymi, ociekającymi krwią, cuchnącymi katownią papierami – aktami przemocy i niewoli”. Zestawienie ze sobą przeciwstawnych członów znaczeniowych w opisie konotującym wolność i carski terror emanuje siłą ekspresji w symbolicznym ujęciu idei niesienia wolnego słowa przez buntownika, który ściera się z aparatem ucisku. Klęska, jaką ponosi w Bibule redaktor „Robotnika”, to w istocie tymczasowa porażka, bo słowo drukowane kryje w sobie siłę, dzięki której zdolne jest oprzeć się potędze caratu, jeśli nie w chwili obecnej, to w niedalekiej przyszłości. „Byliśmy zwyciężeni – pisze Piłsudski w finałowej scenie Bibuły – ale gdyby ta drobna książeczka myśleć i mówić była w stanie, to, milknąc na wieki w mrocznych murach katowni carskiej, powiedzieć by mogła swym wrogom słowami poety:

Choć mi się oprzesz dzisiaj – przyszłość moja

I moje będzie za grobem zwycięstwo!25.

Kamienica przy ulicy Wschodniej 19 w Łodzi, w której mieściła się siedziba tajnej drukarni „Robotnika” w latach 1899–1900. Widok współczesny

Do dziś przy ulicy Wschodniej 19 w Łodzi istnieje kamienica, w której niegdyś mieściła się tajna siedziba redakcji i drukarni legendarnego „Robotnika”, a przed jej wejściem umieszczona została współcześnie tablica upamiętniająca ten bastion walki o wolne słowo. Widnieje na niej wymowny napis – „Być zwyciężonym i nie ulec to zwycięstwo”. Takie było życiowe motto Józefa Piłsudskiego, który nigdy już do Łodzi nie powrócił.

Prekursorstwo Bibuły Piłsudskiego w naszej literaturze jest niewątpliwe, bowiem ta dziś prawie zupełnie zapomniana i nieznana szerszemu gronu odbiorców publikacja stanowiła pierwszą polską książkę odsłaniającą sferę utajonego życia podziemnego końca XIX stulecia26, świat działaczy niepodległościowych, którzy podobnie jak ich poprzednicy marzyli o wolnej Polsce i przeoblekali się w wojowników o narodową sprawę. Im to właśnie poświęcone będą liczne opowiadania i powieści wychodzące spod pióra utalentowanych literacko niedawnych konspiratorów – Andrzeja Struga, Gustawa Daniłowskiego, Andrzeja Niemojewskiego, Edwarda Słońskiego, Marii Zabojeckiej… Rzadko kto jednak pamięta, że inicjatorem literackiego nurtu poświęconego ludziom podziemia był właśnie Józef Piłsudski, którego Bibuła, posiadająca cenny walor faktograficzny, wyróżnia się na tle utworów prozatorskich swoich czasów przemawiającą do czytelnika prawdą przekazu27. Współczesny Piłsudskiemu publicysta M. J. Toporowski nazywa tę książkę „pięknym hymnem na cześć potęgi słowa drukowanego”, podkreślając, że ujmuje ona konkretem w sposobie przedstawiania rzeczywistości, gdyż „z każdego sformułowania myśli i opisu, niemal z każdego zdania przebija przede wszystkim wymowa faktu i kult czynu”28.

Tablica upamiętniająca tajną drukarnię „Robotnika” w Łodzi

Podjęta w Bibule batalia o wolne słowo odsłania w istocie dramatyczną sytuację Polaków, którym odmówiono prawa do wyrażania własnych myśli i uczuć, do poznawania prawdy ojczystych dziejów, których pozbawiono łączności z rodzimą tradycją i kulturą, którym dano do ręki „utwory naszych wieszczów pokaleczone ręką cenzorów”, by zdławić pulsujące wciąż w głębi, a tak niebezpieczne dla despoty, życie wewnętrzne narodu. Rozchodzące się szeroką falą tajne pisma są, według Piłsudskiego, najwspanialszą emanacją polskiej duszy – duszy narodu, który zdołał wytworzyć i rozwinąć w konspiracji „skomplikowane, nowoczesne życie polityczne”, stanowiąc „ogromny, wielomilionowy konglomerat ludzi, związanych wspólną mową, historią i poczuciem przynależności do tego, a nie innego narodu”. Świadomość przeobrażeń dokonujących się w społeczeństwie dojrzewającym do czynu, coraz silniejsze poczucie tego, że „lud drga i szumi jak fala wód”, prowadzi Piłsudskiego do wniosku, iż ten postępujący proces aktywizacji wewnętrznej zawdzięczać należy „gorącemu oddechowi słowa, słowa demokratycznego, nawołującego go do samodzielnego życia. A słowo to w zaborze rosyjskim jest przede wszystkim słowem drukowanym – bibułą”29.

1 Zob. W. Suleja, Polska Partia Socjalistyczna…, s. 35–36.

2 Ibidem, s. 36.

3 Bibuła Piłsudskiego powstała na specjalnie zamówienie Ignacego Daszyńskiego, redaktora naczelnego pisma „Naprzód” stanowiącego krakowski organ Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska. Felietony drukowane w 52 numerach pisma, od końca sierpnia do początku grudnia 1903 r., ukazywały się bezimiennie, choć w zapowiedzi pojawiła się informacja, że autorem pracy jest jeden z najwybitniejszych działaczy PPS. Dopiero w ostatnim odcinku znalazła się adnotacja, że twórcą tych zajmujących opowiadań z życia polskiego podziemia jest Józef Piłsudski. Publikacja jeszcze w roku 1903 doczekała się osobnego wydania.

4 Ł. Gołębiewski, Wstęp [w:] J. Piłsudski, Bibuła, red. Ł. Gołębiewski, S. Mroczek-Zawadzka, Warszawa 2009, s. 8.

5 J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim. Fakty i wrażenia z ostatnich lat dziesięciu. Część I. Bibuła [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 58. Ze względu na to, że w Wyborze pism Piłsudskiego, który ukazał się w serii Biblioteki Narodowej, zamieszczony został tylko jeden rozdział Bibuły pt. Tajne drukarnie, w niniejszym rozdziale korzystam z wersji tekstu zamieszczonego w edycji Pism zbiorowych. Por. J. Piłsudski, Bibuła. Tajne drukarnie [w:] Wybór pism…, s. 30–63.

6 J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim…, s. 59.

7 Ibidem, s. 60.

8 Ibidem, s. 63.

9 Ł. Gołębiewski, Wstęp [w:] J. Piłsudski, Bibuła…, s. 8.

10 Piłsudski nie podaje w Bibule nazwisk swych współtowarzyszy działających w podziemiu PPS ze względów konspiracyjnych, zastępując je w tekście najczęściej inicjałami.

11 J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim…, s. 63. Nielegalne druki rozpowszechniano w różny sposób, często za pośrednictwem ulicznych wyrostków, którzy mieszali się z tłumem wychodzących z fabryki robotników i wciskali im w ręce wyczekiwane pisemka. Gazety rozprowadzano w osadach fabrycznych i górniczych, wrzucano je za opłotki wiejskich chat, pozostawiano wszędzie tam, gdzie niosły pocieszenie znękanej niewolą ludności. W Częstochowie na przykład, podczas uroczystości odpustowych obchodzonych na Jasnej Górze, udawało się rozprowadzić jednorazowo nawet 10 tys. egzemplarzy wydawnictw socjalistycznych. Zob. rozdział Bibuły pt. Kolporterka, ibidem, s. 183–210.

12 Ibidem, s. 69.

13 Takim idealnym „trasporciarzem” okazał się, jak wspomina Piłsudski, towarzysz X (w istocie chodziło o Aleksandra Sulkiewicza, urzędnika komory celnej na granicy prusko-rosyjskiej), który znał doskonale panujące na pograniczu stosunki i potrafił w przemyślny sposób wciągnąć do przemytniczego procederu całe rzesze nieświadomych niczego osób, o czym autor Bibuły pisze z dużą dozą humoru: „Jeden nieświadomie zupełnie służył mu dla wyrobienia dobrej opinii wśród zielonych i u władzy, drugi bezwiednie dał się naciągnąć w chwili odpowiedniej dla osłonięcia transportu przy przejściu granicy lub kordonu, trzeci pod pozorem prezentu zawiózł do najbliższego miasta trochę bibuły, czwarty nakręcony przez niego, dowiedział się o tej lub innej tajemnicy urzędowej – i tak bez końca. Myśl miał wiecznie wytężoną w celu zwiększenia wydajności swej pracy i osłony swej roboty mrówczej przed niepożądanym wzrokiem argusowym nie tylko zielonych, żandarmów lub policji, lecz i plotkarzy małomiasteczkowych”. Ibidem, s. 86.

14 Ibidem, s. 110–111.

15 Ibidem, s. 117–118.

16 Piłsudski wspomina też, jak któregoś razu w sytuacji kryzysowej, gdy trzeba było natychmiastowo przewieźć bardzo dużą liczbę książek Augusta Bebla, między konspiratorkami wywiązała się prawdziwa rywalizacja, a rekord w tym „oryginalnym sporcie rewolucyjnym” ustanowiła ta, której udało się wziąć na siebie aż siedemdziesiąt pięć egzemplarzy (ważących w sumie około 35 kg)! Ibidem, s. 120.

17 Ibidem.

18 Hektograf – rodzaj powielacza tekstów oraz rysunków, w którym do wykonywania odbitek używana jest jako forma specjalna woskowana kalka z przeniesionym na nią (przez docisk) oryginałem.

19 J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim…, s. 133–134.

20 Ibidem, s. 138.

21 Ibidem, s. 135.

22 W początkach istnienia „Robotnika” więcej niż połowa jego nakładu trafiała do pracowników fabrycznych i rzemieślników w głównych ośrodkach przemysłowych. Okazuje się na przykład, że w mieście liczącym około 20 tys. mieszkańców nie mniej niż czterystu to stali czytelnicy „Robotnika”. Zob. J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim…, s. 183, 194. Autor Bibuły odtwarza reakcje tych, w których ręce dostaje się organ prasowy PPS, uznając je za najlepszy miernik ciągle wzrastającej popularności pisma i otwierania się tak wielu czytelników na głoszone w nim idee wolnościowe i demokratyczne.

23 J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim…, s. 193.

24 Ibidem, s. 182.

25 Ibidem, s. 213. Cytowany przez Piłsudskiego poetycki fragment pochodzi z Beniowskiego Juliusza Słowackiego.

26 K. Czachowski, Pisma Józefa Piłsudskiego, [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, red. Z. Klemensiewicz, Kraków 1936, s. 14–15.

27 Ibidem.

28 M. J. Toporowski, Zapomniana książka Piłsudskiego, „Wiadomości Literackie” 1929, nr 13.

29 J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim…, s. 142.

IV. Twórczość legionowa Piłsudskiego

Pierwszy etap aktywności podziemnej Piłsudskiego związany z wydawaniem nielegalnego „Robotnika” to przede wszystkim działanie za pomocą słowa drukowanego, to wytrwała, żmudna praca publicysty, redaktora, drukarza i kolportera, bo wszystkie te role spełniał przez kilka lat aż do momentu aresztowania podczas dekonspiracji tajnej drukarni w Łodzi. Po udanej ucieczce z petersburskiego szpitala psychiatrycznego i po powrocie do konspiracji (1901) słowo nie przestaje być dla niego bronią przeciwko carskiemu despotyzmowi i narzędziem kształtowania świadomości patriotycznej. Jednocześnie zawarte w „Robotniku” idee wolnościowe redaktor zaczyna konsekwentnie wcielać w czyn – najpierw jako założyciel i przywódca Organizacji Bojowej PPS, następnie inicjator i dowódca słynnej akcji pod Bezdanami, a wreszcie twórca zaczątków armii polskiej, która w sprzyjających okolicznościach byłaby gotowa wyruszyć w bój o Niepodległą. Formułując swój nowy program ideowy oparty na strategii walki czynnej, wychodził z założenia, że „przejście do nowej taktyki jest koniecznością, nawet gdyby ta doprowadziła do powstania utopionego we krwi”, bowiem, jak uzasadniał swe racje, „taniej to nas będzie kosztować, niż dzisiejsza martwota”1. Zadanie budowania fundamentów polskiej siły zbrojnej było w warunkach niewoli politycznej niemożliwe do spełnienia, tym bardziej że Piłsudski, przystępując do jego realizacji, jak słusznie zauważa Alina Kowalczykowa, „nie miał pieniędzy, nie miał broni, nie miał za sobą żadnego gremium, które popierałoby szaleńcze, jak się wtedy wydawało, projekty. Wszystko musiał zdobyć”2. Miał jednak dość siły i odwagi na to, by przeciwstawić się społecznemu marazmowi, by odrzucić deprecjonującą bezczynność w sytuacji, gdy Europę zaczęła ogarniać fala wrzenia (wojna rosyjsko-japońska, rewolucja 1905 r., konflikt na Bałkanach), co w konsekwencji mogło doprowadzić do starcia państw zaborczych. Powstający wówczas pod jego auspicjami Związek Walki Czynnej (1908), którego przedłużeniem stały się legalnie działające młodzieżowe organizacje paramilitarne – Związek Strzelecki we Lwowie i Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie, przygotowywał kadry dla przyszłego wojska powstańczego, które poderwałoby się do walki o wolną Polskę, gdyby doszło do konfliktu zbrojnego między zaborcami3. Kiedy zaś do tego doszło i latem 1914 r. wybuchła I wojna światowa, na rozkaz Komendanta w krakowskich Oleandrach rozpoczęła się mobilizacja wojskowa. Tam też 3 sierpnia dokonało się uroczyste zjednoczenie mających stanąć do walki strzelców i drużyniaków w oddziały wojska polskiego. W ten sposób powstała złożona ze stu kilkudziesięciu żołnierzy4 Pierwsza Kompania Kadrowa Piechoty, która w istocie wskrzeszała wielką tradycję polskiego oręża po to, by jak mówił Piłsudski, „Polska, która tak gruntownie po 1863 roku o mieczu zapomniała, widziała go błyszczącym w powietrzu w rękach swoich żołnierzy”5.

Marzenie o czynie narodowowyzwoleńczym przybrało swój realny kształt 5 sierpnia 1914 r., w pięćdziesiątą rocznicę stracenia na stokach warszawskiej Cytadeli członków Rządu Narodowego z Romualdem Trauguttem na czele6. Tego dnia Piłsudski podjął decyzję o wyruszeniu w bój polskich formacji wojskowych, co w wymiarze symbolicznym stanowiło kontynuację dzieła powstańców styczniowych. Wkroczenie 6 sierpnia Pierwszej Kompanii Kadrowej na ziemie Królestwa oznaczało w gruncie rzeczy gotowość do wszczęcia ogólnonarodowego powstania przeciw rosyjskiemu zaborcy. Przystępujący do tego zadania młodzi żołnierze Kadrówki z wiarą i nadzieją rozpoczynali swój marsz ku wolności. Zdążali w szarych mundurach, zaopatrzeni w karabiny Manlichera, a ich znakiem rozpoznawczym była dumnie noszona czapka-maciejówka z przytwierdzonym do niej orzełkiem – symbolem polskości. W drodze towarzyszyła im często pieśń, która rodziła się spontanicznie w różnych momentach – w trakcie długich wyczerpujących marszów, w blasku ognisk rozpalanych podczas postojów, w chwilach wytchnienia po trudach walki; pieśń, która krzepiła i dawała poczucie wspólnoty losów i wiary w sens twardej wojskowej służby. Wkrótce po wymarszu z Oleandrów rozbrzmiała ułożona przez Tadeusza Ostrowskiego żołnierska piosenka, towarzysząca odtąd legionistom podczas walk na frontach I wojny światowej, gdy śpiewali: „Raduje się serce, raduje się dusza, gdy Pierwsza Kadrowa na wojenkę rusza…”. Niejednokrotnie nucili też melancholijnego Rozmaryna, a do boju pod Łowczówkiem podrywała legionową brać rytmiczna melodia Pierwszej Brygady, której tekst powstawał na gorąco – w okopach i żołnierskich kwaterach, w pociągach wiozących internowanych legionistów do Szczypiorna i w samym obozie jenieckim, skąd dolatywały słowa: „Legiony to żołnierska nuta, / Legiony to straceńców los!”.

Żołnierze Pierwszej Kadrowej to wybrańcy losu podejmujący się dziejowej misji odrodzenia ojczyzny, jednostka elitarna, którą współtworzyli ochotnicy, ludzie na ogół bardzo młodzi – w wieku od 19 do 24 lat, rekrutujący się zwykle ze środowisk ziemiańskich i inteligenckich7. Piłsudski wierzył głęboko, że ten pierwszy od czasów powstania styczniowego regularny oddział wojska polskiego stanie się budzicielem narodowych sumień, a jego przemarsz przez ziemie Królestwa – iskrą zapalną, która wyzwoli w ujarzmionych Polakach wolę walki o niepodległość.

Gdy wywołanie powstania w zaborze rosyjskim nie powiodło się, a nad polskimi formacjami zawisła groźba ich rozwiązania, Piłsudski, by ocalić stworzony przez siebie zalążek armii, zgodził się na włączenie swych oddziałów do Legionów Polskich powstających przy wojsku austriackim. Już samą nazwą nawiązywały one do bohaterskiej tradycji legionowych formacji wojskowych Dąbrowskiego i Kniaziewicza, tradycji zrodzonej w czasach napoleońskich. Pierwsza Kadrowa Piłsudskiego dała początek 1 Pułkowi Legionów, który miał przejść wkrótce prawdziwy chrzest bojowy, rozpoczynając swój bitewny szlak we wrześniu 1914 r. od walk pod Nowym Korczynem i Opatowcem na ziemi sandomierskiej, kiedy to Komendant otrzymał rozkaz obsadzenia odcinka frontu w rejonie ujścia Dunajca i Nidy do Wisły. Należy jednak pamiętać, że do pierwszych starć z Rosjanami doszło już 12 sierpnia po zajęciu Kielc. Wojenne wyczyny Legionów Polskich, portrety legionistów, którzy swoją odwagą imponowali nawet wrogowi, wreszcie sam fenomen wojny, psychologii wodza i żołnierza odsłaniał będzie Piłsudski tak w swych szkicach wspomnieniowych, jak i w licznych rozkazach, odczytach, wywiadach oraz w płomiennych przemówieniach kierowanych do Wojska Polskiego już po odzyskaniu niepodległości.

Psychologia wodza w Moich pierwszych bojach

Moje pierwsze boje (1925) to oryginalny, napisany ze swadą i żołnierską fantazją tryptyk legionowy poświęcony początkom wojennej epopei Józefa Piłsudskiego i jego pierwszym doświadczeniom w dowodzeniu, jakie zdobywał od września do grudnia 1914 r., walcząc razem z armią austriacką przeciwko Rosji. Wyjątkowość tych wspomnień, jak podkreśla współczesny mu historyk Wacław Lipiński, tkwi w tym, że są one „pierwszą w literaturze polskiej i świata spowiedzią wodza o duszy poety, […] eposem bohaterskim przez samego napisanym bohatera”8. Stanowią owoc pracy twórczej Komendanta z czasów jego uwięzienia w twierdzy magdeburskiej, w której przetrzymywany był od września 1917 r. do listopada 1918 r. Podczas gdy ważyły się losy Polski i Europy, Piłsudski całkowicie odizolowany od świata, skazany na samotność i bezczynność nieustannie zwracał się w stronę swojej niedawnej wojennej przeszłości angażującej w najwyższym stopniu jego myśl wojskową i wyzwalającej energię działania, związaną z koniecznością „codziennej przemiany samego siebie w coraz to nowy instrument walki, który pracuje coraz to innym wysiłkiem woli, nerwów, umysłu i serca”9. By przezwyciężyć trawiącą go tęsknotę za „barwną i pełną ruchu wstęgą życia wojennego”, podjął wysiłek opisania swych przeżyć legionowych, czyniąc szczególnym przedmiotem analizy filozofię walki oraz meandry psychiki wodza, który swój kunszt dowodzenia i swe oblicze dowódcy objawia nie tylko na bitewnym polu.

Tajniki wojskowości zgłębiał Piłsudski przez lata, wertując tomy książek poświęconych historii, taktyce i filozofii wojny. Z pasją studiował dzieje konfliktów zbrojnych, począwszy od najdawniejszych – greckich, rzymskich, średniowiecznych poprzez wojny napoleońskie, wojnę krymską (1853–1856), francusko-pruską (1870–1871), rosyjsko-turecką (1877–1878), amerykańsko-hiszpańską (1898–1902), a skończywszy na szczególnie zajmujących go wojnach początku XX w.: burskiej, bałkańskiej, rosyjsko-japońskiej, przede wszystkim zaś – I wojnie światowej i zmaganiach polsko-bolszewickich, którym poświęcił osobną rozprawę Rok 1920. Rozczytywał się też we wspomnieniach dowódców i uczestników polskiego czynu zbrojnego czasów porozbiorowych, sięgając między innymi do pamiętników gen. Ignacego Prądzyńskiego dotyczących powstania listopadowego oraz do relacji powstańców styczniowych – Władysława Daniłowskigo, Bronisława Deskura, Józefa Kajetana Janowskiego, Mariana Langiewicza, Tomasza Teodora Jeża, Bronisława Szwarce czy Teodora Żychlińskiego. Pasjonowały go pamiętniki największych wodzów wszech czasów – Gajusza Juliusza Cezara, Ferdynanda Focha, Georga Hamiltona, a przede wszystkim Napoleona Bonaparte, w którym upatrywał największego „improwizatora wojska i wojny”. W szczególności fascynował go fenomen dowodzenia i osoba wodza, od którego decyzji uzależnione były zwycięstwa i klęski, życie i śmierć tysięcy, bieg historii, a nawet losy świata. Teoretyczną wiedzę z zakresu wojskowości czerpaną z dostępnych wówczas źródeł przyszło skonfrontować Piłsudskiemu z ponurą rzeczywistością pól bitewnych pierwszej wojny światowej gdy sam, jako dowódca polskich oddziałów wojskowych zmuszony był zmierzyć się z żywiołem „wiecznych sprzeczności nie do rozwikłania, rozcinanych jak gordyjski węzeł, mieczem decyzji, mieczem rozkazu”10. Mając za sobą kilka lat „ciężkiego wojowania”, zamknięty w twierdzy magdeburskiej, był gotów ożywić przeszłość i zaświadczyć swoją osobą Komendanta „prawdę o duszy dowódcy, uginającej się pod ciężarem niebezpieczeństw, niepewności i sprzeczności”11. Powodowany tą myślą postanowił opisać najważniejsze z punktu widzenia głównodowodzącego wydarzenia znamionujące polski czyn zbrojny w roku 1914 – swoje wojenne zmagania z rosyjskim zaborcą rozgrywające się na ziemi sandomierskiej w widłach Wisły, Nidy i Dunajca; brawurowy przemarsz spod Wolbromia przez Ulinę Małą do Krakowa oraz boje stoczone pod Limanową i Marcinkowicami zakończone zwycięskim wejściem polskich oddziałów legionowych do Nowego Sącza.

Moje pierwsze boje to autoportret Komendanta, który z dystansu czasowego, jako więzień Magdeburga, wchodzi raz jeszcze w nurt burzliwych wypadków dziejowych, pragnąc przywołać wojenną przeszłość, dokonać autoanalizy i samooceny własnych działań, jakim patronował wielki cel odrodzenia Rzeczypospolitej. W kolejnych szkicach pamiętnikarskich otwiera więc przed czytelnikiem cały skomplikowany świat swych wojennych przeżyć – emocji, rozterek, przemyśleń, motywacji czynów i wyborów objawiających się w udramatyzowanym monologu wewnętrznym. Utrzymane w konwencji autobiograficznej i wpisujące się w poetykę wyznania Moje pierwsze boje stanowią reprezentatywny dla twórczości Piłsudskiego przykład dążenia do introspekcji, wnikania we własne stany emocjonalne i psychiczne, rzec by można, w tajniki duszy wodza odpowiedzialnego za swoich żołnierzy w warunkach wojny, w obliczu narastającego niebezpieczeństwa i groźby śmierci. Ów właściwy pisarstwu Komendanta psychologizm, który uwidacznia się zwłaszcza we wspomnieniach legionowych, ujawniających subiektywną perspektywę oglądu rzeczywistości, dostrzegł już w okresie międzywojennym badacz jego twórczości Cezary Jellenta, stwierdzając, że wszystko to, co „opisuje, przeżywa lub udowadnia, jest psychologicznie prześwietlone. Duchowa strona wydarzeń jest do ostatecznych granic wylegitymowana: sprężyny uczucia, stany emocjonalne, objawione nam są bez reszty. […] Wszystko, z czego się zwierza przed czytelnikiem i z czego się wywnętrza przed słuchaczami oficerami, jak na przykład cała praca jego ducha przed zajęciem Wilna, lub przed bitwą pod Limanową, to czysta […] psychologia wodzowania, rozmowa z własnymi obawami i sumieniem, borykanie się z tym, co nazywa nerwami swoimi i żołnierzy, zadowolenie z tego, że «morale» wojska jest nienaruszone, wreszcie przygotowywanie się na klęskę, to znaczy na «hekatombę» całego swego oddziału i bronienie się majaczącej rozpaczy”12.

Odczyt Marszałka Naczelny wódz w teorii i praktyce, Warszawa, 21 marca 1926 r.

Strona tytułowa pierwszego wydania Moich pierwszych bojów, 1925 r.

Najbardziej chyba pogłębiona pod względem psychologicznym sylwetka dowódcy wyłania się ze szkicu pt. Ulina Mała, przedstawiającego sytuację, jaka wytworzyła się na froncie I wojny światowej pod koniec października 1914 r. Wtedy to Austriacy, pod których zwierzchnictwem pozostawały Legiony Polskie, rozpoczęli gwałtowny odwrót spod Dęblina w stronę Wolbromia i wsi Krzywopłoty w Krakowskiem. Piłsudski, obserwując ruch wojsk austriackich i rosyjskich, zastanawia się nad przyczynami niespodziewanego wycofywania się sojuszniczych armii państw centralnych ku zachodowi. Mimo że dręczy go nieznajomość i niepewność położenia oddziałów polskich pozostających w sojuszu z siłami austriackimi, stara się przezwyciężyć nieodparte poczucie pogrążania w chaosie zdarzeń, a sens dalszej walki łączy z myślą o przedostaniu się do Krakowa. Jest bowiem przekonany, że opuszczenie ziem polskich i marsz wraz z armią austriacką będą się wiązały z dalszą walką – ale nie o polską sprawę, lecz o interesy zaborcy. Stąd wewnętrzne rozterki Komendanta, stąd jego zdecydowany opór przeciwko użyciu polskiego wojska jako bezwolnego narzędzia w rękach obcych mocarstw, stąd jego myśli, które zwracają się coraz częściej w stronę Krakowa (bądź Podhala), historycznego ośrodka naszej państwowości, gdzie stworzył zaczątek polskiej armii i skąd wyruszył na wojnę. To ufortyfikowane miejsce, znajdujące się w stosunkowo bliskiej odległości od prowadzonych działań wojennych, uznaje za jedyne, w którym jego obecność ma sens moralny i polityczny. Nabiera więc przeświadczenia, że dopiero w Krakowie będzie mógł w pełni zamanifestować swą niezależność od wojsk sprzymierzonych, gdyby nawet przyszło okupić ją ofiarą, bo w jego odczuciu, „tam nawet nieszczęśliwy koniec naszej próby stworzenia żołnierza polskiego będzie miał określony scenariusz historyczny”13.

W obecnej sytuacji natomiast, gdy wojska austriackie i niemieckie niepowstrzymanie prą na zachód, sprawiając wrażenie ucieczki przed Rosjanami i pozostawiania przed nimi otworem ziem polskich w zaborze austriackim, Piłsudski jako dowódca jednej z formacji legionowych czuje się rozgoryczony i zawiedziony w swoich nadziejach wyzwolenia Królestwa Polskiego spod obcej władzy. Narastające w nim obawy i złe przeczucia najsilniej uzewnętrzniają się na drodze prowadzącej od Miechowa przez Antolkę ku Chrobrzowi nad Nidą, a więc na historycznym szlaku powstańców styczniowych, których prowadził tamtędy Marian Langiewicz. Porównanie własnego położenia z sytuacją przegranej dyktatora narodowego zrywu bardziej jeszcze pognębia Komendanta, który czując się kontynuatorem dzieła walczących o niepodległość i mając świadomość ich klęski, nie chce podzielić losu pokonanych. Owładnięty pesymizmem obserwuje ze wzrastającym niepokojem zachowania i reakcje swych żołnierzy na cały ten niejasny dla nich i skomplikowany splot wojennych wypadków, zdaje sobie sprawę, jak destrukcyjnie wpływają one na ich psychikę, doprowadzając niejednokrotnie do stanów depresyjnych. Zagrożenie to uświadamia sobie szczególnie w trakcie marszu armii austriackiej na Wolbrom, porażony widokiem kotłującego się wojska, nieopisanego ścisku ludzi, koni i taborów, dotknięty wrogim stosunkiem Austriaków do polskich legionistów. Aby zapobiec załamaniu psychicznemu swoich podkomendnych, stara się nie tylko uchronić ich przed sytuacjami, w których poniża się godność i poczucie wartości żołnierza-Polaka, ale przede wszystkim usiłuje ich uformować i umocnić duchowo. Wychodzi z założenia, że wierni najwyższym imponderabiliom, będący uosobieniem ambicji, honoru, niezależności od obcych i godności narodowej, głębiej pojmować będą sens walki i ofiary, utwierdzeni w przekonaniu, że droga, którą obrali, jest jedyna i słuszna. Owo symboliczne „podnoszenie polskiego sztandaru” to w odczuciu Piłsudskiego próba zamanifestowania siły moralnej drzemiącej w legionistach, próba jej wyzyskania i skierowania oczu świata w stronę narodu, który żyje i walczy. W toku prowadzenia narracji Piłsudski odsłania swoją strategię działania, która polega na zachowaniu możliwie najdalej idącej niezależności politycznej, „stwarzaniu faktów dokonanych, czynionych na własną, polską rękę”, co dowodzić miało siły Polaków w wojennych zmaganiach z Rosją. W samych zaś żołnierzach kształtowało poczucie ambicji i dumy narodowej jako wartości fundamentalnych dla budowania morale wojska polskiego. Prowadzenie przez Komendanta działań idących w kierunku umacniania autorytetu moralnego i politycznego wojska było tym trudniejsze, że polskie formacje legionowe, by istnieć dalej, musiały zostać podporządkowane władzom austriackim, co wiązało się z utratą ich autonomii. Fakt ten stanowił w oczach Piłsudskiego polityczną degradację polskich oddziałów, bowiem, jak pisze w szkicu Ulina Mała, „warunki tego paktu robiły z nas składową część armii austriackiej, przyrównując nas do pospolitego ruszenia – Landszturmu austriackiego”14. W związku z tym nie może pogodzić się z upokarzającym aktem zepchnięcia polskich oddziałów na mało znaczące pozycje w trakcie działań wojennych, dając wyraz temu, jak boleśnie dotyka go „ów lekceważąco-protekcjonalny stosunek” austriackich władz wojskowych do legionistów, widoczny zwłaszcza podczas przyłączenia jego formacji do I Korpusu Krakowskiego w czasie ofensywy na Sandomierz i Dęblin.

Obawy Piłsudskiego o los Legionów jeszcze silniej dochodzą do głosu, gdy umiera nadzieja na walki pod Krakowem. Kiedy jego wojsko podległe zwierzchnictwu austriackiemu musi minąć to starożytne polskie miasto, przed Komendantem zarysowuje się widmo klęski, ponieważ jest przeświadczony, że ustępująca z ziem polskich armia cesarsko-królewska będzie musiała oddać je „pod zalew Moskali”. Ta dramatyczna sytuacja zmusza go do podjęcia ostatecznej decyzji o walce na polskiej ziemi: „Gdy nie ma już nadziei na rozwój wojska, gdy po prostu Austria walczy chyba o jako tako przyzwoite zakończenie wojny, trzeba kończyć i nam. Niech I korpus krakowski broni Prahy i Wiednia, Wrocławia i Berlina – my, wolni strzelcy polscy, nie będziemy tego czynili. Spróbujemy umrzeć z honorem, lecz umrzemy na swojej własnej ziemi!”15.

W szkicu Ulina Mała Piłsudski odsłania duchowe zmagania, jakie stają się jego udziałem przed podjęciem ostatecznej i nieodwołalnej decyzji, która rodzi się w efekcie przezwyciężenia w sobie wszelkich wahań, zwątpienia i rezygnacji. Dokonujący się w nim wewnętrzny przełom wyzwala myśl o czynie i prowadzi do podjęcia tak wielkiego wyzwania, jakim jest marsz na Kraków, a nawet dalej – do Nowego Targu. Komendant zdaje sobie sprawę, że to odważne przedsięwzięcie pozwoli jego oddziałom zademonstrować własną niezależność i samodzielność w działaniu, co nadawałoby polskiej ofierze istotny sens w dziele realizacji idei niepodległościowej. Świadomość trudów walki okupionej krwią polskiego żołnierza, czyli – jak mówi Piłsudski – „hekatomba” złożona z życia polskich bojowników o wolność, wywołuje w nim uczucie niekłamanego entuzjazmu wynikającego z rodzącej się szansy obrony wydartego przez zaborców terytorium, jaką stworzyła przed polskim wojskiem chwila dziejowa. Hekatomba spełniona tu, na ojczystej ziemi, nabiera dla autora Moich pierwszych bojów wymiaru heroicznego, jest dowodem bohaterstwa, wpisuje bowiem walczących w poczet polskich ofiarników, a ich czyn, który „pozostawia ślad”, gloryfikuje i utrwala w pamięci narodu.

Przyjęcie tak ryzykownego planu działania uzewnętrznia narastające w Piłsudskim obawy i dylematy, tak iż przez cały czas rozważa on moralne racje podjętej decyzji, daleki od jakiegokolwiek patosu, od kreowania własnej osoby na bohatera-herosa. Ujawniając prawdziwie ludzkie oblicze wodza-Komendanta i wodza-człowieka, przyznaje, że opanował go strach, ponieważ postawić musiał na jedną kartę „być może setki żyć z takim trudem sformowanych żołnierzy młodej Polski, drżącej do życia, a niechcącej gnić w upokorzeniu i niewoli”16. Choć podjęte przez niego działania, którym przyświecała myśl o odrodzeniu ojczyzny, mogły z militarnego punktu widzenia wydawać się nieuzasadnione, a nawet ryzykanckie, to jednak miały one nieocenione znaczenie dla forsowania sprawy polskiej. Historyk Andrzej Garlicki zwraca uwagę, że „Piłsudski, dowodząc pułkiem, myśli kategoriami strategicznymi, kategoriami wodza naczelnego. Sukces wojskowy jest dlań celem tylko o tyle, o ile można przekuć go w sukces polityczny. Dla dowódcy pułku ten typ myślenia może być zabójczy, ale Piłsudski nie zamierzał być dowódcą pułku17”. W jego odczuciu już sama idea czynu ocala od rozpaczy, bo w niej zawiera się ów nieoceniony pierwiastek siły moralnej, której należy nadać odpowiedni kierunek, tak by w warunkach narastającego marazmu, w chwilach wszechogarniającego zwątpienia zdolna była zasiać wiarę i nadzieję w szeregach legionowej braci. Natchniony tą myślą odnalazł swą wielką ideę, podobnie jak odnalazł ją, stając na szczycie Mont Blanc, Kordian – bohater tak cenionego przezeń dramatu Juliusza Słowackiego.

W Moich pierwszych bojach Piłsudski usiłuje wyeksponować doniosłe znaczenie idei walki czynnej, która patronowała jego działalności konspiracyjnej w czasach, gdy był przywódcą PPS i później, gdy dowodził I Brygadą Legionów Polskich. Już w samym podjęciu czynu niepodległościowego widział bowiem zalążek zwycięstwa i szansę, jeśli nie osiągnięcia ostatecznego celu, to przynajmniej poczucia sensu walki, który łagodzi ból porażki, czyni moralnie wyższym, podnosi wartość bojową wojska. Dla Piłsudskiego znamienne jest to, że decyzja rodzi czyn w chwili zwątpienia, że determinowany jest on sytuacją, która wydaje się jednoznacznie przesądzać o losie polskich oddziałów. Decyzja pociąga za sobą dalsze przedsięwzięcia, które wynikają z idei czynu i czynem muszą być potwierdzone. Kreatywność myślenia i wola działania, oprócz tego że nadają sens wszelkim wysiłkom, przynieść mogą nadspodziewane rezultaty.

Piłsudski decyduje się na wymarsz w stronę Krakowa, który znajdzie swe urzeczywistnienie dzięki postawie konsekwentnego parcia naprzód mimo przewidywanych, a potem rzeczywistych przeszkód. By jednak ów historyczny moment wejścia do dawnej polskiej stolicy mógł się dokonać, trzeba było odwagi decyzji i odwagi walki, trzeba było zainicjowania i prowadzenia takiej strategii, która budowana w dużej mierze na pierwiastku irracjonalnym sprzyjałaby spontanicznemu, zaskakującemu dla wroga działaniu. Realne było wprawdzie samo podjęcie czynu, sam akt odłączenia się od wojsk austriackich, ale w najwyższym stopniu nieprzewidywalne były rezultaty prowadzonych działań. Przystąpienie do wykonania tak śmiałego planu strategicznego staje się czynnikiem na tyle mobilizującym dla wyruszających z Piłsudskim batalionów, że decydować zaczyna o pozytywnych efektach pierwszych posunięć, pierwszych dni wyczerpującego marszu, będących dla wodza sprawdzianem postawy żołnierza-Polaka.

Gdy okaże się, że los zaczyna sprzyjać jego zamierzeniom, bo niespodziewanie otrzyma rozkaz dokonania zwiadu w okolicach Żarnowca i Miechowa, od razu postanowi wykorzystać sytuację, by wcielić w czyn przyjętą strategię działania. Podjęcie decyzji przynosi mu zdecydowanie ulgę i jakiś wewnętrzny spokój, czuje się duchowo przeobrażony, wszelkie wątpliwości znikają, wewnętrzny kryzys zostaje zażegnany. Do tak ryzykownej wyprawy przygotowywał się w wielkiej tajemnicy, w porozumieniu jedynie z dowódcami batalionów, świadomie biorąc na siebie cały ciężar odpowiedzialności. W Moich pierwszych bojach sens swojego przedsięwzięcia najpełniej pojmuje, jak się zdaje, w momencie, gdy po uformowaniu się kolumny marszowej i wydaniu ostatnich rozkazów przez mjr. Rydza-Śmigłego przygląda się swoim żołnierzom i pomimo widocznego na ich twarzach zmęczenia, pomimo dochodzącego zewsząd głuchego kaszlu dostrzega radosny błysk w oczach młodych piechurów. Wówczas to i jemu udziela się optymizm panujący w legionowych szeregach. O słuszności podjętej decyzji przekonuje go żołnierski entuzjazm, stan gotowości do walki w każdych warunkach i całkowite zaufanie, jakim został obdarzony. Toteż minąwszy austriackie forpoczty, może nie tylko spokojnie odetchnąć, ale i wyznać z dumą, jaka rozpiera człowieka ogarniętego ideą czynu: „Jestem […] wolny i panuję nad szmatem rodzimej ziemi. Jak daleko sięga kula z karabinów moich żołnierzy – to wolna, niezależna Polska! Rozpiera mnie rycerska duma, gdy cudowne, wychowane przeze mnie żołnierzyki przechodzą twardym krokiem przede mną”18. Uczucie wszechogarniającego patriotycznego uniesienia i wiary w powodzenie rozpoczętej akcji pozwoli Piłsudskiemu przetrwać jedną z najtrudniejszych chwil, jaką przeżył na wojnie, gdy po uciążliwym nocnym marszu przez błotne grzęzawiska dotarł wraz z legionistami do zapadłej wioski Ulina Mała i znalazł się w potrzasku, między dwiema drogami przemarszu Rosjan: przez Miechów – Wolbrom i Czaple Małe – Iwanowice.

Dokonując po kilku latach, już w Magdeburgu, psychologicznej autoanalizy swego stanu duchowego, który zrodził się w nim pod wpływem groźby śmiertelnego niebezpieczeństwa, ukazuje, jak niepewność i narastające wciąż wątpliwości paraliżują wolę działania, jak chwilami ogarnia go poczucie bezradności i nieporównywalna z niczym obawa przed widmem katastrofy i skazaniem swojego wojska na zagładę. „Tak, chciałeś tego! Masz swą hekatombę, doprowadziłeś do niej – padają ze strony narratora-bohatera mocne słowa samooskarżenia – I to jest już cud, że ty i twoi żołnierze chodzicie po świecie! Jesteś pośród nieprzyjacielskiej armii! Rozumiesz? Mucha wobec słonia! Za chwilę olbrzymia stopa potwora zgniecie ciebie z twym oddziałem bez śladu – hekatomba będzie spełniona”19. Dojmująca świadomość, że w każdej chwili jakiś wrogi patrol mógłby odkryć jego wojsko w Ulinie, i przekonanie, że zaalarmowane wówczas siły rosyjskie zmiażdżą wszystkich do szczętu, nie powstrzymuje Komendanta od ryzykownej, desperackiej próby dalszego marszu. To właśnie ten moment akcji, w którym padają pierwsze rozkazy, żołnierze mają wziąć się pod ręce, formować ściśnięte kolumny czwórkowe, nie palić i bezgłośnie posuwać się w ciemnościach, stanowi w zasadzie punkt kulminacyjny tej opowieści. Piłsudski jako główny bohater rozgrywających się wydarzeń, znalazłszy się w matni, nie zamierza odstąpić od działania ani zrezygnować z ewentualnej walki. Jest to jeden z tych najbardziej intrygujących fragmentów Moich pierwszych bojów, które dzięki umiejętnie stopniowanemu napięciu i budowanej z wyczuciem atmosferze ciągle wzmagającego się niepokoju sprawiają, że szkic o Ulinie Małej czyta się jak zajmującą powieść przygodową, bowiem zaskoczenie i nieprzewidywalność wypadków święcą w nim swe triumfy.

Narracja Piłsudskiego zmierza w kierunku spiętrzenia momentów grożących Komendantowi i jego oddziałom niechybną demaskacją, a w jej konsekwencji katastrofą i ostatecznym rozbiciem. I choć z każdej tego rodzaju niebezpiecznej sytuacji udaje się wyjść maszerującym obronną ręką, napięcie nie słabnie, bowiem na drodze spieszących batalionów wyrastają coraz to nowe zagrożenia. Tak dzieje się podczas marszu na Wiktorkę, w pobliżu której niespodziewanie pojawiają się kozacy i alarmują pozostałe oddziały wystrzałami; w takim też położeniu znajdą się legioniści w chwili próby ominięcia sił rosyjskich skoncentrowanych w jednej z wiosek koło Władysława, gdy długiej kolumnie marszowej udaje się przemknąć niepostrzeżenie, w sposób – można rzec – graniczący z cudem, tuż obok wrogich pozycji i w rezultacie znaleźć się w odległości około szesnastu kilometrów od Krakowa. Podobnie rzecz ma się w sytuacji, kiedy zbliżywszy się do celu, pod samym już miastem, legioniści znajdą się między pułkiem rosyjskim a jego przednią strażą i spędzą, nieświadomi grozy położenia, półtorej godziny zaledwie kilkaset kroków od wrogich gwardzistów finlandzkich, którzy wyszli na zwiad w kierunku małopolskiej fortecy.

Moment przekraczania przez legionistów bram Krakowa, będący spełnieniem misji walki na polskiej ziemi i o polską sprawę, ukazany został w Moich pierwszych bojach jako wjazd zwycięski, podczas którego Piłsudski uświadamia sobie, że przekracza „tę samą granicę nie jak dawniej ukradkiem, lecz gwałtem, na czele wojska polskiego, niosąc, według swych dawnych marzeń, na ostrzu bagnetów upragnioną swobodę”20. W ujmującej scenie finałowej widzimy, jak fala biorącego górę nad wszystkim zmęczenia powoduje, że Komendant z trudem może utrzymać się na koniu i jak przez mgłę widzi przyglądających się mu ciekawie żołnierzy i krakowianki obdarowujące go kwiatami. A jednak żadna siła nie jest w stanie przyćmić poczucia spełnienia i żołnierskiej dumy, która ogarnia zwycięskiego dowódcę. Dopiero bowiem tutaj, w murach dawnej stolicy Polski, mógł stać się prawdziwym tryumfatorem, chociaż w opisie tego szczególnego momentu rezygnuje świadomie z podniosłego stylu na rzecz naturalnego oddania typowo ludzkich przeżyć – fizycznego i psychicznego wyczerpania walką, roztkliwienia na widok „swoich kochanych chłopców”, których doprowadził aż tu, pokonawszy wszelkie przeszkody. Wyrażając w ten sposób stan swego ducha, z rozrzewnieniem zwraca się do Kasztanki: „ […] w twoich Czaplach nie byłaś, ale za to jesteś w Krakowie, rozumiesz? W kochanym, cudnym, polskim Krakowie, gdzie żołnierz polski z honorem umrzeć może”21. W ujęciu Piłsudskiego wielkość chwili, ukazana w sposób prosty i bezpretensjonalny, okraszony humorem, z widocznym udziałem pierwiastka gawędziarskiego, zyskuje swój niezatarty blask. „Na kartach opowiadań Komendanta – zauważa Wacław Sieroszewski – wzniosłe wciąż miesza się i sąsiaduje ze zwykłym, powszechnym, życiowym, bohaterskie – z zabawnym, niekiedy śmiesznym. I to nadaje przedziwny urok tym stronicom pełnym ludzkich namiętności, ludzkich cnót i wad…”22.

Chociaż sam przemarsz przez Ulinę Małą nie miał znaczenia dla przebiegu wojny, to w oczach Piłsudskiego urastał do rangi zasłużonego moralnego zwycięstwa bojowników o wolność i stanowił manifestację niezależności wodza, dla którego odzyskanie niepodległości było sprawą wagi najwyższej. Należy też przyznać, że kierując się wewnętrznym imperatywem walki o samodzielność polskich formacji legionowych, zdołał przeciwstawić się ich marionetkowej roli pod rozkazami zaborcy, co dawało Polakom, jako narodowi walczącemu o swój niezawisły byt, wysokie poczucie własnej wartości. Ulina Mała pozostała dla Komendanta najważniejszym bodaj etapem na szlaku jego pierwszych bojów, kiedy to złożył przed sobą samym i swoimi żołnierzami prawdziwy egzamin z dowodzenia, przyznając, że postanowienie marszu powziął zupełnie samodzielnie, bez odpowiedzialności przed kimkolwiek i do końca nie wycofał się z niego, mimo że „ryzyko z każdą chwilą zwiększało się do niemożliwości”. W Moich pierwszych bojach wyjawił, że dopiero po operacji ulińskiej zaczął ufać sam sobie i wierzyć w swoje siły. „I być może właśnie dlatego – konkluduje – słyszałem nieraz potem słowa moich żołnierzy: «Teraz za Komendantem pójdziemy wszędzie! Jeżeli on nas wyprowadził z Uliny, to już jesteśmy spokojni!»”23.

Każde ze wspomnień tworzących tę legionową trylogię obrazuje jakiś szczególny, a niejednokrotnie krytyczny moment próby dla wodza i jego wojska. W Ulinie Małej był to śmiertelnie niebezpieczny przemarsz między wrogimi armiami, w Korczynie–Opatowcu – przedarcie się na zajęty przez wroga brzeg Wisły, a w Limanowej–Marcinkowicach – „najciężej przeżyty dzień w ciągu wojny”, kiedy to niewielkim liczebnie siłom polskim przyszło stanąć wobec porażającej przewagi Rosjan. W ostatnim ze szkiców poświęconym jesienno-zimowym bojom podhalańskim Piłsudski odsłania kulisy przedsięwziętej przez siebie wyprawy za Dunajec, podczas której zarządził szturm na oddziały rosyjskie stacjonujące po drugiej stronie rzeki, w Nowym Sączu, sądząc po odgłosach dudniących wozów, że wycofują się z miasta. Pół żartem, pół serio odtwarza atmosferę wyczekiwania na rozpoczęcie boju, a w jego opowieści wyczuwa się wyraźnie pewną dozę przekory, która miesza się z podtrzymującym na duchu przeczuciem pomyślnego finału podjętej akcji, w której Komendant, usiłując stawić czoła o wiele groźniejszemu przeciwnikowi, idzie, jak obrazowo rzecz ujął, „w paszczę tego, któremu wystarczyłoby ją tylko zamknąć, by połknąć go razem z jego armatkami”24.

Z chwilą gdy dociera do niego hiobowa wieść, że Rosjanie pojawili się w Rdziostowie i silną tyralierą idą wprost na polskie oddziały, ten starannie budowany nastrój optymistycznego podniecenia nagle pryska, bo oto następuje niespodziewany zwrot akcji i rozpoczyna się pierwszy akt „tragedii marcinkowickiej”. Punktem kulminacyjnym opowiadania staje się moment uświadomienia sobie przez wodza beznadziejności swojego położenia, w związku z tym, że błędnie ocenił sytuację, ponieważ nie miał do czynienia z wycofującym się wojskiem, lecz z potężną dywizją rosyjską uzbrojoną w ciężkie działa, które zwróciły się teraz w polską stronę. Dramatyczną wymowę sceny pogłębia jeszcze fakt, że nieświadomy zagrożenia Piłsudski wysłał do ataku kawalerię Beliny-Prażmowskiego, skazując ją tym samym na pewną śmierć i „to na śmierć bez potrzeby i pożytku”25. „Rozbity na ciele i duszy” dowódca, prowadząc rozpaczliwy dialog wewnętrzny, poszukuje w sobie siły chroniącej go przed ostatecznym załamaniem. Punktem zwrotnym w opowieści staje się zbawienna dla dalszych losów walki wiadomość o nadchodzących posiłkach austriackich, a następnie o ocaleniu ułanów Beliny, co wyzwala w walczących niespodziewany „błysk nadziei”, impuls do zintensyfikowania działań przeciwko wrogowi. Podniesiony na duchu Komendant usiłuje więc „zatrzymać na sobie” rosyjską nawałę, a zagrzani do walki legioniści miotają bez wytchnienia swymi „nawałnicami ogniowymi”, odpierając kolejne próby przedarcia się sił rosyjskich do Rdziostowa i paraliżując ich przeprawę przez Dunajec.

Odsłaniając kulisy prowadzenia bitwy, Piłsudski odtwarza i analizuje swoją taktykę działania, wyraża dręczące go obawy i niepokoje narastające w momentach dramatycznych, jak na przykład wtedy, gdy wydaje się, że Rosjanie lada chwila pokonają nurty rzeki i całą swoją siłą uderzą na Polaków, a kozacy zaatakują od tyłu polską artylerię i piechotę. Ulec gniotącej rozpaczy byłoby to dla wodza tyle, co poddać się bez próby jakiegokolwiek manewru, w związku z czym sensu dalszego działania upatruje jedynie w zażartej, bezkompromisowej walce: „Walczyliśmy już teraz prawie wyłącznie z frontem na południe. Chłopcy leżeli długą rzadką linią na wale, równolegle do drogi, którą cofaliśmy się. Wzdłuż nad nimi raz po raz pękały szrapnele. Z lasu naprzeciw nich wypadały od czasu do czasu łańcuchy tyralierskie, ogień nasz się wzmagał i zatrzymywał atakujących”26.

Opisowi wydarzeń rozgrywających się na polu bitwy i działań dowódczych towarzyszy też głębsza filozoficzna refleksja autora nad istotą wojny, ofiary i śmierci, refleksja rodząca się w atmosferze walki, pod wpływem huku dział i świstu kul. Piłsudski wsłuchuje się w ów głuchy odgłos wystrzału, a potem w metaliczny dźwięk powoli „wśrubowującego się w powietrze” pocisku, który pod jego piórem ulega antropomorfizacji i jako złowieszczy wysłannik śmierci zdaje się przemawiać ludzkim głosem w drodze do swej ofiary: „Nie ujdziesz! Ja, śmierć pewna, idę ku tobie, a idę powoli, nie spiesząc się, bo chcę widzieć, jak twarz ci blednie przedtem, nim umrzesz!”27. Złowrogi i przejmujący świst moskiewskiej kuli staje się dla narratora wcieleniem jakiegoś „chichotu siły, złośliwej, pewnej siebie, leniwie poruszającej się i urągającej bezsilnemu człowiekowi”, która skupia w sobie i wyraża całe piekło walki pochłaniające ludzkie istnienie. Mimo iż w pełni uzmysławia on sobie fenomen śmierci poniesionej w bitwie, to jednak sili się na spokój, stara się opanować emocje, podejmując racjonalne działalnie z nadzieją, że do chwili przybycia Austriaków, będzie w stanie utrzymać się na zajmowanych pozycjach i uratować swój oddział.

Piłsudski, dokonując bilansu marcinkowickiego boju, pisze, że stracił 92 ludzi, co stanowiło pięć procent całego oddziału, i że szczególnie ucierpiał pierwszy batalion, który najdłużej bronił się w najbardziej zagrożonym punkcie, trwając niezłomnie w krzyżowym ogniu artylerii i karabinów maszynowych. W ocenie Komendanta bitwa pod Marcinkowicami była dla jego żołnierzy najlepszym sprawdzianem bojowym na miarę zuchwałego przemarszu z Uliny do Krakowa, tym bardziej że wróg okazał się o wiele potężniejszy, niż można było przypuszczać. Przeciwko Polakom bowiem skierowane zostały aż dwa pułki rosyjskie (trzeci czekał w gotowości), tak że stosunek sił obu walczących stron wynosił jeden do sześciu. Zainicjowane przez Piłsudskiego działania ofensywne – nocne ostrzeliwanie maszerujących kolumn nieprzyjacielskich, rzucenie kawalerii za Dunajec i wielogodzinne „zatrzymywanie na sobie” olbrzymiej masy wojska – w efekcie opóźniło rosyjski marsz na Limanową aż o szesnaście godzin, co miało decydujące znaczenie dla dalszych losów walki zakończonej strategicznym zwycięstwem armii austro-węgierskiej.

Wśród najistotniejszych przyczyn przesądzających o powodzeniu w walce wymienia Piłsudski czynnik psychiczny warunkujący śmiałość decyzji wodza i pełną zaangażowania postawę żołnierza. Był to czynnik, który jego zdaniem ewidentnie zdecydował o polskich sukcesach podczas pierwszych bojów z Rosjanami. „Zdaniem moim – pisze o bitwie marcinkowickiej – według wszelkich zimnych i chłodnych rachub [byłem] skazany wraz z całym oddziałem na zagładę. Zostaliśmy zaś ocaleni jedynie dlatego, że do tej zimnej rachuby, do tych matematycznych i technicznych równań wrzucone zostały nieważkie, niematerialne i niedające się w liczbach i miarach wyrazić czynniki psychiczne: śmiałość nasza i wywołana nią ostrożność i powolność przeciwnika, niedocenianie i przecenianie nieprzyjaciela u kierowników boju, wreszcie dzielność naszych żołnierzy”28. Odwaga, brawura i zuchwałość w działaniu, mające według dowódcy znaczenie pierwszorzędne w zmaganiach z wrogiem, okazały się więc o wiele skuteczniejsze od wszelkich racjonalnych przesłanek, od nadmiernej ostrożności i paraliżującej bardziej energiczne działania obawy przed niewiadomą siłą przeciwnika. Z rozważań Piłsudskiego nad uniwersalnymi mechanizmami wojny wypływała mająca istotne znaczenie na polu walki prawidłowość, że „śmiałość daje swoje efekty wszędzie, […] «in plus» dla śmiałego”29, bowiem zaciemnia prawdziwy obraz sytuacji w oczach wroga, potrafi go zmylić w ocenie sił i środków, którymi dysponuje druga strona, a nawet wywołać w nim strach i panikę. Taki właśnie odważny atak Polaków na potężne rosyjskie zastępy pod Marcinkowicami całkowicie zdezorientował przeciwnika, który sądząc, że ma do czynienia z o wiele większymi siłami, niż były w istocie, stracił pewność siebie. Zahamowało to jego aktywność w działaniu, choć wszystkie zewnętrzne czynniki – liczba żołnierza, ukształtowanie terenu, przewaga rosyjskiej artylerii – zdawały się przemawiać jednoznacznie za tryumfem Rosjan.

Podczas pierwszych bojów legionowych Komendant gotów był zawsze, nie wyłączając sytuacji trudnych, nierokujących nadziei, przejść do ofensywy, która nadawałaby jego poczynaniom prawdziwie głęboki sens. Niczym niepowstrzymanego zapału do walki, wyrażającego się w podjętych akcjach, potyczkach i bitwach, nie są w stanie – według niego – stłumić deprymujące żołnierza czynniki zewnętrzne. Wychodził z założenia, że „iść na egzamin bojowy było […] przedsięwzięciem nadzwyczaj niebezpiecznym, ale tylko ryzykując […] dużo, można było wygrać to, co przede wszystkim należało – zaufanie do siebie i szacunek żołnierski u otoczenia”30.

Przekonanie Piłsudskiego, że w poczuciu wewnętrznej siły duchowej tkwi tajemnica sukcesu żołnierza legionowego, wyrasta z romantycznej postawy życiowego aktywizmu kształtującej osobę wodza jako człowieka czynu, który za swoje motto mógłby uznać strofy Mickiewiczowskiej Pieśni Filaretów: „Cyrkla, wagi i miary / Do martwych użyj brył; / Mierz siłę na zamiary, / Nie zamiar podług sił. // Bo gdzie się serca palą, / Cyrklem uniesień duch […]”31. O romantycznym podłożu ideologii czynu, jaka od początku towarzyszyła jego twórczym poczynaniom, pisze współczesny mu poeta i historyk literatury Kazimierz Kosiński. Eksponuje on fakt, że „siła jego działania była irracjonalną i wydobywała zapał z serc, kazała się dwoić i troić odwadze, uderzała w ton sławy, tej samej dobrej sławy, którą już Kochanowski uwielbiał, a Mickiewicz dawał ją za nagrodę młodości”32. Młodzieńcza potęga ducha, niewstrzymany pęd ku wolności, niczym niedający się stłumić entuzjazm, wierność ideałom, niewzruszona wiara w zwycięstwo, duma narodowa, kult przeszłości, gotowość do podjęcia czynu okupionego ofiarą – oto postawy i wartości, którym hołdowała wielka literatura romantyczna, a z którymi światopoglądowo utożsamiał się Piłsudski. Ideologię czynu przyswajał sobie od lat młodzieńczych i czuł się z nią związany duchowo, sięgając do dzieł romantycznych wieszczów, do powieści Aleksandra Dumasa i Victora Hugo i odnajdując ją w Sienkiewiczowskiej Trylogii, która reaktywowała etos rycerski w epoce pozytywizmu niesprzyjającej na ogół demonstrowaniu idei walki zbrojnej. Wszystkie te dzieła kształtowały jego światopogląd oparty na przekonaniu o konieczności zaświadczania czynem wyznawanych idei, wpajały mu wiarę w to, że najwyższe wartości duchowe są autentyczną siłą zdolną przeobrażać rzeczywistość. Wypływająca ze zgłębianej literatury wizja świata i wpisanego weń człowieka zdołała wpoić mu wiarę w twórcze możliwości jednostki gotowej kształtować bieg historii, będącej czynnym podmiotem dziejów, jak miało to miejsce w przypadku „najgenialniejszego” Napoleona Bonaparte oraz szeregu zwycięskich polskich wodzów ze Stefanem Czarnieckim, Janem III Sobieskim i Stefanem Batorym na czele. Romantyczna ideologia czynu, tak istotna dla zrozumienia poglądów i działań Piłsudskiego, a znajdująca swoje odzwierciedlenie między innymi w Moich pierwszych bojach, ma swoje głębokie podstawy filozoficzne, których gruntownej analizy podjął się Bohdan Urbankowski w książce Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg. Zwraca w niej uwagę na fakt, że Piłsudski „wyraźnie wyodrębnia czyny ze zwykłych czynności i prac życia codziennego. Te ostatnie dotyczą sfery ludzkiej biologii, czasem organizacji życia czy produkcji – jednym słowem, sfery profanum […]; czyny zaś to działania podporządkowane wartościom wyższym niż samo – spalające się, przemijające – życie. W ten sposób czyny uczestniczą w czymś transcendentnym, wiecznym i w ten sposób współtworzą ową wieczność […], w której wciąż żyje Słowacki, w której trwa czyn Traugutta i bohaterstwo Warneńczyka”33. W takim rozumieniu czyn zyskiwał swój wymiar metafizyczny i dawał się odczytać jako „forma walki człowieka ze śmiercią”, oznaczał tworzenie nowej wartości, którą pozostawiamy po sobie i która trwa pomimo naszej śmierci34. Filozofia czynu Piłsudskiego, określana też synonimicznie jako filozofia pracy bądź filozofia twórczości, eksponuje przede wszystkim znaczenie pierwiastka twórczego w podejmowanym działaniu. Jest ona nierozerwalnie związana z aktem kreacji, co więcej, pozwala rozpatrywać fenomen wojny w kategoriach sztuki35, ponieważ jej prowadzenie wymaga kompetencji psychicznych i indywidualnych uzdolnień właściwych człowiekowi, którego cechuje spontaniczne, niczym nieskrępowane myślenie i działanie, umiejętność elastycznego dostosowywania się do sytuacji przy ciągłym dążeniu do osiągnięcia nadrzędnego celu. „Zadaniem duszy ludzkiej w ogóle jest tworzenie – stwierdził Piłsudski podczas wygłaszanego w Wilnie wykładu o dowodzeniu podczas wojny (1923) – koncepcje są tworzeniem nagłym, rodzajem natchnienia, dowództwo – to zdolność koncepcji; są wodzowie o specjalnie lotnych, żywych, obfitych koncepcjach, gotowi zawsze znaleźć je w zastosowaniu do każdej okoliczności”36.

Traktując realny, rzeczywisty czyn jako efekt złożonego procesu psychicznego, Bohdan Urbankowski rekonstruuje jego poszczególne etapy, odwołując się do sposobu myślenia, poglądów i doświadczeń Piłsudskiego37. W tej kategoryzacji fazę wstępną stanowiłoby zrodzenie się w umyśle wodza koncepcji będącej rezultatem przeżycia owego stanu natchnienia. Koncepcja jest „czynem wewnętrznym, duchowym, nieprzekraczającym jeszcze granic między człowiekiem a światem” i dopiero w drodze dalszego procesu twórczego przeradza się ona w plan, który stanowi niejako przekład „treści z natchnionego języka wizji na intersubiektywny język intelektu”. Plan jest rodzajem czynu werbalnego, „integruje osobowość, nadaje jej kierunek działań i pozwala utrzymać jej godność”, a jego przedłużeniem jest rozkaz, który objawia już moc sprawczą i prowadzi do bezpośredniej ingerencji w rzeczywistość, aktywizuje osoby, do których jest skierowany i wymusza konkretne działanie. Ciąg natomiast czynów podporządkowanych osiągnięciu jednego naczelnego celu to praca, w przypadku Piłsudskiego – praca wojenna zyskująca wymiar heroiczny i metafizyczny, praca, która prowadzić ma do odzyskania niepodległości. Tak pojmowana filozofia czynu, mająca swoją romantyczną proweniencję, znajduje interesującą egzemplifikację w Moich pierwszych bojach stanowiących bogatą analizę stanów wewnętrznych wodza i ukazujących, jak w ekstremalnych warunkach wojny dokonuje się w nim praca umysłowa i duchowa, której efektem jest czyn rzeczywisty – realny i wymierny. Pracy bojowej Komendanta zrodzonej z jego aktywności twórczej przyświeca myśl o budowaniu niezależności polskiej armii, o duchowym hartowaniu żołnierzy i o moralnej odnowie zniewolonego narodu, który, porwany czynem legionowym, sam winien przyjąć postawę walki czynnej, by móc doprowadzić do odrodzenia Polski.

Pragnąc zrealizować swe dalekosiężne plany, Piłsudski stworzył armię ludzi czynu. W stosunku do innych formacji wojskowych, legioniści stanowili w jego oczach nieliczną rzeszę gotowych na wszystko romantycznych zapaleńców, którym przeciwstawiał racjonalnie myślących „geszefciarzy”, zimnych, rozumnych i praktycznych, osłaniających się „ogromnym, olbrzymim hasłem patriotycznej pracy organicznej, którym przeszkadzają takie właśnie wariaty”. W przepojonych ironią i goryczą słowach oskarżenia autor Moich pierwszych bojów zadaje cios ich geszefciarskiej małostkowości i interesowności, bowiem nie może pogodzić się z tym, że za szaleńców mają „romantyków o samodzielnych głowach”, a takimi przecież romantykami żyjącymi ideą czynu wolnościowego byli jego legioniści – godni kontynuatorzy powstańców styczniowych, których pęd do walki wyrastał z wpojonych im ideałów wielkiej poezji romantycznej. Piłsudski, wyruszając na czele legionistów w bój o Niepodległą, miał poczucie moralnego posłannictwa, które spełnia wobec narodu utworzona przez niego formacja przywracająca tradycję walki orężnej, próbująca na nowo wcielić w życie czyn narodowowyzwoleńczy. Po roku od rozpoczęcia działań zbrojnych, jak pisze Kosiński, „sam się dziwił, że jego Legiony nie zostały zapomniane w powszechnym wirze wojennym. Sprawił to ich romantyzm, który był źródłem męstwa, który ich owiał dawną legendą bojową polską. Piłsudski sam zdziwiony był mocą tej legendy, która u niego zdawała się sięgać ostatniego powstania, a teraz zmartwychwstała […]. Romantycznego czynu Legionów nic już nie zdołało zabić, okazały się wobec niego bezsilne zarówno więzienie wodza, jak i internowanie legionistów. Czym była w poezji polskiej romantycznej improwizacja Konrada, tym były w życiu polskim porozbiorowym – Legiony”38.

Czeremoszno i Ożarów. Wojenne krajobrazy w duszy wodza

Już w niepodległej Rzeczypospolitej, na początku lat dwudziestych, Piłsudski wystąpił z inicjatywą stworzenia specjalnej serii wydawniczej składającej się z relacji wspomnieniowych dawnych żołnierzy-legionistów, którzy na swych bagnetach przynieśli Polsce wolność. Rzucając hasło „Leguny do wspomnień!”, stał się inicjatorem niezwykłej akcji gromadzenia tekstów pamiętnikarskich, które oparte na autentyczności przekazu bezpośrednich świadków i uczestników niedawnych bojów o Niepodległą stanowić miały bezcenne źródło historyczne, objawiające prawdę o czynie legionowym i jego bohaterach. Takie inicjatywy wydawnicze podejmowane były już w pierwszej połowie XIX w. i dotyczyły zbrojnych wystąpień polskich, które miały miejsce w okresie porozbiorowym. Do nadsyłania tego typu relacji ewokujących zapisane w pamięci obrazy i przeżyte wydarzenia zachęcał już dawnych powstańców listopadowych Ksawery Bronikowski, publicysta, działacz niepodległościowy, współzałożyciel powstańczego Towarzystwa Patriotycznego. Dzięki jego staraniom wyszły na emigracji drukiem Pamiętniki polskie (1844) zaświadczające o wewnętrznym życiu trwającego w niewoli narodu i jego próbach wybicia się na niepodległość. Z inicjatywy Agatona Gillera, polskiego pisarza, członka powstańczego Rządu Narodowego, syberyjskiego katorżnika, ukazała się publikacja Polska w walce. Zbiór wspomnień i pamiętników (1868). Książka ta była dobrze znana autorowi Moich pierwszych bojów, podobnie jak inne obszerne i wartościowe pod względem historycznym wydanie W czterdziestą rocznicę powstania styczniowego 1863-1903 (1903), w którym znalazło swoje miejsce aż siedemdziesiąt dziewięć relacji powstańczych. Idąc śladem swych poprzedników ujawniających prawdę o polskim czynie narodowowyzwoleńczym, Piłsudski doprowadził do ukazania się dwóch tomów Wspomnień legionowych (1924–1925)39. Drugi z nich poprzedził własnym wstępem, w którym wyraźnie zachęcał dawnych współtowarzyszy broni do spisywania wspomnień, by swym dziełem wskrzeszającym miniony czas przyczynili się „do wyjaśnienia prawdy historycznej, niesfałszowanej, swymi szczerymi opisami momentów przeżytych ongiś we wspólnej pracy”40. Wspomnienia o takim charakterze uznawał za „najżywsze dokumenty życia”, ważne, wiarygodne i budzące zaufanie przekazy historyczne, w których odnajdywał „prawdę żywą i trwałą”, pozwalającą wyodrębnić charakterystyczne cechy opisywanego momentu dziejowego i jego atmosferę, a nawet „styl epoki”41. Uważał, że tylko poprzez pryzmat osobistych doświadczeń, jednostkowych i subiektywnych możliwe staje się wyrażenie ducha minionych czasów, przybliżenie dziejowych mechanizmów i zrozumienie ich skomplikowanych zależności. Towarzyszyło mu przy tym przekonanie, że zapisy pamiętnikarskie odkrywają „przeżycia ludzi, których dziełem i pracą było to, co jest obiektem pracy historycznej” i dzięki temu przywołują „przeszłość, która zawsze odmienną jest od teraźniejszości, a cechy jej istotnie trudne są często do odcyfrowania, jak hieroglify dawnych zapomnianych ludów i szczepów”42. Według Piłsudskiego, nadsyłane teksty nie musiały obejmować swą zawartością treściową całego okresu wojny, nie musiały też odznaczać się wysokimi walorami literackimi czy profesjonalnym ujęciem tematu wojennego, bowiem dla realizacji podjętej idei najważniejsze było to, że stanowiły indywidualny zapis momentu historycznego, owego ulotnego ułamka rzeczywistości, w którym tkwi głęboko przeżyta prawda czasu. Sam wierny temu przesłaniu stworzył z myślą o powstającej publikacji dwa refleksyjne szkice wspomnieniowe Czeremoszno (1924) i Ożarów (1925). Stanowią one swoistą mozaikę wojennych przeżyć wodza wyrastającą z autobiograficznej perspektywy widzenia świata i utkaną z utrwalonych w pamięci momentów szczególnych, które przefiltrowuje przez własne wnętrze. W centrum uwagi narratora znajdują się nie tyle same wydarzenia rozgrywające się na bitewnym szlaku 1915 r., co przeżycia duchowe, które złożą się na indywidualny odbiór rzeczywistości naznaczonej piętnem wojny.

Pierwszy z wymienionych szkiców ukazuje sytuację, gdy we wrześniu 1915 r. formacje legionowe walczące z Rosjanami na Wołyniu rozrzucone zostały na ogromnej przestrzeni, ciągnącej się od Kaszówki nad rzeką Stochód przez Powursk, Czeremoszno i Zaprudie aż po Wyźwę. Osłaniały one od wschodu i północy szerokim łukiem obejmującym przeszło 60 kilometrów długości frontu położone na Nizinie Poleskiej miasto Kowel. Mimo że działania polskich żołnierzy miały charakter zabezpieczający, była to jednak służba wyczerpująca i obciążająca psychicznie, gdyż, jak tłumaczy Kazimierz Świtalski, „bezplanowość i nerwowość pracy Austriaków pociągała za sobą wyrywanie oddziałów do najrozmaitszych działań, przerzucanie wojsk z jednego krańca frontu na drugi, zależnie od lokalnych uderzeń rosyjskich”43. Ukazany w szkicu marsz Piłsudskiego z Kowla do Czeremoszna stanowił w istocie akt sprzeciwu wobec wojskowych władz austriackich, które nakazały wysłanie dwóch batalionów legionowych daleko na południe pod samą Ołykę, co równoznaczne było z rozbiciem sił działających pod jego dowództwem. Chcąc uratować I Brygadę przed rozproszeniem i mając jednocześnie na względzie cel walki o niepodległość, który wbrew wszelkim przeciwnościom powinien pozostać nadrzędny, Komendant postanowił uczynić wszystko, by złamać austriacki rozkaz i w związku z tym zarządził fałszywy alarm, pozorując opuszczenie Kowla przez legionistów z powodu pościgu za kozackimi sotniami44. Wszystkie podległe sobie siły skierował zatem na Czeremoszno, gdyż zamierzał sam szukać wroga na swej drodze i stoczyć z nim zacięty bój nad Stochodem. Dokonując na przestrzeni niemalże całego szkicu analizy własnych stanów wewnętrznych, ukazuje, jak wielu wrażeń i emocji dostarcza przeżyta chwila, silnie osadzona w realiach rzeczywistości wojny, kiedy balansuje się niejednokrotnie na granicy życia i śmierci. Najpierw więc widzimy, jak ogarnia Komendanta uczucie wzburzenia na myśl o austriackiej pogardzie dla Legionów, a potem jak gniew ustępuje miejsca poczuciu satysfakcji z powodu podjętej decyzji o odłączeniu się od Austriaków i o samotnej marszrucie w stronę wroga: „Awantura! mają więc awanturę razem ze mną. Idziemy dzisiaj w niewiadomą przyszłość, połamawszy wszystko, co jest rozkazem w wojsku, co jest służbą na wojnie. Idziemy sami ku nieprzyjacielowi, nie szukając nigdzie ani oparcia, ani pomocy”45.

W miarę posuwania się w kierunku wojsk rosyjskich Piłsudskiego bierze w swe posiadanie tajemnicza i urzekająca przyroda Polesia. Owładnięty czarem tej ziemi, ciepłem prawie letniego jeszcze, a już jakby jesiennego dnia, widzi, jak rozciąga się przed nim dokoła „płaska melancholijna przestrzeń” ograniczona ścianą borów – jest to pustkowie, bo ludzi wygnała stamtąd wojna. Gdzieniegdzie tylko rzuca się w oczy dojrzały już owies i grządki z kartoflami, w dali zaś widnieją cmentarne krzyże o charakterystycznych wysokich, lecz wąskich ramionach, zwieńczone ledwie widoczną figurą Chrystusa. Piłsudski stara się wniknąć w ducha tego miejsca, a zanurzenie w poleskim krajobrazie przynosi jego skołatanej żołnierskiej duszy błogie wytchnienie i przywołuje wspomnienia beztroskich lat dziecięcych spędzonych w Zułowie: „Przyroda robi swoje, zamiera zupełnie wewnętrzny bunt, jest w powietrzu jakaś kojąca cisza, jakaś chęć zapomnienia o burzach, bólach i walkach. «Nie było nas, był las – nie będzie nas, będzie las» – myślę, i gdzieś powstają jakieś senne, urywkowe wspomnienia z dawnej, dziwnej przeszłości, z dziecinnych przygód przy konnych wycieczkach, z braterskich swarów o przymioty i wartości koni”46.

Choć przyroda Polesia budzi skojarzenia z rodzinnymi stronami, to przecież szuka w niej Piłsudski czegoś innego, nieznanego sobie i nieoczekiwanego, „jak gdyby sosna miała za każdym marszem rosnąć inaczej, inaczej bór ma szumieć, inaczej wdzięczyć się brzoza, inaczej kwitnąć kwiaty”. Z pozoru to wciąż te same co na Wileńszczyźnie złote piaski i ciągnące się horyzontalnie bory, lecz oko wnikliwego obserwatora nie dostrzega w tej nowej przestrzeni znamiennych dla krajobrazu Litwy szczegółów – brak tu owych „weselszych załamań i pofalowań gruntu”, wszędzie monotonna równina, którą „tylko las i wysokie krzyże urozmaicają”. Spokój Polesia rodzi w narratorze myśl, że prawdziwy czar przyrody trwa, gdy człowiek go nie mąci i że w tym tkwi majestat natury. Aura poleskiej ziemi przenosi autora wspomnień w zupełnie inną sferę rzeczywistości, pozwala przez chwilę zapomnieć o pustoszącym ją żywiole wojny, o dramacie dziejów, w którym uczestniczy człowiek zmuszony zmagać się z wrogimi i nieprzewidywalnymi siłami historii. Poddając się nastrojowi kontemplowanych pejzaży, uświadamia sobie, że istnieje też inny porządek świata – ten wyznaczony przez naturę, odwieczną i niezniszczalną, obdarzoną zadziwiającą zdolnością ciągłej swej odnowy.

Inne zgoła przemyślenia i emocje budzi w nim dwór w Czeremosznie – zupełnie nieprzypominający swojskich dworków polskich, elegancki, choć obcy, z gankami oszklonymi różnokolorowymi szybkami, z wysokimi oknami, oranżeriami i gazonami w parku. Ten przybytek wykwintu i zbytku leży teraz u jego stóp zdewastowany: „Każda najdrobniejsza szybka rozbita specjalnym uderzeniem, gazony zdeptane, oranżerie połamane, wszędzie mnóstwo kału, w pokojach ani jednego mebla, potłuczone garnki i talerze rozsypane pomiędzy kwiatami. Jakaś mściwa ręka musiała tu pracować i szukać zemsty na wabiącej barwą szybie, na pięknym krzewie czy kwiatku”47. Za tym aktem celowego barbarzyństwa, jak dowiedział się od tutejszych mieszkańców, stał mściwy lud, który dokonał dziejowej zemsty, niszcząc tę oazę minionego szczęścia stworzoną przez jakiegoś nieznanego tu rosyjskiego księcia dla swojej kochanki. Spacerując alejami urokliwego parku, gdzie „stare drzewa mówią o dawnych czasach, a krzewy i kwiaty o gniazdku miłości śpiewają”, narrator ulega atmosferze tajemniczej przeszłości, którą ewokuje to niesamowite miejsce. Melancholijny nastrój przesycony pierwiastkiem liryzmu i refleksją nad żywiołem historii, który zburzył tę enklawę miłości, ulatuje z chwilą, gdy w kwaterze dowódcy pojawia się cała jego wesoła kompania, którą stać na niewybredny żart i szczery żołnierski śmiech. Podobnie i ostatni z obrazów zawartych w omawianym szkicu kończy wymowna scena ukazująca tajemniczy „śmiech przekory”, jaki rozjaśnia twarz Komendanta, który uzmysławia sobie kolejne swoje zwycięstwo nad austriackim dowództwem w momencie otrzymania depeszy wzywającej go do Łucka – wszystko układa się po jego myśli: brygada pozostanie na froncie, by realizować powzięty plan ataku na Rosjan, a on stawiwszy się przed oblicze swoich zwierzchników, walczył będzie dalej o niezależność polskich formacji wojskowych. Habent sua fata homines (Przeznaczenie rządzi ludźmi) – tą łacińską sentencją zamyka Piłsudski swoje rozważania nad nieprzewidywalnością ludzkich losów.

Ziemia zniszczona przez żywioł wojny to centralny motyw innego z kolei szkicu pt. Ożarów – miniaturowej impresji wspomnieniowej, w której autor odsłania spustoszenia, jakich dokonały wojska rosyjskie w czasie letniej ofensywy 1915 r. Wycofujący się pod naporem państw centralnych Rosjanie na wyraźny rozkaz: „palić, wysiedlać, zostawiać tylko pustynię!” usiłowali zrównać z ziemią to, co znalazło się na ich drodze. Stanąwszy kwaterą w odległości sześciu kilometrów od Ożarowa, w Bidzinach na ziemi sandomierskiej, Piłsudski podziwia piękny dwór, jedyny chyba, jaki ocalał w tej okolicy dzięki ułanom, którzy na polach bidzińskich stoczyli zwycięską potyczkę z kozakami. Wzburzony wyznaje, jak boleśnie dotyka go „hańbiąca bezsilność”, gdy widzi „bezecne znęcanie się nad niewolniczą ziemią”, i jak przerażająca staje się dla niego myśl, że uciekający Rosjanie „spędzą chłopków i baby nahajem, puszczą czerwonego koguta [podpalą] i hulaj dusza bez kontusza – szeroka natura Wschodu”48. Ten bestialski akt „palenia Polski” uważa za tym bardziej upokarzający dla narodu, że dokonuje się na oczach zaborców walczących na podbitej ziemi i naigrawających się, a wręcz „chichoczących z rozkoszą” na widok tego nieludzkiego dzieła zniszczenia. Wzbierające w nim uczucie gniewu najsilniej dochodzi do głosu pod wpływem obrazu dojrzewających zbóż chylących ku ziemi swe coraz cięższe kłosy, których Rosjanie nie zdążyli do tej pory spalić, co wyraża jeden z pełnych ekspresji fragmentów tekstu składający się z szeregu pytań i wykrzyknień:

„Pustynia! Ładna pustynia! Jak okiem sięgnąć – pola i pola, na których czekające pracy żniwiarza stoją zboża […]. Przyjdzie po nie nie żniwiarz, co je siał, zostawione są one dla nowego pana, z tym, by nie dał już nic a nic pędzonemu w świat siewcy. Zabraknie domów do mieszkania? Co za głupstwo dla wojska! Piękne, ciepłe lato jakby zaprasza do biwaku żołnierza. Zabraknie ludności na ziemi? Ale cóż to dla celów wojny Niemcom i Austriakom szkodzi? […] I zresztą to spalenie doszczętne udać się technicznie nie może, nawet gdyby zwożono na to pociągami specjalnymi naftę z Kaukazu”49.

Pozostając pod wpływem przytłaczających obrazów spalonej polskiej ziemi, Piłsudski decyduje się obejrzeć jeszcze z pewnego oddalenia strawiony moskiewskim ogniem Ożarów. To znajdujące się niedaleko od Bidzin miasteczko, do niedawna tętniące życiem kilku tysięcy mieszkańców, leżało teraz w gruzach zniszczone doszczętnie pożarem wraz z kościołem, który aż trzykrotnie oblewano naftą, bo ogień nie chciał od razu go pochłonąć. Miejsce to czyni na narratorze wstrząsające wrażenie miasta-ruiny, które zginęło „nie pod celową pracą wojny”, lecz z powodu „jakiejś dzikiej zabawy w pustynię”, stało się ofiarą bezrozumnej i okrutnej moskiewskiej żądzy zemsty i niszczenia. Patrząc z daleka na to umarłe miasto, widział, jak „domy-trupy świeciły na ulicę pustymi oczodołami – oknami bez szyb o sczerniałych od dymu bokach”, widział część murów spadłych na ulice i tworzących ogromne rumowiska, a wszystko to przypominało mu „jakąś umarłą dawno siedzibę ludzką, którą upiększa nie tylko kapryśna rzeźba czasu, strojąca mur w koronki i nieoczekiwane załomy, lecz i groza i powaga śmierci, śmierci nie ludzi, lecz ich wiekowych wysiłków i długiej, a wytrwałej pracy”50. W mrocznej scenerii, wśród gruzów i rozwalisk miasta-cmentarzyska Piłsudski czuje się bliższy tajemnicy śmierci, którą usiłuje wyrazić w metaforycznym obrazie „cichego melancholijnego śpiewu kuli” przerywającej nagle pasmo ludzkiego życia: „Zawsze myślę, że kula śpiewa o śmierci […] Jest w niej i przy niej jakaś powaga śmierci, która może zmusza ludzi skłonić przed nią głowę, tak jak przed pogrzebem”51.

Czeremoszno i Ożarów ze względu na swój refleksyjno-medytacyjny charakter, liryzm i nastrojowość w opisie, oryginalną metaforykę i poetycki styl można zaliczyć niewątpliwie do najpiękniejszych i najbardziej dojrzałych pod względem literackim tekstów Piłsudskiego. Krzysztof Polechoński podkreśla, że obie te wojenne miniatury wraz z wcześniej powstałymi Moimi pierwszymi bojami stanowią jeden z wzorców prozy batalistycznej w polskiej literaturze międzywojennej52, a pozostający pod urokiem tych utworów Cezary Jellenta wyznaje, że tak „pisze człowiek, co całą swoją ziemię objął miłosnym ramieniem i ma zwyczaj patrzeć na wypadki pod kątem wieczności, rozumu, celu, prawdy i godności ludzkiej i wielkiej przeszłości swojej ojczyzny”53.

Legenda człowieka w szarym mundurze

Przystępując do tworzenia niezależnego wojska polskiego i szukając sprzymierzeńców w walce przeciwko Rosji, Piłsudski zdawał sobie sprawę, że w życiu narodów są momenty przełomowe, obdarzone szczególnymi sensami, wymagające zespolenia wszystkich sił i wspólnego działania pod wodzą jednostki wybitnej, podniesionej do godności duchowego przywódcy danej zbiorowości. Taki sposób myślenia o rzeczywistości historycznej wyzwalał w świadomości twórcy Legionów potrzebę budowania własnego autorytetu wodza, co w kontekście współczesnych mu wydarzeń implikowało bezwarunkowe wypełnianie nakazów patriotycznych i upoważniało do podjęcia czynów, które nobilitowałyby go jako jednostkę przeznaczoną do odegrania dziejowej roli, wpisując tym samym w mechanizmy procesu legendotwórczego. „Dzięki najrozmaitszym powodom i przyczynom stałem się w wojsku polskim tak jak gdyby figurą centralną – przyznawał – a że potrafiłem uchwycić w ręce nici wiążące serca i umysły żołnierskie i zdołałem być wyrazicielem poczucia honoru, ambicji i godności narodowej rodzącego się żołnierza polskiego, stałem się, czy chcę, czy nie chcę, przeciwstawieniem każdej władzy obcej narzuconej z zewnątrz […] żem dla służby Ojczyźnie i dla celów wojny był dobrym żołnierzem, to znaczy wyzyskał zarówno swoje siły, jak i siły żołnierza tak, że w umysłach ich i sercach trudne zadanie tworzenia wojska zespoliło się z moją osobą”54.

Piłsudski odczuwał budującą siłę legendy, miał świadomość jej potencjału ideowego i niezwykłej mocy oddziaływania na zbiorową wyobraźnię. Legendy, jak tłumaczy ich fenomen Stanisław Rosiek, „oplatając się wokół wielkich zdarzeń i osób, […] przenosiły je ze sfery historycznej w mityczno-symboliczną, nadawały wyraziste piętno aksjologiczne: sakralizowały […] bądź strącały w otchłań bezwzględnego potępienia […]. Legendy nie tylko przedstawiały i narzucały wyrazisty obraz rzeczywistości, lecz zarazem formowały ją, stając się przykładami, niekiedy zaś bezwarunkowymi nakazami zachowań i postaw”55. W legendzie dostrzegał Piłsudski wysoką wartość moralną podnoszącą znaczenie czynu, wiedział, że akt poderwania się do walki wodza na czele wiernego mu wojska oznacza w wymiarze symbolicznym powstanie i przystąpienie do zrywu niepodległościowego całego narodu. Obdarzony świadomością, że podejmowane przez niego wyzwania przeniesione w sferę legendy zyskują rangę najwyższą, dążył będzie do wykreowania własnego wodzowskiego wizerunku56 osadzonego silnie w ojczystej tradycji walk narodowowyzwoleńczych, kształtowanego w zespoleniu z najbardziej cenionymi przez Polaków wzorcami wybitnych przywódców powstań i zrywów wolnościowych. Znajdowało to swoje odzwierciedlenie w jego twórczości pisarskiej, zwłaszcza zaś we wspomnieniach legionowych, zaświadczających o tym, jak ogromną rolę w życiu zbiorowości odgrywa legenda wielkiej indywidualności przywódczej na miarę takich geniuszy wojskowych jak Napoleon i takich wybitnych przewodników narodu jak Kościuszko. Wpływ mitotwórczych wyobrażeń gloryfikujących czyny sławnych mężów na dokonujący się w przypadku Piłsudskiego akt autokreacji był niekwestionowany, a tworzenie własnego wzorca wodzowskiego tak silnie zrastało się z jego legendą, że, jak zauważa Alina Kowalczykowa, „stawał się wcieleniem marzeń o polskim wodzu, snów o szpadzie, nadziei na pojawienie się Tego, który okryty chwałą przywróci wolną i wielką ojczyznę”57.

Komendant i jego Kasztanka, z tyłu ordynans Szymkiewicz, wiosna 1915 r.

Nie bez wpływu zapewne na takie rozumienie kształtowanej w łączności z tradycją idei wodzowskiej pozostawała tak dobrze znana Piłsudskiemu literatura romantyczna i związana z nią legenda, które wydatnie wpłynęły na wykrystalizowanie się dwóch modeli bohaterstwa – rycerskiego obrońcy wolności i męczennika-wyznawcy – osadzonych w perspektywie historycznej i etycznej zarazem58. Najdoskonalszym wcieleniem ideału osobowego, z którego wyrastał mit wielkiego przywódcy, był w oczach romantyków Napoleon Bonaparte. Jego wojenne czyny i spektakularne sukcesy militarne, jakie odnosił w kolejnych kampaniach, począwszy od zwycięskich zmagań z armią austriacką we Włoszech aż do wielkich rozpraw z europejskimi potęgami (Anglia, Rosja, Austria, Prusy) zwieńczonych tryumfami pod Hohenlinden, Austerlitz, Jeną, Auersted, Friedlandem i Wagram, sprawiły, że za czasów swoich rządów uczynił Francję niekwestionowaną potęgą militarną i polityczną. Dla pozbawionych państwa Polaków odegrał rolę Męża Opatrznościowego, który doprowadził do utworzenia w 1807 r. Księstwa Warszawskiego – namiastki państwa polskiego.

Legendę jednego z największych wodzów w historii ludzkości, który „czynem zmienia oblicze świata”59, stworzyła epoka romantyzmu, upatrując w zwycięzcy spod Austerlitz „porywający przykład jednostki tworzącej historię”60, objawiającej nadzwyczajną moc kreacyjną, zdolnej kształtować bieg dziejów i zmieniać oblicze Europy. Napoleon, jak ukazał jego postać Zygmunt Krasiński w swoim poemacie Przedświt, to budziciel uśpionych narodów, który wymusza na nich aktywizm historyczny i dążność do utwierdzania się w swojej świadomości narodowej. Dla Mickiewicza natomiast był on „reprezentantem i misjonarzem idei wolności europejskiej”, który swym czynem dowiódł słuszności wysuwanej przez wieszcza tezy, że „idei musi towarzyszyć siła «wielkiego męża», by najwznioślejszy ideał mógł stać się rzeczywistością ziemską”61.

Obrastająca legendami postać Napoleona uosabiająca wszechmoc ludzkiego indywidualizmu fascynowała przyszłego wodza Legionów jako osobowość niezwykła, jako wzór niezrównanego stratega wojennego i znawcy psychiki żołnierskiej, który zdolny był siłą swego „geniuszu i olbrzymiej woli” przezwyciężyć wszystko, co stało na drodze do „błyskawicznych, oszałamiających zwycięstw”. „Byłem rozkochany w Napoleonie i wszystko, co się tego mego bohatera tyczyło, przejmowało mnie wzruszeniem i rozpalało wyobraźnię”62 – wyznawał w jednym ze swoich tekstów autobiograficznych. Dla Piłsudskiego „ów mąż, bóg wojny” był niedościgłym wzorem człowieka czynu, ku któremu zwracał się w szczególności, gdy stanęło przed nim wyzwanie sformowania pierwszej ochotniczej armii polskiej w początkach wielkiej wojny. Tajemnicy jego sukcesów dopatrywał się nie tylko w wybitnych zdolnościach przywódczych, ale przede wszystkim w nobilitowaniu przezeń czynnika moralnego63 – najistotniejszego, jak sądził, w zbrojnych zmaganiach z wrogiem. Czynnika, który uwidaczniał się w sferze psychiki żołnierza, w jego pozytywnym nastawieniu do walki, i który stanowił zapowiedź zwycięstwa. Podziwiał też właściwą Napoleonowi zdolność oddziaływania na żołnierza, zjednywania go sobie i porywania do czynu, a także kształtowania u niego poczucia więzi ze swym wodzem, w którym znajduje duchowe oparcie odwzajemnione szczerym oddaniem. W Przemówieniu przy dekorowaniu oficerów francuskich orderem „Virtuti Militari” wspominał, że gdy w pamiętnym r. 1812 armia napoleońska ciągnęła przez ziemie litewskie na Moskwę, to pomimo wszystkich trudów marszu, w „pokrytych bliznami piechurach” widziano ludzi „rozkochanych w swym wodzu nieomal kobiecym uwielbieniem”64.

Istotę wyznawanej przez siebie filozofii czynu wyłożył Piłsudski w Mowie na Zjeździe legionistów w Kielcach (8 VI 1926), stwierdzając, że Bonaparte „łamał wielkie przeszkody w swoim życiu”65, ponieważ za przeszkody ich nie uważał, co było dowodem odwagi myśli warunkującej skuteczne posunięcia, a w konsekwencji wojenny sukces. Wysiłek przeniesienia tej aktywizującej wszelkie działania koncepcji myślowej Napoleona w sferę polskich realiów legionowych dokonał się, według Piłsudskiego, w sposób niekwestionowany, zyskując swój realny wymiar: „I my, wnosząc nowe rzeczy w życie Polski, stając się nowatorami, musieliśmy mieć w sobie tę odwagę myśli dla przekraczania prawd istniejących w naszym środowisku, prawd powszechnie wyznawanych, prawd przeciętnych. Musieliśmy sobie powiedzieć, że nie będziemy uważali czegoś za przeszkody, by te przeszkody przeskoczyć. Była w nas ta odwaga myśli, która rozpoczyna życie inne, życie nowe”66.

W utrwalonym przez historię i legendę wodzowskim wizerunku Napoleona ujmowało Piłsudskiego także uznanie, jakie miał on dla rycerskiego honoru, stanowiącego w armii francuskiej najwyższy imperatyw moralny wyrażający się w słowach: „honor to Bóg wojska”. Taki sam szacunek i sposób odniesienia się do wartości honoru był właściwy i jemu samemu przez kolejne lata walki i pracy dla ojczyzny. Usiłując zgłębić fenomen geniuszu wojennego tego wybitnego stratega, w swoim cyklu wykładów wygłoszonych na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie (1923) starał się przeniknąć i zrozumieć jego stany duchowe w chwili tworzenia przezeń wielkiej koncepcji bitewnej, kiedy to podejmował największy wysiłek myśli i woli, przezwyciężając w sobie strach i niepewność67. Szukając przyczyn, jakie tkwią u źródeł militarnych sukcesów Napoleona, Piłsudski dochodził do wniosku, że swoje tryumfy wojenne zawdzięczał on niekonwencjonalnej taktyce działania opartej na efekcie zaskoczenia przeciwnika, na ruchach dla niego nieprzewidywalnych i nieoczekiwanych, które wprowadzały w nieprzyjacielskie szeregi zgubny czynnik dezorganizacji i degradacji siły bojowej, przynosząc nadspodziewane efekty atakującym. Dzięki zastosowaniu tych nietypowych metod strategicznych odniósł on, zdaniem polskiego dowódcy, swe spektakularne zwycięstwo w bitwie pod Austerlitz – „jego najpiękniejszej, najśmielszej koncepcji, bitwie najryzykowniejszej”68, w której zmierzył się z armiami trzech cesarzy. Ujawniająca się w sposobie prowadzenia działań wojennych filozofia dowodzenia Napoleona, wsparta na odwadze myśli i czynu, konkretyzująca się w wykonywaniu śmiałych, ryzykownych i niespodziewanych dla wroga manewrów, skłoniła Piłsudskiego do przejęcia zasad tej sztuki walki i zastosowania ich podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Świadomość tego, jak wielką rolę w działaniach wojennych odegrać może indywidualność takiego wodza, jakim był Napoleon, wyzwalało w dowódcy Legionów potrzebę kształtowania w sobie cech osobowych, które i jego samego czyniłyby powszechnie uznanym tryumfatorem na scenie teatru wojny. Alina Kowalczykowa wysuwa tezę, że Piłsudski świadomie stylizował się na Napoleona tak w sposobie bycia, jak i w postawie przyjmowanej wobec żołnierza, w umiejętności autentycznego rozbudzania u swoich podkomendnych szacunku i szczerej sympatii dla dowódcy. Świadczą o tym określone sposoby zachowań, pozy i gesty upodabniające go do francuskiego wodza – „samotne pojawienie się na koniu, przystawanie przy wartującym, kilka zamienionych z nim słów, surowość, ale i miłość ojcowska, dobroduszny żart”, a nawet podobne rozrywki, bo oficerowie zaglądający do kwatery Komendanta mogli go często zastać nad układaniem pasjansa, który w równym stopniu zajmował Napoleona69. Na cześć wielkiego Korsykanina, w setną rocznicę jego śmierci, wygłosi Piłsudski, już jako zwycięzca w wojnie z bolszewikami i Naczelnik Państwa Polskiego, swą mowę do żołnierzy upamiętniającą świetność wodza wszech czasów, za którym pokolenie naszych przodków szło po swoją wolność:

Czynami swymi i bojami zostawił Napoleon tak niezapomniane, tak świetne wzory dla sztuki wojowania, że póki na świecie całym zostanie choć jeden żołnierz, szukający w trudzie zagadki zwycięstwa, póki będzie człowiek, badający tajemnicę sztuki dowodzenia, póki ludzie szukać będą odpowiedzi na pytanie, jak w ręku człowieka mogą się zmieścić pioruny bitewne tak silne, że w ich ogniu spalają się i kruszą, jak nikłe słomki, długotrwałe wysiłki ludzkie – państwa i organizacje – póty nie gdzie indziej zacząć muszą swe poszukiwania, jak w dziełach, pracy i zwycięstwach wielkiego Napoleona. […]

Żołnierze! Pod dowództwem Napoleona niegdyś walczyli nasi dziadowie i pradziadowie, którzy ze czcią przed nim, jako najwyższym wodzem, skłaniali swe sztandary. I dziś dla uczczenia pamięci największego żołnierza i najlepszego nauczyciela żołnierzy niech wszędzie prawe serce żołnierskie silniej dla niego zabije, niech przed jego potężnym duchem skłonią się polskie sztandary, niech dla jego sławy zagrzmią pożegnalne salwy70.

W dziele kształtowania swego wodzowskiego wizerunku, z jakim mamy do czynienia w Moich pierwszych bojach, Piłsudski czerpie z mitologii patriotycznej, wspierając się na legendach trzech bohaterów narodowych – Tadeusza Kościuszki jako przywódcy zbrojnego wystąpienia Polaków przeciwko aktowi rozbiorów, księcia Józefa Poniatowskiego, uosabiającego dramat epopei napoleońskiej oraz Mariana Langiewicza, który stanowi wcielenie straceńczego losu powstańców styczniowych. Na kartach jego wspomnień stają się oni uosobieniem tradycji walk o wolność narodu, w którą poprzez swój czyn niepodległościowy wpisuje się sam twórca Legionów.

Połączony bliskim duchowym pokrewieństwem z postacią Kościuszki, skupiającym w sobie rycerskie cechy walecznych przodków i wszystkie polskie imponderabilia, na zjeździe legionistów w 1926 r. Piłsudski mówił: „Hen, gdzieś na rubieży istnienia Polski dawnej, wyrasta dziwnie wielkie imię. Imię, któremu kurhany stawiają, imię, które dziecku małemu powtarza się jako imię wielkie i znajome – imię Tadeusza Kościuszki. Słońce zapadło i skryło się na długo, a On i Jego ludzie nie chcieli wierzyć, że słońce zagasło”71. Kościuszko budził podziw społeczeństwa nie tylko ze względu na swoje zdolności militarne, ale i osobiste przymioty, które, jak pisze Bolesław Oleksowicz, „predestynowały go do roli wzoru idealnego Polaka, wzoru, który nigdy nie został poddany dyskredytującym rewizjom”72. Siłę oddziaływania jego legendy potęgowało powszechnie panujące poczucie, że wyrastała z niej postać wodza, który jednoczył wszystkich Polaków, tak szlachtę, jak i lud, pod sztandarami walki o wolność, co pozwalało dostrzec w akcie insurekcji nie tylko ideał ogólnonarodowego powstania, ale przede wszystkim wspólną przeszłość i tradycję pozwalającą wznieść się ponad podziałami społecznymi73. Przekonany o konieczności „wyniesienia chłopów na równoprawnych obywateli” stawał się wyznawcą ideałów demokratycznych, czego wyrazem był symboliczny gest przywdziania chłopskiej sukmany na znak solidarności z tym stanem społecznym. Klęska pod Maciejowicami sprawiła zaś, że tworzona wersja legendy o Kościuszce formowana była na wzór legendy świętego męczennika, który „na polskiej Golgocie w imię wierności ideałom i wartościom narodowym ofiarował się za wolność ojczyzny”. W myśl jej przesłania to dzięki jego orężnemu czynowi ocalony został „honor narodu skalany biernością obywateli wobec rozbiorów”, a „cierpienia bohatera pod Maciejowicami odkupiły winy Polaków”74. Postać Kościuszki ujmowała przede wszystkim swą siłą moralną – w świetle legendy był bowiem „rycerzem bez trwogi i skazy”, tym, który, mając pełną świadomość dramatycznego położenia, wzywał swój naród do walki i stawał na jego czele. Gdy w szkicu Nowy Korczyn – Opatowiec Piłsudski opisuje ryzykowną przeprawę przez Wisłę i atak na rosyjskiego przeciwnika, w jego pamięci odżywa zacna postać Tadeusza Kościuszki, który, jak opowiadano Komendantowi, był niegdyś w tych samych okolicach – w Winiarach z zachwytem kontemplował nadwiślańskie widoki. W Czarkowach zaś zachowała się nawet pamiątka po walecznym Naczelniku: altanka z kamiennym stołem, przy którym chętnie siadywał. Okolice Nowego Korczyna i Opatowca przywołują pamięć przywódcy insurekcji i działają silnie na wyobraźnię Komendanta. Doświadczając ducha miejsca, ma on wrażenie, że gdy rozlegną się strzały polskich karabinów skierowanych w stronę Rosjan, Kościuszko będzie patrzył na ten kolejny w naszej historii bój z najwyższego wzniesienia Winiar. Dla Piłsudskiego pozostał on jednym z tych bohaterów narodowych, których legenda w szczególny sposób umacniała świadomość narodową Polaków w okresie niewoli.

O tym, w jakim stopniu Piłsudski identyfikował się z mitem Kościuszki-jednoczyciela narodu i bohatera nobilitującego lud, świadczą także elementy jego żołnierskiego stroju – szary mundur i maciejówka – ubiór skromny, zgrzebny, prosty, tak bardzo odcinający się od „barwnych amarantów”; ubiór, który od razu nasuwa skojarzenie z szarą, chłopską sukmaną, jaką założył Naczelnik po racławickim tryumfie polskich kosynierów. Piłsudski nie chce wyróżniać się spośród swoich żołnierzy, a szarość jeszcze bardziej uwydatnia stopienie się wodza z legionową bracią, co w znaczący sposób eksponuje ich wspólną drogę – ten sam los walczących o polską sprawę. Na łączność z legendą kościuszkowską wskazują też demokratyczne stosunki panujące w oddziałach Piłsudskiego – w Legionach nieistotne są bowiem podziały społeczne, a wyznacznikiem tożsamości i wartości Polaka-żołnierza jest ów mundur właśnie – znak jednoczący wojsko w walce o Niepodległą. To równocześnie jeden z najistotniejszych i najbardziej rozpoznawalnych rekwizytów, który buduje zewnętrzny wizerunek wodza, to nieodłączny składnik jego legendy, wyróżniający go element autokreacji, zrośnięty z nim od pierwszych bojów legionowych. Mundur ten Komendant nosił w czasie wielkiej wojny, nie zdejmował go w twierdzy magdeburskiej, miał go na sobie w listopadzie 1918 r., gdy powracał do ojczyzny, w nim też otwierał pierwsze obrady polskiego sejmu.

Żołnierza w szarym mundurze i żołnierza w chłopskiej sukmanie połączyło jeszcze jedno – wspólne miano Naczelnika. „Dla upiększenia mojej pracy – wyznaje Piłsudski – dla upiększenia moich wspomnień, dla honoru i zaszczytu moich dzieci dano mi miano, które u nas dziecko, nieledwie, gdy wymawiać słowa polskie zaczyna, wspomina z czcią – dano mi nazwisko «Naczelnika», imię, które łzy wyciska, imię człowieka, który pomimo, że umarł, żyje zawsze, wielkie imię Kościuszki. To imię Naczelnika nowo tworzącego się państwa, Naczelnika, który w jednym ręku władzę cywilną i władzę wojskową ma piastować, któremu wyjątkowe prawa nadano, ażeby mógł w wyjątkowej sytuacji wyjątkową pracę dawać, to imię zostało mnie ofiarowane”75.

We wspomnieniach legionowych Piłsudskiego pamięć o wielkich Polakach odżywa w sytuacjach dla wodza szczególnie trudnych bądź przełomowych. Dokonując autoanalizy swego stanu psychicznego przed podjęciem ostatecznej decyzji o samodzielnym marszu na Kraków, przywołuje on w Moich pierwszych bojach postać księcia Józefa Poniatowskiego, który w świetle wyrosłej wokół niego legendy stał się budzicielem „utajonej energii narodu”, obrońcą godności upadającej Polski, uosobieniem najszczytniejszych tradycji rycerskich poświadczonych bohaterską śmiercią na placu boju. „Jako synowiec ostatniego króla bywał niekiedy nawet symbolem trwałości bytu niepodległej Polski i spadkobiercą jej majestatu”, widziano w nim godnego kontynuatora „starych naszych hetmanów i wojowników”, „dawnych królów polskich plemiennika”76. Taki mitotwórczy portret księcia skreślił między innymi Aleksander Fredro w zbiorze swoich wspomnień Trzy po trzy: „Na dzielnym koniu, dzielny jeździec, nieugiętego męstwa, świetnego honoru, pięknej postaci, wąs czarny, czapka na bakier, był ideałem polskiego wodza. Gdyby był nad brzegiem piekła krzyknął: «Za mną, dzieci!», w piekło skoczono by za nim. W innych zaś chwilach życia urzeczywistniał wyobrażenie wyniosłych, czystych i pięknych cnót rycerstwa”77. W zbiorowej pamięci pozostał jako ten, który dzielnie bił się pod Zieleńcami (1792), a potem jako naczelny wódz wojsk Księstwa Warszawskiego wsławił się w zwycięskich dla Polaków bojach pod Raszynem (1809), gdy „wziąwszy bagnet od szeregowca, prowadził osobiście w ogień pierwszy batalion pierwszego pułku piechoty Małachowskiego”. Największą zaś sławą okrył się w „bitwie narodów” pod Lipskiem, kiedy to w październiku 1813 r. armia napoleońska otoczona została przez wojska nieprzyjacielskie, a cesarz Francuzów zarządził odwrót, powierzając Poniatowskiemu misję osłaniania cofających się wojsk. Kilkakrotnie raniony książę, mając przed sobą wzburzone powodzią nurty Pleissy i Elstery, próbował, dokonując szarży, wyrwać się z okrążenia. Nakłaniany do poddania się przez oficerów sztabowych za każdym razem odpowiadał, że „trzeba umrzeć mężnie”. Ostatnie chwile jego życia odtwarza historyk Szymon Askenazy, pisząc że „na ponawiane błagania towarzyszów nie odpowiadał już wcale, tylko coś z gniewnym uniesieniem mówił bez związku o Polsce i o honorze. Wtem, na widok nadbiegającej nieprzyjacielskiej piechoty, porwał się raptem sił ostatkiem i skoczył z koniem do Elstery. Tu ostatnią kulę odbiera w lewą pierś, przeszyty na wylot, osuwa się z konia i po krótkim pasowaniu się – znika pod wodą”78.

Okupiony śmiercią akt heroizmu to najważniejszy składnik ideowy legendy bohatera spod Lipska, którego moralne wybory stały się dla kolejnych pokoleń walczących o wolność wzorcowym ucieleśnieniem „narodowego kodeksu etycznego”79, w jakim honor, odwaga i wierność wyznawanej idei odgrywają rolę pierwszorzędną. „Cześć dla bohaterstwa i rycerskiej lojalności naczelnego wodza armii Księstwa to rekapitulacja niepodległościowych dążeń dwudziestolecia porozbiorowego, to hołd złożony wszystkim żołnierzom walczącym o wolność narodu”80 – czytamy w książce Romantyzm i historia. Choć Piłsudski w Moich pierwszych bojach wyznaje, że nie może „zdobyć się na jakieś udawanie Józefa Poniatowskiego i tonąć w jakiejś Elsterze, nie mając nawet Napoleona nad sobą, ale jakiegoś na krzywych nóżkach małoluda Demusa i suchego, złośliwego Kirchbacha”81, to w istocie jego myśli, słowa i działania poświadczają wierność ideałom urzeczywistniającym się w rycerskiej legendzie księcia. Świadczy o tym gotowość do podjęcia przezeń najtrudniejszego nawet wyzwania, gotowość na ową, jak mówił, hekatombę – najwyższą ofiarę z życia zdolną wstrząsnąć społeczeństwem i stać się pobudką do jego odrodzenia. Pragnie, by przedsięwzięty przez niego czyn zbrojny zyskał w wymiarze symbolicznym i historycznym równie wielką rangę jak ten zrastający się z osobą księcia Poniatowskiego. Nie chcąc umierać „jak opóźniony w cofaniu się maruder”, w szkicu Ulina Mała wyznaje: „Umierać można, lecz nie tak śmiesznie! Jakaś zanadto dziwaczna Elstera! […] Jeśli umierać, to tam [w Krakowie], tam złożona z nas hekatomba ślad zostawić musi. Nie będzie to Elstera, lecz Wisła!”82.

W Moich pierwszych bojach przywołana została jeszcze jedna sylwetka polskiego dowódcy czasów porozbiorowych – postać gen. Mariana Langiewicza, „wyznawcy idei wolności społecznej i narodowej wszystkich uciskanych ludów”83, który w młodości wsławił się walecznością podczas wyprawy Giuseppe Garibaldiego na Sycylię (1860). Przez pewien czas był wykładowcą w polskiej szkole wojskowej w Paryżu oraz w Cuneo we Włoszech (od 1861). Gdy w styczniu 1863 r. doszło do wybuchu zrywu narodowego, powrócił do kraju i został naczelnikiem sił zbrojnych województwa sandomierskiego, a potem krakowskiego, od 11 marca 1863 r. natomiast pełnił funkcję dyktatora powstania. W swych wykładach, które złożyły się na Zarys historii militarnej powstania styczniowego, Piłsudski mówił o Langiewiczu jako o jednym z wybitnych mężów tamtych czasów84; przypominał, że skupił on wokół siebie możliwie najliczniejsze, jak na ówczesne warunki, siły powstańcze w liczbie trzech tysięcy ludzi, źle jednak uzbrojonych i nieprzygotowanych do skutecznego działania, do tego, by iść w krwawy bój85. Mimo ciężkiego położenia, małej liczebności oddziałów i prymitywnej broni, jaką dysponowano, podejmował się jednak przeprowadzenia dość śmiałych, jak na swe możliwości, zbrojnych inicjatyw, przypuszczając trzy zwycięskie ataki na siły rosyjskie w Jedlni, Szydłowcu i Bodzentynie. Przebieg tych działań Piłsudski zrekonstruował w swej rozprawie historycznej 22 stycznia 186386. Refleksję na temat losów styczniowego dyktatora, zwycięzcy spod Słupi, podejmuje Komendant w szkicu o Ulinie Małej, gdy kreśli sytuację „haniebnego” wycofywania się wojsk austriackich przed napierającymi siłami Rosjan, kiedy to zawiedziony w swych nadziejach, zmuszany był do ustąpienia z pozycji, jakie zajmował wraz ze swymi oddziałami na polskiej ziemi. Nie mógł wówczas oprzeć się dręczącej myśli, że i jemu wypadnie podzielić los Langiewicza, który tydzień po bitwie pod Grochowiskami (18 marca 1863) – w jego przekonaniu – załamał się i opuścił plac boju, przedostając się do Galicji, gdzie został aresztowany i uwięziony w twierdzy Josephstadt. Wspomniana bitwa była jedną z najcięższych i najkrwawszych batalii w okresie zrywu styczniowego i, jak podkreśla Piłsudski, zakończyła się zwycięstwem sił powstańczych, niestety niewykorzystanym należycie przez polskiego dowódcę. Do postaci Langiewicza powracał Komendant wielokrotnie podczas swoich przedwojennych wystąpień i odczytów (zwłaszcza w latach 1913–1914), poświęcając szczególną uwagę jego kampanii i strategii wojennej87. Jak zauważa historyk Andrzej Chwalba, poza Langiewiczem Piłsudski nie uczynił żadnego innego bohatera r. 1863 centralną postacią swoich wykładów88. Zamierzał nawet stworzyć biografię polityczną styczniowego dyktatora ze szczególnym uwzględnieniem jego powstańczej działalności, ale z powodu niemożności dotarcia do wyczerpujących źródeł archiwalnych odstąpił od tego przedsięwzięcia, choć to właśnie książka o Langiewiczu miała pierwotnie stanowić jego debiut jako historyka wojskowości89.

Wojenne czyny trzech polskich wodzów i trzy wielkie próby wybicia się na niepodległość – insurekcja kościuszkowska, epopeja napoleońska i powstanie styczniowe to dla Piłsudskiego niepodważalne świadectwa ciągłości życia narodu, który w drodze do wolności usiłuje zrzucić pęta niewoli, porywa się do walki, choć w starciu z nieprzyjacielem ponosi klęskę. Sam Piłsudski mieni się spadkobiercą ideałów wyznawanych i urzeczywistnianych przez bojowników o narodową sprawę oraz kontynuatorem patriotycznego dzieła dawnych wodzów, co najsilniej daje się odczuć, gdy na czele swoich legionistów wyrusza do boju o Niepodległą. Uświadamia sobie wówczas, że kroczy tymi samymi szlakami, którymi zdążali jego wielcy poprzednicy, o czym wspominał będzie po latach w swojej mowie wygłoszonej do legionistów w Kielcach90. W niej to pojawia się jedna z najpiękniejszych w jego twórczości metafor, która w sposób głęboki i poetycki oddaje fenomen narodowego czynu i ustawicznie ponawianej ofiary w dążeniu do wolności. Jest to metafora syberyjskich zórz zrodzona pod wpływem zesłańczych przeżyć Piłsudskiego, gdy jako więzień Sybiru błądził z myśliwską strzelbą po tajdze i, przyglądając się niebu, wyczekiwał, aż wzejdą nań zorze – poranne albo wieczorne. W tekście jego mowy zorze stają się znakiem ułudy – ujmują grą świateł i cieni, są w odczuciu narratora tak podobne do siebie, że trudno określić, co tak naprawdę zapowiadają – nadchodzącą porę nocy, która w ujęciu metaforycznym oznacza noc niewoli, czy też narodziny dnia – tryumfu wolności.

Obraz syberyjskiego nieba przywodzi narratorowi na pamięć początki legionowego szlaku, kiedy to, idąc ku Kielcom, zwracał się w stronę smutnej przeszłości „ojców naszych i dziadów”, którzy pragnąc widzieć w zjawisku zórz zapowiedź lepszej przyszłości, doznali jednak tylko złudnego wrażenia zorzy wieczornej. Motyw tego iluzorycznego światła posłużył również Piłsudskiemu do zobrazowania nieprzerwanego ciągu polskich dziejów i wpisujących się w nie wielkich czynów duchowych przywódców narodu – Kościuszki, który nie potrafił pogodzić się z tym, że „słońce zgasło” dla Polski po klęsce 1794 r., a także ciągnącego wraz z Napoleonem na Rosję księcia Józefa Poniatowskiego. Obydwu tych wodzów nie oszczędził żywioł historii, gdy „na horyzoncie dziejów” zapłonęły dla nich złudne zorze wieczorne. Takim też fantasmagorycznym światłem rozbłysnęło niebo w 1830 r., gdy całe pokolenie „rzuciło się w wir wojny, w której klęskę poniosło” i po którym przyszło nowe, by w 1863 r. ponownie odkryć bolesną prawdę zórz wieczornych. Dla autora mowy narastające w narodzie pragnienie ujrzenia światła zorzy porannej jako światła prawdziwej wolności, postrzegane w perspektywie historiozoficznej, oznacza koniec niewoli narodowej i odrodzenie Polski. W świetle tak budowanej wykładni narodowych dziejów to właśnie Piłsudskiemu i jego żołnierzom dane było ujrzeć światło zorzy porannej – płonącej zorzy wolności – i to oni stali się ostatnim ogniwem w walce o niepodległość, zdobywając się na czyn, którego racje potwierdziła historia.

Postać Komendanta – uosobienie heroizmu, indywidualizmu i mistycyzmu, jak mówił o nim Stanisław Pigoń, w oczach wielu jego współczesnych stawała się wcieleniem zwycięskiego wodza i Męża Opatrznościowego, o jakim śniły pokolenia Polaków. Już z Moich pierwszych bojów wyrasta portret wodza, który wszystkie swoje działania i decyzje podporządkowuje jednemu celowi, jednej tylko idei – walce o Niepodległą i dla którego liczy się przede wszystkim podjęcie czynu. To dowódca o silnej osobowości, budzący respekt, ale zarazem traktujący swoich żołnierzy z ojcowską troską, dbający o ich wysokie morale i usiłujący wpoić im poczucie honoru i szlachetnej dumy z tego, że są Polakami. Jego obawy o to, by pierwsze niepowodzenia nie złamały niezaprawionego jeszcze w boju legionisty w zetknięciu z przewagą militarną nieprzyjaciela i z jego nowoczesnym uzbrojeniem, powodują, że stale szuka sposobów uchronienia swego wojska przed szykanami i upokorzeniami ze strony Austriaków. Radością napawa go fakt, że w jego legionowych szeregach panują demokratyczne stosunki oparte na wzajemnym zaufaniu i bezpośrednich, serdecznych więziach. Nie ma tu mowy o pruskiej dyscyplinie i austriackim drylu, są za to poufałe rozmowy, są swobodne żarty, są rozbrzmiewające w blasku ognisk pieśni o ojczyźnie i o walce, jest poczucie swobody, zrozumienia, jest atmosfera koleżeńskiej życzliwości, jaka na co dzień wytwarza się we wzajemnych relacjach. Sam Piłsudski dodaje, że jako dowódca starał się być blisko swych podkomendnych, rozumieć ich rozterki i niepokoje, w miarę możliwości chronić ich życie i zdrowie, a przede wszystkim żołnierską godność. Z pola bitwy schodził na samym końcu, tak jak podczas pamiętnej przeprawy przez Wisłę w 1914 r., kiedy to, nie ulegając żadnym perswazjom, wsiadł do ostatniego pontonu, chcąc „zachować dla siebie honor największej śmiałości pierwszych bojów strzeleckich”91. Nawet w oczach nieprzyjaciela budził niekłamany podziw i szacunek, o czym świadczy chociażby zachowanie jednego z rosyjskich jeńców wojennych, niejakiego Chmielowa, który, jak czytamy w szkicu Limanowa–Marcinkowice, nie chciał wracać do swojego oddziału i wolał zostać w wojsku Piłsudskiego, gdyż – jak mówił – „takiego generała jeszcze nie widział, który nigdy nie łaje i nie bije i z którym każdy żołnierz swobodnie, bez obawy mówić może”92. Dzięki rezygnacji z pompatycznego stylu i heroizacji czynu legionowego wynurzający się ze wspomnień autoportret Piłsudskiego uniknął jednoznaczności, pozwalając poznać nie tylko jego koncepcję walki i dowodzenia, ale też dostrzec głęboko ludzką twarz Komendanta.

Wyłaniający się z tekstów Piłsudskiego, a w szczególności z Moich pierwszych bojów, wizerunek zwycięskiego wodza utrwalił się w spowijającej jego postać legendzie współtworzonej już przez współczesne mu pokolenie. Jednym z pierwszych jej kreatorów był zafascynowany osobą Komendanta legionista Wacław Sieroszewski, autor jego pierwszej biografii, która ukazała się już w 1915 r.93. Z niej to wyłania się portret brygadiera najbliższy bodaj wodzowskiemu wizerunkowi z Moich pierwszych bojów, a wzbogacony o cechy nowe; portret syntetyczny i wielowymiarowy, który przez kolejne dziesiątki lat zakorzeniał się w narodowej wyobraźni. W świetle tego legendotwórczego wizerunku rodzącego się w okresie legionowym Piłsudski jawi się jako wódz obdarzony nieprzeciętnym talentem wojskowym, wódz, którego kochają jego żołnierze wierzący w „niewzruszoność i prawość jego charakteru”, w jego bezinteresowną miłość do ojczyzny. Dlatego też gotowi są wykonać każdy rozkaz swego Komendanta, pewni, że skoro czegoś żąda, „musi to być konieczne i dobre!”. Jako „wzorowy towarzysz” dzieli z nimi trudy twardej służby, narażając się na te same śmiercionośne kule i mordercze marsze, na te same udręki i niedole żołnierskiego żywota. W kształtowaniu jego wizerunku najważniejszy jest zdaniem Sieroszewskiego duchowy fundament, na którym wspiera się legenda wodza, bowiem „siła jego tkwi nie tyle w żołnierstwie i nawet nie w tym, że stworzył Legiony i że umie nimi dowodzić, lecz w jego wielkim, niepowszechnym idealizmie”94. Jako człowiek głęboko zakorzeniony w romantycznej literaturze i wyznający zrodzoną z jej ducha filozofię czynu staje się „symbolem nieugiętej walki o dobra duchowe, walki o wyzwolenie Ojczyzny, o godność osobistą i narodową”95.

Ów mitotwórczy wizerunek wodza wzbogacany będzie przez następne pokolenia polskich pisarzy, poetów, artystów, myślicieli, historyków, wśród których znajdą się osobowości tej miary, co Juliusz Kaden-Bandrowski, Andrzej Strug, Gustaw Daniłowski, Kazimiera Iłłakowiczówna, Jan Lechoń, Leopold Staff, Kazimierz Wierzyński, Antoni Słonimski, Emil Zegadłowicz, Leon Wyczółkowski, Jacek Malczewski, Julian Fałat, Wacław Lipiński, Wacław Jędrzejewicz… Współczesny literaturoznawca Andrzej Kaliszewski pokusił się nawet o stworzenie swoistego katalogu cech znamionujących Marszałka, a współtworzących mit osobowy twórcy Legionów, przypisując mu stałe role pełnione w służbie narodu, między innymi Męża Opatrznościowego i wodza przepowiadanego przez wieszczów, „najlepszego depozytariusza tradycji, testamentu przodków”, przewidującego polityka, który potrafi wniknąć w tajnie przyszłości, „ostatniego szlachcica” – spadkobiercy najlepszych tradycji dawnej Rzeczypospolitej i pokolenia powstańców styczniowych96.

Piłsudski w  okopach pod Rudką Miryńską w czasie walk na Wołyniu, za Komendantem po lewej: mjr Albin Fleszar „Satyr” i por. Bolesław Wieniawa-Długoszowski, sierpień 1916 r.

Podejmując się wielkiej misji wskrzeszenia Polski, Piłsudski przezwyciężał ciążący nad narodem fatalizm dziejowy, jak również zrośnięty z nim od przeszło stulecia mit klęski i mit wodza pokonanego. Mimo iż gotów był na złożenie najwyższej ofiary ze swego życia i z życia swoich żołnierzy, to legendę własną i legendę Legionów Polskich kreował tak, by miała w sobie moc wielkości, by głosiła tryumf czynu nad bezsilnością i rozpaczą, by uobecniający się dotąd w naszych dziejach pierwiastek martyrologiczny ustąpił wreszcie miejsca poczuciu wewnętrznej siły duchowej i wiary w ostateczny sukces. Sięgnięcie po laur zwycięskiego wodza urzeczywistniło się w pełni w roku 1920 podczas pamiętnej bitwy o Warszawę, gdy Piłsudski rozbił sowiecką armię Michaiła Tuchaczewskiego i zmusił ją do odwrotu w kierunku Prus i Niemna. Zwycięstwo odniesione nad bolszewikami, które decydowało o losach Europy, kładąc tamę czerwonej rewolucji, czyniło Marszałka Polski w oczach świata jednym z najwybitniejszych wodzów swoich czasów. Za takiego uznał go angielski historyk wojskowości Simon Goodenough, stawiając obok tak genialnych strategów wojennych, jak Ramzes I, Miltiades, Temistokles, Aleksander Wielki, Cezar, Napoleon, Wellington i Montgomery w książce poświęconej 27 wiekopomnym bitwom, w których objawił się najwyższy kunszt strategiczny i taktyczny zwycięskich dowódców97.

Złota legenda Legionów

Z uwagi na swoją genezę i swój przesycony ideą czynu charakter Moje pierwsze boje najlepiej chyba uzmysławiają prawdę, że wcieleniem odradzającego się w narodzie ducha walki byli ci wszyscy, którzy na głos swego przywódcy ruszyli wraz z nim, by bić się o Niepodległą. Tworząc współczesny sobie obraz przełomowych wydarzeń oraz wskazując na historyczną rolę, jaką odegrali główni ich uczestnicy – niepohamowani w działaniu obrońcy wolności, Piłsudski odsłania na kartach swoich wspomnień własny sposób widzenia i interpretowania przeżytej chwili dziejowej. Pod jego piórem nabiera ona wymiaru legendy o polskim czynie niepodległościowym żołnierzy-legionistów, którzy jako pierwsi po klęsce powstania styczniowego wskrzeszali wielką tradycję walk narodowowyzwoleńczych i stawali się realizatorami obowiązującego w chwili próby dawnego etosu rycerskiego. „W tych ciasnych granicach, jakie nam zakreślono – wspomina Piłsudski w swej mowie krakowskiej z 1916 r. – uczył nas każdy szrapnel, każdy granat, każdy trup kolegów naszych i cieszyliśmy się, kiedy oczy nieledwie dziecinne naszych żołnierzy wżerały się w wypadki wojenne, by wyjść z tego upokorzenia i godnie zasłużyć na rycerskie ostrogi […]. Gdy teraz wspominam ostatnie boje, […] to widzę, z czego jesteśmy dumni: zginąć możemy, ale hańby imieniu naszemu nie przyniesiemy”98. Ideały, które kształtować miały czyn polskiego żołnierza legionowego w drodze do niepodległości, wpisywały się w rozległą sferę dawnych cnót rycerskich i współtworzyły obraz bohaterskiego wojownika, którego system wartości wykrystalizował się na gruncie polskim jeszcze w epoce średniowiecza. Podstawowe komponenty tego wzorca, tak znacząco oddziałującego na kolejne pokolenia walczących o wolność Polaków, wyróżnia i charakteryzuje Maria Ossowska w swojej książce Ethos rycerski i jego odmiany. Wśród głównych rysów znamionujących postać idealnego rycerza wskazuje na znaczenie odwagi, która łączyła się z przekonaniem o własnej sile wewnętrznej prowadzącej do zwycięstwa; wymienia wierność przyjętym zobowiązaniom patriotycznym i moralnym oraz lojalność wobec swego wodza i współtowarzyszy broni. Mówi też o przestrzeganiu zasad etyki walki (szacunek dla przeciwnika, humanitaryzm, kierowanie się „prawem skruszonego serca”, unikanie niegodnych sposobów walki), o konieczności obrony rycerskiego honoru, o prowadzeniu wojny w słusznej sprawie, lekceważeniu śmierci, pragnieniu sławy i poczuciu rycerskiej dumy99. Powołując się na czternastowiecznego pisarza Eustachego Deschampsa, badaczka etosu wylicza warunki, które powinien spełnić każdy pretendujący do miana rycerza. Pisze, że ten, kto chciałby nim zostać, „musi unikać grzechu, pychy i podłości, bronić Kościoła, wdów i sierot, odznaczać się walecznością, wszędzie szukać wyróżnienia, unikając wszelkiej skazy, musi kochać swego pana i pilnować jego własności, być hojnym i sprawiedliwym, szukać towarzystwa walecznych i uczyć się od nich, jak dokonywać czynów wielkich na wzór króla Aleksandra”100. Warto przy tym pamiętać, że ten istotny dla dawnych wojowników wzorzec cnót patriotycznych i moralnych w wielu swych nakazach zgodny był z imperatywem rycerskich powinności, jaki patronował tak często przywoływanym w literaturze Homerowym wojownikom, wskazując w szczególności na znaczenie odwagi „niezbędnej do obrony swego honoru i dającej się mierzyć liczbą pokonanych wrogów i przezwyciężonych niebezpieczeństw”, jak również na konieczność zabiegania o dobre imię oraz na dążenie do zdobycia sławy101.

Znamienne dla uświęconego tradycją etosu pierwiastki rycerskości odnaleźć można w wojennych odezwach i przemówieniach Piłsudskiego, a przede wszystkim w rozkazach wydawanych w związku z najbardziej zaciekłymi bojami toczącymi się na legionowym szlaku. Tworzone częstokroć spontanicznie, pod wpływem chwili, pod wrażeniem rozgrywających się na froncie wydarzeń, odgrywały znaczącą rolę w życiu żołnierza legionowego – określały cele i strategię walki, oddziaływały na postawę bojową, wyznaczały moralne normy postępowania, pełniły funkcję terapeutyczną, były rodzajem nagrody za wierną służbę. W świetle wyznawanego przez Piłsudskiego kanonu wartości, który znajdował w nich swoje odbicie, legionista powinien być człowiekiem śmiałym i energicznym, biorącym na swe barki odpowiedzialność za losy ojczyzny, przejawiającym „inicjatywę rzucenia iskry na proch”102, odznaczającym się zapałem i wojskową dyscypliną103, pewnością siebie104, „nadzwyczajną odwagą i sumiennością pracy wojennej”, „niezwykłym męstwem i spokojem przy największym niebezpieczeństwie”, „niespożytą siłą moralną”105, „nerwami ze stali wykutymi”106, „siłą woli i hartem”107, gotowością do zaryzykowania wszystkiego, „gdy ryzyko jest konieczne”108. Sięgnięcie do zobowiązujących treści rycerskiego etosu i próba ich przeszczepienia na grunt działalności legionowej, tak by „zasłużyć na rycerskie ostrogi”, było wówczas dla dowódcy polskiego wojska tym cenniejsze, że nobilitowało jego żołnierzy pod względem moralnym i przydawało im cech wielkości, jakie niosło z sobą wyobrażenie starożytnych wojów. Piłsudski miał bowiem świadomość, że do momentu powstania związków i drużyn strzeleckich, bojowników o wolność obowiązywał inny zgoła etos, który nie został przez nich przyjęty z własnego wyboru, lecz wynikał z historycznej konieczności, determinowany całą sferą dramatycznych uwarunkowań politycznych. Był to etos człowieka podziemnego mający swoje zakorzenienie w literaturze romantycznej i nawiązujący do tragicznej, ale wzniosłej postaci Konrada Wallenroda, który, chcąc zniszczyć potęgę zakonu krzyżackiego, przyjął strategię walki opartej na podstępie, na działaniu z ukrycia, pod zmienionym nazwiskiem, tak by ocalić ojczyznę przed zagładą i nie zostać zdemaskowanym, przynajmniej w decydującej fazie walki. Do tego romantycznego wzorca wallenrodowskiego odwoływali się później działacze Polskiej Partii Socjalistycznej na czele ze swym przywódcą – towarzyszem „Wiktorem”, „Mieczysławem”, „Romantykiem”, jak nazywano Piłsudskiego w konspiracji, przywódcą, który stworzył Organizację Bojową PPS, znaną z dokonywania zamachów na życie okrutnych wobec Polaków przedstawicieli władz rosyjskich, z wykonywania wyroków na zdrajcach kolaborujących z zaborcą, a także z niezliczonych akcji ekspropriacyjnych, jak ta przeprowadzona pod Bezdanami. Etos spiskowca niósł ze sobą poważne dylematy moralne związane z przekraczaniem przyjętych w walce zasad etycznych, nakazywał często działanie niezgodne z własnym sumieniem, oparte na zaskoczeniu wroga i machiawelicznych metodach działania. Brak możliwości prowadzenia walki otwartej uprawomocniał jednak te sposoby postępowania, czynił je dopuszczalnymi, a nawet koniecznymi w zmaganiach z o wiele potężniejszym przeciwnikiem. Wybuch I wojny światowej otworzył przed Piłsudskim nowe szanse ujawnienia swej aktywności bojowej i pozwolił na zmianę sposobu i charakteru walki ciążącej ku innemu zgoła wzorcowi. Będący dla przywódcy PPS źródłem wewnętrznych dramatów etos konspiratora Bohdan Urbankowski nazwał „etosem pękniętym”, bowiem „rycerski wymóg walki z otwartą przyłbicą, pragnienie sławy i chwalebnej śmierci na polu bitwy nie dały się pogodzić z wymogami konspiracji nakazującej kłamstwo, strzał zza węgła i podziemną, bezimienną «robotę»”109. Jednocześnie badacz podkreśla fakt, że wszystko, co składało się na rycerskość uznanej przez Komendanta postawy żołnierza legionowego, przyswoił on sobie nie tylko z pamiętników powstańców styczniowych i dzieł Napoleona, ale przede wszystkim z Sienkiewiczowskiej Trylogii – prawdziwej skarbnicy wartości patriotycznych:

Całe Legiony były sienkiewiczowskie, poczynając od pseudonimów, a skończywszy na rycerskich obyczajach, ślubowaniach i obrzędach. Nazwiska najbardziej sienkiewiczowskich, najbardziej bitnych, obdarzonych fantazją legionistów utrwalone we wspomnieniach i rozkazach zachowały się dla historii. Był więc w Legionach Skrzetuski (Wiktor Brunon Bystrzyński), był Bohun (Antoni Duszek z patrolu Beliny), było co najmniej dwóch Kmiciców (Jerzy Pisarski-Szreniawa i Ludwik Skrzyński, późniejszy pułkownik, dowódca ułanów krechowieckich) i co najmniej jeden Babinicz (Karol Idzikowski) […]. Popularność zdobyły różnego rodzaju śluby, których arcywzorem był, rzecz jasna, ślub czystości imć pana Podbipięty. […] Sienkiewiczowskie z ducha były też nocne „wycieczki” przypominające wypady oblężonych w Zbarażu rycerzy. […] W tej atmosferze, w tej scenerii, Piłsudski chcąc nie chcąc musiał grać rolę Jeremiego, był obecny na pierwszej linii, demonstracyjnie czytał książkę pod ostrzałem. Miał też Piłsudski, coś z charakteru Skrzetuskiego, rycerskość wobec przeciwników. Nie pozwalał zabijać bezbronnych i pokonanych […]. Wzięci do niewoli przeciwnicy byli traktowani po rycersku, zapraszani do wspólnego stołu, czasem wypuszczani na wolność 110.

Sztab I Brygady. Stoją od lewej: płk Kazimierz Sosnkowski, ppor. Kazimierz Świtalski, kpt. dr Stanisław Rouppert, komendant Józef Piłsudski, ppor. Zygmunt Sulistrowski, kpt. Tadeusz Piskor, por. Bolesław Wieniawa-Długoszowski, lato 1916 r.

Przejmowanie z powieści historycznych Sienkiewicza ideałów walki rycerskiej, przez wieki utrwalanych i przechowywanych w świadomości narodowej, czyniło legionistów i ich wodza rycerzami swojej współczesności zanurzonymi w wirze wielkiej wojny. Była to już jednak zupełnie inna wojna, wojna nowego typu, sprzeciwiająca się idei wojny tradycyjnej, mająca niewiele wspólnego z romantycznym duchem walki, któremu hołdowali Piłsudski i jego żołnierze. Ta nowoczesna wojna totalna prowadziła do deheroizacji i depersonalizacji człowieka, odbierała mu tożsamość, czyniła „przedłużeniem karabinu maszynowego”. Wspierała się bowiem na idei postępu, którego wymiernym efektem stał się niewyobrażalny wręcz rozwój nowych technologii wojskowych determinowany wyścigiem zbrojeń, co w konsekwencji doprowadziło do przerodzenia konfliktu militarnego w „wojnę maszyn”, z której wyeliminowany został czynnik ludzki. W tej odmiennej zupełnie sytuacji historycznej, w zetknięciu z absurdalną rzeczywistością, kultywowany przez wieki heroiczny etos rycerski ulec musiał degradacji. Pisząc o istocie zjawisk dehumanizujących, które pociągnęły za sobą zerwanie z dotychczasowymi ideałami kulturowymi, Maria Jolanta Olszewska w swym wnikliwym studium Człowiek w świecie Wielkiej Wojny podkreśla fakt, że „wojna totalna dokonała […] dekonstrukcji dawnych, obowiązujących dotąd wzorców «malowniczej», «świętej» wojny jako szlachetnego agonu i pojedynku, «męskiej przygody» czy «hazardu», wpisanych w odwieczny schemat walki dobra ze złem w słusznej sprawie. Głosząc triumf postępu, techniki i cywilizacji, stała się antyhumanistyczna: «bez ludzkiego oblicza», gdyż został w niej mocno zredukowany udział ludzi, których zastąpiły bezlitosne, bezduszne maszyny, armaty, aeroplany, zeppeliny, tanki i łodzie podwodne”111. Znamienna dla przedsięwzięć militarnych początku XX w. wojna pozycyjna, prowadzona z okopów, była dla walczących stron traumatycznym przeżyciem, skazywała bowiem człowieka na długotrwałe funkcjonowanie w sytuacjach skrajnych – wiązała się z brudem, głodem, fekaliami, wszami, gnijącymi ranami i rozkładającymi się trupami, słowem ze „smrodem i ohydą okopów”112, a bitwy z użyciem broni o dużym zasięgu rażenia czyniły z wojennych zmagań „rzeź na odległość”. W jednym ze swoich tekstów poświęconych wojnie znany historyk literatury Juliusz Kleiner pisze, że jej doznanie było ponad ludzką miarę, że „okazała się czymś bardziej nowym i niespodziewanym, czymś potężniejszym, ogromniejszym i straszniejszym nad wszystko, cokolwiek w świecie swoim zdziałał i poznał duch ludzki”113.

Zderzenie z bezwzględnymi prawami nowoczesnej wojny było dla żołnierzy polskich niemających własnego państwa czasem wielkiej próby, obiektywnym sprawdzianem wartości bojowej i duchowej kondycji warunkującym spełnianie etosu w odmiennej sytuacji politycznej, innej niż ta, w której walczyli ich rycerscy poprzednicy. Najcięższa bitwa legionowa, która pod wszystkimi względami odsłaniała oblicze wojny totalnej, rozegrała się w lipcu 1916 r. pod Kostiuchnówką nad Styrem. Wzięły w niej udział wszystkie trzy polskie brygady legionowe, które były zmuszone odpierać zmasowane ataki wojsk rosyjskich składających się z dwóch dywizji piechoty i czterech dywizji kawalerii. Tym śmiertelnym bojom Piłsudski planował poświęcić osobny szkic wspomnieniowy, ale że były to dla niego zbyt bolesne przeżycia, zrezygnował z tego zamiaru114, dając jedynie krótki opis tej krwawej bitwy „stoczonej wśród borów i błot Polesia wołyńskiego” w rozkazie kierowanym do swojego wojska: „Ogień artylerii, z nieznaną nam dotąd potęgą szalejących na naszych okopach, masowe ataki nieprzyjaciela, przebijanie się bagnetem przez piechotę wroga, masowe również szarże kawalerii rosyjskiej, wreszcie odwrót w nadzwyczajnie ciężkich warunkach – oto, cośmy przeszli w ciągu kilku dni. Pomimo krwawych i ciężkich ofiar, któreśmy złożyli […], schodziliśmy zawsze ostatni z pola, przeciwstawiając wszędzie na naszym froncie nowy opór przemocy”115. Piłsudski nienawidził wojny okopowej. Jego żywiołem, jak pisze Mieczysław Pruszyński, był ruch, manewr napoleoński, niezawodną strategią – tak zwana „strategia pełnego powietrza” – stratégie de plein air – w której jest zawsze więcej powietrza niż zaludnienia wojennego przestrzeni, strategia, gdzie wilki i cietrzewie, łosie i zające swobodnie ruszać się mogą, nie przeszkadzając dziełu wojny i dziełu zwycięstwa”116.

W okopach 7. pułku piechoty Legionów Polskich pod Kostiuchnówką na Wołyniu. Komendant oparty o ppłk. Leona Berbeckiego, niżej bp Władysław Bandurski, książę Zdzisław Lubomirski, na prawo od biskupa mjr Mieczysław Trojanowski, 30 maja 1916 r.

Rozkaz Komendanta I Brygady Józefa Piłsudskiego po bitwie pod Kostiuchnówką, 11 lipca 1916 r.

W kontekście rozważań nad specyfiką I wojny światowej i jej niszczącego wpływu na człowieka postawa twórcy Legionów, który wśród przyjętych imperatywów walki o Niepodległą wysunął na czoło stworzenie idącej z nim do boju armii rycerzy XX w., wydaje się w konfrontacji z ówczesnymi realiami czymś zgoła niewyobrażalnym i anachronicznym, nieprzystającym bynajmniej do zaistniałych w tym czasie warunków militarnych. Istota siły zdolnej zmierzyć się z twardą, podlegającą ciągłym zmianom rzeczywistością tkwi w przypadku Piłsudskiego nie tylko w przyjęciu jedynie słusznej idei walki determinowanej niewolą polityczną oraz wykorzystaniem szansy czynnego przeciwstawienia się wrogowi, lecz także w budowaniu świadomości historycznej i narodowej żołnierza-legionisty, który wyposażony zostaje przez wodza w system arcypolskich cnót rycerskich. Wpajane wojsku, właściwe bohaterom przeszłości ideały patriotyczne i najwyższe wartości moralne stanowią silny pancerz ochronny nie tylko przeciwko samemu zjawisku wojny, ale i całemu skomplikowanemu systemowi układów i zależności politycznych. Podjętej zaś walce nadają głęboki sens i wzmacniają znaczenie czynnika wiary w zwycięstwo. Dla Piłsudskiego liczy się przede wszystkim jej duchowy aspekt, którego istotą jest „podniesienie duszy ludzkiej na wysoki poziom moralny”117, czemu patronuje nakaz absolutnego poświęcenia ojczyźnie.

Legioniści polscy zgodnie z etosem rycerskim zmagają się z wrogiem w imię honoru własnego i honoru swego narodu, który ma dla nich, tak samo jak dla ich wodza, znaczenie fundamentalne. Stwierdzenie, że „honor służby jest jak sztandar, z którym żołnierz rozstaje się wraz z życiem”118, jest dla Piłsudskiego najwymowniejszą wykładnią sposobu pojmowania istoty ludzkiej godności, czci i dobrego imienia, nobilitującego człowieka w wymiarze indywidualnym, w sferze jego duchowości. „To uczucie było zawsze moim przewodnikiem pracy w wojsku […]. Bez honoru służba wojskowa zawsze jest bez duszy i traci siły”119 – uzasadniał w czerwcu 1923 r. swoje stanowisko ideowe, które znalazło odzwierciedlenie między innymi w rozkazach wojskowych kierowanych do żołnierzy po stoczeniu krwawych bitew pod Laskami (23–26 X 1914), Łowczówkiem (22–25 XII 1914) i Konarami (16–23 V 1915). Tak na przykład po zakończeniu październikowej ofensywy na Dęblin i Warszawę, podczas której trzy bataliony legionowe po raz pierwszy dostały się pod gwałtowny ostrzał artylerii rosyjskiej i dzielnie trwały na swych pozycjach, Piłsudski z dumą oznajmi, że swoją postawą sprawiły, iż „honor naszego żołnierza został uszanowany nawet przez tych, którzy dotąd z głębokim niedowierzaniem i nieufnością patrzyli na nasze usiłowania”120. Z kolei po bitwie pod Łowczówkiem, najcięższej, jaką przyszło stoczyć legionistom w 1914 r., powie: „Z pięciu tysięcy ludzi, którzy byli w moim oddziale, tysiąc padło lub zostało rannych w bojach, świadcząc przed wszystkimi, że za honor należenia do naszego żołnierskiego koła obficie krwią płacić trzeba. […] My zaś bądźmy gotowi do dalszych walk i bojów, z których, jestem pewien, potrafimy wyjść może uszczupleni w swym gronie, lecz zawsze z honorem”121. W Rozkazie z powodu boju pod Konarami stwierdzi, że „dla dobrego żołnierza nie ma położenia, z którego z honorem wyjść nie można”122. Pojęcie honoru wywiedzione jeszcze z rycerskiej tradycji Homerowej, a pojmowane w kategoriach duchowego szlachectwa123, nigdy nie zatraciło swego ponadczasowego charakteru, stając się, „dystynkcją najwyższą dla armii”124. Stawiane obok bohaterstwa stanowi „filar aksjologii wojny”, bowiem, jak uzasadnia filozof Józef Maria Bocheński, odwołując się do podstawowych zasad etyki wojskowej, „żołnierz działając ze względu na wartość czynu i charakteru rycerskiego, zawsze działa ze względu na swój honor”125.

Legionistom Piłsudskiego patronowało jednocześnie przekonanie o tym, że oddanie życia za ojczyznę stanowi rzecz najszczytniejszą dla walecznych, a nagrodą za odwagę i poświęcenie na polu walki jest sława, jaką się okrywają. Zgodnie ze średniowiecznym etosem rycerskim o chwale żołnierza decydowało „nie tyle osiągnięte zwycięstwo, ile to, jak walczył”126 – pisze Ossowska, wskazując na przykład wzniosłej śmierci Rolanda na polu bitwy. W polskiej tradycji narodowowyzwoleńczej za jeden z najbardziej reprezentatywnych i głęboko symbolicznych przykładów bohaterskiej śmierci w boju mógł posłużyć legionistom wzór księcia Józefa Poniatowskiego, który w świetle mitotwórczych przekazów miał przed swym tragicznym końcem w nurtach Elstery wypowiedzieć znaczące słowa: „Bóg mi powierzył honor Polaków, Bogu go tylko oddam”. W tej to właśnie przypisywanej księciu przez tradycję deklaracji przejawia się zdaniem Marii Janion i Marii Żmigrodzkiej „charakterystyczne dla polskiej świadomości porozbiorowej traktowanie ofiarnej śmierci jako wartości absolutnej i ostatecznej, nadającej szczególny rodzaj sakry bohaterskiej zmarłemu i reprezentowanym przez niego wartościom. Niejednokrotnie zwracano uwagę na to, że w ówczesnej kulturze polskiej – a romantyzm miał w tym udział decydujący – śmierć bywa ceniona bardziej niż życie. Heroiczny zryw poświęcenia i bohaterski zgon uzyskiwały wyższy walor – jako «świadectwo» złożone wielkości idei, niż życie wypełnione nieefektownym «cichym trudem», podejmowanym w jej imię”127. Zjawisku śmierci poniesionej w boju poświęca Piłsudski osobną refleksję w odczycie O wartości żołnierza Legionów, uzmysławiając tę prawdę, że śmierć jest dla walczących czymś powszednim, że stale obcując ze śmiercią, oswajają się z jej panowaniem – „gdy żołnierz idzie na śmierć, tzn. że śmierć bierze pod rękę i chodzi z nią po polach bitewnych. To codzienne, zgodne z obowiązkiem żołnierza chodzenie na śmierć, ten wysiłek przywyknięcia do niej, to bratanie się ze śmiercią wyciska w duszy głębokie ślady”128. Stawanie każdego dnia twarzą w twarz ze śmiercią powoduje, że „dla dobrego żołnierza życie staje się loterią”, a znaczenie traci to, co ziemskie, doczesne, co stanowi źródło wszelkich dóbr materialnych. Lekceważenie śmierci sytuuje jego osobę w zupełnie innej sferze wartości niż ta, do której przynależą wszyscy inni ludzie nieparający się wojennym rzemiosłem.

Na placu boju, w obliczu nieustannego zagrożenia, gdy miało się szczególne poczucie kruchości życia, duchową podporą stawało się niczym niezastąpione dla żołnierza słowo jego wodza. Piłsudski zdawał sobie sprawę, że ma ono ogromną siłę moralną oraz moc ocalania człowieka i jego czynu przed zapomnieniem. Wierny temu przeświadczeniu utrwalił dla potomności wizerunki swych legionistów, owych dwudziestowiecznych wojowników o wolną Polskę, tworząc ich żywe portrety między innymi w rozkazach pobitewnych z lat 1914–1916. Zestawienie i porównanie owych niekonwencjonalnych przekazów wojskowych pozwala zrekonstruować katalog osobistych zasług, zarówno tych, co polegli na polu chwały, jak i tych ocalałych, których poświęcenie zostało w ten sposób docenione i nagrodzone. Zyskujące wagę dokumentów historycznych, spisane przez Piłsudskiego świadectwa czynu i ofiary pozwalają przechować w pamięci imię każdego z walczących i rangę jego dokonań, zgodnie z dążeniem Komendanta do ocalenia żołnierza jako indywidualnej jednostki ludzkiej i do tego, by walka jego legionistów nie pozostawiała wrażenia masowej i anonimowej, by nie rozpłynęła się w odmęcie dziejów. Zakończenie krwawych bojów pod Łowczówkiem skłoniło Piłsudskiego do wyrażenia szczerych słów uznania skierowanych do swych walecznych żołnierzy: „Jestem dumny, towarzysze broni, że wami przewodzę, jestem dumny z kłopotu, że gdy mam w rozkazie dziennym wymienić najbardziej godnych chwały, szukać muszę czegoś nadzwyczajnego, by wśród ogółu dzielnych, mężnych, znaleźć czyny, które nie będą dla nich powszednimi”129.

Nazwiska i zasługi legionistów Komendant odnotowuje osobiście, a udzielając pochwały walczącym, daje im poczucie rycerskiej dumy i tego, że są wybrańcami historii. „Zyskaliście […] nową sławę i nowy liść wawrzynu wpletliście do wieńca sławy polskiego żołnierza”130 – ocenia ich wojenny wysiłek w ciężkich bojach pod Łowczówkiem. Indywidualizacja portretu żołnierza – od postaci wodza po zwykłego szeregowca – służy Piłsudskiemu do wyeksponowania faktu, że na wojnę idą wraz z nim przede wszystkim konkretni ludzie, którzy zachowują swoją indywidualność i od których zależą losy bitew. Tak więc dowiadujemy się, że szef sztabu ppłk Sosnkowski wykazał w boju wysokie umiejętności wojskowe, por. Burhardt, prowadząc batalion do ataku, wzniecił popłoch wśród nieprzyjaciela i zdobył trzy szeregi zabezpieczonych drutami okopów, ppor. Ścieżyński wraz z ośmioma podkomendnymi wziął do niewoli stu Rosjan, a ppor. Bortnowski, nie zważając na poważną ranę twarzy, nie przerwał walki i dowodził dalej swym plutonem. W innym jeszcze rozkazie, zachowującym charakter relacji z kilkudniowego boju pod Konarami, Piłsudski tworzy dziesięć miniatur portretowych najdzielniejszych legionistów, którzy wykazali się szczególnymi cnotami rycerskimi, poczynając od mjr. Rydza-Śmigłego, a kończąc na szeregowcach: Stanisławie Albinie i Janie Lachorze. „Nadzwyczajną odwagę i sumienność pracy wojennej” przypisuje na przykład ppor. Zygmuntowi Żarskiemu-Radońskiemu z III batalionu, eksponując fakt, że w sytuacji krytycznej, „na otwartej pozycji, w piekielnym i bliskim ogniu karabinów maszynowych, wobec widocznej przewagi nieprzyjaciela”, zastąpił rannego dowódcę kompanii, a pozostając pod ostrzałem wroga, dostarczał walczącym amunicję aż do momentu odniesienia ciężkich obrażeń131. Wśród wyróżnionych w rozkazie znalazł się też ppor. Dorobczyński z tego samego batalionu, który w największym ogniu nieprzyjacielskim prowadził swój pluton do kontrataku, a zdobywszy rosyjskie okopy, wziął do niewoli 85 jeńców. Wyjątkową odwagą wykazał się według Komendanta szeregowiec V batalionu Stanisław Albin, który nie mogąc wycofać się w porę z zajmowanej pozycji, pozostał sam „pod krzyżowym ogniem” wroga, ale zdoławszy się okopać, ostrzelał z bliska rosyjski patrol i zmusił do złożenia broni. Dokonując z kolei bilansu walk pod Kostiuchnówką (1916), Piłsudski sławił będzie bojowe wyczyny pułku „zuchowatych” Leona Berbeckiego, batalionów Albina Fleszara i baterii artylerii kpt. Ottokara Brzozy-Brzeziny:

Najsławniejszymi czynami w tych dniach są kontratak 8-ej kompanii pułku Berbeckiego na Polską Górę i odparcie przez bataliony mjr. Fleszara […] masowej szarży kawalerii rosyjskiej. Pierwszy, prowadzony wieczorem 4 lipca przez ppor. Myszkowskiego z nadzwyczajną brawurą i efektem, uratował od zagłady płk. Berbeckiego, a przez odebranie Polskiej Góry, zdobytej przez wroga na naszych sąsiadach z prawej strony, cofnął o cały dzień odejście ostateczne z pozycji Kostiuchnówka–Wołczeck, co uratowało oddziały na południe od nas. Drugi – 6 lipca przeprowadzony przez V i specjalnie VI batalion pod dowództwem mjr. Fleszara – zatrzymał nieprzyjaciela w chwili nadzwyczajnie krytycznej, gdy wszystko naokół się cofało, a na nasz front rzucano masy kawalerii. Odparcie tych ataków […] dozwoliło spokojnie odejść całej Brygadzie […] – nieprzyjaciel długo nie ośmielił się potem nas ścigać. Znakomicie do tego przyczynił się mjr Brzoza, kierując się do ostatka ogniem baterii prawie w samej linii tyralierskiej132.

Uroczystość wręczenia odznaki „Za wierną służbę” oficerom i żołnierzom I Brygady Legionów. Pierwszy z lewej mjr Trojanowski „Ryś”

Miniatury portretowe legionistów, którzy okryli chwałą bitewne szlaki już w początkowych etapach walk o Niepodległą, pojawiają się także w Moich pierwszych bojach odsłaniających sugestywnie skreślone wizerunki żołnierzy, takich jak wspomniany Ottokar Brzoza-Brzezina, który zdobył sobie sławę dzielnego artylerzysty w bitwie marcinkowickiej i pod Pisarzową, nieustraszony Władysław Belina-Prażmowski, który uratował swoją kawalerię w walkach pod Marcinkowicami, waleczny i żywiołowy Tadeusz Wyrwa-Furgalski, którego po bitwie pod Kostiuchnówką dosięgła nieoczekiwanie zdradziecka kula moskiewska. Trudno, by nie zapadła w pamięć czytelnika postać bohaterskiego Gustawa Orlicza-Dreszera, który wraz z kilku ułanami przepłynął wpław Nidę, by niespodziewanie uderzyć na Rosjan, albo też młodego sapera Stanisława Krynickiego, którego tragiczna śmierć w rwących nurtach Wisły okazała się głębokim wstrząsem dla brygadiera. Nagła utrata tego od dawna wrośniętego w środowisko strzeleckie młodego człowieka dała mu po raz pierwszy odczuć tak silnie moralny ciężar odpowiedzialności za życie „z młodzieńczą wiarą” oddane w jego ręce. Takie spojrzenie na żołnierza pozwala autorowi Moich pierwszych bojów wkroczyć w sferę jego aktywności wewnętrznej, która dzięki wpajanemu poczuciu własnej wartości, na polu walki nabiera konkretnego wymiaru, decyduje o wielkości czynu, wpływa na bojowy sukces.

Niezłomnego ducha walki legionistów najlepiej zapewne oddaje postawa rannych żołnierzy. W swych wspomnieniach Piłsudski poddaje ich idealizacji i heroizacji, przypisując im niewyobrażalną wprost odporność fizyczną i psychiczną. W Moich pierwszych bojach kreuje ich niemal na mitycznych herosów – twardych jak ze stali młodzieńców, których nie imają się kule, nie bolą rany, a śmierć nie zagląda im w oczy. Komendant zapamiętał zwłaszcza kilku takich legionowych rekonwalescentów, którzy, jak pokazuje w szkicu Nowy Korczyn–Opatowiec, mimo cierpienia zachowali swój niebywały entuzjazm i żołnierską wesołość. Jeden z nich, jakby zupełnie nie zważając na rany głowy i twarzy, z uśmiechem na ustach maszerował przed kwaterą dowódcy i wymachiwał swoją poprzeszywaną strzałami maciejówką. Inny z kolei, któremu „kula przebiła głowę na wylot […], leżał bez pamięci – i jak wspominał Piłsudski – charczał ustawicznie, a na ustach pokazywała mu się krwawa piana – wyglądał, jakby miał skonać za chwilę”, lecz, jak się okazało, już po dwóch miesiącach powrócił do żołnierskiej służby. W największe zdumienie wprawił jednak Komendanta przypadek pewnego „cudem ocalałego” legionisty, któremu kula omal nie przeszyła serca i który szedł w jego stronę oparty o karabin, by móc zasalutować. Chcąc oddać stan jego ducha, Piłsudski buduje przesycony humorem dialog, przybliżając sposób myślenia i zachowania charakterystyczny dla codziennych relacji między dowódcą a jego żołnierzem:

– Z którego batalionu chłopcze? – rzuciłem zapytanie.

– Z trzeciego, Obywatelu Komendancie!

– Gdzieście oberwali?

– W serce! – odpowiedział, a w głosie czuć było dumę z tak niezwykłej rany.

– Głupstwa gadacie! Gdzieżbyście spacerowali z taką raną? […]

– Ależ, Komendancie! Nie kłamię, proszę spytać doktora! – mówił urażony. Zaśmiałem się i puściłem go dalej, a szedłem zapytać doktora. Okazało się, że chłopak miał szalone szczęście. Kula przebiła mu pierś w czasie największego skurczu serca i właściwie przeszła przez miejsce, w którym sekundę wcześniej czy później musiałaby zawadzić o serce […]. Chłopak więc miał rację, gdy się uraził z powodu mego niedowiarstwa133.

Piłsudski daje do zrozumienia, że wysiłki militarne polskiego żołnierza u początków drogi do niepodległości zasługują na wysoką ocenę także z tego względu, że broń i sprzęt wojenny oraz wszelkie inne środki niezbędne do prowadzenia walki w zasadzie nie nadawały się już do użytku, lecz do „muzeów artyleryjskich i na szmelc”. Mając w swym wyposażeniu bojowym jedynie przestarzałe, ciężkie „werndle na kółkach”, które „dymiły jak wulkany”, legioniści nie mogli nawet pomyśleć o karabinach maszynowych oraz działach takich, jakimi dysponował wówczas Meisner, austriacki dowódca nowoczesnej artylerii. Chcąc dać wyobrażenie o funkcjonowaniu tych wojskowych reliktów przeszłości, autor wspomnień ucieka się do właściwych sobie zabiegów animizacyjnych i ujęć anegdotycznych rozbijających grozę sytuacji: „Wyglądały one jak złe pieski na uwięzi. Za każdym strzałem taki potworek podskakiwał jak na łańcuchu i śmiesznie przewracał się lub odskakiwał w tył. Chłopcy, którzy przy nich pracowali, wciągali znowu potworka na należyte miejsce, pakowali weń nabój i… znowu to samo”134. Opisując te starożytne działa, o których nie bez ironii mówi, że powinny „upiększać dymem prochowym nowoczesne, bezbarwne pola bitew”, z tym większym uznaniem odnosi się do dokonań artylerzystów kpt. Brzozy. Podziwia ich ogromną determinację i żołnierski upór, to że narażeni na huraganowy ogień trwają niezmiennie na swych pozycjach, w otwartym polu, w bliskiej odległości od nieprzyjaciela. W ocenie Komendanta artyleria w największym stopniu udowodniła swą wartość bojową pod Marcinkowicami, zwłaszcza podczas ataku na Nowy Sącz, co wywarło – według Piłsudskiego – niesamowite „psychiczne wrażenie” na nieprzyjacielu i zasiało popłoch w szeregach Rosjan135.

Legionistom brakowało jednak nie tylko nowocześniejszej broni, ale i ciepłych płaszczy, butów wytrzymujących dłuższe marsze, telefonów, kuchni polowych, a nawet ładownic, tak iż zmuszeni byli nosić naboje w kieszeniach, a ich brak „mógł w każdej krytycznej chwili zmienić karabin w jakąś grubą i niezręczną maczugę”. Jeszcze większą udręką dla polskiego wojska były upokorzenia ze strony Austriaków, którzy patrzyli z nieukrywaną pogardą i lekceważeniem na tę ochotniczą formację, całkowicie wątpiąc w jej skuteczność bojową. Z władzami austriackimi, którym podporządkowane zostały oddziały legionowe, Piłsudski staczał nieustanne boje o godność i niezależność żołnierza polskiego. Nie mógł przystać na to, by jego legioniści mogli założyć czarno-żółte opaski na znak przynależności do austriackiego landszturmu136, nie próbował ich nawet rozdać walczącym, by „kolory państwa, opiekującego się nami, nie uległy profanacji”. O szykanach ze strony austriackiej i o trudnych relacjach z wojennymi sojusznikami czytamy na kartach wszystkich trzech szkiców, ale najbardziej wymownym przykładem tego typu zachowań jest opis przeprawy przez Wisłę. Legioniści forsowali ją w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa tylko po to, by dowiedzieć się, że cały ten nieludzki wysiłek poszedł na marne, ponieważ Austriacy niespodziewanie wstrzymali akcję, rezygnując z planowanego natarcia. Piłsudski na myśl o takim potraktowaniu jego wojska zapłonął gniewem, ogarnęła go „dzika nienawiść, idąca z jakiegoś upokorzenia i wściekłości”, tym bardziej że dowiedział się, iż zatajono przed nim fakt możliwości przeprawy przez wzburzoną rzekę krakowskimi pontonami, które stały w pobliżu niewykorzystane: „Dranie – myślałem – więc obok stały świetne pontony, które by mi mogły tak znakomicie ułatwić wszystkie moje śmiałe operacje nad Wisłą i Nidą. Lecz nie! […] spalili dla braku śmiałości mosty, a gdy ja i strzelcy tę śmiałość wykazaliśmy, to kazali nam dziurawić nawet śmieszne promy, by nas zgubić. […], rzucając na pastwę przewagi nieprzyjacielskiej i odmawiając wciąż technicznej pomocy”137.

Narracja Piłsudskiego prowadzona jest tak, że każdy niemal fragment wspomnień, każda scena czy dialog uzmysławiają czytelnikowi, iż pomimo rzucającej się w oczy słabości technicznej wojska, pomimo piętrzących się trudności i lekceważąco-protekcjonalnego stosunku potężnych militarnie sojuszników, żołnierz legionowy jest w stanie udowodnić swoją przewagę wobec silniejszego i groźniejszego przeciwnika. Stąd wątki fabularne obfitujące w momenty trudne, dramatyczne, wymagające największej ofiary przeplatają się we wspomnieniach z tymi, które krzepią, odsłaniając niewątpliwe sukcesy militarne polskiego wojska. Te legionowe wyczyny i tryumfy narrator eksponuje w sposób szczególny, ponieważ mają one dla niego i jego żołnierzy znaczenie fundamentalne – dzięki tym mniejszym i większym zwycięstwom istnienie Legionów zyskiwało swój głęboki sens.

Według Piłsudskiego największą rolę w realizacji idei czynu niepodległościowego odegrały właśnie owe pierwsze boje, które przyniosły nieocenione korzyści moralne, wyzwalając w żołnierzu zapał do walki i gorliwość w wypełnianiu jego historycznej misji. Takie znaczenie miał marsz na Kielce, a potem kilkudniowe zmagania pod Nowym Korczynem i Opatowcem należące, zdaniem wodza, do najtrudniejszych akcji wojennych. Gdy patrzy na nie z dystansu czasowego, wydają się mu „śmielszymi niż inne, bo były pierwszymi, toczonymi w warunkach technicznie ciężkich, a moralnie trudnych, zwłaszcza wobec ówczesnej przegranej wojsk austriackich”138. Piłsudski wyznaje, że w pierwszych dniach wielkiej wojny żywił poważną obawę, by jakieś pierwsze niepowodzenia nie zabiły wiary żołnierza we własne siły, by w jego duszę nie wszczepiono destrukcyjnego poczucia niższości i „niezdolności wykonania powziętych na siebie zadań”. Legioniści jednak od samego początku działali z wielką determinacją, czego najlepszy dowód dali już w Kielcach, tworząc tam pierwszą swoją bazę wojskową i organizując doskonałą siatkę wywiadowczą, która niestrudzenie tropiła nieprzyjaciela. „W Kielcach – pisze Piłsudski – odbywała się ciężka, trudna praca organizacyjna. Strzelec ze Związków i Drużyn Strzeleckich, zatem trzy czwarte cywil, przerabiał się na żołnierza. […] Belina dokazywał po prostu cudów. Biedni ułani! Na siodłach, zdatnych do spacerów, niewtrenowani do dłuższych marszów, zajeżdżali konie, siedzenia zbijali na kotlety; uzbrojeni w długie, niezdatne do konnej służby karabiny, do krwi rozdzierali sobie plecy, a jednak wytrwale odbywali patrolowanie, robiąc niekiedy po 60–80 km dziennie w różnych kierunkach”139.

O tym, jak nadspodziewane efekty przynieść miały owe zaprawiające do boju ćwiczenia, mówi szkic Nowy Korczyn – Opatowiec – do ostatniej chwili trzymająca w napięciu relacja z rozgrywających się nad Wisłą wrześniowych walk z Rosjanami, kiedy to Piłsudski postanowił uderzyć nocą na ich sztab kawalerii w Busku. Doszło wówczas do krótkiej, ale zwycięskiej bitwy pod Nowym Korczynem. Legioniści wytrzymali silny ostrzał karabinów maszynowych, a wzmocnieni rezerwą zmusili wroga do cofnięcia się w stronę Solca. „Toteż gdy nieprzyjaciel się cofnął – wspominał Piłsudski – znaczenie nasze poszło ogromnie w górę. Już wieczorem tego dnia opowiadano, że Moskalom zadałem ogromną klęskę. Od wojskowych słyszałem powinszowania z powodu pobicia dywizji rosyjskiej. Po drodze do Krakowa dywizja ta urosła do dwóch – i w tydzień potem, gdym był w Krakowie, pytano mnie serio o szczegóły tego poważnego boju, w którym rozbiłem w puch całe dwie dywizje rosyjskie”140. W ślad za tym nowokorczyńskim sukcesem przyszły kolejne, znaczone śmiałymi czynami, które stają się przedmiotem zajmujących opisów poszczególnych części tryptyku. W Nowym Korczynie – Opatowcu jest to wspomniana już nocna przeprawa przegniłymi promami na zajęty przez wroga brzeg Wisły, a w Limanowej – Marcinkowicach – wzięcie do niewoli całego szwadronu rosyjskiego. Wydarzeniem zaś wieńczącym „odtańczonego pod Limanową kontredansa”, jak mówił Piłsudski, był tryumfalny wjazd legionistów na czele ze swoim wodzem do oswobodzonego Nowego Sącza: „Wysłałem do Nowego Sącza naprzód swoich ułanów – relacjonował – sam zaś maszerowałem z piechotą. Belina doniósł mi, że w mieście przygotowują specjalną owację na cześć moją i mego oddziału. Podjeżdżałem do miasta wieczorem […], wreszcie rynek. Jasno oświetlony, czarny od tłumu. Gdym się na nim na Kasztance ukazał, rozległ się krzyk całego tłumu i padły pociski z kwiatów”141.

W świetle niniejszych rozważań Moje pierwsze boje stanowią najbardziej bodaj znaczące w dorobku pisarskim Komendanta świadectwo ocalenia idei rycerskości w czasach wojny totalnej – wbrew dążeniu do unicestwienia podmiotowości oraz wbrew wszelkim zakusom wielkiej polityki państw zaborczych, w których interesie leżało utrzymanie stanu podległości Polaków. Odwołanie się do kodeksu rycerskich wartości w kontekście idei walki narodowowyzwoleńczej i twórcze ich przeszczepienie na grunt dwudziestowiecznej formacji bojowej czyniło legiony w odczuciu Piłsudskiego „awangardą wojenną Polski” oraz jej „awangardą moralną z umiejętnością zaryzykowania wszystkim, gdy ryzyko jest konieczne”142. W ten sposób legionista stawał się żywym wcieleniem etosu rycerskiego, w którym, jak zauważa belgijski socjolog Eugène Dupréel, „dominuje dbałość o sławę, ubieganie się o rzeczy niezwykłe, o rzeczy trudne, co w tym wypadku można by zilustrować […] przez zaciąganie niemal niemożliwych do wypełnienia zobowiązań”143.

Piłsudski był głęboko przekonany, że wytęskniony przez pokolenia akt zmartwychwstania Rzeczypospolitej nie mógłby się dokonać bez polskiego żołnierza, bez zbiorowego wysiłku braci legionowej, której poświęcił głęboką w swej treści mowę O wartości żołnierza Legionów (1923). Stanowi ona jedyne w swoim rodzaju studium psychiki polskiego legionisty, a zarazem buduje legendotwórczy portret tej formacji, wstępującej na arenę dziejów jako pierwsze wojsko polskie od czasów ostatniego zrywu narodowego. W niezłomnych rycerzach swojej współczesności Komendant widzi przede wszystkim nowatorów, którym tak jak „apostołom nowej idei i reformatorom życia” właściwa jest odwaga myśli i odwaga czynów, pozwalająca przebić się przez zwarty mur uprzedzeń i społecznej niechęci do rzeczy nowych, jeszcze nieznanych. Znamiennym rysem psychologicznym tych bojowników o wolność staje się „umiejętność wydobycia z siebie wysiłków większych niż przeciętne wysiłki człowieka, większej niż przeciętna energii”144. „Najsilniejszym motywem duszy” utrzymującym Legiony przy życiu i pozwalającym im dokazać niemożliwego była przekora i wewnętrzna ambicja, które zdaniem Piłsudskiego zawładnęły młodymi umysłami chcących dowieść światu, że sami potrafią udowodnić swą wartość – „nieprzeciętną, zdatną do czynów nadzwyczajnych”. Wiele mówiącym przykładem takiego nie lada wyczynu stał się pierwszy marsz legionowy do Kielc – stukilometrowy, odbywający się pod grozą ostrzału, marsz, który według Austriaków nigdy nie miał dojść do skutku. Tymczasem brygada Piłsudskiego nie tylko osiągnęła wyznaczony cel, przyjmując po drodze bój z całą dywizją kawalerii rosyjskiej, ale zaraz po wkroczeniu do miasta zdołała jeszcze zająć na swą kwaterę pałac gubernatorski zarezerwowany wyłącznie dla władz wojskowych, przez co okazała swą wyższość Austriakom. Te pierwsze sukcesy, które wojsko Piłsudskiego zawdzięczało, jak sam mówił, własnej pracy żołnierskiej, przyniosły Polakom uznanie w oczach austriackich sojuszników, a dla Komendanta stały się mobilizujące w dziele wypełniania historycznej misji, by „dać Polsce żołnierza, którego Polska nie miała i nie tworzyła przez lat 50”. Do kreowanego przez siebie bohaterskiego wizerunku żołnierza-legionisty wprowadza Piłsudski nowe pierwiastki legendotwórcze – młodzieńczy entuzjazm i optymizm, spontaniczność w działaniu, niezłomną wiarę w ostateczne zwycięstwo, a wszystkie one służyć mają przekuwaniu idei wolnościowej w czyn wymierny i rzeczywisty.

Jednym z najbardziej chyba znamiennych dla polskiego legionisty wyróżników charakterologicznych jest nierozdzielnie związany z nim pierwiastek ułańskości, tak żywo uobecniający się w legendzie napoleońskiej i listopadowej, a współtworzący mityczne wyobrażenie nieustraszonego obrońcy wolności. Postać ułana przechowywana w zbiorowej pamięci pokoleń stała się, jak podkreśla Jan Prokop, „ważnym elementem wyobraźni narodowej”, spełnieniem marzeń o ideale polskiego żołnierza, a literatura i sztuka uczyniły zeń istotny „składnik polskiego uniwersum symboli”145.

Ułan w mitologii narodowej jest reprezentantem tych, co biją się o wolność ojczyzny, to wojak nadzwyczajnej śmiałości i odwagi, a przede wszystkim rycerskiej fantazji, gotów na najbardziej szaleńczy krok, mający w pogardzie wszelki racjonalizm; to człowiek, dla którego ryzyko, śmiałość w działaniu i straceńczy gest pozwalają zapamiętać się w żywiole wojny. Bitwy z jego udziałem przypominają wielkie i malownicze widowiska, w których ułan zawsze „gra o najwyższą stawkę, ryzykując życie, ale – zazwyczaj – wygrywa”146.

Piłsudski, oddając ducha swego legionisty, czerpie wiele z legendy ułańskiej, przypisuje mu tę samą młodzieńczość, fantazję i wesołość, tę samą junacką odwagę i werwę, tę samą miłość ojczyzny, którą uświęciła polska tradycja żołnierska, bowiem i w swoich „dziarskich wojakach” odnajduje „ten urok wesołości, ten urok żartu, ten urok żołnierzy, idących na śmierć z uśmiechem na ustach, w ostatniej chwili obejmujących w uścisku dziewczynę, w ostatniej chwili rzucających słowa wzgardy dla tchórza, to jest typ, jaki się wytworzył w Legionach”147. Gdy w niepodległej już ojczyźnie przemawiał będzie do swoich żołnierzy w dniu święta zjednoczenia armii148, w porywających słowach odsłoni istotę dwóch sfer legionowej rzeczywistości, spośród których pierwszą stanowiła idea służby ojczyźnie, a drugą – piękno i bujność młodego żołnierskiego życia. Usłyszymy więc, że „legioniści w wojnie się kochali, w burzy wojennej znajdowali odbicie swoich dusz burzliwych”, ale też odznaczali się „serdeczną wesołością”, którą rodziła siła ich młodości i niepohamowana dążność do wolności, a która była bronią przeciwko niewierze i poddaniu się losowi. Snując wspomnienia z ogarniętego wojną Polesia Wołyńskiego149, Piłsudski przypomina sobie jeden z obrazów stanowiących prawdziwą esencję ułańskości. Oto na tych do szczętu wyniszczonych przez Rosjan obszarach, gdzie niknęli ludzie i wioski, jedyną „radość i życie wnosiły do tego pustkowia najbujniejsze charaktery, najweselsze bractwo, kochankowie wszystkich kobiet” – nasi chłopcy ułańscy. Tacy byli żołnierze Beliny. Kiedy Piłsudski zawitał do ich pułku, zdumiało go to, co zobaczył na tej zrujnowanej i wymarłej ziemi:

Jest tu życie! Nawet kury chodzą, co było zjawiskiem zupełnie niesłychanym. Tu, przy Belinie, przy tym szlagońskim typie człowieka, gospodarzącym tu, jak na wsi, mającym cały szereg zalet i przywar szlacheckich, śmiech panował, tu, w tej wiosce, wieczorami odbywały się bale, tu wieczorami wyprawiano tańce, tu grała muzyka, tu było wesele, tu było życie – w ponurym obrazie wojny. To ułani polscy zachowali wieś od zniszczenia, to ułani polscy w smutki wojny wnosili radość150.

Ułan w legendzie to z jednej strony urodzony wojownik, którego postać przemyka na koniu w ferworze walki, a z drugiej – bohater świętujący, którego pochłania wir tańca, oddaje się zabawie z jakąś hulaszczą ochotą, zapamiętale, z junackim gestem. Ustawiczne balansowanie na granicy życia i śmierci, a zarazem poczucie kruchości własnego istnienia sprawiają, że nader intensywnie przeżywa świat i chłonie go całym sobą, co w pełni wyobraża metafora tańca – najczęściej szaleńczego krakowiaka bądź mazura. Taniec bowiem, jak pisze znawca tematyki ułańskiej, „jest jedną z ważnych figur na narodowym theatrum; ułana w tym tańcu widać często, od Pana Tadeusza poczynając. Taniec i świętowanie to przywilej wolności – niewolnik spętany i skuty nie zna świętowania”151. Żywiołowy taniec ułana to także jego taniec wojenny, taniec na placu boju, to w opowieściach Piłsudskiego „kontredans spod Limanowej” i ogniste tańce wokół ojczystych rzek – Wisły, Nidy i Dunajca. Sięgając po zakorzeniony w legendzie ułańskiej motyw tańca, Piłsudski oddaje bojowego ducha tkwiącego w żołnierzu, który brata się ze śmiercią i „śmierć bierze pod rękę”152.

Nieodłącznym towarzyszem ułana na jego wojennych szlakach jest wierny mu koń, którego szlachetna, pełna wdzięku postać nierozerwalnie związana z urokami dawnego rycersko-szlacheckiego świata od wieków wrastała w polską tradycję i kulturę. Pisząc, jak wielkie było znaczenie koni w życiu polskiej szlachty, Kazimierz Władysław Wójcicki podkreśla, że „po Bogu, swojej ziemi, swoim gnieździe z żoną i pisklętami nie miał Polak nic droższego nad konia, gdyż na nim walczył, broniąc domowego ogniska, podróżował i hasał na łowach”153. Szczególnym znawstwem i umiłowaniem tych pięknych istot odznaczali się dawni Sarmaci, którzy nie potrafili obejść się bez nich w czasie wojny ani pokoju. Na swych rączych rumakach przemierzali rubieże Rzeczypospolitej kresowi rycerze z legendarnym Mohortem na czele; ze swym ukochanym towarzyszem walki żegnał się przed śmiercią hetman Stefan Czarniecki w Niemcewiczowskich Śpiewach historycznych, podobnie czyniła też Emilia Plater – bohaterska dziewica-powstaniec w Mickiewiczowskim wierszu Śmierć pułkownika. Z tego samego kręgu kultury rycersko-sarmackiej wyrasta kult konia bojowego w legendzie legionowej, która eksponuje szczególną więź duchowego pokrewieństwa, jaka zaistnieć musiała między dzielnym wojownikiem a jego wierzchowcem symbolizującym niepowstrzymany pęd ku wolności. Takim też zamiłowaniem do tych szlachetnych stworzeń odznacza się ułan legionowy, który „konia kochał więcej niż kobiety, a kobiety kochał szalenie. Konie były skarbem duszy ludzkiej, konie były towarzyszami żołnierza. Wygoda konia obchodziła go więcej niż życie i rany własne. Konie ratowały od zguby, z końmi się bratał, robił z nich jakąś […] poezję końską”154. Piłsudski przypomina nawet zabawną scenę z życia ułańskiego, gdy stojąc w kolejce po obiad, wielce zaskoczony ujrzał żołnierza z putnią155 do pojenia, ale dowódca szwadronu wyznał mu, że „to wielki honor dla ułana, jeśli jada z tego samego naczynia, co jego koń”. Sam pałał równie gorącą namiętnością do koni, co i cała reszta ułańskiej braci, a wierną towarzyszką jego wojennych eskapad stała się Kasztanka, którą, wyruszając w legionowy bój, otrzymał w darze od Eustachego Romera, właściciela majątku Czaple Małe i odtąd ta „córa pól i łanów” była nieodłącznym elementem legendowej autokreacji Komendanta. Wódz i jego koń w żołnierskiej tradycji to nierozerwalna jedność i tak też jest w przypadku Piłsudskiego i Kasztanki. W Moich pierwszych bojach przeżywa ona razem ze swym panem momenty najbardziej dramatyczne, ale i najbardziej radosne. O los swej płochliwej, miłej sercu klaczy będzie drżał w chwilach najniebezpieczniejszych, przedzierając się przez wąwozy, grzęzawiska, jak miało to miejsce w czasie marszu z Uliny albo podczas zmasowanych ataków nieprzyjacielskich pod Marcinkowicami. Na Kasztance odbędzie też swoje pierwsze tryumfalne wjazdy do Krakowa i Nowego Sącza, które opisze w sposób nader oryginalny, bo pozwalający spojrzeć na te szczególne momenty przez pryzmat przeżyć swej towarzyszki legionowych bojów i przez pryzmat jej widzenia świata. Kiedy w słuchowisku radiowym z okazji ósmej rocznicy odzyskania niepodległości mówił będzie o „cudownych przemianach zaszłych między latami niewoli a czasem odzyskania wolności”156, bohaterką utrzymanej w konwencji baśniowej narracji uczyni właśnie swoją Kasztankę. Jej to wyznaczy rolę świadka wielkich wydarzeń i zarazem przeobrażeń, jakie dokonały się w ciągu czterech lat wojny – od czasu rozpoczęcia legionowych bojów i przekroczenia bram Krakowa w listopadzie 1914 r. aż po zwycięski pochód Wojska Polskiego, który odbył się już w Warszawie po odzyskaniu niepodległości:

Marszałek Józef Piłsudski podczas wygłaszania przemówienia radiowego w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości. Obok Marszałka siedzą córki Jadwiga i Wanda

Był kiedyś listopadowy dzień jasny, kiedyś roczków niewiele, a działy się wtedy czary i działy się dziwy. Na drodze błotnistej, w błoto wszędzie zawalnej, ciągnie szary, krótki i niedługi wąż szary chłopaków i chłopców – snuje narrator swą opowieść o wjeździe do Krakowa – Na ich czele jechał chłopak inny, jechał na młodej kasztance z łysą głową […]. Kasztanka, córa pól i łanów, zalotnie szła w miasto, skąd przyszli biedne chłopaki, w błocie utytłani, w łachmany odziani, skąd przyszli chłopcy, co na grzbietach kubraki zawszone, zapaskudzone insektami, w koszulach brudnych jak ziemia sama szli do miasta. […] Lecz miasto złym okiem wiejską klacz spotkało. Gdy wchodziła już w pierwsze domy miasta, z góry pędziło straszydło-auto, hucząc i sycząc, łomocąc bruki miejskie puste i próżne […].

I klacz wiejska na zadzie przysiadła, nogami brykała. Prychać nozdrzami ze strachu zaczęła, a ów chłopak uspokajał ją głaskaniem i batem i zaczął mówić jej o czarach i o dziwach. »Poczekaj, kasztanko, nie tutaj będziesz, w stolicę wejdziesz, w bruki jej kopytami zadzwonisz, lud mnogi patrzeć na cię będzie. Na twoją szyję ładną i na twój złoty włos!… Nie bój się kasztanko! Próżny strach twój!…«157.

W swym niekonwencjonalnym przemówieniu Piłsudski ożywia narodowy mit Krakowa jako matecznika polskości, miasta, gdzie mimo dramatu rozbiorów ciągle bije serce Polski. Kraków, do którego przedarł się na czele wiernego mu wojska 11 listopada 1914 r., jest dla niego symbolem nie tylko wielkiej ojczystej przeszłości, ale i nieprzerwanego życia duchowego narodu. Skrywa się w nim jakaś irracjonalna siła tkwiąca w prastarych wieżach kościelnych, w dźwiękach hejnału, w wielkim dzwonie Zygmunta, w podziemiach Wawelu, gdzie „króle, śpiący snem wiecznym, czary w ustach mają” i gdzie „w trumnie Kościuszki czy w wielkiej trumnie Mickiewicza głosy w spiże czarów biją”158.

W opowieści narratora, zupełnie jak w baśni, poddani ciężkim próbom bohaterowie przechodzą przez nie zwycięsko, by ostatecznie dobro mogło zatryumfować nad złem. Współczesny Piłsudskiemu poeta i publicysta Roman Kołoniecki wskazuje nawet na silne zakorzenienie jego wyobraźni w odwiecznym porządku baśniowego świata, w którym cnoty zawsze są nagradzane, a występki karane, i który opiera się na niepodważalnym poczuciu sprawiedliwości i instynkcie moralnym stanowiącym religijne podwaliny wszelkiego mitotwórstwa. Autor artykułu Z bajki rodem159, którego szczególnie interesują uwidaczniające się w twórczości Piłsudskiego związki ze sferą ideową baśni, podkreśla, że jej bohaterowie stanowią zawsze upostaciowanie jakichś norm etycznych, które ona kodyfikuje, że w sferze ewokowanych przez nią emocji kryją się „skarby wiary, nadziei i miłości”, w niej też tkwią „prefiguracje bytów, których zbiorowość wygląda”, „uosobienia przyszłych wodzów, reformatorów i nauczycieli”, bo baśń to „twarz zwrócona zawsze w stronę jutra”160. Z refleksji Kołonieckiego wynika, że baśń dla Piłsudskiego stanowi wcielenie jakiegoś odwiecznego, archetypicznego uniwersum ludzkich postaw i niezmiennych wartości, a przede wszystkim jest „królestwem najśmielszej woli człowieka, królestwem heroicznego stanowienia, epickim konturem ojczyzny. Irracjonalizm bajkowej oczywistości pozwala na olśniewające popisy wirtuozom czynu, nieulękłym artystom życia. Znał Piłsudski zawiłe arkana techniki cudotwórstwa, objawiane przez Boga nielicznym – cud niezłomnego oręża i wskrzeszającego słowa”161.

Snując swą baśniową narrację, Marszałek tworzył w istocie znaczącą przypowieść historiozoficzną kryjącą prawdę o żołnierzach, którzy pokonawszy wszelkie przeszkody, jak to zwykle w baśni bywa, osiągają swój cel, przynosząc cierpiącym w jarzmie niewoli nieoceniony skarb wolności. Z jego opowieści wyłania się baśniowa sceneria wyzwolonej już Warszawy, w której świętują swoją wiktorię nowi bohaterowie narodowi – żołnierze niepodległości. I znów na scenie dziejów pojawia się ta sama Kasztanka będąca świadkiem „niesamowitych dziwów i czarów”, które wieszczył jej pan, niegdyś „szary i brudny”, a dziś „jaki zmieniony!” – „na piersi gwiazd tyle, ile państw liczy świat. Na piersi wstęga, co kolorem nieba i żałoby o zwycięstwach mówi w wielkiej wojnie i do niebios o zwycięstwie krzyczy162”. Wraz z tryumfalnym wjazdem wodza do stolicy zmienia się charakter narracji – szczera naiwność Kasztanki w oglądzie świata ustępuje miejsca patosowi słowa. Opis przekraczania bram miasta przez polskie wojsko poddany stylizacji archaicznej nieodparcie przypomina tryumfy pradawnych wodzów manifestujących swą zbrojną potęgę, bo oto, jak czytamy:

brzmią bębny warkotem okrutnym. Brzmią trąby mosiężne krzykiem, wołając żołnierzy. Idzie lud zbrojny, idzie twarda w zbrojach piechota, hełmy na nich stalowe, świecą lufy żelazne, idą krokiem twardym, miarowym, idą po zwycięstwo. Za nimi, w spiże zamknięte, ciężko i twardo idą armaty. Wśród ognia szły konie, prężąc ciała, wielkich armat ciężkie koła bruki przebijają, aż szyby się trzęsą. Za nimi malowane ułany, ułany nad ułany! Jedni idą konni, drudzy pieszo, a trąby mosiężne i warkot bębnów, fanfar odgłosy o zwycięstwie mówią163.

Nieprzypadkowe wydobywanie i eksponowanie przez Piłsudskiego pierwiastka ułańskości w kreowanej przez siebie legendzie legionowej skłania do zwrotu w stronę polskiej tradycji, w której obraz ułana „służy raczej mitowi zwycięstwa niż rytuałom klęski, cierpienia, pokuty”164. Podczas gdy ucieleśnieniem postawy martyrologicznej w polskiej kulturze staje się figura więźnia, katorżnika, zesłańca, tułacza, to ułanowi przypisana została w narodowej mitologii rola tryumfatora, bo, jak ujmuje tę kwestię Jan Prokop, ułan to „spadkobierca zwycięskich hufców husarskich, zsekularyzowany pod skrzydłami napoleońskich orłów, ale i przybliżony ludowej wyobraźni, ułan, który wbrew zimnym kalkulacjom zwycięża tam, gdzie mu nie dawano szans wygranej, ułan, który wrogów bije i serca podbija, wyrażał marzenia o chwale i ziemskich tryumfach oręża polskiego”165.

Najwymowniejszym świadectwem wielkości czynu legionowego i najbardziej miarodajnym probierzem autentyczności legendy nowego pokolenia rycerzy wolności są w przekonaniu Piłsudskiego dzieła literackie i dzieła sztuki, które w ciągu wieków rodzą się wokół prawdziwie wielkich wysiłków ludzkich, utrwalając w czasie i pamięci potomnych najbardziej wzniosłe prace ludzkiego ducha. Swą myśl o korelacji między czynem a sztuką wyraził on między innymi w lwowskim odczycie O wartości żołnierza Legionów: „Legenda i sława wzięły nas na swe skrzydła i niosły naprzód. […] Poszło przede wszystkim za nami to, co jest najpiękniejsze w kulturze ludzkiej – poszła sztuka. […] poezja twórcza należy do tych dziedzin ducha, które, mówiąc słowami Słowackiego, «owijają się jak bluszcz koło dębu», owijają się jak bluszcz koło wielkiego wysiłku ludzkiego. Im większy wysiłek, im większa praca ducha ludzkiego, tym silniej szuka poezja i sztuka dla swej twórczości motywów z tego […] życia”166.

Legiony Piłsudskiego były zjawiskiem fenomenalnym pod względem liczby pisarzy, poetów i artystów, którzy wstąpili w szeregi pierwszej popowstaniowej armii polskiej, walcząc na frontach I wojny światowej i tworząc nurt sztuki legionowej, wyrażającej ducha tej niepodległościowej formacji i stawiającej przed polskim społeczeństwem nowy zastęp bojowników o narodową sprawę. Wśród znanych ludzi pióra, którzy zasilali legionowe oddziały, znalazł się wspominany już Wacław Sieroszewski – więzień X Pawilonu, zesłaniec syberyjski, a zarazem powieściopisarz, badacz kultur azjatyckich, autor trylogii Ku wolności, a obok niego Juliusz Kaden-Bandrowski – pisarz, adiutant Komendanta, kronikarz I Brygady, który w swojej książce Piłsudczycy (1915), reportersko-wspomnieniowym zbiorze „miniatur z życia frontowego”167, stworzył niezapomniane literackie portrety wodza i współtowarzyszy broni, wnikając we wszystkie niemal sfery legionowego życia168.

W Legionach służyło także wielu innych znakomitych pisarzy, takich jak: Andrzej Strug – więzień polityczny i zesłaniec, twórca powieści Dzieje jednego pocisku (1910), Chimera (1918), Odznaka za wierną służbę (1921), Mogiła nieznanego żołnierza (1922); Gustaw Daniłowski – „człowiek podziemny”, poeta i publicysta, znany jako autor Jaskółki i Wrażeń wojennych; Władysław Orkan – człowiek gór, „bard czwartaków” (służył w 4 Pułku Piechoty II Brygady), który osobiste doświadczenia wojenne zawarł w tomie reportersko-wspomnieniowym Drogą Czwartaków. Od Ostrowca na Litwę (1916).

Jednocześnie patronował Legionom duch poezji przejawiający się w spontanicznie tworzonych wierszach, pieśniach i piosenkach żołnierskich. Jednym z bardziej znanych twórców legionowej poezji patriotycznej był Edward Słoński, autor takich tomików poetyckich, jak: Ta, co nie zginęła, Idzie żołnierz borem, lasem…, Już Ją widzieli idącą. Cieszyły się one ogromną popularnością, a kilkanaście z jego utworów, w tym Sen o szpadzie, Szły tędy pułki kozackie, Ojczyzna przedrukowanych zostało w czasie wielkiej wojny na specjalnych okolicznościowych kartach pocztowych. Do kręgu poetów-żołnierzy należeli między innymi: Adam Kowalski (autor wierszy Co strzelcy zrobić potrafią, Miała matka trzech synów, Pieśń taborytów legionowych, Żołnierze w Betlejem, Rapsod o pułkowniku Lisie Kuli), Bolesław Zahorski-Lubicz (twórca Szarej piechoty), Józef Mączka (znany z wierszy Starym szlakiem, Przysięga, Droga Legionów, Ułańskie czako, Rotmistrzowej sławie), Józef Relidzyński (autor Pieśni Legionów i Roty Piłsudczyków, który zebrał swe utwory w tomiku Wieją wiosenne wiatry. Poezje wolnościowe i legionowe), Józef Andrzej Teslar (twórca zbioru wierszy Rytmy wojenne) i Karol Łepkowski, spod którego pióra wyszły tomy poetyckie Szlakiem Legionów i Nasza wiosna. Ludowy nurt w poezji Legionów reprezentowali natomiast Wacław Denhoff-Czarnocki, Feliks Gwiżdż i Stefan Gralewski. Dla Piłsudskiego ów niezwykły rozkwit poezji wojennej był symbolicznym wyrazem „źródła nowej mocy, nowej twórczości, nowego wysiłku ludzkiego, który się uosabiał w Legionach”169. Stwierdził on nawet, że w żadnym innym okresie polskich dziejów pieśń żołnierska nie rozwijała się tak bujnie jak w legionowym:

Dotąd piosenka legionowa jest nabytkiem całego narodu. Dotąd żołnierz w wojsku polskim, gdy legiony już minęły, śpiewa nasze pieśni; śpiewa to, co grało w naszych duszach, żyje, bawi się, robi to, cośmy ongi robili na ziemiach polskich. […] Jeżeli pieśń ma jakieś znaczenie, jeżeli to, co jest piękne, co odpowiada głębokiej potrzebie duszy, ma jakiś wpływ, to pieśń żołnierska jest tym wielkim, trwałym ogniwem, które zapewnia życie Legionom, dopóki istnieje żołnierz polski170.

W istocie pieśń towarzysząca wojsku Piłsudskiego od początku istnienia tej formacji stawała się najtrwalszym nośnikiem idei legionowej, depozytariuszem tradycji narodowowyzwoleńczej, a zarazem duchowym gwarantem pamięci i żołnierskiej sławy. Zrastając się nierozłącznie z Legionami, stanowiła najżywotniejszy element ich legendy. Na fenomen pieśni legionowej zwracają uwagę Mirella i Jarosław Kurkowscy, pisząc, że jej niebywałe powodzenie tkwiło w tym, iż „prostsza i mniej wyszukana w rymach od poprzedniczek wraz z atrakcyjną skoczną melodią zawierała w sobie wszystko, co najważniejsze – patos, wiarę, nadzieję, humor, rubaszność, opowiadała o wydarzeniach, dokumentowała nastroje chwili, kojarząc się z perspektywy czasu ze zwycięstwem, osiągnięciem założonego celu – co w polskiej historii należy do rzadkości”171. Stanisław Lam natomiast, wydawca pierwszej antologii Pieśni nowych Legionów (1914/1915), przedstawiając w niej blisko pięćdziesiąt utworów żołnierskich, podkreślał, że poezja ta nie wyszła z żadnej literackiej szkoły, ale z natchnienia, które rodziło się w rowach strzeleckich, okopach, szańcach i szturmem branych pozycjach, w związku z czym o jej wartości przesądza nie tyle sama forma artystyczna, co fakt, że pisana była „krwią serdeczną” i powstawała pod wrażeniem krajobrazu pól bitewnych172.

W przeświadczeniu Piłsudskiego tę samą prawdę o Legionach wyrażały i inne sztuki piękne, w szczególności zaś malarstwo, które z żołnierskiego życia wydobywało to, co świadczyło o nadzwyczajnej sile ducha i energii ludzkiej173. Wacława Milewska i Maria Zientara w książce poświęconej sztuce Legionów Polskich piszą, że wstąpiło do nich około dwustu artystów malarzy i rzeźbiarzy, a nieprzeliczone ich rzesze stały się sympatykami formacji, pozostawiając tysiące dzieł sławiących czyn legionowy174. Wśród malarzy, którzy służyli w Legionach, byli między innymi: Leopold Gottlieb, Wincenty Wodzinowski, Edward Rydz-Śmigły, Jan Raszka, Stanisław Janowski, Henryk Minkiewicz, Leon Czechowski. Uprawianie twórczości w warunkach wojennych okazało się zadaniem nader trudnym, dlatego też wiele rodzących się na szlaku legionowym dzieł nosiło znamiona improwizacji. Były to najczęściej rysunki wykonywane kredkami, węglem, ołówkiem, rzadziej pastelami, do wyjątków należały akwarele, a obrazy olejne większego formatu powstawały poza frontem175. Wśród dzieł malarskich dominowały portrety tworzone przez cały okres legionowej epopei, wszędzie tam, gdzie było to tylko możliwe – w okopach, na tyłach frontu, w szpitalach, sanatoriach, na stacjach zaciągowych, w miejscach internowania, nawet na sali sądowej podczas procesu legionistów w Mármaros Siget176. Malarstwo portretowe, analogicznie do formy portretu literackiego, służyło temu samemu celowi – chroniło jednostkę przed całkowitym unicestwieniem w wirze wojny, która niosła ze sobą zagrożenie śmiercią masową, skazywała często na pochówek w grobach anonimowych, w mogile nieznanego żołnierza. Wszystko to sprawiało, że sztuka w czasach wojennych, bardziej niż kiedykolwiek, objawiała swą moc ocalającą przed pogrążeniem się w chaosie dziejów, przed śmiercią i zapomnieniem. Przywołane badaczki dorobku artystycznego Legionów podkreślają więc fakt, że sami dowódcy, rozumiejąc historyczno-dokumentalne znaczenie sztuki wojennej, nie tylko ułatwiali artystom pracę, ale i sami uczestniczyli w gromadzeniu pułkowych kolekcji i organizowaniu wystaw na froncie177.

Obraz Wojciecha Kossaka Wnuk tych spod Grochowa i Stoczka (1915) opisany przez Józefa Piłsudskiego w mowie O wartości żołnierza Legionów

Piłsudskiemu zapadł w pamięć zwłaszcza jeden z obrazów Wojciecha Kossaka, niezrównanego batalisty i malarza koni, który podczas wielkiej wojny zasmakował żołnierskiego żywota, służąc w pierwszej armii austriackiej i tworząc wtedy swego Legionistę, znanego też jako Wnuk tych spod Grochowa i Stoczka. To właśnie dzieło malarskie w szczególności urzekło Komendanta, bowiem ciągle stawała przed jego oczyma jak żywa postać chłopca o dziecięcej jeszcze twarzy, w szarym, legionowym mundurze, dumnie wspierającego się na karabinie, a za nim kilku jeńców rosyjskich przewyższających o głowę tego młodego wojaka. Kossak miał wyznać Piłsudskiemu, że na płótno przeniósł scenę wziętą z życia, niczego nie idealizując, i może dlatego tkwiła w tym obrazie tak głęboka prawda o pięknie młodych dusz walczących o Polskę. W odczuciu Komendanta prawdę tę wyrażały oczy chłopca-żołnierza, bo w nich odnajdywał ten sam wyraz, co w oczach swoich legionistów – były to „oczy niewinnego dziecka, młodzieńca, oczy, które życia nie znają. W tych oczach widoczny już był jednak zimny, stalowy, odblask woli, stanowczości, decyzji – znamię przedwczesnego wydobycia z duszy wartości żołnierskiej”178.

Z rozważań Piłsudskiego nad istotą żołnierskiego losu i żołnierskiej twórczości płynie refleksja, że Legiony same w sobie są poezją, i to poezją życia, w której kryje się nieśmiertelne piękno moralne. Nie bez wpływu na takie ukształtowanie się ideału żołnierza-legionisty pozostała z pewnością ojczysta literatura propagująca rycerskie wzorce i wartości, między innymi Mickiewiczowska Grażyna i Pan Tadeusz, rycerski rapsod o Mohorcie i Pieśni Janusza Wincentego Pola, Trylogia Henryka Sienkiewicza i Popioły Stefana Żeromskiego. Czerpiąc z tego zakorzenionego w narodowej tradycji rejestru postaw i zachowań, żołnierze Piłsudskiego tworzyli jednocześnie własny, niepowtarzalny etos legionowy, zaświadczony dokonanym czynem i będący w stanie wytworzyć własną, nowatorską sztukę – sztukę Legionów Polskich.

1 Cyt. za: W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 1, s. 185.

2 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 143.

3 A. Nowak, Wstęp. Z Oleandrów na świat [w:] J. Wieliczka-Szarkowa, Żołnierze niepodległości 1914–1918, Kraków 2013, s. 5–23.

4 Według różnych szacunków było ich od 144 do 174. Ibidem, s. 13.

5 J. Piłsudski, List do Prezesa Naczelnego Komitetu Narodowego Władysława Leopolda Jaworskiego [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 84.

6 Na stokach warszawskiej Cytadeli stracony został 5 sierpnia 1864 r. ostatni dyktator powstania styczniowego Romuald Traugutt, a wraz z nim śmierć ponieśli przedstawiciele najwyższych władz powstańczych – Rafał Krajewski, Józef Toczyski, Roman Żuliński i Jan Jeziorański.

7 A. Nowak, Wstęp [w:] J. Wieliczka-Szarkowa, Żołnierze niepodległości…, s. 13–14.

8 W. Lipiński, Józef Piłsudski jako pisarz. Prelekcja wygłoszona w Polskiej Akademii Literatury…, s. 13–14.

9 J. Piłsudski, Przedmowa do „Moich pierwszych bojów” [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 167.

10 Ibidem, s. 168.

11 Ibidem, s. 169.

12 C. Jellenta, Józef Piłsudski jako pisarz i mówca. Studium…, s. 35.

13 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 249. Fragmenty wspomnień legionowych Komendanta spisanych w twierdzy magdeburskiej cytowane są z międzywojennego wydania Pism zbiorowych, ponieważ w Wyborze pism, który ukazał się w ramach serii Biblioteki Narodowej, zamieszczony został tylko jeden szkic pt. Ulina Mała. Zob. J. Piłsudski, Moje pierwsze boje. Ulina Mała [w:] idem, Wybór pism…, s. 104–184.

14 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 252.

15 Ibidem, s. 254.

16 Ibidem, s. 265.

17 A. Garlicki, Wstęp [w:] J. Piłsudski, Moje pierwsze boje, Łódź 1988, s. 14.

18 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 263.

19 Ibidem, s. 277.

20 Ibidem, s. 300.

21 Ibidem, s. 301.

22 W. Sieroszewski, Piłsudski – pisarz, „Pion” 1937, nr 19 (188), s. 2.

23 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 305.

24 Ibidem, s. 327.

25 Ibidem, s. 333.

26 Ibidem, s. 339.

27 Ibidem, s. 340.

28 Ibidem.

29 Ibidem, s. 346.

30 Ibidem, s. 356.

31 A. Mickiewicz, Pieśń Filaretów [w:] idem, Wybór pism, t. 1, oprac. C. Zgorzelski, wyd. 7. poprawione i uzupełnione, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986, s. 71.

32 K. Kosiński, Józef Piłsudski a romantyzm, Warszawa 1931, s. 23.

33 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 2, s. 576.

34 Ibidem, s. 576.

35 Ibidem, s. 577.

36 J. Piłsudski, Dowodzenie podczas wojny (16-21 sierpnia 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 102.

37 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 2. Rekonstruując filozoficzne podstawy romantycznej ideologii czynu, którą przyswoił sobie Piłsudski, przywołuję rozważania Bohdana Urbankowskiego zawarte w rozdziale: Czynności i czyny. Ibidem, s. 576–585.

38 K. Kosiński, Józef Piłsudski a romantyzm…, s. 23–24.

39 Z inicjatywy Piłsudskiego i przy jego wsparciu finansowym ukazał się pierwszy tom Wspomnień legionowych (1924) pod redakcją Janusza Jędrzejewicza, nakładem Instytutu Badań Najnowszej Historii Polski. W tym tomie zamieścił Marszałek swój szkic pt. Czeremoszno. Z początkiem roku 1925 wyszedł natomiast drugi tom publikacji ze wstępem Piłsudskiego oraz z jego relacją wspomnieniową pt. Ożarów.

40 J. Piłsudski, Wstęp do tomu II „Wspomnień legionowych” (17 grudnia 1924) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 123.

41 Szczegółowo problem stosunku Piłsudskiego do źródeł historycznych, w tym do relacji wspomnieniowych, omawia Andrzej Chwalba w rozdziale Krytyka źródeł historycznych [w:] idem, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości, Kraków 1993, s. 78–97.

42 J. Piłsudski, Wstęp do II tomu „Wspomnień legionowych”…, s. 128.

43 O położeniu Legionów Polskich we wrześniu 1915 r. na froncie wołyńskim oraz o postawie Komendanta wobec polityki austriackiej pisze szczegółowo Kazimierz Świtalski w komentarzu historycznym poprzedzającym szkic Czeremoszno. Zob. J. Piłsudski, Czeremoszno [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 16.

44 W obliczu zagrożenia rozbicia I Brygady Piłsudski postanowił zarządzić fałszywy alarm, który umożliwiłby opuszczenie Kowla przez wszystkie siły legionowe podległe jego dowództwu. Zadanie to powierzone zostało por. Janowi Wojsznarowi-Opielińskiemu, który 15 września 1915 r. o godzinie 3.00 wysłał meldunek, w którym informował o ataku Rosjan na swoją kompanię i o podjętej w związku z tym decyzji wycofania się i wezwania pomocy. Ta upozorowana sytuacja zagrożenia dała Komendantowi pretekst wymarszu z Kowla w stronę Czeremoszna. Zob. W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, t. 1: 1867–1918, Warszawa 1998, s. 374–375.

45 J. Piłsudski, Czeremoszno (6 lipca 1924 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 21.

46 Ibidem, s. 23.

47 Ibidem, s. 24.

48 J. Piłsudski, Ożarów (29 grudnia 1924 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 132.

49 Ibidem, s. 132.

50 Ibidem.

51 Ibidem, s. 133.

52 K. Polechoński, Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego [w:] J. Piłsudski, Wybór pism…, s. LXXI–LXXII.

53 C. Jellenta, Józef Piłsudski jako pisarz i mówca…, s. 14.

54 List Piłsudskiego do Hansa Hartwiga von Beselera z ok. 15–20 VII 1917 r. Zob. J. Piłsudski, Korespondencja 1914–1917, oprac. S. Biegański, A. Suchcitz, Londyn 1984, s. 232.

55 S. Rosiek, Legenda [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 3. bez zmian, Wrocław–Warszawa–Kraków 2002, s. 471.

56 O świadomej strategii budowania własnej legendy przez Piłsudskiego piszą m.in.: Janusz Pajewski (Dziejowa postać Józefa Piłsudskiego [w:] Józef Piłsudski i jego legenda, red. A. Czubiński, Warszawa 1988, s. 7–28); Alina Kowalczykowa (Romantyczna postać wodza [w:] eadem, Piłsudski i tradycja…, s. 141–180); Piotr Cichoracki (Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005); Andrzej Kaliszewski („…Człowiek, który w wieczności trwa”. Późny wizerunek Józefa Piłsudskiego w twórczości publicystycznej Kadena-Bandrowskiego [w:] idem, Bagnet i pióro. Twórczość publicystyczna Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Toruń 2015, s. 187–195).

57 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 145.

58 S. Rosiek, Legenda [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 472.

59 M. Janion, M. Żmigrodzka, Romantyzm i historia, Warszawa 1978, s. 214. Zob. rozdział poświęcony mitowi Napoleona w literaturze epoki romantyzmu („Magnetyczna niewola”, Przemiany legendy mocarza, Legenda żołnierska, Legenda mesjanistyczna, „Czarna legenda”), s. 212–250.

60 Ibidem, s. 213.

61 Ibidem, s. 240.

62 J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą [w:] idem, Wybór pism…, t. 2, s. 20–21.

63 J. Piłsudski, O rewolucji 1905 roku [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 148. W odczycie tym, wygłoszonym w 1912 r., Piłsudski mówił, że podczas wojny działają dwa czynniki – moralny i techniczny. Temu pierwszemu przyznawał rolę prymarną, powołując się na autorytet Napoleona, który miał stwierdzić, że na polu walki „powodzenie przede wszystkim zależy od czynników moralnych”.

64 J. Piłsudski, Przemówienie przy dekorowaniu oficerów francuskich orderem „Virtuti Militari” (11 października 1920 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 171.

65 J. Piłsudski, Mowa na Zjeździe legionistów w Kielcach (8 sierpnia 1926) [w:] idem, Pisma zbiorowe, t. 9, s. 45.

66 Ibidem.

67 J. Piłsudski, Dowodzenie podczas wojny (16–21 sierpnia 1923 r.). Wykład V (21 sierpnia 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 116.

68 Ibidem.

69 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 162.

70 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu setnej rocznicy śmierci Napoleona (30 kwietnia 1921 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 207–208.

71 J. Piłsudski, Mowa na Zjeździe legionistów w Kielcach (8 sierpnia 1926 r.) [w:] Pisma zbiorowe…, t. 9, Warszawa 1937, s. 42.

72 B. Oleksowicz, Kościuszko [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 435. Por. A. Kijowski, O dobrym Naczelniku i niezłomnym Rycerzu, Kraków 1984; K. Śreniowska, Kościuszko, bohater narodowy. Opinie współczesnych i potomnych 1794–1946, Warszawa 1973; J. Wesołowski, Kościuszko. Bohater dwóch kontynentów, wstęp M. Jędraszewski, Kraków 2017.

73 B. Oleksowicz, Kościuszko…, s. 435.

74 Ibidem, s. 437.

75 J. Piłsudski, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w hotelu „Bristol” (3 lipca 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 29.

76 M. Janion, M. Żmigrodzka, Książę Józef [w:] eaedem, Romantyzm i historia…, s. 274–275.

77 A. Fredro, Trzy po trzy, opracowała i wstępem poprzedziła K. Czajkowska, Warszawa 1987, s. 85.

78 S. Askenazy, Książę Józef Poniatowski 1763–1813, wstęp A. Zahorski, posłowie S. Herbst, Warszawa 1978, s. 257.

79 M. Janion, M. Żmigrodzka, Romantyzm i historia…, s. 287. Zob. rozdział: Książę Józef (Narodziny herosa, Bohater żałobny, Książę Józef „klasyczny” i „romantyczny”), s. 273–311.

80 Ibidem, s. 292.

81 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 254.

82 Ibidem.

83 S. Myśliborski-Wołowski, Generał Marian Langiewicz 1827–1887, Warszawa 1971.

84 J. Piłsudski, Zarys historii militarnej powstania styczniowego [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 94.

85 Ibidem, s. 94, 127.

86 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 241–243.

87 A. Chwalba, Józef Piłsudski historyk wojskowości, Kraków 1993, s. 18–19.

88 Ibidem, s. 19.

89 Ibidem, s. 45–46. O swoich planach pisarskich dotyczących stworzenia książki o Langiewiczu pisał między innymi do Aleksandry Szczerbińskiej. Por. A. Piłsudska, Wspomnienia…, s. 123.

90 J. Piłsudski, Mowa na Zjeździe legionistów w Kielcach (8 sierpnia 1926 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 41.

91 Ibidem, s. 400.

92 Ibidem, s. 313.

93 W. Sieroszewski, Józef Piłsudski, Piotrków 1915.

94 Ibidem, s. 74.

95 Ibidem.

96 A. Kaliszewski, „…Człowiek, który w wieczności trwa”. Późny wizerunek Józefa Piłsudskiego w twórczości publicystycznej Kadena-Bandrowskiego [w:] idem, Bagnet i pióro…, s. 193–194, s. 188.

97 S. Goodenough, Tactical genius in battle, London 1979. Por. Z. Wójcik, Józef Piłsudski…, s. 49–50.

98 J. Piłsudski, Mowa na bankiecie w Krakowie 29 marca 1916 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 50.

99 M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 2000, s. 68–94.

100 Ibidem, s. 74.

101 Zob. M. Ossowska, Ethos rycerski w Grecji starożytnej [w:] eadem, Ethos rycerski… Ibidem, s. 22–47.

102 J. Piłsudski, Rozkaz o powstaniu Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 10.

103 Ibidem, s. 9–10.

104 J. Piłsudski, Rozkaz po bitwie od Laskami [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 14.

105 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu boju pod Konarami [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 28.

106 J. Piłsudski, Rozkaz do P.O.W. [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 39.

107 J. Piłsudski, Rozkaz powitalny po złączeniu Brygady [w:] Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 45.

108 J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny [w:] idem, Wybór pism…, s. 84.

109 B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 2, Warszawa 1997, s. 555.

110 Ibidem, s. 567–568.

111 M. J. Olszewska, Człowiek w świecie Wielkiej Wojny. Literatura polska z lat 1914–1919 wobec I wojny światowej. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2004, s. 11.

112 Zob. M. Eksteins, Święto wiosny, Wielka Wojna i narodziny nowego wieku, tłum. K. Rabińska, Warszawa 1996, s. 254–255.

113 J. Kleiner, Pod wrażeniem wojny i „Księgi ubogich” [w:] idem, W kręgu historii i teorii literatury, wybór i oprac. A. Hutnikiewicz, Warszawa 1981, s. 450.

114 J. Piłsudski, Przedmowa do „Moich pierwszych bojów” (7 lutego 1925 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 169.

115 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu bitwy pod Kostiuchnówką [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 54–55.

116 Zob. M. Pruszyński, Dramat Piłsudskiego, Wojna 1920, wyd. 3. rozszerzone z przedmową J. Pajewskiego, Warszawa 1999, s. 307. Por. J. Piłsudski, Rok 1920, M.I. Kolin, Londyn 1941, s. 161.

117 J. Piłsudski, Przemówienie na zjeździe legionistów we Lwowie [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 82.

118 J. Piłsudski, Przemówienie wygłoszone przy opuszczaniu stanowiska Szefa Sztabu Generalnego (13 czerwca 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 19.

119 Ibidem.

120 J. Piłsudski, Rozkaz po bitwie pod Laskami [w:] idem, Pisma zbiorowe… t. 4, s. 14.

121 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu boju pod Łowczówkiem [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 24.

122 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu boju pod Konarami [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 28.

123 M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany…, s. 133.

124 J. Świniarski, O niektórych poszukiwaniach aksjologii profesjonalnych sił zbrojnych [w:] Obywatel w mundurze. Aksjologiczny wymiar funkcjonowania nowoczesnych sił zbrojnych, red. H. Spustek, Wrocław 2013, s. 156–157.

125 J. M. Bocheński, De virtute militari. Zarys etyki wojskowej, Kraków 1993, s. 18.

126 M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany…, s. 75.

127 M. Janion, M Żmigrodzka, Romantyzm i historia…, s. 291.

128 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów (5 sierpnia 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 75.

129 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu boju pod Łowczówkiem…, s. 24.

130 Ibidem.

131 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu boju pod Konarami…, s. 27–30.

132 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu bitwy pod Kostiuchnówką…, s. 55–56.

133 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje…, s. 342–343.

134 Ibidem, s. 349.

135 Piłsudski opisuje przypadek, gdy jeden z granatów padł na baterię artylerii, uszkodził nieprzyjacielskie działa i zranił kilku artylerzystów. Wywołało to przerażenie wśród Rosjan, którzy kazali pogasić światła w mieście i szukać telefonu, bowiem przypuszczali, że tak celnymi strzałami ktoś musi kierować telefonicznie.

136 Landszturm (niem. Landsturm) – pospolite ruszenie w XIX w. i XX w. w Niemczech, Austro-Węgrzech, Holandii i Szwajcarii.

137 J. Piłsudski, Moje pierwsze boje…, s. 399.

138 Ibidem, s. 357.

139 Ibidem, s. 357.

140 Ibidem, s. 383.

141 Ibidem, s. 354.

142 J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny [w:] idem, Wybór pism…, s. 84.

143 Cyt. za: M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany…, s. 90.

144 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów (5 sierpnia 1923 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 62.

145 J. Prokop, Ułan [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 985.

146 Ibidem, s. 986.

147 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów…, s. 70.

148 J. Piłsudski, Przemówienie do legionistów w dniu święta zjednoczenia armii (19 października 1919 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 116.

149 Polskie oddziały pod dowództwem Piłsudskiego stacjonowały na Polesiu Wołyńskim od września 1915 r. do października 1916 r.

150 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów…, s. 70.

151 J. Prokop, Ułan [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 986.

152 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów…, s. 75.

153 K.W. Wójcicki, Zarysy domowe, t. 2, Warszawa 1842, s. 431–478. O znaczeniu konia w polskiej tradycji i kulturze pisze m.in. Łucja Ginkowa we wstępie do antologii „Koń ma duszę w sobie”, Kraków 1988 („Biblioteka Romantyczna”).

154 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów…, s. 70.

155 Putnia – skórzane wiadro do pojenia koni kawaleryjskich.

156 J. Piłsudski, Przemówienie przez radio w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości (11 listopada 1926 r.) [w:] Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 48.

157 Ibidem, s. 50–51.

158 Ibidem, s. 51.

159 R. Kołoniecki, Z bajki rodem, „Pion” 1937, nr 19 (188), s. 17.

160 Ibidem.

161 Ibidem.

162 Mowa o wstędze orderu Virtuti Militari, która jest dwukolorowa, czarno-błękitna.

163 J. Piłsudski, Przemówienie przez radio w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości…, s. 52.

164 J. Prokop, Ułan…, s. 986.

165 Ibidem, s. 987.

166 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów [w:] Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 69.

167 A. Kaliszewski, Piłsudczycy (1915–1932) – narodziny i żywot mitu [w:] idem, Bagnet i pióro. Twórczość publicystyczna Juliusza Kadena-Bandrowskiego…, s. 126.

168 Pisząc o Piłsudczykach, Andrzej Kaliszewski podkreśla, że tom wojennej publicystyki J. Kaden-Bandrowskiego to także „swoista wiwisekcja Brygady jako sprawnego mechanizmu, to różne przekroje tego samego materiału, od zagadnień batalistycznych i ideowych po bardzo prozaiczne, a więc sprawy organizacyjne, aprowizacyjne, obozowe, prywatno-bytowe, święta i inne uroczystości”. Ibidem, s. 125.

169 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów…, s. 69.

170 Ibidem.

171 M. Kurkowska, J. Kurkowski, Życie codzienne Legionów [w:] Legenda Legionów. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010, s. 236–238. Liczba utworów legionowych powstałych w okresie I wojny światowej jest imponująca. Świadczy o tym najwymowniej współcześnie wydana antologia, w której Adam Roliński zebrał blisko pięćset pieśni żołnierskich. Zob. A. Roliński, Pieśni i piosenki żołnierskie z lat 1914–1918. Antologia, Kraków 1996.

172 Pieśń nowych Legionów (1914/1915). Antologia, zebrał i przedmową poprzedził S. Lam, Wiedeń 1915, s. 5.

173 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów [w:] Pisma zbiorowe…, t. 6, s. 69.

174 W. Milewska, M. Zientara, Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918, Kraków 1999. Zob. też: W. Milewska, M. Zientara, Sztuka Legionów Polskich [w:] Legenda Legionów…, s. 411.

175 Ibidem, s. 412.

176 Ibidem.

177 Ibidem.

178 J. Piłsudski, O wartości żołnierza Legionów…, s. 68.

V. W kręgu tradycji romantycznej

Na światopogląd Piłsudskiego i jego wybory ideowe niezaprzeczalny wpływ wywarł romantyzm pojmowany nie tylko w kategoriach natchnionej poezji wieszczów i sztuki przenikniętej narodowym duchem, ale także utożsamiany z określonym systemem wartości i postaw moralnych, z filozofią czynu i historiozofią próbującą dociec uniwersalnych mechanizmów dziejowych, z koncepcjami społecznymi, politycznymi i religijnymi, jakie rodziły się w czasach Mickiewicza i Słowackiego, Kraszewskiego i Norwida, w czasach tryumfu „czucia i wiary” przeciwstawionych ograniczeniom racjonalizmu i zimnej kalkulacji. Był to okres odkrywania człowieka w jego wymiarze indywidualnym i duchowym, a zarazem czas utwierdzania się wspólnoty narodowej w poczuciu swej odrębności, czas fascynacji własną przeszłością, folklorem i rodzimymi tradycjami. Kształtująca życie społeczne i polityczne narodu literatura romantyczna oddziaływała nie tylko na ludzi swojej epoki, lecz także na kolejne generacje Polaków tak w drugiej połowie XIX w., jak i w rozpoczynającym się następnym stuleciu.

W odczuciu Piłsudskiego to właśnie literatura czasów Mickiewicza i Słowackiego dawała zniewolonym Polakom poczucie wolności duchowej, uczyła cierpieć za ojczyznę i cierpieniu temu nadawała głęboki sens, wiodła do walki i nakazywała najwyższe poświęcenie wyznawanej idei. Mówiła o godności i dumie narodowej, o wierności testamentowi przodków, stanowiła drogowskaz i kodeks wartości dla trwających w jarzmie niewoli. Dzieła tej epoki – Dziady, Pan Tadeusz, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza, Kordian, Anhelli, Grób Agamemnona Słowackiego, Nie-Boska komedia, Przedświt i Hymny przyszłości Krasińskiego, powieści historyczne Kraszewskiego, Pieśni Janusza i Mohort Pola oraz wiele innych powstających pod zaborami i na emigracji – dawały siłę przetrwania, uczyły patriotyzmu, kształtowały duchową więź z ojczyzną, nakazywały dźwiganie ciężaru odpowiedzialności za jej losy, a przede wszystkim nawoływały do czynu i do pracy wznoszącej na wyższy poziom życia duchowego. Romantyzm był bowiem pewną wspólnotą ideałów żywotnych i aktualnych, których najpełniejszym wyrazem jest literatura mająca zdolność przeobrażania rzeczywistości i człowieka pretendującego do rangi jej kreatora. Piłsudski wyrastał ideowo z tradycji romantyzmu1, czuł się spadkobiercą i realizatorem testamentu wieszczów. Swoją postawę życiową, aktywność patriotyczną i swój program polityczny budował w oparciu o romantyczną ideę walki czynnej i romantyczne w swej istocie dążenie do moralnego odrodzenia polskiego społeczeństwa. Myśl Piłsudskiego skupiała się wokół duchowego aspektu życia narodu, bowiem w jego wewnętrznych, niemierzalnych pokładach upatrywał siły, która umożliwiałaby walkę o wolność i wybicie się na niepodległość.

Identyfikując się z romantyczną filozofią czynu i manifestując swą gotowość do walki o Niepodległą w roku 1914, w ten oto sposób wyrażał imperatyw ducha, rację serca i potęgę woli:

Bolało mnie już od dawna, że w społeczeństwie polskim nie było szerokiego rozmachu, gniotła mnie małość życia i aspiracji, wynik niewoli. Być może jestem romantykiem, być może […] dlatego, że nigdy nie byłem zwolennikiem pracy organicznej, wszedłem w tę wojnę. Ale porwało mnie w niej coś wielkiego i to, że otworzyła się możność czynu polskiego. Byłem w tym tylko wyrazicielem tego w Polsce, co się dusiło w atmosferze niewoli. Dzięki tej części, która postawiła pierwsze wojenne kroki, mogliśmy pociągnąć za sobą choć część narodu. Trzeba było bowiem, aby to, co było szaleństwem, stało się także i rozumem polskim2.

W romantyzmie czerpiącym z narodowej przeszłości, a zarazem zwróconym ku przyszłości, wizyjnym i profetycznym, mieszczącym w sobie idee prometeizmu i mesjanizmu, mistycyzm i metafizykę, odnajdywał Piłsudski, pisarz i ideolog, niezachwianą wiarę w „orlą potęgę ducha” mającą moc pobudzania do czynu, gorący patriotyzm i silne poczucie przynależności do narodowej wspólnoty, a przede wszystkim świadectwo mówiące o moralnej sile bojowników o wolność i sprawiedliwość dziejową. Romantyczny model życia domagający się bohaterstwa, aktywizmu i twórczego działania w porządku historycznym, przepojony ideą bezkompromisowej walki o najwyższe wartości, urzeczywistniał jako realizator romantycznego etosu człowieka podziemnego, idei walki niepodległościowej oraz duchowego testamentu Juliusza Słowackiego.

Studium „człowieka więziennego”

„W Polsce więzienie jest stałym, codziennym jak gdyby towarzyszem myśli ludzkiej. Jest to część kultury myślowej, część kultury politycznej, kultury codziennego życia Polski”3 – twierdził Józef Piłsudski w swym odczycie Psychologia więźnia, uwydatniając tę bolesną prawdę, że doświadczenia więzienne po utracie niepodległości wrastały i zakorzeniały się w świadomości kolejnych pokoleń Polaków, którzy już z chwilą narodzin naznaczeni byli piętnem niewoli.

W epoce romantyzmu uznawanej powszechnie za epokę ludzi podziemnych, którym patronowały idee wolnościowe, spiski powstawały nie tylko na ziemiach polskich pod zaborami, ale też na emigracji, w miejscach katorgi i zesłania, takich jak Omsk, Tomsk czy Astrachań, a zwłaszcza w ośrodkach uniwersyteckich będących skupiskami patriotycznie usposobionej młodzieży – w Krakowie, Wilnie, Charkowie, Kijowie, Moskwie, Petersburgu, Dorpacie, Berlinie i Wiedniu4. Już w pierwszych latach po utracie niepodległości (1796–1800) zawiązane zostały cztery spiski przeciwko władzy zaborców – lwowski, gdański, podlaski i warszawski. W ciągu piętnastu lat istnienia Królestwa Polskiego powstało aż sześćdziesiąt organizacji konspiracyjnych (w Wilnie i Warszawie działało ich w sumie czterdzieści), w okresie międzypowstaniowym natomiast, a ściślej mówiąc do czasu wybuchu wojny krymskiej (1853–1856), aktywnych było około stu tajnych związków, z czego ponad dwadzieścia działało w Galicji (1832–1848) i tyleż samo w Królestwie Polskim oraz na ziemiach zabranych (1835–1848)5. Wybuch zaś styczniowego zrywu narodowego poprzedził okres „masowego spiskowania”, gdyż liczba zaprzysiężonych sięgnęła – według danych Oskara Awejde, powstańca styczniowego i członka Tymczasowego Rządu Narodowego – aż 20 tys. osób6. Fenomen polskich spisków pierwszego półwiecza XIX stulecia, jak wynika z badań Wiktorii Śliwowskiej, tkwił w ich nieprzerwanym rozwoju i odradzaniu się mimo niepowodzeń, co stanowiło o ciągłości tradycji konspiracyjnej, którą udawało się zachować w najtrudniejszych warunkach i wbrew stosowanym represjom7. Następcami i kontynuatorami romantycznych spiskowców staną się działający w podziemiu socjalistyczno-niepodległościowym przedstawiciele pokolenia Józefa Piłsudskiego, którzy poprzez swą działalność nawiązywać będą do romantycznej tradycji spiskowej, do idei wywalczenia wolności w wyniku zbrojnego powstania przeciwko zaborcy.

W kształtujący się przez cały XIX w. etos człowieka podziemnego, w jego niejako modelową biografię, wpisywał się po wielokroć etap więzienny i zesłańczy będący udziałem tysięcy poddanych represjom konspiratorów. W samym zaborze rosyjskim w okresie międzypowstaniowym „postawiono w stan oskarżenia 3328 osób, z tego 2253 osobom zarzucono udział w tajnych stowarzyszeniach, powiązania z ruchem spiskowym, kolportaż tajnych wydawnictw i antyrządową propagandę, a 1075 osobom «inne przestępstwa o charakterze politycznym»”8. Wszelki bunt przeciwko władzy zaborczej kończył się najczęściej dla spiskowca wtrąceniem do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, do lochów Szlisselburga, do kazamat twierdzy pietropawłowskiej bądź wygnaniem na Sybir – najrozleglejsze więzienie carskiego imperium: bez dachu i krat, ale i bez możności ucieczki. Pokolenia spiskowców łączyły zwykle te same doświadczenia – po lekturze nieprawomyślnych w oczach władzy wierszy i „książek zbójeckich” (takich jak Konrad Wallenrod, III część Dziadów, Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego)9 oraz po okresie przynależności do tajnego kółka samokształceniowego przychodził czas na działalność konspiracyjną, na udział w pracach programowo-agitacyjnych, które coraz wyraźniej przybierały kształt planów powstańczych. Dekonspiracja natomiast pociągała za sobą nieunikniony etap śledczo-sądowy związany z aresztowaniem i wielomiesięcznym śledztwem. Kończył się on ogłoszeniem wyroku i wyegzekwowaniem surowej kary – długoletniego uwięzienia, zesłania, katorgi na Sybirze bądź na Kaukazie (służba w Korpusie Kaukaskim, zwłaszcza „konarszczyków”). W XIX stuleciu do najbardziej mrocznych miejsc narodowego męczeństwa należały więzienia – św. Michała w Krakowie, karmelitów we Lwowie, kazamaty w Spielbergu, Kufsteinie, Ołomuńcu, Munkaczu (w zaborze austriackim); w Poznaniu, Głogowie, Grudziądzu, Berlinie, Spandau (w zaborze pruskim) oraz w Warszawie (u karmelitów i Cytadela), Brześciu, Zamościu, Wilnie i Szlisselburgu (w zaborze rosyjskim)10. Przebycie tak ciężkiego w życiu skazańca etapu powodowało, że przynajmniej część spośród tych buntowniczych natur na dobre rezygnowała z dążeń narodowowyzwoleńczych, z dalszej działalności konspiracyjnej, ale byli i tacy, którzy zaraz po opuszczeniu murów więziennych bądź po powrocie z zesłania na nowo wstępowali do patriotycznego podziemia. Szeregi niezłomnych kruszyły się mimo wszystko, głównie w wyniku wysokiej śmiertelności i ciężkich warunków odbywania kary – „ginęli na szubienicach, umierali za młodu, sterani kolejnymi pobytami w więzieniach, które opuszczali nierzadko jako inwalidzi, uchodzili na emigrację”11.

Jednocześnie dzieło spiskowców podsycały i pozwalały mu się wciąż na nowo odradzać legendy o bohaterach walki podziemnej – postaciach autentycznych, które współtworzyły heroiczny wymiar polskiej historii porozbiorowej. Spośród najbardziej znanych działaczy niepodległościowych w panteonie męczenników narodowej sprawy znalazł się między innymi Walerian Łukasiński – twórca Wolnomularstwa Narodowego i Towarzystwa Patriotycznego, który po osądzeniu i publicznym upokorzeniu spędził 46 lat w carskich kazamatach, w tym 31 w lochach osławionej twierdzy szlisselburskiej. Znalazł się w nim również przywódca listopadowego spisku podchorążych Piotr Wysocki, katorżnik przykuty do taczek w nerczyńskiej kopalni rudy na Sybirze, umierający w wielkim osamotnieniu i zapomnieniu. Do grona patriotów, których życie zakończyło się tragicznie, zaliczyć należy także skazanych na śmierć przez powieszenie Artura Zawiszę i Michała Wołłowicza. Karol Levittoux natomiast, nie chcąc dłużej poddawać się brutalnym przesłuchaniom, popełnił w celi samobójstwo przez samospalenie. O duchowej wielkości konspiratora-ofiarnika zaświadczała patriotyczna postawa Szymona Konarskiego, działacza tajnego Stowarzyszenia Ludu Polskiego, który mimo najwymyślniejszych tortur nikogo nie zdradził, a na dobę przed rozstrzelaniem, jak głosiła legenda więzienna, napisał jeszcze poemat nawiązujący do Wielkiej Improwizacji z Mickiewiczowskich Dziadów12.

W romantyczny etos człowieka podziemnego, który w najtrudniejszych sytuacjach czynem dowodził znaczenia wyznawanej przez siebie idei wolnościowej, wpisywał się również jako więzień polityczny, zesłaniec syberyjski i niestrudzony konspirator Józef Piłsudski. W swoim odczycie Psychologia więźnia przypominał, że kiedy przejmował władzę w odradzającej się ojczyźnie, przełamując fatum ciążące nad całymi pokoleniami ludzi podziemnych, przybywał do Polski wprost z więzienia. „Magdeburg bowiem był więzieniem i przybyłem po to, ażeby przy pierwszym rozkwicie życia nowej Polski wejść na najwyższy szczebel reprezentowania jej, jako świeżo wypuszczony z więzienia człowiek”13 – wyznawał, podkreślając tym samym znamienny fakt, że na czele odradzającego się państwa staje właśnie człowiek więzienny, za sprawą którego dokonuje się symboliczny akt zerwania kajdan niewoli.

Fenomen człowieka więziennego oddaje najpełniej literatura romantyczna, która dla Piłsudskiego stanowiła poetycki testament i ideowy drogowskaz wyrastający z dzieł tej miary, co Dziady Mickiewicza, Anhelli Słowackiego czy też poemat Krasińskiego pt. Ostatni z centralną postacią więźnia skutego łańcuchami w syberyjskich podziemiach, skazanego na trwanie „w nędzy – w chorobie – w ciemności – w milczeniu!”. O tym, jak bardzo pociągała romantyków problematyka więzienna, zwłaszcza zaś skomplikowana sytuacja egzystencjalna człowieka zniewolonego i sfera jego życia duchowego, świadczy najwymowniej cały szereg wybitnych realizacji literackich, wśród których na pierwszy plan wysuwają się Więzień Chillonu Byrona i jego Dwaj Foskarowie, Prometeusz rozkowany Shelleya, Maria Stuart Schillera, Nędznicy i Ostatni dzień skazańca Hugo bądź też Jeniec Kaukazu Puszkina14. Najbardziej bodaj złożony portret więźnia politycznego, obdarzonego szczególnymi predyspozycjami psychicznymi i bogatym życiem wewnętrznym, więźnia, którego najwyższym celem jest przeciwstawienie się despocie i walka o wolność, który ma poczucie wyjątkowości swej historycznej roli oraz sensu swego cierpienia, stworzyła właśnie literatura polskiego romantyzmu. Przekazywała ona i utrwalała wzorzec człowieka podziemnego i zarazem więziennego, bez wahania przyjmującego los spiskowca-straceńca, który mimo ponoszonej klęski jest nosicielem najwyższej idei wolnościowej. Jego postawa i czyny zapisują się w zbiorowej pamięci narodu i oddziałują na jego świadomość, obrastają legendą i stanowią ważny transfer wartości dla kolejnych pokoleń spiskowców, którym patronują te same dążenia. W oczach romantyków więzienie było miejscem nabierającym cech uświęcających, wiązało się bowiem z ofiarą i cierpieniem, które, jak podkreśla Andrzej Makowiecki, „nadawały więźniowi charyzmat upoważniający go do promieniowania duchowego na zbiorowość znajdującą się poza murami odosobnienia”15. Dla pokolenia Mickiewicza i Słowackiego bycie więźniem politycznym wynikało ze świadomego wyboru własnego losu i oznaczało dobrowolne spełnianie misji niepodległościowej, na jaką wskazywał kształtujący się w epoce romantyzmu etos więźnia-ofiarnika.

W pamięć Piłsudskiego zapadł szczególnie Mickiewiczowski wiersz Do matki Polki przywołany w studium o psychologii więźnia16. Mówi on o losie polskiego dziecka, które, rodząc się w niewoli, naznaczone było od początku piętnem skazańca, i o tym, że jego rodzicielka, która wszczepiała weń miłość do ojczyzny, skazywała je wbrew swej woli na więzienny bądź zesłańczy żywot. Romantyczny poeta kieruje więc w jej stronę bolesne przesłanie, by wychowując swego syna na patriotę, przyzwyczajała go do myśli o cierpieniu zgotowanym mu przez tyrana: „Każże mu wcześnie w jaskinię samotną / Iść na dumania… zalegać rohoże, / Oddychać parą zgniłą i wilgotną / I z jadowitym gadem dzielić łoże…”17. Matka Polka musi więc być świadoma skutków, jakie przyniosą jej wysiłki w przyszłości, musi zdawać sobie sprawę z tego, że bezwzględny system represji niszczył będzie jednostki najbardziej aktywne politycznie i przywódcze, jednostki tym bardziej niebezpieczne dla władzy zaborczej, że gotowe na najwyższą ofiarę. Romantycznej poezji patriotycznej, której symbolem jest świetlista postać wzbijającego się ku słońcu orła białego, wyobrażającego marzenie o rycerskiej walce z otwartą przyłbicą18, przeciwstawia Mickiewicz wcielany przez jego pokolenie etos człowieka podziemnego, przypominającego postać „wystygłego węża”, który „mową truje z cicha jak zgniłym wyziewem”. „Przygotowanie do «boju bez chwały», do «męczeństwa bez zmartwychwstania» miało się stać głównym celem domowej edukacji młodzieży”19 – czytamy w książce Romantyzm i historia. Jej autorki podkreślają, że romantyczna literatura tyrtejska „przeważnie akceptowała ironiczno-tragiczną tonację Mickiewiczowskiego wiersza Do matki Polki, wezwanie, by bawiła swoje dziecię «przyszłymi jego zabawkami» – „Wcześnie mu ręce okręcaj łańcuchem, / Do taczkowego każ zaprzęgać woza, / By przed katowskim nie zbladnął obuchem / Ani się spłonił na widok powroza”20. Strofy te dobrze znane Piłsudskiemu i niejednokrotnie przywoływane w jego tekstach wyrażały bolesne przeświadczenie o tragizmie ludzi podziemnych, poddawanych przemocy ze strony najeźdźcy, który, ujmując rzecz metaforycznie, żelaznymi kajdanami chciał spętać nie tylko ich ciała, ale i dusze. Takim człowiekiem był dla Piłsudskiego sam twórca przytaczanego wiersza o losie zniewolonych – Adam Mickiewicz, który po zdemaskowaniu tajnych związków młodzieżowych w Wilnie więziony był przez pół roku w celi klasztoru bazylianów, a potem skazany na zesłanie w głąb Rosji (1823), takim też był dla przyszłego Naczelnika Polski Tadeusz Kościuszko – „jako jeden z pierwszych prawie osadzonych w więzieniu zaborców”21, który ranny w bitwie pod Maciejowicami dostał się do niewoli, a później do twierdzy pietropawłowskiej.

W niejednym więzieniu przebywał także i sam Piłsudski. Najpierw jeszcze jako student zamieszany przypadkowo w carobójczy spisek osadzony został w twierdzy pietropawłowskiej i skazany na pięcioletnie zesłanie do wschodniej Syberii. Kilkanaście lat później natomiast, już jako czołowy działacz PPS, po demaskacji drukarni „Robotnika” w 1900 r. trafił najpierw do więzienia w Łodzi, a następnie do osławionego X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej22, skąd odesłany został do petersburskiego szpitala psychiatrycznego. Aresztowany ostatni raz w 1917 r. przez tajną policję niemiecką po tzw. „kryzysie przysięgowym” przetrzymywany był kolejno w Gdańsku, w Spandau pod Berlinem, w Wesel nad Renem, aż w końcu przewieziono go do twierdzy w Magdeburgu, więzienia specjalnego, w którym, jak mówił, „więcej szło o izolowanie człowieka, dlatego że jest niebezpieczny niż o jakiekolwiek inne więzienne warunki”23.

Próbą wyrażenia tego, co stanowi o istocie człowieka więziennego, który przemawia głosem wielu pokoleń polskich skazańców, jest wspomniany już tekst Marszałka o znamiennym tytule Psychologia więźnia, wygłoszony 24 maja 1925 r. w Warszawie. Autor dzieli się w nim własnymi doświadczeniami i obserwacjami dotyczącymi tak przeżyć wewnętrznych objawiających się w warunkach przymusowego odosobnienia, jak i mechanizmów obronnych składających się na strategię walki z więziennym reżimem. Zastanawiając się, czym tak naprawdę jest stan uwięzienia, Piłsudski definiuje go jako ograniczenie swobody materialnej do minimum i swobody ruchu do niewielkiej przestrzeni wyznaczonej przez cztery ściany, zakratowane okno i wiecznie zamknięte drzwi z wyciętym judaszem, przez który zagląda notorycznie oko dozorcy więziennego. Na udrękę psychiczną skazańca składa się zarówno doznanie absolutnej alienacji, jak i trudne do zniesienia poczucie nieustannego inwigilowania oraz świadomość utraty panowania nad własnym życiem, samodecydowania o sobie zgodnie ze swoją wolą i pragnieniami. Zastanawiając się nad fenomenem więzienia i wpływem, jaki wywiera ono na uwięzionego, Piłsudski dochodzi do wniosku, że gdyby przyszło zbadać jego istotę metodą naukową, wówczas trzeba byłoby „ująć w twarde ramy statystyki zdrowie zniszczone przez więzienie, statystykę obłąkań wywołanych przez więzienie, statystykę śmierci przedwczesnej więźniów skracających sobie życie, statystykę kubicznych metrów powietrza, tej pary zgniłej i wilgotnej, którą oddychać nieraz trzeba”24.

Józef Piłsudski podczas odczytu na temat psychologii więźnia, wygłoszonego w teatrze „Splendid”, Warszawa, 24 maja 1925 r.

Uzewnętrzniające się w odczycie Piłsudskiego doświadczenia „człowieka więziennego” zrodziły się w atmosferze właściwej już dla nowoczesnego typu więzienia, które, jak twierdzi znawczyni tego tematu Marta Piwińska, stanowiło instytucję totalną (tak samo jak szkoła, wojsko i zakład psychiatryczny), instytucję stawiającą sobie za najwyższy cel uformowanie na nowo ludzkiej osobowości, absolutne zawładnięcie całym człowiekiem – jego ciałem, duszą, myślami i odruchami warunkowymi, przeniknięcie do wnętrza skazańca, opanowanie jego umysłu, wyobraźni, emocji i woli25. Więzienia o specyficznej strukturze architektonicznej, umożliwiające coraz ściślejszy dozór osadzonego, zapełniały mapę Europy już w latach 1700–1789, natomiast w Królestwie Polskim takim w pełni nowoczesnym więzieniem stał się dopiero X Pawilon Cytadeli Warszawskiej, wzniesionej po upadku powstania listopadowego w celu sterroryzowania ludności stolicy26. Najważniejsze były jednak zasady rządzące owymi przybytkami ludzkiego zniewolenia – izolacja, dyscyplina oraz stały, totalny dozór – godzące w system wartości wyznawany przez człowieka epoki romantyzmu oraz przez tych późniejszych konspiratorów, którzy utożsamiali się z romantycznym stylem zachowań ludzi podziemnych. Te trzy nadrzędne metody postępowania wobec skazańca wymieniane przez Piłsudskiego w Psychologii więźnia poddane zostają dokładnej analizie w tekście Piwińskiej Więzień. Sztuka i życie praktyczne27. Jego autorka wskazuje na fakt, że izolacja od społeczeństwa oraz od innych więźniów (zwłaszcza przed zapadnięciem wyroku) miała nie tylko przeciwdziałać wymianie niepożądanych przez władzę informacji, ale przede wszystkim negatywnie wpływać na sferę psychiki aresztowanego. Utrzymanie dyscypliny, jak podkreśla, wiązało się natomiast z „drobiazgowym rozkładem czasu, absolutnym uporządkowaniem życia, w którym nie ma miejsca na przypadek, dowolność i nic osobistego”. W ten sposób więzień tracił poczucie samodzielności i kontroli nad sobą samym, nad własnymi poczynaniami i myślami, które pozostawać musiały w ścisłym zespoleniu z rytmem wyznaczonym przez odgórnie narzucony porządek posiłków, snu, spaceru i przebywania w celi. Człowiekowi więziennemu odbierane były też zewnętrzne atrybuty niezależności – zegarek, pieniądze, notes, scyzoryk i inne osobiste rzeczy. Do tego dochodził jeszcze czynnik trzeci – absolutny dozór „sięgający głębiej, pełniejszy, bo obiektem wszechstronnej kontroli oddanym do pełnej dyspozycji organów śledczych jest nie tylko fizyczna osoba więźnia, lecz także cała jego biografia, powiązania rodzinne i towarzyskie, lektury, uczucia, myśli”28, czego symbolicznym wyrazem stawał się „dziewiętnastowieczny wynalazek” teczki personalnej z aktami więźnia, świadczącej o jego wszechstronnym prześwietlaniu i ciągłej inwigilacji. Wszystkie te przemyślne zabiegi, zdążające w kierunku unifikacji i degradacji jednostki ludzkiej, prowadzić miały do unicestwienia indywidualności człowieka uwięzionego, do odarcia go z tożsamości i wytworzenia w nim poczucia całkowitej klęski przez wtłoczenie w zbiurokratyzowany, wyzbyty ludzkiego elementu system, który miał na celu „wyeliminować w ogóle możliwość «pozawięziennego» i «romantycznego» spojrzenia więźnia na samego siebie”29.

Te same mechanizmy niszczenia buntowniczej osobowości funkcjonowały również za czasów Piłsudskiego, o czym świadczy relacja jednej z więźniarek zamkniętych na początku XX w. w celi X Pawilonu. Przypominała jej ona „duży, komfortowy grobowiec” z „iście grobową ciszą”, a wrażenia, jakie temu towarzyszyły, uzupełniał „specjalny regulamin wiszący na ścianie, zalecający więźniom kompletne zapomnienie o tym, kim kto był przed uwięzieniem”30. Prowadziło to, jak pisze więźniarka, do „zupełnego unicestwienia za życia, czyli śmierci cywilnej” – „straciłeś wszystko, aż do imienia i nazwiska włącznie, i jesteś tylko jakimś martwym numerem 45, jak i tamte wszystkie numery, które siedzą w szeregach innych cel”31.

Usiłując wniknąć w psychikę więźnia, Piłsudski wskazuje drogi ratunku przed pustoszącym człowieka stanem depresji, przed więzienną nerwicą, omamami i manią prześladowczą, które wynikały z ciężkich warunków bytowych, szykan ze strony służb więziennych i brutalnych przesłuchań prowadzonych przez Komisję Śledczą. Za najskuteczniejszy mechanizm obronny autor Psychologii więźnia uznaje wytworzenie w sobie własnego, niezależnego od nikogo świata duchowego, który daje poczucie wewnętrznej wolności i siły moralnej. Wolność duchowa człowieka fizycznie zniewolonego to dla Piłsudskiego wartość najwyższa, uświęcona przez narodową literaturę romantyczną, która celę więzienną postrzegała paradoksalnie jako miejsce mające zdolność potęgowania jego siły wewnętrznej, co najpełniejszy swój wyraz znalazło w scenach więziennych III część Dziadów. Romantycy bowiem traktowali więzienie jako „miejsce przeżywania i uświadamiania sobie wolności duchowej”, gdyż człowiek epoki „czucia i wiary”, stawiającej ducha ponad materię, nie uważał, by ograniczenie wolności fizycznej było tożsame z ograniczeniem wolności duchowej, a stan fizycznego uwięzienia uznawał jedynie za prowadzący do jej zintensyfikowania32. Do tego, by zapewnić sobie konieczne minimum niezależności, wystarczały, jak wynika z rozważań Piłsudskiego, sposoby czasem dość prozaiczne. W swoim studium wspomina na przykład, że sam całymi godzinami uczył się w celi angielskiego, a jako namiętny szachista podczas pobytu w twierdzy pietropawłowskiej wykonał własnoręcznie szachownicę na okładce książki oraz ulepił do niej figury, także i z tą myślą, że czyni to na „urągowisko bezlitosnym katom”.

W poszukiwaniu sposobów pozwalających na psychiczne przetrwanie odwołuje się też do metod organizowania sobie życia i zaspokajania potrzeb duchowych przez więźniów Szlisselburga. Jednym z nich jest Ludwik Janowicz33. Podczas szesnastoletniej katorgi studiował on w swojej celi wszelkie dostępne materiały, „szmatki małe, jakie mu się udało dostać do czytania”, by wykorzystując nawet tak skąpe źródła, udowodnić „konieczność niepodległości Polski”. Mimo iż, jak się potem okazało, przeszedł załamanie nerwowe i popełnił samobójstwo, to jednak cały zesłańczy żywot wypełniało mu prowadzenie badań statystyczno-historycznych, które zaowocowały napisaniem rozprawy Szkic rozwoju przemysłowego Polski, wydanej już po jego śmierci w Krakowie. Inny z kolei więzień, przyrodnik Józef Łukaszewicz34, któremu wyrok śmierci zamieniono na 18 lat twierdzy, za jej murami „bada trawki, rosnące mizernie na podwórzu więzienia, szuka śladów życia tam, w Szlisselburgu, na tej przestrzeni 100 sążni czy 100 metrów kwadratowych”. Piłsudski mówi o nim, że to „skończony wielki umysł przyrodniczy, który duszę ratuje w ten sposób”35. Po uwolnieniu kontynuował będzie swe badania już jako profesor i rektor Instytutu Geograficznego w Petersburgu, a potem jako uczony w murach Uniwersytetu Wileńskiego.

Za jedną z metod psychicznej samoobrony Piłsudski uznał próbę stworzenia sobie pewnej, choćby najmniejszej namiastki prywatności, jakiegoś ekwiwalentu własnego intymnego świata, do którego nie ma dostępu baczne oko strażnika. „Ja należę do istot zuchwałych – pisał – I dlatego robiłem sobie po ciemku nachuchania na szybie, aby choć przez chwilę stróż nic nie widział. Próbowałem schować się do kąta, aby się spłaszczyć, jak papier, przy ścianie”36. Nie ma też według niego więźnia, który nie myślałby o ucieczce i nie snułby szaleńczego planu wydostania się z tego miejsca – „jest to zawsze uporczywie wracająca myśl, która człowieka ściga i z którą się człowiek pieści. Uciec z więzienia! Wyjść z braku ruchu materialnego! Stać się człowiekiem, jak inni! Mieć możność przejścia się po ulicach!”37. Sam też zaczął żyć tym pragnieniem, gdy znalazł się w X Pawilonie warszawskiej Cytadeli. Mając świadomość, że do tej pory nikt nie zdołał jeszcze stąd uciec, postanowił za radą zaufanych konspiratorów, którzy tajnymi drogami nawiązali z nim kontakt, wytrwale symulować obłęd, dzięki czemu przeniesiony został do szpitala psychiatrycznego, skąd z pomocą ludzi podziemia udało mu się szczęśliwie uwolnić38.

„Jest mus – stwierdza Piłsudski – jest konieczność szukania czegoś przez siebie samego, szukania z okruchów tego, co człowiek wniósł do więzienia, i z tego, co mu do rąk wpada, zlepienia nowego więziennego, duchowego życia”39. Ten zaś wewnętrzny nakaz staje się tym silniej odczuwalny, że za murami więzienia czas płynie inaczej niż „na zewnątrz”, w świecie ludzi wolnych. W warszawskiej Cytadeli, w Szlisselburgu, w twierdzy pietropawłowskiej, gdzie, jak zauważa Piłsudski, czas „właściwie się nie rusza” bądź, „stojąc, biegnie szybko”, a „wrażenia więzienne są tak ubogie i nikłe, że dusza się czepia najbardziej nonsensownych rzeczy, aby czas ten na kawałki podzielić”40, złaknieni międzyludzkiego kontaktu i jakiejkolwiek wymiany myśli więźniowe posługiwali się specjalnym systemem znaków, tak zwanym „pukanym alfabetem”, który umożliwiał wzajemne przekazywanie sobie informacji. Warto przy tym podkreślić, że najbardziej wymowną formą ekspresji, pozwalającą na swobodne wyrażanie własnych myśli i uczuć, były napisy więzienne, stanowiące „swoistą i wzruszającą kronikę X Pawilonu”41. Znalazły się wśród nich patriotyczne wiersze, cytaty z dzieł Mickiewicza, Malczewskiego i Pola, sentencje filozoficzne ze starożytnych autorów, osobiste zapiski wyrażające ból i tęsknotę, a także słowa pocieszenia, ostrzeżenia bądź też rady dawane nowo przybyłym więźniom. Pełne zaś dramatyzmu wyznania widniały w salach czekających na egzekucję straceńców, którzy żegnając się z życiem, pisali: „Ginę niewinnie, pomścijcie nas”, „Precz z carem!”, „Niech żyje wolna Polska demokratyczna!”42.

Dla obdarzonego bogatą i twórczą wyobraźnią Piłsudskiego ciekawym obiektem zainteresowania staje się natomiast „dusza nieprzyjaciela”, którą czyni przedmiotem swojej niekonwencjonalnej analizy psychologicznej. Usiłuje zgłębić sposób myślenia, postrzegania i odczuwania świata, jaki jest udziałem typowego reprezentanta więziennej władzy, a także poznać motywację jego bezwzględnych, choć zarazem bezrefleksyjnych działań. „Łukaszewicz badał faunę i florę – wyznawał w Psychologii więźnia – ja zawsze badałem w każdym więzieniu największego przedstawiciela fauny – człowieka. Wszystkich dozorców, każde drgnięcie muskułów, każdą zmianę łapałem natychmiast, szukałem człowieka, i zgodnie z moim charakterem, człowieka walczącego, człowieka, który przed walką nigdy się nie cofa – szukałem nieprzyjaciela, by go zbadać i zrozumieć. […] Spędziłem godziny, podsłuchując, jak dozorcy z sobą rozmawiają, i badając ich psychikę”43.

W tradycji romantycznej wykształciły się dwa modele ujmowania sytuacji więźnia: pierwszy – utrwalony w wersji martyrologicznej, wyrażał „przekonanie o potrzebie ofiary i cierpienia jako wzoru dla społeczeństwa pozostającego «na zewnątrz» we względnej wolności”, oraz drugi – ujawniający się w wersji heroizującej, który propagował wartość odporności psychicznej i zaradności życiowej więźnia, nie wyłączając nawet swoistego środowiskowego humoru44. Ten ostatni sposób pojmowania postawy uwięzionego, związany z odrzuceniem cierpiętniczej pozy i zajęciem radykalnego stanowiska człowieka walczącego o godność i niezależność, właściwy jest Piłsudskiemu, co znajduje swoje odzwierciedlenie między innymi w szkicu autobiograficznym Bunt więzienny w Irkucku (1911)45. Autor opisał w nim sceny, w których grupa skazańców odważnie przeciwstawiła się więziennemu reżimowi, stając w obronie niesprawiedliwie oskarżonego współwięźnia. Kiedy z tego powodu część protestujących zamknięto podstępem w oddzielnych pomieszczeniach, pozostali, uzbrojeni w to, co mieli pod ręką, zdołali wypaść na korytarz i powyłamywać drzwi kolejnych cel, uwalniając swych towarzyszy. Piłsudski, eksponując ten moment tryumfu więźniów, nadaje mu rangę moralnego zwycięstwa. Pisze, że gdy potem „przedstawiciel władzy […] oglądał zakłopotany niezwykłe spustoszenie: wygięte sztaby i złamane zamki”, uczestnicy buntu stali „triumfujący, rozradowani i rozśmieszeni zarazem tak łatwym i tak oryginalnym zwycięstwem”46.

Niedługo jednak przyszło czekać zbuntowanym na odwet ze strony carskiej władzy. „Żołnierze, jak wściekłe wilki rzucili się ku nam z podniesionymi karabinami – relacjonuje bieg wypadków Piłsudski – Byliśmy skupieni w kącie pomiędzy piecem i ścianą, ja stałem w pierwszych szeregach. Podniosłem oczy, nade mną była kolba karabinowa. Odsunąłem ją ręką, kolba ześlizgnęła się po czole, lecz w tej chwili otrzymałem kolejne uderzenie kolbą po drugiej stronie głowy, potem drugie, trzecie… Krew zalała mi oczy, zachwiałem się na nogach, w głowie mi się zakręciło… Upadłem”47. Wtedy też wybito mu przednie zęby, których brak tuszował przez całe życie długimi, sumiastymi wąsami. Tymczasem rozprawa z protestującymi trwała dalej – wyciągano ich jednego po drugim na podwórze. Kiedy Piłsudski ocknął się podtrzymywany przez żołdaków i instynktownie rzucił do ucieczki, pod więzienną bramą wyrósł przed nim mur żołnierzy z karabinami w ręku. Tam otrzymał ostatni cios kolbą w twarz. „W głowie mi huczało – opisywał swe doznania i swe wewnętrzne wzburzenie – szedłem krokiem niepewnym, na pół omdlały; dusiły mnie bezsilna złość, a gorycz grubiańsko zdeptanej godności osobistej dławiła mi gardło. Słyszałem wokoło brutalne słowa żołdaków, podpędzających mych kolegów, słyszałem głuche dźwięki uderzeń”48.

Bunt zesłańców w więzieniu irkuckim według ilustracji Stanisława Ostoi-Chrostowskiego

Bunt zakończył się dopiero wraz z podjęciem głodówki przez więźniów, gdy okazało się, że po tym dramatycznym zajściu zabrakło wśród nich trzech towarzyszy, o których nie wiadomo było, czy przeżyli. Dzięki jednakże tak radykalnej postawie i przyjęciu najostrzejszej formy protestu żądanie sprowadzenia ich do celi odniosło oczekiwany skutek, co więcej, pozycja niepokornych zesłańców na terenie irkuckiego więzienia znacznie wzrosła i władza zaczęła się z nimi bardziej liczyć. Tą względną swobodą cieszyli się jednak niedługo, gdyż jako oskarżeni o zbrojny opór przeciw władzy więziennej otrzymali dodatkowe wyroki. Piłsudskiego jako niepełnoletniego skazano na trzymiesięczne więzienie, jednakże w rok później senat „w swej łaskawości” podwoił mu karę, którą odbywał już w Kireńsku, w miejscu swego zesłania.

Wyeksponowana we wspomnieniach autora nieugięta postawa walczących o swą godność więźniów irkuckich, która realizuje się w kolejnych fazach buntu, stanowi niewątpliwy dowód ich odwagi, a na pewno jest manifestacją niezgody na upodlającą człowieka przemoc i niewolę. Patrząc na bunt w Irkucku z perspektywy upływającego czasu, Piłsudski zawsze będzie podkreślał ten najbardziej uderzający w całym zdarzeniu kontrast między prześladowcami a prześladowanymi, między miażdżącą siłą tyrana a bezsilnością niewolnika; kontrast, który tworzył ów nigdy niedający się zapomnieć „pełen grozy obraz dzikiego ataku uzbrojonego tłumu żołdaków na bezbronną garstkę ludzi, skupioną w kąciku”49.

Ukazanie przyjmowanej przez więźnia postawy heroizującej objawia się w pisarstwie Piłsudskiego w inny jeszcze sposób, którego wyróżnikiem jest humor – więzienny, przekorny, czasem wisielczy, stanowiący swoisty psychologiczny mechanizm samoobrony. Najlepszym tego świadectwem jest skreślony z literackim zacięciem obrazek Ze wspomnień (1905)50, opowiadający o pierwszym dniu pobytu redaktora „Robotnika” w Pawilonie Cytadeli. Swobodny, żartobliwy ton narracji, jaki zachowuje w opisie tego miejsca, wypływa z potrzeby uzewnętrznienia tego, co w Psychologii więźnia uznał za stwarzanie sobie życia z samego siebie. Napięcie, jakie towarzyszy przybyciu do więzienia, rozbite zostaje w tekście za pomocą pewnej dozy humoru oraz dzięki przybraniu postawy demaskatora, służącej dyskredytacji i ośmieszeniu wroga, jak również oswojeniu nowego miejsca pobytu. O Cytadeli i jej władzach pisze zupełnie tak, jakby miał do czynienia nie z carskim więzieniem i jego funkcjonariuszami, lecz z bankrutującym hotelem i jego nieudolną obsługą. Bohater wspomnienia wchodzi więc w progi Cytadeli „wesół i podniecony” w towarzystwie dwóch żandarmów, prowadzących go wprost do biura X Pawilonu, gdzie zostaje niezwykle uprzejmie przyjęty przez sztab-rotmistrza żandarmerii Farmunda, który w ujęciu narratora zyskuje swój karykaturalny portret – jest „grzeczny i słodki w obejściu”, ma „uśmieszek na ustach pod wymuskanym wąsikiem” i „ciemne oczy wyrazu łaszącego się kota”. Uczucie zdziwienia i niedowierzania wywołuje w Piłsudskim to, że może zachować wszystkie swoje rzeczy z wyjątkiem jednej tylko – krawata, który winien zwrócić władzy więziennej. Nie bez ironii więc stwierdzi: „Takie to «echt russisch» w swej mądrości! Byłem w więzieniu, gdzie więźniom odbierają wszystko absolutnie i przebierają w odzież więzienną, lecz zostawić człowiekowi bieliznę, garnitur, kapelusz, palto, ba, wnosić do celi, jak to robią w cytadeli, walizki i koszyki z całym bagażem więźnia, a odebrać mu, jako rzecz najniebezpieczniejszą – krawat, tegom się nie spodziewał, to było wspaniałe i zaimponowało mi oryginalnością”51.

Opis celi, do której doprowadzony został narrator-bohater w „paradnej asyście” żandarmów uzbrojonych w bagnety, zawiera właściwie wszystkie jej elementy – była duża o szarych, źle pobielonych ścianach i cementowej podłodze, w środku stał stół pokryty grubą warstwą tłuszczu i kurzu, a przy nim wiejski, drewniany stołek, pod ścianą zaś straszyło zdeformowane żelazne łóżko. Wszędzie tam panował straszliwy brud, a w powietrzu czuć było stęchlizną. Ten dokładnie skreślony obraz ponurego, obskurnego pomieszczenia potrafił Piłsudski przetworzyć w swej wyobraźni, tak by pozbawić go owego przygnębiającego charakteru, zestawiając więzienną celę z miejscem swojskim, choć równie nędznym i brudnym – z żydowską karczmą w jakimś dawno odwiedzonym, zapadłym litewskim kącie, gdzie trafił przypadkiem na nocleg. W jego opisie karczma widziana z daleka wyglądała całkiem przyzwoicie, lecz z bliska wydawała się prawdziwą ruderą. Odtwarzany w pamięci widok pokoju, do którego zaprowadził go stary Żyd, powracał teraz na zasadzie odległego skojarzenia, stając się dokładną kopią celi zajmowanej w X Pawilonie: „Brudny stół i podłoga, wykoszlawione łóżko, poszarpane i połupane drzwi, nawet drewniana, brudna, napełniona piaskiem spluwaczka w kącie pokoju – wszystko to, a szczególnie miły zapach zgnilizny, nasunęły mi żywo przed oczy karczmę litewską”52. Jednocześnie w pamięci Piłsudskiego odżywa postać gospodarza tego przybytku Żyda Icka, a potem też jego córki Sury, „niemytej, nieczesanej od Bóg wie kiedy, […] w brudnej, zaszarganej spódnicy i nieszczelnie zapiętym kaftaniku”, witającej gościa nieodłącznie z tym samym samowarem – „przedmiotem dumy bankrutującej karczmy”, który w sposób szczególny uderzył Piłsudskiego swą „stylowością”, był bowiem „pękaty, gotujący się z niesłychanym hałasem, jękiem i świstem, nieczyszczony co najmniej od kilku lat, pokryty zielonymi plamami, zakapany stearyną, z zakatarzonym, kapiącym kranem i nierównymi nóżkami”53.

Cela Józefa Piłsudskiego w X Pawilonie warszawskiej Cytadeli opisana w jego szkicu wspomnieniowym z 1905 r. Źródło: Stefan Hincza, Pierwszy żołnierz Polski Odrodzonej. Życie i czyny Józefa Piłsudskiego, 1936

Tę spontaniczną pracę pamięci i wyobraźni, jaka dokonuje się w umyśle nowo przybyłego do Cytadeli więźnia-narratora, przerywa nagłe wejście z obiadem żołnierza-posługacza, który ubrany w postrzępiony mundur, w wykrzywionych i połatanych butach, z dobroduszną miną, do złudzenia przypomina Piłsudskiemu Surę z litewskiej karczmy. I choć zamiast samowara przynosi brudną, cynową łyżkę wyjętą wprost z kieszeni, to w jego oczach jest tak samo „stylowy” jak ów sfatygowany samowar. Nieoczekiwane porównanie tych dwóch nieprzystających do siebie sytuacji, przedmiotów i postaci rodzi u narratora myśl pozwalającą widzieć w strażniku więziennym nie tyle srogiego przedstawiciela władzy zaborczej, ile jakiegoś niegroźnego safandułę, który swój obowiązek obsługi więźnia spełnia z namaszczeniem i traktuje jako jedno z najpoważniejszych zadań, co jeszcze bardziej wzmacnia efekt komizmu opisywanej sytuacji. Podobna refleksja zaprawiona sarkastycznym uśmiechem powraca w zakończeniu tego więziennego szkicu wymierzonego w system carskich represji z nieukrywaną nadzieją na jego rychłe bankructwo:

Swoją jednak drogą siadłem do obiadu ze złością – wspomina Piłsudski – Ta łyżka, wyciągnięta z brudnej kieszeni zanoszonych spodni, irytowała mnie.

– Masz ci bankrutującą karczmę! – mruknąłem z gniewem. Ileż to już pokoleń, siedząc w tej dziurze, marzyło o zbliżającym się jej bankructwie!54.

Osnuty wokół więziennych przeżyć tekst Piłsudskiego stanowi najlepszy chyba dowód na to, jak z własnego wnętrza, „z siebie samego” potrafił powołać do istnienia zupełnie inny świat – świat dający mu poczucie wewnętrznej wolności. „Co do mnie – pisze w Psychologii więźnia – zawsze się śmiałem, że jestem urodzony na więźnia, bo mnie łatwo przychodziło stworzenie sobie czaru życia. Mogłem w duszy swojej wysnuć najniemożliwsze bajki i myśli, jedynie dlatego, że dusza łatwo pod tym względem pracowała […]. Mogłem walczyć z warunkami więzienia, miałem szybką i żywą fantazję i umiałem stworzyć sobie życie, w którym swobodniej szalałem, niż można szaleć w codziennym życiu”55. Umiejętność stworzenia sobie własnej autonomicznej sfery egzystencji to realizacja założeń wynikających z „psychologii walki” staczanej z przytłaczającą więzienną rzeczywistością, to próba odnalezienia „luksusu więzienia”, polegająca – według Piłsudskiego – na tworzeniu czegoś, co jest potrzebne człowiekowi indywidualnie i co jest niezależne od tych, którzy go w więzieniu umieścili56.

Remedium na udrękę życia więziennego a zarazem rodzaj terapii psychicznej chroniącej przed załamaniem stanowiła niewątpliwie dla skazańca aktywność twórcza, będąca w w. XIX, ale i w początkach XX w. swoistym składnikiem więziennej subkultury spiskowców. Dowodziły tego po wielekroć utrwalane w ukryciu osobiste wspomnienia więźniów, w szczególności zaś wiersze, które rodziły się z potrzeby moralnej samoobrony przed więzieniem, często z myślą o psychicznym wsparciu dla współtowarzyszy niedoli i dla tych, którzy pozostali na wolności. Spisywanie czegokolwiek w celi było rzecz jasna zabronione przez obowiązujący regulamin i dokonywać się mogło jedynie w najgłębszej tajemnicy, gdyż utwory więzienne przesycały najczęściej patriotyczne uczucia i nieprawomyślne treści. Duża część powstającej w ten sposób poezji nigdy nie opuściła murów więzień skazana na zapomnienie, choć przekazy pamiętnikarskie poświadczają, że tworzona była niemal w każdym miejscu odosobnienia. Po pióro sięgali częstokroć więźniowie niezwiązani z profesją pisarską, którzy używali niewyszukanego języka, a wyrażając własne tęsknoty i marzenia, nadawali swym wyznaniom formę testamentu bądź zapisu osobistych przeżyć. Wśród uwięzionych byli też prawdziwi poeci, skazańcy o artystycznych duszach i literackim talencie, tacy jak: Jan Czeczot, Tomasz Zan, Antoni Gorecki, Maurycy Gosławski, Antoni Edward Odyniec, Wincenty Pol, Narcyza Żmichowska… Poprzez kolejne lata upływające Polakom w niewoli więzienia zapełniały się wciąż nowymi konspiratorami i powstańcami, zwłaszcza w burzliwych latach 1822–1863, gdy fala aresztowań osiągnęła swe apogeum. O fenomenie tego rodzaju twórczości i złożonej genezie „literackich zatrudnień więźniów” pisze interesująco Zdzisław Szeląg57, wskazując, że proces twórczy pozwalał przeciwdziałać wszechogarniającej pustce, bo układanie wierszy, ich zapamiętywanie, skrzętne ukrywanie i recytowanie wypełniało monotonnie płynące dni. Ważniejsze jednak stawało się to, że „pisano dla zrzucenia ciężaru martyrologicznych przeżyć, ale także dla wprowadzenia pogodniejszego nastroju”, czego świadectwem były satyry i poematy heroikomiczne. „Akt twórczy stwarzał więźniom iluzję normalnego życia, dawał im poczucie niezależności, wolności duchowej. Wierszowanie nierzadko było intencjonalnym przedłużeniem nielegalnej działalności. Za pomocą poezji skazaniec próbował przeciwdziałać załamaniu i zdradzie, skupić współwięźniów w oporze przeciw zaborcy. […] Karol Baliński żądał od «wieszczów wsławionych» poezji agitacyjnej, tyrtejskiej, «wściekłej», ale i radosnej «jak więzień rozkuty»”58. Na tej niekończącej się dla zniewolonego narodu męczeńskiej drodze następcami powstańców styczniowych stawali się działacze ruchu robotniczego, którzy zapełniali więzienia, począwszy od lat siedemdziesiątych XIX w.59 W X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej powstało nawet w 1879 r. kilka numerów tajnej, rękopiśmiennej gazetki „Głos Więźnia”60, stanowiącej organ socjalistów polskich, a redagowanej przez Maksymiliana Heilperna61, Filipinę Płaskowicką62 i Józefa Pławińskiego63. Obok publicystyki politycznej zawierała ona teksty satyryczno-humorystyczne, nowele oraz wiersze pióra Ludwika Czerniewskiego, Wacława Sieroszewskiego, Wacława Święcickiego i Mieczysława Brzezińskiego, który był zarazem ilustratorem pisma64. Co ciekawe, utwory poetyckie powstające za murami warszawskiej Cytadeli weszły w skład pierwszego socjalistycznego tomiku poetyckiego Czegóż chcą? wydanego w 1882 r. z inicjatywy redaktorów „Przedświtu”, tego samego, na którego łamach drukował młody Piłsudski. W zbiorze tym znalazły się 24 teksty, spośród których 15 zrodziło się w więzieniu poznańskim, 7 – w Cytadeli, a pozostałe 2 – na wolności, we Lwowie65.

W gronie aktywnych twórczo więźniów znalazł się także i Piłsudski. Przypisuje się mu autorstwo dwóch utworów poetyckich, z których pierwszy to wierszowany list pożegnalny pisany do ojca z więzienia petersburskiego jeszcze przed zesłaniem na Sybir (24 V 1887). W tekście tym dawał ujście targającym nim uczuciom i obawom o swój przyszły wygnańczy los, zwłaszcza zaś o to, że żyjąc z dala od ojczyzny, utraci łączność z narodem i zostanie zapomniany:

W dalekiej stronie, gdzieś na krańcu świata,

Z zatrutym sercem, zakuty w kajdany,

Na dzikiej wyspie i pod ręką kata

Żywot swój pędzić będę opłakany […]

Gdy stanę w miejscu, a świat pójdzie przodem,

A ja zostanę w zapomnieniu

I nić utracę, łączącą z narodem,

Ta myśl mnie nęka, spokoju nie daje,

Gryzie mi serce, do mózgu się wkrada,

Sen płoszy z powiek. Ach! sił mi nie staje,

By wypowiedzieć jak duch mi upada,

Gdy myślę o tym…66

Ten utrzymany w patetycznej tonacji poemat to swego rodzaju spowiedź więźnia caratu, który nie wie, czy dane mu będzie kiedykolwiek wrócić z syberyjskiego zesłania. W związku z tym pragnie uczynić wszystko, by jego młodzieńcze życie i jego ofiara zyskały swój głębszy sens. Zwraca się więc do ojca o pomoc, o to, by umożliwił mu dalszą edukację na wygnaniu, bo „w przyszłości chciałby pracować dla społeczeństwa, pragnąłby zużytkować swą wiedzę i swe siły dla dobra narodu”67. Wyznaje bowiem, że zawsze kierowała nim miłość do ludzi, idealistyczne pragnienie naprawy świata, wprowadzenia sprawiedliwego porządku społecznego, tak by „człowiek w bliźnim widział brata”. Mając poczucie swego złamanego życia i odwołując się do własnych doświadczeń konspiratora-więźnia, daje pouczenie swym rodakom, by nie porywali się od razu na szaleńczy czyn, lecz by przez swą wytrwałą pracę dojrzewali do jego podjęcia („niech się nie rwą do czynu w zapale/ Dojrzewają pierwej w pracy”). Żywi też nadzieję, że po latach powróci do ojczyzny jako człowiek wykształcony, mogący dzięki swej wiedzy czynnie uczestniczyć w dziele dokonującego się postępu. Gdyby jednak czekała go śmierć na obczyźnie, to pragnieniem jego jest, by „przynajmniej pozostała po nim pamięć dobrego syna i dobrego Polaka”. Głęboką wymowę posiadają ostatnie wersy listu, w którym pobrzmiewają wyraźne odniesienia do Mickiewiczowskich Dziadów, do postaci cierpiącego Konrada, który obdarzył swój naród bezgraniczną miłością – „on kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu”68. Z romantyczną postawą człowieka, który „za miliony kocha i cierpi katusze”, utożsamia się młody więzień Piłsudski:

Powiedzcie sobie: zniósł on ciężkie bole,

Za błąd chwilowy zapłacił on srodze.

I zginął marnie, choć tak święte cele

Zakreślił sobie na życiowej drodze.

Trza mu przebaczyć, bo kochał on wiele69.

Od całkowitej rozpaczy ocala skazańca wewnętrzne przeświadczenie, że cierpienia jego nie pozostaną daremne i że z „jego popiołów powstanie lepszy obrońca praw świętych ludzkości”70.

Ten stworzony w Petersburgu poemat więzienny stanowi swoisty manifest ideowy Piłsudskiego, mówi bowiem wiele o patronujących mu ideałach wolnościowych i społecznych, o głębokiej więzi, jaka łączy go z narodem. Obok romantycznej gotowości do poniesienia najwyższej ofiary i obok młodzieńczego entuzjazmu dla sprawy pojawiają się w nim deklaracje o charakterze pozytywistycznym – wiara w postęp, w potęgę wiedzy i wartość pracy. To właśnie w przesłaniu poetyckiego listu, który kryje myśl, że o romantyczne cele trzeba walczyć pozytywistycznymi środkami, myśl będącą własnością samego Piłsudskiego, widzi Bohdan Urbankowski dowód jego autorstwa71.

Drugi z kolei poetycki zapis więziennego losu skazańca miał zrodzić się w warszawskiej Cytadeli jako poemat Cela nr 26. Dowiadujemy się o nim z wywiadu udzielonego w 1924 r. przez Marszałka Janowi Lechoniowi, który napisał potem w „Wiadomościach Literackich”, że ten poetycki tekst składający się z kilkudziesięciu oktaw, a wzorowany na Beniowskim Słowackiego, „dotykał ariostycznie wszystkich ważnych i błahych spraw, które wtenczas zajmowały jego autora”72. Spośród utworów powstałych w więzieniu prawdziwe uznanie przyniosły Piłsudskiemu dopiero pisane w czasie niewoli magdeburskiej Moje pierwsze boje – wojenny tryptyk odsłaniający meandry psychiki wodza Legionów.

W zakończeniu swego studium dotyczącego psychologii więźnia Piłsudski akcentował fakt, że przez 150 lat „psychika więzienna była czymś, co dotykało głęboko ludzi w Polsce”, ponieważ, jak twierdził i jak wynikało to z jego doświadczeń, „nie istniał człowiek, który by, przebiegając życie polskie dawnych czasów, o więzienie się nie otarł, o więzieniu nie mówił, do więzienia się nie zbliżał”73. Więzienie stało się w związku z tym „towarzyszem życia Polaka od kolebki aż do grobu”. Najwymowniejszym bodaj literackim symbolem więziennego losu naszych rodaków był dla Piłsudskiego Mickiewiczowski Konrad z III części Dziadów. Przywołując jego postać w swym głęboko refleksyjnym odczycie Psychologia więźnia, chciał uświadomić Polakom, że więzienie to dla skazańca kuźnia ducha, miejsce wewnętrznego przeobrażenia dającego mu zdolność bronienia się przed całkowitym poddaniem się fizycznemu i psychicznemu zniewoleniu – tam bowiem „rodzi się nowy człowiek więzienny, człowiek stworzony przez własną potęgę, przez własną siłę duszy przemienioną w diament, który rył najtwardsze przedmioty i potem tak cudnie błyskał w Mickiewiczowskiej twórczości. Ten diament stworzyła siła wewnętrzna człowieka, który przeszedł przez twardą próbę”74. Takich Mickiewiczowskich Konradów, dla których więzienie stało się „żywą cząstką duszy”, widział Piłsudski także w ludziach swojego pokolenia, bowiem oni to, jak uznał, „przebiegali życie więzienne z walką i buntem w duszy, tworząc z siebie i ze swych małych i wielkich cierpień pracę kultury polskiej”75.

„Wielkości, gdzież twoje imię?”. Rzecz o powstaniu styczniowym

Dla Polaków powstanie styczniowe – zrodzone z ducha romantyzmu, z wielkiej poezji wieszczów i krajowych „tyrtejów” wzywających do zrzucenia kajdan i niezgody na życie w upodleniu – było najważniejszym i najgłębiej przeżytym doświadczeniem dziejowym drugiej połowy XIX stulecia. Wywarło niekwestionowany wpływ nie tylko na losy ostatniego romantycznego pokolenia, uznającego czyn zbrojny za wcielenie swych dążeń wolnościowych i za najświętszy obowiązek względem ojczyzny, ale też odcisnęło niezatarte piętno w świadomości Polaków, znajdując swoje odbicie w literaturze, kulturze i myśli społeczno-politycznej będących wyrazem najwyższej duchowej dojrzałości narodu. Legendę styczniowego zrywu narodowowyzwoleńczego współtworzyli i rozwijali pisarze tej miary, co Józef Ignacy Kraszewski (powieściowe „obrazki z natury” – Dziecię Starego Miasta, Szpieg, Moskal, Para czerwona, My i oni,) Eliza Orzeszkowa (Nad Niemnem, Gloria victis), Maria Rodziewiczówna (Pożary i zgliszcza), Stefan Żeromski (Wierna rzeka, Rozdzióbią nas kruki, wrony…, Echa leśne) czy Andrzej Strug (Ojcowie nasi)76.

Piłsudski, pogrobowiec powstańców styczniowych, żył tą samą tradycją i tymi samymi ideałami, co tamto pokolenie leśnych żołnierzy, pragnąc kultywować te same wartości patriotyczne, które patronowały jego poprzednikom. Był romantykiem z ducha, który tak jak Mickiewicz dzielił społeczeństwo polskie na „ludzi rozsądnych” i „ludzi szalonych”77. Tym ostatnim mianem określił polski wieszcz tych, którzy wbrew wszelkim racjonalnym przesłankom kierowali się w walce o wolność najwyższym imperatywem moralnym, zakorzenionym w „sercach ludzi czujących” – romantyków, dla których ojczyzna była dobrem najwyższym. Do ludzi „szalonych” należeliby w tym rozumieniu konfederaci barscy, Tadeusz Rejtan i Tadeusz Kościuszko, powstańcy listopadowi i wreszcie ich następcy, owi „styczniowi szaleńcy”, z którymi Piłsudski czuł się duchowo zjednoczony. Piszący o jego powinowactwach z romantyzmem Kazimierz Kosiński podkreślał, że Komendant Legionów nie widział w nim epoki bólu, łez i rezygnacji, epoki narodowego cierpiętnictwa, lecz ogrom mocy wewnętrznej i dumy, która była siłą i tarczą przeciw niewoli78.

„Piłsudski, człowiek podziemny, bojownik niestrudzony niepodległości, twórca wspaniałej legendy legionowej, nie mógł przejść obojętnie obok tej najpiękniejszej […] walki podziemnej i szaleńczej, jaką była szara, smutna epopeja powstania styczniowego”79 – określał jego stosunek do powstańczej przeszłości Jerzy Jodłowski w „Głosie Literackim” (1928). W istocie tradycja r. 1863 stanowiła od lat młodzieńczych obiekt szczególnej fascynacji i głębokiej refleksji przyszłego Naczelnika Państwa. Urodzony kilka lat po klęsce zrywu narodowego należał do pokolenia, które „z leśnych grobów powstańczych żywot swój poczęło”80. Zbrojne wystąpienie styczniowe było przedmiotem jego wszechstronnych studiów historycznych, które prowadził w różnych okresach swojego życia, zwłaszcza zaś przed wybuchem I wojny światowej (1912–1914), a potem po odzyskaniu niepodległości, w zaciszu sulejowskiego dworku (1923–1926). Na początku lat 20. podjął się nawet próby powołania do istnienia katedry historii powstania styczniowego na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, którą sam zamierzał objąć81.

Powstańczy temat stanie się również przedmiotem rozważań jego przedwojennych prelekcji i wykładów, z którymi wystąpił między innymi w Krakowie i we Lwowie z okazji 50. rocznicy wybuchu zrywu narodowego. Dzięki inicjatywie cenionego historyka i profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego Wacława Tokarza, który zorganizował pierwsze w historii nauki polskiej seminaria poświęcone powstaniu styczniowemu82, Piłsudski wygłosił w 1914 r. swój odczyt dotyczący przebiegu kampanii Mariana Langiewicza i przyjętej przezeń strategii walki, starając się zachować przy tym daleko idący obiektywizm i krytycyzm w ocenie działań dowódcy. Wykładu komendanta związków strzeleckich, jak wspomina profesor Tokarz, słuchano z zapartym tchem, zwłaszcza że tego rodzaju tematów dawno nie poruszano w murach krakowskiego uniwersytetu83. Wywołał on żywą dyskusję wśród zebranych, podczas której sędziwy już działacz niepodległościowy, historyk Bolesław Limanowski (1835–1935) podkreślał, że kampania Langiewicza prowadzona w desperackich warunkach była szczytowym punktem powstania, zarówno pod względem wojskowym, jak i politycznym, pozwalała bowiem przeciągnąć umiarkowane stronnictwo „białych” na stronę stających do walki zbrojnej z zaborcą, a Europie udowodniła siłę polskiego ruchu wolnościowego84. W Genewie natomiast podczas wykładu w Brasserie du Conservatoire (1914) Piłsudski mówił o funkcjonowaniu wojskowej i cywilnej administracji w powstaniu styczniowym, w Zurychu z kolei w tym samym roku przedstawił dzieje spisków i powstań polskich ze szczególnym uwzględnieniem styczniowego zrywu wolnościowego, choć już kilka lat wcześniej (1911) dokonywał tam historycznego porównania „rewolucji 1863 i 1905”85.

Owocem podjętych badań pozwalających na dotarcie do jądra prawdy dziejowej ukrytej pod „powłokami i skorupami legendy” stał się Zarys historii militarnej powstania styczniowego – cykl wykładów wygłoszonych w 1912 r. w krakowskiej Szkole Nauk Społeczno-Politycznych, której słuchaczami byli głównie uczestnicy kursów oficerskich organizacji strzeleckich, a więc przyszła kadra dowódców armii, jaką tworzył wówczas Piłsudski. Dwa lata później, w 1914 r. ukaże się jego popularnonaukowy szkic historyczny o niezaprzeczalnych walorach literackich i wymownym tytule 22 stycznia 186386 poświęcony przygotowaniom do powstania, burzliwym wypadkom nocy styczniowej oraz pierwszym dniom walki, w których zbuntowani Polacy mieli zaskoczyć rozrzucone po kraju garnizony rosyjskie, a opanowawszy miasta, stworzyć podstawy dalszych działań zbrojnych. Do tematu tego powróci po dziesięciu latach już jako Marszałek Polski, wygłaszając w Warszawie pamiętny odczyt Rok 1863, a potem w wileńskim Teatrze Wielkim kolejne trzy pod wspólnym tytułem Wpływ Wschodu i Zachodu na Polskę w epoce 1863 roku (1924). Tuż przed dokonaniem przewrotu majowego przywoła natomiast czasy powstania styczniowego w mowie Stosunek wzajemny wojska i społeczeństwa w roku 1863 (1926). We wszystkich tych wystąpieniach objawiła się właściwa Piłsudskiemu zdolność przenikania istoty wielkich wydarzeń przeszłości, niezwykła intuicja historyczna i umiejętność analizowania mechanizmów dziejowych, co docenił współczesny mu historyk Marceli Handelsman. Twierdził on, że Marszałek potrafił odkryć i zrozumieć przeszłość nawet na przekór świadectwom historycznym, opierając się na własnych predyspozycjach psychicznych pozwalających wniknąć w ducha dziejów i wytworzyć ów wewnętrzny, organiczny związek świadomości z przeszłością87.

Jednym z najlepszych dzieł pisarskich Piłsudskiego jest niewątpliwie wspomniany już szkic historyczny 22 stycznia 1863, stanowiący niekonwencjonalne studium analityczne momentu wybuchu powstania, które przybiera cechy barwnej i zajmującej opowieści o ostatnim w naszej przeszłości porozbiorowej wystąpieniu zbrojnym przeciw rosyjskiemu zaborcy. Jako znawca zagadnień wojskowości odtwarza w nim, na ogół zgodnie z prawdą historyczną, ten znamienny etap polskich dziejów, posiłkując się przy tym źródłami naukowymi i materiałami archiwalnymi, relacjami pamiętnikarskimi i ustnymi przekazami uczestników bądź świadków pamiętnych wydarzeń88. Wyjątkowość jego pracy o powstaniu styczniowym tkwi w tym, że zespala ona dwie perspektywy oglądu powstańczej rzeczywistości – historyczną i literacką. Rekonstruując przebieg pierwszego aktu styczniowego dramatu, Piłsudski patrzy nań z jednej strony okiem zdystansowanego badacza-historyka zachowującego obiektywizm i krytycyzm w przedstawianiu faktów, w analizowaniu strategii i taktyki walki obu stron oraz w ocenie stanu psychicznego walczących, z drugiej zaś, swemu historycznemu przekazowi nadaje kształt literacki, tak iż w wielu fragmentach opowieść o 22 stycznia zyskuje cechy narracji powieściowej. Jej bohaterami czyni postacie historyczne, autentycznych uczestników wypadków powstańczych – Zygmunta Padlewskiego, Stefana Bobrowskiego, Walentego Lewandowskiego, Mariana Langiewicza, Bronisława Deskura, Romana Rogińskiego, ks. Walentego Nawrockiego. Sięgając po właściwą powieści metodę analizy psychologicznej, w sugestywny sposób kreśli duchowe portrety przywódców i przekonująco oddaje prawdę ich myśli i siłę uczuć, zwłaszcza we wtopionych w tok narracji licznych dialogach i monologach wewnętrznych oraz w wypowiedziach przybierających charakter mowy pozornie zależnej. Dzięki tego rodzaju zabiegom jego bohaterowie stają się ludźmi żywymi i prawdziwymi, gotowymi zmierzyć się z nieodgadnionym żywiołem historii. Cały dramat nocy styczniowej przedstawiony zostaje w szeregu luźno powiązanych ze sobą obrazów odsłaniających czas ostatnich naglących przygotowań i sam moment wybuchu powstania. Każda z sekwencji 22 stycznia 1863 stanowi samodzielne ogniwo narracyjno-fabularne o dużej sile ekspresji, a wszystkie one współtworzą swoistą mapę najważniejszych ośrodków powstańczych na terenie Królestwa Polskiego. Przesuwające się przed oczyma czytelnika kolejne miejsca zdarzeń to ogniska walk powstańczych, które toczą się w szczególności na Podlasiu, w Płockiem, Sandomierskiem oraz na Lubelszczyźnie.

Praca historyczna Józefa Piłsudskiego 22 stycznia 1863, wydanie z 1920 r.

W początkowej fazie narracji Piłsudski ukazuje pracę tajnej kwatery władz powstańczych w Warszawie – głównego centrum decyzyjnego podporządkowanego osobie Zygmunta Padlewskiego89, członka Centralnego Komitetu Narodowego, a od lutego do kwietnia 1863 r. naczelnika wojennego województwa płockiego. Nazywa go „wodzem ówczesnej Polski” i przedstawia w chwili, gdy decyzja o wybuchu powstania została już podjęta, a on sam postawiony w sytuacji dramatycznej. Przygnieciony ciężarem odpowiedzialności, pełen obaw i instynktownych przeczuć traci wiarę w zwycięstwo, choć równocześnie przekonany jest o potrzebie walki i gotowy na śmierć w imieniu obrony honoru swego narodu. Autor tekstu próbuje przybliżyć mechanizmy jego myślenia i wypływające z nich przekonanie, że Polacy nie są gotowi do podjęcia czynu. Padlewski widzi słabość ich sił, brak broni, chaos i niepewność, jakie towarzyszą podjętemu przedsięwzięciu, które musi dokonywać się w głębokiej konspiracji, zważywszy że sam warszawski ośrodek dowodzenia znajduje się w zasięgu działania wroga, zaledwie kilkaset kroków od jego siedziby. Szereg kłębiących się myśli, które dręczą i osaczają przywódcę, odkrywa Piłsudski w pełnym emocji rozbudowanym monologu wewnętrznym bohatera, który stanowi jednocześnie dogodną sposobność do zarysowania realnej sytuacji pierwszych chwil powstania:

Wahał się: jechać do Puszczy Kampinoskiej czy też zostać w Warszawie? Po raz dziesiąty wracał do obliczeń spisanych na skrawku papieru. – Do Lewandowskiego na Podlasie rozkaz wysłany […]. Ma w rozporządzeniu swym 3–4 tysiące ludzi. Jakie tam rozporządzenie? – Znowu wyrastała w głowie wątpliwość. Ludzie w chatach, po dworach, rozsypani, czy staną na wezwanie, by kłaść, ot tak, zdrową głowę pod ewangelię. Kto ich zmusi? […] A wreszcie, co najgorsza, z czym ludzie pójdą do walki? Śmieszne! Z kijami, kosami, w dobrym wypadku z marną dubeltówką na karabiny i armaty! […] Wszystko w tym przedsięwzięciu takie niepewne, takie chwiejne! […]. Takie niepodobne do tego, czegom sam uczył innych! Czy to nawet wojna? Rzeź niewiniątek, klęska pewna! […] Nic nam nie pozostało, jak umrzeć z honorem i po to jadę. Jedna, druga bitwa, krwią własną i wroga zlejemy obficie pole, oto wszystko, co zrobić mogę, co zrobić obiecuję90.

Pesymizmowi Padlewskiego przeciwstawia Piłsudski entuzjazm młodego Stefana Bobrowskiego91, członka Centralnego Komitetu Narodowego, który próbuje wszczepić w duszę wodza nadzieję na pomyślny bieg wypadków i powodzenie akcji powstańczej, twierdząc, że nie wszystko jeszcze stracone w sytuacji, gdy po jednej stronie staje do walki „człowiek wolny, o wolność walczący”, a po drugiej zmuszony do służby w carskim wojsku „niewolnik pędzony batem, a do wolności wzdychający skrycie”92. Przypomina mu o przyjaciołach, na których może liczyć w obozie wroga – o spiskujących oficerach93 sprzyjających powstaniu i gotowych wesprzeć je w chwili wybuchu. Dla Padlewskiego – człowieka, który zgłębił arkana wojskowości, absolwenta Akademii Artylerii w Petersburgu i członka działającego tam tajnego koła oficerskiego, a potem wykładowcy w polskiej szkole wojskowej w Genui i Cuneo – wojskowe grupy rewolucyjne stanowiły „niezawodną siłę” i „wielki atut w polityce powstańczej”. W swojej refleksji odautorskiej Piłsudski podkreśla, że chociaż zawiązany w twierdzy modlińskiej spisek wojskowy, będący główną nadzieją powstania ze względu na potężne zaplecze militarne tej fortyfikacji, nie doszedł do skutku w wyniku aresztowań i translokacji podejrzanych, to i tak znaczna liczba oficerów zaangażowana była w podziemny ruch powstańczy94. W związku z tym krzepiące słowa zapewnień ze strony towarzyszy wojskowych, które padały podczas konspiracyjnych spotkań, stanowiły dla Padlewskiego „opokę nienaruszalną”, a „szable przy boku zebranych dawały poczucie gotowej już siły zbrojnej, którą gdzie indziej budować dopiero wypadało, budować, przełamując ogromne trudności i olbrzymie przeszkody”95.

Takie zadanie stanęło przed nim, gdy opuściwszy Warszawę, dotarł do Puszczy Kampinoskiej, w której gromadziły się zastępy powstańcze tworzące chaotyczną i samowolną zbieraninę, co w krytycznej ocenie Piłsudskiego-historyka wojskowości dowodziło braku „myśli kierowniczej, spajającej to zbiorowisko kilkuset ludzi w jedną całość, zdolną do jednolitego ruchu i życia”96. Słabości sił powstańczych dopatrywał się w braku dobrej organizacji wojskowej, wyszkolenia walczących, dyscypliny nakazującej podporządkowanie zwierzchnikom, a także w niedostatku wyższej kadry oficerskiej mobilizującej żołnierza do działania i „zmuszającej do pracy rycerskiej, nieraz uciążliwej i niemiłej”97. Do tego dochodził jeszcze niesprawny system łączności i brak odpowiedniego uzbrojenia, ponieważ formowane oddziały powstańcze poza znikomą ilością broni palnej miały do dyspozycji jedynie kosy, drągi i pałki. Pisząc o stanie przygotowań wojskowych i o ich wpływie na losy walki, Piłsudski stwierdzał, że:

[…] były zaniedbane już to dla braku środków, już to ze względów konspiracyjnych, dla uniknięcia rozgłosu i przedwczesnego wystawienia tych przygotowań na ciosy wroga, już to z przyczyn politycznych […]. I teraz brak tej pracy, poprzedzającej wojnę, mścił się na każdym kroku, w każdej drobnostce. Tarcie przygotowań wojennych olbrzymiało, wywołane pośpiechem w sposób nieoczekiwany, zmniejszając niechybnie zarówno liczebność sił, jak i wartość ich techniczną. Tysiące malały do setek, setki topniały w dziesiątki, dziesiątki znikały, rozwiewały się w mgłę nieuchwytną. A brak czasu – gdzieniegdzie rozkaz chwytania za broń przychodził na 12 godzin przed terminem wybuchu – potęgował grozę położenia, powodował rozpaczliwe szamotanie się w sieciach niemożliwości, wywoływał gorycz, brak wiary w powodzenie98.

Pragnąc dać wyobrażenie trudności piętrzących się przed Polakami w przeddzień wybuchu powstania, autor 22 stycznia 1863 ukazuje sytuację, w której postawiony zostaje Padlewski, gdy zmuszony jest nadać bezładnym ludzkim masom charakter zorganizowanej siły zbrojnej i wpoić im najbardziej podstawową wiedzę militarną, mając jednocześnie świadomość, że lada chwila Rosjanie mogą osaczyć powstańców i wyłapać uciekających od przymusowego poboru do carskiego wojska99. Śledząc jego wyprawę w kierunku Płocka, autor tekstu ukazuje, w jak poniżający sposób rosyjskie władze wojskowe traktowały powstańców. Metody ich działania porównuje do polowania na dziką zwierzynę, podczas którego snujące się po leśnych drogach patrole miały rozkaz brać Polaków „żywcem” – „iść na te łowy bez nabitej broni, chwytać osaczonego zwierza gołymi rękami, by tym bardziej go upokorzyć, tym większy wznieść [wzniecić – A.K.] w nim szacunek dla siły władzy prawowitej”100. Jednakże dzięki doświadczeniu wojskowemu Padlewskiego i jego wewnętrznej energii pobudzającej do działania niewprawnego w boju żołnierza udało się prowadzonym przezeń oddziałom przeprawić przez Wisłę w okolicach Secymina i połączyć z pozostałymi siłami powstańczymi w województwie płockim.

W dążeniu do stworzenia syntetycznej wizji historycznej momentu wybuchu powstania na ziemiach Królestwa Piłsudski stara się wyeksponować najbardziej reprezentatywne dla rozgrywających się wydarzeń ośrodki ruchu powstańczego i zaangażowane w ich działalność patriotycznie usposobione środowiska społeczne. W kolejnych scenach przybierających charakter historycznych obrazków, które składają się na panoramiczne ujęcie początków powstania, ukazuje to, co dzieje się we dworach ziemiańskich, w zaściankach szlacheckich, na wiejskich plebaniach, w prowincjonalnych miasteczkach bądź w miastach, takich jak Płock, Siedlce czy Biała Podlaska. W związku z tym przenosi czytelnika na przykład do cichego, szlacheckiego dworku podlaskiego w Horostycie, który jest dla najbliższej okolicy tajną kwaterą główną i punktem koncentracji, gdzie gromadzi się broń, amunicję i zapasy żywności. Trwają tam gorączkowe przygotowania do rozpoczęcia walki, bowiem, jak dowiadujemy się z opowieści Piłsudskiego, „pani domu wraz z fraucymerem przez cały dzień gotowała, smażyła i piekła, wieczorami zaś szyto jakieś woreczki, darto i szarpano bieliznę i płótna. […] W kuchni […] gotowano proste, chłopskie jedzenie i w takiej ilości, jak gdyby miano przyjmować wszystkie wsie okoliczne”101. Panem zaś opisywanej włości był znany na Podlasiu obywatel ziemski Bronisław Deskur102, którego rząd powstańczy mianował majorem, powierzając mu zadanie zdobycia Radzynia.

Przedstawiając postać Deskura, Piłsudski usiłuje wczuć się w sytuację człowieka, któremu trudno przyjąć rolę dowódcy ze względu na brak wykształcenia i doświadczenia wojskowego. Do zaoferowania ma jednak wiele – całkowite oddanie sprawie, niespożytą energię działania, wolę walki, która liczy się z poniesieniem ofiary – posiada więc to, co stanowi o niezbędnej sile moralnej, dzięki której, mimo psychicznej udręki i narastających wątpliwości, a w końcu nawet mimo groźby aresztowania, nie zaprzestaje przygotowań do bitwy o Radzyń i żegnany przez zrozpaczoną rodzinę rusza na wyznaczone miejsce zbiórki.

Do losów Deskura Piłsudski powróci jeszcze w dalszej części narracji, przenosząc tymczasem swego czytelnika w inny rejon, który stał się ogniskiem myśli i działalności powstańczej – do Huszczy, gdzie znana ze swego patriotyzmu szlachta zaściankowa103 sposobiła się do powstania pod przewodnictwem tutejszego proboszcza księdza Walentego Nawrockiego104. Piłsudski przedstawia go w chwili, gdy ten zdąża z wieścią o mającej rozpocząć się walce do swego przyjaciela starego Macieja, z którym w 1831 r. służył w drugim pułku ułanów. Moment, kiedy pamiętający wydarzenia nocy listopadowej powstańcy gotują się do nowego czynu wolnościowego, staje się dla Piłsudskiego dogodną płaszczyzną dla porównania charakteru obydwu ruchów narodowowyzwoleńczych. Wyłaniająca się ze wspomnień księdza Nawrockiego barwna wizja walki powstańczej z roku 1830 pozwala ukazać żołnierza listopadowego, który stawał do boju otwarcie, zgodnie z obowiązującym kodeksem rycerskim, poddany całemu uroczystemu ceremoniałowi dawnej wojny. Jej żywiołowemu charakterowi, ujmującej odświętnej atmosferze przeciwstawiony zostaje w chwili wybuchu styczniowego zrywu zupełnie inny rodzaj walki – partyzanckiej, prowadzonej z ukrycia, której w przekonaniu bohatera nie będzie towarzyszyła już radosna pieśń żołnierska:

Hej, nie tak szło się ongiś na wroga! Jawnie, buńczucznie, ze śpiewem wesołym, brzękiem ostróg, furkaniem chorągiewek, w jaskrawych mundurach, na koniach, parskających wesoło. Hej! Macieju, teraz na wojenkę wykradać się będziesz, jak złodziej – jak zbój jaki, razić będziesz wroga zza węgła, z ukrycia. Pójdziesz, jak stoisz przy swej chacie, w siermiędze, a zamiast lancy i pałasza weźmiesz z sobą pracowitą kosę. Nie zagra ci do boju skoczna a dziarska muzyka, nie będziesz miał tego gwaru wojskowego dokoła, co cię za młodu cieszył i radował. Przekradać się teraz będziesz po lasach i błotach rodzimych, jak włóczęga bezdomny, a pieśnią twą będzie smutna, ponura, grobowa nuta tych pień żałobnych co od lat paru w kościołach twej ziemi się rozlega105.

Kreślony przez księdza Nawrockiego obraz styczniowych zmagań powstańczych – odartych z patosu, pozbawionych dawnego blasku i niegdysiejszej rycerskiej fantazji – nie zdołał jednak zniechęcić starego ułana do udziału w zbrojnym przedsięwzięciu, bowiem bój za ojczyznę ma dla niego wymiar najwyższy. Szczery patriotyzm obydwu bohaterów wydobywa Piłsudski po mistrzowsku, stosując zabieg indywidualizacji ich języka, co najlepiej uwidacznia się w dialogach prowadzonych między proboszczem Nawrockim a Maciejem, który ukochał ponad wszystko wojenne rzemiosło, wiernie służąc ojczyźnie w każdej potrzebie. Oryginalny sposób przedstawienia tych, którym patronuje bezkompromisowy nakaz walki o wolność, budzić może skojarzenia z kreacjami bohaterów Mickiewiczowskiego Pana Tadeusza (ksiądz Nawrocki – ksiądz Robak, Maciej – Maciej Kropiciel), podczas gdy archaizujący charakter niektórych partii narracyjnych przypomina styl właściwy Sienkiewiczowskim powieściom historycznym, gdy na przykład czytamy, że „bój jest bojem i serce prawego żołnierza rwie się doń, jak młodemu do miłej. Więc i Maciej, gdy od swego proboszcza i kapelana usłyszał, że już czas się gotować, nie myślał o dawnych rozkoszach bojowania, tylko wraz z księdzem jął deliberować o przygotowaniu rodzimego zaścianka do walki”106. W tej zajmującej opowieści o gotującej się do powstania Huszczy zawiera się swoista synteza przygotowań wojennych, jakie właściwe były setkom polskich dworów i zaścianków ogarniętych duchem walki w przeddzień 22 stycznia:

W kuźni na gwałt spajano kosy, w chatach baby, ocierając łzy fartuchem, piekły, gotowały i szyły, w kościele przy konfesjonałach tłumy młodych chłopców odbywały krótką, żołnierską spowiedź, po wsi całej urządzano uroczyste żegnania i błogosławieństwa. A w samych Łosicach aż do wieczora kręcili się starzy Huszczowie, wysłani przez Macieja i proboszcza na przeszpiegi, na pilnowanie wszystkich ruchów ułanów i ich dowódcy, którzy ani się spodziewali, jaka burza spadnie na nich tej nocy. Wieczorem zaległa w zaścianku niezwykła cisza. Tylko po chatach cicho i skrycie płakały młode i stare kobiety, tylko starzy dziadusie – wojscy nowocześni – próbowali łagodzić smutek zrzędzeniem, wszystko, co było silnym, zdrowym, wziąwszy w tęgie, spracowane garście kosy i zatknąwszy za pas na siermiędze siekiery, wymknęło się cichaczem ze wsi pod wodzą Macieja. Proboszcz, już teraz kapelan i doradca techniczny wodza, ruszył też w pole. Zaścianek Huszcza ruszył na wojnę. Z sąsiednich zaścianków – Wiski i Tuczna – tak samo wyprowadził młodzież na Kodeń stary Nencki, wysłany ongiś w sołdaty na Kaukaz i obdarzony tam szewronami podoficerskimi107.

Oprócz uwydatnienia tak charakterystycznego rekwizytu, jakim jest dla naszej przeszłości narodowej kosa, Piłsudski kreśli szereg scen, w których uwidaczniają się działania z jednej strony reprezentatywne dla styczniowego zrywu niepodległościowego, jak owo znamienne kucie kos, z drugiej zaś charakterystyczne dla szczególnych momentów wyruszania na wojnę, a więc sąsiedzkie narady, przygotowania we dworach, błogosławieństwa, pożegnania z rodziną. Wpisujące się w tradycję walk narodowowyzwoleńczych tworzą swoisty rytuał zachowań przynależny idącym do boju, a utrwalone w dziełach literackich i malarskich kształtują legendę 1863 r.108, odżywając między innymi w Grottgerowskich wizjach artystycznych z cyklu Polonia i Lituania, oddających istotę powstańczego życia, bohaterstwa i ofiary polskich patriotów.

Piłsudski uświadamia czytelnikom, że „takich dworów, jak dwór pana Deskura, takich chat, jak chata Macieja w Huszczy, plebanii, jak dom księdza Nawrockiego, miasteczek, jak Biała […] – było mnóstwo w dni owe w naszym kraju”109. Docenia znaczenie, jakie dla rozwijającego się powstania miały środowiska prowincjonalne, które stawały się jego ważnymi ogniwami w dążeniu do stworzenia „jawnej zorganizowanej siły zbrojnej”110, w sytuacji gdy Centralny Komitet Narodowy111 w Warszawie nie spełnił, zdaniem autora 22 stycznia 1863, swej przywódczej roli. Na czele warszawskich władz powstańczych stanęło bowiem, jak podkreśla, trzech młodych ludzi – dwóch dwudziestokilkuletnich akademików: Stefan Bobrowski i Władysław Daniłowski112 oraz nieco od nich starszy inżynier kolejowy Witold Marczewski113. Podaje w wątpliwość ich predyspozycje wojskowe, dochodząc do wniosku, że gdy „szło o kierownictwo wojenne, o myśl przewodnią działań”, brakowało im „nie sił i energii, nie woli i serca, lecz głowy i zrozumienia rzeczy”114. Zdaniem Piłsudskiego Warszawa – „promotorka wojny”, która dała hasło rozpoczęcia walki i wymusiła na Centralnym Komitecie ogłoszenie powstania – okazywała teraz swą niemoc, tracąc autorytet i rangę centrum dowodzenia, w związku z czym „sercem i głową ruchu powstańczego” stała się prowincja. Cały ciężar działań wojennych przejmowały mniejsze miasta, miasteczka i wsie.

Terenem najzagorzalszych walk, które Piłsudski starał się zrekonstruować w swej książce, były Płockie, Podlaskie i Sandomierskie przeobrażające się nocą 22 stycznia w jeden rozległy plac boju, kiedy to kosy zetrzeć się miały z bagnetami i karabinami, a myśliwskie strzelby z armatami. Według jego obliczeń, podczas tych pierwszych zmagań przeciwko 6 tys. Rosjan wystąpiło 4,5 tys. polskich powstańców i prawie wszędzie szala zwycięstwa przechylała się na stronę nieprzyjaciela. Polacy bili się zacięcie, z wielką determinacją, zwłaszcza na Podlasiu, gdzie nieznacznej sile polskiej 1,5 tys. „licho uzbrojonych, naprędce zebranych, organizowanych dopiero w ostatniej chwili bojowników” przyszło się zmierzyć z 5 tys. bagnetów wrogiej armii oraz z 32 działami gotowymi rozpocząć dzieło zniszczenia. Obok porażek i klęsk, które tej nocy spadły na polskie oddziały, mniej liczne i gorzej od rosyjskich uzbrojone, autor 22 stycznia 1863 ukazuje też bardziej śmiałe, a nawet brawurowe akcje zbrojne i wielkie akty odwagi powstańców, o czym świadczy chociażby scena, która rozegrała się w Białej Podlaskiej, gdy naprzeciw grupy sześćdziesięciu kilku spiskowych, którym rozdano kosy, siedem dubeltówek i cztery strzelby myśliwskie, stanęły na rynku miasta całe zastępy rosyjskie. Na ten widok kilkunastu żołnierzy polskich służących w baterii nieprzyjacielskiej demonstracyjnie porzuciło swe szeregi i dołączyło do powstańców. „I ta drobna garstka – opisuje Piłsudski ten niezwykły moment konfrontacji obu sił – wyglądająca na wyprawę myśliwską, wracającą z obławy na leśnego zwierza, przez parę godzin w trwożnym napięciu nerwów stała o paręset kroków naprzeciw oddziału z trzech rodzajów broni, gotowego do boju. Jedno poruszenie, jedno nieznaczne pokręcenie korby u gotowej maszyny wojskowej wystarczało do zgniecenia śmiałków! A jednak tylko ponure milczenie zalegało na rynku, milczenie, które zalegać musi duszę małego zwierzaka, zahipnotyzowanego przemocnym spojrzeniem boa-dusiciela”115.

Paradoksalnie jednak to nie Rosjanie zahipnotyzowali polski oddział, jak wynika z metaforycznie ujętego podsumowania sytuacji, ale sami powstańcy. Doszło do tego w chwili, gdy oczekujący bezskutecznie na posiłki Roman Rogiński116, komisarz wojskowy województwa podlaskiego, „ze śmiałością ostatecznej determinacji kazał swej garstce niejako defilować przed siłą nieprzyjacielską – przejść na ukos rynek, by zniknąć w innej ulicy, prowadzącej w stronę Janowa, skąd najszybciej nadciągnąć mogła pomoc”117. Piłsudski wyeksponował moment tego zaskakującego manewru, podczas którego zapanowała absolutna cisza, tak że słychać było tylko „szmer równo posuwających się kroków i nieomal bicie serca każdego”118. Była to trzymająca w najwyższym napięciu dramatyczna chwila oczekiwania na najgorszy scenariusz, który jednak się nie spełnił, ponieważ zadziałał tu czynnik zupełnie nieoczekiwany dla wroga – czynnik psychiczny, objawiający się w nieugiętej, bezkompromisowej postawie ludzi gotowych na śmierć. Sytuacja, w której – jak mówi autor – „garstka prawie bezbronnych straceńców spokojnie defiluje przed najeżonymi bagnetami”119, to niewątpliwe zwycięstwo Polaków, dające się odczytać bardziej w kategoriach moralnych niż w aspekcie wyczynu militarnego, choć i takich w tym powstaniu nie brakowało. Piłsudski wymienia tylko niektóre z nich: w Kodniu na przykład Nencki (dawny zesłaniec na Kaukaz) rozgromił siły kilkuset Rosjan, a kilkunastu wraz z oficerem wziął do niewoli, podczas gdy reszta w bezładnym popłochu uciekła z miasteczka; w Łomazach szlachta zaściankowa z Huszczy rozbiła do szczętu szwadron ułanów, zabierając im rynsztunek i konie; w Łukowie natomiast ks. Stanisław Brzóska120, który przejdzie do historii jako „ostatni partyzant Polski”, przepędził z miasta dwie kompanie piechoty. Piszący podkreśla też wagę sukcesu polskich powstańców pod Ciołkowem, kiedy to oddziały Aleksandra Rogalińskiego uzbrojone jedynie w dwie strzelby myśliwskie, kosy i kije dały odpór siłom pułkownika Kozlaninowa. On sam padł w walce z rozpłataną głową. Uznawszy, że rola pierwszych zwycięstw przesądza o dalszych losach wojny, Piłsudski dał wyraz temu przekonaniu już w Zarysie historii militarnej powstania styczniowego, twierdząc, że w początkach każdej rewolucji, każdego powstania tkwi zalążek jego zwycięstwa, które determinowane jest czynnikiem wiary w powodzenie podjętego czynu. Wychodzi bowiem z założenia, że tam, „gdzie wiara jest poderwana, tam nie może być mowy o zwycięstwie. […] Z chwilą, kiedy wiara została podcięta, kiedy pierwszy krok wykazał słabość, kiedy wszystkie pierwsze próby dają przewagę nieprzyjacielowi, wyjątkowe tylko wypadki i siła moralna dać mogły podniesienie moralne rewolucji”121.

Patronujące autorowi 22 stycznia 1863 dążenie do zachowania obiektywizmu w przedstawianiu znamiennych dla przywołanej chwili dziejowej wydarzeń nakazuje mu odtwarzać zgodnie z prawdą historyczną obraz pierwszych dni powstania, kiedy to terenem intensywnych działań zbrojnych stały się okolice Siedlec oraz Radzyń. Piłsudski ukaże więc dramat płk. Walentego Lewandowskiego122, któremu udało się zebrać zaledwie trzystu ludzi, do tego źle uzbrojonych i niezaprawionych w boju, mających dopiero przed rozpoczęciem bitwy po raz pierwszy ujrzeć twarz swego dowódcy. Ukaże też, jak wyczuwający strach i wahanie w szeregach dowódca zarzuci plan ataku na Siedlce i zdecyduje się ruszyć na Stok Lacki, by znieść stacjonującą tam kompanię wojsk carskich i opanować magazyny broni 19. pułku kostromskiego zaskoczonego nagłym atakiem przeciwnika. W konkluzji napisze, że w ślad za tym niewątpliwym zwycięstwem szło już jednak nieuniknione widmo klęski, bowiem niewyszkolony i pozbawiony wewnętrznej organizacji żołnierz uległ nadciągającej z samego rana odsieczy rosyjskiej, która rozbiła ostatecznie oddział powstańczy zmuszony wycofać się do pobliskich lasów.

Dzięki oryginalnym zabiegom kompozycyjnym prowadzącym do zawieszenia akcji niektórych sekwencji narracyjno-fabularnych czytelnik trwa w oczekiwaniu na kontynuację bądź rozstrzygnięcie podjętego wątku. Tak dzieje się w przypadku zobrazowania losów dziedzica Horostyty, który walczy o Radzyń, jak też w sposobie przedstawiania mieszkańców Huszczy wyruszających na Łomazy; na podobnej zasadzie przybliżona zostaje historia walk prowadzonych przez Rogińskiego i Lewandowskiego.

W dążeniu do obiektywnej rekonstrukcji wydarzeń autor tekstu poddaje je wielowymiarowemu oglądowi i rzeczowej analizie prowadzonej z punku widzenia znawcy zagadnień wojskowości, jak to ma miejsce na przykład w sytuacji odtwarzania dramatycznej walki o Płock. Piłsudski ukazuje, jak jego mieszkańcy, pomimo ponoszonych nieustannie strat i oczekiwania na pomoc oddziałów powstańczych, czynili rozpaczliwe wysiłki, by opanować miasto, tym bardziej że miało się ono stać głównym centrum ruchu powstańczego. Mówiąc o przyczynach przegranej, autor tekstu wskazuje na chaos, jaki zapanował w polskich szeregach, chociaż była to jedyna bitwa, w której powstańcy swoją liczebnością przewyższali wroga. Relacja z przebiegu walki przynosi refleksję, że przełamanie oporu wymagało dłuższego wytrwania w ogniu i było zbyt trudne pod względem moralnym i organizacyjnym dla niedoświadczonych żołnierzy, którzy cofali się bez rozkazu, na własną rękę, uciekając w bezładzie. Nie pomogły nawet zintensyfikowane działania dowódcy Kazimierza Błaszczyńskiego „Bończy”123, który zdołał jeszcze doprowadzić do ataku na koszary rosyjskie. „Wkrótce stało się widocznym – konkluduje autor – że bez zewnętrznej pomocy i wlania przez to nowej energii w szeregi polskie, atak nie posunie się naprzód, że przeciwnie nawet, znowu nastąpi kryzys bojowy w duszy żołnierza, niezdolnego do dłuższej walki”124.

W ocenie Piłsudskiego walka wypowiedziana zaborcy w różnych częściach polskiej ziemi jednocześnie, mimo iż nie przyniosła Polakom upragnionego sukcesu, przerodziła się w wielką demonstrację wojenną – „demonstrację udaną, która najwidoczniej przegraną taktycznie bitwę zmieniała w duże strategiczne zwycięstwo”125.

Poświęcona pierwszym bojom styczniowym opowieść historyczna Piłsudskiego rodziła się w okresie poprzedzającym wybuch wielkiej wojny, w momencie intensywnej pracy nad rozwojem i umacnianiem ruchu strzeleckiego, z którego powstać miały przyszłe kadry wojska polskiego. Wtedy też czyn narodowowyzwoleńczy 1863 r., będący ostatnim aktem walki zbrojnej o Niepodległą, stał się dla Komendanta organizacji strzeleckich tematem o wielkiej aktualności politycznej, ponieważ Polacy, podobnie jak pół wieku temu, tak i teraz, w 1914 r., stanąć mieli w obliczu przerastającej ich siły wojny z Rosją. Piłsudski dokonywał więc wnikliwej analizy przygotowań do powstania i strategii walki jego dyktatorów, także z myślą o tym, by w podejmowanym przez siebie czynie zbrojnym móc wyeliminować błędy poprzedników, które przyczyniły się do klęski ostatniego zrywu wolnościowego.

Rozważania na temat upadku powstania, jakich dokonał autor 22 stycznia 1863, doprowadziły go do przekonania, że niezbędnym warunkiem wygranej w kolejnej wojnie o niepodległość jest konsekwentne budowanie zaplecza zbrojnego i wyszkolenie żołnierza, który w sytuacji konfliktu międzynarodowego gotów będzie zmierzyć się z groźniejszym przeciwnikiem. Mimo iż w dziele przygotowania do przyszłej walki nowych zastępów żołnierzy zmuszony był patrzeć obiektywnie i bez emocji na taktykę działania swoich poprzedników z roku 1863, to jednak zawsze czuł z nimi szczególną więź duchową i nigdy nie należał do tych, którzy uważali styczniowy zryw jedynie za czyn szaleńczy, za niepotrzebny przelew krwi. Piłsudskiemu, który usilnie pragnął, „zbudować most między teraźniejszym pokoleniem a pokoleniem 1863 roku”126, towarzyszyło wewnętrzne poczucie, że gdyby stanęli przed nim ci dawni powstańcy, wówczas usłyszałby od nich zapewne to, co nieraz w duchu sam sobie powtarzał: „Zginęliśmy nie darmo i nauka dla was ze śmierci naszej płynąć może…”127.

Na czyn legionowy patrzył więc będzie przez pryzmat ideowego powinowactwa obu formacji wojskowych, na co wyraźnie wskazuje Alina Kowalczykowa w swej książce Piłsudski i tradycja:

nigdy nie dopasowywał obrazu legionów do wyobrażeń o nowoczesnej, normalnej armii, lecz rysował wizję bliższą sercu i bardziej malowniczą: wysłużona broń, szare, zużyte mundury, ochotnicy, konnica, leśna sceneria (»dziw bierze, że istniejemy, że dawno już rodzime bory nie szemrzą po nas swej pieśni żałobnej«), lekceważenie śmierci i samotność – wszystko to rzeczywiście bywało w legionach, ale wybór takiej właśnie spośród różnych możliwych stylizacji zbliżał je na pewno bardziej do atmosfery z obrazów Maksymiliana Gierymskiego niż do armii, walczących w okopach światowej wojny128.

Autor 22 stycznia 1863 pragnął, by jego żołnierze-legioniści walczący o ojczyznę tak samo jak tamci powstańcy czuli się ich duchowymi spadkobiercami i dlatego też usiłował przeszczepić na grunt legionowy te same wartości i postawy, którym hołdowali godni pamięci uczestnicy walk styczniowych, zachowujący przede wszystkim odwagę czynu graniczącą z szaleństwem, odwagę, z której rodzi się idea najwyższego poświęcenia i gotowość na ofiarę wbrew widmu klęski i idącej śmierci. Wskrzeszenie idei walki niepodległościowej, a zarazem wpisującej się w nią romantycznej idei czynu wolnościowego pozwalało uwierzyć legionistom w sens ich zmagań o Niepodległą i służyło podniesieniu bojowego ducha w ich szeregach pomimo małej liczebności oddziałów, prymitywnego uzbrojenia, lekceważenia, a nawet pogardy, jaką Austriacy żywili wobec polskich ochotniczych formacji wojskowych. Badająca związki Piłsudskiego z romantyczną tradycją powstańczą Alina Kowalczykowa pisze, że pozwalała ona „zachować dumne poczucie wyższości żołnierza polskiego, bohaterstwa szaleńczego i straceńczego, ofiarniczego patriotyzmu” i że to ona stanowiła „ideowy testament przodków”, w którym wojownicy z Legionów Polskich odnajdywali jakże aktualny wzór cnót patriotycznych oraz niezłomnej woli walki, ta zaś „heroizująca wizja świetnie wpisywała dzieje we współczesność, upodabniała powstańców i legionistów, ukazywała przede wszystkim wspólny cel, ideę, za którą i oni, i wszyscy dawni polscy żołnierze walczyli i ginęli”129.

Piłsudski uważał, że dzieło Legionów wyrastało z etosu wartości roku 1863 i było świadomą kontynuacją drogi, na jaką wkroczyli bohaterowie pamiętnej nocy styczniowej. W żołnierzach odrodzonej Rzeczypospolitej upatrywał ich duchowych synów, a o swych walecznych poprzednikach mówił dumnie i wzniośle już jako Naczelnik Państwa, oddając im cześć w rozkazie styczniowym z 1919 r.:

Pięćdziesiąt lat temu ojcowie nasi rozpoczęli walkę o niepodległość ojczyzny. Szli nie w lśniących mundurach, lecz w łachmanach i boso, nie w przepychu techniki, lecz ze strzelbami myśliwskimi i kosami na armaty i karabiny. Prowadzili wojnę rok cały, pozostając, jako żołnierze, niedoścignionym ideałem zapału, ofiarności i trwania w nierównej walce, w warunkach fizycznych jak najcięższych.

Przegrali wojnę i po klęsce niewola wciskać się poczęła do dusz polskich […]. Dla nas, żołnierzy wolnej Polski, powstańcy 1863 roku są i pozostaną wzorem wielu cnót żołnierskich, które naśladować będziemy130.

Wobec tak wielkich zasług położonych dla ojczyzny przez bohaterów 1863 r. Naczelny Wódz wydał 21 stycznia 1919 r. rozkaz specjalny, na mocy którego do szeregów Wojska Polskiego przyjęto weteranów powstania styczniowego oraz byłych powstańców listopadowych i bojowników z okresu Wiosny Ludów (1848). W ten sposób uczestnicy ostatniego zrywu narodowego zyskiwali prawo do stałej pensji państwowej, a ich znakiem rozpoznawczym w odrodzonej Polsce stały się charakterystyczne granatowe mundury z karmazynowymi wypustkami oraz czapki rogatywki ozdobione srebrnym orłem bądź biało-czerwoną kokardą. W grudniu 1919 r. specjalna komisja państwowa przyznała prawa weterana 3644 osobom, spośród których 59 żyjących odznaczono Orderem Virtuti Militari (1921), a zmarli i polegli uhonorowani zostali pośmiertnie przez prezydenta Ignacego Mościckiego Krzyżem Niepodległości z Mieczami (1933)131.

Nadanie Orderów Virtuti Militari żyjącym weteranom powstania styczniowego przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego na stokach Cytadeli Warszawskiej 5 sierpnia 1921 r.

Powstanie styczniowe było dla Piłsudskiego „erą ludzi-wulkanów”, jedną z tych epok, podczas których dokonują się rzeczy wielkie, wpływające na kształt rzeczywistości historycznej i niosące z sobą głębokie przeobrażenia społeczno-polityczne. Źródła tej siły, która sprawiła, że polscy ofiarnicy styczniowi, mimo wszystkich przeszkód i niedostatków militarnych, nie poddawali się w ciągu tak długiego czasu potężnej armii wroga, poszukiwał w swoim eseju historycznym Rok 1863132, przedstawionym pierwotnie w formie odczytu wygłoszonego w sali warszawskiego Coloseum w 1924 r. Dał w nim do zrozumienia, że odczytanie idei powstania styczniowego w duchu patriotycznego czynu wolnościowego upoważnia go do tego, by zmierzyć się z narosłymi wokół niego legendami i by, odrzucając ich kolejne „powłoki i skorupy”, dotrzeć do pokładów „prawdy żywej”, w której zawiera się wielkość walczącego narodu. Najpierw obala więc legendę Treuga Dei133 – o zgodzie narodowej, o jedności i solidarności Polaków, którzy – jak pisze – podzieleni na trzy stronnictwa – „białych”134, „czerwonych”135 oraz zwolenników margrabiego Wielopolskiego136 – pałali do siebie nienawiścią, trwając niemalże w stanie wojny domowej. Zaświadczają o tym między innymi przekazy pamiętnikarskie tamtych czasów, które są dla Piłsudskiego doskonałą egzemplifikacją działań tych opozycyjnych obozów politycznych. Tak samo bezwzględnie rozprawia się z sentymentalną legendą powstania, która wytwarzała wokół niego „łzawą i żałobną aurę”, zaprzeczającą charakterowi ówczesnego żołnierskiego życia, niepozbawionego przecież pierwiastka żywiołowości, junackiej krewkości i czaru ułańskości, czego najlepszym dowodem są autentyczne, niezapomniane i ciągle ujmujące atrybuty powstańczej przeszłości – „sute czamary, buty palone, wąs podkręcony, zalotne spojrzenie, taniec wesoły wkoło ogniska”137. O ówczesnym życiu pełnym niepokojów, o żołnierskiej doli i nakazie wiernej służby aż do końca, a nawet o pasowaniu się ze śmiercią mówi w sposób zwyczajny, rozbijający wszelki patos: „Takim było życie ówczesne, życie niepokojów. Szło się na śmierć swobodnie, szło się w tany ze śmiercią równie wesoło, jak w tany z dziewczyną”138. Piłsudski, demaskator fałszujących historię legend, obala jeszcze jedną z nich – legendę powstania jako czynu szalonego, „legendę głupoty”, a nawet, jak mówi, „legendę zbrodni”, szerzącą się w czasach jego pokolenia, legendę wielce krzywdzącą dla żołnierzy niepodległości.

Tego, co stanowi o wielkości styczniowego zrywu niepodległościowego, poszukuje wśród znanych indywidualności tamtych czasów, lecz bezskutecznie. Dochodzi bowiem do wniosku, że na horyzoncie dziejów nie pojawiła się wówczas tak długo oczekiwana postać Męża Opatrznościowego. Zwracając się w stronę czynnych uczestników pamiętnych wydarzeń historycznych, Piłsudski dokonuje oceny ich postaw i ideowych wyborów. Krytycznemu osądowi poddaje między innymi osobę Aleksandra Wielopolskiego, który, choć siłą swej woli chciał nagiąć rosyjską duszę do polskich dążeń, zamierzając wykorzystać osłabienie państwa carów po wojnie krymskiej, by usunąć ostatki paskiewiczowskich rządów w Warszawie, to jednak w działaniach swych okazał się tyranem – w istocie gardził polskim społeczeństwem i domagał się absolutnego posłuszeństwa. Bezwzględnie i okrutnie rozprawiał się ze swoimi przeciwnikami – zarówno z „białymi”, jak i „czerwonymi”, których „ścigał i szykanował nie gorzej od Paskiewicza139 […], nienawidził, jak wrogów osobistych, więził, katował, szpiegował na spółkę z policją carską”140. Wszystko to, zdaniem Piłsudskiego, doprowadziło do sytuacji, w której znienawidzony i wyklęty przez swój naród oraz odepchnięty przez cara „padł, zduszony obręczą bagnetów z jednej i z drugiej strony, padł pod siłą pogardy, gnieciony często potwarzą nienawiści”141. Poszukiwanej wielkości nie odnalazł też autor Roku 1863 w dyktatorach powstania styczniowego – Ludwiku Mierosławskim142 i Marianie Langiewiczu. Choć „więksi niż inni”, to jednak nie byli w stanie wznieść się ponad podziałami politycznymi i nie wyzyskali swej władzy, by skonsolidować ruch powstańczy. Mimo iż wśród działaczy niepodległościowych dostrzegał ludzi wielkiego formatu, to według niego nie potrafili oni lub nie mogli sprostać chwili dziejowej. Ma tu na myśli „ze stali wykutą” postać Jarosława Dąbrowskiego143, człowieka o „sile wewnętrznej olbrzyma”, któremu „czerwoni” powierzyć mieli funkcję naczelnego wodza, jednakże przed wybuchem powstania uwięziony został w Cytadeli. Przywołuje też „piękną rycerską postać” Zygmunta Padlewskiego, a za nim Stefana Bobrowskiego, który „w jedną godzinę dojrzewa siwizną doświadczenia, siwizną pracy” i wreszcie Romualda Traugutta144, który ogarnięty wątpliwościami opierał się wrogowi w puszczy litewskiej. Żadna z tych postaci nie stała się dla autora szkicu uosobieniem wielkości narodowego czynu zbrojnego, podobnie jak nie mogła jej wyrazić żadna ze znaczniejszych bitew i potyczek tego czasu.

Wielkość tę odkrył Piłsudski zupełnie gdzie indziej – była to wielkość „cudu pracy, ogromu siły zbiorowej, wysiłków woli, siły moralnej”, jakie skupiała w sobie władza Rządu Narodowego, który miał wśród pozbawionych własnego państwa wielki posłuch i niepodważalny autorytet. Symbolicznym wyobrażeniem tej siły była jego pieczęć, pieczęć rządu powstańczego jako najwyższej instytucji reprezentującej Polskę walczącą o niepodległość. Najlepszym dowodem tak ogromnego wpływu Rządu Narodowego na postawę i działania ówczesnego społeczeństwa są relacje pamiętnikarskie samych powstańców, w których Piłsudski znajduje potwierdzenie swych merytorycznych wniosków i moralnych ocen w dokonywaniu bilansu powstania. Podkreśla, jak ogromne znaczenie miały dla jego rodaków wszelkie rozporządzenia władzy powstańczej, z jak wielkim respektem i szacunkiem się do nich odnoszono, jak sprawnie organizowano łączność i opiekę nad dopiero co formującymi się w poszczególnych powiatach siłami zbrojnymi. Opowiada na przykład, że w każdej stajni dworskiej czekał osiodłany koń i dyżurny chłopak, który zaalarmowany o nadciągającym wrogu natychmiast dosiadał rumaka i pędził do kolejnej wyznaczonej stacji, by w porę ostrzec powstańców przed niebezpieczeństwem. Z ramienia Rządu Narodowego karano wszelkie nadużycia, udzielano przepustek umożliwiających bezpieczne poruszanie się w obszarze ogarniętym powstaniem, z których korzystali nawet Rosjanie. Rząd Narodowy jako najwyższa wówczas instancja polskiej władzy był w oczach społeczeństwa rękojmią sprawiedliwości, to on wydawał rozkazy i nakładał obowiązki, „nieraz ciężkie, nieznośne obowiązki dla tłumów”. Tak działo się nawet wtedy, gdy nakłaniał lokalną społeczność do udziału w publicznych egzekucjach, podczas których należało jawnie zamanifestować swą solidarność ze skazanymi na śmierć powstańcami: „Warczą bębny ciemiężcy, żołnierze stoją rotami, prowadzą skazańca. Nakaz rządu brzmi: «Wy tam być musicie, śmiałymi oczami patrzcie w oczy skazańcowi, niech umiera wśród swoich». Cisza zaległa ulicę, gdy warczały bębny. Patrzono w oczy śmierci, mówiono skazańcowi: idziesz na śmierć, ale my jesteśmy z tobą. To cud siły, cud Rządu Narodowego, cud jakiejś wielkości”145.

Najbardziej bodaj zapadającą w pamięć sceną o symbolicznym wymiarze jest przybierająca znamiona wizji fantastycznej scena finałowa Roku 1863. W niej to Piłsudski wydobywa znaczącą paralelę między czynem niepodległościowym powstańców styczniowych, a czynem polskich legionistów. Przywołuje moment, gdy w początkach wojny znalazł się wraz ze swoimi oddziałami w Książu Wielkim, w dawnej rezydencji margrabiego Wielopolskiego. Dotarłszy do opustoszałego, zrujnowanego zamczyska, którego sale zamieniono wówczas w żołnierskie obozowisko, ujrzał oczyma wyobraźni dawnego pana tego miejsca, który stanął przed nim zupełnie jak żywy – „opasłe cielsko, oparte na kiju, ze wzgardliwym twarzy wyrazem” – i przemówił z wyższością: „Znowu to samo – lecz i ty, i ci twoi, jacyście mali, mała wasza nikczemność, małe bohaterstwo!”146. Na tę jednak obelgę rzuconą w jego stronę i w stronę jego żołnierza ozwał się inny głos – głos ducha dziejów wydobywający się z powstańczych mogił. Głos ten potężniał wzmacniany siłą poezji Juliusza Słowackiego i stawał się zarazem wewnętrznym głosem samego autora Roku 1863 jako tego, który nigdy nie zwątpił w sens czynu, a poznawszy miarę jego wielkości, mógł dokończyć kwestię wypowiedzianą w Beniowskim:

I gdy na sennych was uderzą strachy,

I gdy zbudzicie się w łożu spotniali,

I usłyszycie, że drżą wasze dachy

I tak trzaskają, jak kość, gdy się pali –

Kiedy was weźmie zimna śmierć pod pachy,

Boga pokaże i przed Nim powali147

– wtedy wiedzcie: z mogił, z grobów 1863 r. żywy cień powstaje, cień wielkości epoki, cień Rządu Narodowego i wtedy mogiły zawołają głosem straszliwym: – «Idź i czyń!»”148.

Józef Piłsudski, autor 22 stycznia 1863, z weteranami powstania styczniowego podczas obchodów 70. rocznicy jego wybuchu. Po lewej stronie Marszałka córka Romualda Traugutta Anna Juszkiewicz, po prawej – prezes Stowarzyszenia Wzajemnej Pomocy Weteranów 1863 roku Franciszek Stankiewicz i weteranka Maria Herdin, Warszawa 22 stycznia 1933 r.

Jednym ze świadków tego pamiętnego odczytu, kiedy to po raz pierwszy wybrzmiały słowa Piłsudskiego o r. 1863, był Wacław Jędrzejewicz, który pozostawił godną przytoczenia relację o tym, jak odebrane zostało przesłanie prelegenta: „Wrażenie podczas publiczności było olbrzymie. Słuchano Marszałka w zupełnej ciszy. Cytaty z Beniowskiego powiedział z pamięci. Po ostatnich słowach bardzo mocno rzuconych sala zamarła. «Idź i czyń»! Dopiero po dłuższej chwili rozległy się wstrząsające oklaski”149. Podobne odczucia towarzyszyły Wacławowi Lipińskiemu, który stwierdził, że o wyjątkowości mowy Piłsudskiego decyduje „polot myśli związany z romantycznym indywidualizmem, natchnienie i wizyjność, siła i głębia słowa”, w jakim to Marszałek odkrywał przed swymi słuchaczami wielkość narodowego dramatu, „tę wielkość, która jego samego skrzydłami swymi objęła”150.

W myśli historiozoficznej Piłsudskiego styczniowy zryw narodowowyzwoleńczy znaczony długą, orężną walką stał się wydarzeniem fundamentalnym w życiu duchowym zniewolonego narodu i wyznaczał moment graniczny w jego dziejach, kiedy to „stara Polska umiera – nowa się rodzi”151. Rok 1863 stanowił dla autora pamiętnego odczytu doświadczenie przełomowe, dające początek nowoczesnemu życiu społecznemu i kształtujące „duszę nowego, popowstaniowego Polaka”, któremu właściwy był już inny sposób myślenia i odczuwania, „inne ujęcie życia i jego zadań”. Nawet jednak wtedy, gdy nadeszły te nowe czasy, czyn powstańczy i jego pamięć trwały nadal i nadal kształtowały polską świadomość zbiorową, bo w przeświadczeniu Piłsudskiego, skutki wolnościowego zrywu, „sięgają tak daleko, że śmiało rzec można, że dziś jeszcze, gdy dziecko na świat przychodzi, jest obciążone rokiem 1863”152.

„Jedna z harf szczerozłotych”. O Słowackim Piłsudskiego

Słowacki, wielki indywidualista romantyczny, który kroczył zawsze własną drogą, gardząc tym, co pospolite i małe, przeciwstawiał się postawie bierności i zgody na zastaną rzeczywistość ze strony tych, którzy nie mieli w sobie woli walki. Był surowym i bezkompromisowym sędzią swojej współczesności, sumieniem narodu, demaskatorem jego wad i grzechów, a przede wszystkim poetą ducha, który siłą swego natchnionego słowa pragnął przeobrażać serce i umysły swych rodaków, tak by wyzwolić w nich moc podrywającą do czynu i wskazać im drogę do wolności wiodącą przez krew i ofiary. Najpełniejszym wyrazem jego postawy ideowej jest Testament mój, jeden z najbardziej poruszających liryków, w którym usiłował dokonać rozliczenia z własnym życiem i twórczością, kierując jednocześnie jego wymowne przesłanie do przyszłych pokoleń Polaków jako spadkobierców i wykonawców swojej ostatniej woli. Miał głęboką świadomość podporządkowania własnej egzystencji działaniu dwóch sił – wielkiej poezji i miłości ojczyzny – które ukształtowały jego duchowe wnętrze. Znękany życiem na obczyźnie porównywał siebie do żeglarza, który niestrudzenie walczy z szalejącym żywiołem i do końca pozostaje na pokładzie. Alegoria tonącego okrętu, przywoływana już w kazaniach sejmowych Piotra Skargi, w wymowny sposób oddaje dramatyczną sytuację poety i jego współczesnych, którzy przeżywają klęskę kolejnych zrywów narodowych, utarty państwowości, dramatycznych prób jej ratowania, wreszcie doświadczają goryczy tułaczego życia z dala od rodzinnego domu. Słowacki, myśląc o kresie swej ziemskiej wędrówki, pragnie, by po śmierci przyjaciele uczcili go skromną konsolacją, a jego serce „spalili w aloesie”, oddając je matce zgodnie z prastarą obrzędowością funeralną. Życie poety to „twarda służba” Bogu i ludziom, służba nienagrodzona, nierozumiana twórczość to ciągłe poczucie samotności i niespełnienia. Poeta ma jednak nadzieję, że po śmierci obecny będzie w sposób szczególny w życiu narodu, że jego poezja zyska moc przeistaczania zwykłych „zjadaczy chleba w aniołów”. Zapowiadając pośmiertny tryumf swej poetyckiej harfy, przekazuje przyszłym pokoleniom Polaków ważne przesłania – by wciąż wznosili się na wyższy poziom życia duchowego i intelektualnego, niosąc „oświaty kaganiec”, by zachowali niezłomność ducha, trwali w wierności ojczyźnie, by nie tracili wiary w jej odrodzenie i zawsze gotowi byli na ofiarę, idąc na śmierć „jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec!”.

Nakazom wieszcza pozostał wierny Józef Piłsudski – idealista i buntownik, niegodzący się na los niewolnika i stający do walki zbrojnej z zaborcą. Natchnione słowo wieszcza – wzniosłe, tajemnicze i przesycone pierwiastkiem mistycyzmu – towarzyszyło mu przez całe życie i poruszało do głębi każdą strunę jego duszy. Z dziełami Słowackiego nie rozstawał się nigdy, zawsze miał je pod ręką – w rodzinnym domu, w czasach szkolnych i studenckich, na syberyjskim zesłaniu, w spartańskich warunkach kwater wojennych, a potem po odzyskaniu wolności – w Belwederze i Sulejówku. Wówczas nawet, gdy uwięziony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej domagał się, by przysłano mu znalezione podczas rewizji tomy tak uwielbianego przezeń poety, którego strofy czytał, kontemplował, zapisywał w pamięci. Syberyjskie zesłanie sprawiło, że podczas długich zimowych nocy i samotnych wypraw myśliwskich poszukiwał w utworach wieszcza owego pierwiastka duchowości, tkwiącego w kolejno rozważanych wersach emanujących głębią treści i urzekających wirtuozerią słowa.

Zafascynowany poetyckim geniuszem Słowackiego potrafił odtwarzać z pamięci całe ustępy Beniowskiego, Króla-Ducha, Grobu Agamemnona, Wacława, Piasta Dantyszka…, a teksty swe inkrustował cytatami z jego dzieł, parafrazował ich fragmenty, czerpał z bogatej metaforyki romantycznego poety znad „srebrnej Ikwy”. W momentach szczególnych, jak zauważa Jerzy Axer, „w chwilach, w których potrzeba puenty lub decydującego argumentu – autor «gadać zaczyna Słowackim»; tak było z nim od wczesnej młodości do śmierci. […] Tedy językiem Słowackiego zwracał się do żołnierzy I Brygady, cytatem z Beniowskiego otwierał pierwsze posiedzenie kapituły Virtuti Militari, z innym cytatem na ustach odchodził do Sulejówka, całą ich sekwencję zużył do podsumowania swojej roli w dziele wskrzeszenia Polski”153.

Hołdującemu ideałom romantycznych wieszczów Piłsudskiemu nie wystarczały założenia programowe epoki, w której przyszło mu żyć – epoki pozytywizmu wytyczającego zniewolonym drogi przetrwania oparte na kulcie wiedzy i pracy organicznej, lecz jednocześnie odkładającego w bliżej nieokreśloną przyszłość ideę walki zbrojnej. Piłsudski natomiast pragnął działać i tworzyć nową rzeczywistość, z głęboką dezaprobatą i wzgardą odnosząc się do tych, którzy potępili powstanie styczniowe uświęcone najwyższą ofiarą154. Zawsze piętnował to, co w polskim społeczeństwie „ciemne, bierne lub podłe” i domagał się od narodu tej samej wielkości, do jakiej wzywał twórca Kordiana. Wszystko to sprawiło, że duchowym patronem Legionów, a zarazem orędownikiem czynu niepodległościowego uczynił Juliusza Słowackiego. „Słowacki Piłsudskiego to postawa, to ton, jaki się przyjmuje wobec własnych wyznawców – ujmuje istotę tej szczególnej relacji poety i wodza Alina Kowalczykowa – to marzenia o obronie honoru ojczyzny i o polskiej szabli, o szaleńczej odwadze i o pogardzie śmierci, przez Piłsudskiego wpajane legionistom. Nie z jakiegoś konkretnego utworu, ale z ogólnego ducha dzieł Słowackiego wyrastała także stylizacja frontowych rozkazów: «Naprzód! Na śmierć czy na życie, na zwycięstwo czy na klęski – idźcie czynem wojennym budzić Polskę do zmartwychwstania!». W czasie wojny, a potem jeszcze dobitniej, ukazywał swych żołnierzy zawsze jako wykonawców testamentu ideowego romantyków. Legendę o czynie legionowym, o obronie honoru i godności Polaków, o zjawiskach «błyskawicowej ogromnej miary» przybierał w szatę wizji Słowackiego”155.

Piłsudskiemu bliska była myśl historiozoficzna Słowackiego, jego genezyjska filozofia dziejów, nakazująca postrzegać ich bieg jako odwieczną pracę Ducha przejawiającego się w porządku ziemskim, który dążąc do wiedzy i samodoskonalenia, tworzy coraz to doskonalsze formy istnienia. Cała zresztą dostępna rzeczywistość ma dla poety wymiar duchowy, bo – jak pisze – „wszystko przez Ducha i dla Ducha stworzone jest, a nic dla cielesnego pożytku nie istnieje”156. Duch jako aktywny, działający podmiot przenika i kształtuje zarówno królestwo przyrody, jak i historię człowieka. „Pracuje w świecie sił kosmicznych, a jego «praca» (czyli twórczość) kształtuje glob ziemski z jego nieożywioną powłoką oraz światem roślinnym i zwierzęcym – tłumaczy genezyjską koncepcję Słowackiego badacz literatury romantycznej Andrzej Waśko, podkreślając, że „historia sensu stricto – historia ludzi i narodów – jest późniejszą kontynuacją tej samej pracy, którą Duch wykonywał wcześniej w przyrodzie. W tym wymiarze prawa przyrody i historii są identyczne, a projektowana przez Słowackiego nauka genezyjska stanowi continuum, którego podstawą filozoficzną jest radykalny spirytualizm”157. Swój sposób pojmowania historii wyłożył Słowacki najpełniej w przesyconym pierwiastkiem mistycyzmu poemacie Król-Duch158. Poeta roztacza w nim wizję dziejów narodu polskiego w jego legendarnych i historycznych prapoczątkach, wizję mającą zarazem odsłonić twórczą pracę Ducha, który ulegając transformacjom w wymiarze ziemskim, staje się siłą determinującą i stymulującą rozwój świata i ludzkości. Jego wcieleniem w poemacie Słowackiego są wielkie indywidualności przywódcze obdarzone ogromną siłą wewnętrzną – Popiel, Ziemowit, Mieczysław (Mieszko I), Bolesław Śmiały, a więc mocarze ducha, budziciele do czynu, wytrącający swój lud ze stanu bierności, burzący spokój sielskiego bytowania swych poddanych, zmuszający ich do ciągłej aktywności. Historia nie znosi bowiem stagnacji, a duch ludzki musi hartować się w czynie. Wewnętrzne odradzanie się narodu i podnoszenie jego ducha gwarantuje jedynie akt heroizmu wiążący się nierozerwalnie z walką i cierpieniem. Wielkie osobowości zaś, którym przyjdzie odegranie misji dziejowej Królów-Duchów, udźwignąć muszą niewyobrażalny ciężar swych wyborów i decyzji ze świadomością, że ich działania wiążą się z siłą niszczycielską, ze złożeniem najwyższej ofiary, ze skazaniem swojego narodu na mierzenie się z żywiołem wojny, na mękę, ból moralny i fizyczny. Wśród Królów-Duchów byli nie tylko wielcy władcy i mężowie stanu, ale i wielcy duchem poeci, jak ów stary pieśniarz Zorian z tegoż poematu i jak sam wieszcz Słowacki – w oczach Piłsudskiego rewelator historycznych „prawd żywych” i duchowy przywódca narodu, który potęgą swego poetyckiego słowa wskazywał Polakom drogi do odrodzenia ojczyzny. Bliskie Marszałkowi pojmowanie historii własnego narodu jako cierpiącego i walczącego o wolność, pobudzanego do czynu przez wybitne jednostki pozwala mu utożsamić się z tym, co w filozofii genezyjskiej Słowackiego staje się szczególnie istotne dla jego misji dziejowej, dla jego programu walki czynnej, dla patronującej mu przez całe życie idei wybicia się na niepodległość. Wilam Horzyca pisze, że Piłsudski „jak nikt inny w Polsce rozumiał […] i czuł tę wielką epopeję «grzechu i sławy», jaką jest Król-Duch, najtragiczniejsza z polskich książek, mistyczny podręcznik dla budowniczych wielkich tworów dziejowych, głoszący surowe prawdy tragicznego tworzenia, tak niewiele mający wspólnego z błogostanem sielanki”159.

W Słowackim widział Piłsudski tego, który wieszczył moment wielkiej przemiany narodu i mającego nastąpić przełomu w jego dziejach, kiedy to „duch wieczny rewolucjonista” przeobrazi oblicze polskiej ziemi i przyniesie jej upragnioną wolność. Romantyczny wieszcz bowiem, jak pisze Alina Witkowska, „wypatrywał na niebie i ziemi znaków pochodu Ducha, który zapali świat piorunami, a wśród wichrów, wśród świateł płomiennych – to stała stylizacja narodzin Ducha – nadejdzie nowa era, może totalnej rewolucji, może inaczej pojętego przewrotu, a wraz z nią – wolność Polski. Tym namiętnym pragnieniem chciał jakby «docisnąć» Ducha ku szybszemu marszowi w przyszłość”160. Taki też wypływający z ideałów filozofii genezyjskiej obraz wyłania się z Roku 1863 Piłsudskiego, z jego historiozoficznego ujęcia narodowej przeszłości, w której odnajduje momenty dziejowych wstrząsów powodowanych pracą „ludzi-wulkanów”, owych Królów-Duchów będących uosobieniem siły dziejotwórczej. Punktami zwrotnymi w życiu narodu będą więc dla niego powstanie styczniowe, „gdy palec Boży dotknął naszej ziemi i wulkany trysnęły, żeby z nas Herkulanum i Pompeję na wieki zrobić, gorącym popiołem wulkanu, jak w mogile, zasypać”, a potem wielka wojna – „epoka, gdy wśród wulkanów świata ziemia nasza na nowo nad potoki lawy gorącej się dźwiga, gdy te Herkulanum i Pompeja, w mogile zasypane, spod popiołów żywymi się stawały – to epoka nasza”161.

Po przewrocie majowym we wrześniu 1926 r. stojący na czele rządu polskiego Piłsudski wystąpił z inicjatywą sprowadzenia z Paryża do ojczyzny szczątków romantycznego wieszcza, które miały zostać złożone na Wawelu – w duchowym centrum polskości. Wawel w przekonaniu Piłsudskiego był miejscem najzaszczytniejszym, jedynym, w którym spocząć mógł Juliusz Słowacki – wcielenie Króla-Ducha porywającego do „wielkich prac duchowych cały naród”162. Tutaj koronowała się większość polskich królów i tutaj po śmierci znajdowali oni miejsce swego spoczynku. Katedra wawelska miała dla Polaków wymowę szczególną. Centrum jej sakrosfery ustanawiał grób patrona Krakowa i całej Polski św. Stanisława, pełniący funkcję Ołtarza Ojczyzny – Ara Patriae, przy którym władcy polscy składali zwycięskie trofea wojenne163. W czasach niewoli narodowej to właśnie w katedrze wawelskiej skupiało się duchowe życie narodu. Uratowana w początkach XIX w. przed profanacją ze strony austriackiego zaborcy przeobraziła się w Narodowy Panteon, tzw. heroon – miejsce spoczynku bohaterów ojczyzny164. W 1817 r. w jej podziemiach złożono szczątki księcia Józefa Poniatowskiego, w rok później Tadeusza Kościuszki, a w 1890 r. sprowadzone z Paryża prochy Adama Mickiewicza. Juliusz Słowacki był kolejnym wielkim Polakiem, który miał zająć miejsce w krypcie wawelskiej obok twórcy Dziadów i Pana Tadeusza.

Ogólnopaństwowym uroczystościom pogrzebowym przypadającym na czerwiec 1927 r. patronował specjalny komitet, na którego czele stanęli najwybitniejsi znawcy twórczości Słowackiego – Józef Kallenbach, Jan Gwalbert Pawlikowski, Juliusz Kleiner oraz poeci i pisarze tej miary, co Zenon Przesmycki, Jan Lechoń, Juliusz Kaden-Bandrowski, Kazimierz Wierzyński i Wacław Sieroszewski. Ten doniosły, historyczny akt sprowadzenia prochów Słowackiego do kraju i złożenia ich w narodowej nekropolii, w miejscu, gdzie spoczęli najwięksi Polacy, przerodził się w manifestację ku czci wielkiego poety i wyznawanych przez niego ideałów, którym hołdował Marszałek, uznając za swój oręż niezłomną siłę woli i potęgę ducha, przekuwane w słowo i w czyn na drodze wiodącej ku niepodległości.

Dokonując aktu złożenia prochów wieszcza w miejscu dla Polaków świętym, Piłsudski spełniał największe pragnienie poety, który skazany na wygnańczy los, a w konsekwencji na śmierć z dala od ojczyzny wątpił, by kiedykolwiek miał do niej powrócić. „Może wszyscy wrócą / Na twoje pola, ale ja nie wrócę! / Śmierć – lub to wszystko, co mi losy rzucą/ Na kamienistej drodze życia […] / mnie wstrzyma w obcej ziemi łonie”165 – czytamy w Podróży do Ziemi Świętej z Neapolu. Myśli takie odnaleźć można też w jego listach do matki, gdy pisze: „Ludzie, którzy mię teraz zapominają, może będą kiedyś pamiętać o mnie – a kiedy przyślą tutaj wygrzebywać popioły leżące po zielonych cmentarzach, może także i mnie wezmą i zaniosą do mojej ziemi. O takim teraz marzę powrocie”166. Los sprawił, że to gorące pragnienie przybicia okrętu do ojczystych brzegów, jakie wyraził kiedyś w Hymnie o zachodzie słońca, pragnienie „snu wiecznego” w ojczyźnie, ziściło się za sprawą człowieka, który przyczynił się do jej wskrzeszenia i dzięki któremu dokonało się symboliczne dzieło zjednoczenia narodu z wiecznie dlań żywym duchem romantycznego wieszcza.

Pośmiertna podróż Słowackiego z Francji do ziemi ojców wiodła najpierw szlakiem wodnym do Warszawy, a potem koleją do Krakowa – stolicy królów polskich. W Paryżu jeszcze, po dokonaniu ekshumacji jego szczątków, które w 1849 r. spoczęły na cmentarzu Montmartre – dobrze zachowaną czaszkę poety ze złotym puklem włosów, z kośćmi i fragmentami odzienia złożono w hebanowej trumnie okrytej narodowym sztandarem, by po nabożeństwie wystawić ją w polskiej ambasadzie. Ze stolicy Francji przewieziona została następnie do Cherbourga, miasta portowego, w którym czekał już na Słowackiego okręt transportowy Marynarki Wojennej „Wilia” odpływający 16 czerwca 1927 r. do Gdyni. Na nadbrzeżach morskich hołd składali polskiemu poecie Kaszubi, a w samym porcie Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Gustaw Dobrucki. Potem zaś na wodach Zatoki Gdańskiej witał go torpedowiec „Mazur” eskortowany przez dwie kanonierki, statek szkolny „Lwów” i flotyllę mniejszych okrętów. Na gdańskim molo gen. Mariusz Zaruski zainaugurował uroczystości ku czci poety. Z Westerplatte natomiast doczesne szczątki Słowackiego uniósł na falach Wisły statek rzeczny „Mickiewicz” zdążający „przez polską krainę” wprost do stolicy, w której dla znękanego poety-tułacza biło serce odrodzonej Polski167.

Z chwilą, gdy kotwica zarzucona została u wiślanych brzegów Warszawy, „obnażają się głowy, pochylają sztandary, orkiestra gra «Anhellego» – jak donosi ówczesna prasa – a tam, u podnóża katafalku, z którego zwisa dwukolorowy sztandar Rzeczypospolitej – oddział marynarzy prezentuje broń, dymią trybularze [kadzielnice], fala macierzy rzek naszych pieści smukły kadłub statku, jakby chciała powiedzieć: «I oto jesteś śród nas, jesteś na zawsze». Duchowieństwo odprawia krótkie modły, żałobnicy biorą trumnę na ramiona i pod eskortą przedstawicieli piśmiennictwa przenoszą na purpurą obity rydwan, zaprzężony w cztery pary koni okrytych purpurowo-srebrnymi czaprakami. Wędrówka po błękicie wód skończona”168.

Przy moście Poniatowskiego Warszawa oddała cześć przybywającemu do ojczyzny poecie. Po wysłuchaniu przemówienia Zenona Miriama-Przesmyckiego uroczysty kondukt, na czele którego znalazły się kawaleria i bateria armat, a dalej kompania piechoty i duchowni, skierował się do katedry św. Jana, w której odprawiona została msza św. za duszę wieszcza z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Sejmu i Senatu, władz miejskich i mieszkańców stolicy. Trumnę poety żegnano przy biciu dzwonów kościelnych, odprowadzając ją centralnymi ulicami Warszawy na Dworzec Główny. Warszawskie uroczystości zostały tak wyreżyserowane, że prawie do złudzenia przypominały te związane z koronacją cara Mikołaja I na króla Polski, których Słowacki był świadkiem w 1829 r. – „tak samo starannie organizowany orszak, eskorta honorowa, wielkie widowiska, iluminacje, a potem Plac Zamkowy, katedra, uroczyście przez arcybiskupa celebrowane nabożeństwo. Oto dziwność historii – jakby monumentalnie ożyły sceny z Kordiana, tylko że dla Słowackiego teraz odgrywane”169 – zauważa Alina Kowalczykowa.

Podniosły moment powitania trumny Słowackiego w Krakowie w ten sposób odtwarza natomiast naoczny świadek wydarzeń, pisarz Jarosław Iwaszkiewicz:

Pociąg zatrzymuje się na stacji, po czym odczepiony wagon z trumną przetaczają na most wznoszący się nad ulicą Lubicz. Zatrzymał się i zaraz otoczony jest gronem oficerów, literatów, przedstawicieli magistratu. Profil biskupa Sapiehy i krótkie, śpieszne modlitwy. Schodzimy z wagonu z srebrnym wieńcem literatury w ręku. Wskazują nam schody…

U stóp mam jakąś olbrzymią salę, pełną świateł i kwiatów. Muzyka gdzieś gra – a my zstępujemy, z wieńcem jak z monstrancją, przepaścistymi purpurowymi schodami w ten olbrzymi i śmiertelnie cichy tłum.

Mijamy czworobok biało ubranych kobiet ze snopami białych kwiatów, sznury mnogiego duchowieństwa, stajemy przed tzw. ścisłym komitetem. Muzyka cichnie, robi się jak makiem zasiał – i stromymi schodami spełza czarna ciężka trumna. Jak mrówki oczepiają ją ze wszystkich stron ludzie, przeważają się, wysilają, podtrzymują, niosą, okrążają, a ona z wolna i majestatycznie obniża się ku wspaniałym noszom, ustawionym u stóp zamienionego w monumentalny gmach mostu. Cisza taka, że słychać lot muchy. W tej ciszy walą armaty170.

Z dziedzińca wawelskiego płyną słowa Marszałka Piłsudskiego, który wygłasza swą mowę na cześć Juliusza Słowackiego w czerwcu 1927 r. Z przodu trumna z prochami narodowego wieszcza

Nazajutrz rydwan zaprzężony w trzy pary białych arabów, w eskorcie pocztów sztandarowych trzynastu pułków, przewiózł szczątki Słowackiego na Wawel171. Kiedy trumna spoczęła na arkadowym dziedzińcu zamku wawelskiego, na balkonie pojawił się Józef Piłsudski i oddając hołd wieszczowi, wygłosił na jego cześć jedną ze swych najpiękniejszych mów172. „Pierwszych słów nie słychać – wspomina tę szczególną chwilę Iwaszkiewicz – ulewny deszcz bębni w parasole tak głośno, że zagłusza wszystko. Ale ledwie Marszałek powiedział parę zdań, deszcz cichnie, gaśnie, ustaje, i mądra, prosta, nieliteracka mowa staje się dostępna dla wszystkich uszu” 173.

Stojąc nad trumną twórcy Grobu Agamemnona, Piłsudski mówił o prawach życia i prawach śmierci, jakim podlegają następujące po sobie pokolenia, które odchodzą do wieczności, a pamięć o nich ginie w odmętach czasu. Oparta na szeregu antytez konstrukcja przemówienia pozwala Piłsudskiemu przekazać i tę prawdę, że obok zwykłych „zjadaczy chleba”, ludzi śmiertelnych są w dziejach świata jednostki wielkie i wybitne, jednostki nieśmiertelne, które przemijaniu nie podlegają. Należy do nich Słowacki, który, choć umarły, staje przed narodem jako „żywa prawda życia”, bo zrodzone w akcie twórczym jego poetyckie słowo ma moc wiecznego trwania i żyje wśród potomnych. Jego powtórny pogrzeb w świetle mowy Piłsudskiego nie jest odbierany w kategoriach pochówku człowieka, po którym się rozpacza, okrywa żałobą, witany jest jako człowiek wieczny, dla którego „żałobne dzwony nie żałobnie biją, lecz biją radością i triumfem”.

W mowie swej, którą wygłaszał z pamięci i która mogła przypominać improwizacje porwanych wieszczym uniesieniem romantycznych poetów, buduje Piłsudski historiozoficzną metaforę polskich dziejów zrodzoną z ducha poezji Słowackiego. Motywem przewodnim jego przemówienia staje się poetycki obraz będący reminiscencją fragmentów pieśni V Beniowskiego – obraz czeluści ziemi kryjących w sobie niekończące się warstwy ludzkich szczątków tworzących podziemny labirynt historii, „przeszłości gościńce, po których kroczy ludzkość”174. Biegną w nim drogi proste wyznaczane przez zwykłą codzienną pracę i zwykłe codzienne życie, ale wszędzie tam, gdzie piętrzą się na nich przeciwności, pojawiają trudy i przeszkody, gdzie daje o sobie znać burzliwy żywioł historii, wszędzie tam wyrastają jako drogowskazy mocarze ducha – „olbrzymie głazy”, „samotne, lecz z nazwiskami świadczącymi o wielkiej prawdzie bytowania”175.

Dla Piłsudskiego takim dramatycznym momentem na drodze polskich dziejów były czasy, w których żył Słowacki, czasy „ciemności, niewoli i bezsiły”176. Kiedy bowiem po upadku powstania listopadowego zabrakło tej opoki, jaką jest dla narodu wojsko będące rękojmią jego życia i trwania, wówczas rolę jego przejęli poeci, by zastąpić „siłę miecza prawdą siły ducha”177. Składając hołd Słowackiemu w niepodległej ojczyźnie, Piłsudski równocześnie oddawał cześć romantycznej idei walki o przetrwanie narodu istniejącego bez państwa:

Poszły w niebo harfy, gdy miecze pod ziemię się chowały, niszczejąc i rdzewiejąc. Gdy przed Słowackim, jedną z harf szczerozłotych, stoję, gdy warstwy mąk jego i pracy jego przeliczę, znajdę w tej harfie jedną strunę, co zawsze brzęczała, znajdę prawa dumy i prawa rozkoszy cierpienia dla dumy, dla godności ludzkiej. Szarpany niemocą ciała, szarpany niemocą prawd, które wyznawać rozum mu kazał, szukał w rozpaczy dumy siły, targającej wnętrzności swoje i ojczyzny swojej […]. Szedł, pracując, myśląc, że duma stargana i sponiewierana wyda nie jęk rozpaczy, lecz siłę olbrzyma […]. Stargana duma i sponiewierana, w błoto człowiek wdeptany, harde prawa godności człowieka, dumę nie w siłę miecza, lecz w siłę ducha przerabiały. On z kraju był nie dumnych helotów i dumy tej pragnął, by była siłą, by siłę dała, by wartość mocy, potęgę Polski mieć mogła178.

W Słowackim widział Piłsudski tego z wieszczów, który był żarliwym obrońcą godności ludzkiej i strażnikiem dumy narodowej, tym, który nie godził się na znoszenie upodlającego i upokarzającego stanu zniewolenia objawiającego się w politycznym i moralnym wymiarze istnienia. Podobne ideały wyznawali bohaterowie jego dzieł – samotny straceniec-ofiarnik Kordian, cierpiętnik syberyjski Anhelli czy pochodzący z tłumaczonego przezeń dramatu Calderona Książę Niezłomny…

I on sam mocował się ze sobą i wbrew wszystkiemu, wierząc, że godność „stargana i sponiewierana” wyda z siebie olbrzymią potęgę ducha, która stanie się siłą żywotną narodu. Piłsudski rozumiał jego głęboką samotność, jego wewnętrzne rozdarcie i ból z powodu nieuczestniczenia w powstaniu listopadowym, jego rozterki związane z poczuciem odpowiedzialności za słowo. Wspólne były obydwu zmagania wewnętrzne w sferze ducha, w sferze fundamentalnych wyborów, którym patronuje troska o losy ojczyzny i podjęcie misji duchowego przewodniczenia swojemu narodowi.

Słowacki był w oczach Piłsudskiego poetą, który miał największą moc oddziaływania na naród nie tylko w czasach upokarzającej niewoli, lecz także z chwilą, gdy „miecze na naszej ziemi zadzwoniły”179, gdy nadszedł moment wybuchu wielkiej wojny. Wówczas stał się tym, którego słowo zapalało serca nowych zastępów rycerzy wyruszających w bój o Niepodległą i jednym z tych, którzy mimo iż umarli, nadal żyją w narodzie w myśl słów wypowiedzianych w Wacławie:

Miłość ojczyzny – o! To słońce świetne

Dla serc, co dumne, sieroce, szlachetne,

Całe się czystym miłościom oddadzą.

Jako żurawie, co łańcuch prowadzą,

Świetniejsze serca wylatują przodem;

Umrą – ich duchy lecą przed narodem180.

W kontekście przywołanych wersów poematu i sam Słowacki urasta do rangi duchowego przewodnika narodu, jest jego ostoją – owym niewzruszonym głazem, samotnym i wielkim, który wskazywał szlak wiodący do wolności, nie pozwalając zbłądzić Polakom na manowcach historii.

Najwymowniejszym aktem uznania jego wielkości jest wskazanie przez Piłsudskiego należnego mu miejsca wśród władców Polski mocarstwowej, wśród owych Janów i Bolesławów, Władysławów i Zygmuntów, wśród tych wszystkich, którzy współtworzyli „wielkość pracy i wielkość ducha Polski”181.

Skończywszy swą mowę, Piłsudski oddał hołd poecie, chyląc przed nim głowę w wojskowym ukłonie, po czym zwróciwszy się w stronę oficerów otaczających trumnę wypowiedział znamienne zdanie: „W imieniu Rządu Rzeczypospolitej polecam panom zanieść tę trumnę do krypty królewskiej – by królom był równy!”182.

Ten szczególny moment uroczystości wawelskich, gdy Marszałek uznawał Słowackiego za patrona Polski walczącej i Polski odrodzonej, Juliusz Kaden-Bandrowski odczytywał jako spotkanie dwóch tytanów ducha, z których pierwszy uosabiał potęgę słowa, a drugi – potęgę czynu:

Zdarza się w Polsce tego roku, w ostatnie dni czerwca, iż pierścień tajemniczej wędrówki losów Słowa i Czynu zamyka się tak szczelnie, że kto patrzeć umie, ten olśniony na tę chwilę spoziera […]. Do cieniów Nieśmiertelnego Natchnienia – przemówią usta Nieśmiertelnego Rozkazu. […]

Oto w Zamku wychodzi Wódz Polski, który w tornistrze swoim na wszystkich polach wielkiej, sławnej rozprawy – księgę Poety tego zawsze nosił.

Oto się spotykają oko w oko, najczystsze słowo i najwspanialszy czyn. […]

Nad brzegiem Wisły, w cieniu starego Zamku witają się po całym długim wieku, jak dwaj bracia – Wódz Polski i Poeta183.

Wśród mów okolicznościowych Piłsudskiego Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich wydaje się niewątpliwie jednym z jego najbardziej poruszających wystąpień oratorskich, zwracających uwagę swym kunsztem językowym i zdolnością emocjonalnego oddziaływania na odbiorcę. Mowa Piłsudskiego przesycona jest odniesieniami, aluzjami, reminiscencjami dzieł Słowackiego oraz zaczerpniętymi z nich cytatami i kryptocytatami (Beniowski, Wacław, Rozmowa z matką Makryną Mieczysławską, Król-Duch). Znamiennym wyróżnikiem tej wypowiedzi są metaforyczne obrazy poetyckie wkraczające w sferę refleksji egzystencjalnej – nieszczelnie zamknięte „bramy śmierci” dla wybitnych, szczerozłota harfa wyobrażająca potęgę poezji, miecz jako znak czynu zbrojnego, zanikające kręgi na wodzie, które symbolizują odchodzenie w niepamięć. Charakterystyczne są też powtórzenia słowne, wyliczenia, inwersje i paralelizmy składniowe, które nadają wypowiedzi oprócz pewnej rytmiczności podniosły, patetyczny ton, a w pewnym sensie nawet charakter stylizacji archaizującej, co widać na przykład w zdaniach: „Lecz wszędzie, gdzie gościńce mają skręty, wszędzie, gdzie załomy drogi, gdzie ludzi wahania i gdzie ludzi małych trwoga, stoją na załomach, jak drogowskazy, olbrzymie głazy […]”184; „Wojsko, ta prawda siły ramienia, co broni i chroni, co życie dając, życie innym otwiera, co krwią, jak cementem, mości prawdę historii i trwania narodu, znikło w r. 1830”185. Liczne epitety towarzyszące rozważaniom dotyczącym praw życia i śmierci, sfery przemijania i trwania w wieczności, jak również idei czynu i aktywności twórczej łączą pojęcia abstrakcyjne z określeniami o charakterze zmysłowym, konkretnym, plastycznym – duma jest na przykład „stargana i sponiewierana”, „bramy śmierci” – „przepastne”, a „szkielety” wielkich – „żywe, przejrzyste, świeże i młode”. Wpływa to nie tylko na obrazowość i sugestywność tekstu, ale nadaje mu przede wszystkim wymiar indywidulny.

Mowę wawelską Piłsudskiego, odznaczającą się nagromadzeniem środków poetyckiego wyrazu, jej badacz Krzysztof Obremski utożsamił z prozą poetycką rozumianą jako „szczególny sposób ukształtowania prozy artystycznej, odznaczający się dbałością o warstwę brzmieniową (rytm, aliteracje, instrumentacja głoskowa, wszelkiego rodzaju paralelizmy), o bogactwo środków stylistycznych (epitety, porównania, metafory), o uprzywilejowaną rolę podmiotu narracji, „ja” lirycznego (co prowadzi do subiektywizacji), często także adresata („ty”)”186. Posiłkując się powyższą definicją, analizujący przemówienie odnajdywał w nim znamienne dla prozy poetyckiej wyróżniki, zwracając uwagę między innymi na rytmiczne uporządkowanie tekstu, w którym dominują paralelizmy dźwiękowe, leksykalne i składniowe, oraz na sposób tworzenia finalnego obrazu nadrzędnego, który złożony z szeregu obrazów szczegółowych, wyraża się w zdaniu: „[Słowacki] jest więc żywy i żyje wśród nas i prawda śmierci okrutna, prawda śmierci potężna nie istnieje dla niego”187. Na podstawie dokonanych ustaleń badacz uznał, że mowa Marszałka odczytywana w kategoriach prozy poetyckiej „posiada «własne reguły znakotwórcze»”, które uwidaczniają, jak „silnie i głęboko słowa Piłsudskiego były zakorzenione w Królu Duchu Słowackiego”, stanowiąc imitację jego poetyckiego dzieła188.

Sam Piłsudski nie tylko utożsamiał się z postawą światopoglądową Słowackiego, ale, co więcej, w życiu i dziełach wieszcza dopatrywał się, jak zauważa Jerzy Axer, „prefiguracji własnego losu i czynu” – „czuł się, i chciał, żeby o tym wiedziano, nowym Księciem Niezłomnym – tym, który siłę ducha przekuje ponownie w miecz, jak Słowacki miecz złamany zastąpił siłą ducha”189. Poetyckiemu testamentowi wieszcza pozostał Piłsudski wierny do końca życia. Na kilka dni przed śmiercią nakazał, by wyryto na jego własnym grobie wymowne strofy zaczerpnięte z Wacława i Beniowskiego, bo w nich zawierała się istota jego egzystencji, esencja słowa i czynu, które czyniły go Królem-Duchem swojej współczesności, a które wypływały z nakazów poezji romantycznej:

Ty wiesz, że dumni nieszczęściem nie mogą

Za innych śladem iść tą samą drogą.

* * *

Kto mogąc wybrać wybrał zamiast domu

Gniazdo na skałach orła… niechaj umie

Spać – gdy źrenice czerwone od gromu,

I słychać jęk szatanów w sosen szumie…

Tak żyłem.

Ciało Marszałka zgodnie z jego ostatnią wolą złożono na Wawelu, ale serce powróciło do umiłowanego Wilna, by spocząć obok prochów jego najdroższej matki, co nieodparcie przywodziło na pamięć wyrażone w Testamencie moim pragnienie poety, by i jego serce zwrócono tej, która dała mu życie:

Niech przyjaciele moi w nocy się zgromadzą

I biedne serce moje spalą w aloesie,

I tej, która mi dała to serce, oddadzą –

Tak się matkom wypłaca świat, gdy proch odniesie…190

W rocznicę śmierci wodza, 12 maja 1936 r., Wilno ujrzało srebrną urnę z sercem Marszałka, którą niesiono „w bolesnej ciszy, wysoko ponad głowami tłumu wśród leśnego zapachu jodłowych gałązek i wiosennych kwiatów, które rzucały dzieci”191, a gdy korowód żałobników, okrążywszy miasto, przekroczył bramę cmentarza Obrońców Wilna, w jego głębi ukazał się oczom wszystkich purpurowy baldachim; nad nim zaś widniał stylizowany orzeł, a pod nim wielka płyta – czarny granit z napisem: „Matka i Serce Syna”. „Po obu stronach tego prostego a pięknego mauzoleum białe nagrobki z wyrytymi na nich krzyżami o formie Krzyża Niepodległości. To groby tych, którzy polegli w obronie Wilna. Jest ich 164. Te kamienne nagrobki zdają się pełnić wartę przy Sercu Wodza, zdają się czuwać przy Nim, aby więcej nie zaznało trudu, ażeby więcej nie zaznało bólu, bólu, w którym skonało”192. Tam też zatrzymała się lektyka z sercem Marszałka i trumną mieszczącą doczesne szczątki jego matki, Marii z Billewiczów Piłsudskiej. Gdy wojsko zaprezentowało broń, rozległ się dźwięk werbla, pochyliły się sztandary, a generalicja zaciągnęła wartę przed grobowcem, nadszedł moment ostatecznego rozstania i po krótkich modłach trumnę złożono w krypcie, a urnę z sercem Józefa Piłsudskiego u stóp jego matki. Po zamknięciu i zapieczętowaniu drzwi z wykutym kołem Pierwszej Brygady wejście do grobowca zasunięte zostało ciężką granitową płytą, o czym obwieścił huk stu jeden wystrzałów armatnich i wznosząca się nad Wilnem pieśń Jeszcze Polska nie zginęła… Po niej wzbił się w przestworza hymn Legionów Polskich – My, pierwsza brygada. Ciszę, jaka potem zapadła, przerwały dopiero słowa prezydenta Ignacego Mościckiego, który, składając ostatni hołd zmarłemu Marszałkowi, powiedział:

To, co stanowiło marzenie poety, stało się rzeczywistością. […] Z woli Marszałka Józefa Piłsudskiego serce Jego u stóp Matki spoczywa. […] Nie ma w tym nic dziwnego, był bowiem Józef Piłsudski całym swym życiem, czynem i myślą – realizatorem naszych snów.

Powiedział sam: «Gdy palec Boży ziemi dotyka, na równinach wyrastają góry i dymią, lawa gorąca wewnątrz ziemi bulgoce. I ziemia matka w bólu, we wstrząśnieniach rodzi ludzi, ludzi wielkości».

A jeśli, idąc śladem Jego myśli, tajemnicę Jego własnej wielkości będziemy usiłowali rozwiązać, to niewątpliwym się stanie, że źródłem tej wielkości było nie co innego, jak właśnie Jego serce. Lwie serce – tak pełne słodyczy. Serce, przez które przeszło tyle burz, błyskawic i gromów i taka wielka miara tkliwości193.

1 O ideowych związkach Piłsudskiego z tradycją romantyczną piszą m.in. Kazimierz Kosiński (Józef Piłsudski a romantyzm, Warszawa 1931); Alina Kowalczykowa (Piłsudski i tradycja, Chotomów 1991) i Bohdan Urbankowski (Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, t. 2, Warszawa 1997).

2 J. Piłsudski, Przemówienie na bankiecie w Wiedniu 21 grudnia 1914 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 22.

3 J. Piłsudski, Psychologia więźnia (Odczyt z 24 maja 1925) [w:] idem, Wybór pism…, t. 8, s. 257.

4 Problem ten omawia dokładnie Wiktoria Śliwowska w swoim analitycznym studium poświęconym polskim spiskowcom doby porozbiorowej. Zob. W. Śliwowska, Kilka uwag do portretu polskiego spiskowca XIX wieku w świetle dokumentów [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje i dyskusje sympozjum Warszawa 6–7 grudnia 1982 r., red. M. Janion, M. Zielińska, Warszawa 1986, s. 20.

5 Ibidem, s. 22–27.

6 Ibidem, s. 36. Por. S. Kieniewicz, Społeczeństwo Królestwa Polskiego w powstaniu styczniowym [w:] Powstanie styczniowe. IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Warszawie 13–15 września 1963. Referaty, cz. 1, Warszawa 1963, s. 19.

7 W. Śliwowska, Kilka uwag do portretu polskiego spiskowca…, s. 35.

8 Ibidem, s. 32.

9 Obok wymienionych dzieł Mickiewicza wśród „książek zbójeckich” znalazły się m.in.: Pieśni Janusza Wincentego Pola, liryki humańskie Seweryna Goszczyńskiego oraz tzw. trylogia rewolucyjna Edmunda Wasilewskiego (Pieśń żeglarzów, Kielich goryczy, Hymn orłów). Zob. M. Janion, M. Żmigrodzka, Spisek i „książki zbójeckie” [w:] eaedem, Romantyzm i historia…, s. 338–351.

10 Z. Szeląg, Więzienne wiersze [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 1030.

11 W. Śliwowska, Kilka uwag do portretu polskiego spiskowca…, s. 53.

12 O wspomnianych bohaterach polskiego podziemia piszą obszernie Maria Janion i Maria Żmigrodzka w rozdziale: Ludzie podziemia. Złota legenda [w:] eaedem, Romantyzm i historia…, s. 388–429. Autorki podkreślają fakt, że „autentyczne biografie ludzi podziemia i ich legendowe wersje to ważny czynnik porozbiorowej historii i kultury polskiej” (s. 388–389).

13 J. Piłsudski, Psychologia więźnia (Odczyt z 25 maja 1925) [w:] idem, Wybór pism…, s. 259.

14 Zob. M. Piwińska, Więzień. Sztuka i życie praktyczne [w:] Style zachowań romantycznych…, s. 56–57.

15 A. Z. Makowiecki, Więzienie [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 1029.

16 Zob. J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 258.

17 A. Mickiewicz, Do matki Polki [w:] idem, Wybór poezji, t. 2, oprac. C. Zgorzelski, wyd. 3. zmienione, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986, s. 202.

18 O funkcjonowaniu w polskiej poezji romantycznej motywu orła, mitycznego ptaka solarnego stanowiącego symbol polskości, piszą M. Janion i M. Żmigrodzka w rozdziale: Spisek i „książki zbójeckie” [w:] eaedem, Romantyzm i historia…, s. 348–349.

19 Ibidem, s. 369. Zob. rozdział: Ludzie podziemia. Od inicjacji do śledztwa, s. 351–388.

20 Ibidem.

21 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 258.

22 S. Król, Cytadela Warszawska X Pawilon – carskie więzienie polityczne (1833–1856), Warszawa 1978; S.J. Łagowski, Cytadela Warszawska 1832–2007, wyd. 2. uzup., Pruszków 2009.

23 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 273.

24 Ibidem, s. 259.

25 Zob. M. Piwińska, Więzień. Sztuka i życie praktyczne [w:] Style zachowań romantycznych…, s. 69.

26 Ibidem.

27 Ibidem, s. 70.

28 Ibidem.

29 Ibidem, s. 66.

30 Cyt. za: S. Król, Cytadela warszawska…, s. 40.

31 Ibidem.

32 Andrzej Z. Makowiecki, Więzienie [w:] Słownik literatury polskiej XIX stulecia…, s. 1029.

33 Ludwik Janowicz „Konrad” (1858–1902) – polski działacz socjalistyczny, historyk. W lipcu 1884 r. został aresztowany i osadzony w Cytadeli Warszawskiej, a następnie skazany na 16 lat katorgi, zamienionej na 10 lat więzienia w twierdzy szlisselburskiej; prowadził prace historyczne na temat rozwoju przemysłowego Polski. Zob. S. Król, Cytadela Warszawska…, s. 169.

34 Józef Łukaszewicz (1863–1928) – fizyk, geolog; członek Terrorystycznej Frakcji Narodna Wola, później profesor Uniwersytetu Wileńskiego. Po nieudanym zamachu na Aleksandra III został aresztowany i skazany na karę śmierci, zamienioną na więzienie w twierdzy szlisselburskiej. Odzyskawszy wolność (1905) ukończył Uniwersytet w Petersburgu i poświęcił się pracy naukowej; autor publikacji z zakresu geofizyki i geologii. Zob. A. Bajor, Terrorysta, carobójca, uczony, „czarownik”…, „Magazyn Wileński” 2004, nr 4, s. 30–31.

35 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 267.

36 Ibidem, s. 262.

37 Ibidem, s. 263.

38 Zob. M. Paszkowska, K. Demidowicz-Demidecki, W. Mazurkiewicz, K. Prauss, J. Miklaszewski, Uwolnienie Piłsudskiego. Wspomnienia organizatorów ucieczki, Warszawa 1924.

39 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 268.

40 Ibidem.

41 S. Król, Cytadela warszawska…, s. 48.

42 Przytoczone przykłady napisów więziennych zebrał S. Król w książce Cytadela warszawska…, s. 48.

43 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 269–270.

44 A. Z. Makowiecki, Więzienie [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 1029.

45 J. Piłsudski, Bunt więzienny w Irkucku. Ze wspomnień [w:] idem, Wybór pism…, t. 3, s. 71–83. Tekst powstał prawdopodobnie pod koniec 1910 r., a opublikowany został w „Kalendarzu Robotniczym” na rok 1911.

46 Ibidem, s. 77.

47 Ibidem, s. 78–79.

48 Ibidem, s. 79–80.

49 Ibidem, s. 83.

50 J. Piłsudski, Ze wspomnień [w:] Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 258–262. Pierwodruk tekstu: „Kalendarz Robotniczy” na rok 1905, s. 63–66.

51 Ibidem, s. 259.

52 Ibidem, s. 261.

53 Ibidem, s. 262.

54 Ibidem.

55 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 264–265.

56 Ibidem, s. 263.

57 Z. Szeląg, Więzienne wiersze [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku…, s. 1030–1032.

58 Ibidem, s. 1031.

59 Zob. K. Sierocka, Poezja rewolucyjna ruchu robotniczego do roku 1885 [w:] Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu, t. 4, red. J. Kulczycka-Saloni, H. Markiewicz, Z. Żabicki, Warszawa 1971 („Obraz Literatury Polskiej XIX i XX Wieku”, S. 3), s. 3.

60 Podobne prasowe organy więzienne zakładane były i w innych miejscach odosobnienia, np. w więzieniu poznańskim, gdzie w 1881 r. powstała konspiracyjna gazetka satyryczna „Psztyk”, a także w tarnopolskim, w którym w 1889 r. wychodziły aż trzy nielegalne periodyki.

61 Maksymilian Heilpern (1856–1924) –nauczyciel, przyrodnik, zesłaniec syberyjski, działacz socjalistyczny.

62 Filipina Płaskowicka (1847–1881) – nauczycielka, współorganizatorka pierwszych kółek socjalistycznych w zaborze rosyjskim, prowadziła działalność oświatową wśród chłopów, założyła też pierwsze na ziemiach polskich Koło Gospodyń Wiejskich. Po aresztowaniu w 1878 r. więziona była w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, a następnie skazana na pięcioletnie zesłanie na Syberię.

63 Józef Pławiński (1853/1854–1880) – kompozytor, działacz socjalistyczny, współorganizator tajnego Studenckiego Koła Bibliotecznego na Uniwersytecie Warszawskim. Po aresztowaniu w 1878 r. osadzony został w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, a następnie skazany na dożywotne osiedlenie na Syberii.

64 E. Notkowska, „Głos Więźnia” – gazetka socjalistyczna w Cytadeli Warszawskiej, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1971, z. 2; B. Zakrzewski, „Palen dla cara”. O polskiej poezji patriotycznej i rewolucyjnej XIX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 161.

65 B. Zakrzewski, „Palen dla cara”…, s. 160.

66 Fragmenty więziennego poematu Piłsudskiego wraz ze streszczeniami nieprzytoczonych partii utworu zamieścił w swej książce Ludwik Stolarzewicz. Cyt. za: S. Hincza [L. Stolarzewicz], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski …, s. 38–39. Por. J. Starzewski, Józef Piłsudski. Zarys psychologiczny, Warszawa 1930, s. 39–41.

67 Cyt. za: S. Hincza [L. Stolarzewicz], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski …, s. 38.

68 A. Mickiewicz, Dziady. Część III, akt I, scena III [w:] idem, Dziady, Warszawa 1991, s. 163.

69 S. Hincza [L. Stolarzewicz], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski …, s. 39.

70 Ibidem, s. 39.

71 Bohdan Urbankowski jest przekonany, że ów wierszowany list wyszedł spod pióra Marszałka, ponieważ, jak argumentuje, jest niedopracowany literacko i nosi ślady wpływu Słowackiego, a co najważniejsze, przekonująco wyraża światopogląd młodego autora. Z kolei Krzysztof Polechoński zachowuje ostrożność w przypisywaniu Piłsudskiemu autorstwa poezji więziennej, tj. wspomnianego listu oraz poematu Cela nr 26, mając na względzie brak wiarygodnych przekazów obu tekstów oraz udokumentowanych potwierdzeń biograficznych na ten temat. Zob. B. Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg…, t. 2, s. 429–430; Zob. K. Polechoński, Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego…, s. LIII–LIV.

72 Zob. J. Lechoń, U marszałka Piłsudskiego w Sulejówku, „Wiadomości Literackie” 1924, nr 40/42.

73 J. Piłsudski, Psychologia więźnia…, s. 274.

74 Ibidem.

75 Ibidem, s. 274–275.

76 Zob. Dziedzictwo literackie powstania styczniowego. Praca zbiorowa Katedry Historii Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, red. J.Z. Jakubowski, J. Kulczycka-Saloni, S. Frybes, Warszawa 1964; B. Osmólska-Piskorska, Powstanie styczniowe w twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego, Toruń 1963; J. Bachórz, Kraszewski-Bolesławita, czyli o narodzinach legendy powstania styczniowego, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza” 1981, t. 16; D.D. Kacnelson, Z dziejów polskiej pieśni powstańczej XIX wieku. Folklor powstania styczniowego, przeł. T. Zielichowski, Wrocław 1974.

77 Zob. A. Mickiewicz, O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych, „Pielgrzym Polski” 27 maja 1833.

78 K. Kosiński, Józef Piłsudski a romantyzm, Warszawa 1931, s. 17.

79 J. Jodłowski, Józef Piłsudski jako pisarz, „Głos Literacki” 15–31 marca 1928, nr 6, s. 1.

80 W. Lipiński, Piłsudski jako historyk powstania styczniowego, „Gazeta Polska” 21 stycznia 1934, nr 21, s. 1.

81 A. Chwalba, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości…, s. 21.

82 Ibidem, s. 18.

83 „Przegląd Historyczny” 1936, t. 34, s. 327.

84 R. Jabłonowski, Wspomnienia 1905–1928, Warszawa 1962, s. 97.

85 A. Chwalba, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości…, s. 21–22.

86 Książka Piłsudskiego została opublikowana jako pierwszy tom zainicjowanej w początkach 1914 r. serii wydawniczej „Boje polskie – ilustrowane epizody, obrazy, portrety historyczne z dziejów naszych wojen narodowych” i miała na celu zapoznanie szerokich rzesz czytelników z historią wojskowości polskiej.

87 Zob. M. Handelsman, Historycy, Warszawa 1937, s. 83–84. Na intuicyjny sposób pojmowania historii przez Piłsudskiego wskazuje też Stefan Kieniewicz, który dokonuje analizy i oceny jego prac poświęconych powstaniu styczniowemu. Zob. S. Kieniewicz, Przedmowa [w:] J. Piłsudski, Rok 1863, wstęp i opracowanie S. Kieniewicz, Warszawa 1989, s. 12.

88 Piłsudski jako badacz powstania styczniowego czerpał wiedzę na jego temat z dostępnych, choć nielicznych opracowań naukowych, takich jak monumentalna praca historyczna Walerego Przyborowskiego (czterotomowe Ostatnie chwile powstania [wyd. 1887] i czterotomowe Dzieje 1863 [1897]). Korzystał też z osobistych relacji uczestników i świadków narodowego zrywu zebranych w publikacjach Polska w walce. Zbiór wspomnień i pamiętników z dziejów wyjarzmienia (wyd. Agaton Giller, Paryż 1868) oraz W czterdziestą rocznicę powstania styczniowego 1863–1903 (red. B. Szwarce, Lwów 1903). W swych analizach historycznych opierał się przede wszystkim na wspomnieniach: Władysława Daniłowskiego, Bronisława Deskura, Mariana Karola Dubieckiego, Agatona Gillera, Józefa Kajetana Janowskiego (jego pamiętniki uważał za najważniejsze źródło wiedzy o r. 1863), Wiktora Jaworskiego, Antoniego Jeziorańskiego, Mariana Langiewicza, Tomasza Teodora Jeża [Zygmunta Miłkowskiego], Romana Rogińskiego, Teodora Żychlińskiego. Prowadził również rozmowy z żyjącymi jeszcze świadkami tamtejszych wydarzeń, m.in. z Bronisławem Szwarce, Józefem Kajetanem Janowskim oraz Marianem Karolem Dubieckim. Por. A. Chwalba, Józef Piłsudski. Historyk wojskowości…, s. 69–71, 89, 99–100.

89 Zygmunt Padlewski (1836–1863) – prezes paryskiego Towarzystwa Młodzieży Polskiej, wykładowca wojskowej szkoły polskiej w Genui i Cuneo we Włoszech, od 1862 r. członek organizacji „czerwonych”. Po wybuchu powstania 1863 r. objął dowództwo nad oddziałami powstańczymi w Płockiem. Ujęty przez władze rosyjskie skazany został na karę śmierci i rozstrzelany.

90 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 193–195.

91 Stefan Bobrowski (1840–1863) – działacz obozu „czerwonych”, po wybuchu powstania styczniowego członek Komitetu Centralnego Narodowego, naczelnik miasta Warszawy, w początkach powstania faktyczny jego przywódca, przeciwny dyktaturze Mariana Langiewicza, zginął w pojedynku sprowokowanym przez „białych”.

92 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 195.

93 Jednym z ważniejszych ośrodków konspiracyjnych był Uniwersytet Kijowski, w którym działał tajny Związek Trojnicki pozostający w kontaktach z polskimi patriotami na terenie trzech zaborów, a innym z kolei – Akademia Sztabu Generalnego w Petersburgu, gdzie grupa wojskowych stworzyła własną organizację konspiracyjną (Koło Oficerów Polskich w Petersburgu założone przez Zygmunta Sierakowskiego). W 1861 r. z inicjatywy Ludwika Mierosławskiego powstała w Genui Polska Szkoła Wojskowa, przeniesiona następnie do Cuneo, która kształcić miała przyszłe kadry powstańcze. Zob. J. Szarek, Powstanie styczniowe. Zryw wolnych Polaków, wstęp A. Nowak, Kraków 2013, s. 35; S. Kieniewicz, Powstanie styczniowe, wyd. 2, Warszawa 1983, s. 47, 171.

94 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 196. O przygotowywanym spisku oficerskim w twierdzy Modlin i jego upadku pisze między innymi Eligiusz Kozłowski. Zob. E. Kozłowski, Zarys historii militarnej powstania styczniowego [w:] Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie. Bój. Europ, Wizje, red. S. Kalembka, Warszawa 1990, s. 304–307.

95 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 196.

96 Ibidem, s. 200.

97 Ibidem.

98 Ibidem, s. 222.

99 Była to tzw. branka, której przeprowadzenie miało spowodować rozbicie organizacji „czerwonych”. Spiskowcy uznali, że branka powinna stać się sygnałem do rozpoczęcia powstania. Aby uniknąć przymusowego poboru do armii rosyjskiej, powstańcy opuszczali Warszawę mniejszymi partiami, grupując się w oddziały powstańcze w lasach kampinoskich i serockich. Zob. S. Kieniewicz, Powstanie Styczniowe, Warszawa 1987, s. 36.

100 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 201.

101 Ibidem, s. 211.

102 Bronisław Deskur (1835–1895) – ziemianin, działacz społeczny, zwolennik uwłaszczenia włościan; podczas powstania styczniowego służył w oddziałach Myszkowskiego, Fryczego i Kruka oraz pełnił funkcję naczelnika wojskowego powiatu radzyńskiego, walczył w Puszczy Białej i na Podlasiu; uczestniczył m.in. w potyczkach pod Radzyniem, Dąbrową, Stokiem, Kietlanką i Łączką.

103 O patriotyzmie mieszkańców zaścianka Huszcza zaświadcza Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 3, Warszawa 1880–1914, s. 228.

104 Walenty Nawrocki – duchowny katolicki, kapelan pułku ułanów polskich w powstaniu listopadowym, za współpracę z przywódcami powstania styczniowego został zesłany na Syberię, gdzie zmarł w 1875 r.

105 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 215.

106 Ibidem, s. 215.

107 Ibidem, s. 217.

108 Zob. B. Mansfeld, Powstanie Styczniowe w sztuce [w:] Powstanie Styczniowe 1863–1864. Wrzenie. Bój. Europa. Wizje…, s. 685–705; S. Szymański, Sztuki plastyczne wobec powstania styczniowego [w:] Dziedzictwo literatury powstania styczniowego…, s. 622–637.

109 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 221.

110 Ibidem, s. 222.

111 Komitet Centralny Narodowy – tajny organ kierowniczy obozu „czerwonych”, 22 stycznia 1863 r. przekształcony w Tymczasowy Rząd Narodowy, który proklamował wybuch powstania, po upadku dyktatury Mariana Langiewicza w kwietniu 1863 r. opanowany został przez „białych”, 10 maja przyjął oficjalną nazwę Rządu Narodowego.

112 Władysław Daniłowski (1841–1878) – działacz patriotyczny, członek Komitetu Centralnego Narodowego, a następnie Tymczasowego Rządu Narodowego, zesłaniec syberyjski, pamiętnikarz.

113 Witold Marczewski (1832–1909) – inżynier i naczelnik wydziału Technicznego Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Warszawie, członek Komitetu Centralnego Narodowego; aresztowany 19 lutego 1863 r. i skazany na 12 lat ciężkich robót w kopalniach na Syberii.

114 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 223.

115 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 227.

116 Roman Rogiński (1840–1915) – działacz obozu „czerwonych”; w powstaniu styczniowym walczył między innymi pod Białką i Siemiatyczami; po serii potyczek z Rosjanami jego oddział został zdziesiątkowany i poddał się na początku marca 1863 r. w Turowie; aresztowany i skazany na karę śmierci; wyrok zamieniono na dwadzieścia lat ciężkich robót na Syberii.

117 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 227.

118 Ibidem, s. 227.

119 Ibidem.

120 Stanisław Brzóska (1832–1865) – duchowny katolicki; generał i naczelny kapelan województwa podlaskiego; podczas powstania styczniowego naczelnik wojenny powiatu łukowskiego, organizator i dowódca oddziału powstańczego złożonego z chłopów; brał udział w bitwach między innymi pod Siemiatyczami, Woskrzenicami, Sławatyczami i Fajsławicami; w 1865 r. dostał się do niewoli rosyjskiej i skazany został na śmierć przez powieszenie.

121 J. Piłsudski, Zarys historii militarnej powstania styczniowego…, t. 3, s. 129.

122 Walenty Lewandowski (1823–1907) – podczas powstania styczniowego komisarz wojenny województwa podlaskiego, prowadził działania operacyjnie na Podlasiu i w Białostockiem; dowodził pod Siemiatyczami, Woskrzenicami i Sycyną; 24 marca dostał się do rosyjskiej niewoli; skazany na karę śmierci, zamienioną na osiedlenie na Syberii.

123 Kazimierz Konrad Błaszczyński (1831–1863) – pułkownik kawalerii w powstaniu styczniowym, brał udział w walkach o Płock, naczelnik wojenny województwa płockiego; od marca 1863 r. dowódca samodzielnego oddziału ułanów; ranny w bitwie pod Górami, zmarł przewieziony w ciężkim stanie do gajówki w Stępockim Lesie.

124 J. Piłsudski, 22 stycznia 1863…, s. 238.

125 Ibidem, s. 245.

126 J. Piłsudski, Zarys historii militarnej powstania styczniowego…, s. 141.

127 Ibidem.

128 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 79–80.

129 Ibidem, s. 80–81.

130 J. Piłsudski, Rozkaz w rocznicę powstania styczniowego (21 stycznia 1919 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 52.

131 Zob. Kronika powstań polskich 1794–1944, [oprac. całości zespół pod kier. M. B. Michalika; oprac. tekstów, not i kalendariów zespół pod kier. E. Duraczyńskiego],Warszawa 1994, s. 349; B. Szwedo, Powstańcy styczniowi odznaczeni Orderem Wojennym Virtuti Militari, Warszawa 2013, s. 11; A. Lenkiewicz, Weterani Powstania Styczniowego 1863 r. odznaczeni Krzyżem Niepodległości; wyd. 2, Wrocław 2003; Zarządzenie o nadaniu Krzyża Niepodległości z mieczami poległym i zmarłym Powstańcom 1863 r. (prawo.sejm.gov.pl).

132 J. Piłsudski, Rok 1863 (Odczyt z 20 stycznia 1924) [w:] idem, Wybór pism…, s. 230–256.

133 Treuga Dei (łac.) – pokój Boży.

134 „Biali” – obóz polityczny o charakterze liberalno-konserwatywnym działający w latach 1861–1864 na ziemiach polskich i na emigracji; jego członkowie przeciwni byli zarówno ugodowej polityce Aleksandra Wielopolskiego, jak i powstańczym dążeniom „czerwonych”, w marcu 1863 r. przeszli jednak na stronę ruchu; wiążąc powodzenie powstania przede wszystkim z interwencją państw Zachodu.

135 „Czerwoni” – obóz polityczny w latach 1861–1864, który wysuwał program walki zbrojnej o niepodległość, uwłaszczenia chłopów oraz sojuszu z rosyjskimi i europejskimi ruchami rewolucyjnymi.

136 Aleksander Wielopolski (1803–1877) – margrabia, polityk dążący do ugody z caratem; dyrektor Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Komisji Rządowej Sprawiedliwości (1861) w Królestwie Polskim; od 8 czerwca 1862 r. naczelnik rządu cywilnego Królestwa Polskiego; dążył do reorganizacji i polonizacji administracji. Z jego inicjatywy w styczniu 1863 r. została przeprowadzona branka, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu powstania styczniowego.

137 J. Piłsudski, Rok 1863…, s. 245.

138 Ibidem.

139 Iwan Paskiewicz (1782–1856) – rosyjski generał-adiutant, w 1831 r. stanął na czele wojsk rosyjskich tłumiących powstanie listopadowe w Polsce, w latach 1832–1856 pełnił funkcję namiestnika Królestwa Polskiego; prowadząc politykę opartą na ucisku i wzmożonej rusyfikacji podbitego narodu.

140 J. Piłsudski, Rok 1863…, s. 238.

141 Ibidem, s. 246.

142 Ludwik Mierosławski (1814–1878) – działacz niepodległościowy, generał, pisarz, historyk wojskowości, w latach 1861–1862 kierował polską szkołą wojskową w Genui, w lutym 1863 r. został dyktatorem powstania styczniowego z ramienia Tymczasowego Rządu Narodowego, pokonany pod Krzywosądem i Nową Wsią zbiegł do Francji, gdzie został działaczem Młodej Polski i Zjednoczenia Emigracji Polskiej; w 1865 r. założył Towarzystwo Demokratyczne.

143 Jarosław Dąbrowski (1836–1871) – działacz niepodległościowy i rewolucyjny, członek Komitetu Centralnego Narodowego; jako naczelnik miasta Warszawy umacniał organizację miejską „czerwonych”, opracował plan powstania styczniowego; aresztowany w sierpniu 1862 r., mimo uwięzienia utrzymywał kontakty z KCN (m.in. przekazał plan opanowania Modlina); w październiku 1864 r. został skazany na 15 lat katorgi; uciekł podczas transportu na Sybir; od 1865 r. przebywał we Francji.

144 Romuald Traugutt (1826–1864) – polski generał, w powstaniu styczniowym dowodził własnym oddziałem w powiecie kobryńskim i pińskim, stoczył kilka pomyślnych potyczek (m.in. pod Horkami); po przedostaniu się do Warszawy został mianowany generałem i komisarzem pełnomocnym Rządu Narodowego na Galicję; od 17 października 1863 r. dyktator powstania; dążył do przedłużenia walki zbrojnej, starał się usprawnić działania partyzanckie i pozyskać dla sprawy chłopów; aresztowany w kwietniu 1864 r. skazany został na karę śmierci przez powieszenie; wyrok wykonano 5 sierpnia 1864 r.

145 J. Piłsudski, Rok 1863…, s. 254.

146 Ibidem, s. 256.

147 J. Słowacki, Beniowski, Pieśń VI, s. 302–307 [w:] idem, Dzieła wszystkie, t. IX, oprac. J. Kleiner, Wrocław 1957, s. 206.

148 J. Piłsudski, Rok 1863…, s. 256.

149 Cyt. za: W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego…, t. 2, s. 129.

150 W. Lipiński, Józef Piłsudski jako pisarz…, s. 17–18.

151 J. Piłsudski, Rok 1863…, s. 236.

152 Ibidem.

153 J. Axer, Był cały dalszym ciągiem [w:] Bo królom był równy… Przemówienie Józefa Piłsudskiego przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich 28 czerwca 1927 roku, oprac. tekstu J. Axer, eseje J. Axer, A. Krawczyk, Warszawa 2002, s. 16.

154 Alina Witkowska, pisząc o sile oddziaływania poezji twórcy Króla-Ducha, podkreśla, że patronująca jej „płomienna wiara w rychłą zmianę, swoista młodzieńczość tonu liryki społecznej okresu mistycznego i jej opowiedzenie się za postępem – przyczyniły się do wielkiej popularności Słowackiego w kraju, zwłaszcza wśród młodzieży przed powstaniem styczniowym. To był ich poeta”. Zob. A. Witkowska, R. Przybylski, Romantyzm, Warszawa 2003, s. 371.

155 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 125.

156 J. Słowacki, Genezis z Ducha [w:] idem, Dzieła wszystkie, red. J. Kleiner, t. 14, Wrocław 1954, s. 790–793.

157 A. Waśko, Juliusz Słowacki – metahistoria i gnoza [w:] idem, Historia według poetów. Myślenie metahistoryczne w literaturze polskiej (1764 –1848), Kraków 2015, s. 316.

158 Poemat historiozoficzny Król-Duch powstawał w latach 1845–1849. Za życia poety ukazała się tylko pierwsza jego część składająca się z trzech pieśni – Król-Duch. Rapsod I (Paryż 1847). Słowacki nigdy nie ukończył swego dzieła i pozostawił wiele jego rękopiśmiennych wersji. O treściach ideowych zawartych w Królu-Duchu oraz o filozofii genezyjskiej Słowackiego piszą m.in.: Alina Kowalczykowa, (Słowacki, wyd. 2, Warszawa 1999, s. 379–383), Alina Witkowska (Juliusz Słowacki [w:] A. Witkowska, R. Przybylski, Romantyzm…, s. 364–371); Andrzej Waśko, Historia w nauce genezyjskiej [w:] idem, Historia według poetów…, s. 310–325).

159 W. Horzyca, Słowacki Piłsudskiego, „Pion” 1937, nr 19 (188), s. 4.

160 A. Witkowska, Juliusz Słowacki…, s. 371.

161 J. Piłsudski, Rok 1863 [w:] idem, Wybór pism…, s. 255–256.

162 M. Sokolnicki, Juliusz Słowacki wychowawcą narodowym, Kraków 1909, s. 7–8.

163 Zob. M. Rożek, Krakowska katedra na Wawelu. Dzieje, ludzie, sztuka, zwyczaje, Kraków 2010, s. 10.

164 F. Ziejka, „Tu wszystko jest Polską…” O roli Krakowa w życiu duchowym Polaków w wieku XIX [w:] idem, Serce Polski. Szkice krakowskie, Kraków 2010, s. 20–21.

165 J. Słowacki, Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu [w:] idem, Dzieła wszystkie, red. J. Kleiner, t. 9, Wrocław 1956, s. 34.

166 Korespondencja Juliusza Słowackiego, oprac. E. Sawrymowicz, t. 1, Wrocław 1962, s. 282.

167 O tym, jak wielki splendor otaczał te uroczystości i jak wielkim kultem darzono wieszcza, świadczy wielka liczba złożonych mu wieńców pogrzebowych, które trudno było zmieścić w siedmiu wagonach kolejowych. Zdążające z Krzemieńca i Wilna delegacje wiozły w urnach ziemię z grobów ojca i matki poety. Żałobnicy nie zapomnieli też o garści ziemi z cmentarza na Montmartre, symbolizującej związek Słowackiego z Francją. Zob. A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 129. Szczegółowy przebieg uroczystości związanych ze sprowadzeniem szczątków poety na Wawel odtwarzają m.in.: A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 127–135; A. Krawczyk, Powtórny pogrzeb poety [w:] Bo królom był równy… Przemówienie Józefa Piłsudskiego przy składaniu prochów Słowackiego…, s. 15–19; F. Ziejka, Z Montmartre na Wawel. W 200. rocznicę urodzin i 160. rocznicę śmierci Juliusza Słowackiego. Wykład wygłoszony na Śniadaniu Profesorskim. Collegium Maius, 26 lipca 2009, Kraków 2009; J. T. Nowak, Pogrzeb Juliusza Słowackiego w Krakowie w 1927 r., „Krzysztofory” 1986, nr 13, s. 117-130; J. Iwaszkiewicz, Z Warszawy do Krakowa z trumną Słowackiego, „Wiadomości Literackie” 1927, nr 28.

168 „Gazeta Warszawska Poranna” 1827, nr 21. Cyt. za: A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 130. Oprócz oficjalnych uroczystości z udziałem najwyższych władz i instytucji państwowych rodacy w różny sposób starali się uczcić postać wieszcza. Na deskach teatrów grano sztuki Słowackiego: w warszawskim Teatrze Polskim – Samuela Zborowskiego, w Narodowym – Księcia Niezłomnego, a w krakowskim Teatrze Miejskim – Balladynę. Muzeum Narodowe przygotowało specjalną ekspozycję z pamiątkami po wieszczu, a w szkołach odbywały się akademie, podczas których deklamowało jego wiersze, odgrywano sceny z Kordiana, Balladyny, Lilli Wenedy.

169 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 131.

170 J. Iwaszkiewicz, Z Warszawy do Krakowa z trumną Słowackiego, „Wiadomości Literackie” 1927, Rocznik 4, nr 28 (184), s. 4.

171 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 131. Por. „Czas” 30 VI 1927.

172 J. Piłsudski, Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich (28 VI 1927) [w:] idem, Wybór pism…, s. 277–282.

173 J. Iwaszkiewicz, Z Warszawy do Krakowa z trumną Słowackiego…

174 J. Piłsudski, Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego…, s. 280.

175 Ibidem.

176 Ibidem.

177 Ibidem, s. 281.

178 Ibidem.

179 Ibidem, s. 282.

180 Ibidem. Por. J. Słowacki, Wacław, fragment XXIX, w. 722–727.

181 Ibidem. Karol Irzykowski, widząc w mowie Piłsudskiego akt nobilitujący narodowego wieszcza, pisał: „Literaci jako miłośnicy pięknych gestów, nie zapomną Piłsudskiemu nigdy tej wspaniałomyślności, z jaką powiedział o Słowackim: niech spocznie na Wawelu, ażeby królom był równy. Tak zmienił pogrzeb w akt koronacyjny”. Zob. Księga zbiorowa ku czci pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego w dniu jego imienin, Warszawa 1935, s. 39.

182 J. Piłsudski, Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego…, s. 282. Kwestią sporną i do dziś nierozstrzygniętą pozostaje brzmienie ostatnich słów mowy Piłsudskiego – „by królom był równy”, które wielu ze słuchaczy odebrało jako: „bo królom był równy”. Alina Kowalczykowa pisze, że Piłsudski mówił z pamięci, bez notatek i trudno o jednoznaczne stwierdzenie, jakie słowo wypowiedział – „zapisano oficjalnie – „by”. Kwestionowano ten zapis, gdyż „bo” wydawało się lepiej oddawać myśl, iż Słowacki już należy do najwyższego panteonu narodowego, że już jest równy królom. Zapewne. Lecz ileż właściwego Piłsudskiemu dynamizmu bije ze sformułowania: »polecam […], by królom był równy«, o ileż mocniej jest tu zaakcentowana wola Marszałka, fakt wydźwignięcia, wprowadzenia Słowackiego na piedestał”. Zob. A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja…, s. 133.

183 J. Kaden-Bandrowski, Wódz Polski i Poeta, [w:] idem, Za stołem i na rynku, Lwów 1932, s. 20–21.

184 J. Piłsudski, Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego…, s. 280.

185 Ibidem.

186 K. Obremski, Mowa jako proza poetycka: Król Duch, Józef Piłsudski i prochy Juliusza Słowackiego (Wawel 28 czerwca 1927 roku), „Teksty Drugie” 2014, nr 3, s. 14. Autor artykułu posiłkuje się definicją prozy poetyckiej sformułowaną przez badaczkę młodopolskich odmian krótkiego poematu prozą Krystynę Zabawę. Zob. K. Zabawa, „Kalejdoskop myśli, wrażeń i obrazów” – młodopolskie odmiany krótkiego poematu prozą, Kraków 1999, s. 28.

187 K. Obremski, Mowa jako proza poetycka: Król Duch, Józef Piłsudski i prochy Juliusza Słowackiego (Wawel 28 czerwca 1927 roku)…, s. 20–27.

188 Ibidem, s. 15, 27.

189 J. Axer, Był cały dalszym ciągiem…, s. 17.

190 J. Słowacki, Testament mój, w. 17–20 [w:] idem, Poezje, Kraków 2005, s. 83.

191 W. Pełczyńska, U stóp serca, „Gazeta Polska” 15 maja 1936, nr 135.

192 Matka i Serce Syna spoczęły na Rossie, „Gazeta Polska” 13 maja 1936, nr 133, s. 1.

193 Mowa P. Prezydenta Rzeczypospolitej, „Gazeta Polska” 13 maja 1936, nr 133, s. 1.

Słowo czynu testamentem. Zakończenie

Imponujący dorobek Józefa Piłsudskiego, zawierający się w dziesięciu obszernych tomach jego pism1, przenika myśl o Polsce, o jej cierpieniu i wyzwoleniu z okowów niewoli, o odradzaniu życia państwowego i moralnej odnowie społeczeństwa, o potrzebie umacniania bytu narodowego i o twórczej, ofiarnej pracy dla odbudowy potęgi Rzeczypospolitej. Z dzieł tych wyłania się cała panorama jego epoki, przeobrażającej oblicze Europy i świata, wstrząsanej wojnami i rewolucjami, epoki, w której żył i którą sam współtworzył. Czynił to najpierw jako konspirator, więzień, zesłaniec, potem jako działacz PPS, budowniczy zrębów armii polskiej i przywódca Legionów wkraczający do ojczyzny ze sztandarem niepodległości, wreszcie jako Naczelnik Państwa i Pierwszy Marszałek Polski odrodzonej, który zasłużył na miano zwycięskiego wodza-pogromcy bolszewików nad Wisłą. W pisarstwie tego niezmordowanego bojownika o wolność i wielkiego męża stanu tętni żywy nurt historii, w której, jak dowodzi Wacław Lipiński, „odnaleźć można całą głębię poniżenia i upadku, w jakim tkwił naród, całą nędzę niewoli i jednocześnie najpiękniejsze wzloty ludzkiego ducha, najdumniejsze jego przejawy w dniach klęski czy w wielkich dniach triumfu. Historia tej Polski w pisma Piłsudskiego została wpleciona, drga życiem pod jego impulsywnym słowem, syci się i rumieni krwią. Nikt jej w pełni nie będzie mógł zrozumieć i nikt nie odda prawdziwego jej oblicza, kto pism Piłsudskiego nie zna, nie przemyśli i nie wczuje się w ich głęboką, poruszającą wymowę”2.

Pozostawiona przez Marszałka spuścizna pisarska pozwala dotknąć przede wszystkim fenomenu jego indywidualności twórczej, wniknąć w owe wewnętrzne pokłady ducha ucieleśniające się w słowie i czynie człowieka, którego przeznaczeniem i celem najwyższym było wskrzeszenie Polski i przywrócenie jej należnego miejsca na mapie świata. W przypadku Piłsudskiego słowo i czyn to dwie integralnie ze sobą zespolone i wzajemnie się determinujące sfery jego działania. Światopogląd i osobowość pisarza kształtowało wyrastające z ojczystej literatury i historii patriotyczne słowo, które było natchnieniem dla jego wyobraźni, bogaciło duchowo, zapalało do czynu i wyzwalało własną twórczą aktywność. Taką moc miały dla niego dzieła romantycznych wieszczów rozpamiętywane jeszcze w rodzinnym dworku zułowskim, taką też miały krzepiące serca powieści Sienkiewicza i Orzeszkowej, taką wreszcie miały – historyczne przekazy będące źródłami poznania dziejów narodowych, w których pulsował duch polskości. „Piłsudski – jak wyraził się o nim Juliusz Kaden-Bandrowski – wierzył w książkę, jak we wszystko, w co wierzą bohaterowie: że gdy jest, to działa i tworzy i nie masz drogi, którą by można zamknąć przed taką mocą”3. Urzeczony światem literatury podsycającej bunt przeciw niewoli i kryjącej w sobie wszystkie wartości i ideały, z którymi się utożsamiał, sam chwytał za pióro jeszcze jako uczeń i redaktor tajnego pisemka „Gołąb Zułowski”, by potem, już jako człowiek podziemia, móc stanąć na czele konspiracyjnego pisma „Robotnik”, zasilać swoimi tekstami „Przedświt”, „Walkę”, a później także „Strzelca”. Niezachwianie wierzył w moc sprawczą słowa, które jako nośnik idei niepodległościowych i demokratycznych było dla niego, jak niegdyś dla Słowackiego, tą samą „siłą fatalną” mającą zdolność duchowego przeobrażania rodaków. Rozpowszechniane wśród szerokich mas społecznych, stające się orężem w walce z carskim najeźdźcą, jak to ukazał w Bibule, przygotowywało grunt do podjęcia czynu zbrojnego w dziele wyzwalania zniewolonego narodu. Gdy zaś wybuchła wielka wojna i wraz z nią rozpoczął się bój o wolną Polskę, słowem płomiennym i natchnionym, które wyrastało z głoszących dumę i siłę strof Juliusza Słowackiego, krzepił swego żołnierza w licznych mowach i rozkazach wojennych, wszczepiając w jego duszę moralny nakaz walki na śmierć i życie, jakim karmiły się całe pokolenia polskich ofiarników. W wyzwolonej już ojczyźnie to samo kształtujące nową rzeczywistość słowo, które płynęło z publicznych mów Marszałka, z jego odczytów i wywiadów, z książek powstających w samotni Sulejówka, stało niewzruszenie na straży niepodległego państwa, stanowiąc wciąż „aktualną naukę moralności obywatelskiej”. Zawsze było to słowo silnie zespolone z przeszłością narodową, tradycją powstańczą i poezją wielkich romantyków, a zarazem skierowane ku przyszłości, sięgające ku temu, co wielkie duchem i budujące moralnie, mające, jak napisał niegdyś Kazimierz Czachowski, „surową wzniosłość piękna duchowego, sugestywną siłę wewnętrznego przeświadczenia i zdobywczą potęgę twórczej myśli, której przedmiotem zawsze i ciągle była miłość Ojczyzny. Słowa, które są naprawdę czynu testamentem”4.

1 J. Piłsudski, Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. 1–10, Warszawa 1937.

2 W. Lipiński, Józef Piłsudski jako pisarz. Prelekcja wygłoszona w Polskiej Akademii Literatury w dniu 25. XI. 1938 r., Warszawa 1939, s. 18.

3 J. Kaden-Bandrowski, Przed Belwederem, Warszawa 1936, s. 73.

4 K. Czachowski, Pisma Józefa Piłsudskiego [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, Kraków 1936, s. 21.

Bibliografia. Wybrane pozycje

Literatura podmiotowa

Piłsudski J., Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. I–X, Warszawa 1937 (redaktorzy poszczególnych tomów: t. I, II: Leon Wasilewski, t. III, IV: Wacław Lipiński, t. V, VI, VIII, IX: Kazimierz Świtalski, t. VII: wstępem zaopatrzył Józef Moszczeński, t. X: Skorowidz i uzupełnienia, oprac. Henryk Wereszycki); reprint 1989–1991.

Piłsudski J., Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński, wybór i oprac. W. Suleja, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999 („Biblioteka Narodowa”, Seria I, Nr 294).

Literatura przedmiotowa

Axer J., Był cały dalszym ciągiem [w:] Bo królom był równy… Przemówienie Józefa Piłsudskiego przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich 28 czerwca 1927 roku, oprac. tekstu J. Axer, eseje J. Axer, A. Krawczyk, Warszawa 2002.

Bocheński J.M., De virtute militari. Zarys etyki wojskowej, Kraków 1993.

Chojnowski A., Piłsudczycy u władzy. Dzieje Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, Wrocław 1986.

Chwalba A., Józef Piłsudski. Historyk wojskowości, Kraków 1993.

Chwalba A., Legiony Polskie 1914–1918, Warszawa 2018.

Cichoracki P., Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005.

Czachowski K., Piłsudski jako pisarz, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 33.

Czachowski K., Pisma Józefa Piłsudskiego [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, red. Z. Klemensiewicz, autor ilustracji Z. Kinastowski, Kraków 1936.

Dawidziak-Kładoczna M., „Cherlacy z sercem oziębłym”. O języku pism i mów Józefa Piłsudskiego, Łask 2004.

Dybczyński T., Józef Piłsudski jako publicysta i historyk. Szkic popularny, Warszawa 1934.

Garlicki A., Józef Piłsudski 1867–1935, wyd. 3, Warszawa 1990.

Garlicki A., Wstęp [w:] J. Piłsudski, Moje pierwsze boje, Łódź 1988.

Ginkowa Ł., „Koń ma duszę w sobie”, Kraków 1988 („Biblioteka Romantyczna”).

Gołębiewski Ł., Wstęp [w:] J. Piłsudski, Bibuła, red. Ł. Gołębiewski, S. Mroczek-Zawadzka, Warszawa 2009.

Hincza S. [Stolarzewicz L.], Pierwszy żołnierz Odrodzonej Polski. Życie i czyny Józefa Piłsudskiego, wyd. 3 powiększone i poprawione, Warszawa 1935.

Horzyca W., Słowacki Piłsudskiego, „Pion” 1937, nr 19.

Hulka-Laskowski P., Piłsudski jako pisarz, „Wiadomości Literackie” 1928, nr 30.

Iwaszkiewicz J., Z Warszawy do Krakowa z trumną Słowackiego, „Wiadomości Literackie” 1927, nr 28.

Janion M., Żmigrodzka M., Romantyzm i historia, Warszawa 1978.

Jellenta C., Józef Piłsudski jako pisarz i mówca. Studium, Warszawa 1929.

Jędrzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867–1935, t. 1: 1867– 1918, t. 2: 1918–1926, t. 3: 1926–1935, Wrocław–Warszawa–Kraków 1994.

Jędrzejewicz W., Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. 1: 1867-1920, t. 2: 1921–1935, Warszawa 1989.

Jodłowski J., Józef Piłsudski jako pisarz, „Głos Literacki” 15–31 marca 1928, nr 6.

Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, red. Z. Klemensiewicz, Kraków 1936.

Kaden-Bandrowski J., Piłsudczycy, Białystok 1990.

Kaden-Bandrowski J., Pod Belwederem, Warszawa 1936.

Kaden-Bandrowski J., Wódz Polski i Poeta [w:] idem, Za stołem i na rynku, Lwów 1932.

Kaliszewski A., „…Człowiek, który w wieczności trwa”. Późny wizerunek Józefa Piłsudskiego w twórczości publicystycznej Kadena-Bandrowskiego [w:] idem, Bagnet i pióro. Twórczość publicystyczna Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Toruń 2015.

Kamiński L., Romantyzm i polityka dwudziestolecia [w:] Problemy polskiego romantyzmu, seria III, red. M. Żmigrodzka, Wrocław 1981.

Kieniewicz S., Powstanie styczniowe, wyd. 2, Warszawa 1983.

Kieniewicz S., Przedmowa [w:] J. Piłsudski, Rok 1863, wstęp i oprac. S. Kieniewicz, Warszawa 1989.

Klimecki M., Legiony Polskie 1914–1918 [w:] Legenda Legionów. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010.

Kołoniecki R., Z bajki rodem, „Pion” 1937, nr 19.

Konopka S., Józef Piłsudski wśród książek [w:] Józef Piłsudski – pisarz, wydawca i drukarz, red. Z. Klemensiewicz, autor ilustracji Z. Kinastowski, Kraków 1936.

Kosiński K., Józef Piłsudski a romantyzm, Warszawa 1931.

Kowalczykowa A., Józef Piłsudski wobec tradycji romantycznej, „Więź” 1988, nr 2.

Kowalczykowa A., Piłsudski i tradycja, Chotomów 1991.

Kowalczykowa A., Słowacki, wyd. 2, Warszawa 1999.

Krawczyk A., Powtórny pogrzeb poety [w:] Bo królom był równy… Przemówienie Józefa Piłsudskiego przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich 28 czerwca 1927 roku, oprac. tekstu J. Axer, eseje J. Axer, A. Krawczyk, Warszawa 2002.

Król S., Cytadela Warszawska X Pawilon – carskie więzienie polityczne (1833–1856), Warszawa 1978.

Kurkowska M., Kurkowski J., Życie codzienne Legionów [w:] Legenda Legionów. Opowieść o Legionach oraz ludziach Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2010.

Kuźniar R., Słowo w poszukiwaniu wielkości [w:] Piłsudski do czytania, red. Z. Najder, R. Kuźniar, Kraków 2016.

Lechoń J., U marszałka Piłsudskiego w Sulejówku, „Wiadomości Literackie” 1924, nr 40/42.

Lepecki M., Józef Piłsudski na Syberii, Warszawa 1936.

Lepecki M., Sybir bez przekleństw, Łomianki 2012.

Lipiński W., Józef Piłsudski jako pisarz. Prelekcja wygłoszona w Polskiej Akademii Literatury w dniu 25. XI. 1938 r., Warszawa 1939.

Lipiński W., Piłsudski jako historyk powstania styczniowego, „Gazeta Polska” 1934, nr 21.

Łagowski S. J., Cytadela Warszawska 1832–2007, wyd. 2. uzup., Pruszków 2009.

Łossowski P., Zerwane pęta. Usunięcie okupantów z ziem polskich w listopadzie 1918 roku, Warszawa 1986.

Makowiecki A. Z., Więzienie [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 3., Wrocław–Warszawa–Kraków 2002.

Milewska W., Zientara M., Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914–1918, Kraków 1999.

Myśliński J., Polska prasa socjalistyczna w okresie zaborów, Warszawa 1982.

Najder Z., Słowo jako czyn [w:] Piłsudski do czytania, red. Z. Najder, R. Kuźniar, Kraków 2016.

Notkowska E., „Głos Więźnia” – gazetka socjalistyczna w Cytadeli Warszawskiej, „Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego” 1971, z. 2.

Nowak A., Ojczyzna ocalona. Wojna sowiecko-polska 1919–1920, koncepcja, red. i graf. L. Sosnowski, fot. z inscenizacji Bitwy Warszawskiej M. Klag, Kraków 2010.

Nowak A., Pierwsza zdrada Zachodu. 1920 – zapomniany appeasement, Kraków 2015.

Nowak A., Wstęp. Z Oleandrów na świat [w:] J. Wieliczka-Szarkowa, Żołnierze niepodległości 1914–1918, Kraków 2013.

Nowak J. T., Pogrzeb Juliusza Słowackiego w Krakowie w 1927 r., „Krzysztofory” 1986, nr 13.

Obremski K., Mowa jako proza poetycka: Król Duch, Józef Piłsudski i prochy Juliusza Słowackiego (Wawel 28 czerwca 1927 roku), „Teksty Drugie” 2014, nr 3.

Olszewska M.J., Człowiek w świecie Wielkiej Wojny. Literatura polska z lat 1914–1919 wobec I wojny światowej. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2004.

Ossowska M., Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 2000.

Pajewski J., Dziejowa postać Józefa Piłsudskiego [w:] Józef Piłsudski i jego legenda, red. A. Czubiński, Warszawa 1988.

Piłsudska A., Wspomnienia, Warszawa 1989.

Piwińska M., Więzień. Sztuka i życie praktyczne [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje i dyskusje sympozjum, Warszawa 6–7 grudnia 1982 r., red. M. Janion, M. Zielińska, Warszawa 1986.

Pobóg-Malinowski W., Piłsudski jako pisarz, „Wiadomości Literackie” 1930, nr 51/52.

Polechoński K., Dzieło pisarskie Józefa Piłsudskiego [w:] J. Piłsudski, Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński, wybór i opracowanie W. Suleja, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999 („Biblioteka Narodowa”, seria I, nr 294).

Powstanie Styczniowe 1863 – 1864. Wrzenie. Bój. Europa, Wizje, red. S. Kalembka, Warszawa 1990.

Prokop J., Ułan [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 3., Wrocław–Warszawa–Kraków 2002.

Pruszyński M., Dramat Piłsudskiego, Wojna 1920, przedmowa J. Pajewski, wyd. 3. rozszerzone, Warszawa 1999.

Rosiek S., Legenda [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 3., Wrocław–Warszawa–Kraków 2002.

Skrzycki R., [Dmowski R.], Ze studiów nad szkołą polską w zaborze rosyjskim, Lwów 1900.

Szarek J., 1920 – prawdziwy Cud nad Wisłą, wstęp A. Nowak, Kraków 2015.

Szarek J., Powstanie styczniowe. Zryw wolnych Polaków, wstęp A. Nowak, Kraków 2013.

Sieroszewski W., Józef Piłsudski, Piotrków 1915.

Sieroszewski W., Piłsudski – pisarz, „Pion” 1937, nr 19.

Stulecie Polskiej Partii Socjalistycznej 1892–1992. Materiały sesji naukowej zorganizowanej w dniu 5 listopada 1992 r., red. G. Łuszkiewicz, Radom 1991.

Suleja W., Józef Piłsudski, wyd. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków 2005.

Suleja W., Polska Partia Socjalistyczna. 1892–1948. Zarys dziejów, Warszawa 1988.

Suleja W., Rys biograficzny [w:] J. Piłsudski, Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński, wybór i opracowanie W. Suleja, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999 („Biblioteka Narodowa”, seria I, nr 294).

Suleja W., Zamach majowy [w:] Dwudziestolecie, red. K. Persak, P. Machcewicz, Warszawa 2009 („Polski wiek XX”, t. 1).

Szeląg Z., Więzienne wiersze [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, wyd. 3., Wrocław–Warszawa–Kraków 2002.

Śliwowska W., Kilka uwag do portretu polskiego spiskowca XIX wieku w świetle dokumentów [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje i dyskusje sympozjum Warszawa 6–7 grudnia 1982 r., pod red. M. Janion i M. Zielińskiej, Warszawa 1986.

Toporowski M. J., Zapomniana książka Piłsudskiego, „Wiadomości Literackie” 1929, nr 13.

Trojanowiczowa Z., Sybir romantyków, w opracowaniu materiałów wspomnieniowych uczestniczył J. Fiećko, Poznań 1993.

Urbankowski B., Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, t. 1–2, Warszawa 1997.

Urbankowski B., Słowo jest czynu testamentem [wstęp w:] J. Piłsudski, Myśli, mowy i rozkazy, wybrał i wstępem opatrzył B. Urbankowski, Warszawa 1989.

Waśko A., Historia według poetów. Myślenie metahistoryczne w literaturze polskiej (1764 –1848), Kraków 2015.

Wieliczka-Szarkowa J., Józef Piłsudski 1867–1935. Wszystko dla Niepodległej, Kraków 2015.

Woźniakiewicz-Dziadosz M., Spiskowiec i emisariusz w literaturze romantycznej [w:] Style zachowań romantycznych. Propozycje i dyskusje sympozjum, Warszawa 6–7 grudnia 1982 r., red. M. Janion, M. Zielińska, Warszawa 1986.

Wójcik W., Legenda Piłsudskiego w polskiej literaturze międzywojennej, Katowice 1990.

Wójcik Z., Józef Piłsudski, 1867–1935, Warszawa [2002].

Zakrzewski B., „Palen dla cara”. O polskiej poezji patriotycznej i rewolucyjnej XIX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979.

Ziejka F., Z Montmartre na Wawel. W 200. rocznicę urodzin i 160. rocznicę śmierci Juliusza Słowackiego. Wykład wygłoszony na Śniadaniu Profesorskim. Collegium Maius, 26 lipca 2009, Kraków 2009.

Józef Piłsudski
ANTOLOGIA

Zamieszczone w antologii pisma, mowy i rozkazy Józefa Piłsudskiego pochodzą z następujących wydań jego dzieł: J. Piłsudski, Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński, wybór i opracowanie W. Suleja, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999 („Biblioteka Narodowa”, seria I, nr 294); J. Piłsudski, Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. I–X, Warszawa 1937–1938, reprint 1989–1991; J. Piłsudski, Rok 1920, posłowiem opatrzył A. Garlicki, Łódź 1989.

Niewola1

[…] Złe losy ugięły nas pod jarzmo moskiewskiego cara, a niewola wycisnęła swe piętno trujące na wszelkich objawach naszego życia. Bo niewola narodowa nie kończy się na grabieży i wyzysku materialnym. Najeźdźca stara się zawsze zabezpieczyć siebie na wypadek oporu niezadowolonej ludności i dąży do tego przez wynarodowianie, wprowadzając siłą, prześladowaniem lub pokusą nagrody własny język, religię, obyczaje. A ucisk taki przygniata ludność zarówno moralnie, jak zuboża ją materialnie.

[…] W ten sposób rząd najezdniczy wysysa soki żywotne z ujarzmionych krajów i doprowadza je nieraz, jak np. Litwę, do ruiny. Ku temu też służy specjalny system podatkowy, polegający na tym, że ludność ujarzmionego kraju płaci większe podatki niż inni poddani carscy. Tak np. podatek gruntowy u nas jest trzy razy większy aniżeli w Rosji. Jest to taka bezczelna grabież, której poza caratem nie wstydziłaby się chyba jedna barbarzyńska Turcja. […]

Rząd najezdniczy nie ogranicza się jednak na takim poborze haraczu z naszej pracy i w pierwszym zaraz rzędzie domaga się innego podatku – „mięsa armatniego” – rekruta. Stale na służbie czynnej w wojsku carskim znajduje się sto kilkadziesiąt tysięcy naszej młodzieży, a w czasie wojny na placu boju staje dwa razy tyle. Stanowi to siłę, która znacznie wzmacnia militarną potęgę najazdu. Tym pożądańszą i milszą jest mu ona, że wypada dlań darmo, a raczej nawet z dopłatą, bo wojsko to utrzymywane jest z naszych kieszeni i jeszcze znaczną pozostałość zdartych z nas sum rząd obraca na potrzeby wewnątrz państwa. Tak kosztem własnej krwi i pracy budujemy tylko potęgę naszego ciemiężcy – caratu.

Taki haracz pracy i „mięsa armatniego” – to główne cele zaborcy. Poza tym jednak najeźdźca nie zrzeka się wszelkich innych możliwych korzyści. Przede wszystkim więc kraj ujarzmiony staje się ziemią obiecaną dla wszelkiego rodzaju sług jego wiernych, których masami nasyła, by poskramiali niezadowoloną ludność. Tą drogą rząd otrzymuje podwójną korzyść: gnębi żywioł wrogi sobie, usuwając ludność polską z rozmaitych urzędów i dziedzin pracy, jednocześnie zaś daje wysokie pensje i zarobki swoim protegowanym (płacą im z naszej kieszeni podwójne pensje). Rzucając im ochłapy swego zdzierstwa, czyni własną ludność uczestnikiem grabieży i solidaryzuje ją w ten sposób ze swoją polityką i despotyzmem, czyni lojalną i każe zapomnieć, że gdyby pozbyła się tyranii własnego rządu, zyskałaby dziesięciokrotnie więcej niż na wyzysku i ucisku ujarzmionych.

Dawniej usuwanie Polaków ograniczało się jedynie do sfer urzędniczych, dziś objęło już i kolejne, nawet robotników sprowadzają z Rosji, choć na miejscu nie brak zdolnych rąk roboczych. Wszystko to odbija się na życiu i zarobkach robotnika polskiego. Wyrzucani ze swych stanowisk ludzie, szukają pracy i cisną na innych, ilość proletariuszy bez pracy zwiększa się, współzawodnictwo rośnie, obniżając zarobki. Rząd rozszerza sobie żywioły lojalne, a my tym czasem giniemy w nędzy lub emigrujemy do Ameryki. […]

Tego rodzaju ujemnych stron niewola daje tyle, że na zapisanie wszystkiego nie starczyłoby, jak to mówią, i wołowej skóry. […] Literatura np. jest dziś najpotężniejszą dźwignią rozwoju społecznego we wszystkich krajach, a jakaż ona biedna i uboga u nas pod opieką carską! Bo czymże ją zapełnić, kiedy o kwestiach najżywotniejszych, najwięcej nas obchodzących cenzura zabrania pisać i coraz bardziej zacieśnia krąg spraw, które wolno poruszać. Nic więc dziwnego, że wobec takich pęt i knebla piśmiennictwo nasze stało się jałowym i płytkim.

Widzimy przeto, że niewola nie jest ciężarem urojonym, wysnutym z fantazji, ale uciska rzeczywiście i czyni życie ludzkie o wiele cięższym. Dla tych, którzy umieją ocenić tylko straty materialne, możemy powiedzieć, że ciężar jej da się obliczyć w rublach i kopiejkach zmniejszonego zarobku robotnika oraz spotęgowaną jego nędzą i śmiertelnością. Niewola nie jest również tym zwykłym wyzyskiem robotnika przez rząd, który ma miejsce we wszystkich samoistnych państwach, bo ponad ciężar tego wyzysku dorzuca ona jeszcze sobie właściwe olbrzymie brzemię materialnego zdzierstwa i ucisku. Dzieje się nam tak, jak gdyby komuś, uginającemu się pod ciężarem dźwiganego z trudem brzemienia, ktoś dorzucił nowy wielki ciężar i nadto spętał mu łańcuchem ręce i nogi oraz zakneblował usta, żeby nie krzyczał. […]

Znieść wszelki ucisk i wyzysk to zadanie socjalizmu i hasło robotników wszystkich krajów. My zaś znajdujemy się w takim położeniu, że, chcąc się pozbyć wyzysku kapitalistycznego, musimy zacząć od niewoli politycznej. Bez niej bowiem nie tylko bylibyśmy dziś zamożniejsi, mądrzejsi i szczęśliwsi: ona sprawia jeszcze to, że usiłowania nasze w celu poprawienia swego bytu nie osiągają należytego skutku i każdy krok naprzód trzeba okupywać wielkimi ofiarami, a nieraz krwią pomordowanych przez dzikie żołdactwo współbraci.

Stojąc dziś zawsze i wszędzie w obronie naszego bytu i godności, walcząc o lepsze warunki pracy, nigdy też zapominać nie powinniśmy, że dopiero z opadnięciem kajdan niewoli, nałożonych na nas przez despotyczny rząd najezdniczy, rozpocznie się era szybszego postępu ku szczęśliwszej przyszłości bez troski i krzywdy.

W rocznicę2

Czternaście lat temu carat moskiewski do licznych swych zbrodni, na naszym ludzie popełnionych, dorzucił jeszcze jedną. Było nią zamordowanie 28 stycznia na stokach cytadeli czterech towarzyszy z pierwszej polskiej organizacji socjalistycznej – partii Proletariat3. Przy pierwszych więc krokach nasz ruch robotniczy spotkał na swej drodze tę ciemną siłę, która stanowi przekleństwo naszego życia, przy pierwszym poruszeniu poczuł na nogach krępujące go kajdany, przy pierwszym oddechu musiał stanąć do walki z przemocą wroga. A walka odbyła się według sposobu z dawien dawna w Polsce praktykowanego, a opisanego w cudownych wierszach Mickiewicza:

Wyzwanie mu przyśle szpieg nieznajomy,

Walkę z nim stoczy sąd krzywoprzysiężny,

A placem boju będzie dół kryjomy,

A wyrok o nim wyda wróg potężny.

Zwyciężonemu za pomnik grobowy

Zostaną suche drewna szubienicy4.

Zbrodnia została dokonana i na placu boju – w dole kryjomym – zostały cztery ciała męczenników, inni zginęli lub giną w kazamatach Szlisselburga5, katorgach i mroźnych stepach Sybiru […].

Wtedy, gdy wszędzie ruch socjalistyczny rozpoczął swój zwycięski pochód po mniej lub więcej pełnej porażce nieograniczonych monarchów i reakcyjnej szlachty, u nas, przeciwnie, żyć zaczął po klęsce, jaką poniosły w 1863 r. ówczesne żywioły postępowe w Polsce. Wtedy więc, gdy wszędzie robotnicy za podstawę dla swych ruchów mieli wywalczone swobody polityczne i rozpoczęli szersze życie w rozgrzanej przez zwycięskie rewolucje atmosferze, u nas socjalizm pierwsze swe kroki stawiać musiał w całkiem innych stosunkach. Nad krajem szalała burza zemsty caratu za powstanie 1863 r., srożył się ucisk narodowy i religijny, wszelkie źródła oświaty zostały zatrute jadem niewolniczym carosławia, postęp kulturalny zatamowano, a w całym społeczeństwie po klęsce i utracie najenergiczniejszych i postępowszych żywiołów panowały bierność, strach przed okrutnym zwycięzcą i brak wiary w swoje siły. Czarna noc reakcji, ponury „ogród szubienic bezlistny”6, zgniłe wyziewy doznanych zawodów i porażek z jednej strony, z drugiej zaś wściekłość oprawców, ich samowola, buta i pewność siebie – to było otoczenie, wśród którego narodził się i żyć począł nasz ruch socjalistyczny […].

Następnie doświadczenie i walka codzienna wskazała nam wyraźnie głównego wroga naszego i najpoważniejszą przeszkodę na naszej drodze. Jest nim carat rosyjski, odwieczny sprzymierzeniec reakcji i ciemnoty na całym świecie, jest nią nasza niewola, która tamuje rozwój i postęp wszystkich spraw społecznych w naszym kraju. Zgodnie z tym przekonaniem świadomy proletariat polski uważa jako pierwsze i główne swe zadanie obalenie tej przeszkody w celu ustanowienia Rzeczypospolitej Polskiej, w której lud roboczy będzie mógł stopniowo wprowadzać urządzenia socjalistyczne. Rzecz naturalna, że możemy urzeczywistnić to nasze żądanie tylko za pomocą otwartej walki z caratem. Innej drogi nie ma i być nie może.

Nie jesteśmy pierwsi, którzy na tej drodze szukają naprawy stosunków, spaczonych i skoszlawionych przez niewolę. Od czasów, gdy dawna Polska przed stu laty upadła, gdy na niej stanęły słupy graniczne, dzielące żywe jej ciało na części – łupy sąsiednich drapieżników – od czasu tego rozpoczął się okres spisków i tajnych sprzysiężeń, mających na celu wyzwolenie kraju spod obcego panowania. Raz po raz następowały wybuchy – powstania. Każde niemal pokolenie, „zrodzone w niewoli, okute w spowiciu” miało „jedną taką wiosnę w życiu”7, gdy z wiarą w zwycięstwo szły zastępy bojowników do walki otwartej z przemocą. Lecz po wiośnie nie następowało lato – każda z tych prób kończyła się porażką sił rewolucyjnych i znowu srożyła się okrutna i mroźna zima niewoli i zemsty brutalnych zwycięzców. Dlaczego tak było? Odpowiedź jest prosta – dlatego, że walczący o swobodę nie mieli siły […].

Nie można jednak powiedzieć, by działalność rewolucyjna demokracji sprzed 1863 r. była zupełnie bezskuteczna. Przede wszystkim zostawiła ona głębokie ślady w narodzie całym, przekazując w spuściźnie po sobie nastrój rewolucyjny, z którego my obecnie korzystamy. Ich bóle i radości, nadzieje i zawody, szczytne bohaterstwo i męczeństwo znalazły swe odbicie i wyraz w najcelniejszych utworach genialnych poetów – Mickiewicza i Słowackiego – i wielu wybitnych pisarzy, a przez nich stały się obecnie cząstką duszy każdego myślącego człowieka. Następnie liczny udział demokracji polskiej we wszystkich ruchach rewolucyjnych Europy, udział, który w swoim czasie wyrobił Polakom sławę najrewolucyjniejszego narodu na świecie, zasługuje na wdzięczne wspomnienie u socjalistów. Nareszcie reforma włościańska – uwłaszczenie chłopów – jest pośrednim skutkiem powstania 1863 r. Ówczesny rząd narodowy rozkazał przy rozpoczęciu powstania uwłaszczyć chłopów. Niestety, nie miał siły, by zmusić wszędzie szlachtę do posłuszeństwa, lecz car, bojąc się, by lud nie stanął do powstania, pośpieszył z reformą i przeprowadził ją pod naciskiem ruchu rewolucyjnego szerzej i zgodniej z interesami chłopów niż w swej ojczyźnie – Rosji.

W zastosowaniu do tej rewolucyjnej demokracji lat ubiegłych zupełnie słuszne są dumne słowa Słowackiego, gdy zwracając się do przyszłej Polski, prosi nie zapomnieć o nich, bo, jak powiada,

Wszak myśmy z twego zrobili nazwiska

Pacierz, co płacze, i piorun, co błyska8.

W istocie łzy tej Polski, skrystalizowane w czarownych utworach poetyckich, dotychczas wzruszają nasze serca i zapalają nasze umysły, a piorun błyskał i uderzał nieraz, szarpiąc okowy ojczyzny.

Jak stałem się socjalistą9

Nazwałem siebie socjalistą w r. 1884. Mówię – nazwałem, bo nie oznaczało to wcale nabycia niezłomnych i utrwalonych przekonań o słuszności idei socjalistycznej. Byłem wówczas w gimnazjum wileńskim, należałem do kółka „Spójnia”10, zawiązanego kilka lat przedtem, i razem ze swymi kolegami uległem modzie socjalistycznej, którą nam przywieźli starsi koledzy, studenci uniwersytetu petersburskiego. Otwarcie wyznaję, że była to moda, bo inaczej trudno mi nazwać ówczesną epidemię socjalizmu, która ogarnęła umysły młodzieży, rewolucyjnie czy tylko opozycyjnie usposobionej. Ogarnęła zaś do tego stopnia, że nikt z inteligentniejszych i energiczniejszych mych kolegów nie uniknął w swym rozwoju przejścia przez etap socjalizmu. Jedni zostali już socjalistami, drudzy przeszli do innych obozów, trzeci wreszcie wyrzekli się wszelkich aspiracji społecznych, lecz każdy z nich przez czas dłuższy lub krótszy był socjalistą.

Przede wszystkim więc, mówiąc o sobie, muszę wyjaśnić, czemu byłem w owym czasie rewolucyjnie usposobionym. Urodziłem się na wsi, w szlacheckiej rodzinie, której członkowie, zarówno z tytułu starożytności pochodzenia, jak i dzięki obszarowi posiadanej ziemi, należeli do rzędu tych, co niegdyś byli nazywani bene nati et possesionati11. Jako possesionatus nie zaznawałem długo żadnej troski o materialne rzeczy i otoczony byłem w dzieciństwie pewnym komfortem. A że rodzeństwo moje było liczne i rodzice względem nas byli bardzo łagodni i serdeczni, mógłbym nazwać swe dzieciństwo – sielskim, anielskim. Mógłbym – gdyby nie zgrzyt jeden, zgrzyt, który sępił czoło ojca, wyciskał łzę z oczu matki i głęboko się wrażał w mózgi dziecięce. Tym zgrzytem było świeże wspomnienie o klęsce narodowej 1863 r. (urodziłem się w 1867 r.).

Matka, nieprzejednana patriotka, nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny. Od najwcześniejszego dzieciństwa zaznajamiano nas z utworami naszych wieszczów, ze specjalnym uwzględnieniem utworów zakazanych, uczono historii polskiej, kupowano książki wyłącznie polskie. Ten patriotyzm rewolucyjny nie miał określonego kierunku społecznego. Matka z naszych wieszczów najbardziej lubiła Krasińskiego, mnie zaś od dzieciństwa zachwycał zawsze Słowacki, który też był dla mnie pierwszym nauczycielem zasad demokratycznych. Były one, naturalnie, u dziecka bardzo niejasne i mgliste, lecz przy moim żywym i nieco przekornym charakterze utrwalały się przy każdym sporze, które niekiedy matka żartem prowadziła.

 Poza książkami, tyczącymi się Polski, czytałem dosyć dużo najróżnorodniejszych książek, wszystko, co mi tylko nawinęło się pod rękę. Najwyższe wrażenie sprawiały na mnie książki opisujące byt narodów klasycznych – Greków i Rzymian. Prawdopodobnie dlatego, że były przepełnione szczegółami walk o ojczyznę i opisami bohaterskich czynów. Oprócz tego byłem rozkochany w Napoleonie i wszystko, co się tego mego bohatera tyczyło, przejmowało mnie wzruszeniem i rozpalało wyobraźnię. Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z Moskalami, których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja. To ostatnie zresztą było zupełnie usprawiedliwionym. W owym czasie Rosja wylała na Litwę szumowiny swoje, najpodlejsze elementy, jakie posiadała, a opowiadania o łajdactwach i barbarzyństwie tej hordy Murawiewa12 były na ustach wszystkich.

Zaznaczyć jeszcze dla ścisłości muszę, że matka od najwcześniejszych lat starała się rozwinąć w nas samodzielność myśli i podniecała uczucie godności osobistej, które w moim umyśle formułowało się w sposób następujący: tylko ten człowiek wart nazwy człowieka, który ma pewne przekonanie i potrafi je bez względu na skutki wyznawać czynem.

Z takim usposobieniem i poglądami, o ile dziecinne myśli poglądami można zwać, wszedłem w progi szkolne. Zostałem uczniem pierwszego gimnazjum wileńskiego, mieszczącego się w murach dawnego uniwersytetu wileńskiego, byłej Alma Mater13 Mickiewicza i Słowackiego. Wyglądało tu, naturalnie, inaczej niż za ich czasów. Gospodarzyli tu – uczyli i wychowywali młodzież – pedagodzy carscy, którzy do szkoły wnosili wszystkie namiętności polityczne, a za system mieli możliwe zgnębienie samodzielności i godności osobistej swych wychowanków. Dla mnie epoka gimnazjalna była swego rodzaju katorgą. Byłem, co prawda, chłopcem dosyć zdolnym, nigdym się nie zamęczał pracą i z łatwością przechodziłem z klasy do klasy, lecz gniotła mię atmosfera gimnazjalna, oburzała niesprawiedliwość i polityka pedagogów, nużył i nudził wykład nauk. Wołowej skóry by nie starczyło na opisanie bezustannych poniżających zaczepek ze strony nauczycieli, hańbienia wszystkiego, com się przyzwyczaił szanować i kochać. Jak silnym było wrażenie tego systemu pedagogicznego na mój umysł – można sądzić z tego, że dotąd jeszcze, gdym już przeszedł przez więzienia i Sybir, i miał do czynienia z czynownikami14 różnego gatunku, w każdym przykrym śnie odgrywa taką lub inną rolę którykolwiek z moich miłych pedagogów wileńskich.

W takich warunkach nienawiść moja do carskich urządzeń, do ucisku moskiewskiego wzrastała z rokiem każdym. Bezsilna wściekłość dusiła mię nieraz, a wstyd, że w niczym zaszkodzić wrogom nie mogę, że muszę znosić w milczeniu deptanie mej godności i słuchać kłamliwych i pogardliwych słów o Polsce, o Polakach i ich historii, palił mi policzki. Uczucie przygnębienia, uczucie niewolnika, którego w każdej chwili, jak robaka, zgnieść mogą, leżało mi na sercu kamieniem młyńskim. Lata mego pobytu w gimnazjum zaliczam zawsze do najprzykrzejszych w swym życiu.

Marząc ciągle o powstaniu, zacząłem się wówczas zastanawiać, czemu dotychczasowe się nie udały. Książek odpowiednich nie było, kłopoty majątkowe nieco oddaliły moich rodziców od dzieci, w rozmowach zaś starszych o ostatnim powstaniu mówiono bardzo mało, a to, co mówiono, było dla mnie wstrętnym – uważano bowiem, że powstanie było nie tylko błędem, lecz i zbrodnią. Ze specjalną więc ciekawością czytałem to, co mogłem dostać, o rewolucji francuskiej. Podłoża społecznego tego ruchu, naturalnie, nie rozumiałem, natomiast byłem zachwycony zapałem i zajadłością rewolucyjną oraz udziałem wielkich mas ludowych. A gdym się zapytał, czemu my, Polacy, nie zdobyliśmy się na taką energię rewolucyjną, znalazłem jedyną odpowiedź – byliśmy i jesteśmy gorsi od Francuzów. Był to wielki cios, zadany mojej dumie narodowej, lecz czekał mię jeszcze silniejszy. W owe czasy głośną była na całym świecie walka Narodnej Woli15 rosyjskiej z caratem. Odgłosy tej walki dochodziły, naturalnie, do Wilna i bohaterstwo jej nie mogło nie imponować mojej romantycznej głowie. Zarazem w Polsce było cicho. Proletariat16, który wówczas działał w Warszawie, o tyle był słabym, że wpływy jego prawie nie dochodziły do Wilna, a poza nim w społeczeństwie polskim, wyczerpanym walką 1863 r., było tyle strachu, tyle czarnej reakcji, tyle oburzenia na każdą myśl żywszą, że porównanie Rosji z Polską wypadało wówczas dla mnie zawsze na korzyść Rosji. Byłem tym wprost upokorzony i stałem na rozdrożu.

W tym właśnie czasie przyszła socjalistyczna moda. Moda ta dla nas, wilnian, szła ze wschodu, z Petersburga. Dla siebie osobiście uważam to za szczęście. Gdybym się spotkał w owe czasy z socjalizmem warszawskim, negującym otwarcie sprawy narodowościowe i występującym przeciwko tradycji powstańczej, byłbym tak opornym na jego wpływy, że razem z tymi niepotrzebnymi, według mnie, dodatkami odrzuciłbym i samą ideę socjalistyczną. Petersburski socjalizm nie wymagał tej ofiary ode mnie, a zarazem dawał mi pewną nić przewodnią, pewien światopogląd, który wobec rozbicia poprzedniego z łatwością zajął jego miejsce.

Petersburski, a raczej rosyjski ówczesny socjalizm nie był wcale tym, co obecnie ludzie nazywają tym imieniem. Była to dosyć dziwaczna mieszanina krytyki socjalistycznej burżuazyjnego ustroju z anarchistycznym ideałem samorządnych komun oraz z reakcyjną do pewnego stopnia wiarą w naród rosyjski, w którym jakoby, w przeciwieństwie do burżuazyjnego Zachodu, tkwiły pierwiastki komunistyczne w całej okazałości. Dla Europy socjalizm ten był nadkrytycznym, dla Rosji zaś pobłażliwym i w owym czasie przetwarzał się w najzwyczajniejszy radykalizm inteligencki, w którym ów mesjanizm rosyjski służył jako parawanik dla zakrycia braku pracy nad podniesieniem świadomości rosyjskiego ludu pracującego.

W umysłach młodzieży polskiej w Wilnie ten dziwny socjalizm przełamywał się w sposób rozmaity. Niektórzy pod jego wpływem rusyfikowali się zupełnie i zrywali ze wszystkim, co polskie. Inni – a do tych należałem i ja – przyjmowali do pewnego stopnia, naturalnie bez sprawdzenia, twierdzenia rosyjskie o ich narodzie, natomiast główną zwracali uwagę na krytykę ustroju burżuazyjnego w Europie, którą to krytykę, naturalnie, przenosiliśmy i na swoje własne społeczeństwo. Studia swoje nad socjalizmem odbywaliśmy, czytając rozmaite rosyjskie utwory publicystyczne, dzieła Laveleye’a17 i Iwaniukowa18. Co do mnie, rosyjskiej publicystyki – Dobrolubowych19, Pisariewych20, Czernyszewskich21, Michajłowskich22 – nie znosiłem. Nużyła mię ta rozwlekła gadanina, niejasna i mglista, z mnóstwem aluzji do wypadków z życia społecznego i literackiego Rosji, która dla mnie była zupełnie obcą. Parę rzeczy tych pisarzy, którzy stanowili niezbędną szkołę każdego z socjalistów rosyjskich, przeczytałem dopiero na wygnaniu, kilka lat potem, i przyznam się, zwykle działały one na mnie strasznie usypiająco.

Takim płytkim bardzo socjalistą wyruszyłem w 1885 r. do uniwersytetu charkowskiego. Polska młodzież, którą tu zastałem, nie zaimponowała mi. Była dosyć apatyczną, bez żadnych silniejszych aspiracji społecznych, ci zaś, co je mieli, byli prawie zupełnie zrusyfikowani. Rosyjscy studenci byli bardziej żywi, energiczni i ruchliwi. Starano się wciągnąć mnie do organizacji studenckiej Narodniej Woli, lecz stanowczo się temu oparłem, chodziłem tylko na posiedzenia kilku kółek samokształcenia, gdzieśmy czytali również nudnego dla mnie Ławrowa23. Książek polskich było tu mało, tęskniłem więc do kraju i do innego środowiska. Nieco zelektryzowała mię wiadomość o Proletariacie w Warszawie – akurat wówczas odbywał się sąd nad proletariatczykami24, lecz żadnych informacji o nim wówczas zasięgnąć nie mogłem. Przyszedłem tylko do przekonania, że trzeba zawiązać jakąś organizację, która by wypracowała program roboty socjalistycznej i u nas w domu.

Z tą myślą zwierzyłem się z tego projektu paru kolegom wilnianom po powrocie z uniwersytetu na wakacje. Koledzy zgodzili się na to i uformowało się kółko, składające się ze, studentów petersburskich oraz mnie i kilku kolegów, którzy po ukończeniu gimnazjum pozostali w Wilnie. Postanowiliśmy wydawać dla siebie samych pisemko hektografowane i pracować nad wypracowaniem programu, odpowiadającego potrzebom kraju. Wobec tego, że dzięki drobnym uchybieniom formalnym władza uniwersytecka w Charkowie wzbraniała się przyjąć mię na następny rok do uniwersytetu, postanowiłem rok ten pozostać w Wilnie, by potem jechać za granicę dla dalszego kształcenia się.

W tym to czasie trafiły mi do rąk po raz pierwszy broszurki socjalistyczne polskie – Młota Kto z czego żyje25 i Liebknechta W obronie prawdy26. Podobały mi się one znacznie więcej i trafiły bardziej do przekonania niż czytane dotychczas odpowiednie wydawnictwa Narodniej Woli. Zatem postanowiłem bliżej się zapoznać z samym socjalizmem i przeczytałem po rosyjsku pierwszy tom Kapitału Marksa27. Nie powiem, by ta lektura sprawiła na mnie wielkie wrażenie. Chociaż wpływ rosyjski był niewielki, zdołał jednak zrobić pewne anarchistyczne spustoszenia w mej głowie. Abstrakcyjna logika Marksa oraz panowanie towaru nad człowiekiem nie pasowało do mego mózgu. W każdym razie lektura ta pogłębiła znacznie moje poglądy na społeczeństwo i bezwiednie zacząłem ulegać wpływowi logicznie zbudowanej koncepcji Marksa.

Zresztą nie bardzo miałem czas na zastanawianie się nad sprawami teoretycznymi. Prowadziłem parę kółek samokształceniowych, zawiązałem trochę stosunków z robotnikami wileńskimi, zbierałem książeczki ludowe, hektografowałem nasze pisemko. Roboty było huk. Kółko nasze programu żadnego nie wypracowało, wyklarowało się jedynie, że wszyscy kładziemy nacisk na sprawę obrony od brutalnego wynaradawiania ludu, praktykowanego przez rząd rosyjski na Litwie. Z polskim ruchem w Królestwie nie mieliśmy nic wspólnego, bo był to czas zupełnego rozbicia Proletariatu.

Na początku r. 1887 zostałem aresztowany w sprawie zamachu na życie Aleksandra III, do której to sprawy ja i brat starszy, wówczas student petersburskiego uniwersytetu, wypadkowo byliśmy zamieszani. Brat poszedł na katorgę, mnie skazano na pięć lat wygnania do Wschodniej Syberii. I tu dopiero, gdym spokojnie mógł rozmyślać nad wszystkim, com przeszedł, stałem się tym, czym jestem.

Przede wszystkim wyleczyłem się gruntownie z resztek ówczesnego rosyjskiego wpływu i przy bliższym poznaniu tak mnóstwa przedstawicieli ruchu rosyjskiego, jak również i literatury oraz publicystyki rosyjskiej, przestałem przeceniać znaczenie i silę rewolucji rosyjskiej. W ten sposób oczyściłem sobie niejako drogę dla wpływów zachodnioeuropejskich. Następnie w Syberii, gdzie, wobec braku kultury, czynniki społeczne występują bez obsłonek w całej swej nagości, przyjrzałem się bliżej maszynerii caratu oraz jego wpływowi na życie ludzkie w samej Rosji i znienawidziłem ten potwór azjatycki, pokryty pokostem europejskim, jeszcze bardziej. Wreszcie rozmyślania i książki (tu, zniechęcony Spencerem28, przeczytałem jeszcze raz Marksa) ugruntowały mię w socjalizmie. Zrozumiałem wówczas, że nie jest on tylko ideą szlachetnych ludzi, marzących o uszczęśliwieniu ludzkości, lecz staje się realną potrzebą ogromnej masy ludu pracującego z chwilą, gdy kulturalny i społeczny rozwój umożliwia mu zrozumienie zasad tej idei.

A gdym się zastanawiał nad narodem, z którym mię wiązało wszystko, co cieszy i wszystko, co boli, wszystko, co we mnie myśli i wszystko, co czuje, przychodziłem do przekonania, że moje dziecinne marzenia i rojenia zespalają się z moim młodzieńczym światopoglądem. Socjalista w Polsce dążyć musi do niepodległości kraju, a niepodległość jest znamiennym warunkiem zwycięstwa socjalizmu w Polsce.

Na Syberii również poznałem dokładniej pierwsze kroki socjalizmu w Polsce. Jako kolegów wygnania miałem towarzysza Landego29 i kilku proletariatczyków, oprócz tego miałem możność przeczytania wielu socjalistycznych wydawnictw polskich, z którymi nie spotykałem się w Wilnie.

Ostatecznie postanowiłem po powrocie do kraju wstąpić do Proletariatu i starać się o zreformowanie go w kierunku, który obecnie nazywa się PPS-owym. A że byłem odcięty od kraju i dalsze (po 1887 r.) ewolucje socjalizmu u nas były mi nieznane, z tym postanowieniem przyjechałem do domu w drugiej połowie 1892 r. i… ku wielkiej swej radości przekonałem się, że moja zamierzona praca reformatorska już jest zbyteczną.

Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim. Fakty i wrażenia z ostatnich lat dziesięciu. Część I. Bibuła30

Trzecia linia graniczna31

Trzecia linia graniczna jest jedną z oryginalnych, najzupełniej swoistych rosyjskich instytucji, wprawiających każdego Europejczyka w poniżające dla Rosji zdumienie; zdumienie, jak dla pomysłowości i bezwzględności rządu rosyjskiego, tak zarówno dla uległości ludzi, pozwalających czynić nad sobą najdziwaczniejsze w świecie eksperymenty. Opisywałem w poprzednim rozdziale urządzenie i działalność straży pogranicznej na pierwszych dwóch liniach32. Druga linia, linia kordonów, odgranicza neutralny, że tak nazwę, pas ziemi, stanowiący właściwe pogranicze. Już nawet ta druga linia, przesiewająca raz jeszcze to, co przesiała linia pierwsza, stanowi pewną anomalię i świadczy o nieufności rządu względem ludności pogranicznej, tak zarówno i o sprawności tej pierwszej linii. Lecz w każdym razie ta druga linia ma jakieś logiczne i zrozumiałe usprawiedliwienie […].

Na trzeciej linii służbę carską pełnią, tak samo jak na drugiej, wojskowi i cywilni zieloni. Specjalną ich funkcją jest śledzenie ruchu publiczności i towarów po drogach, kolejach i szosach w pasie ziemi oddanym im pod dozór. Ten pas ziemi sięga głęboko wewnątrz państwa i u nas obejmuje całe prawie Królestwo Polskie i ogromną część Litwy. Wszystkie bez wyjątku stacje i przystanki kolejowe, wszystkie stacje poczty konnej na szosach w tym pasie są udekorowane zielonymi wojakami i cywilami.

Obowiązki ich są dosyć liczne i skomplikowane. Przyjeżdżający na stację są przez nich bacznie obserwowani; muszą oni intuicyjnie odgadnąć, czy w bagażu takiego pasażera nie ma czasem czegoś zakazanego, jakiejś kontrabandy. Naturalnie, na stacjach bliższych do granicy państwowej, baczność ta jest zdwojona. Więcej nawet, bo posterunki te stanowią w tych punktach zazwyczaj nowy kordon, przetrząsający bez ceremonii bagaże tychże pasażerów bez względu na to, czy jadą od samej granicy, czy też z najbliższych do tej stacji lub przystanku okolic. Im dalej jest stacja od granicy, tym dozór ten jest słabszy, tym więcej się robi wyjątków wśród przejezdnych. Chociaż nawet o sto i więcej kilometrów od granicy nigdy nie można być pewnym czy „zielonemu” twarz lub pakunek pasażera nie wyda się podejrzanym i czy nie poprosi on lub brutalnie nie każe otworzyć pakunku dla rewizji.

I nie trzeba sądzić, że tylko linie kolejowe, biegnące wprost od granicy, są poddane takiemu dozorowi. Oto np. linia nadwiślańska, łącząca Wołyń i Ukrainę z Warszawą, nigdzie w swym biegu nie dotyka granicy, a jednak cała oddana jest pod opiekę zielonych. Oto linia, łącząca Warszawę z Wilnem, która najbliżej podchodzi do granicy pod Białymstokiem, gdzie granica jest oddalona 90 kilka kilometrów, cała jest udekorowana w zielony, celny kolor. Linie, idące wprost od granicy, są tylko pilniej strzeżone, lepiej obsadzone.

Drugim obowiązkiem zielonych jest włóczenie się po wagonach pociągów w biegu i wybieranie ofiary dla przejrzenia u niej rzeczy. Zresztą, należy być sprawiedliwym: ten proceder praktykowanym jest jedynie w najbliższych granicy okolicach i w pociągach, idących wyraźnie od granicy. Taki zielony żołdak wchodzi do wagonu trzeciej klasy, rzuca okiem na każdego pasażera, na rzeczy, ustawione na pólkach, zagląda pod ławki, szpera po kątach i od czasu do czasu pyta:

– Czyje to rzeczy?

– Moje – odzywa się ktoś z pasażerów.

– Proszę otworzyć! – brzmi dalszy rozkaz – i brutalna łapa żołdaka przerzuca po chwili zapakowane w walizce lub koszyku rzeczy.

W wagonach drugiej i pierwszej klasy robi to nieraz oficer straży pogranicznej albo wezwany przez zielonego żołnierza żandarm kolejowy.

Lecz najbardziej rażącym, najbardziej brutalnym jest ten dozór na stacjach kolejowych, w większych miastach – Częstochowie, Piotrkowie, Warszawie, Białymstoku, Grodnie, Wilnie i Kownie. Tutaj, oprócz zwyczajnych stupajek, zielonych żołnierzy, stoją i dozorują specjalni dozorcy celni. Tutaj przy ogromnym ruchu pasażerskim niepodobna rewidować wszystkich, niepodobna robić wyjątków, zrozumiałych dla otoczenia całego. I te nagłe napaści na wybraną z mnóstwa przechodzących ofiarę, to szybkie przerzucanie wobec całej publiczności rzeczy podróżnego, to czyhanie z kątów i skośne spojrzenia, rzucane na pakunki i podróżnych sprawiają dziwnie dzikie wrażenie, rumieńcem wstydu oblewają twarze rewidowanych, wywołują zdziwienie u wszystkich, nieprzygotowanych do tej napaści.

I wszystko to się robi na chybił trafił, bez żadnego pytania, czy kto jedzie od granicy, czy też z okolic, o setki mil nieraz od granic państwowych położonych. Wszystko to się dzieje o kilkanaście mil od granicy, gdzie olbrzymia większość ludzi, stosunków i interesów nic wspólnego z granicą nie ma. Więcej nawet, wszystko to się dzieje nie na podstawie jakiegoś ogólnie znanego prawa, lecz na mocy zwyczajnego rozkazu gabinetowego ministra. I jeszcze bardziej, bo wbrew prawu, które o takich rewizjach mówi, że muszą one być usprawiedliwione jakimś rzeczowym podejrzeniem co do wyraźnej osoby.

Tymczasem tutaj to podejrzenie powstaje w danej chwili w głowie głupiego żołdaka, podejrzenie względem osoby, o której on nic nie wie, nigdy przed tym jej nie widział i o niej nie słyszał.

[…] Zieloni rosyjscy o setkę i więcej kilometrów od granicy podejrzewają człowieka o zbrodnię kontrabandy i na podstawie podejrzenia o postępek, karany więzieniem, napastują mnóstwo ludzi, niemogących mieć nic wspólnego z kontrabandą, chociażby dlatego, że są oddzieleni od granicy państwowej ogromną przestrzenią. Jest to to samo, gdyby np. w Galicji, w Nowym Sączu, Jaśle, Lwowie, Stryju i Stanisławowie, nie mówiąc już o pogranicznym Krakowie, zaczęto przetrząsać na chybił trafił przez dziesiątego rzeczy podróżnym w celu wynalezienia pruskiego cygara lub herbaty rosyjskiej, z groźbą osadzenia w więzieniu tego, u kogo ten zagraniczny produkt się znajdzie.

I czy sądzicie może, szanowni czytelnicy, że tak delikatny interes jest poruczony specjalistom wykwalifikowanym? Nie! w ogromnej większości takim psychologiem, mającym spomiędzy setek ludzi, wysiadających z wagonu, wyczuć tych dwóch lub jednego, który przybywa z nadgranicznej miejscowości, jest najzwyczajniejszy chłop rosyjski, żołnierz przywieziony z głębi Rosji, który w życiu swoim nigdy nie widział pruskiego cygara, lub sukna, czy płótna, który najczęściej czytać w swoim ojczystym języku nie umie, a którego tym bardziej posądzać nie można o trafność obserwacji tłumu, złożonego z zupełnie nieznajomych i obcych mu ludzi.

Rozmawiałem razu pewnego z takim żołnierzem. Jechałem z Wilna do Warszawy i wypadkowo naprzeciw mnie usiadł młody żołnierz. Jego szeroka, z wydatnymi kościami policzkowymi twarz, jego małe, nieco skośne oczy, jego niekulturalne, z gruba wyciosane rysy twarzy zdradzały wyraźnie jego pochodzenie. […] Zagadnąłem go pytaniem, skąd pochodzi, z jakiej guberni.

– Ufimskoj, barin33– odpowiedział ze szczerym, szerokim uśmiechem.

Zacząłem go szczegółowo rozpytywać o rodzinę jego, stan materialny, urodzaje itp. rzeczy. Żołnierz coraz bardziej się rozczulał wspomnieniami o dalekiej zauralskiej wiosce. Wreszcie zapytałem go o służbę. Okazało się, że mój zielony wojak skończył swe godziny służbowe na stacji wileńskiej i jedzie na odpoczynek zasłużony do koszar, zbudowanych przy następnej stacji. […]

– A czy ty wiesz, co to jest kontrabanda? – pytałem.

– Co z zagranicy bez prawa wiozą, wiem! – odpowiedział z dumą żołnierz.

– A jak ty odróżniasz rzeczy zagraniczne od krajowych? – pytałem dalej.

– No! Jak bez plomby co jest, albo napis nierosyjski, albo dużo książek – plątał zakłopotany żołnierz, najwidoczniej w świecie niezdający sobie sprawy z tak mądrych rzeczy.

– A czytać przynajmniej umiesz? – pytałem, rozśmieszony naiwnością syna pól i stepów zauralskich.

– Nie bardzo! Uczą nas, ale to trudna sprawa. U nas we wsi w naszej guberni szkół mało. Od naszej wsi szkoła o dziesięć wiorst (wiorsta trochę więcej niż kilometr).

– Więc jakże? – pytałem. – Otworzę ci walizkę, spojrzysz i co?

– Jak co nowego i bez plomby, albo butelka bez napisu, książki, tak ja do „naczalstwa”34. Książki – tak żandarm, na to on uczony! Inne rzeczy – tak nasze „naczalstwo”. To już ich sprawa. Mnie co! Kazano, ja patrzę – mówił, spostrzegając mój uśmiech. […]

Oto, z jakich ludzi składa się przeważnie instytucja rządowa, z iście moskiewską bezwzględnością gospodarującą na naszych kolejach i drogach.

Dozorcy celni, o których mówiłem, stojący na dworcach kolejowych w znaczniejszych miastach Polski i Litwy, są, naturalnie, nieco bardziej wykształceni i nie tak naiwni, jak mój zielony towarzysz podróży. Przeważnie są oni dobrani z szeregów tejże straży pogranicznej, z liczby podoficerów wysłużonych i bardziej sprytnych. Ci bez wątpienia są bardziej niebezpieczni i zarazem bardziej wykwalifikowani, jako detektywi kontrabandy. […] Widziałem mnóstwo wypadków i przechodziłem sam parę razy przez łapy szanownych dozorców, lecz nigdy nie spostrzegłem, by ta brutalna i niczym, oprócz dzikiej samowoli, nieusprawiedliwiona napaść doprowadziła do przyłapania czegoś zakazanego. Słyszałem jednak o wypadkach, gdy w ten sposób właśnie łapano i kontrabandę zwyczajną, i bibułę […].

Zatrzymałem się tak długo na opisie trzeciej linii, bo stanowi ona przeszkodę dla bibuły, nie tylko dla przychodzącej znad granicy, lecz i dla wędrującej z miejsca na miejsce, dla cyrkulacji jej w kraju. Bo wobec tego, że dozór zielonych obejmuje kraj cały, cały prawie teren działalności polskich rewolucjonistów, bibuła wszędzie, bez względu na to, czy idzie z granicy, czy też nawet odwrotnie, spotkać się może z napaścią i zaczepką zielonych. Dosyć sobie przedstawić, że na każdej stacji kolejowej w Polsce i Litwie każdy pakunek może być obejrzanym przez dozorcę celnego, a zrozumiałym się stanie, jakie stałe niebezpieczeństwo wisi nad głową towarzyszów, rozwożących bibułę, jak w każdym miejscu można się wsypać, tj. być aresztowanym. A zważywszy wszystko, com powiedział wyżej o działalności trzeciej linii, łatwo pojąć, że często prosty wypadek, zupełnie niemożliwa do przewidzenia okoliczność ściągnąć może uwagę i napaść zielonego.

Widzimy więc, że bibuła po przejściu przez pierwsze dwie sieci pograniczne nie jest jeszcze bezpieczną. Musi się prześlizgnąć przez trzecią. Zwykle nie używa się żadnych nadzwyczajnych środków dla uniknięcia niebezpieczeństwa. Bibułę pakuje się do walizki lub kosza, naturalnie, tak by pakunek nie był zbyt ciężkim, a przy spotkaniach z zielonymi przechodzi się koło nich spokojnym krokiem, z podniesioną głową. Najczęściej to wystarcza […].

Niekiedy jednak oczka sieci pogranicznych z powodów rozmaitych zaciskają się gwałtownie. Zieloni stają się nerwowi, baczność się zwiększa. Wówczas uciekać się trzeba do najuciążliwszego i najbardziej kosztownego sposobu – do przewożenia bibuły na ludziach. Są najrozmaitsze sposoby opakowywania człowieka i technika transportowa wynalazła wiele środków do zwiększenia zdolności transportowej żywej tary dla bibuły.

[…] Swego rodzaju rekord w tym oryginalnym sporcie rewolucyjnym został ustanowiony przez pewną towarzyszkę35, która na sobie przywiozła siedemdziesiąt pięć egzemplarzy Kobiety36.

[…] Mąż owej dzielnej towarzyszki, który razem z nią odbył tę wyprawę, opowiadał mi, że będąc tak opakowana, żona jego przejść musiała pieszo trochę więcej niż kilometr, przetrząść się w wagonie kilka godzin i wreszcie jechać dorożką nie mniej niż pół godziny.

– Gdyśmy wsiedli już do wagonu – mówił on – zająłem czym prędzej dwie króciutkie ławki, aby nikt nie siedział obok nas. Bałem się, by wypadkowe dotknięcie nie zdradziło bibuły, będącej pod ubraniem. Pociąg był nocny i gdy ruszył, moja żona, zmęczona podróżą, wrażeniami i spacerem kilometrowym z takim ciężarem na sobie, zadrzemała. Nagle usłyszałem cichy jej jęk.

– Co ci jest – spytałem, nachylając się nad nią.– Boli cię co?

Odpowiedzi nie otrzymałem. Żona spała, oparta głową o ścianę wagonu, i od czasu do czasu jęczała z cicha. Byłem przekonany, że to skutek zmęczenia lub niewygodnego siedzenia przy takim niesłychanym wypchaniu siebie książkami. Zadrzemałem wreszcie i sam.

[…] Przed samym celem podróży, gdy pociąg już zwalniał biegu, obudziła mię żona – była blada i łzy się jej kręciły w oczach. Widocznie coś jej mocno dolegało.

– Złamał mi się gorset – mówiła, zaciskając zęby od bólu – brykle wjadają mi się w ciało. Wiesz, może nie potrafię przejść przez dworzec.

Lecz obawy były płonne. Opierając się o moje ramię i sycząc nieledwie z bólu, żona moja doszła do dorożki. Gdyśmy nareszcie, znaleźli się w domu i żona się rozebrała, okazało się, że ma pokrwawione i poszarpane bryklami boki. Ze dwa tygodnie po tej wyprawie żona moja gorsetu nie mogła włożyć.

Jakim jest rekord męski pod tym względem, nie wiem dokładnie. Słyszałem jednak o charakterystycznej przeróbce znanej pieśni filareckiej, którą ułożono w kółku towarzyszów, uprawiających con amore37 walkę z caratem na polach nadgranicznych. Przytaczam ją tu:

Gdy pakowność cnota znana,

Pakowniejszy kto nad Jana?

Więc, panowie, jego zdrowie:

Wiwat tęgi Jan!

Naturalnie, jak to już powiedziałem, przemienianie towarzyszów i towarzyszek w walizki czy kosze nie może być stałym zjawiskiem. Pociągałoby to za sobą zbyt dużo kosztów, pochłaniałoby zbyt dużo sił, zużywałoby ludzi zbyt prędko. Od czasu do czasu jest ono jednak konieczne. A wobec tego z prawdziwym uznaniem podnieść należy zasługi dzielnych towarzyszek, które dla walki z caratem ofiarowują swe wątłe nieraz siły fizyczne dla pełnienia uciążliwej funkcji, zwanej żartobliwie w żargonie rewolucyjnym dromaderowaniem […].

Dozór na samej granicy jest zwiększany z rokiem każdym. Stałym jest również zjawiskiem ograniczanie liczby osób, mających prawo do półpasków, przepustek. Nareszcie trzecia linia graniczna jest instytucją względnie nową, stale w dodatku wzmacnianą, jest siecią, której oczka coraz bardziej maleją.

Znający stosunki zapewniali mię, że w ciągu ostatnich lat dziesięciu warunki transportowe tak się pogorszyły, że niepodobna porównywać obecnych z dawnymi: co było łatwym wczoraj, staje się trudnym dzisiaj […].

Tajne drukarnie

Mniejszą, lecz bodaj z każdym rokiem wzrastającą częścią bibuły, kursującej w Polsce, stanowi bibuła w samym kraju wytworzona, wyprodukowana pod okiem wiecznie niespokojnej i trapiącej buntowników policji carskiej. Bibuła taka, w postaci ulotnego pisemka czy odezwy, albo też mniej więcej periodycznie się ukazującego pisma partyjnego, ma ogromne znaczenie dla każdej organizacji rewolucyjnej, chcącej szerszy wpływ na ludzi wywierać. Bibuła zagraniczna, wyprodukowana za żelaznym pierścieniem bagnetów, opasującym państwo cara, ma w wielu wypadkach tę niedogodność, że się opóźnia, że wobec kapryśnych warunków nadgranicznych nie daje się całkowicie opanować przez organizacje. Ten brak precyzji, brak, że tak powiem, elastyczności bibuły zagranicznej, rozpatrywanej, jako narzędzie rewolucyjne w rękach organizacji, zmuszał nieledwie każdą grupę rewolucyjną w państwie cara do prób tworzenia bibuły krajowej, produkowania jej na miejscu. […]

W lipcu (dnia 12) 1894 r. z tajnej drukarni Polskiej Partii Socjalistycznej38 ukazał się pierwszy numer „Robotnika”39, którego dotąd wyszło 52 numery, tj. pięć razy więcej w porównaniu z Narodną Wolą, organem najsilniejszej z doby popowstaniowej organizacji rewolucyjnej w państwie cara do niedawnych czasów. Dotąd jedynie organizacja żydowska Bund40 poszła w ślady PPS i potrafiła urządzić tajną produkcję bibuły w kraju. Inne organizacje, tak polskie, jak rosyjskie, od czasu do czasu robią próby w tym kierunku, próby rzadkie, z efektem krótkotrwałym. Do takich prób należy „Pochodnia”41 narodowo-demokratyczna, kilka rosyjskich pisemek rewolucyjnych, wsypujących się zwykle przy trzecim czy czwartym numerze. Druki pochodzenia krajowego dotąd są prawie monopolem PPS. […]

Fakt istnienia drukarni w kraju, stałe ukazywanie się różnych wydawnictw – „Robotnika” i odezw – wywarł w swym czasie głębokie i silne wrażenie na wszystkich, co czuli jakąkolwiek chęć do walki z uciskiem rządowym. […]

Wówczas drukarnia „Robotnika” stała się głównym celem nagonek żandarmskich. […] trzeba przyznać, że polowania te mocno przypominały rozjuszonego byka, rzucającego się na czerwoną płachtę i spotykającego pod rogami pustą przestrzeń. Tą płachtą dla żandarmów były odezwy. Pojawiły się w Radomiu – jazda do Radomia w poszukiwaniu drukarni; były w Białymstoku – marsz na Białystok, tam bowiem ukrywa się drukarnia; są w Dąbrowie i oto w głupich głowach żandarmów kręci się myśl, że drukarnia musi być ukryta gdzieś w zarzuconym szybie. […]

Odkryta w Łodzi drukarnia nie mieściła się ani w piwnicy, ani na strychu, ani nie była otoczona jakąś nadzwyczajną tajemniczością. Redakcja i drukarnia znajdowały się w zwykłym mieszkaniu, takim, jakich tysiące jest w każdym większym mieście. Jak wspomniałem, była ona na pierwszym piętrze. Była to, jak mi mówiono, innowacja. Dotąd bowiem wystrzegano się umieszczania drukarni na piętrze. Obawiano się, by pewien szum, sprawiany przez maszynę drukarską, nie był słyszany przez mieszkańców parteru.

Co do mnie, gdy mnie poruczono redakcję „Robotnika” i urządzenie drukarni w Łodzi, nie znalazłem na parterze mieszkania. […]

Jaką była ta praca, nie mówiłem nikomu, pozostawiając otoczeniu tworzenie takiej lub innej hipotezy co do rodzaju mego zajęcia. Liczyłem na to, że w Łodzi, mieście przemysłowym i handlowym, musi być mnóstwo osób, żyjących przy tym przemyśle i handlu, a niemających ścisłych godzin pracy pozadomowej ani zupełnie wyraźnego zajęcia dla otoczenia. Chciałem jednak imitować zajęcie techniczne, które, jak mi się zdawało, więcej odpowiadało charakterowi miasta. Tymczasem, jak się potem okazało, stróż i służba uważali mnie za prawnika, prowadzącego jakieś interesy. Zdaje się, pogląd ten wyrobił się z tego, że często widziano mnie piszącego. […]

Praca zaczynała się o dziewiątej rano, gdy przychodził do nas towarzysz Rożnowski42, były student uniwersytetu moskiewskiego, a wówczas nasz technik drukarski i mój wobec służącej i stróża pomocnik […]

Służąca w mieszkaniu, przeznaczonym na drukarnię, była to również innowacja, dotąd w tajnych drukarniach nieznana. Tradycja rosyjska w tych wypadkach nakazywała brać, jako służącą, towarzyszkę, wtajemniczoną we wszystkie szczegóły interesu. Tradycja polska wskazywała na służące przychodnie jako na wyjście należyte. Co do mnie, postanowiłem wziąć służącą na stałe. Było to bez wątpienia bardzo uciążliwe i wymagało wielkiej baczności, lecz miało i dobre strony. […]

Swoją drogą muszę przyznać, że służąca, niewtajemniczona w interes, jest ogromnym ciężarem w drukarni. Okoliczność ta wymagała ustawicznej czujności, ciągłego pilnowania każdego poruszenia sługi. Cały ten ciężar spadał na barki gospodyni domu – mojej żony, która od chwili, gdy służąca wchodziła do pokoju, nie odstępowała jej ani na krok. W rzadkich chwilach, gdy żona wychodziła z domu, zastępowałem ją w tym obowiązku i przenosiłem swą pisaninę lub siadałem z książką w ręku w pokoju stołowym. […]

Środki nasze techniczne składały się z pewnej ilości czcionek. Petitu43 mieliśmy na dwie i coś stronice i garmondu44 na sześć. Oprócz tego pewną ilość liter tytułowych oraz tłustego petitu i garmondu. Mieściło się to w kasztach45 i w związanych stronicach, pozostałych z dawniejszej roboty – kaszty i stronice leżały w szafce i otomanie.

Poza tym w szafce stała maszynka drukarska angielskiego systemu „Model-Press”. Maszynka niewielka, ważąca coś około 7 pudów46, z ramą małą, mieszczącą zaledwie jedną stronicę „Robotnika”. I taka właśnie maszynka, używana za granicą, w krajach z cywilizowanymi prawami dla słowa drukowanego, jedynie do odbijania niewielkich ogłoszeń i biletów wizytowych, taka maszynka stanowiła nadzwyczajny postęp w porównaniu z przedpepeesowską techniką drukarską w organizacjach rewolucyjnych pod caratem.

Na maszynce, jak powiedziałem, można było odbijać od razu tylko jedną stronicę naszego pisma i dopiero po odbiciu jednej można było przystąpić do następnej. W ciągu jednej godziny odbijaliśmy od 300 do 400 egzemplarzy. Szybkość zależała głównie od tego, czy można było w danej chwili sprawiać więcej hałasu, czy nie. W celu zmniejszenia hałasu maszynka była wszędzie, gdzie się różne jej części stykały przy pracy, oklejona gumą, rzemykami i suknem. I raz po raz trzeba było przerywać robotę, by to lub owo w niej naprawić – przykręcić śrubkę, dolać oliwy na osie, przykleić pasek jakiegokolwiek materiału zamiast tego, który odleciał przy robocie. Co pięćdziesiąt egzemplarzy trzeba było rozsmarować farbę na talerzu i baczyć przy tym, by farby nie było za dużo, bo w tym wypadku arkusiki papieru, złożone po odbiciu jeden na drugim, ogromnie się brudziły i druk stawał się nieczytelnym. Gdy, przeciwnie, brało się farby za mało, to przy małej presji, jaką rozwinąć można było przy tym systemie drukarskim, druk wychodził blado, co na petitowych osobliwie stronicach czyniło druk równie niedogodnym do czytania i niewyraźnym, szczególnie dla ludzi nieprzyzwyczajonych do czytania, a ci przecie stanowili większość czytelników naszego pisma.

Licząc więc wszystkie przerwy w produkcji, na każdą godzinę pracy wypadało przeciętnie 250–280 egzemplarzy. A że biliśmy wówczas 1900 egzemplarzy pisma, więc samo odbijanie jednej stronicy zajmowało nam 8 godzin pracy. Gdy się zaś doliczy czas, zużyty na przygotowanie do pracy, zabijanie stronicy w ramę, zrobienie korekty i wreszcie usunięcie śladów roboty, będziemy mieli 9 co najmniej godzin tańca koło maszynki dla odbicia jednej stronicy „Robotnika”. Była to nasza dzienna produkcja. […]

Maszynka, która ze swej paszczy wyrzuciła przed aresztowaniem setki tysięcy różnych wydawnictw, która przez dłuższy czas stanowiła cel poszukiwań ogromnej zgrai szpiegów i żandarmów, której dłuższe istnienie było naigrawaniem się z potęgi rządu carskiego – maszynka stała zupełnie odkryta na swej zwykłej podstawie, z pierwszą stronicą trzydziestego szóstego numeru w swej ramie, gdy w noc lutową wpadli do nas żandarmi. Oglądano ją z pewnym podziwem i szacunkiem. Szpicle z ciekawością dotykali się żelaza, dziwiąc się, że taka drobnostka tak duże znaczenie mieć może. Odbito na papierze stronicę, zabitą w ramy. Podpułkownik Gnoiński przeczytał półgłosem, dyktując protokół rewizji:

– Trzydziesty szósty numer „Robotnika”, data dwudziesty piąty luty. Artykuł wstępny Tryumf swobody słowa […].

Opowiadano mi, że niektórzy robotnicy rzewnymi łzami opłakiwali stratę partyjną, że powszechnie wiadomość o łódzkiej katastrofie sprawiała wstrząsające wrażenie. […]

Przechodząc teraz do roboty redaktorskiej, zauważę przede wszystkim, że wątpię, by był jakikolwiek redaktor na świecie, który w takiej jest zależności od zecera47 i techniki, jak redaktor „Robotnika”. Robota nad numerem zaczyna się od środka, zwykle od działu: korespondencje. Nie można inaczej postąpić, bo przecie robota ma trwać parę tygodni, mogą zajść różne wypadki, wymagające wypowiedzenia się pisma albo w artykułach, albo w kronice, kończącej numer. Odbija się stronę jedną w ciągu dnia i, rzecz prosta, z tego, co już jest wydrukowane, niepodobna nic wyrzucić, choćby nadeszły świeże, większego znaczenia, dane. Następnie wobec braku czcionek i sił technicznych wciąż trzeba się liczyć z czasem na zecera, pisać to, co on w obecnej chwili składać może. […]

Materiału do teki redaktora napływa dosyć dużo, lecz przeważnie jest to materiał do działu: korespondencje. Tych jest mnóstwo. Można by nimi cztery takie numery zapełnić i jeszcze zostałoby trochę do piątego. Pisane ręką najczęściej niewprawną, nieraz bez ładu i składu, przeważnie rozwlekle, zawierają one skargi i bóle tysięcy ludzi, którzy szukają dla nich ujścia w swym skromnym piśmie. […]

Przeczytujesz te dokumenty, wsłuchujesz się w to pasmo jęków i skarg. Umieścić wszystkiego nie można. Wiesz dobrze, że korespondencja, o ile jest czytaną chciwie przez robotników fabryki, która tam jest opisaną, o tyle nie wzbudza żadnej prawie ciekawości w reszcie czytelników. Wybierając spomiędzy mnóstwa korespondencji część – resztę usuwasz na bok. Teraz trzeba te korespondencje przerobić, skrócić, lecz skrócić tak, by zachować w jakikolwiek sposób piętno duchowe, wyciśnięte na niej przez autora. Doszukujesz się więc w korespondencji jakichkolwiek określeń, frazesów, słów charakterystycznych, by je zachować w druku.

Wreszcie dział „korespondencje” skończony. Nowy kłopot z kroniką i artykułami. Pismo ma charakter pisma codziennego, a zarazem wychodzi rzadko, raz na miesiąc albo i rzadziej. Proszę w dziesięciu stronicach zmieścić miesięczne albo dwumiesięczne wypadki, proszę wśród tej mnogości zatrzymać się na jednych, odrzucić inne, proszę wynaleźć tematy dla artykułów, tematy, o tyle żywotne, o tyle będące na czasie, by z pisma, a raczej numeru, zrobiły organ żywy, odpowiadający nastrojowi i potrzebom chwili. Nie wiem, jak inni redaktorzy, lecz ja nieraz suszyłem sobie głowę nad tym wszystkim, nieraz z jednego kłopotu, polegającego na tym, że nie ma o czym pisać, nie ma tematów, przechodziłem do drugiego – embarras de richesse48 tematów i zagadnień. W dodatku cała robota redaktorska prowadzona jest urywkami, obok codziennej, cztero- lub pięciogodzinnej pracy przy maszynce, która to robota z powodów konspiracyjnych i technicznych jest główną, dominującą przy rozkładzie pracy […].

Wytężona kilkutygodniowa praca skończona. Za kilka godzin świeży pocisk rewolucyjny wyruszy w świat, by poruszyć żywiej serca tysięcy wiernych towarzyszów pracy, budzić śpiących, pokrzepiać strudzonych, złożyć raz jeszcze świadectwo niespożytej energii ruchu, urągającego w żywe oczy piekielnej potędze cara i sług jego […].

Z biurka biorę notatki, porównywam z innymi. W notatkach jest oznaczona ilość egzemplarzy, wymaganych przez poszczególne organizacje lokalne. Lwią część, bo więcej niż trzecią, zabiera Warszawa, serce i przodownik kraju. Dalej idzie Łódź, Zagłębie; Wilno i inne punkty, objęte ruchem, gdzie dziesiątki i setki ludzi z niecierpliwością wygląda świeżego zwiastuna uporczywej walki o swobodę i szczęście […].

Walizka, wyciągnięta na środek pokoju, otwarta. Układam po 50 egzemplarzy, oddzielając jedną kupkę od drugiej wąskim paskiem papieru. Tam przy podziale bibuły ludzie muszą się śpieszyć, trzeba im ułatwić robotę. Podnosimy wreszcie walizkę, oceniając jej wagę. Prowadzimy spór o to, czy można jeszcze cokolwiek dołożyć do niej […].

Wreszcie wszystko zapakowane, ułożone. Ubieramy się szybko, bierzemy w ręce pakunki i świeży numer „Robotnika” opuszcza drukarnię, puszczając się na niepewną podróż do rąk stałych odbiorców pisma. Chwila pożegnania, zaturkotały koła dorożki. Jeden z nas powraca do domu z lekkim niepokojem w sercu, drugi, trochę wzruszony, duma w dorożce nad przejściem przez dworzec wiedeński w Warszawie, dworzec, mocno obsadzony szpiclami i „zielonymi” dozorcami […].

Kończąc rozdział o drukarniach, chcę z prawdziwą przyjemnością zaznaczyć, że od czasu Łodzi technika drukarska zrobiła krok naprzód. Gdy przeglądam obecne numery „Robotnika”, widzę, że znacznie mniej w nim cech „krajowej” produkcji niż dawniej. Mniej jest zabrudzonych i bladych, jak twarz suchotnika stronic, mniej fuszerek w odbijaniu. Jak mnie zapewniano, pochodzi to głównie z tej przyczyny, że obecnie użytą jest do roboty maszynka innego systemu, pozwalająca na zastosowanie większej presji. Oprócz tego, od jubileuszowego – pięćdziesiątego – numeru „Robotnika” zwiększył znacznie swój format. Do każdego numeru dodano nieledwie cztery stronice dawnego formatu, więc zwiększono go o trzecią część.

W tym czasie zaszła też inna, głębszego znaczenia zmiana w sprawie drukarń tajnych. Dopóki drukarnia nie przeszła przez próbę ogniową aresztowania, dopóty była ona centralnym punktem życia partyjnego, dopóty istniała wieczna wątpliwość, czy w razie nieszczęścia partia będzie w stanie zapełnić lukę, dopóty wreszcie była ona szczególnym celem dla żandarmerii i jej agentów. Do katastrofy łódzkiej drukarnia, gęstymi zasłonami tajemnicy otoczona, była dla ludzi rewolucyjnie usposobionych czymś cudownym, czymś romantycznym, nimbem okolonym, wyglądała jak mityczna forteca, znikająca z oczu szturmującego do niej wroga.

Lecz oto przyszła lutowa katastrofa – drukarnię aresztowano, wstępnym bojem zdobyto tajemniczą fortecę. Nie minęło jednak i dwóch miesięcy, a partia z podziwu godną energią puściła w obieg świeży numer, a po pewnym czasie, koniecznym dla dopasowania maszynerii organizacyjnej do nowych warunków, „Robotnik” zaczął się okazywać równie periodycznie i spokojnie, jak dawniej. To, co przed ośmiu laty uznanym było jako nadzwyczaj śmiałe, „romantyczne” przedsięwzięcie, to czego się obawiały „pozytywne” umysły, okazało się wcale nie tak trudnym i nie tak strasznym. Partia, pod względem drukarnianym, przeszła względnie łatwo przez chrzest ogniowy.

Fakt ten wpłynął na spowszednienie wyjątkowego, podziwianego niegdyś zjawiska. Ludzie się doń przyzwyczaili, uważając za zupełnie normalną rzecz, by od czasu do czasu widziano numer „Robotnika” z nieobeschłą jeszcze farbą drukarską, by w chwili odpowiedniej pojawiały się odezwy z podpisami centralnego lub lokalnego robotniczego komitetu. Ba! dają się coraz częściej słyszeć pretensje i skargi na to, iż „Robotnik” za rzadko się ukazuje, a wymagania wydawania odezw mnożą się stale. To, co niedawno jeszcze było bohaterstwem „romantyków” stało się zwyczajnym, szarym obowiązkiem, uznanym przez „najpozytywniejsze” głowy.

Bez wątpienia przyzwyczaili się do produktów krajowej fabryki bibuły i żandarmi. Zwycięstwo, odniesione w lutym 1900 roku musiało grubo zmaleć w ich oczach, gdy skutki tego zwycięstwa okazały się tak diablo małe. Sądząc z rozmów, które miałem z panami rotmistrzami i podpułkownikami w cytadeli i więzieniu łódzkim, żandarmi mieli wysokie wyobrażenie o ciosie, przez nich partii zadanym. Sądząc zaś z zaprzestania taktyki dziwacznych polowań na drukarnię, jakie dawniej były na porządku dziennym, przypuścić należy, iż żandarmi w stosunku do drukarni przeszli również od „romantyzmu” genialnych kombinacji do szarej, pozytywnej pracy łapaczów.

Po sprawie łódzkiej tak wrogowie wolnego słowa i myśli, jak zarówno i przyjaciele, musieli się przekonać, że produkcja krajowa bibuły nie jest wytworem fantazji rewolucyjnej kilku jednostek, lecz głęboką potrzebą całego mnóstwa ludzi, potrzebą wymagającą zadowolenia. A wobec tego drukarnia ze sfery fantastycznych projektów narwańców rewolucyjnych przeszła w krainę szarej rzeczywistości, stała się jednym z kół szerokiego mechanizmu rewolucyjnego, kołem, mającym istotny sens jedynie wtedy, gdy swymi zębami zaczepiać może inne koła, stanowiąc część ogólnego systemu.

List do Feliksa Perla49

Do Felka50

lub tego, co mój nekrolog pisać będzie.

Mój Drogi! Niegdyś obiecywałeś mi, że napiszesz śliczny nekrolog, gdy diabli mnie wezmą. Teraz, gdy idę na wyprawę, z której może nie wrócę, posyłam Ci swoją kartkę, jako nekrologiście, z małą prośbą. Nie idzie mi, naturalnie, o to, bym Ci miał dyktować ocenę mojej pracy i życia – nie! – masz pod tym względem zupełną swobodę, proszę tylko o to, byś nie robił ze mnie „dobrego oficera lub mazgaja i sentymentalistę…”, tj. człowieka poświęcenia, rozpinającego się na krzyżu dla ludzkości czy czego tam. Byłem do pewnego stopnia takim, lecz było to za czasów młodości górnej i chmurnej. Teraz nie, to minęło i minęło bezpowrotnie – te mazgajstwa i krzyżowanie się dokuczało mi, gdym na to u naszych inteligentów patrzył – takie to słabe i beznadziejne! Walczę i umrę jedynie dlatego, że w wychodku, jakim jest nasze życie, żyć nie mogę, to ubliża – słyszysz! – ubliża mi, jako człowiekowi z godnością nie niewolniczą. Niech inni się bawią w hodowanie kwiatów czy socjalizmu, czy polskości, czy czego innego w wychodkowej (nawet nie klozetowej) atmosferze – ja nie mogę! To nie sentymentalizm, nie mazgajstwo, nie maszynka ewolucji społecznej czy tam co, to zwyczajne człowieczeństwo. Chcę zwyciężyć, a bez walki i to walki na ostre, jestem nie zapaśnikiem nawet, ale wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką. Rozumiesz chyba mnie. Nie rozpacz, nie poświęcenie mną kierują, a chęć zwyciężenia i przygotowania zwycięstwa.

Ostatnią moją ideą, której nie rozwinąłem jeszcze nigdzie, jest konieczność w naszych warunkach wytworzenia w każdej partii, a tym bardziej naszej, funkcji siły fizycznej, funkcji, że użyję tak nieznośnego dla uszu „humanitarystów” określenia (histeryczne panny, nieznoszące drapania po szkle, ale znoszące pranie ich po pysku) funkcji przemocy brutalnej. Tę ideę chciałem przeprowadzić w swojej działalności ostatnich lat i przyrzekłem sobie, że albo swoje zrobię, albo zginę. Zrobiłem już dosyć w tym kierunku, ale za mało, by móc wypocząć na laurach i zająć się serio przygotowaniem bezpośrednim do walki, i teraz stawiam siebie na kartę.

I jeszcze parę słów o tym. Wiesz, że jedynym wahaniem moim jest, że oto ja zginę przy ekspropriacji i ten fakt chcę wyjaśnić. Pierwsze – to sentymentalizm. Tylem ludzi na to posyłał, tylem przez to posłał na szubienicę, że w razie, jeśli zginę, to będzie naturalną dla nich, dla tych cichych bohaterów, satysfakcją moralną, że i ich wódz nie gardził ich robotą, nie posyłał ich jedynie jako narzędzia na brudną robotę, zostawiając sobie czystą. To raz. Drugie – to surowa konieczność. Moneta! niech ją diabli wezmą, jak nią gardzę, ale wolę ją brać tak, jak zdobycz w walce niż żebrać o nią u zdziecinniałego z tchórzostwa społeczeństwa polskiego, bo przecie jej nie mam, a mieć muszę dla celów zakreślonych. Chcę właśnie sobą, którego nazywano i szlachetnym socjalistą, i człowiekiem, o którym nawet wrogowie paskudztwa głośno nie powiedzą, człowiekiem zresztą, który ma trochę zasługi w kulturze ogólnonarodowej, podkreślić tę gorzką bardzo prawdę, że w społeczeństwie, które walczyć o siebie nie umie, które cofa się przed każdym batem, spadającym na twarz, ludzie ginąć muszą nawet w tym, co nie jest szczytnym, pięknym i wielkim. No, to tyle, chłopcze, Tobie i wszystkim Wam, starzy druhowie, z którymi się przemarzyło tyle, przeżyło jeszcze więcej i kochało się dobrze.

Twój i ich

Ziuk

22 stycznia 186351

[…] Po szerokim gościńcu, idącym wzdłuż lewego brzegu Wisły od Warszawy do Modlina, pędziła pocztowa bryczka z dwoma podróżnymi. W dali czerniała ściana dużego boru. Pomimo widocznego zmęczenia koni woźnica raz po raz zacinał je batem, nagląc do pośpiechu. Wreszcie bryczka zagłębiła się w las, konie po błotnistej drodze zwolniły biegu; westchnienie ulgi wyrwało się z piersi wszystkich. Woźnica uśmiechnięty odwrócił się do swych panów.

– Udało się! – mówił – można szkapiskom dać trochę wytchnąć; przed nocą staniemy w obozie.

Był to Padlewski52 ze swym adiutantem Seyfriedem53, których do obozu w Puszczy Kampinoskiej odstawiał pocztylion, należący do organizacji. Dopóki podróżni nie dostali się do lasu, byli wciąż zdani na łaskę i niełaskę patroli kozackich, włóczących się po okolicy. Przed wyjazdem z Warszawy kilkakrotnie zatrzymywały ich patrole; badano ich, rozpytywano: po co, na co jadą, jakie mają dokumenty? Ciągle byli o włos od aresztowania, jechali cały czas z perspektywą spędzenia nocy nie w obozie powstańczym, dokąd zmierzali, lecz w więzieniu, którego unikanie stanowiło sztukę życia rewolucyjnego.

Znowu Padlewski czuł pod sobą ten dziwny, chwiejny i niepewny grunt, na którym nie sposób czynić zimnych obrachowań i spokojnych planów. Znów na każdym kroku czuł niejako oddech wroga, z którym miał wojować, znów był w zupełności w sferze jego działania. Przypominał sobie dowódców wojsk na manewrach – tych próbach wojny. Pamiętał ich, otoczonych licznym sztabem, osłoniętych oddziałem jazdy, pomimo że byli od nieprzyjaciela oddzieleni jeszcze murem bagnetów własnych, tysiącami piersi żołnierskich, idących do boju. Tu on, wódz, nie miał nic podobnego, tu wróg zewsząd go otaczał, nieledwie dotykał go fizycznie.

A zarazem, gdy jechał ulicami Warszawy i polami Mazowsza, spotykając człowieka, nieodzianego w mundur wroga, myślał o nim jako o jutrzejszym towarzyszu broni, który go jak swego wodza, będzie bronił i osłaniał. Tylko dzisiaj jeszcze brak ujawnionej zbrojnej siły stawiał początki działań ciągle pod znakiem zapytania, przewracając całkowicie wszystkie znane pojęcia o wojnie. Więc prędzej do obozu! Prędzej tam, gdzie pod sobą ma się trwały, niezdradliwy grunt siły zbrojnej pod nogami. Niech ta siła będzie mała, niech będzie źle uzbrojona, z nią jednak jawnie się walczy, choćby umierać przyszło!…

Z daleka poprzez drzewa błyskały rozpalone suto ogniska. Na polanie do pięciuset ludzi skupiało się koło ognia, przygotowując się do noclegu pod chmurnym niebem styczniowym […].

Toteż, gdy Padlewski niespodziewanie zjawił się wśród tego towarzystwa – wojskiem tego nazwać nie można było – musiał podjąć ciężką i trudną pracę, by nadać tej zbieraninie chociażby pozory wojska i nauczyć ją najelementarniejszych form bytowania wojennego. Musiał wraz ze swym adiutantem być naraz i wodzem, i sztabowym oficerem, i podoficerem nawet.

Zapowiedział wymarsz na dzień następny. Wiedział, że z różnych stron dążyć będą jutro oddziały nieprzyjacielskie, by wyłapać poborowych zebranych w lesie. Wiedział też, że nie mógłby stawiać oporu natarciu z tym wojskiem zaimprowizowanym, w dodatku licho uzbrojonym: na pięciuset zebranych było zaledwie kilka sztuk broni palnej marnego gatunku, reszta była uzbrojona w kosy lub – gorzki śmiech zbiera – w pałki i drągi. Postanowił więc szybkim marszem przerzucić się za Wisłę, dążąc do złączenia swego oddziału z innymi w województwie płockim, które obrano za główną podstawę dalszych działań wojennych.

Gdy nazajutrz kolumna oddziału wymaszerowała wylotem na północny zachód ku Secyminowi nad Wisłą, z różnych stron dążyło już wojsko nieprzyjacielskie obławą na lasy kampinoskie. Więc z Warszawy wyszedł podpułkownik Bremsen z kilku kompaniami piechoty i sotniami kozaków, więc z Płocka wyruszył major Sławin na czele paruset kozaków, a wreszcie po drugim brzegu Wisły maszerował, rozsypując wszędzie patrole, oddział jazdy pod pułkownikiem Riedieczkinem […].

Wisła jeszcze nie puściła, lecz lód wobec ciepłej pogody był słaby i trzeszczał pod nogami. Pierwsi, którzy na rzekę weszli, cofnęli się z przestrachem. Lecz Padlewski w obozie odzyskał już swą energię i zdołał zapanować nad oddziałem. Dzięki niemu przeprawa pod Secyminem odbyła się bez wypadku. Szła wolno, drobnymi grupami, trwała całą noc nieledwie, lecz została dokonaną i gdy wreszcie obława, idąc śladami, doszła do Secymina, Padlewskiego i jego oddziału już dawno nie było tutaj; zdążył już bowiem ujść dobry kawał drogi, z każdą chwilą oddalając się od niezręcznych łowców. W sieciach pozostali tylko ci, co tego chcieli; ci, których zniechęcenie i zmęczenie nie minęło pod wpływem zjawienia się Padlewskiego. Takich było niewielu – zaledwie dziewiętnastu na pięciuset, którzy byli w składzie oddziału.

Tak samo wypadły łowy, zorganizowane przez władzę cywilną w innej puszczy – serockiej koło Zegrza.

Popisowi z Warszawy54, którzy się tam zgromadzali, przeszli przez Narew i Wkrę, a uniknąwszy niezręcznie zastawionej sieci, dążyli, jak i Padlewski, do województwa płockiego. Jeżeli zaś dodamy, że i z samego Płocka wyszło kilkuset ludzi, słusznie czy niesłusznie podejrzewających, że są na liście konskrypcyjnej55 rządu, zobaczymy, że w okolicach Płocka nagromadziła się w ten sposób większa ilość materiału palnego, zdatnego i przysposabianego do wstępnych kroków, wstępnego boju powstania.

Materiał ten, co prawda, znajdował się w strasznym chaosie; grupy bez organizacji wojennej, bez administracji, przygotowanego prowiantu, odzienia i, co główna, broni. Najpilniejszą więc pracą władzy powstańczej, a w pierwszym rzędzie Padlewskiego, było jakie takie zorganizowanie grup i rozmieszczenie ich w okolicy do wyznaczonego terminu wybuchu – do 22 stycznia.

Włóczęga jednak tysiąca ludzi po wsiach i dworach, nieoswojonych z takim ruchem, nie mogła być utrzymana w zupełnej tajemnicy i niejasne, mętne opowiadania o tych zbiorowiskach dochodziły do Płocka, siedliska głównej władzy w tej stronie kraju. Wysłano więc stamtąd rekonesanse56 – nie w celu wojny, bo tej jeszcze nie było – lecz tak samo, jak nieudane łowy kampinoskie i zegrzańskie, w celach policyjnych, z tym samym rozkazem nienabijania broni, ale brania opornych popisowych żywcem […].

Przebiegając z drobnym, kilkaset ludzi liczącym oddziałem pola i wsie płockiego województwa, natrafił [pułkownik Kozlaninow] przy wsi Ciołkowie57 na setkę popisowych, rozlokowanych we dworze tamecznym, a spożywających w tej chwili obiad. Oddział polski, przewodzony przez Rogalińskiego58, oficera z armii Garibaldiego, nie zdążył zgodnie z ogólną instrukcją usunąć się niepostrzeżenie z oczu Rosjan. Wycofał się do lasu, lecz tuż za nim podążał Kozlaninow.

I oto wreszcie oddziały stanęły naprzeciw siebie. […] Losy zależały zupełnie od tego, czy oddział polski uczuje się stroną wojującą, zdecydowaną na wojnę i świadomą jej wymagań, czy też przemoże w nim pokojowe przyzwyczajenie do posłuchu dla władz urzędowych. Każdy z tej setki ludzi Rogalińskiego jeszcze przed chwilą był nie żołnierzem i sama żołnierka zależała od jego własnej nieprzymuszonej woli, trzeba więc było, aby w duszy każdego z nich nastąpił nakaz „stań się!”; wówczas dopiero możliwymi będą jakiekolwiek zjawiska wojny.

Nastąpiła więc krótka chwila wahania i wreszcie Rogaliński, jak gdyby wyczuwając wzmaganie się ducha wojny u swych podkomendnych, z okrzykiem rzucił się naprzód. Potyczka trwała tylko chwilę. Niewielka przestrzeń dzieliła przeciwników, a w starciu na białą broń zwyciężył, jak zwykle, atakujący zbitą masą, tym bardziej, że nieprzyjaciel, psychicznie do boju niegotowy, rozciągnięty w szyk, niezdatny do boju, stracił od razu dowódcę, który padł z rozpłataną głową. Do 50 żołnierzy zostało na placu; reszta w popłochu uciekła, roznosząc wieść o porażce […].

Polacy mieli zaledwie kilku rannych, lecz pomiędzy nimi był ich dowódca, Rogaliński, który, straciwszy w starciu oko, musiał opuścić swe stanowisko. Jeśli oddział rosyjski, doznawszy porażki, rozprzęgł się zupełnie, to jednak żołnierze, przyłączywszy się już tego samego dnia do innych drobnych oddziałów, w okolicy rozsianych, zdatni byli nazajutrz do boju. Inaczej było z Polakami. Ich hufiec wyczerpał się moralnie nawet zwycięstwem. Ludzie, niespojeni w jedno długim wspólnym życiem żołnierskim, niemający zaufania do siebie, musieli nawet dla krótkotrwałego boju zdobyć się na taki wysiłek energii i woli, że natychmiast po fakcie nastąpiła reakcja – zmęczenie i upadek na duchu, osobliwie, gdy zabrakło oficera, który zwycięskiej walce przewodził. Wojna, w zasadzie już pełna niespodzianek, staje się nimi przesycona, gdy samo wojsko jest niespodzianką, a nie organizacją, zawczasu przez długi czas przygotowywaną do wojny.

* * *

Był to pierwszy bój, pierwszy podmuch wichury, zwiastującej nadchodzącą burzę. Była to zarazem jakby ilustracja ogólnego położenia stron walczących […].

Jeśli armia rosyjska była rozdrobnioną, to siły polskie były wprost w stanie luźnych atomów wojskowych, niespojonych w żadną organizację wojenną, związanych jedynie spiskowym, tajnym dla całego otoczenia, łącznikiem systemu dziesiątkowego. Każdy z tych dziesiątków pozostawał pod wszelkimi względami w zupełnej zależności od sumienia i umiejętności swego dziesiętnika, czy to pod względem napięcia rewolucyjnego i moralnej gotowości do boju, czy to pod względem szybkości mobilizacyjnej, czy też nawet pod względem samego istnienia, niekontrolowanego najczęściej przez nikogo dla przyczyn natury konspiracyjnej. Wszystkie więc obliczenia co do liczby i czasu wisiały niejako w powietrzu bez trwałego, widocznego dla wszystkich gruntu i podstawy […].

Lecz rozkaz był dany, termin boju wyznaczony. Pobór na całej prowincji miał nastąpić 26 stycznia, chciano go uprzedzić i jako pierwszy dzień wojny wybrano dzień 22 stycznia. Nie dzień, raczej noc, gdyż dla ukrycia swej słabości organizacyjnej i technicznej i dla wyzyskania w zupełności czynnika niespodzianki, nakazano nocne napady na garnizony rosyjskie. Szło więc przede wszystkim o utrzymanie tajemnicy, co niechybnie zmniejszyć musiało zarówno liczbę powstańców, jak i stopień ich przygotowania wojennego.

Zaczęły się więc w całym kraju ciche szepty, częste rozjazdy kurierów i kurierek, gorączkowe przygotowania. Czasu było mało, a noc 22 stycznia szybko się zbliżała!

* * *

[…] Tejże nocy z Siedlec popędzili kurierzy i kurierki z zawiadomieniem o terminie i rozkazie Komitetu do dowódców powiatowych, wyznaczonych zawczasu. Od nich wieść szła już wolniejszą drogą, drogą nieledwie ustną od człowieka do człowieka, omijając tych, których podejrzewano o gadulstwo, a których zostawiono na ostatnią chwilę. Droga powolna, droga zawodna! Niektórzy otrzymali zawiadomienie o punkcie zbornym zaledwie na kilka godzin przed terminem wyruszenia, a przecież trzeba było każdemu jakoś się opatrzyć na wojenkę, urządzić swe domowe interesy i sprawy przed wyprawą, z której często już się nie wraca […].

Nazajutrz pułkownik Lewandowski59 ze swymi podwładnymi z powiatów siedział nad rozłożoną mapą. Wszyscy biadali, wszyscy źle tuszyli60 o sprawie. Zaczęto obliczenia.

Na szosie, wiodącej z Warszawy do Brześcia Litewskiego, cztery główne punkty były zajęte przez Rosjan: Siedlce z załogą jednego batalionu piechoty i setki kozaków, Łuków obsadzony dwoma kompaniami piechoty, Międzyrzecz ze szwadronem ułanów i wreszcie Biała z baterią artylerii konnej, setką kozaków i jedną kompanią piechoty. Wszędzie istniało porozumienie z oficerami, należącymi do spisku, więc wiadomym było nieledwie każde poruszenie w garnizonie i liczyć można było na pomoc w obozie wroga. W Łukowie i Białej po kilkunastu żołnierzy Polaków było w zmowie z rewolucją i miało natychmiast przejść do szeregów powstańczych.

Pomimo tych słabych stron u nieprzyjaciela przedstawiał tenże siłę dwóch tysięcy kilkuset bagnetów i szabel z dodatkiem ośmiu dział. Siła potężna w porównaniu z tym, co powstanie przeciw niej wystawić mogło.

Przeciwko Siedlcom postanowiono użyć organizacji z Siedlec, Sokołowa i Węgrowa z dodatkiem ludzi spod Łosic. Siły te każdy liczył inaczej; gorętsi spodziewali się trzech tysięcy, chłodniejsi doliczali się tysiąca. Dowodzić miał sam pułkownik Lewandowski. Łuków z okolicą, dobrze zorganizowaną, miał opanować ksiądz Brzóska61; liczył, że zbierze trzy tysiące ludzi, co aż nadto wystarczało na słabą załogę łukowską, tym bardziej że w spisku było sporo żołnierzy Polaków. Międzyrzecz oddano Krysińskiemu62, którego na naradzie nie było; liczono tam na kilkuset ludzi; zadanie tu wyglądało tym łatwiej, że piechoty nie było wcale. Wreszcie Białą z artylerią poruczono młodemu Rogińskiemu63, który najgorętszy ze wszystkich – był teraz pewien swego: cały powiat był zorganizowany – jego zdaniem – i na każde skinienie wszyscy gotowi tam byli stanąć!

Lecz piętą achillesową było uzbrojenie. Broń była w tak śmiesznie małej ilości i w dodatku tak licha, że na myśl o gwintowanych karabinach i armatach nawet odważniejszym ręce opadały. Trzeba wykorzystać zatem słabą stronę przeciwnika; kazać działać swoim sojusznikom w jego własnym obozie. Więc oficerowie, należący do spisku, wszędzie otrzymają nakaz, aby w naznaczony dzień urządzić jaką ucztę, tak by wszyscy dowódcy, nawet pomniejsi, osobno od swych żołnierzy stać się mogli łatwym łupem napastników. Liczono na to, że żołnierze, pozbawieni kierowników i zaskoczeni nagłym napadem, nie będą w stanie wykorzystać w dostatecznej mierze ani siły swej organizacji, ani potęgi swej broni. W najgorszym razie mogło to zrównoważyć szansę nierównego boju. Nawet najchwiejniejsi sądzili, że przy takiej pomocy sprawa beznadziejną nie jest.

Resztę załóg, rozsypanych w województwie, leżących z boku głównej linii komunikacyjnej, przydzielono innym. Więc Deskur64, obywatel ziemski, otrzymał Radzyń, punkt ważny, bo obsadzony artylerią i piechotą. Więc Nencki miał prowadzić napad na Kodeń, gdzie, na trzy mile od fortecy brzeskiej, stał prawie bez osłony pułk artyleryjski z magazynem broni i amunicji. Wreszcie na Łomazy z załogą kawaleryjską miał napaść Szaniawski65. W każdym z tych miejsc liczono na kilkuset powstańców. Kilka wreszcie pomniejszych punktów, zaopatrzonych w drobniejsze załogi, jak Węgrów, Sokołów, Mroczki, Serokomla, Kock, Ostrów i Łaskarzew, postanowiono zostawić w spokoju: zabrakło na to wodzów i sił spisku. Zresztą w razie powodzenia, choćby tylko częściowego, w głównych siedliskach władzy wojennej te drobne oddziałki muszą stracić orientację i w każdym wypadku w trudnym znajdą się położeniu, jeśli nawet nie przepadną zupełnie.

Jako dalszy, wspaniały już etap rozwoju rewolucji, rysował się Brześć Litewski. Przyświecał on wyobraźni Lewandowskiego, jak gwiazda przewodnia. Po udanych napadach złączonymi siłami ruszyć pod fortecę, gdzie spiskowi oficerowie ułatwią jej zdobycie! Dałoby to od razu szeroką i pewną podstawę powstaniu nie tylko już na Podlasiu, ale w całym kraju i postawiłoby wojsko rosyjskie w Polsce w położenie groźne i trudne.

Na wypadek nieudania się napadów, zgodnie z poleceniem Komitetu, miano się przenieść na Litwę, rozszerzając ideę buntu i teatr wojny.

Role zostały rozdane, plan osnuty.

Do pracy! A pracy było jeszcze wiele!

Każdy z poszczególnych dowódców musiał obmyśleć szczegóły swego postępowania. Ba, gdyby tylko obmyśleć! Każdy miał na głowie też i przygotowanie wszystkiego do wybuchu nieledwie własnoręcznie. Wobec konieczności zachowania ścisłej tajemnicy, liczba ludzi zajętych przygotowaniami musiała być bardzo ograniczoną, by żadna liczniejsza grupa ludzi, nawet nieuzbrojonych, żadna furmanka z bronią czy amunicją nie spotkały na swej drodze czujnego oka wroga, nie wydały sekretu przedwcześnie. Koncentracja sił i środków tak łatwa, gdy siła zbrojna kroczy jawnie do swego celu, naginając całe otoczenie do swojej woli i potrzeby, napotykała tutaj liczne, nieraz zupełnie niedające się przewidzieć przeszkody i wywoływała tarcie tak silne, jakiego nie zna armia regularna. Hasłem tu było nie przystosowywanie otoczenia do swej wygody, lecz wbrew swej wygodzie, a zatem ze stratą czasu i wysiłków, przystosowanie siebie samego do otoczenia, zniknięcie w nim, rozpłynięcie się aż do niewidzialności. Tylko ta czapka-niewidka dawała gwarancję sekretu, tylko ona jakimś niewinnym pozorem osłaniała groźne przygotowania.

[…] Zdradliwymi są prawa wojny, zdradliwymi niechybnie, lecz przesiąkniętym zdradą staje się powietrze, gdy sama wojna inaczej nie może się przejawić, jeno podstępem i zdradą.

* * *

Nadzwyczajny ruch panował w Horostycie, cichym zwykle dworku podlaskim […]. Pan domu, znany na Podlasiu obywatel ziemski, Bronisław Deskur, chodził z miną zakłopotaną po dworze, przynaglał wszystkich do pośpiechu, raz po raz zamykał się w swym gabinecie na cichą rozmowę z przyjacielem i dalekim sąsiadem, Teodorem Jasińskim66. Po takiej rozmowie zwykle wychodził do izby folwarcznej i po chwili na drodze rozlegał się tętent cwałującego konia, wiozącego chłopca z posyłką do sąsiada, do miasta czy okolicznej wioski lub plebanii.

Pan Deskur przygotowywał się do napadu na Radzyń […].

– Za wcześnie, za wcześnie – mówił do swego przyjaciela przy krótkim wypoczynku – nie myślałem nigdy, bym teraz właśnie miał taką niespodziankę. Trzy dni tylko czasu zostało. Swoje osobiste sprawy jużem zakończył. Ale z tą bronią, czy damy sobie radę? Dotąd nie kazałem nawet kos na sztorc przekuwać, by Rosjan nie alarmować, a teraz boję się, czy aby nadążą. I jak ja sam poradzę? Mianowali mnie majorem, ale co z tego majorstwa, gdy nie bardzo wiem, co robić? Umiem ekspedite67 regulamin kawalerii, czytało się coś niecoś o taktyce i strategii, ale niech mnie kule biją, jeśli wiem, co z tego wszystkiego wziąć do ataku na Radzyń. Widocznie czegoś nie doczytałem, czegoś się nie douczyłem. Tu byłby potrzebny jakiś podporucznik, ale rzeczywisty, nie taki malowany major. Pamiętaj, Teodorze, musisz być ciągle przy mnie, bym się mógł kogo poradzić.

– Nie, za nic! – odrzekł Jasiński – jesteś majorem i musisz dowodzić. Pójdę na oślep, gdzie zechcesz, lecz nie zajmę się niczym samodzielnie, bo wyobrażenia nie mam, jak sobie radzić w tym położeniu. Mogę odpowiadać tylko za siebie! Zresztą i regulaminu żadnego nie umiem i żadnej książki wojskowej nie czytałem. Ty musisz to umieć!

Biedny pan Deskur choć musiał, jednak czuł, że nie umie. Podejrzewał jakąś lukę w swym wykształceniu militarnym i prawdopodobnie by nie uwierzył, że dla napadu z garstką „kosynierów” i „drągalierów” na armaty i karabiny żadna książka wojskowa nie jest napisana i że każdy porucznik lub kapitan niemalowany, równie jak on, byłby zdany w tym wypadku na łaskę i niełaskę swoich zdolności i energii bez żadnego oparcia na nauce i regulaminach. Ba, czułby się gorzej, bo nie miałby tego oparcia, jakie miał pan Deskur w dokładnej znajomości otaczającego go radzyńskiego światka.

Lecz pan Deskur musiał, więc słał rozkazy, jak major rzeczywisty. Do Horostyty na 21 rano niejaki Michałowski, kotlarz z profesji, szczery patriota i dzielny człowiek, mający wpływ duży w różankowskich dobrach hrabiego Zamoyskiego, miał przybyć z organizacją tameczną i bronią, ukrytą na wozach. Bronią tą były kosy, przez tegoż Michałowskiego przygotowane, i kilkanaście strzelb myśliwskich, będących w posiadaniu zorganizowanej straży leśnej. Do tejże Horostyty miano ściągnąć i resztę broni z okolicy, gdyż stąd część jej trzeba było oddać i panu Krajewskiemu, wyznaczonemu do zaalarmowania załogi w Ostrowie. W Horostycie też oddział zabierał żywność na dni kilka, woreczki do kul i prochu, uszyte rękami kobiecej połowy zaludnienia dworu.

Lecz dzień jeden cały ta gromada przebyć musiała na miejscu, następnie dzień cały maszerować siedem mil drogi pod Radzyń. Okoliczność ta niepokoiła głęboko p. Deskura. – Czy też to ujdzie niepostrzeżenie, czy też przedwcześnie zamiar nie będzie odkryty i udaremniony?

Ale jak postąpić inaczej? Wyznaczyć od razu miejsce spotkania dla wszystkich pod Radzyniem? Niemożliwe; trzeba by wyznaczyć termin wcześniejszy, licząc na opóźnienie i powolne ściąganie się ludzi. Gotowi będą ludzie – broń się opóźni, gotowa broń – ludzie przyjdą później. I potem ten jarmark na drodze pod samym miastem może zaalarmować, zaniepokoić załogę, a tego właśnie za wszelką cenę uniknąć trzeba. Wyznaczyć punkt zborny gdzie bliżej Radzynia, u innego obywatela? Lecz nie ma takiego, który by się nie wystraszył, nie robił wielkiej rzeczy z każdej drobnostki, kto wie, czyby nie zepsuł wszystkich przygotowań jakimś niepotrzebnym niepokojem lub alarmem. Niech już będzie Horostyta! Przynajmniej tu się nie rozgada, tu się zna każdego dokoła i wie się dokładnie, czego i od kogo wymagać można. Tu zresztą przygotowują się wszystkie zapasy na drogę, tu nikt narzekać nie będzie na uciążliwe kłopoty, wydatki i strachy.

[…] Każda chwila jest niepewna, w każdej chwili nieprzewidziany postępek, wprost nawet kaprys wroga wprowadzić może plątaninę i zamieszanie do misternych obliczeń.

I, jakby dla potwierdzenia tych niepokojów p. Deskura, spada nań grom nieoczekiwany. Oto w nocy z 20 na 21, akurat przed terminem zbiórki przynajmniej części sił zbrojnych, przybiega ze stolicy miejscowej, z Radzynia, goniec. Jest nim p. Prądzyński, pomocnik naczelnika miasta. Przywozi on przykrą wiadomość, zasięgniętą od oficerów spiskowych, że żandarmeria miejscowa wybiera się z wizytą do Horostysty, że mają rozkaz aresztowania p. majora we własnej osobie. Grunt zaczynał palić się pod nogami!

W oczach biednego p. Deskura wszystko zawirowało; całe obliczenie stawało do góry nogami. Horostyta – punkt koncentracyjny – był już niepewnym, chwiejnym, jak i wszystko dokoła […].

Nie pozostało wiec nic innego, jak „delożować”68 tylko samego siebie, usuwając się spod ręki władzy. Reszta pozostanie po staremu, zdwojone będą tylko ostrożności, aby koncentracja nie wpadła w oko żandarmom […]. Z ciężkim sercem wsiadał on o świcie na brykę, wyznaczywszy miejsce spotkania w lasku podmiejskim, na drodze z Wohynia do Radzynia. Na ganku dworku rzewnymi łzami płakała dziedziczka i czworo dzieci z wystraszonymi twarzyczkami tuliło się do jej sukni.

* * *

Ksiądz Nawrocki69, proboszcz w Huszczy, śpieszył, drepcąc po błotnistej drodze zaścianka. Na twarzy miał rumieńce, oczy mu błyszczały, a chociaż zmuszał się do uważnego odmawiania modlitwy i myślenia o wzniosłych rzeczach niebieskich, jednak dnia tego nie mógł wymóc na sobie uwagi i skupienia. Pacierze mu się plątały, a oglądając znane sobie od dawna zabudowania zaścianka, mruczał pod nosem: „Pojutrze! Pojutrze!”.

Szedł do starego Macieja, kolegi z drugiego pułku ułanów z r. 1831, którego ongi był kapelanem. Teraz miał mu zwiastować nową pobudkę, nową wojenkę […].

Mieli napaść na załogę w Łomazach; tam kwaterował drugi szwadron ułanów smoleńskich Jego Cesarskiej Wysokości następcy tronu.

– Na ułanów! – westchnął proboszcz, wspominając dawne ułańskie czasy.

– Psia mać, za przeproszeniem księdza jegomości – obruszył się Maciej – takie i ułany! Nieboszczyk nasz rotmistrz na cztery wiatry rozpędziłby taki szwadron. Już to im się przyglądam ustawicznie. Pójdzie nam, jak z płatka, księże dobrodzieju, ani to się pilnować umie, a wieczorem połowa pijana. Wyrżniemy, jak świnie, za przeproszeniem dobrodzieja, a tam taki szwadron sformujemy, że nieboszczyk pan rotmistrz w niebie się uraduje.

– Zanadtoś na krew łapczywy – mitygował ksiądz – śpiących wyrzynać, nie żołnierza rzecz! Broń odebrać, konie, siodła pozabierać, a tych biedaków puszczać wolno, taki nakaz z Warszawy. Jakoby i oni będą się buntować przeciw rządowi. Słyszę, wśród Rosjan wielu jest takich, co nam sprzyjają.

Maciej z argumentami tymi nie zgadzał się i z zaciętej mazurskiej twarzy widać było, że krwi ani swojej, ani wroga nie będzie szczędził pomimo łagodnej perswazji księdza. Nie był on zdatny do stosowania sprzecznej w swej zasadzie formuły łagodnej surowości, jaką ze swej strony rewolucja chciała się kierować w stosunku do wojska.

Zaczęła się długa narada o sposobach podejścia wroga, ukrycia pierwszych kroków przygotowawczych. Brano w rachubę każdy krzaczek, każdy domek po drodze lub w miasteczku. Maciej się gorączkował, chciał iść wprost, jak ongiś na szarżę, impetem; ksiądz mitygował, doradzał ostrożność, dorzucał uwagi, świadczące zarówno o doskonałym znawstwie terenu, jak i rozumieniu życia żołnierskiego i działań wojennych.

We wszystkim szybka następowała zgoda; Maciej przeważnie poddawał się argumentom księdza. Jedna tylko kwestia wzbudziła dłuższy spór. Szło o to, czy zaraz w zaścianku rozpocząć przygotowania, czy czekać jeszcze dnia następnego. Maciej dowodził, że zaraz trzeba skrzyknąć ludzi – od dawna przecie są już spisani – przysięgli i są gotowi. Kazać przekuwać kosy, sposobić odzież i obuwie, gotować zapas żywności. Twierdził ze słusznością, że zwłoka odbije się na gotowości, że się nie nadąży potem, że ludzie muszą przecie i pozałatwiać swe sprawy domowe, i pożegnać się z rodziną, i pogodzić się z Bogiem, odbyć spowiedź świętą. Na to wszystko dnia nie wystarczy. Ksiądz upierał się, by na razie zachować w tajemnicy termin wybuchu, spuścić się z sekretu tylko najzaufańszym, a nazajutrz otoczyć zaścianek strażą z młodszych, by nikt z obcych i niepowołanych nie zastał szlachty przy dziwnej, niepokojącej robocie. Specjalnie obawiał się paru pijanic zaściankowych, którzy w karczmie rozgadać mogą przed Żydem, a ten mógłby o tym donieść władzy. Maciej na te argumenty doradzał wprowadzenie od razu nieledwie stanu wojennego, chciał Żyda z rodziną i ludzi niepewnych zamknąć pod straż i gospodarzyć w zaścianku śmiało.

Długo trwał spór, lecz wreszcie Maciej i w tej sprawie ustąpił. Ustąpił nie dla słuszności argumentów proboszcza, lecz dla jego powagi kapelana ułańskiego. Narady się skończyły.

Nazajutrz w zaścianku, otoczonym czujnymi strażami, wrzała praca […].

* * *

Na olbrzymim placu bitwy – a takim placem nocy 22 stycznia miała być cała Kongresówka – stali naprzeciw siebie dwaj przeciwnicy. Jednym była rozproszona na drobne oddziały i jeszcze dyplomatyzująca armia rosyjska, silna swą techniką i organizacją. Drugim były koncentrujące się w ostatniej chwili z luźnych atomów oddziały polskie, licho uzbrojone, a liczące na niespodziany nocny napad w połączeniu z pomocą, której spiskowi sojusznicy mieli udzielić od wewnątrz obozu nieprzyjacielskiego.

Największe natężenie ruchu powstańczego istniało w Płockiem, na Podlasiu i w Sandomierskiem. Reszta kraju albo, jak Lubelskie, nie miała wodzów, albo też brakło jej dostatecznej ilości dostatecznie podnieconych żołnierzy, jak było na całym zachodzie: w Kaliskiem, Krakowskiem, a w wielkim stopniu i na Mazowszu. W tej części placu boju co najwyżej liczyć było można na drobne, nieznaczne i niemogące wpłynąć na losy boju utarczki. Główne uderzenie musiało nastąpić tam, gdzie się ześrodkowały główne, chociaż jeszcze rozproszone siły spisku, to jest na całym wschodzie.

W Płockiem, na Podlasiu, w Sandomierskiem wreszcie, półkolem otaczając serce ruchu i stolicę kraju, miał wybuchnąć bój – walka zdradliwa i rozpaczna, jaką zawsze jest starcie powstającego ludu z „prawnie” istniejącą władzą, opartą o całą potęgę techniki wojskowej, jaką posiada każde państwo […].

Dziedzic z Horostyty – pan Deskur – miał prowadzić atak na Radzyń. Rozstaliśmy się z nim w chwili, gdy zrozpaczony musiał porzucić sklecone z takim mozołem atomy podwładnej mu siły zbrojnej. Zgodnie z planem, ułożonym jeszcze w spokojnej Horostycie, miał on stanąć pod lasem o dwa kilometry od Radzynia wieczorem 22 stycznia, by tam oczekiwać na przymarsz zebranych ludzi. Po drodze, dla pewności, bo był sam jeden, jak palec, zabrał z sobą Jerzmanowskiego, człowieka starszego, kiedyś, w 1848 r., za spiski zesłanego na Syberię. Jerzmanowski od stóp do głowy zbroił się na wyprawę. Wreszcie pan major stanął u celu – na skrzyżowaniu kilku dróg, którymi nadciągnąć mogli jego ludzie. Mrok zapadał, mokry śnieg począł sypać. Jerzmanowski został na skrzyżowaniu dróg. Deskur zaś sam udał się na skraj lasu, skąd mógł z dała obserwować Radzyń i spotkać spiskowych mieszczan radzyńskich.

Chwila za chwilą mijały w przykrym oczekiwaniu. Niepewność gryzła pana majora: – Czy też uda się misterny plan skoncentrowania wszystkich atomów – ludzi i broni – pomimo wszelkich przeszkód w jednym punkcie? A tu nagle nowe nieszczęście! Z dala zbliżał się turkot szybko jadącego wozu, rozlegały się dźwięki trąbki, po chwili padły dwa strzały, a koło zdumionego majora w pełnym cwale przemknął wóz z dwoma żołnierzami rosyjskimi. Na skrzyżowaniu dróg Deskur Jerzmanowskiego nie zastał.

– Wszystko stracone! – oto pierwsza myśl, która przemknęła przez głowę nieszczęśliwego majora. Kłopoty organizacyjne, niepewność oczekiwania samotnego, mokry śnieg, wreszcie alarm niespodziewany, wszystko to razem z równowagi duchowej wyprowadziło Deskura. Włosy mu dębem stanęły na głowie, a język kołkiem w ustach – jak to sam znacznie później opisze w swym pamiętniku. Miał jednak tyle odwagi i hartu, by straconego, jak mu się zdawało, posterunku przecież nie opuścić.

– Nie wydawać przynajmniej na łup nieuprzedzonych powstańców! – myślał; i znowu naczelnik siły zbrojnej parę godzin spędził pod krzakiem w oczekiwaniu swych ludzi.

Był szczęśliwszym od innych, na przykład od Oxińskiego w Kaliskiem, który tej samej nocy w takiej samej samotności doczekał się w ciągu nocy jednego – wyraźnie jednego tylko – ochotnika. Pan Deskur już o jedenastej wieczór doczekał się swego przyjaciela Jasińskiego, który z Horostyty przyprowadził na punkt zborny stu kilkudziesięciu ludzi i trochę broni: 40 dubeltówek i 100 kos. Broni, nawet tej lichej, było tak mało, że mając na uwadze konieczny udział mieszczan radzyńskich w boju, nowych przybywających ochotników pan major odprawiał z kwitkiem, jako zbyteczny balast dla swego oddziału.

O dwunastej nareszcie zjawili się dawno oczekiwani mieszczanie z Pyrkoszem i Prądzyńskim na czele, z gołymi rękoma, nawet bez siekier. Niektórzy otrzymali kosy, reszta poszła z drągami. Nowiny z miasta były uspakajające. Oficerowie, w dwóch miejscach zebrani, grali w karty i hulali, żołnierze spali snem sprawiedliwych. Co prawda, wobec braku broni w oddziale panowało przygnębienie, lecz pan major opanował ludzi i wydał rozkazy.

– Przede wszystkim wziąć w swoje ręce naczelników! – brzmiało polecenie. Pyrkosz miał prowadzić mieszczan na jedno z mieszkań, gdzie byli zebrani oficerowie. Otoczyć ich, obezwładnić i postąpić z nimi, jak nakażą oficerowie spiskowi – oto było jego zadanie. Drugiej części oddziału Michałowski miał użyć dla ujęcia głównego komendanta wroga – generała Kannabicha, który u Chwoszczyńskiego, oficera żandarmów, grał w karty. Wreszcie na główną wartę i koszary artylerii sam pan Deskur prowadził resztę oddziału: 14 strzelców i 40 kosynierów. Rozpoczyna Pyrkosz, który dla dania sygnału innym zapali słomę, złożoną dla artylerii w rynku.

W rozkazach nie było tej ścisłości i pewności siebie, jaka była pożądana. Pyrkosz czynności swe miał uzależnić od nieobecnych w tej chwili oficerów spiskowych, którzy mogli się zachwiać w postanowieniach. Zapalenie zaś słomy, jako sygnału, świadczyło, że ludzie, nie wyłączając samego dowódcy, majora Deskura, żądali jeszcze jakiegoś zewnętrznego znaku na dowód, że wojna w istocie się zaczyna. W głębi bowiem duszy jeszcze nurtowały wątpliwości, czy w ogóle to jest możliwym, czy przypadkiem którykolwiek z zebranych nie cofnie się w ostatniej chwili. Bo poza tym uzewnętrznieniem niejako rozkazu rozpoczęcia robienie alarmu w mieście, na które niespodzianie się napada, oświetlenie placu boju, gdy się chce własną ukryć niemoc – najmniej było wskazanym.

Bądź co bądź jednak ułożono plan cały i wyprawa ruszyła na miasteczko, migocące w mglistej dali paru świetlnymi punktami, oświeconymi oknami czuwających jeszcze, a nie spodziewających się nadchodzącej burzy mieszkańców. Pyrkosz, który dla dodania animuszu trochę sobie podchmielił, zapalił słomę w rynku, otoczył mieszkanie z oficerami i sam, wszedłszy do środka, zwrócił się do zebranych z długą i zawiłą przemową. Jak pod Ciołkowem nieszczęsny pułkownik Kozlaninow, tak w Radzyniu biedny łyk miejski szedł w burze z gałązką oliwną pokoju, szukając u swych wrogów odczucia i zrozumienia. Podzielił też los swego rosyjskiego poprzednika. Major Borozdin – najstarszy oficer wśród zebranych – od razu wyraził zgodę na propozycje apostoła pokoju, a uśpiwszy jego czujność, wysłał ordynansa po żołnierzy. Po krótkiej chwili pozornego zbratania się wybuchnęła nagle ostra, bezwzględna walka. Sprowadzeni żołnierze wcale nie pokojowo wpadli na Polaków. Zakłuty bagnetami padł Pyrkosz wraz z większością swych podkomendnych.

Michałowski szybciej sobie poradził z Kannabichem. Ciężko ranny generał i sterroryzowani oficerowie, przy nim obecni, zostali usunięci z pola walki.

Warta główna i straż przy armatach jednym gwałtownym uderzeniem Deskura została rozproszona. Część legła pod uderzeniami kos, reszta rozbiegła się w panicznym strachu. Działa i jaszcze70 bezbronne stanęły do dyspozycji zwycięzców.

Lecz jak ruszyć je z miejsca? – Koni! koni! Pół królestwa za konie! – mógłby był zawołać pan Deskur słowami Ryszarda Trzeciego.

Konie były tuż obok w stajni. Lecz żołnierze, widząc, co się święci, już zamknęli drzwi i z różnych otworów rozpoczęli bezładny, lecz huczny ogień na powstańców, oświetlonych blaskiem płonących w rynku stert słomy.

Jeszcze chwila oporu i rozpaczliwego wysiłku, by zwycięstwo, które już się Polakom uśmiechało, przechylić na swoją stronę. Lecz już z innej strony szła odsiecz oblężonym Rosjanom. Część piechoty po załatwieniu się z Pyrkoszem i jego ludźmi, oswobodziwszy oficerów, ruszyła na jedyną teraz siłę polską, walczącą koło stajni artyleryjskich. Zabici i ranni padali gęsto. Wreszcie siła moralna wyczerpała się i wszystko rozprysło się w różne strony.

Deskur z wiernym przyjacielem Jasińskim, zrozpaczeni, pełni zwątpienia w siły powstania i możliwość powodzenia, sami zostali pod miasteczkiem. Na punkcie zbornym, wyznaczonym zawczasu w razie niepowodzenia, nie było nikogo. Biedny pan major postanowił szukać oparcia u swej bezpośredniej władzy – u pułkownika Lewandowskiego. Ruszył samotrzeć pod Siedlce […].

A jednak, gdy na szarym, zimowym niebie rozbłysnął świt poranny, zwiastując krajowi pierwszy dzień długiej wojny, nie tylko Polacy, odparci od obiektów ataku, a nawet cofający się z miejsc, przez siebie zdobytych, jak w Kodniu, Łukowie i Łomazach – nie tylko Polacy znajdowali się w rozterce duchowej i niepewności jutra. Rosyjskie wojsko, nawet zwycięskie, nigdzie nie zdobyło się nawet na cień pościgu. Przerwane komunikacje pomiędzy drobnymi, rozsypanymi po kraju oddziałami rodziły chwiejność decyzji, bojaźń o los swój jutrzejszy, przenikającą wojsko rosyjskie od góry do dołu, od dowódców kompanii, szwadronów, batalionów do ostatniego żołnierza. Bezwiednie oglądano się dokoła, czy w jakim kącie nie czyha zdrada, bezwiednie, wobec własnej nieświadomości, szukano oparcia w przypuszczalnej wszechwiedzy władz centralnych.

* * *

W Płockiem, na północnym skrzydle, powstanie miało według planu wydobyć możliwie wielkie siły, by od razu zdobyć podstawę dla dalszej walki. Podstawa, co prawda, słaba wobec wielkiej bliskości nieatakowanej Warszawy i Modlina, nietrzymanych na wodzy żadną inną siłą. Lecz możliwość szybkiego ściągnięcia właśnie z Warszawy wielkiej ilości spiskowych przemawiała za tym, by tu najtęższy cios zadać. Toteż tu jedynie, czyniąc wyjątek w ogólnej taktyce, kuszono się o zdobycie jednej ze stolic administracyjnych i wojskowych ówczesnej Polski – Płocka, siedziby komendanta 6 dywizji piechoty wraz z jego sztabem i zarządem wojennym olbrzymiego kawału kraju, obejmującego dwa województwa – płockie i augustowskie.

Do Płocka, po jego zdobyciu przez powstanie miał się przenieść Rząd Narodowy, by jawnym, dla wszystkich widocznym ukazaniem się wesprzeć sprawę powstania. Tam też spieszył główny dowódca wojenny ruchu, Zygmunt Padlewski. Tymczasem jednak koncentrował siły powstania w tej okolicy i przygotowywał napad Bończa, inaczej Błaszczyński71, były kapitan artylerii rosyjskiej […].

Błaszczyński […] nie komu innemu, jak właśnie owemu wrogowi wewnętrznemu – organizacji miejskiej w Płocku – oddał rozpoczęcie ataku, chcąc z siłą zewnętrzną, zebraną poza miastem, nadejść jakby z rezerwą, dla rozstrzygnięcia zwycięstwa. Błąd ciężki i w skutki brzemienny […].

Jednak organizacja miejska czyniła rozpaczliwe wysiłki, aby podołać zadaniu. Pomimo stanu oblężenia grupy i pojedynczy ludzie ściągać zaczęli na umówione miejsce. Broń, ukryta na sobie, staranność w zachowaniu pozorów – to była metoda zbierania siły zbrojnej. Lecz patrole Mengdena robiły swoje, wnosząc dezorganizację do operacji organizacyjnej, i bez nich nadzwyczaj zawiłej i trudnej. Ludzie, spieszący na zbiórkę, zamiast trafić na wyznaczone miejsce, trafiali często do aresztów, zbici i sponiewierani przez patrolujących żołnierzy. Wojsko wykryło nawet parę punktów zbornych, gdzie od razu wyrwano z szeregów całe grupy, przygotowujące się do boju […].

Poza miastem tymczasem na oznaczone punkty ściągała się rezerwa Błaszczyńskiego […].Wreszcie w przepojonym wilgocią powietrzu jękliwie zabrzmiały dźwięki dzwonu. Było około godziny pierwszej w nocy. Pomimo strat, poniesionych przy zbiórce, część odważniejszych z organizacji miejskiej biegła na miasto, nawołując mieszkańców do broni i walki […]. Ludność, sterroryzowana wrażeniami ubiegłego wieczora, ze zwiększoną ostrożnością, a zatem nadzwyczaj powoli, zbierała się w oddziały, ulegając w części zupełnemu rozproszeniu przez ściągające się na alarm patrole gen. Mengdena.

Lecz wreszcie naczelnikowi miasta, Zegrzdzie, udało się zebrać garść ludzi, z którą wpadł na plac przed główną wartę. Zabity wartownik zdążył jednak uprzedzić wartę, która pod wodzą komendanta placu, pułkownika Poźniaka, wyskoczyła z budynku i gęstym ogniem ostrzeliwała zbliżające się szeregi powstańców. Dla zaalarmowania całej załogi pułkownik Poźniak wypuścił parę rakiet, które, spadając, obsypały skrami nadciągającą rezerwę.

Krótkim był bój w tym miejscu […]. Ludzie, cofający się z placu przed odwachem, zmieszali szeregi zbliżającej się rezerwy, by z nią razem w bezładnej kupie wycofać się z miasta. Rozpaczliwe wysiłki Bończy, który z bezczelną odwagą uwijał się na białym koniu po mieście, pozwoliły na podjęcie bitwy raz jeszcze. W oczekiwaniu oddziałów od zewnątrz, które jeszcze nie wszystkie nadeszły, Bończa zorganizował atak na koszary, już nie z wewnątrz miasta, lecz od pola.

Znowu zagrzmiały wystrzały. Rosjanie z okien i dachów sypnęli ołowiem na Polaków, jak zwykle zresztą przy nocnych atakach, niewielkie wyrządzając szkody. Ze strony polskiej rzadziej, lecz prawie równie bezskutecznie padały strzały z odległości zbyt wielkiej na strzelby myśliwskie. Wkrótce stało się widocznym, że bez zewnętrznej pomocy i wlania przez to nowej energii w szeregi polskie, atak nie posunie się naprzód, że przeciwnie nawet, znowu nastąpi kryzys bojowy w duszy żołnierza, niezdolnego do dłuższej walki. A rezerwa nie nadchodziła!

Część jej, jakeśmy już widzieli, wspólnie z awangardą miejską uległa demoralizacji i, z trudem utrzymana na placu, już potrzebowała nowego moralnego oparcia. Reszta tym czasem w ciemnej błądziła nocy po polach, topniejąc z wolna przez samowolną dezercję. W jednym z tych oddziałów zostało zaledwie czterech ludzi. Oddział zza Wisły zastał most rozebrany i bezsilnie przysłuchiwał się odgłosom boju, przychodzącym doń zza rzeki. Wreszcie oddział Kowalewskiego, który już był wkraczał na pole bitwy, obsypany skrami z rakiet, wyrzucanych przez pułkownika Poźniaka, cofnął się w bezładzie pod wpływem tej niewinnej broni, sądząc, że ma do czynienia z odłamkami pocisków armatnich. Rezerwa w ten sposób zawiodła.

Jeszcze przed ranem, pod przykryciem ciemnej, dżdżystej nocy, świeży żołnierz polski, zmęczony wrażeniami przeżytej walki, rozsypał się w różne strony. Dowódca Błaszczyński, mając wszystko za stracone, gdy każde jego obliczenie zawodziło, umknął, by przechować się w jakiejś kryjówce na czas dłuższy.

Plac boju, Płock, został przy zwycięzcach […]. Nieszczęsne miasto przeżyć musiało jeszcze najdziksze gwałty i rabunki rozbestwionego niepewnym bojem żołdactwa. A chwila ta była najlepszą może do ataku rezerwy polskiej, gdyby taka gdziekolwiek istniała […].

* * *

[…] Bitwa więc dla Polaków była przegrana. Nawet chwilowe powodzenia nie mogły być utrwalone. Sam plan boju był przeprowadzony nie dość stanowczo; powstają poważne wątpliwości, czy w istocie ktokolwiek weń wierzył. Na skrzydłach boju – północnym i południowym – gdzie w zasadzie miano poważnym zwycięstwem umożliwić wytworzenie się większej armii, bój był o wiele słabszym i niedołężniejszym niż w demonstracyjnej jego części, w centrum, na Podlasiu. Na północy jeszcze kuszono się o coś większego; stawiano sobie za cel Płock, siedlisko głównej władzy wojskowej i cywilnej na całej północy Królestwa, próbowano, choć nieudolnie, jednym uderzeniem szansę wojny przechylić na swoją korzyść […].

Najbardziej powiodła się właśnie demonstracja podlaska, ześrodkowująca swe wysiłki naokoło głównej arterii ruchu – szosy brzeskiej. Tu w istocie zaabsorbowano połowę wszystkich sił przeciwnika w tej części kraju; tu zmuszono go do zaciekłego, nieraz rozpacznego boju, tu najpoważniejsze zadano mu straty, tu wreszcie wniesiono największy zamęt do władzy i panowania nieprzyjaciela w kraju.

[…] Cały więc bój wypadł jako demonstracja, silniejsza w centrum, słabsza na skrzydłach, krwią i wrzawą bitwy nadająca wartość istotną wypowiedzeniu wojny, zawartemu w wydanym tej nocy manifeście nowopowstałego Rządu Narodowego Polski […].

Gdy oddziały polskie, odparte od szturmowanych miasteczek albo nawet na pół rozproszone po porażce, znalazły się w zacisznych ustroniach na odpoczynku chwilowym, panował wśród nich od góry do dołu powszechny zamęt i niepewność, co czynić dalej należy. Zewsząd więc słano gońców do wodzów z tym męczącym pytaniem.

Lecz gdzie było ich szukać? O Lewandowskim na Podlasiu nie wiedziano nic w przeciągu kilku dni. Błaszczyński (Bończa) w Płockiem zniknął, Padlewski zaś nieprędko zdążył ująć w swe ręce ster sprawy. Langiewicz, wyparty z Szydłowca, wyznaczonego przezeń jako punkt koncentracji po nocy 22 stycznia, musiał znowu szukać łączności ze swymi rozsypanymi oddziałami. Każdy był pozostawiony swemu losowi, swej myśli samotnej, najczęściej smutnej, nieledwie rozpacznej.

Pędziły więc gońce do Warszawy, do Rządu Centralnego. Lecz tam tym mniej znaleźć można było otuchy, rady i wskazówki. Starsi wyemigrowali pod Płock w oczekiwaniu tryumfalnego wejścia do czasowej stolicy Polski, odzyskanej po krwawym boju. Młodsi, nie mając wśród siebie fachowej siły, służyć mogli jedynie jaką taką pomocą materialną, o kierownictwo zaś sprawami wojny nawet nie kusili się wcale. A czas, drogi czas, uchodził bezpowrotnie! Marnowano go nieproduktywnie, dając zarazem początek późniejszemu przekleństwu wojny: autonomii, a raczej zupełnej niezależności operacyjnej każdego z poszczególnych dowódców mniejszego czy większego oddziału. Bitwa, wydana przez powstanie w nocy 22 stycznia, dała rezultat przez samych powstańców nieoczekiwany; okazała się bowiem niezwykle skuteczną demonstracją wojenną. Nie demonstracja taka była jednak celem stoczonej walki, tylko bój stanowczy i zwycięstwo. Rozbieżność zaś między celem zamierzonym a rezultatem, który osiągnięto, sprawiła właśnie, że przy braku jednej woli i myśli kierowniczej nie skorzystano z osiągniętych wyników w całej pełni i nie oparto na nich dalszej celowej walki o inicjatywę wojenną i przewagę strategiczną powstania.

Przemówienie do złączonych w Kompanię Kadrową Oddziałów Związków i Drużyn Strzeleckich 3 sierpnia 1914 r. w „Oleandrach” w Krakowie72

Odtąd nie ma ani Strzelców, ani Drużyniaków. Wszyscy, co tu jesteście zebrani, jesteście żołnierzami polskimi. Znoszę wszelkie odznaki specjalnych grup. Jedynym waszym znakiem jest odtąd orzeł biały. Dopóki jednak nowy znaczek nie zostanie wam rozdany, rozkazuję, abyście zamienili ze sobą wasze dawne oznaki, jako symbol zupełnej zgody i braterstwa, jakie muszą wśród żołnierzy polskich panować. Niech Strzelcy przypną do czapek blachy73 Drużyniaków, a oddadzą im swoje orzełki. Wkrótce może pójdziecie na pola bitew, gdzie, mam nadzieję, zniknie najlżejszy nawet cień różnicy między wami.

* * *

Żołnierze!… Spotkał was ten zaszczyt niezmierny, że pierwsi pójdziecie do Królestwa i przestąpicie granicę rosyjskiego zaboru, jako czołowa kolumna wojska polskiego, idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny. Wszyscy jesteście równi wobec ofiar, jakie ponieść macie. Wszyscy jesteście żołnierzami. Nie naznaczam szarż, każę tylko doświadczeńszym wśród was pełnić funkcje dowódców. Szarże uzyskacie w bitwach. Każdy z was może zostać oficerem, jak również każdy oficer może znów zejść do szeregowców, czego oby nie było… Patrzę na was, jako na kadry, z których rozwinąć się ma przyszła armia polska, i pozdrawiam was, jako pierwszą kadrową kompanię.

Rozkaz o powstaniu Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów74

Kielce, 22 sierpnia 1914 r.

Żołnierze!

Wśród powszechnej bierności naszego społeczeństwa wypadki dziejowe zaskoczyły Polaków, zostawiając ich bez określonych decyzji, bez możliwości jednolitego i silnego postępowania.

Koniecznym było, by najśmielsi i najenergiczniejsi wzięli na swoje barki odpowiedzialność, inicjatywę rzucenia iskry na proch.

Tę iskrę rzuciliście, dając przykład innym, jako przodownicy walki narodu polskiego o niepodległość ojczyzny.

Wystąpiliśmy jako garstka, w Kielcach75 i pod Brzegami76 wstrzymaliśmy przemoc odwiecznego wroga, zasłaniając sobą to, co już było wolne od stopy najeźdźcy. Obecnie naród budzić się zaczyna i nie chce nas zostawić samotnymi, tak jak byliśmy dotychczas.

W Krakowie zawiązał się Naczelny Komitet Narodowy ze wszystkich stronnictw polskich, który za zgodą austro-węgierskiej monarchii ma wystawić Legiony Polskie dla walki z Rosją. Po porozumieniu się z tajnym Rządem Narodowym w Warszawie, zgłosiłem w swoim i waszym imieniu przystąpienie do organizacji szerszej, zapewniającej wojsku polskiemu większe środki i silniejsze działanie.

Według umowy, zawartej między Naczelnym Komitetem Narodowym a dowódcą naczelnej armii austriackiej, oddziały nasze mają być kadrami dla formujących się Legionów.

Dziękuję wszystkim szarżom i żołnierzom za trudy i prace, dotąd uczynione, i chcę wierzyć, że zapał i dyscyplina wojskowa, które dotąd wykazujecie, będą dostateczną siłą, by przyszłe Legiony natchnąć pewnością zwycięstwa.

Z wiarą taką oddział nasz zejdzie na czas pewien z przednich wysuniętych linii bojowych, by dopełnić swej misji organizatorskiej.

Szef Sztabu Generalnego: Kazimierz Sosnkowski

Komendant Główny: Józef Piłsudski

Przemówienie na bankiecie w Wiedniu77 (21 grudnia 1914 r.)

Szanowni Panowie! Pochodzę z kraju, gdzie ludzie nie są przyzwyczajeni do otwartego wypowiadania swych uczuć, z kraju niewoli. Przeto mi trudno odpowiadać na tyle komplementów i dziwno przyjmować tyle zaszczytów. Ale poruszono tutaj rzecz, która mnie głębiej obchodzi, rzecz ambicji polskich, których przedstawicielem mnie nazwać zechciano. Bolało mnie już od dawna, że w społeczeństwie polskim nie było szerokiego rozmachu, gniotła mnie małość życia i aspiracji, wynik niewoli.

Być może, jestem romantykiem, być może […] dlatego, że nigdy nie byłem zwolennikiem pracy organicznej, wszedłem w tę wojnę. Ale porwało mnie w niej coś wielkiego i to, że otworzyła się możność czynu polskiego. Byłem w tym tylko wyrazicielem tego w Polsce, co się dusiło w atmosferze niewoli. Dzięki tej części, która postawiła pierwsze wojenne kroki, mogliśmy pociągnąć za sobą choć część narodu. Trzeba było bowiem, aby to, co było szaleństwem, stało się także i rozumem polskim.

Ten głos, ta odpowiedź na nasze zbrojne wezwanie odezwała się z kraju, który z dawna wolności zakosztował, nie z kraju niewoli, nie z zaboru rosyjskiego. W Galicji znaleźliśmy poparcie i zrozumienie. Szaleństwem wiele zrobić można, ale uratować nim nic nie można. Mówiono, że Legiony walczą w obronie honoru Polski. Ale sama walka i poświęcenie w obronie honoru nam nie wystarcza. Jako rycerze walczący musimy mieć nie tylko siłę ramienia, ale moc głowy i serca. Tym uzupełnieniem jest zjednoczenie narodu w NKN. Rozum stanu musi uzupełnić naszą pracę i krwawe nasze ofiary. Wznoszę więc zdrowie Naczelnego Komitetu Narodowego w ręce prezesa NKN. Niech żyje prezes Jaworski!”78.

Rozkaz z powodu boju pod Konarami79

Kilkudniowe nasze boje pod Konarami były dla nas dotkliwe nie tylko ze względu na mnogość strat kolejnych, lecz i dlatego, że aniśmy walczyli złączeni, ramię przy ramieniu, ani też wyniku boju mogły cieszyć serca żołnierskiego.

Od samego początku bojów, będąc w rezerwie dywizyjnej, ulegliśmy częstemu losowi rezerw – zostaliśmy rozproszeni na szerokiej przestrzeni, idąc na podparcie poszczególnych części frontu.

Najcięższe i najprzykrzejsze zadanie spadło na bataliony III i V, które stanęły na najbardziej zagrożonym terenie. Z dumą podnieść muszę zachowanie się wypróbowanego III batalionu80, który w ciężkim boju i chaosie przez czas pewien był jedyną zwartą grupą na szerokim froncie. III batalion w najcięższych moralnie warunkach zachowywał się po bohatersku, znacząc obficie każdy swój krok krwią własną i wroga. Rozkazem niniejszym wyrażam wszystkim oficerom i żołnierzom tego batalionu głęboką wdzięczność w imieniu całego oddziału za dowód, że w najcięższych warunkach żołnierz polski, jeśli nie może wygrać boju, to honoru swego bronić potrafi.

W szczęśliwszych znacznie warunkach walczył 2 pułk81, nierozerwany przez losy na części. I batalion tego pułku (dawniej IV), biorąc udział w ataku na szosę opatowską, pierwszy doszedł do nieprzyjacielskich okopów, biorąc karabiny maszynowe i licznego jeńca; II batalion dał dowód niespożytej siły moralnej przy nieudanym ataku na Przepiórów, stojąc przez kilkanaście godzin w nadzwyczajnie silnym i bliskim ogniu nieprzyjacielskim i cofnąwszy się jedynie po otrzymaniu na to rozkazu.

Pierwszy batalion 1 pułku przy ataku na Przepiórów wytrwał wraz z II batalionem aż do odwołania, następnie zaś w brawurowym ataku na Kamieniec zdobył kilkuset jeńców.

Wreszcie VI batalion, dotąd oderwany od macierzystego pnia, służbą swoją zyskał powszechne pochwały swych przełożonych.

Boje któreśmy zakończyli, by przejść na razie do względnego spokoju, zostawić muszą głęboki ślad w naszych umysłach. Były one dla nas doskonałą szkołą, właśnie dlatego, że wymagały one bardziej niż inne, by nieledwie każdy z oficerów i żołnierzy uczył się dostosowywać swe działania do działań otoczenia, a zarazem złożył dowód, że dla dobrego żołnierza nie ma położenia, z którego z honorem wyjść nie można.

Wśród mnóstwa bohaterskich czynów, dokonanych przez poszczególnych żołnierzy w czasie tych zmiennych co do szczęścia bojów, zaznaczyć chcę w swym rozkazie te, które na szczególne uwzględnienie zasługują.

1. Major Śmigły-Rydz, wziąwszy na siebie zadanie, najczęściej nieodpowiadające ani jego stopniowi, ani jego zdolnościom, nie tylko sam wytrwał na stanowisku, niezwykle przykrym pod względem moralnym, lecz złożył w bojach o lasek koziniecki nowe dowody niezwykłego męstwa i spokoju przy największym niebezpieczeństwie. Majorowi przede wszystkim przypisuję, że III batalion nie ugiął się przy spełnieniu zadania, przewyższającego znacznie siły moralne przeciętnego żołnierza.

2. Podporucznik Zygmunt Żarski-Radoński z III batalionu wykazał w boju o lasek koziniecki nadzwyczajną odwagę i sumienność pracy wojennej, stojąc ze swym plutonem, a potem, zastępując zranionego dowódcę kompanii, na zupełnie otwartej pozycji, w piekielnym i bliskim ogniu karabinów maszynowych, wobec widocznej przewagi nieprzyjaciela. Sam roznosił w ogniu amunicję wzdłuż linii ognia i rozdzielał ją pomiędzy żołnierzy. Wytrwał aż do otrzymania ciężkiej rany w głowę.

3. Podporucznik Dorobczyński z III batalionu prowadził swój pluton w największym ogniu w kontrataku na nieprzyjaciela, który już się silnie okopał. Zdobył okopy, biorąc 85 jeńców z oficerem.

4. Podporucznik Tunguz-Zawiślak z I batalionu (były IV) 2 pułku, w ataku na Swojków, prowadząc prawoskrzydłowy pluton, z własnej inicjatywy skierował go przeciwko flankującym atakujący batalion rosyjskim karabinom maszynowym i porywając za sobą swych podkomendnych, pierwszy wpadł do okopów rosyjskich, biorąc kilkudziesięciu jeńców i dwa karabiny maszynowe.

5. Podporucznik Kołodziejski z VI batalionu, będąc opadniętym w nocy na forpocztach przez całą kompanię grenadierów rosyjskich, poraniony wybuchem granatu (kilkanaście ran) wprowadza placówkę dzielnym atakiem na bagnety do swego batalionu.

6. Sierżant Dańko Jerzy z I batalionu przy ataku na Przepiórów 23 maja, będąc z sekcją na samym przedzie, wziął szybkim atakiem na bagnety jednego oficera, komendanta służby wywiadowczej, i jednego żołnierza. 26 maja, na czele 15 ludzi, podszedł skrycie pod Kamieńcem do samych okopów rosyjskich, gdzie, nie pokazując swej siły, wezwał nieprzyjaciela do poddania się. Gdy zaś będący w okopach oficer rosyjski, komendant kompanii, strzelił do niego, nakazał garstce swych podkomendnych dać salwę do okopów, co miało taki skutek, że się nieprzyjaciel poddał w liczbie 150 żołnierzy i 1 oficera.

7. Podoficerowie Bernhardt Bronisław i Wiśniowski Stanisław, obaj z III batalionu, wraz z wymienionym wyżej podporucznikiem Dorobczyńskim prowadzili nieustraszenie pluton we wściekłym ataku na okopy nieprzyjacielskie – obaj legli śmiercią walecznych prawie u celu – przed poddaniem się Rosjan.

8. Sierżant II batalionu 2 pułku Brzozowski Zygmunt i szeregowcy Jagoszewski Marian i Urbanowicz Michał po przełamaniu przez Rosjan frontu w lesie płaczkowickim, posłani na patrol, we trójkę wzięli w Woli Konarskiej, jako jeńców, 58 żołnierzy rosyjskich, ścigających cofającą się linię 8 pułku.

9. Albin Stanisław, szeregowiec V batalionu, dnia 21 maja, przy cofaniu się batalionu, został w okopie, nie zauważywszy odwrotu innych, pod krzyżowym ogniem okopał się z dwóch stron, a gdy nadszedł patrol nieprzyjacielski z 7 ludzi, ostrzeliwując ich z bliska, zmusił do złożenia broni i odprowadził jeńców pod ogniem nieprzyjacielskim do komendy pułku.

10. Lachor Jan, szeregowiec tegoż V batalionu, cofając się przy odwrocie z Kozinka ostatni, osłaniał celnymi strzałami odwrót swoich, a będąc zupełnie odcięty, schował się w dole na ziemniaki, by po 24 godzinach, spędzonych o głodzie, przekraść się z powrotem do swoich.

Wreszcie z przyjemnością wyrazić muszę wdzięczność i uznanie dla sanitariuszów kompanijnych, którzy, nie zważając na silny ogień nieprzyjacielski, wszędzie pełnił swą ciężką służbę, płacąc na równi z innymi żołnierzami krwią własną dług ojczyźnie. Specjalnie dziękuję sanitariuszom VI batalionu Muszyńskiemu Kazimierzowi, Bielohlawkowi Arturowi i Siemiginiewskiemu Antoniemu za nadzwyczajny akt odwagi, gdy spod okopów nieprzyjacielskich wynieśli, niestety, już tylko martwe ciało, powszechnie szanowanego i lubianego kapitana Franciszka Grudzińskiego.

Rozkaz niniejszy przeczytać we wszystkich kompaniach, szwadronach, bateriach, oddziałach karabinów maszynowych i wojskowych instytucjach podwładnego mu oddziału.

Józef Piłsudski

Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny82

Ożarów pod Lubartowem, 5 sierpnia 1915 r.

Żołnierze!

Rok temu z garścią małą ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych, rozpocząłem wojnę. Cały świat stanął wtedy do boju. Nie chciałem pozwolić, by w czasie, gdy na żywym ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów, samych tylko Polaków przy tym brakowało. Nie chciałem dopuścić, by na szalach losów, ważących się nad naszymi głowami, na szalach, na które miecze rzucono, zabrakło szabli polskiej!

Że szabla nasza była małą, że nie była godną wielkiego 20-milionowego narodu, nie nasza w tym wina. Nie stał za nami naród, niemający odwagi spojrzeć olbrzymim wypadkom w oczy i oczekujący w biernej „neutralności” jakiejś dla siebie od kogoś „gwarancji”.

Żołnierze! Poszliście za moim rozkazem bez wahania, bez chwili namysłu, czy los wasz nie będzie podobnym do losu tylu poprzedzających nas pokoleń żołnierzy polskich. Poszliście, by stanąć w obronie, jeśli już nie szczęścia ojczyzny, to przynajmniej Jej honoru.

Rok minął. Wyrobił się z nas ten typ żołnierza, jakiego nie znała dotąd Polska. Nie brawura, nie błyskotka żołnierska stanowi najistotniejszą naszą cechę, lecz ten przedziwny spokój i równowaga w pracy bez względu na przeciwności, jakie nas spotykają. Z młodego chłopaka w naszej atmosferze wyrabia się szybko spokojny, równy, stary żołnierz, przygotowany na długą i żmudną pracę, niespalający się, jak słoma, w pierwszym, drobnym ogniu.

Żołnierze i towarzysze broni! Rok ciężkiej pracy minął. Pracy tak ciężkiej, tylu obstawionej przeszkodami, że gdy się obejrzymy na nią, dziw bierze, że istniejemy, że dawno już rodzime bory nie szemrzą po nas swej pieśni żałobnej, po nas, po polskich żołnierzach z wielkiej wojny 1914–1915 roku.

I teraz po roku wojny, jak w początku, jesteśmy tylko awangardą wojenną Polski, a także Jej awangardą moralną z umiejętnością zaryzykowania wszystkim, gdy ryzyko jest konieczne.

Żołnierze! Dziś po roku wojny i pracy smutno mi, że powinszować wam olbrzymich triumfów nie mogę, lecz dumny jestem, że dzisiaj z większym spokojem niż rok temu, mogę do was, jak ongi, zawołać: Chłopcy! Naprzód! Na śmierć czy na życie, na zwycięstwo czy na klęski – idźcie czynem wojennym budzić Polskę do zmartwychwstania!

J. Piłsudski

Mowa na bankiecie w Krakowie83 (29 marca 1916 r.)

Kiedy jestem obiektem czy to wyrazów czci, czy pochwał, czy wdzięczności, zawsze jestem wewnętrznie mocno zdziwiony. Bo przede wszystkim praca, której dokonałem, jest w moim wewnętrznym orzeczeniu mała, a jednocześnie mam tyle rozkoszy w tym, co tworzyłem, że po prostu nie może być mowy o zasłudze. U nas tak rzadko przyjemność łączy się z zasługą, że wbija mię to w dumę, nieco dziecięcą, i wstyd mnie, że tak dużo mam wspólnego z tym wiekiem, w którym to prawem było mierzyć siły na zamiary i łamać to, czego rozum nie złamie.

Gdy przejdę do rozmyślań nad okresem 6 sierpnia 1914 r., to muszę ujawnić największą tajnię serc i uczuć naszych żołnierzy. Raczcie się cofnąć, panowie, do tych tak niby dalekich, a przecież tak bliskich czasów, gdyśmy poszli na bój obok największych, najświetniejszych armii świata; my, żołnierze nie z powołania, nieksztaceni w akademiach, bez możności przeprowadzenia tej nauki, którą przeciążeni są przedstawiciele milionowych armii. Kiedy przypomnę sobie nasz ówczesny stan ducha, to obok ideałów politycznych znajdę w nim na dnie zaciekłą wewnętrzną ambicję; pomimo że byliśmy samotni, że była nas garstka, okazać chcieliśmy się godnymi wielkiej przeszłości żołnierza polskiego, chcieliśmy wywołać w duszy wielki oddźwięk pancernej przeszłości Polski. Nie mam żalu do nikogo, nawet do naszych wewnętrznych zwątpień, do tego braku zaufania do nas „laików”, „cywil-bagaży”, jakimi to mianami nas ochrzczono. Wśród tych, których prowadziłem, byłem najbardziej wiedzącym, co to jest wojna, i pamiętam, kiedym ich uczył przedzierać się przez ten las sprzeczności wiedzy wojennej, potrzebującej tyle techniki, której myśmy w ręku nie mieli, jak to było ciężko. Myśmy się porywali „z motyką na słońce”, dmuchali przeciwko wichurze nieufności, pogardy dla tych, co się ważą na takie szalone czyny. Ale jeden jedyny tylko strach nas ogarniał, byśmy się nie stali śmiesznymi w historii, aby nie przysporzyć narodowi polskiemu jeszcze jednego upokorzenia. Żyła w nas ta wściekła ambicja: własnymi siłami wytworzyć nowe wartości polskie.

W tych ciasnych granicach, jakie nam zakreślono, uczył nas każdy szrapnel, każdy granat, każdy trup kolegów naszych i cieszyliśmy się, kiedy oczy nieledwie dziecinne naszych żołnierzy wżerały się w wypadki wojenne, by wyjść z tego upokorzenia i godnie zasłużyć na rycerskie ostrogi. Uczyła nas krew naszych chłopców, rośliśmy w każdej potrzebie. Jeśli mi wolno użyć symbolu, zwrócę się do Żeromskiego, który przedstawił w Sułkowskim adiutanta, wżerającego się w tajniki boga wojny. To było nasze zadanie, tym krzepił się nasz duch wobec niezaufania ogółu, jakim nas upokorzono. Gdy teraz wspominam ostatnie boje, gdy pomyślę o chwilach, kiedy drżą i łamią się dusze, gdy wspomnę tych starych wiarusów-gołowąsów, jak z zapałem chwytają do ręki druha-karabin, gdy owych oficerów swoich wspomnę, co jak starych nauczycieli witają szrapnele, to widzę, z czego jesteśmy dumni: zginąć możemy, ale hańby imieniu naszemu nie przyniesiemy. Gdy słyszę szum komplementów, gdziekolwiek staję w Polsce, czuję się tylko symbolem tego nowego w Polsce zjawiska: samodzielnie wytworzonego żołnierza. Jeżeli czym zasługuję na wasze pochwały, to przeświadczeniem, że niech się stanie co chce, a praca nasza nie hańbę, lecz chwałę imieniu polskiemu przyniesie.

W tych przełomowych chwilach, kiedy państwa rzucają na szalę wszystko, co mają, w Polsce trzeba się trzymać w ściślejszych granicach. Nie wolno było rozwinąć się tak szeroko i potężnie, jak tego serce nasze pragnie. Ale w tych granicach jest zawsze wielka samodzielność pracy polskiej na wszelkich polach stwarzania wartości polskiej, wbrew wszelkim niewolniczym zakusom. Wam, panowie, sądzono stwarzać poczucie, że żołnierz nasz nie jest żołnierzem bez ojczyzny – nie tylko materialnej, ale i moralnej. Jeżeli tu staję między wami, jako symbol samodzielnej wojskowej pracy polskiej, to życzę, aby wasza, w określonych granicach prowadzona, praca, stała się tak samo samodzielną. Niech żyje, niech się rozwija Naczelny Komitet Narodowy!

O armii narodowej84

Szanowni Panowie!

Mam mówić przed wami o sprawie niezwykle ważnej, sprawie, o której Polska tak długo myśleć nie chciała, mam mówić o armii narodowej. Jeżeli połączę te dwa wyrazy: armia narodowa, powiem od razu, że wymagać ona musi nie tylko żołnierza, ale i narodu […].

Dlatego mówię – na to, aby armia była narodowa, potrzebny jest naród, który ma wolę, który umie chcieć i umie wolę swoją przeprowadzić. Armia narodowa wymaga narodu, wymaga też i żołnierza […]. Nowoczesne wojsko tworzone być może jedynie na podstawie powszechnej służby wojskowej. Każdy musi być do niej pociągniętym i tylko wówczas naród i wojsko zlewa się w jedno, tylko wówczas każda rodzina ma żołnierza, każdy żołnierz ma rodzinę w Ojczyźnie.

Drugim koniecznym warunkiem żołnierza nowoczesnego jest istnienie swego własnego rządu, który temu żołnierzowi nakazy dawać ma prawo […].

Trzeba być na wojnie, trzeba widzieć to, co panowie nazywacie okropnościami wojny, a co nieraz dla żołnierza jest rozkoszą wojny, trzeba widzieć ten oddech wojny, który znosi wszystko, co napotyka, te palące się sioła, te w gruzach leżące miasta, te stosy trupów, zwały ciał, ten nadzwyczajny triumf władczyni świata śmierci […]. Trzeba widzieć to panowanie żołnierza nad światem. I oto te dumne czoła, które się nie chylą w obliczu śmierci, te dumne sztandary, które w gronie kul nie zniżają swego lotu, te dumne pałasze, które przed żadnym strachem, przed żadną potęgą nie chcą się do pochew chować – mają potęgę i mają wolę, przed którą te dumne czoła i sztandary ku niemu się chylą. Bo żołnierz nie jest wszechwładny, bo za nim stoi rząd jego ojczyzny, zorganizowana Ojczyzna, która mu w każdej chwili posłuszeństwo nakazać jest w stanie.

Kiedym szedł, proszę panów, jako sierota-żołnierz, szukający Ojczyzny, kiedym wszedł do wspólnej rodziny żołnierza, by tego święta uroczystego dla każdego żołnierza tj. wojny zażyć, zazdrościłem otaczającym nas wojskom nie przepychu technicznego, nie przepychu sztabów, jakie one posiadały. Zazdrościłem im nie tej wielkiej, olbrzymiej liczby ich wojsk, które w porównaniu z naszą garstką były olbrzymem wobec karła. Nie zazdrościłem im wielkości, dumy i pychy. Zazdrościłem im jednego. Że mieli za sobą wolę narodu swego, która im posłuszeństwo nakazuje, że mieli rząd zorganizowany, który dumę żołnierza stanowi, który dla niego samego tę Ojczyznę reprezentuje. Zazdrościłem im, że w koniecznej brutalności wojennej oni mieli przed czym czoła uchylić.

To jest wymaganie nowoczesnego żołnierza: żołnierz musi być powszechny i żołnierz musi mieć swój rząd, którego słucha.

Proszę panów, wtedy kiedy analizuję pojęcie armii narodowej, to powtarzam: musi być z jednej strony naród, który chce, który ma wolę, a z drugiej strony musi być żołnierz, wychodzący z poboru powszechnego i mający silny rząd za sobą. Gdy o armii narodowej wśród Polaków mówię, przychodzi mi zawsze na myśl jedna z cudownych scen u Wyspiańskiego. Czy panowie sobie przypominacie tego rozognionego poetę, marzącego o sile, marzącego o potędze ojczyzny, który w podnieceniu weselnych nastrojów śni i widzi przed sobą tę siłę, która z upodlenia i z upadku wyprowadza. I pamiętacie panowie, jak na to zaklęcie: „co kto marzył, co kto śnił”, zjawiają się upiory, widma z grobu powstające, a wyobrażające to, o czym kto śnił. I pamiętam zjawienie się zakutego rycerza w zbroję z pól grunwaldzkich powstałego, ogromnego, przerastającego sobą tego nowego małego człowieka. I oto rycerz chwyta poetę za rękę i powiada: „duszę daj, dam ci siłę”. A przerażony marzyciel gnie się w uścisku żelaznym dłoni istotnego żołnierza. I pamiętają Panowie, czym się kończy ta scena? Poeta żąda otwarcia przyłbicy i znajduje za przyłbicą to, co jest udziałem każdego żołnierza – znajduje śmierć. I przerażony okropnym życiem żołnierza pada zemdlony. Zawsze tedy, kiedy mówię wśród Polaków o armii narodowej, boję się tego wrażenia, tego przeżycia, co przeszedłem patrząc na scenę z Wesela Wyspiańskiego85 […].

Żołnierz potrzebuje prawnego rządu, aby być żołnierzem, rząd potrzebuje prawnego żołnierza, aby być rządem. I gdzieś musi nastąpić to spotkanie rządu i żołnierza. My tego żołnierza już mamy, ten żołnierz już istnieje i ta wielka praca zrobiona przez Legiony, ten głęboki zasiew, już został zrobiony, ten krwawy wysiłek nie może pójść na marne […].

Natomiast pozostaje nam jedno i to jedno wyraźnie sobie trzeba powiedzieć. Trzeba mieć wolę do tworzenia tego wojska, trzeba mieć chęci do tworzenia tego wojska. Trzeba budzić wśród siebie i innych ten stan ducha, który, gdy przyjdzie chwila tworzenia tego wojska, nie zrobi Wam zawodu, ale stworzy nam dostatecznie wielkie siły, na których rząd polski ostatecznie będzie się mógł oprzeć.

Moje pierwsze boje86

Ulina Mała87

Armia gen. Dankla88 cofała się w końcu października 1914 r. spod Dęblina. Nie była pobitą – przynajmniej my pod Laskami89 nie odczuliśmy tego – a jednak cofała się, jak armia pobita, szukająca bezpieczeństwa w szybkim odwrocie, w pozostawieniu pomiędzy sobą a nieprzyjacielem możliwie dużej przestrzeni. Dwa razy stawaliśmy na pozycjach – pod Brzechowem i pod Górą – lecz tylko po to, by po wymianie pierwszych strzałów cofać się dalej pod osłoną nocy. Będąc nieraz w ariergardzie90 46 dywizji obrony krajowej i nie mając właściwie przed sobą naciskającego nieprzyjaciela, tłumaczyłem sobie to pośpieszne cofanie się, podobne do odwrotu po klęsce, porażką na innych frontach, przegraną, która odsłaniała nam skrzydła i gnała tak niemiłosiernie szybko na zachód. Pewne niewyraźne pogłoski o tym chodziły pomiędzy oficerami: więc Przemyśl znowu jest oblężony91, więc Rosjanie zajmują środkową Galicję, w Karpatach idą rozpaczliwe ataki, by osłonić Węgry, wreszcie, gdzieś koło Łodzi i Łowicza Niemcy pobici cofają się ku swojej granicy.

[…] Błyskała mi myśl, że może przy tym kierunku cofania się staniemy za parę dni w Krakowie. Tam, myślałem, zebrani razem z chorymi, rekonwalescentami i maruderami wszelkiego rodzaju, staniemy w obronie naszej bazy, skądeśmy na wojenkę wyszli. Tam nawet nieszczęśliwy koniec naszej próby stworzenia żołnierza polskiego będzie miał odpowiedni scenariusz historyczny.

Lecz nie! Od Góry odwrót, niemniej pośpieszny, poszedł w kierunku wyraźnie zachodnim, nie południowo-zachodnim – ku Krakowowi. Szliśmy wyraźnie na Miechów, lub nawet nieco na północ od Miechowa, ku Antolce. Tu, po raz drugi podczas wojny, przypominałem sobie Langiewicza92, gdy niegdyś, już jako dyktator, szedł spod Krakowa przez tę samą Antolkę ku Chrobrzowi nad Nidą, by smutnie w lesie pod Grochowiskami skończyć swą błyskotliwą, prawie operetkową, pracę nad wojskiem polskim. Opanowywały mnie smutne, niewesołe myśli, a czułem, że i wśród mych podwładnych jakaś depresja bierze górę nad wszystkimi innymi uczuciami! W Antolce otrzymaliśmy rozkaz cofania się dalszego na Wolbrom i Krzywopłoty. Od tej chwili Kraków pozostał od nas na wschodzie i wszelka nadzieja na walki i boje pod Krakowem znikła zupełnie. Szliśmy na Zagłębie, kto wie, może jutro staniemy u granicy Królestwa. Dowcipnisie w moim sztabie już określali miejsce pierwszej kwatery dla brygady na obcej ziemi.

Marsz na Wolbrom był bardzo uciążliwy. Mieliśmy iść w awangardzie 46 dywizji. Wskutek małej ilości kuchen polowych i niedostatecznego wtrenowania się jeszcze żołnierzy do wczesnego wstawania i szybkiego załatwiania wszystkich swych porannych czynności gospodarczych, opóźniliśmy się z wyjściem. Wywołało to przykre dla mnie konflikty przy samym wstępie do marszu. Droga była już po prostu zalana przez cofające się bezładnie tabory. Dowódca brygady, która miała iść za mną, stroił niezadowolone miny i oświadczył, że złożył na mnie skargę do komendanta dywizji. Między moimi „taborytami” a austriackimi wynikały ustawiczne spory, dochodzące do tego, że jedni i drudzy chwytali za broń, by otworzyć sobie drogę. Do taborów, wlokących się z krzykiem i przekleństwami we wszystkich możliwych językach, zaczęła wciskać się gwałtem artyleria i parki amunicyjne, torujące sobie drogę swoim ciężarem i bezczelnością. Pomiędzy tabory i artylerię zaczęła wchodzić piechota i karabiny maszynowe. Jednym słowem odwrót, gdy wojsko już raz wpadło na swoje własne tabory, zaczął przybierać charakter jakiejś bezładnej ucieczki, gdzie każdy starał się być pierwszym, by być dalej od nieprzyjaciela. […]

Unikając ścisku na głównej drodze, gdzie podwójnym rzędem szły w natłoku wozy, boczną ścieżką, wyprzedzając wojsko ruszyłem ku Wolbromiowi. Wreszcie z pagórka ujrzałem miasteczko. Do ciasnej uliczki wciskały się teraz z trudem i mozołem wozy i armaty. Ba, do miasteczka dążyliśmy nie my jedni. Skądś, z północo-wschodu, szły inne tabory, inne wozy i inne armaty. Wkrótce, na ogromnej przestrzeni przed miasteczkiem, nie tylko drogi, lecz nawet ścieżki pełne były nieprzerwanego szeregu wozów, dążących do wjazdu do Wolbromia. Tu odbywała się istna orgia: krzyki, przekleństwa, kłótnie o to, kto ma pierwszy wcisnąć się do miasteczka, bicie po pyskach koni, zajeżdżających innym drogę, nawoływanie się, słowem piekło, do którego nie chciałem mieszać swego wojska. Dałem więc rozkaz, by zatrzymywano i ściągano na stronę wszystkich legionistów i ich wozy u wejścia do Wolbromia. Kazałem rozpalić ogień wobec zimnego jesiennego wiatru i czekać, nim cała fala nie przepłynie, a my, bez walki o miejsce, w porządku przejść byśmy mogli swobodnie. Było to zresztą i dlatego konieczne, by zebrać wszystko, co należało do nas, do kupy, nie dać zaginąć w tłoku i nieporządku poszczególnym wozom, rozproszonym wśród innych.

Nie chciałem stanowczo do tych walk o miejsce się mieszać. Miałem zupełnie dosyć tej wiecznej, nieustającej kłótni i sporów z otoczeniem – austriackim wojskiem z I korpusu, do którego byłem przyczepiony i z którym przebyłem całą operację dęblińską93. Przypominałem sobie u wejścia do Wolbromia całą dotychczasową naszą historię.

Gdym 6 sierpnia 1914 roku wyprowadził strzelców na wojnę i pomaszerował na Kielce94, pomiędzy mną a sztabem austriackim nie było omówionych dostatecznie ściśle warunków wzajemnego stosunku pomiędzy tworzącym się wojskiem polskim a austriackim. Skorzystałem z tego, by postawić od razu, od pierwszego kroku sprawę tak, aby w młodego żołnierza wpoić możliwie wiele ambicji, honoru, miłości własnej, wreszcie poczucia niezależności od obcych i dumy z tego, że się jest pierwszym zawiązkiem wojska polskiego. Z tych uczuć płynęło konsekwentnie wysokie poczucie obowiązku, aby w niczym nie poniżyć w oczach otoczenia, ani tym bardziej własnych, sztandaru, który od razu postarałem się wznieść możliwie wysoko. Okoliczności pierwszych tygodni wojny sprzyjały temu nadzwyczajnie. W Kielcach byliśmy w tej części teatru wojny, w której akcja wojenna nie była wcale żywą, gdzie zatem stały nieliczne, drugorzędne formacje wojskowe pospolitego ruszenia, które z natury rzeczy nie mogły posiadać gwałtownej chęci supremacji nad nami. Zresztą szybko zdołałem rozwinąć z jednej strony urządzenia wojskowe, z drugiej polityczno-administracyjne instytucje95. Stwarzałem w ten sposób mnóstwo faktów dokonanych, czynionych na własną, polską rękę, co znowu nie tylko zmuszało do liczenia się z nami, ale również dawało formującemu się wojsku zewnętrzny wykładnik tego poczucia dumy narodowej i ambicji wojskowej, z których chciałem stworzyć podstawę dla morale polskiego żołnierza. Już same fakty – że w Kielcach, największym mieście w południowej części Królestwa, zajętej przez wojska inne, miałem kwaterę w pałacu gubernatorskim, w siedlisku dawnej władzy głównej, wtedy, gdy kwatera dowódców wojsk niemieckich i austriackich znajdowała się gdzieś w mieście – że moje bataliony stały w głównych budynkach państwowych – że polskie wojsko było tam najliczniej reprezentowane – dawały podnietę dla poczucia dumy i nadziei rozwoju. […]

Pierwszym ciosem, ciosem poważnym i bardzo boleśnie przez wojsko odczutym był pakt, zawarty przez Naczelny Komitet Narodowy z Naczelną Komendą Armii austriackiej, co do formowania Legionów Polskich pod jego, NKN, opieką. Warunki tego paktu robiły z nas składową część armii austriackiej, przyrównując nas do pospolitego ruszenia – landszturmu austriackiego i oddając nas pod opiekę organizacyjną Ministerium Obrony Krajowej. Jako komendantów Legionów wyznaczono oficerów austriackich, polskiego pochodzenia, niemających nic wspólnego z formacjami tego charakteru, co strzelcy. […]

Stosunek do nas od góry do dołu był przeważnie wrogo-pogardliwy, w najlepszych wypadkach lekceważąco-protekcyjny96. Dawało to powód do nadzwyczaj licznych starć i przykrości, najczęściej upokarzających. Po paru zajściach z samą komendą korpusu, moda stosowania się do nas jako do bête noire97 stała się po prostu prawem. Ten stosunek tym był przykrzejszy, że spotykał on nas właśnie w polskim, krakowskim korpusie. Co prawda, było tam mnóstwo Czechów, specjalnie we wszystkich instytucjach tyłowych. Z tymi było najgorzej! Ci wszędzie i zawsze pokazać chcieli swą władzę, swe uprzywilejowane stanowisko jako armii stałej w porównaniu z jakąś „bandą”. Po bitwie dęblińskiej, gdy pod Laskami moje bataliony wykazały doskonałą postawę, te przykrości stały się tym trudniejszymi do zniesienia, gdyż dotykały już nie tylko godności narodowej, lecz i dumy żołnierskiej […].

I dlatego, gdym stał wówczas podczas chłodnego listopadowego popołudnia u wejścia do Wolbromia i patrzał na nerwowe tłoczenie się wozów, koni i ludzi, na walkę wszystkich ze wszystkimi o to, by wejść pierwszy w ulice miasteczka, nie chciałem w niej brać udziału, nie chciałem pozwolić na nowe tarcia i spory pomiędzy moimi żołnierzami, a „kolegami” z austriackiego wojska […].

Myśli te były niewesołe! Cofaliśmy się, nie zatrzymując się wcale, z jakimś potwornym pośpiechem od Wisły ku zachodowi. Mijaliśmy już Kraków, zostawiając go na wschód od nas. Odwrót, który obserwuję, nabiera jakichś cech klęski wskutek samego sposobu marszu […]. Widocznie więc, jeśli walka będzie podjęta, to poza granicami Polski, którą oddają na zalew Moskali.

Druga już to próba ofensywy nieudana, kończąca się klęską i jakimś prawie haniebnym, bez przyczyny zarządzanym odwrotem. Idąc tak trochę dalej, staniemy jutro, czy pojutrze w obronie dostępu do Wrocławia czy Zlatej Prahy i Wiednia. Nie mogłem iść na to! Wolałbym śmierć niż taką przyszłość. Mogła mi próba stworzenia zawiązku wojska polskiego nie udać się, mogłem się mylić w rachubach, lecz nie mogłem zdobyć się na jakieś udawanie Józefa Poniatowskiego98 i tonąć w jakiejś Elsterze, nie mając nawet Napoleona nad sobą, ale jakiegoś na krzywych nóżkach małoluda Demusa99 i suchego, złośliwego Kirchbacha100. Gdy nie ma już nadziei na rozwój wojska, gdy po prostu Austria walczy chyba o jako tako przyzwoite zakończenie wojny, trzeba kończyć i nam. Niech I korpus krakowski broni Prahy i Wiednia, Wrocławia i Berlina, my, wolni strzelcy polscy, nie będziemy tego czynili. Spróbujemy umrzeć z honorem, lecz umrzemy na swojej własnej ziemi. […] Odpocząć przedtem, nim się coś postanowi, odpocząć samemu, dać odpocząć innym, nim się zażąda od nich wydatku energii! Lecz gdzie? Tutaj, przed tym błotnistym Wolbromiem, gdzie jutro mogą się ukazać może patrole rosyjskie? Umierać tutaj, jako opóźniony w cofaniu się maruder! Robiło mi się smutno na duszy i za siebie i za tych, których prowadziłem za sobą. Umierać można, lecz nie tak śmiesznie! Jakaś zanadto dziwaczna Elstera!!

Jeszcze raz błysnęły mi w oczach mury Krakowa, skąd wyszliśmy na wojnę, gdzie miałem wtedy jakieś wewnętrzne uczucie, że zarówno w moim życiu, jak w życiu chłopców, których za sobą wyprowadzę, zachodzi jakiś przełom, jakaś zasadnicza zmiana. Do Krakowa? Przecież to forteca, to nie padnie w jednej chwili, w jednym dniu. Jeśli umierać, to tam, tam złożona z nas hekatomba ślad zostawić musi. Nie będzie to Elstera, lecz Wisła! Do Krakowa, albo jeszcze dalej, do Nowego Targu. Jeżeli istotnie Austriacy czują się tak pobici, że się cofają, tak szalenie szybko, jak gdyby za kilka dni bronić chcieli Moraw i Czech, to nieprzyjaciel musi minąć całą Galicję. I wtedy trudno dostępne górskie okolice dadzą możność trzymania się dłużej niż gdzie indziej. Górale pewno pomogą… Gdy już hekatomba ma być złożona, to będzie ona przynajmniej tam w górach bardziej historyczną, bo samodzielną, ba, będzie bardziej sceniczną. Jest już listopad, muszą przyjść śniegi, które stworzą wszędzie trudne defilé101, łatwe do obrony nawet małymi siłami. Więc spróbować się tam dostać, oto zadanie! […].

Odwołałem Sosnkowskiego i zacząłem mu tłumaczyć myśl moją:

– Od jutra cofamy się samodzielnie; idziemy na południo-zachód pod Olkusz, gdzie mamy największe kompleksy lasów; wyjdziemy pod Kraków, gdzieś koło Krzeszowic. W ten sposób znajdziemy się znowu w Polsce, tam zaś albo będziemy bronić Krakowa, albo pójdziemy na Podhale. Dzisiaj możliwie krótki marsz, aby ludzie i konie wypoczęli trochę, bo jutro będziemy mieli ciężki dzień, od południa jutro spodziewam się mieć kawalerię rosyjską na karku.

[…] Lecz nareszcie odmarsz. Zbliżał się wieczór, a z miasteczka nadbiegł oficer z wiadomością, że droga wolna i całe wojsko austriackie już przeciągnęło. Przyprowadzono mi kasztankę. Byłem bardzo zmęczony, więc zaczęły mnie z łatwością opadać wszystkie możliwe wątpliwości z powodu powziętej decyzji […].

Trudności przedsięwzięcia wyrastały jak grzyby po deszczu. Przedstawiałem sobie różne możliwe spotkania z nieprzyjacielem, szczególnie zaś tę chwilę, gdy otoczony, po wystrzelaniu wszystkich nabojów będę musiał decydować już skazanie męczeńskiej garstki na śmierć, utrzymując w karbach u ludzi naturalną w takich wypadkach chęć poddania się. A jeżeli przedtem mnie jaka kula trafi? Czy zamiast hekatomby nie skończymy śmiesznością właśnie poddania się?

Byłem zły i zdenerwowany. Rozkapryszona kasztanka, odczuwając moje „nerwy”, coraz częściej wyrzucała do góry łbem, wyciągając mi niecierpliwie ze zmarzłych rąk cugle. A ja, opanowany wątpliwościami – tym koniecznym dopełnieniem każdej inteligentnie przemyślanej decyzji – byłem gotów już dać rozkaz minięcia Lgoty Wolbromskiej i maszerowania dalej do wyznaczonego noclegu w Krzywopłotach. Zacisnąłem zęby, budził się we mnie mój litewski upór i wstyd – wstyd przed sobą, wstyd przed wojskiem, które w przeciągu paru godzin bez żadnej widocznej przyczyny otrzyma zmianę raz danego rozkazu. Wczesny listopadowy wieczór przy zachmurzonym niebie zapadał szybko, gdyśmy wmaszerowali do Lgoty, wsi rozłożonej w poprzek naszej drogi do Krzywopłotów. U wejścia czekał kwatermistrz sztabu z raportem, że mieszkanie gotowe i herbata przygotowana. Rozkazu nie zmieniłem i wojsko ze śmiechem i krzykami rozbiegło się po kwaterach, śpiesząc do ciepłej chaty, do snu i posiłku […].

Zapadała noc, sztab przygotowywał się do snu. Nagle wpadł jeden z posłanych oficerów – Brzoza102 – z wiadomością, że jego wywiad na forpocztach skończył się zaprowadzeniem go do komenderującego brygadą, ten zaś zatelefonował do dywizjonera i z komendy dywizji przyszedł wyraźny rozkaz natychmiastowego wymarszu do Krzywopłotów ze stanowczym zakazem pozostawania przed frontem armii. Brzoza próbował telefonicznie porozumieć się z dywizjonerem i wytłumaczyć mu brak niebezpieczeństwa, lecz bezskutecznie, rozkaz został ponowiony z całą stanowczością.

Byłem więc postawiony przed nową decyzja i na szalę wątpliwości padał ciężar nowy – ciężar wyraźnego nieposłuszeństwa wojskowego. Wahanie tym razem było krótkie. Dałem rozkaz natychmiastowego wymarszu do Krzywopłotów.

[…] Krzywopłoty, składające się z kilku chałup, naturalnie były przepełnione. Proponowano, co prawda, przez grzeczność oddać dla mnie jakąś chałupę, lecz odrzuciłem propozycję. Jak biwakować, to biwakować wszystkim. O cieple, wygodniejszym śnie dla zmęczonych chłopców ani mowy być nie mogło. Jakieś ukrycie od wiatru dać mógł tylko lasek, a raczej zarośla sosnowe.

[…] Obudził mnie Stachiewicz103, zwykły w tym czasie łącznik z komendą dywizji. Było około wpół do siódmej rano; wstawał szary, jesienny poranek 9 listopada.

Okazało się, że jestem specjalnie wezwany do dywizjonera, który ma dla mnie szczególne poruczenie. Mam gdzieś maszerować z trzema batalionami i kawalerią – dwa bataliony i artyleria zostają i dowódca pozostającego oddziału ma się meldować na przeciwległym wzgórzu, gdzie mają się zebrać wszyscy dowódcy. Skoczyłem na równe nogi.

Opodal pod lasem stał dywizjoner. Spokojnie tłumaczył mi, że wskutek tak starannego oderwania się od nieprzyjaciela, nie mamy o nim żadnych wiadomości. Jest się zupełnie po ciemku. Ja znam kraj i ludność lepiej, niż ktokolwiek inny, dowiem się czegoś pewnego. Oprócz tego nauczył się cenić i mnie osobiście, i wojsko, którym dowodzę. Dlatego żąda od nas, pomimo zmęczenia, abyśmy uczynili wywiad przed frontem – od Żarnowca do Miechowa. Jest to niebezpieczna ekspedycja, ale liczy na to, że potrafię z niej się wywiązać. Mam wziąć z sobą trzy bataliony i kawalerię. Reszta zostanie i dowódca oddziałów, które pozostają, ma się za chwilę meldować u niego.

Zimne i chłodne postanowienie wróciło mi do głowy.

– Nie wrócę! Przykro mi było powziąć to postanowienie właśnie przed tym przyzwoitym człowiekiem i porządnym, odważnym generałem, jednak czułem, że postanowienia nie zmienię […].

Zdecydowałem od razu, że biorę ze sobą bataliony I i III, jako mające najwięcej kadrowego materiału strzeleckiego, zostawię zaś na pewno IV, który, po detaszowaniu104 go pod Warszawę, wrócił z trochę pękniętą „morale”. Krótko wahałem się co do wyboru pomiędzy V i VI. Większą sympatię miałem do Fleszara105, który dowodził VI batalionem, chciałem go mieć z sobą, lecz batalion był świeżo sformowany i miał dużo zupełnie surowego, niewtrenowanego do długich marszów materiału ludzkiego. Okoliczność ta przeważyła szalę na korzyść V batalionu. Więc idą nieparzyste I, III, V, zostają IV i VI. (Drugi nie wrócił był jeszcze spod Warszawy).

Dowódcą oddziałów pozostających będzie Trojanowski106, przy nim Stachiewicz ze sztabu, jako mający duże doświadczenie w stosunkach z austriackimi władzami. Tym dwóm muszę dać specjalne instrukcje na czas, gdy zostaną sami. Instrukcje będą brzmiały:

– Prawdopodobnie nie wrócę, maszeruję do Krakowa, lub w ogóle do Galicji; nikt o tym nie ma wiedzieć, lecz jeśli wieczorem nie wrócę, oddziaływać na ludzi, by się nie poddawali rozpaczy. Gdy już będę w Galicji, rozpocznę starania o wyciągnięcie ich także. Sami jednak mają też się o to starać, gdy już będą wiedzieli, gdzie jestem. W ostateczności marudować oddział, wysyłać, co tylko słabsze, do szpitali.

Krótka narada z Sosnkowskim107: – Przedstawiam sobie sytuację w ten sposób, że pomiędzy armiami nieprzyjacielskimi jest jeszcze korytarz dość szeroki, aby mały nasz oddział mógł nim maszerować na południe. Co najwyżej kręcić się będzie po nim jazda z awangardy rosyjskiej. […] Do Krakowa mamy półtora dnia marszu. Niestety, pójdziemy krajem niezalesionym i bardzo otwartym. Trzeba więc być bardzo ostrożnym i wysyłać dalekie boczne osłony. Zresztą nie bierzemy wozów, więc marsz można przyśpieszać i łatwo skierowywać w różne strony, kolumna przecie nasza w marszu nie będzie dłuższa nad kilometr. Bieda będzie z zapasem amunicji. Idąc bez wozów, będziemy mieli tylko to, co żołnierz ma przy sobie. Bieda też z szalonym zmęczeniem. Ale na to jest ryzyko! […]

Już! Kasztanka wyciąga ku mnie swój łysy łeb, szukając w moich rękach chleba. Na drogę przed zaroślami wyciąga się kolumna piechoty, która ma ze mną maszerować. Oglądam ludzi – twarze niewyspane, kaszel głuchy często rozlega się w szeregach, lecz oczy wesołe. Już wśród żołnierzy rozeszła się pogłoska, że idziemy przed front, uśmiecha się im awantura. Na czele kolumny Śmigły108, który wydaje jeszcze jakieś ostatnie polecenia. Jazda! Ruszamy!

[…] Droga prowadzi borem. Naprzód wysuwa się mała awangarda109. Zatrzymuję się, by raz jeszcze obejrzeć kolumnę straceńców. Jestem nadzwyczajnie zadowolony. Minęliśmy forpoczty austriackie: jestem wolny, jak ptak w niebiesiech, jak ongiś w cudownym marszu na Kielce. Wolny i panuję nad szmatem rodzinnej ziemi! Jak daleko sięga kula z karabinów moich żołnierzy, to wolna, niezależna Polska! Rozpiera mnie rycerska duma, gdy cudowne, wychowane przeze mnie żołnierzyki przechodzą twardym krokiem przede mną. Nie ściga mnie przeklęta zmora – zmora myśli o hekatombie z nas, rycerzy, na rzecz budzenia ducha w nierycerskim, niewolniczym narodzie. Gasi wszystko poczucie rozkoszne swobody i niezależności. […]

Czy jest większa rozkosz dla żołnierza jak marsz w kierunku nieprzyjaciela? Wszystko jest niewiadomym i pełnym tajemnic, wszystko pełnym groźby i niespodzianek. Szarzejąca grupa drzew, łagodny pagórek, romantyczna zagroda – wszystko stanowi przedmiot zagadek i łamigłówek. Co prawda, marsz nasz był wyjątkowym. Oderwany oddziałek, mucha wobec ogromu słonia, ku któremu posuwaliśmy się raźnym krokiem, mucha bez żadnego oparcia i pomocy znikąd. Lecz tym silniejsze i ostrzejsze były wrażenia. Będąc dowódcą większego oddziału, nie pracowałem z natury rzeczy nigdy na czele oddziału, jako pierwsza macka badająca przestrzeń. Więc teraz, gdy szedłem prawie w szpicy110, miałem rozkosz podwójną. Ciężkim ołowiem leżące na duszy poczucie odpowiedzialności za całe przedsięwzięcie, za parę tysięcy żyć, rzuconych przez mój marsz na kartę, znikło, ustąpiło przed rozkoszą rozstrzygania tych drobiazgów taktycznych, które nasuwał ustawicznie nasz marsz ku Miechowowi.

Cudowne! Głowa zimna z poczucia, że się ma siebie zupełnie w cuglach. A zarazem podłoże psychiczne rozgorączkowane, zmuszające serce bić żywiej, pędzić do mózgu fale krwi gorącej, trzymane jednak tak cudownie silnie na wodzy przez zimne postanowienie, przez chłodną kontrolę i analizę. Myśli się szybko, wyraziście z jakąś zimną stanowczością. Zapomina się o wszystkim na świecie, oprócz celu, który się ma, i krytyki środków, które się nasuwają dla osiągnięcia jego […].

Korzystam z okazji i przed wyjściem z lasu raz jeszcze oglądam mapę oraz robię obliczenia.

Jest trzecia czterdzieści, za dwie godziny świt będzie dobry, trzeba będzie ludziom dać przyzwoitszy wypoczynek, bo, gdyby nawet optymistycznie obliczać mój korytarz111, jednak trzeba rachować na potyczki z kawalerią. Muszę mieć ludzi choć trochę wypoczętych. Z tak zmęczonymi ludźmi nie przejdę więcej w te dwie godziny, jak sześć kilometrów, może siedem. Mierzę na mapie: nie, do Czapel nie dociągnę. A jednak byłoby to tak dobrze! Jest dwór i to duży, można byłoby go zająć, tak by wszystko było i pod dachem, i w kupie. I taki kawał drogi już mielibyśmy za sobą! Może się dowlec tam z odpoczynkami. Jeszcze jeden rzut oka na mapę! Przyciąga mój wzrok zielona plama w pobliżu – jedyny las w tej okolicy. Ulina Mała! Lubię lasy! Ukrycie dla słabego! Kto wie? Decyduję! Jako cel – Czaple, nie uda się – Ulina Mała.

Idziemy dalej. Błoto na drodze ciężkie. Konie i ludzie strasznie strudzeni, więc wleczemy się ospale. Oglądam okolicę przy zbliżającym się pochmurnym świcie. Jesteśmy wciąż na zboczu, łatwo dostrzegalni z traktu Miechów–Wolbrom, który się wije białą taśmą na dole. […] teren ku południowi opada, widać z dala wieś, ciągnącą się od wschodu do zachodu, za nią ciemna ściana lasu i zarośli. Wschodni skraj wsi jeszcze jest na górze, przez lornetkę widzę, że jest to coś w rodzaju folwarku. To Ulina Mała!

Wjeżdżam w opłotki wsi. Ludziska już powstawali, oglądają ze zdziwieniem „Austryjoków”, kiedy według, słusznych zresztą, ich obrachowań, nie powinni by oni znajdować się teraz w tym miejscu. Dzieci z ciekawością wyglądają spoza węgłów chat, psy ujadają. Prawie w środku wsi widzę, jak kobieta jakaś, otoczona dziećmi, z chwilą, gdy nas zobaczyła, zakryła oczy rękami, przysiadła na przyzbie i zalewa się rzewnymi łzami. Przy niej stoi stary dziad, filozoficznie pykając z fajki. […]

Przynoszą mi wodę i mleko. Kolumna zbliża się ku mnie. […] U chłopców strasznie pomęczone twarze, jakieś szaro-ziemiste, oczy podkrążone patrzą na mnie z niemą, błagalną prośbą. Uspakajam ich, mówiąc, że wkrótce odpoczną, i wracam do grupy przed chatą. Kobieta wciąż płacze, daję jej spokój i, pijąc mleko, wszczynam rozmowę z dziadem.

– Moskale jeszcze u was nie byli? – pytam dziada.

– A jakże, panie, byli – odpowiada – wczoraj po południu byli kozacy. Byli u nas, byli ot tam, w Ulinie Dużej. Byli!

Powoli dowiaduję się, że był tu znaczniejszy patrol, kręcił się po całej okolicy i… poszedł dalej na zachód […].

– Mój ty mocny Boże! Gdzież się podział mój korytarz! Jak my stąd wybrniemy!? – Ciepło mi się zrobiło. – Przecież to oznacza, że, idąc na południe, muszę przecinać drogi, po których już wczoraj maszerowali Moskale. Więcej! Na północy ode mnie już też maszeruje nieprzyjaciel. Jestem w środku, pomiędzy dwoma drogami ich marszu na zachód: Miechów – Wolbrom i Czaple Małe – Iwanowice. Przecież co chwila spodziewać się należy, że nie ta, to inna boczna osłona, wreszcie jakiś patrol rekwizycyjny zawita do Uliny. I wtedy?… Wtedy tak łatwo nas zmiażdżyć po prostu w kilka godzin. My – garstka bez armat i karabinów maszynowych, oni w kilka godzin mogą mieć tego wszystkiego mnóstwo. […]

Rzucam się jak raniony tygrys. Potrzebuję ruchu, przyzwyczajony do myślenia chodząc, a tu izba zawalona leżącymi w powykręcanych pozycjach ciałami. Biłbym ich ze złości. Uspakajam siebie jednak, że będą i oni mieli dzisiaj ciężki orzech do zgryzienia. Niech śpią! Ale trzeba się decydować! Biorę siebie w garść, jak umiem, rozkładam mapę i chcę myśleć.

Na razie czuję tylko szum w uszach, w oczach się mąci, skronie gwałtownie pulsują, w głowie zupełny chaos. Gdzieś z zakamarków pamięci wypływa molierowskie: Tu l’as voulu, George Dandin112. […]

– Tak, chciałeś tego! Masz swą hekatombę, doprowadziłeś do niej. I to jest już cud, że ty i twoi żołnierze chodzicie po świecie! Jesteś pośród nieprzyjacielskiej armii! Rozumiesz? Mucha wobec słonia! Za chwilę olbrzymia stopa potwora zgniecie ciebie z twym oddziałem bez śladu – hekatomba będzie spełniona. Nie taka, o jakiej w swej romantycznej głowie marzyłeś, by była ona nauką dla potomności, a taka po prostu, że licho żadne nie bardzo wiedzieć będzie, gdzie się właściwie podział Piłsudski ze swymi strzelcami. To twój los przeklęty! […]

Zacząłem się trochę uspakajać, głowa zaczęła pracować. Przede wszystkim spokój! Odrzućmy wszystkie tragizmy, na nie będzie czas, gdy one w całej rozciągłości przed oczami staną. Potrafię umrzeć z honorem, chociaż w niepożądanych okolicznościach, a chłopcy moi także. Trudno, taki los wojny!

[…] Trzeba będzie bagnetem otwierać sobie drogę do Krakowa. Więc ostatecznie decyduję się na utrzymanie kierunku na Kraków, a jako na ostateczność, na zwrot ku zachodowi w stronę Skały. […]

Nie chcę twierdzić, że ta decyzja przyszła mi tak łatwo, jak rozstrzyganie zadania w spokoju, bez myśli o kulach i nieprzyjacielu. O nie! Byłem zanadto świadom całej grozy naszego położenia, byłem zmęczony fizycznie i moralnie wskutek rozbicia się zupełnego dotychczasowej podstawy mego planu: wolnego albo prawie wolnego korytarza w kierunku Krakowa. Czułem na całym ciele dreszcze, głowa od czasu do czasu odmawiała wszelkiej pracy, wracając do robienia sobie wyrzutów i kręcąc się, jak wiewiórka, w kole ustawicznych sprzeczności, z których, zdawało się, wyjścia nie ma. […] Było mi ciężko, tak ciężko, jak może ani razu przedtem, ani potem na wojnie. Lecz wreszcie zatrzymałem się na jakiejś decyzji, decyzji naturalnie obstawionej ogromem wątpliwości. Odpędzałem je pocieszaniem się, że zdążę naprawić to i owo po wyjściu patroli, gdy coś się już wyświetli i nie będę błądził w zupełnych ciemnościach. Patrole zdecydowałem wysłać o trzeciej. Wrócą one mniej więcej o godzinie czwartej – pół do piątej, akurat na zmrok jesiennego dnia, gdy przygotowywać się będziemy do wymarszu z Uliny […].

Po chwili jest Belina113. Daję mu rozkaz po wytłumaczeniu położenia. Pierwszy na Czaple, drugi na Władysław. To są kierunki, którymi mam zamiar maszerować. Oba patrole winny być uprzedzone, że mają mi przysłać meldunek jak najwcześniej po dojściu do celu. Czekać mają na nas. Na podstawie tych meldunków wybiorę drogę, i wtedy jeden z nich będzie musiał, nie doczekawszy się nas, samodzielnie wycofać się na Kraków. […]

Patrole poszły. Z nerwami napiętymi do niemożliwości nasłuchuję, czy nie usłyszę gdzie strzałów. Każda nieledwie minuta ciszy oznacza dla mnie swobodną przestrzeń dla manewru, dla ruchu. Minut tych przechodzi sporo, zaczynam oddychać. Jest jaka taka przestrzeń. I chociaż myślę gorzko: – Jest przestrzeń dosyć szeroka dla twej hekatomby – jednak z ulgą każę podawać herbatę przed wymarszem.

Ba! ledwiem wypił trochę gorącej herbaty, rozlega się strzał jeden, potem drugi, i to gdzieś bardzo blisko, tak jak gdyby we wsi. Z pasją myślę, że to pewnie ktoś z naszych wystrzelił przez nieostrożność przy rozładowywaniu karabinu. Nie! gdzie tam! wkrótce gra mi od zachodu muzyka tyralierskich strzałów, od czasu do czasu przerywana nierówną salwą. Szef114 skoczył jak oparzony z chaty. Strzały słychać z zachodu! – Jest! – myślę – i znowu wyłazi mi z pamięci ten przeklęty wiersz: Tu l’as voulu, George Dandin!

Po chwili zbiegają się raporty: „Kozacy wieś atakują, kilka sotni!”. „Przyszli za Wieniawą115, który z patrolem poszedł do Iwanowic”. Wreszcie szef przybiega – już obejrzał położenie:

– Nie więcej jak dwie sotnie! Kozacy kubańscy w czerkieskach. Dałem rozkaz, by kompania z III batalionu rozwinęła się dla obrony, atakują słabo od zachodu. Ich patrole prawie wjechały do wsi, na Belinę.

Więc chłopi prawdę mówili! Wychodzę na tylny ganek, skąd doskonale widać zachodnią część wsi, rozłożoną trochę w dole. Już zmierzcha, więc widać bardzo niedokładnie. Przez podwórze z żałosnym jękiem idą zgórowane kule. Strzelanina to zamiera, to znowu trochę się ożywia, lecz z każdą chwilą stanowczo się zmniejsza. Nic, zdaje się, wielkiego nie będzie. Oby tylko te „wredne istoty” – jak mówi Belina – nie naprowadziły na nas większej masy, trzeba śpieszyć z wymarszem. Jesteśmy już odkryci! A meldunków dotąd ani z Czapel, ani z Władysława ani śladu.

Pali mnie gorączka i niecierpliwość; w gardle wciąż zasycha, pomimo że piję już trzecią szklankę herbaty. Strzelanina na zachodzie zacicha. Po głowie chodzą same wątpliwości, najczarniejsze przypuszczenia i supozycje.

Aha! kilka strzałów na południu. Wsłuchuję się; nic – cisza znowu zupełna. Po chwili meldunek: „Na południu, po drodze, idącej z Czapel na zachód, przeciągała jakaś kolumna z ciężkimi wozami, może artylerią, po zmierzchu w lesie nie rozpoznano, słychać było rosyjską rozmowę. Nasi ostrzelali oddział nieprzyjacielski, powstało jakieś duże zamieszanie w kolumnie, wszystko zaczęło się cofać z powrotem na wschód. Teraz droga wolna!”.

Tak więc – myślę – tłumaczy się zagadka, dlaczego nie ma meldunków, po prostu patrol południowy teraz jest od nas odcięty we Władysławie, może rozbity i rozproszony. Czapelski tak samo!

Przyśpieszać wymarsz! Błyska mi myśl, by śpiesznie wymaszerować i iść za cofającą się kolumną w stronę Czapel. Moskale są już i tak w strachu, gdy się cofają; gdyby się zatrzymali, to im ten strach powiększę. W każdym razie pierwsza walka z już zdemoralizowanym, cofającym się nieprzyjacielem.

– Czy gotowi tam do wymarszu? Posłać ordynansów z rozkazem o pośpiech. Zapowiedzieć Śmigłemu, że zaraz do niego przychodzę. Zaraz powinniśmy maszerować!

Rzucam rozkazy, pali mnie po prostu ziemia pod stopami, nie mogę sobie znaleźć miejsca. Sztab z szacunku dla mego rozdrażnienia zachowuje się cicho, co jeszcze bardziej mnie drażni. Jestem tak zły, tak wściekły, że biłbym kogo z rozkoszą i zadowoleniem. I to piekielne pragnienie! Piłbym i piłbym bez końca, przeplatając picie papierosami.

Meldunek od Śmigłego – za chwilę będzie gotów. Za chwilę! Ach te marudy z III batalionu! Nigdy na czas, zawsze się spóźnią! Słyszę na dworze chlupot nóg końskich i głosy: – Czy tu Komendant?

Wchodzi oficer ułanów. Zabłocony, trochę blady.

– Skąd?

– Z Czapel, Obywatelu Komendancie!

– Cóż tam?

– Moskale! Przyszli z Miechowa, musiałem się wycofać! […]

Nic więc z moich lisich zamiarów maszerowania za cofającą się kolumną! Ziemia się pode mną rozstępowała. Sądząc z opisu, musiała to być już piechota, więc nie najbardziej przednia straż rosyjska. Alarm już idzie dokoła i na zachodzie, i na wschodzie, za chwilę może nam być bardzo ciepło! A te marudy jeszcze niegotowe!

– Idę już do Śmigłego – mówię z nagłą decyzją.

Sztab, milcząc, stoi dokoła. Słyszał raport ułana, czuję, że wisi na ustach u wszystkich pytanie – dokąd?

– Idziemy na Władysław! – mówię – nie można na Czaple, może się uda na Władysław. […]

Przechodzimy ten tysiąc kroków i stajemy w oczekiwaniu meldunku szefa. Ogarnia mnie znowu ten cudowny stan, jaki odczuwałem przy wyjściu z Wolbromia. Jestem zupełnie panem siebie, myśl pracuje żywo i wyraziście. „Tak muszą się czuć – myślę sobie – wszyscy wielcy i mali awanturnicy, gdy przystępują do wykonania swych zamierzeń, gdy po przejściu Rubikonu wahań, powiedzą sobie: – Alea iacta est!116 Oglądam się. Na prawo – to jest na zachód – rozpala się na chmurnym niebie łuna pobliskiego pożaru. Słyszę, jak żołnierze szepczą do siebie: – Tam są kozacy!

– Ba – chce mi się im powiedzieć – gdzie ich teraz w pobliżu nie ma? […]

Wypalamy tymczasem ostatnie papierosy, za chwilę w marszu, zgodnie z rozkazem, palić nie będziemy. Nareszcie Kasprzycki117 z meldunkiem, że wszystko gotowe. Ruszamy z opóźnieniem, co najmniej godzinnym. Idziemy lasem. […]

Śmigły budzi mnie z rozważań, chwytając mnie za rękę i podnosząc swoją na znak zatrzymania kolumny. Szpica coś dostrzegła. Podchodzi od niej jeden z meldunkiem, że na prawo od drogi jakieś zabudowania, dostrzeżono tam konie, poszedł patrol dla zbadania sprawy. Po chwili wracają z dwoma końmi. Konie osiodłane stały pod płotem, bez jeźdźców, koło siana. Nikt ich nie pilnował. Oglądam konie, nie wyglądają na kawaleryjskie, powiedziałbym raczej, że kozackie, lecz siodła kawalerii austriackiej. Czy nie z patrolu Dreszera118? Każę je zaprowadzić na koniec kolumny do Beliny z rozkazem zameldowania, czy nie poznaje koni. My – marsz dalej!

Po paru minutach szpica podejmuje z ziemi parę przedmiotów, przynoszą mi je. Karabinki Manlichera119. Teraz już jestem pewien. To z patrolu Dreszera. Była tu z pewnością potyczka, paru naszych legło, czy zostało rannych. Oto więc rozwiązanie zagadki, dlaczego od Dreszera nie było meldunków. Ale gdzie nieprzyjaciel? Musi być gdzieś blisko. Te zabudowania to zapewne Wiktorka […].

Szpica posuwa się szybko ku chacie, jestem za nią ze Śmigłym o dwa, trzy kroki, kolumna o jakieś dwadzieścia, trzydzieści kroków za mną. Ubita, szeroka, prawie jak droga, ścieżka prowadzi na pagórek, tuż obok chaty. Idziemy po tej ścieżce i nagle, gdy szpica zbliża się do węgła chaty, słyszę grubym, basowym głosem wypowiedziane sakramentalne słowa straży rosyjskiej: – Stoj, kto idiot?120.

Widzę, jak szpica zawahała się jedną sekundę i cofnęła o kilka kroków tak, że musiałem też parę kroków zawrócić, schodząc z pagórka. W chacie usłyszałem jakiś gwałtowny ruch, parę krzyków. Śmigły już rzucił rozkaz: – Druga kompania naprzód, przeszukać domy! Po chwili szybki tętent koni w galopie, oddalający się w kierunku południowo-zachodnim, potem szereg strzałów, gwizd kul, idących gdzieś blisko. Szpica już była w chacie. Trochę za późno, nikogo już tam nie było.

Przez te krótkie chwile przez głowę przebiegły mi błyskawicą różne myśli co do dalszych mych kroków. Przebiegły, zostawiając tak głęboki i wyraźny ślad w mózgu, że dotąd z fotograficzną ścisłością ich przebieg powtórzyć jestem zdolny. Oto ich treść:

Jest to placówka nieprzyjacielska. Umyka w stronę oddziału, który zabezpiecza. Więc tam na południo-zachodzie jest większa siła, która już przez strzały jest zaalarmowaną. Najbezpieczniej jest zejść z drogi temu oddziałowi, skręcić na lewo w stronę Czapel i potem w las na południe, w stronę Władysława. Tu zostawić kompanię w ariergardzie, tę, która teraz przeszukuje domy. I zaraz krytyka: – Stracę mnóstwo czasu, z kawalerią brnąć przez gęsty las trudno, a w nocy i piechota łatwo straci drogę. Niebezpieczeństwo wtedy z prawa od otwartej przestrzeni, gotowi nas ostrzelać. Będę miał rannych, nie wiadomo co z nimi robić – ani zostawić, ani ciągnąć za sobą. Wysłać na prawo osłonę, czy patrole dla zbadania. I czekać? Nie! I wreszcie krótka, ostra decyzja: – Czasu nie tracić, maszerować wprost kolumną! […]

Te parę minut, spędzonych na rozstaju dróg przy chacie, zostaną mi w pamięci na zawsze. Nigdy nie byłem tak blisko nieprzyjaciela, by słyszeć wyraźnie jego słowa, nigdy, zdaje się, nie myślałem tak szybko, jak wówczas. Dlatego też nieraz potem, gdym przemyśliwał raz jeszcze tę chwilę, zastanawiałem się, czy istotnie miałem rację, wydając rozkaz maszerowania dalej, bez zmiany kierunku. Że tym razem postanowienie moje nie wyszło nam na złe, to wcale nie dowód, by rozkaz mój był racjonalnym. Niewątpliwie było to najryzykowniejsze wyjście ze wszystkich możliwych kombinacji, jakie się nasuwały, i gdybyśmy mieli przeciw sobie silniejszego wolą nieprzyjaciela, to moja decyzja kosztowałaby nas bardzo drogo. Miała ona za sobą to, że była najprostszą i wymagała najmniej czasu dla wykonania. Było to, jak mi się zdaje teraz, główną i, dodam, niemało ważną jej zaletą. Istotnie bowiem, czasu wiele do stracenia nie mieliśmy […].

Miałem przed sobą jeszcze opętanych trzydzieści kilka kilometrów, które przejść mogłem jedynie w nocy. W perspektywie zaś nad ranem – bój z Moskalami, którzy, jak przewidywałem, muszą gdzieś stanowić osłonę przed fortami Krakowa. Musiałem więc spieszyć.

Gdyśmy ruszyli od Wiktorki, kazałem dla ostrożności iść pod samym lasem, tak by być w cieniu drzew, zasłaniających nas od blasku księżyca. Drżało we mnie serce, oczekiwałem wciąż strzałów z prawej, odkrytej strony. Lecz minuty szły za minutą, strzałów nie było. Zacząłem się uspakajać i myśleć o następnym etapie – Władysławie. Pierwszy – Wiktorkę i drogę z Czapel do Iwanowic – minęliśmy szczęśliwie […].

Tu podskoczył do mnie szef z propozycją, aby Władysław obejść wprost polami. Zapytałem przewodnika, czy da się to zrobić. Wlot zrozumiał on naszą myśl i odrzekł, że obejść Władysław można doskonale. Za tamtym pagórkiem z prawa jest długi wąwóz, który otacza wieś dokoła i wyprowadza na drogę, idącą do Słomniczek. Kazałem iść w tamtą stronę, porzucając drogę do Władysława. (Nie wiedziałem, że Dreszer stał wówczas we Władysławie. Historia jego jest ciekawa. Jeszcze za ciemna zajął on Władysław, wziąwszy taborek rosyjski z chlebem, mąką i owsem. Było tam tak ciemno, że parę razy kozacy wjeżdżali do wsi, zajętej przez niego. Padały strzały. Meldunki dojść do mnie nie mogły, bo za każdym razem jadący z meldunkiem znajdował drogę przy Wiktorce zajętą przez Moskali. Dwa konie i karabinki istotnie należały do ludzi z jego patrolu. Byli to rekruci, którzy nie umieli jeździć konno i spadli ze swych rumaków. Dreszer samodzielnie, nie doczekawszy się naszego przyjścia, cofnął się do Krakowa. Dwaj nieszczęśliwi rekruci także nie zginęli. Przebrali się za chłopów i zostali przez przemytników doprowadzeni szczęśliwie też do Krakowa. Usłuchawszy szefa, straciłem, jak teraz sądzę, jakie półtorej godziny. Niewątpliwie jego rada czyniła odwrót pewniejszym i mniej ryzykownym, chociaż bardziej uciążliwym).

Skręcamy z drogi na prawo, na świeżo zorane pole, i zaczynamy z wolna wchodzić na pagórek. Jakaż to wściekła różnica maszerować po drodze, a iść bezdrożem po zoranych polach. Nogi grzęzną gdzieś w bruzdach, miękka ziemia oblepia buty. Doprawdy, gdyby nie ta konieczność spieszenia, gdyby nie te nerwy naprężone, nie dałbym ani ja, ani moi żołnierze rady w tym dzikim marszu po bezdrożu. Odpoczywalibyśmy z pewnością co 10 minut. Teraz szło się bez wytchnienia prawie. Gdy mi serce od zmęczenia trochę dokuczać zaczynało, stawałem na chwilę, nie zatrzymując kolumny, by odetchnąć głębiej i spokojniej. Dało mi to możność obejrzenia parę razy kolumnę, wciągającą się na pagórek. Cudowny widok! Ledwie dostrzegalny szary wąż pełznął po równie szarej ziemi do góry. Cisza była absolutna. Trochę w dole, na lewo od nas, tonęła w szaro-srebrnej mgle, również w ciszę pogrążona wieś Władysław. Widziałem, że żołnierze, równie jak ja, zezowali na lewo na wieś, gdzie się spodziewano, że są Moskale. Każdy starał się stąpać jak najciszej, nieledwie szedł na palcach. Nie spostrzegałem nikogo, kto by występował z szeregów na bok – rzecz tak zwykła w każdym marszu. Kolumna zdawała się nie być zbiorem jednostek-atomów, lecz jednolitą masą, wyginającą się w ładnych skrętach.

Z pagórka zaczęliśmy się spuszczać po bardzo spadzistej ścianie do głębokiego wąwozu. Nie mając laski ani karabinu do oparcia się, już miałem zamiar po prostu stoczyć się na dół, gdy poczułem obok siebie podtrzymującą mnie rękę Śmigłego.

– Jezus, Maria! – przemknęło mi przez głowę – jak tu przejdzie kawaleria. Kasztanka mi na pewno nogi połamie w tym wertepie. A jednak przeszła i jazda, i kasztanka. Wiele ten może, kto musi.

Tu, na dnie wąwozu, postanowiłem na chwilę zatrzymać kolumnę. Przy schodzeniu z tak spadzistego zbocza, podczas którego każdy musiał pomagać sobie nieledwie rękami, by się nie przewrócić, kolumna musiała się rozluźnić. Trzeba dać czas, by się ona uporządkowała. Zresztą drżałem o konie i chciałem doczekać się meldunku, czy nie było jakiego wypadku. Skorzystałem z tego czasu, by rozejrzeć się na mapie. Okryto mnie zewsząd płaszczami i przy latarce elektrycznej przejrzałem i zmierzyłem drogę przebytą i tę, która jeszcze była przed nami. Pozwoliłem sobie na wypalenie dwóch papierosów w tym ukryciu. Co za niewypowiedziana przyjemność! Przypomniały mi się młode studenckie lata, gdy się również tak chyłkiem i na schowanego zaciągało dymkiem.

Jakże ciężko jednak było potem wstać i ruszać. Nogi jakby nalane ołowiem, głowa ciężka, twarz i oczy jakieś rozpalone. Jedyne uczucie, jedyna myśl to wyciągnąć się tu w tym parowie i leżeć, niech się co chce dzieje! Z przerażeniem pomyślałem, że tak prawdopodobnie czuje cała kolumna, a do odpoczynku jeszcze daleko, i kto wie, co nas jeszcze po drodze czeka!

Manewrowaliśmy tym wąwozem długo, sądzę, nie mniej niż dwa i pół kilometra. Orientowałem się, iż pomimo zakrętów idziemy w dobrym kierunku: równolegle do wsi Władysław, w kierunku południowo-wschodnim. Była to najbardziej romantyczna część naszej romantycznej drogi. Wciśnięci w ciasny, o stromych, spadzistych brzegach wąwóz, mogliśmy sobie wyobrażać, że jesteśmy gdzieś w górach, nie na polskiej równinie. Było tu trochę ciemniej, bardziej tajemniczo, a zatem jakby bezpieczniej. Śmiałem się sam z siebie, z tego dziwnego uczucia bezpieczeństwa w ciasnym wąwozie, gdy rozum mój mówił mi akurat co innego, że właśnie w tym głupim parowie najmniejszy oddział nieprzyjacielski może nam zadać jak największe straty. Spieszyłem więc, by wyjść co prędzej na teren bardziej otwarty. […]

Wyjście z wąwozu jest jeszcze bardziej strome niż zejście do niego. Drapię się w górę rękami i nogami, serce mi się tłucze gwałtownie w piersiach, myślę z przerażeniem o kasztance, która ma tę samą drogę odbywać, wreszcie staję zasapany na górze. Rzucam okiem na wszystkie strony. Na lewo, w mgle widzę koniec wsi Władysław, przed sobą o sto kroków szereg drzew, stojących prawdopodobnie na miedzy, na prawo rozgałęzienie wąwozu, a za nim szeroka, przestrzeń szarego, zoranego pola. Posuwamy się naprzód. Z wąwozu z trudem wyłazi za mną kompania za kompanią. I nagle gdzieś na lewo od nas padają strzały. Jeden, drugi, potem kilka naraz. Kule nie gwiżdżą nad nami, więc nie w naszym kierunku strzelają. Wszystko zamarło. Bezwiednie podniosłem rękę, by zatrzymać kolumnę, słyszę szeptem dany rozkaz Śmigłego: – Padnij! – Żołnierze i przewodnicy znikli, przywarli do ziemi.

Wysunąłem się ze Śmigłym przed szpicę ku drzewom, tam położyłem się i zacząłem uważnie wpatrywać się w szaro-srebrną przestrzeń. Całą duszę włożyłem w oczy, by przebić nimi zasłonę mgiełki, a na dnie duszy dręczące pytanie – czyżby już? Nie, strzałów więcej nie ma. Na lewo, w stronę Władysława, nic nie widzę, wprost przed sobą także. Zwracam oczy na prawo i… widzę jasno o paręset kroków od siebie kilku konnych. Jadą stępa, jeden na przedzie, o kilka kroków za nim trzech innych. Odróżniam, że nie są to nasi, nad nimi, we mgle, widzę coś jakby długą kreskę, wznoszącą się ku niebu – piki, w które uzbrojona jest cała kawaleria rosyjska, nasi zaś ułani i kawaleria austriacka ich nie posiadają. W głowie przemyka mi się znowu tysiąc myśli będących odpowiedzią na ciężkie pytanie: co robić?

Od nawału myśli zamykam oczy, by lepiej zastanowić się nad rozkazem, który mam wydać w tej chwili i… o, przerażenie, a zarazem ulga! Przez zamknięte oczy widzę ten sam obraz: szaro-srebrną równinę, a na niej, jak duchy bezszelestne, konne postacie, zbliżające się ku nam.

– Do licha! Tego brakowało! Mam halucynacje!

Zbieram całą siłę woli, szczypię siebie i otwieram oczy. Nie, nic nie ma, nie widzę nic. Zastanawiam się chwilę i uderzam się w czoło.

– Ośle! – powiadam sobie – przecież przy tym oświetleniu, gdybyś widział piki, to byś na pewno słyszał też tupot koni! A przecież jest cicho! Nie marnować czasu!

– Nic nie ma – szepce mi w tym samym czasie Śmigły – chyba można ruszać? Co, Komendancie!

– Naturalnie, ruszać! – mówię już głośno, żeby przerwać tę niesamowitą atmosferę.

Ruszamy. Wychodzimy na drogę, po której, niestety, idziemy bardzo niewielki kawałek, i gdy na lewo od nas zamigotały światełka z Celiny, skręcamy na prawo na szerokie, zaorane pole. Znowu zmęczone nogi toną w jakiejś miękkiej masie, niezgrabnie zaczepiają o bruzdy, znowu serce od czasu do czasu wyrabia jakieś głupie brewerie w piersiach. Słyszę raz po raz, gdzieś daleko w tyle, strzały. Dla wyjaśnienia sprawy, posyłam do ariergardy z zapytaniem, co się dzieje? – Nic, u nich spokojnie, strzelają gdzieś dalej na północy.

Zaczynam opadać z sił. Przemagam się, lecz czuję, że wkrótce padnę. Zjadłem już całą bułkę i wszystkie cukierki, gościnnie mi wpakowane w Ulinie przez Młodzianowskiego121, nie pomaga! W głowie kręci się wciąż głupia myśl.

– Mój ty mocny Boże! i po co pozwoliłeś, by ci ludzie tyle tego pola zaorali, nogi po prostu tęsknią do jakiejś zmiany. Niechby była nawet mokra łąka, byle nie to jakieś głupie, niedopieczone ciasto, z którego tak ciężko wyciągać nogi.

Może dać spokój? Oddać komendę szefowi, samemu odejść na tyły i siąść na kasztankę, niech ta, jak umie, wyciąga nogi z tej monotonnej, zoranej ziemi. Nie, nie mogę! Przypomina mi się znowu: Tu l’as voulu George Dandin! Tyś tę awanturę wymyślił. Tyś naraził wszystkich na to szalone ryzyko, dla romantycznej hekatomby w Krakowie czy na Podhalu, nie wolno ci przed końcem, gdy ludzie tak samo, jak ty, są zmęczeni, zrzucać z siebie odpowiedzialności. Muszę jednak szukać pomocy. Biorę pod rękę Śmigłego, opieram się mocno – jest lepiej! Dla ulżenia sobie zaczynam myśleć o Moskalach, których zostawiłem za sobą. Zaalarmowani ze wszystkich stron, zbiorą się szukać nas w Ulinie. Będą mieli głupie miny, gdy się okaże, że ptaszek wyfrunął. A te strzały za nami. Pewnikiem teraz po nocy z „nerwów” nie poznają jeden drugiego i strzelają do siebie wzajemnie. Te myśli robią mi znaczną ulgę. Taką psotę wyprawić nieprzyjacielowi!

Patrzę na zegarek – zbliża się piąta. Oho! Zaraz już świt. Jak tam jest z naszą drogą? – Przewodnicy! Czy daleko?

– Już jesteśmy prawie przy drodze Słomniki–Skała – szepczą mi w odpowiedzi. – Za chwilę będziemy widzieć domy.

Istotnie. Srebrne blaski księżyca już znikły, zastąpione przez jednostajną szarość świtu. W tym szarym półmroku odróżniam na prawo i lewo domy obu wsi, pomiędzy którymi mamy przeciąć duży gościniec.

Zapomniane zmęczenie! Porzucam opiekuńcze ramię Śmigłego, znowu mam siebie w garści, a oczy skwapliwie badają przestrzeń. Zwalniamy kroku, by lepiej się rozejrzeć. Na gościńcu, w tym miejscu, gdzie mamy go przeciąć, nie ma nikogo – pusto. W najbliższych domach, we wsi na prawo, jest jakiś ruch. W różnych kierunkach posuwają się ogniki latarń. To jest wojsko! Chłopi u nas po wsiach latarń, by trafić do swej stodoły, nie używają. Ba! widzę w najbliższym domu, jak błyska ogień od zapałki i potem we mgle, od czasu do czasu, żarzy się ogień od papierosa. Ogień błyska wprost w oczy, więc twarz palącego jest skierowana ku nam. Ciekaw jestem, czy widzi on naszą kolumnę, przecie jest taka widoczna już przy tym świcie. Latarń jest dużo musi to być albo tabor, albo artyleria.

Błyska mi szalona myśl. Skierować kolumnę wprost na wieś. Nagłym napadem zakłócić spokój tam panujący, zabrać co się da i hajda do Krakowa! Opanowuję się. Do Krakowa jeszcze szmat drogi, jeszcze po drodze do niego muszą być gdzieś Moskale. Niech śpi licho! Napad by się udał, lecz potem będzie zbyt trudno. Zdążą obskoczyć i zatrzymać. Marsz więc dalej, gdy szczęśliwie nas nie dostrzega ta „wredna istota” z widocznym papierosem w niewidzialnej gębie.

Wchodzimy na ubity gościniec, przekraczamy go, by wejść znowu na zorane pole. Skręcamy ku wschodowi. Oglądam się parę razy, czy nie ma we wsi alarmu. Nie, cicho i spokojnie. Cała kolumna długości kilometrowej prześlizgnęła się przez gościniec. Ba! Z daleka widzę zieloną ścianę lasu – cel najbliższy mego marszu. Czas już, bardzo czas: jest prawie zupełnie jasno, tym bardziej, że chmury się rozeszły, niebo jest czyste. Wzdłuż traktu krakowskiego, jak go nazywają w Królestwie, a warszawskiego – w Krakowie, biegną słupy telegraficzne. Na gościńcu nie widać żadnego ruchu. Przeskakuję przez rów, wdrapuję się na szosę, zapuszczam ciekawy wzrok w gęstwinę pobliskiego lasu i oczekuję jakiegoś zawołania lub strzału. Nie! nic nie ma i cała kolumna szybkim, żwawym krokiem wkrótce kryje się w lesie.

Ach, jakaż ulga! Co będzie to będzie! Awantura nieskończona, do Krakowa mam jeszcze 16 kilometrów i nie wiem, co spotkam po drodze. Ale odpoczynek pewny. Nie jest tak źle na świecie!

Rzucam rozkazy o osłonie lasu ze wszystkich stron, zapowiadam odpoczynek z bronią przy sobie, każę nabijać karabiny i wreszcie odpocząć, odpocząć, wypalić papierosa! Widzę na twarzach wszystkich radosne uśmiechy. Znajduje się u kogoś w manierce zimna herbata, oficerowie rzucają mi płaszcze na ziemię. Kładę się na nie, piję herbatę, palę, uśmiecham się równie radośnie, jak inni, do wschodzącego na czyste niebo słońca. Zapomniane są ciężary, zapomniana męka decyzji i zwątpień. Tak dobrze żyć na tym bożym świecie…

Po chwili zasypiam, każąc przedtem obudzić się za pół godziny. Zasypiam z rozkoszną myślą, że dalej już poniosą mnie nie własne nogi, lecz nogi mojej kasztanki, która tuż niedaleko szczypie jesienną, zwiędłą trawę.

Budzę się od huku wystrzału, budzę się, nie będąc pewnym, czy to mi się przyśniło, czy tu istotnie ktoś strzelił. Zrywam się i siadam, sięgając bezwiednie po brauning na pasie. Już oficerowie pobiegli sprawdzić, co się dzieje. Słucham, a las rozbrzmiewa brzękiem wesołych, młodych szmerów i głosów. Miałem wrażenie, że jestem na majówce z jakąś szkołą. Słońce świeciło, napełniając las blaskiem, poprzecinanym wesołymi plamami. Żołnierze zachowują się jak miłe dzieci.

Było to ogólne odetchnięcie po przebytych trudach i wrażeniach. Ten las wydawał się końcem naszych niebezpieczeństw, jakimś pewnym, niewzruszalnym ukryciem. Wszyscy byli zachwyceni, że jesteśmy tak blisko od Krakowa, nikt nie chciał rozumieć, że kto wie, czy i teraz nie jesteśmy wśród nieprzyjaciół. Zerwałem się, by przerwać ten majówkowy nastrój.

Nakazałem zbiórkę batalionom. Obszedłem wszystkie, z piątym rozprawiłem się ostro za spanie na forpocztach pod Uliną. Kazałem wszystkim być na pogotowiu do marszu, nie czynić żadnych hałasów, nie rozpalać ogni, oficerom być przy swoich oddziałach.

Bezwiednie jednak i sam poddawałem się poczuciu względnego bezpieczeństwa. Dotąd straże wystawione na skraju lasu nie doniosły o niczym podejrzanym, na razie nie spostrzeżono żadnego ruchu. Doprawdy, czy nie sen to był cały dzień wczorajszy z tą piekielnie nużącą nocą?

Zaczynam myśleć, co mam robić dalej. Przede wszystkim, pójdzie naprzód patrol ułanów, wprost drogą na Michałowice, do Krakowa. Jeśli nie spotka Moskali, to ostrzeże najbliższe forpoczty, by nie strzelano do nas, gdy ujrzą kolumnę piechoty, zbliżającą się do fortecy. W dziesięć minut potem awangarda – kompania piechoty, a gdy do niej nikt strzelać nie będzie – reszta w kolumnie szosą do Krakowa. Tak będzie najlepiej.

Dałem odpowiednie rozkazy, pomimo, że wydawały mi się one trochę ryzykownymi […].

Wreszcie przyszła chwila, którą oznaczyłem z góry, i pluton kawalerii wyskoczył na szosę, ruszając od razu ostrym kłusem ku Krakowowi. Strzałów nie ma. Rzucam dalej kompanię awangardy, a w lesie wyciągam kolumnę. Czas! Na kasztankę i z lasu! Klacz lekko przeskakuje rów przy szosie, jestem na niej i – w tej chwili gwiżdże mi nad głową kula, gdzieś z tyłu za mną wystrzelona. Rzucam okiem na prawo i lewo i, doprawdy, śmiech mnie bierze.

Po szosie tam, na górze, gna mój pluton ułański już gdzieś w początkach Michałowic. Widzę, jak migają wśród domów wiejskich ich czapki, a z obu stron szosy umykają pędem na otaczające wzgórza grupy konnych. To Moskale. Moja kompania awangardowa wysunęła się trochę naprzód, lecz jej gros zatrzymało się przy pierwszych domach, wykonując koło nich jakieś niezrozumiałe dla mnie ewolucje. Z lasu za mną już się wysuwał wąż kolumny moich batalionów. Od czasu do czasu, gdzieś z tyłu za nami, ze strony Słomniczek jakiś uparty i niewidzialny Moskalik strzelał i kula z jękiem pędziła nad nami w przestworza. Nad tym wszystkim słońce napełnia świat wesołym blaskiem.

– Ruszać! Na wszelki wypadek, po minięciu pierwszych domów, rozwinąć dwie kompanie na boki, w ślad za uciekającymi kawalerzystami, by nie dać im się zatrzymać i nie pozwolić im ostrzeliwać kolumny. Kompania jedna zostanie w ariergardzie o dobrych kilkaset kroków, przy tych właśnie domach.

Sam spieszę naprzód, by poznać przyczynę zatrzymania się awangardy. Nie potrzebuję pytać: z domów wywlekają moi chłopcy jeńców. Jak się okazało, przy pierwszym ruszeniu plutonu ułanów ukryli się niektórzy z Moskali w domach, reszta z innych chałup umknęła na prawo i lewo od drogi.

Krótkie badanie. Jest ich ośmiu. Trzech z nich z 21 dywizji III korpusu kaukaskiego zabłądziło, doganiając swoją dywizję i przenocowało u kolegów z gwardii. Reszta to gwardziści z finlandzkiego pułku gwardii122, z tak zwanej „myśliwskiej”, raczej wywiadowczej kompanii, wysłanej naprzód ku Krakowowi na wywiad i osłonę pułku, który został pod Słomniczkami. Ci, co uciekali, są tak samo gwardziści, tylko z „konno-myśliwskiego” oddziału.

– Dalej! wziąć ich w szeregi! – Naprzód! bo tam przed nami słychać znowu strzały. Tam musi mieć potyczkę mój pluton kawalerii.

Przyspieszonym, żwawym krokiem ruszamy naprzód, kompanie rozwinęły się na boki, i widzę, jak ich łańcuchy tyralierskie zbliżają się ku wzgórzom. Mamy się wszyscy zejść tam na górze, przy dawnej granicy. W środku wsi Michałowic zastaję paru kawalerzystów, którzy też wzięli jeńców z gwardii, z tegoż finlandzkiego pułku. Zabrano do niewoli dwunastu, z nich jeden ranny, poza tym dwóch zabitych. Było tu więcej Moskali, lecz zaskoczeni z tyłu znienacka, poszli w rozsypkę. U nas strat nie ma. Podporucznik z resztą plutonu popędził dalej do fortecy wypełnić zlecone mu zadanie. Mam więc dwudziestu jeńców i kilka koni, wziętych pod samym Krakowem.

Była to ta osłona od Krakowa, której się tak bałem poprzednio w swoich rozważaniach. Najzabawniejszym jednak było to, że wkradłem się do lasu niepostrzeżenie pomiędzy przednią straż pułku i sam pułk. Ba! Spędziłem w tym lesie półtorej godziny o kilkaset kroków od noclegu finlandzkich gwardzistów, od miejsca, skąd wyszli na wywiad ku fortecy! Trzeba istotnie mieć z jednej strony szczęście, z drugiej tak źle pełniących służbę wrogów, aby podobny kawał mógł się udać!

Na górze, przy dawnym rosyjskim urzędzie cłowym, spędziłem dobre pół godziny, nim się doczekałem zbiórki całego oddziału. Niebezpieczeństwo minęło, byłem tutaj pod osłoną armat krakowskich […]. Przechodziłem tę samą granicę nie jak dawniej ukradkiem, lecz gwałtem, na czele wojska polskiego, niosąc, według swych dawnych marzeń, na ostrzu bagnetów upragnioną swobodę.

Lecz z chwilą, gdy z głowy spadło poczucie odpowiedzialności, brało górę nad wszystkim zmęczenie, zmęczenie fizyczne i nerwowe. Widziałem wszystko jak we mgle jakiejś i, gdy przyszło ruszać, z trudem dosiadłem konia. Więc we mgle spostrzegłem, że ładna z wiekowych drzew aleja, idąca z Michałowic do Krakowa, znikła, a olbrzymie drzewa, jak trupy po boju, leżały ścięte. Jak we mgle spostrzegłem pierwszy fort krakowski, najeżony zewsząd drutami, spoza których żołnierze przyglądali się nam ciekawie. Jak we mgle widziałem kwiaty, które mi wpychały krakowianki, i jakieś pudełko z ciastkami w ręce mi wsunięte. Wszystko tonęło mi w mgle.

Obudziła mnie kasztanka, która, nagle chrapiąc, zaczęła zwijać się pode mną i przysiadać na zadzie. Z wielkim hałasem i dudnieniem szedł naprzeciw nas automobil ciężarowy i kasztanka, wychowanica wolnej wsi, protestowała przeciw takiemu monstrum. A ja, dumny i szczęśliwy, głaszcząc ją po błyskającej złotem w słońcu szyi, uspakajałem ją słowami:

– Głupia, w twoich Czaplach nie byłaś, ale za to jesteś w Krakowie, rozumiesz? W kochanym, cudnym, polskim Krakowie, gdzie żołnierz polski z honorem umrzeć może, rozumiesz? Ty czapelska istoto123! Na tobie, na tobie wjadę, głuptasku, do Wilna!

[…] Nadszedł wieczór, wykąpałem się i dopiero o godzinie 12 w nocy zasnąłem, rozebrany po raz pierwszy od nieledwie tygodnia. Trzy doby nie spałem, bo godzinki podczas biwaku w Krzywopłotach i kwadransa w lasku przy Widomej liczyć niepodobna. Pamiętam, gdym ruszał na wojnę, wahałem się, czy brać na siebie komendę, gdy mam tak słabe i skłonne do nerwów serce. Gdyby mi wówczas kto powiedział, że nie będę spał trzy dni, że wytrzymam przy tym 30-kilometrowy marsz pieszy po zoranym polu, nie mówiąc o moralnych przejściach, które przeżyłem – nigdy bym temu nie uwierzył […].

* * *

Teraz, gdy parę lat upłynęło i myślę na zimno o przejściu przez Ulinę, nie mogę się oswobodzić od poczucia, żem przeżył jak gdyby bajkę z tysiąca i jednej nocy. Pomimo woli zawsze zadaję sobie pytanie, jak to było możliwym, gdy wydaje się nieprawdopodobnym […].

Każde z tych poszczególnych zetknięć z nieprzyjacielem mogło być w tym położeniu początkiem naszej zguby, w najlepszym wypadku – powodem wielkich strat. Każde z nich kończyło się albo niczym, albo nawet naszym triumfem. Być może, że takie zachowanie się Rosjan było wynikiem ich przekonania o zupełnym rozbiciu armii austriackiej, w każdym razie nasze ocalenie w tej ryzykownej awanturze zawdzięczamy przede wszystkim złemu funkcjonowaniu maszyny wojskowej u Rosjan. Dodać muszę, że gdyby nie decyzja wyjścia do Krakowa, to bym narobił tam w środku maszerującego korpusu bardzo dużo bigosu i przykrości.

Drugą przyczyną udania się wyprawy było niewątpliwie zachowanie się ludności okolicznej. Nie mówię tu o doskonałych przewodnikach – przemytnikach, którzy bez pudła prowadzili po bezdrożach. Ale w samej Ulinie nie przebylibyśmy nigdy tak szczęśliwie dnia 10 listopada, gdyby otaczała nas ludność wroga i obca. Nie mówię o mieszkańcach samej Uliny Małej, bo ta była w moim ręku i stamtąd nie wypuszczałem nikogo. Ale otoczenie! W tak gęsto zaludnionej okolicy wsie leżą bardzo blisko od siebie. Więc Buk, więc Ulina Wielka wiedziały przecież o naszym pobycie w ich sąsiedztwie. Tam władza moja, mój bagnet nie sięgał i w każdej chwili każdy z mieszkańców tych wsi mógł zawiadomić kręcące się patrole nieprzyjacielskie o naszej kryjówce w Ulinie Małej. Nic podobnego się nie stało, zostaliśmy nietknięci i nieodnalezieni aż do spotkania patrolu Wieniawy z kozakami.

Trzecią przyczyną szczęśliwego wyjścia z matni – to my sami, ja i moi drodzy strzelcy. Ze złym wojskiem nigdy bym nie zdołał przeprowadzić swego zamiaru. Nie idzie tu o samą technikę przeprowadzenia sprawy i o ciężary pracy fizycznej żołnierza, chociaż one odegrały w tej akcji niemałą, ważną rolę. Myślę przede wszystkim o „morale” wojska. Zaczynając od wymarszu z Wolbromia w kierunku Miechowa, gdym się oddalał od armii austriackiej i szedł ku nieprzyjacielowi, narażałem nerwy swoich podwładnych na niezwykłą próbę. Ja wiedziałem o celu tej próby, oni nie mieli o tym, jak się mówi, zielonego wyobrażenia. Wciągnąłem ich w Ulinę z nocnym wymarszem stamtąd. Wtedy już każdy czuł jakąś niesamowitą atmosferę dokoła i przy najmniej rozwiniętej wyobraźni niepodobna było nie odczuwać oddechu śmierci i zagłady na twarzy. A jednak przez cały czas nie było ani jednej chwili zawahania się „morale” żołnierskiej, braku dyscypliny czy objawów depresji. Spokojnie, nawet, zgodnie z naszym charakterem narodowym i żołnierskim stylem, trochę lekkomyślnie pełniono służbę nakazaną, bez szemrania i skargi. W ciągu całego marszu nie miałem wcale maruderów, pomimo że marsz był bardzo uciążliwy, nawet dla wtrenowanego wojska. Po niespanej prawie nocy, po uciążliwym odwrocie z Dęblina, przemaszerowaliśmy nocnym marszem z Uliny do Widomej 25 kilometrów124 bez odpoczynku w bardzo ciężkich warunkach taktycznych, szliśmy większą część marszu po zoranym polu, nie po gładkiej drodze. Dla najlepszego wojska jest to próba nie lada! Toteż na głębokim moim zaufaniu do żołnierza i jego sił moralnych polegała duża część powodzenia. Z innym żołnierzem nie bardzo bym się odważył na takie ryzyko. Przypuszczam, że ta równowaga ducha żołnierskiego musiała polegać w pewnej mierze na odwrotnym uczuciu u żołnierzy – na zaufaniu do mnie.

Sam oglądam się na eskapadę ulińską zawsze z uczuciem dumy i radości. Radości dlatego, że rzadko podczas wojny przeżyłem tyle wrażeń i że już nigdy nie postawiłem na kartę dla osiągnięcia celu tak dużo, jakem zaryzykował 9 listopada. Nie chcę być źle zrozumianym. Nie idzie tu o ryzyko dla ryzyka, o rozkoszowanie się ryzykanctwem, idzie o to, że wojna i wszystkie zjawiska wojenne są połączone z ryzykiem nie fizycznym jedynie, związanym ze śmiercią – jest to ryzyko żołnierskie – lecz ryzykiem przegranej, ryzykiem nieosiągnięcia zamierzonego celu – jest to ryzyko każdego dowódcy. I jeżeli nie sądzono mi zaznać ryzyka wielkich przedsięwzięć wojennych, to na swoją skalę zaryzykowałem podczas Uliny prawie wszystkim. Dla celu, który uznałem za godny tego, postawiłem na kartę swej umiejętności, zdolności, jednym słowem na siebie, prawie wszystko, co miałem najdroższego – to, co uważałem za zawiązek wojska polskiego.

Z dumą zaś patrzę na Ulinę dlatego, że powziąwszy postanowienie zupełnie samodzielnie, bez odpowiedzialności przed kimkolwiek, nie cofnąłem się do końca przed jego przeprowadzeniem, pomimo iż trudności spiętrzały mi się na każdym kroku, a ryzyko z każdą chwilą zwiększało się do niemożliwości. Otwarcie też wyznaję, że dopiero po Ulinie zacząłem sobie ufać i wierzyć w swoje siły. I być może właśnie dlatego słyszałem nieraz potem słowa moich żołnierzy: – Teraz za Komendantem pójdziemy wszędzie! Jeżeli on nas wyprowadził z Uliny, to już jesteśmy spokojni! Był to więc jakby mój egzamin, który złożyłem zarówno przed sobą, jak przed żołnierzami.

Skończono w Magdeburgu, w więzieniu, dnia 7 września 1917 r.

Pierwszy rozkaz do Wojska Polskiego125

Żołnierze!

Obejmuję nad Wami komendę w chwili, gdy serce w każdym Polaku bije silniej i żywiej, gdy dzieci naszej ziemi ujrzały słońce swobody w całym jej blasku. Z Wami razem przeżywam wzruszenie tej godziny dziejowej, z Wami razem ślubuję życie i krew swoją poświęcić na rzecz dobra Ojczyzny i szczęścia Jej obywateli.

Żołnierze! W ciągu wojny światowej w różnych miejscach i warunkach tworzyły się próby formacji wojskowych polskich. Przy kalectwie – zdawało się – nieuleczalnym naszego Narodu próby nawet, gdy były szczytne i bohaterskie, były z konieczności karle i jednostronne. Pozostałością tych stosunków jest niejednolitość szkodliwa wojsku. Liczę na to, że każdy z Was potrafi siebie przezwyciężyć i zdobędzie się na wysiłek dla usunięcia różnic i tarć, klik i zaścianków w wojsku, dla szybkiego wytworzenia poczucia koleżeństwa i ułatwienia pracy.

Żołnierze! Cały Nasz Naród staje teraz przed zagadnieniami, które rozwiązać będzie mógł tylko przy nadzwyczajnym wysiłku i naprężeniu swej siły i woli. W swoim zakresie zagadnienia te stają i przed nami. Rozwiązać je będzie nam tym trudniej, że twarda nasza służba nakłada nieraz ciężaru więcej na uczucia i serca żołnierza. Zarówno w najradośniejszych, jak najcięższych chwilach żołnierz musi być opanowanym i zrównoważonym, zdolnym do wykonania swego zadania w porządku i dokładnie. Wykroczenia pod tym względem są tym łatwiejsze, gdy wszystko dokoła w tej podniecającej chwili nie ma tych dodatkowych ciężarów, jakie zawsze na sobie niesie żołnierz.

Chciałbym, abym pod tym względem nie potrzebował robić Wam wyrzutów i abym mógł, zdając sprawę ze swych czynności przed narodem, powiedzieć sumiennie o sobie i o Was, że byliśmy nie tylko pierwszymi, ale i dobrymi żołnierzami zmartwychwstałej Polski.

Rozkaz ten przeczytać przed frontem podwładnych mi oddziałów.

Warszawa, dn. 12 listopada 1918 r.

Józef Piłsudski

Rozkaz noworoczny (31 grudnia 1919 r.)

Żołnierze!

Ubiegły rok pamiętnym będzie w naszych dziejach, jako pierwszy rok życia naszego na swobodzie.

Byliśmy dotąd sługami obcych, żyliśmy w poniewierce, tak że Polak znaczył to samo na świecie co niewolnik, a najsłuszniejsze skargi odtrącano z niechęcią, jak się otrząsa od natrętnej i dokuczliwej muchy.

W tym położeniu trwaliśmy sto dwadzieścia lat. Nic więc dziwnego, że gdy i nam zaświeciło słońce wolności, to wszyscy, nie wyłączając i bardzo wielu samych Polaków, patrzyli na nas dawnymi oczami.

Widzieli w nas naród słaby, wiecznie skarżący się na swoją niedolę, nie bardzo zdolny do rządzenia sobą – ot tak, ani żyć, ani umierać.

Teraz minął rok naszej wolności. Rok pracy ciężkiej i żmudnej. Rok, podczas którego każdy z Was w swym zakresie miał złożyć dowód, do czego jest zdolna Polska, czy ma świat zmuszać do szacunku, czy lekceważenia.

Żołnierze! Rad jestem stwierdzić, że Wasza krwawa praca, że Wasz codzienny trud i znój przyczyniły się znakomicie do utrwalenia naszej swobody i podniesienia wartości Polski w świecie.

W pierwszej chwili zostaliśmy napadnięci i zagrożeni zewsząd przez złych sąsiadów przyzwyczajonych do naszej słabości.

Wasz to bagnet, Wasza szabla, Wasza pierś i krew odparły wszędzie zwycięsko nieprzyjaciół, utrwaliły granice i pozwoliły wszystkim obywatelom Polski spokojnie pracować wewnątrz kraju.

Cześć Wam, Koledzy, za to i chwała!

Póki imię Polski nie zniknie na świecie, póki jedno serce polskie bić za nim będzie, póty nie zagaśnie serdeczna, wdzięczna pamięć o pierwszych żołnierzach swobodnej, niezależnej Polski.

Przyjdą po was nowi żołnierze polscy, którzy, co daj Boże, pracować będą w pokoju i pewności życia Ojczyzny. Nie będą już może żołnierzami z epoki burzy dziejowej.

Życzę Wam przy Nowym Roku, by wtedy ci przyszli koledzy przy swojej pracy mogli z Was brać przykład i w spokojnej wsi czy mieście z dumą Was wskazywali, mówiąc – patrzcie, to jeden z tych, co ongiś słabej i wołającej o ratunek Ojczyźnie dał moc i trwałość życia.

Warszawa, dnia 31 grudnia 1919 r.

J. Piłsudski

Przemówienie w dniu pierwszego posiedzenia Kapituły „Virtuti Militari” 126 (22 stycznia 1920 r.)

Moi panowie!

Dzień wprowadzenia w życie Orderu „Virtuti Militari”127 związałem z dniem wybuchu powstania styczniowego. Zrobiłem to rozmyślnie i to dlatego, aby związać życie nowoczesnego żołnierza Polski ze wszystkimi walkami przeszłości, które dla jej swobody toczono.

Lecz poza tym, gdy mowa o 1863 r., nie mogę i nie chcę się powstrzymać od wypowiedzenia kilku uwag, złączonych do pewnego stopnia z mymi personalnymi przeżyciami.

Jeden z naszych wielkich poetów, mówiąc o Polsce porozbiorowej, twierdził, że myśmy z „Twego nazwiska zrobili pacierz, co płacze, i piorun, co błyska”128. Zachowując cały szacunek dla pacierza, czy wtedy, gdy płacze, czy wtedy, gdy błaga, rozumiem, jak i wy zapewne, panowie, że rzeczą właśnie żołnierza jest stworzyć dla ojczyzny piorun, co błyska, a gdy trzeba – uderzy.

Gdy myślę jako żołnierz, nawet pomijając wszelkie uczucie patriotyczne, muszę schylić czoło przed olbrzymim żołnierskim wysiłkiem ludzi 1863 r. Źle uzbrojeni, źle wyżywieni, wytrzymali półtora roku, walcząc, jako żołnierze, z olbrzymim, potężnym wówczas państwem. Walczyli nieraz nawet bez nadziei zwycięstwa. Pomyślcie więc, panowie, jako żołnierze, czy nie jest to dowodem wielkiej mocy moralnej i wielkiej tężyzny żołnierskiej?

Przyszła na nich, co prawda, klęska, lecz to zdarzyć się może w każdej wojnie, przytrafić się może każdemu wojującemu. Lecz dla tych żołnierzy w sądzie narodu, którego bronili, przyszła klęska głębsza, bo klęska moralna. Ze słów poety o „pacierzu, co płacze, i piorunie, co błyska”, w udziale zostawiono im w najlepszym razie tylko ten pacierz, co płacze. W najgorszym: wolę nie mówić tu o sądzie. Piorun, co błyska, został im odmówiony, zostawiono go jeszcze w spokoju w dziecinnych główkach, pozwolono nań patrzeć tylko dziecięcym naiwnym oczętom. Naród zrzucił z siebie pamięć żołnierskiej pracy 1863 r., tak jak to dziecko, spieszące do zrzucenia krótkich chłopięcych spodenek.

Rozumiem dobrze, starzy koledzy, ile się goryczy nieraz w waszych sercach zbierało, i może pociechą wam będzie, że byli nieszczęśliwsi od was ci, którzy wam zazdrościli. Należałem do ich liczby. Gdy nastąpiły po waszej klęsce ciężkie czasy niewoli nie tylko fizycznej, ale i duchowej, zdawało się często, że szczęście powitania wiosny, które dotąd miało każde pokolenie Polski, moje pokolenie ominie. I wtedy nieraz, zmęczony dzikimi warunkami podziemnej walki, zazdrościłem wam gorąco szczęścia walki, oko w oko, pierś w pierś z wrogiem. Przyjemnie mi więc dzisiaj, w dniach tryumfu, widzieć was pośród nas, jako zasłużonych kolegów w pracy nad piorunem, co błyska i uderza.

Moi panowie! Obchodzimy dziś uroczystość wprowadzenia Orderu „Virtuti Militari”. Na znaku tym, który nosimy na piersiach, wypisane jest hasło: cnocie wojskowej. Cnota, moi panowie, jest wartością moralną o charakterze najzupełniej bezosobowym, o charakterze bezambicyjnym, o charakterze, który z góry przypuszcza poddanie się pokorne człowieka tej wartości, którą cnota wyobraża. Jeśli w napisie dodany jest napis: wojskowej, to tylko dlatego, że wysokie napięcie moralne wymaganym jest w czasach wyjątkowych, w czasach wojny. Jest to czas, kiedy człowiek, przyodziany w mundur żołnierza, chodzić pod rękę musi, jak z damą swego serca, ze śmiercią. Jest to czas, gdy taki człowiek ciągnąć musi gałkę czarną, co oznacza dla niego śmierć, kalectwo, chorobę, lub białą, co dla niego oznacza zdrowie i życie. Służyć tylko cnocie potrafi niewielu. Dlatego też na odwrotnej stronie naszej odznaki wypisane jest ułatwienie tej służby, w postaci słowa „honor”. Honor, jak ktoś się dowcipnie wyraził, jest surogatem cnoty, jest pozwoleniem na posiadanie ambicji, na wniesienie do służby całego mnóstwa cech indywidualnych. Lecz nie szukajmy przy tym tego, by zrobić honor fachowym. Nie szukajmy obstawienia go mnóstwem artykulików i formalności, za którymi ginie cała treść honoru. Honor nasz powinien polegać na służbie, komu zaś służymy, to wypisane jest w ostatnim słowie naszej odznaki. Służymy ojczyźnie, a służba jest niczym innym jak słuchaniem praw, przez ojczyznę dla ojczyzny ustanowionych.

Jako najstarszy kawaler Orderu „Virtuti Militari” i jako Naczelny Wódz armii naszej, wznoszę ten kielich na cześć Tej, w której służbie cnotliwie i honorowo dotrwać mamy.

Moi panowie! Niech żyje Rzeczpospolita Polska!

Obrona Lwowa129 (7 sierpnia 1923 r.)

Szanowne panie i panowie!

Historia, wielka mistrzyni życia i nauczycielka, i wielki sędzia czynów ludzkich, ze specjalnym umiłowaniem wybiera dla swoich studiów okresy przełomów, okresy kryzysów. Występują bowiem wtedy na jaw z większą wyrazistością niż w innych epokach, niż w innych czasach, ludzkie czyny, ludzkie słabostki i siły ludzkie, cnoty i wady, jednym słowem – pełnia duszy człowieka […].

Obrona Lwowa w życiu powstającego państwa polskiego w przełomowym okresie naszego istnienia odegrała zbyt znaczną i wielką rolę, by jakikolwiek historyk tej właśnie części naszych działań i naszego życia nie musiał poświęcić specjalnej uwagi. W obronie Lwowa ześrodkowało się w swoim czasie gros wysiłków całej Polski. Jeżeli ją weźmiemy pod względem wojskowym, to cztery piąte sił, tworzonych z takim wysiłkiem, zebrało się nie gdzie indziej, jak na placach boju koło Lwowa, zostawiając zaledwie małą cząstkę gdzie indziej, a wysiłki wojskowe w owym czasie tworzenia siły ramienia zajmowały również gros wysiłków całego społeczeństwa. Jeżeli weźmiemy życie polityczne państwa świeżo tworzącego się ze wszystkimi próbami i niedogodnościami każdego życia politycznego, to również znajdziemy, że ono przez dłuższy czas ześrodkowało się nie koło czego innego, jak koło wypadków, dziejących się koło waszego miasta. Ja osobiście, ze wszystkimi swoimi wadami i cnotami, całą swą mocą czy bezsilnością stałem w centrum zjawisk polskich, magna pars fuit130 wszystkiego tego, co się w Polsce działo […].

Proszę panów, z wielką ulgą dowiedziałem się względnie prędko, że 5 pułk Legionów, stojący w Przemyślu, na wieść o tym, że Lwów jest bardzo zagrożony i że traci nadzieję utrzymania się, bez rozkazu gen. Roi131 pod dowództwem ppłk. Tokarzewskiego132 ruszył naprzód na ratunek.

Dziełem więc 5 pułku było to, że Lwów pozostał w rękach polskich.

Zrobił to 5 pułk Legionów, ppłk Tokarzewski wbrew zdaniu swych przełożonych, gdyż i Przemyśl był również niepewny, również w Przemyślu drżano o utratę tego miasta – i wszelkimi siłami starano się mieć go koło siebie. Decyzja ppłk. Tokarzewskiego, który poszedł wbrew swym przełożonym dla was, Lwowa, fakt ten, powtarzam, oswobodził mnie od wielu trosk. W pierwszej chwili nie miałem wyobrażenia, jakie siły są nieprzyjacielskie. Tutaj tych sił mierzyć czymkolwiek nie byłem w stanie. Wiadomości byty zanadto sprzeczne, były zanadto niedokładne, abym sobie mógł właściwie wyobrazić, co to jest ten front lwowski, co to jest ta walka we Lwowie. Z jednej strony układy, prowadzone przez ludzi wszystkich stronnictw, z drugiej strony garść ludzi walczących, tak że nie mogłem nawet wiedzieć, czy nie walczą oni przeciw układającym się i czy tam wewnątrz nie ma jakichś dzikich pomiędzy sobą sporów. Z drugiej strony doszły mię wieści, że po dotarciu do Lwowa 5 pułk Legionów świadomie poszedł dalej naprzód. Wiecie państwo – nabiera się złego przeświadczenia o nieprzyjacielu, który tak łatwo Lwów opuścił133. Ale nieprzyjaciel okazał się silniejszy. Lwów został na nowo zagrożony. Proszę państwa, przystępuję do analizy faktycznej, kto był dalszym obrońcą Lwowa.

W swej pracy organizacyjnej jako Naczelny Wódz zrobiłem krok błędny czy niebłędny, nakazując jako pierwszy krok przy organizacji wojska mobilizację Polskiej Organizacji Wojskowej134 – zwołać żołnierzy pod broń nie sposobem poborowym, lecz sposobem ochotniczym. Motywy, które mnie skłoniły do tego kroku, były następujące: niezwykłe ubóstwo materialne, z którym spotkałem się przy pierwszym kroku, tzn., że żołnierze, przychodząc do koszar, nie znajdowali tam ani siennika, ani poduszki, ani słomy, ani kołdry, ani ubrania, ani butów. Pamiętam, w tych czasach zwiedziłem obecny 36 pułk, który tu walczył także pod Lwowem i który miał tradycje specjalne jako pułk powstały z legionu akademickiego, tzn., że mnóstwo młodzieży inteligentnej, mnóstwo akademików w zapale wojennym dla służby, dla ojczyzny do tego pułku się zapisywało. Poszedłem rozmyślnie zwiedzić koszary, aby zobaczyć – jak ten pułk żyje. Znalazłem to, co powiedziałem. Nie mieli chłopcy koców, nie mieli chłopcy ubrania wojskowego, broń, co prawda, się ściągało, ale w niewielkiej ilości. Nie mieli butów, ale za to chodzili w lakierkach, a więc w obuwiu bardzo eleganckim, ale bardzo mało nadającym się do służby wojskowej, z lekkomyślnością młodzieńczą sądząc, że to nic nie szkodzi. Osobiście nie chciałem ich wyprowadzać z tego błędnego pojmowania, albowiem wolałem pozostawić ich w lakierach, niż starać się ich zniechęcać, zaczynać im opisywać grozę ich położenia, tzn. niepotrzebnie ich przerażać. Sądziłem, że ochotnicy staną do pracy i znosić będą biedę materialną znacznie łatwiej niż żołnierz poborowy, żołnierz, który z musu przychodzi, który przychodzi na żądanie państwa i pragnie także możliwości życia, której dać mu nie było można. W ten mniej więcej sposób formowały się bataliony po różnych kątach Polski, niedostatecznie zaopatrzone, ba – z niedostatecznym uzbrojeniem. Broń zbierano z różnych kątów, rzucano ją w nieporządku. Brak amunicji w wojskowym tego słowa znaczeniu wyrastał z każdego kąta.

Ochotnicy zbierali się chętnie i niepodobna było nie brać ochotnika, który miał zapał i chęć zostania żołnierzem […]. Zatrzymałem się więc na powołaniu ochotników i nakazałem najbardziej gotowej organizacji – Polskiej Organizacji Wojskowej – postawić pod broń wszystkich swoich zwolenników i pociągnąć do swych szeregów możliwie najszersze koła młodzieży, która by zgodziła się w tych złych i trudnych warunkach stanąć na służbie Polski jako żołnierze. Ta mobilizacja peowiacka dała nam 50 000 żołnierzy, także początek armii polskiej i początek jej organizacji opiera się nie na czym innym, jak właśnie na Polskiej Organizacji Wojskowej i jej zwolennikach. Takie to bataliony formowałem i, naprędce zorganizowawszy, pchałem je na Lwów […].

Żołnierze walczący pod Lwowem złożeni byli z trzech elementów: 1) żołnierz ochotniczy, którego dał Lwów, a który był najmniejszy liczebnie, 2) większy liczebnie dlatego, że z większej części kraju ściągnięty, to chłopcy ochotnicy, którzy zgłosili się z zachodniej Galicji, i wreszcie – 3) olbrzymie gros, które tworzyły bataliony i kompanie w Królestwie z peowiaków.

Walka, która się tu odbywała pod Lwowem, odznaczała się charakterem niezwykle dziwacznym pod względem pracy wojskowej. Nieraz w Belwederze zachodziłem w głowę, jak właściwie takie dziwactwa mogły się w ogóle utrzymać. Na moje pytania gen. Rozwadowski135 dawał mi różne wyjaśnienia, mimo to nie mogłem pozbyć się wątpliwości, które ciągle mi siedziały w głowie. To, co się działo, było zbyt nadzwyczajne i dlatego postanowiłem pojechać na miejsce, by stwierdzić stan rzeczy własnymi oczyma. Przyjechałem na front lwowski136 z Przemyśla pociągiem pancernym, inaczej bowiem nie chciano mię wysłać. Przybyłem do Lwowa i obszedłem różne części frontu. Obserwowałem miasto, obserwowałem życie wojskowe, rozmawiałem z dowódcami, widziałem pracę i – wyznaję państwu – wróciłem mocno uspokojony. To, co wydawało mi się przedtem dziwacznym, okazało się naturalnym, co wydawało mi się naturalnym – okazało się dziwacznym. Organizacja wojska wydała mi się jakąś niesłychaną pstrokacizną, niemożliwą do dowodzenia, i żądałem od gen. Rozwadowskiego, tak jak i od później wyznaczonego gen. Iwaszkiewicza137, zreorganizowania tego tłumu bez organizacji, za który uważałem ówczesne wojsko zebrane pod Lwowem. Mnóstwo drobnych oddziałów, rozbitych na kompanie, na grupy, podgrupy najrozmaitsze, ich ułożenie było tak trudne i skomplikowane, iż przypominam sobie, że mniej więcej półtorej godziny spędziłem z gen. Rozwadowskim i jego szefem sztabu dla wytłumaczenia mi prostych rzeczy, a które technicznie w wojsku nazywamy ordre de bataille138. Natomiast przegląd wojsk, walczących pod Lwowem, uspokoił mię pod jednym względem: to, co mi się wydawało trudne, to ludzie łatwo wykonywali.

Stało tu wojsko tak źle ubrane, wojsko tak licho wyekwipowane, wojsko tak źle zaopatrzone, stojące na samej peryferii wielkiego miasta i broniące się na 60-kilometrowej przestrzeni, na froncie, gdzie się ludzie nieledwie plecami o siebie opierali. Było to tak sprzeczne z wszelką strategią, że zdawało się niemożliwe, by ludzie ci mogli długo się utrzymać. Jeżeli zdołali, to właśnie dzięki wartości moralnej. Żołnierz na tym przedmurzu naszej Polski, którym jest Lwów, gdzie wszystkie wiatry ze wszystkich kierunków dają sobie rendez vous, gdzie zatem jest względnie trudno wytrzymać nawet dobrze ubranemu człowiekowi, ów wytrzymał nieraz pół nago, nieraz boso, nieraz głodny, gdyż aprowizacji dostatecznej dać nie było można. Wszędzie, gdzie byłem, widziałem ducha i pewność, że się utrzyma. Kampania lwowska należała, zdaniem moim, do najcięższych rzeczy, które żołnierze wytrzymali. Nie dziwię się wcale wrażeniu cudzoziemców, którzy potem ze łzami w oczach opowiadali mi o bohaterstwie żołnierza naszego, który w takich warunkach pracować jest w stanie. Mówili mi, że jeżeli kiedykolwiek wątpili o prawach Polski do Lwowa, to widok żołnierza polskiego, który w tych warunkach w tym piekle życiowym, w którym żaden inny żołnierz dwa tygodnie przetrwać by nie potrafił, to widok tych żołnierzy, którzy z zapałem bronili tego miasta, był dostatecznym motywem, aby przyznać go Polsce […].

Przechodzę, moi państwo, do strony moralnej obrony Lwowa. Jest faktem niezaprzeczonym, że zapał i chęć obrony zagrożonego miasta w całej Polsce była bardzo wielka. To dodawało zapału, dodawało wytrwania żołnierzowi w ich ciężkich materialnie warunkach. Moralne znaczenie miało i zachowanie się samego Lwowa. Jestem starym żołnierzem, który wiele rzeczy jako żołnierz widział. Dlatego też, przyglądając się Lwowowi w czasie swego pobytu, miałem, przyznam się, w pierwszej chwili niechęć do przeceniania znaczenia wojny pod Lwowem. Wojna tu oddechem swoim nie niszczyła. Nie płonęły tu pod gorącym oddechem wojny, tak jak gdzie indziej, tysiącletnie wieże kościelne, jak źdźbła słomy, pod naciskiem wybuchów, nie waliły się wieże, kamienice i wasze mieszkania, pod gorącym i zatrutym oddechem wojny liście waszych parków nie opadały zatrute, tak jak to było gdzie indziej. Pod gorącym oddechem wojny nie zamierało życie całe, tak jak to było gdzie indziej. Oddech wojny mnie, żołnierzowi, wydawał się łagodny. Działał on jednak na miasto, tylko inaczej. Miasto o stu kilkudziesięciu tysiącach mieszkańców ma swoje konieczne potrzeby. Te potrzeby odcinała wam wojna. Woda, asenizacja, aprowizacja – te przekleństwa życia w wojnie działały na miasto, robiąc powoli, lecz skutecznie zgubę miasta, zgubę jej mieszkańców. Siłę tego działania czuć było w mieście, czuć ją było przez zmysł powonienia, czuć ją było na bladych twarzach dzieci, na zmęczonych twarzach kobiet i mężczyzn, na żniwie śmierci, która chodziła po mieście, biorąc i chwytając drogie każdemu człowiekowi osoby. To zatrucie powolnym oddechem wojny, bez całej grozy wojny, bez tego całopalenia miasta w jednym wybuchu, było może dla mieszkańców silniejszą próbą niż ten silny oddech wojny, który w jednej chwili niszczy tysiąc lat kultury i budowy, i który człowiekowi żadnej nadziei w jednej chwili nie pozostawia. Tu codziennie trzeba było walczyć o nadzieję, codziennie walczyć o siłę wytrwania. Wojsko, rozrzucone na samym brzegu miasta, tramwajem jeździło do okopów, wracając tramwajem z placówki do kawiarni, mieszając się z ludnością. Ludność stawała się wojskiem, wojsko stawało się ludnością. Żaden wpływ dowódców nie mógł być tak silny, jak to codzienne przenikanie wojska do ludności i ludności do wojska. Istniała codzienna zależność żołnierza od ludności, codzienna zależność ludności od dobrego lub złego humoru swego obrońcy. A trwało to tak miesiącami. I kiedym ja, jako sędzia wojskowy, dający nagrody, odznaczający ludzi, myślał i przemyśliwał nad kampanią pod Lwowem, to wielkie zasługi waszego miasta oceniłem tak, jak gdybym miał jednego zbiorowego żołnierza, dobrego żołnierza i ozdobiłem Lwów krzyżem Virtuti Militari139, tak że wy jesteście jedynym miastem w Polsce, które z mojej ręki, jako Naczelnego Wodza, za pracę wojenną, za wytrzymałość otrzymało ten order […].

Proszę państwa, kończę krótkim streszczeniem. Lwów w początkach naszego istnienia zajął bardzo wielkie i zaszczytne dla niego miejsce. Stał się on centrum myśli, życzeń, serc i uczuć polskich. Zaszczytna to rola i niejedno miasto wam tych chwil zazdrości. Lwów wytrzymał ciężką walkę. Przede wszystkim walkę z sobą, walkę z własną słabością, z własnym niedomaganiem i, zwyciężywszy własną słabość, dał moc i siłę obrońcom. Obrońców spośród siebie miał względnie niewielu – większość przybiegła skądinąd. Miasto zostało polskim, po akcie odwagi i czynu 5 pułku legionowego pod dowództwem ppłk. Tokarzewskiego. Im przypisać należy fakt, że Lwów od tej chwili, gdy pułk ten wszedł do Lwowa, stał się na zawsze polskim […].

Rok 1920140

Rozdział siódmy

2 sierpnia [1920 r.] wróciłem z Chełmna do Warszawy. Znalazłem ją w znacznie trwożniejszym nastroju, niż ją zostawiłem przy odjeździe. Istotnie, ostatnia rzeczna przegroda, osłaniająca Warszawę od północy i wschodu – Narew, była prawie w posiadaniu nieprzyjaciela. Już nazajutrz padła Łomża i cała nasza 1 Armia cofała się ku stolicy. Na Bugu stały jeszcze w gorącej walce wojska naszej 4 Armii i Grupy Poleskiej. Lewe skrzydło tej armii było już silniej zagięte wzdłuż Bugu ku zachodowi, wobec posuwania się naprzód 15 i dużej 3 Armii sowieckiej. Dalej ku południowi, też na Bug, w stronę Chełma, Hrubieszowa i Sokala cofały się dobrowolnie z mego rozkazu 3 i części naszej 2 Armii. Bój z jazdą Budionnego141 zamilkł. Brody zostały przez nas na Budionnym zdobyte i pomimo że w ostatniej fazie boju jazda nasza pod Klekotowem nieco ucierpiała, Konna Armia Budionnego nie miała siły po tym boju rozpocząć natychmiast zaczepnych operacji. Ogólny więc rozkład strategiczny nie zmienił sią zasadniczo w niczym. Jak dawniej, od 4 lipca, północ stała u nas gorzej niż południe i zgodnie z dotychczasową receptą działań wojennych oczekiwać można było, że z chwilą, gdy p. Siergiejew142 ze swoją 4 Armią gdziekolwiek odniesie zwycięstwo, zacznie się cofać najpierw nasza 1 Armia, za nią 4. Nasze zaś południe, które świeżo odniosło pół-zwycięstwo nad Budionnym, zostawione będzie swojemu losowi.

Była jednak dla obu stron zasadnicza różnica w sytuacji strategicznej w porównaniu ze wszystkimi poprzednimi. Po pierwsze, wojska sowieckie zbliżały się ku stolicy polskiej, ku Warszawie, co niechybnie obciążało niezmiernie nasze położenie, dając strategiczną przewagę przeciwnikowi. Zrównoważyć tej przewagi nie mogła okoliczność, że po raz pierwszy od tak dawna mieliśmy Konną Arię Budionnego, na pół pobitą, przed swoim frontem, a nie tak jak zawsze, na tyłach. Lecz może więcej wpływał na zmianę sytuacji strategicznej stron obu fakt, że pomiędzy północą a południem przestawała już istnieć ogromna bariera strategiczna w postaci Prypeci, otoczonej błotami. My, Polacy, wszystkie wygody ominięcia tej bariery mieliśmy po swojej stronie – wojska sowieckie miały jeszcze przed sobą Bug, który krępował swobodę manewrowania wszystkimi siłami.

W początkach swej pracy, charakteryzując p. Tuchaczewskiego143, mówiłem, iż widzę w nim typ wodza zbyt jednostronnie zaabsorbowanego własnym jedynie zadaniem i własnymi myślami. Typ ten nazywam typem doktrynera, dla którego napoleońska réalité des choses rzadko istnieje. Przypuszczam, że i w tym wypadku p. Tuchaczewski spokojnie znegliżował stan rzeczy na południu od swych armii i spokojnie nad niebezpieczeństwem mu grożącym przeszedł do porządku dziennego. Drugie zapomnienie o réalité des choses wyrażało się, jak mi się zdaje, w negliżowaniu przeciwnika, którego w wyobraźni swojej, jak i w książce, tak często „miażdżył”, „rozgramiał” i „rozpylał”. Miał, co prawda, w tej sprawie niemałe usprawiedliwienie. Dotąd walcząc z gen. Szeptyckim144, „pochód ku Wiśle” przeprowadzał względnie bardzo łatwo i wszystkie próby oporu właściwie łamał wysiłkami jednej 4 Armii. Umiał on zresztą skoncentrować często przeciw jednej naszej 1 Armii przeważające siły, a zostawiał przeciwko reszcie naszego wojska małą część swych wojsk, jak gdyby był zupełnie pewny, że z naszej strony żadnej niespodzianki spodziewać się nie może. Lecz gdy p. Tuchaczewski w dziełku swoim nad sytuacją się zastanawia, wpada zawsze w dziwną sprzeczność. Z jednej więc strony, wierząc w „zmiażdżenie”, tak często powtarzane, stwierdza, że było to już nie wojsko, z którym wypadało mi się mierzyć w lipcu tegoż roku, gdyż było całkowicie zdemoralizowane. Poza „rozgromieniem” zaś wszystkie tyły były zawalone przez dezerterów. A obok tego w wyobraźni p. Tuchaczewskiego, dzięki zaostrzonym stosunkom klasowym, wszędzie wewnątrz Polski „głucho się burzyło” albo „kłokotało i burliło”, czyli wrzało. Mógł więc negliżować takiego przeciwnika! Jednak p. Tuchaczewski w sposób nawet przesadny i nieodpowiadający prawdzie przedstawia szybki niesłychanie wzrost naszych sił wojennych w tym okresie. Dodaje przy tym, że nowe formacje „bez względu na swą młodość i brak wyszkolenia miały dostateczne zalety bojowe”. Nawet jako jedną z przyczyn klęski pod Warszawą podaje on tę zwiększoną wartość wojenną naszego wojska. Znowu powiem, że sprzeczności takie, jawnie niezgodne z réalité de choses, godzić może jedynie głowa doktrynera.

Wynikiem rozumowań i rozważań p. Tuchaczewskiego był rozkaz, dany przez niego 8 sierpnia […]. Dodam, że rozkaz ten nam, stronie polskiej, był nieznany i skazani byliśmy na domysły oparte na obserwacji ruchów nieprzyjaciela. Negliżowanie przeciwnika występuje w tym rozkazie nadzwyczajnie jaskrawo. P. Tuchaczewski wiedział, gdyż mówi o tym bardzo wyraźnie przy swoich rozważaniach, że właśnie w Warszawie i jej okolicach, a włączam do nich i Modlin, koncentrowaliśmy możliwie wielkie siły dla obrony stolicy. Pomimo to p. Tuchaczewski skierowuje na Warszawę wraz z Modlinem dwie swoje najbardziej południowe armie. Dwie zaś północne, w tym najsilniejszą 15 Armię, rzuca na obejście Warszawy, nakazując forsować Wisłę pomiędzy Płockiem a Modlinem. Robi więc manewr, przy którym siły jego, już oddzielone znaczną przestrzenią od 12 Armii, pozostałej nad Bugiem, mają być jeszcze przepołowione szeroką i silną przegrodą Wisły. Trzeba mieć bardzo złe pojęcie o przeciwniku oraz o jego wartości wojennej, gdy się na tak niebezpieczny manewr zdobywa. Za osłonę od południa tego manewru mogła być uważana tzw. Grupa Mozyrska145, którą p. Sergiejew liczy na dwie dywizje. Dodana do nich jest zbliżająca się, lecz znacznie jeszcze w tyle będąca, 58 Dywizja, oddana p. Tuchaczewskiemu z 12 Armii. Lecz w rozkazie grupa ta nie otrzymuje wyraźnego zadania osłaniania manewru, przeciwnie – p. Tuchaczewski nakazuje jej także „pochód za Wisłę” ze sforsowaniem jej w okolicach Dęblina.

Powtarzam – o wyjściu tego rozkazu ani jego treści nie wiedziałem wcale. Obserwowałem tylko ruch wojsk sowieckich, zbliżający je zewsząd ku Warszawie. Znając zaś wielkie znaczenie dla wojny każdej stolicy przypuszczałem, że p. Tuchaczewski starać się będzie skoncentrować wszystkie swe siły do złamania naszego oporu i zajęcia Warszawy. Obserwowałem, co prawa, pewne ruchy jazdy p. Sergiejewa, niezbliżające jej do Warszawy, lecz skierowujące jak gdyby północną 4 Armię, albo przynajmniej jej jazdę, w kierunku wyraźnie zachodnim. Lecz przypisywałem ten ruch zamiarowi p. Tuchaczewskiego odcięcia nas od morza, tzn. od Gdańska, za pomocą jakiegoś zagonu jazdy, popartego jakąś częścią piechoty. W analizie p. Tuchaczewskiego znajduję również ten motyw jako brany w rozważaniach w rachubę. Widocznie jednak p. Tuchaczewski przy wydaniu rozkazu Gdańsk zarzucił, gdyż 8 sierpnia nakazuje on północnej 4 Armii wystawić jedynie w kierunku Torunia słabą osłonę. […]

Dziwnym zbiegiem okoliczności daty rozkazów zasadniczych dla bitwy warszawskiej są dla obu stron jednakowe, różnice stanowią zaledwie dwie doby, gdyż nasz rozkaz został wydany 6 sierpnia. Przede wszystkim sprostować chcę dziwaczne stwierdzenie, jakoby z tą datą związana była jakaś rada wojenna, gdyż wszystkie zasadnicze decyzje w ciągu wojny podejmowałem sam, nie zwołując nigdy żadnej rady. Gdy 2 sierpnia wróciłem z południa, z Chełma, do Warszawy, zastałem – jak już wspomniałem – stan bardzo trwożny. Odczułem natychmiastowy nacisk na mnie całego wojennego otoczenia, abym przystąpił do dania nowych decyzji, gdyż nasza stolica, Warszawa, była zagrożona. Nie było bowiem w owym czasie wyjątków w sądzie, że Warszawa, a nie co innego, jest celem operacji p. Tuchaczewskiego. Stan wszystkich odpowiedzialnych czynników, zarówno wojskowych, jak i cywilnych, był bardzo nerwowy. Stale od miesiąca trwające niepowodzenia, ze wszystkimi moralnymi i materialnymi skutkami klęsk, ciążyły niezmiernie silnie, jak zwykle w takich wypadkach, na wszystkich wojskowych. Co do mnie osobiście, będąc zdecydowanym walczyć do ostatka, byłem jednak także pod wrażeniem świeżo nieudanej kombinacji, związanej z planem kontrataku spod Brześcia i w pierwszej chwili nie widziałem po prostu żadnego rozsądnego rozstrzygnięcia. Dlatego też odrzuciłem od razu wszelki nacisk na siebie i zapowiedziałem swą decyzję na dzień 6 sierpnia. Już w tym wyborze daty, uważanej przeze mnie za szczęśliwą, bo związaną z moją niedawną przeszłością – dniem wymarszu w 1914 r. z Krakowa na wojnę – każdy analityk łatwo dostrzeże poczucie niepewności siebie, jak gdyby rozchybotania moralnego.

[…] Z ciężarem tym najwięcej miałem do czynienia, gdy wieczorem 5 sierpnia i w nocy na 6 sierpnia nie na jakiejś naradzie, lecz w samotnym pokoju, w Belwederze, przepracowałem siebie samego dla wydobycia decyzji. […] W tej męce trwożliwej nie mogłem sobie najwięcej dać rady z nonsensami założenia dla bitwy, nonsensem pasywności dla gros moich sił zebranych w Warszawie. Kontratak, zdaniem moim, z Warszawy i Modlina prowadzony być nie mógł. Wszędzie uderza on frontalnie na przeciwnika, na jego główne siły, w całości, jak mi się zdawało, ściągane ku Warszawie, a dotąd ani wojsko, ani dowódcy nasi rady ze zwycięskim nieprzyjacielem dać sobie nie mogli. A oprócz tego nad całą Warszawą wisiała zmora mędrkowania bezsilności i rozumkowania tchórzów. Jaskrawym tego dowodem była wysłana delegacja z błaganiem o pokój. Warszawę skazywałam z góry na pasywną rolę, na wytrzymanie nacisku, który szedł na nią. Lecz wtedy z pasywną rolą wiązać nie chciałem ogromnej większości sił swoich. Gdy znowu myślałem o zmniejszeniu obsady pasywnej, to bać się zaczynałem o to, czy Warszawa wytrzyma i czy sam fakt wymarszu jakiejś części wojska, już do niej wciągniętej, nie wywoła zmniejszenia słabych sił moralnych i braku zaufania do możliwości obrony. Znałem dobrze z historii obserwacji Lwowa, co znaczy wielkie miasto, gdy na peryferiach jego bój się toczy i gdy na jego ulicach, jak było wówczas w Warszawie, włóczą się we wszystkich kierunkach elementy tyłów będących w boju jednostek. Żołnierz wtedy wspólnym żyć musi życiem z miastem i każde drgnięcie w tę czy inną stronę duszy miasta łamie lub podtrzymuje siły żołnierza. Pamiętam dobrze, że większość sił moich, zebranych w Warszawie, przychodziła do stolicy po długim szeregu porażek, po długich i nieustannych niepowodzeniach. Zmniejszenie ich liczbowo, wyrzucenie z niej jednostek, które już tam były, wydawało mi się niebezpieczeństwem. Czy więc 10 dywizji, prawie połowę sił polskich, skazywać na pasywność? Oto pytanie, które sobie stawiałem. Przerzucałem bez końca zamierzoną obsadę Warszawy i Modlina. Dzięki nadzwyczajnej energii, którą dla Warszawy rozwinął gen. Sosnkowski, od razu rzucała się w oczy ogromna, dotąd nieznana u nas na wojnie, obsada artylerii. Zbliżała się ona znacznie do tego ideału, który wykreśliło „doświadczenie wojny światowej”. Artyleria więc rozwinąć mogła i rozpętać istny huragan ognia, nie ten, którym mnie tak często karmiono w raportach. Więc znowu wydawało mi się możliwe, zgodnie z sensem wojny, sensem taktyki, zastąpić choć część żywych sił piechoty, zdatnej do ruchu, wzmożoną potęgą ognia artylerii. Ile razy robiłem próby przekonania siebie o konieczności nienakazywania tak oczywistego dla mnie nonsensu, tyle razy cofałem się przed decyzją zgnieciony odpowiedzialnością za państwo i jego stolicę. Nie mogłem się zdobyć ani na zaufanie do sił moralnych wojska ani mieszkańców stolicy, ani na pewność dowódców jednych i drugich. […]

Wszystkie kombinacje, które przy tym założeniu czyniłem dla zorganizowania czynnika ruchu i ataku, musiały być z konieczności słabymi i znacznie mniej uposażonymi niż pasywna, skazana jedynie na obronę część sił moich. Bo skąd ją było brać, tę siłę, jak ją dla ruchu organizować? Bezsilność, gdym przemyśliwał o konieczności inicjatywy, pluła mi wprost w twarz, gdy zaczynałem przerabiać rachunek. Rachunek ten nigdy mi się nie kleił. Pierwsze, co rzucało się od razu w oczy, to była 4 Armia, cofająca się powoli od Bugu. Prosty kierunek, w który pchał nieprzyjaciel, wprowadzał ją na Wisłę pomiędzy Warszawą a Dęblinem. Tam nie było ani mostów, ani szybkich przepraw. Przy silniejszym nacisku nieprzyjaciela rzucona być mogła na Wisłę i znaleźć się w sytuacji zupełnie krytycznej. Trzeba ją było targnąć albo ku Warszawie, albo ku Dęblinowi, albo też ją rozpołowić, rzucając część jedną ku północy, część drugą na południe. Stąd więc, gdyby wszystko lub większą część odchylić na południe, można byłoby mieć trochę siły wolnej, niezwiązanej Warszawą. Wymagało to jednak natychmiast choć jakiej takiej obsady zachodniego brzegu Wisły pomiędzy Warszawą a Dęblinem i znowu pasywna część wojsk wyrastała kosztem sił zdatnych do uderzenia. Stan moralny 4 Armii także budził pewne obawy. Cofała się ona równie długo, jak 1 [Armia], mając za sobą może mniejsze boje, ale nagła i niespodziewana utrata Brześcia, tak świeża w mojej pamięci, nie skłaniała mnie wcale, do ufności pod tym względem.

Drugim źródłem sił dla mnie mogło być południe, z którego już wyciągnięta była 18 Dywizja. Południe w szczęśliwszym znajdowało się położeniu niż północ, a usilna praca bojowa i niezmordowana czynność dowódców dawały większą gwarancję siły moralnej wojsk wziętych stamtąd. Ułatwieniem, i to bardzo znacznym, był fakt, że Budionny z całą swą jazdą był wypchnięty przed front naszych wojsk i z tego powodu ruch kolei i pierwszych marszów nie mógł być zaburzony przez ruchliwą jazdę. […] Wszystkie więc kombinacje, które w tej właśnie dziedzinie w nocy z 5 na 6 sierpnia robiłem, dawały mi tylko możność wyciągnięcia z południa, jeżeli nie chciałem zanadto ryzykować, jakichś dwóch pułków piechoty i może jakiej brygady kawalerii. Grupka taka niewiele dla siły kontrataku znaczyć mogła i niewiele wpłynąć na stan moralny innych wojsk była w stanie. Przy zestawieniu więc wszystkich danych nigdy nie mogłem dojść podczas mojej pracy do innych wyników, jak że do kontrataku użyć można było trzech do czterech dywizji piechoty z niewielką ilością jazdy. A cóż to znaczyć mogło wobec nieprzyjaciela, który dotąd rozbijał bez ustanku opór oraz większości sił naszej armii?

Wszelkie próby dawały nicość siły – nonsens założenia, bezrozum bezsilności lub nadmiar ryzyka, przed którym logika się cofała. Wszystko wyglądało mi w czarnych kolorach i beznadziejne. Jedynymi zaś najjaśniejszymi plamami na moim horyzoncie był brak jazdy Budionnego na tyłach i bezsilność 12 Armii, która po klęsce na Ukrainie podnieść się nie była w stanie. Reorganizacja dowodzenia była względnie jasna. Z chwilą, gdy większość wojska zebrana być musiała w ciasnym rozkładzie w Warszawie i okolicach, musiało tam być postawione jednolite dowodzenie, a ilość wojska już zebranego dawała konieczność podziału na dwie armie. Kontratak, bez względu z jakich ilości sił by się składał, musiałby być dowodzony przez jednego dowódcę. Południe, które od niebezpieczeństwa północ osłaniało, musiało także być oddane w jedne ręce. Łamało to w zupełności dotychczasowy rozkład dowodzenia. Najtrudniejsze zadanie wypadło na tego, kto mając słabość, musiał dać siłę i kto wbrew sensowi musiał mieć rozstrzygającą rolę. Z góry zdecydowałem, że nie mogę żądać od nikogo ze swych podwładnych, by ten nonsens brał na swoje plecy, i z chwilą, gdy jako naczelny wódz nonsens w założeniu biorę, brać muszę i wykonanie części najbardziej nonsensownej. Dlatego też z góry zatrzymałem się na myśli, że grupą kontratakującą, bez względu, czy silniejszą czy słabszą, dowodzić będę osobiście. […]

Zestawiwszy po kilka razy wszystkie próby rachunku, zdecydowałem dwie rzeczy: wycofać ku południowi większą część naszej 4 Armii i zaryzykować osłonę południową, wyciągając z niej dwie dywizje, które uważałem za najlepsze – 1 i 3 Legionowe. Następnie ostatecznie postanowiłem, że kontratak poprowadzę sam, chociaż z góry w ten sposób przesądzałem, że wprowadzam wskutek tego bezład w dowodzeniu, gdy biorę może na czas dłuższy dowodzenie bezpośrednie małej zaledwie części wojsk, których byłem naczelnym wodzem.

[…] Po krótkiej dyskusji wybraliśmy jako miejsce koncentracji okolice przykryte względnie szeroką rzeką Wieprzem z oparciem lewego skrzydła o Dęblin i przykryciem w ten sposób mostów zarówno przez Wisłę, jak i przez Wieprz. Na tej podstawie wypracowany został rozkaz 6 sierpnia, regulujący rozkład strategiczny dla wojsk do bitwy pod Warszawą […].

Obciążeniem dodatkowym nonsensu zasadniczego mego rozkazu z 6 sierpnia była okoliczność, że wszystkie grupy pasywne albo były już zebrane, albo wycofać się miały w kierunkach prostych i naturalnych. Wyjątkiem, mogącym budzić wątpliwość, czy się zamiar uda, była właśnie grupa aktywna, grupa uderzeniowa. Wszystkie bowiem wojska, które w skład tej grupy wchodzić miały, były w bezpośrednim kontakcie i boju z nieprzyjacielem, a kierunek ruchu, który ich na miejsce koncentracji prowadził, wymagał skomplikowanego manewru, a nie prostej zwyczajnej czynności wojskowej. Tak więc dywizje 4 Armii, 14, 16 i 21, będąc jeszcze 6, a nawet 7 sierpnia w gorących bojach nad Bugiem, musiały nie tylko oderwać się od nieprzyjaciela, lecz robić ryzykowny, prawie flankowy marsz dla osiągnięcia rejonu poza Wieprzem. Specjalnie tyczyło się to 14 Dywizji, jako będącej najdalej na północy, pod Janowem, i mającej najdalszy, ukośny marsz aż pod Dęblin. Pierwszy lepszy wypadek, silniejszy nacisk nieprzyjaciela w tym czy innym miejscu, rozchwianie się moralne, tak częste dotąd w takiej czy innej dywizji czy pułku, stawiało cały manewr pod znakiem zapytania, nie dając żadnej pewności, że grupa uderzeniowa, którą zdecydowałem się dowodzić sam, zbierze się na czas i w tej sile, jaką jej przypisywałem. Jeszcze gorzej i jeszcze trudniej składała się sytuacja dla dwóch dywizji, które wybrałem z południa dla pracy kontrataku: 1 i 3 Legionowej. Kazałem dodać do nich i cześć jazdy, dla której, naturalnie, odmarsz był najłatwiejszy, lecz dla obu dywizji piechoty, stojących od 150 do 250 km od miejsca koncentracji i będących w kontrakcie z nieprzyjacielem, zadanie przerastało, zdaniem moim teraźniejszym i ówczesnym, przeciętne siły ludzkie. W duszy rachowałem, pomimo że rozkaz brzmiał inaczej, że gen. Rydz-Śmigły, na którego zadanie to spadło, potrafi ściągnąć na miejsce koncentracji najwyżej jedną dywizję i jedną brygadę jazdy. O drugiej dywizji, której nakazałem również marsz ku północy, zabroniłem sobie nawet marzyć.

Gen. Rydz-Śmigły rozwiązał swoje zadanie w sposób nadzwyczaj zręczny. Operacje jego i działania dwóch dywizji, 1 i 3, stanowią jedną z najchlubniejszych kart, jaką armia polska posiadała. Gen. Śmigły i obie dywizje znalazły rozstrzygnięcie zawiłego zadania w sposób aktywny. Zgodnie z moralną siłą, którą posiadały, szukały naprzód obie dywizje zwycięstwa nad nieprzyjacielem, z którym były w kontakcie, by w ten sposób, wygrawszy na czasie, odejść spokojnie ku północy, dokąd je wzywałem. […]

Przed wyjazdem swoim 12 sierpnia wieczorem z Warszawy miałem na placu Saskim ostateczną rozmowę z trzema wyżej wymienionymi panami146. W rozmowie tej stwierdziłem w następujących punktach swój pogląd na sytuację: po pierwsze, z 20 dywizji, które miały wziąć udział w decydujących walkach o naszą stolicę, Warszawę, prawie 15, więc ¾ ma rolę pasywną i zaledwie ¼, czyli pięć i pół dywizji, z których jedna jest opóźniona w ruchu, ma rolę aktywną. Warszawa, w której zebrane jest dziesięć i pół dywizji, posiada jeszcze ogromną artylerię i sądzę, że nawet jednym ogniem artylerii w połączeniu z lotnikami, także zebranymi w Warszawie, daje się zatrzymać nieprzyjaciela względnie łatwo. Nie sądzę więc, aby czas miał większe dla Warszawy znaczenie. Przeciwnie, przypuszczam, że w interesie całości jest, aby nieprzyjaciel poniósł wielkie straty przy ataku i zmuszony był silnie się związać bojowo z obsadą warszawską, tak aby nie był w stanie przeciwstawiać nadchodzącym wojskom, dowodzonym przeze mnie, tzn. pięciu dywizjom, większej siły. Po drugie, wskazałem, że wojska skoncentrowane do kontrataku, tzn. pięć i pół dywizji, muszą mieć pewien czas dla odpoczynku i należytego ugrupowania się oraz wchłonięcia uzupełnień, które tam zostały zadyrygowane. Muszę mieć czas także sam do obejrzenia wojsk, gdyż obawiam się, że ich stan moralny nie jest tak wysoki, jakby to było pożądane dla tak trudnej i ryzykownej operacji. Dlatego też nie sądzę, abym mógł wcześniej rozpocząć operację niż 15 sierpnia; przypuszczam zaś, że zdołam w ciągu dwóch dni od rozpoczęcia operacji być tak blisko od atakowanej Warszawy, że wspólna praca wojenna z gros sił skupionych w Warszawie i okolicy, byłaby już możliwa. Wskazałem przy tym, że byłoby wtedy pożądane, aby południowy odcinek obsady warszawskiej z dodatkiem wszystkich czołgów, które na tym odcinku należy zebrać, rozpoczęły natarcie wzdłuż szosy prowadzącej w stronę Mińska i Brześcia. Zamierzałem bowiem atakować szerokim bardzo frontem i wówczas lewoskrzydłowa 14 Dywizja, która pójdzie wzdłuż szosy lubelskiej, może się znaleźć w bardzo ciężkiej sytuacji, gdy izolowana wpadnie na większe siły nieprzyjacielskie. Po trzecie, wskazałem na groźne niebezpieczeństwo, które czyni z ruchu dowodzonego przeze mnie przedsięwzięcie nadzwyczaj ryzykowne. Wyciągnąwszy bowiem z południa dwie Dywizje Legionowe, 1 i 3, otworzyłem niejako bramę wpadową pomiędzy innymi i dla Konnej Armii Budionnego. Pomimo zaś, że istnieje tam nasza jazda z nakazem zatrzymywania Konnej Armii Budionnego w pochodzie ku nam, doświadczenie jednak dotychczasowe nie pozwala mi być pewnym. Oczekiwać mogę, że w krótkim przeciągu czasu mogę mieć na swoich bezpośrednio tyłach od Sokala i Hrubieszowa maszerującą Konną Armię Budionnego lub jej część, co może w wielkim stopniu udaremnić moje usiłowania. Zaznaczyłem przy tym, że na Bugu przeciwko sowieckiej 12 Armii zostawiam bardzo słabe siły – 7 Dywizję w okolicach Chełma i bardzo słabą 6 Dywizję ukraińską na południe od niej.

Po załatwieniu tych spraw 12 sierpnia wieczorem wyjechałem z Warszawy. […] Po przybyciu do Puław, jako do swojej kwatery, i rozejrzeniu się w sytuacji skonstatowałem od razu kilka rzeczy. Przede wszystkim, że stan moralny wszystkich dywizji, a było ich zebranych cztery, nie był tak zły, jak poprzednio przypuszczałem […]. Oprócz tego zaobserwowałem niesłychane wprost braki w wyekwipowaniu i umundurowaniu żołnierzy. Takich dziadów, jak ich nazwałem, dotąd w ciągu całej wojny nie widziałem. W 21 Dywizji prawie połowa ludzi defilowała przede mną w Firleju – boso. Przypomniałem sobie, ile to razy i ilu moich podwładnych w ciągu wojny przypisywało porażki, które ponieśli, nie czemu innemu, jak złemu wyekwipowaniu żołnierza. Natomiast z pewną przykrością myślałem także, że wszystkie zapasy, a przynajmniej ich większość, zostały wydane na wojska, którym nie przeznaczałem rozstrzygającej na wojnie roli. Wreszcie wszystkie dane, które zebrałem o nieprzyjacielu, były nieco enigmatyczne […].

Raporty z Warszawy brzmiały uspokajająco, nieprzyjaciel widocznie przygotowywał się do ataku i czynił odpowiednie przegrupowanie sił. Z południa też niepokojących wiadomości nie miałem. Utwierdziłem się więc w tym przekonaniu, z którym zresztą wyjeżdżałem z Warszawy. Miałem trochę czasu przed sobą i postanowiłem zaczynać nie wcześniej, jak 17 sierpnia rano, gdy natarcia na Warszawę już się dostatecznie rozwiną i zwiążą gros sił sowieckich z naszym polskim gros, będącym w Warszawie. Przez ten czas mogłem silniej zlać w jedną nieliczną grupę, mającą przed sobą atak, i doczekać, by 3 Dywizja Legionowa, opóźniona w swym pochodzie na północ, doszła do należytego wyrównania z resztą dywizji.

Lecz następnego dnia, 14, sytuacja dla mnie zmieniła się na gorsze. Z Warszawy nadeszły trwożne depesze. W pierwszym ataku Sowietów został złamany nasz opór i Radzymin wraz z okolicą został szturmem zdobyty. Depesze brzmiały trwożliwie, oddając nastrój, który musiał w stolicy panować. […] Lecz w trwożliwych depeszach, idących z Warszawy, próbowano robić wyraźny nacisk na mnie, abym spieszył z pomocą i zgodził się, chociaż nieprzygotowany, iść natychmiast naprzód. Pomimo, iż cały ten nacisk i trwoga wydawały się absolutnym nonsensem, to jednak gdy, jak wykazałem wyżej, zrobiłem ustępstwo dla trwogi z sensu i rozumu wojennego, po pewnym wahaniu przesunąłem datę wymarszu o jeden dzień i zawiadomiłem Warszawę, że zaczynam uderzenie 16 sierpnia o świecie. […] Spodziewając się zaś generalnego boju nie gdzie indziej, jak pod Warszawą, nakazałem jak najszybszy marsz 1 Dywizji Legionowej, która musiała być zachodzącym prawym ramieniem skrzydłowym może już drugiego dnia, gdy lewoskrzydłowa 14 Dywizja napotkała gdzieś w okolicach Kołbieli na zorganizowany już opór, przeciwko odsieczy dążącej ku Warszawie. […] Jako ogólną zasadę postawiłem wszystkim wojskom, tzn. czterem dywizjom, osiągnięcie na drugi dzień szosy Brześć–Warszawa. Wyjątek stanowiła 3 Dywizja Legionowa, która weszła w kontakt z 58 Dywizją sowiecką i, staczając z nią boje, nie mogła wchodzić w mój rachunek dla obliczeń bitewnych, zbliżonych ku Warszawie […].

Dnia 15 sierpnia wiadomości z Warszawy brzmiały nieco bardziej uspokajająco, lecz wszystkie walki świadczyły, że nacisk nieprzyjaciela coraz bardziej się zwiększa zarówno w okolicach Radzymina, jak i na północ od Warszawy, w okolicach Modlina. Natomiast na południu zaczęła się rozwijać praca Armii Konnej Budionnego, pod którego naciskiem nasza 6 Armia zaczęła się wycofywać w kierunku Lwowa.

Dnia 16 sierpnia rozpocząłem atak, o ile w ogóle atakiem nazwać to można. Lekki i bardzo łatwy bój prowadziła przy wyjściu tylko 21 Dywizja, która nie wiadomo po co parę dni temu, uszkodziwszy most, cofnęła się z Kocka, a teraz musiała w bród forsować Wieprz, by Kock znowu odbierać. […] Cały dzień spędziłem w samochodzie głównie przy 14 lewoskrzydłej Dywizji, zbierając ciągle dane i wrażenia swoje oraz mych podwładnych. […] Lewoskrzydłowa 14 Dywizja, minąwszy swobodnie Garwolin, już od południa właściwie weszła w sferę działania lewego skrzydła 16 Armii sowieckiej, atakującej Warszawę. Miałem bowiem wiadomość, że pod Górą Kalwarią miała ta armia forsować Wisłę, a od Karczewa i Wiązowny, o których pisały depesze, że są atakowane, straże przednie 14 Dywizji stanęły 16 sierpnia o niecałe 10 czy 25 kilometrów. A nieprzyjaciela nie było! Kazałem wieczorem całej 2 Dywizji Legionowej, oswobodzonej od zadania, skupić się natychmiast w Dęblinie i być jakąś rezerwą przy tylu tajemnicach, grożących zewsząd jakimiś zasadzkami. Gdzieś jednak musiała być mozyrska, dotąd zwycięska grupa, gdzieś także 16 Armia, atakująca Warszawę.

Dzień 17 sierpnia nie przyniósł mi żadnego wyjaśnienia tych zagadek. Szukałem go teraz na prawym skrzydle. Spędziłem znowu dzień w samochodzie, szukając śladów tajemnicy i choć pozoru zasadzek. Dobrze po południu zastałem w Łukowie dowódcę 23 Dywizji wraz z jego sztabem, festynującego wesoło po tak wspaniałym marszu. Gdy dowódcy brygad i niektórych pułków mnie otoczyli przy stole, wszyscy w jeden głos stwierdzili, że właściwie nieprzyjaciela nie ma i z zapałem i opowiadali, jak cała ludność spieszy im z pomocą. Tak więc, gdy jakaś grupka nieznaczna nieprzyjaciela chce stawiać opór, to nieledwie baby z cepami i chłopy z widłami spieszą sekundować naszym góralom, gdy ci boso w tyralierze idą do ataku. Straż przednia górskiej dywizji zatrzymała się na pół drogi pomiędzy Łukowem a Siedlcami. Kazałem zaraz prowadzić atak na Siedlce, licząc, że może w tym centralnym punkcie znajdę jakieś rozwiązanie tajemnicy Grupy Mozyrskiej. Dalej ze wschodu wiedziałem, że 1 Dywizja Legionowa, wyprzedzając wszystkich, strażami przednimi osiągnęła już Białą i Międzyrzec, jeszcze dalej zatrzymana w biegu 3 Dywizja Legionowa rozbiła 58 Dywizję sowiecką i szła, prąc ją przed sobą, ku Włodawie i Brześciowi. Gdym pod wieczór wracał ku zachodowi po pięknej szosie od Łukowa w stronę Garwolina i minąłem okolice Żelechowa, gdzie spotkałem tyły 16 Dywizji, idącej na Kałuszyn, wydawało mi się, że jestem gdzieś we śnie, w świecie zaczarowanej bajki. Nie rozumiałem właściwie, gdzie jest sen, a gdzie prawda. Czy śniłem wtedy, gdy jakaś zmora dusiła mnie jeszcze tak niedawno swą nieprzepartą siłą ustawicznego ruchu, zbliżającego potworne łapy do śmiertelnego ścisku gardła, czy śnię teraz, gdy pięć dywizji swobodnie i bez oporu przebiega śmiało te same przestrzenie, które jeszcze tak niedawno w śmiertelnej trwodze odwrotu oddawały nieprzyjacielowi? Pomimo, iż sen mógł być radosny, nie mógł się wydawać wtedy realnym. Miesiąc cały sugestii, sugestii przemocy, nie chciał mijać. Sen radości nie mógł być realnym! Pod tymi wrażeniami przyjechałem wieczorem do Garwolina. Pamiętam, jak dziś, tę chwilę, gdy pijąc herbatę obok przygotowanego do snu łóżka, zerwałem się na równe nogi, gdym wreszcie usłyszał odgłos życia, odgłos realności, głuchy grzmot armat, dolatujący gdzieś z północy. Więc nieprzyjaciel jest! Więc nie jest on jakąś ułudą. Wstyd mi za lęk i strach, który miałem ongiś przed potworną zmorą, co zaczęła mi się wydawać jakąś dziką tylko fantasmagorią, nie był nieracjonalnym i bez powodów! Nieprzyjaciel był i świadczyła o nim muzyka boju na północy. Jeszcze ułożywszy się do snu, raz po raz głowę z poduszki unosiłem, by sprawdzić swoje wrażenie. Głuchy odgłos armat miarowo, z wolna wstrząsał powietrze, mówiąc mi o boju, prowadzonym bez nerwów, spokojnie, ze spokojnie odbijanym taktem. Gdzieś koło Kołbieli, czy trochę dalej, biła się w nocy moja 14 Dywizja. Obliczyłem sobie szybko, że nawet jeśli bój nie będzie miał chwilowego powodzenia i może 14 Dywizja się cofnie, odciąży jednak swym bojem zagrożoną Warszawę, a ja nazajutrz zdążę podciągnąć do miejsca boju 2 Dywizję Legionową z Dęblina i sąsiednią 16 Dywizję od wschodu.

Dnia 18 sierpnia, gdym rano zerwał się ze snu, armaty już nie grały; była zupełna cisza. Zdecydowałem się zaraz pojechać sprawdzić sytuację. Nigdy nie zapomnę dziwnego wrażenia, gdym bez żadnych przeszkód przyjechał do Kołbieli i zastał w dworku przy szosie tylko tyły 14 Dywizji i wiadomość o tym, że dywizja ta bój w nocy toczyła i ruszyła pospiesznym marszem już do Mińska, by zgodnie z moim rozkazem być o świcie trzeciego dnia na szosie brzeskiej. Gdzież więc jest 16 Armia? Gdym jechał do Mińska, świadczyły o niej armaty, zostawione bez zaprzęgów i bez obsługi w polu, świadczyły o niej dość liczne trupy ludzi i koni obok szosy, świadczyła wreszcie ludność, która z zachwytem opowiadała mi, zatrzymując auto, gdy mnie poznawano, że „bolszewiki” uciekały w bezładzie i w popłochu w różne strony. Wielu z opowiadających uważało moją podróż za mało bezpieczną, gdyż w okolicy tak dużo rozsypanych i rozproszonych „czerownych kozaków”. W Mińsku zastałem 14 Dywizję, skoncentrowaną wraz z 15 pułkiem ułanów. Wszystkie dane, które zaraz ściągnąłem o ubiegłym boju, mówiły, że 14 Dywizja spotkała się z przeciwdziałaniem najbardziej południowych dywizji 16 Armii (8 i 10). Dywizja nasza, poniósłszy względnie niewielkie straty, bo nieprzekraczające 200 ludzi, opór złamała i była świadkiem jakiejś popłochowej ucieczki. Dowiedziałem się też, że zgodnie z moim poprzednim rozkazem część załogi warszawskiej, mianowicie 15 Dywizja uderzyła wzdłuż szosy Warszawa – Mińsk i że obecnie stoi w niedalekich Dębach Wielkich. W Dębach Wielkich zastałem 15 Dywizję skoncentrowaną i mającą najzabawniejszy w świecie rozkład bojowy. Po obu stronach szosy stały baterie, jedne zwrócone ku północy, inne ku południowi. W dowództwie dywizji wyjaśniono mi, że jest to koniecznym, gdyż właściwie nieprzyjaciel, wycofujący się pospiesznie spod Warszawy, jest wszędzie – i na północy, i na południu. Zapowiedziałem dywizji przyłączenie jej do 4 Armii i kazałem przygotować się do wymarszu na północ, by forsować Bug, za którym spodziewałem się znaleźć opór. Było dla mnie oczywiste, że uderzenie, prowadzone w tak szybkim tempie, dało już swe wyniki pod Warszawą. Ze wszystkich danych wnosiłem, że jeśli nie mogłem nigdzie spotkać oporu ze strony tzw. Grupy Mozyrskiej, to oczekiwany przeze mnie opór 16 Armii sowieckiej jest właściwie zakończony. Trzy jej dywizje (8, 10 i 17) po krótkim i wcale niekrwawym boju były prawie w rozsypce. […] Wobec tego jakikolwiek opór spotkać mogłem tylko na Bugu, gdzie z konieczności nieprzyjaciel ścigać by musiał siły swojej 3 Armii, które walczyły pod Zegrzem i dalej na zachód za Narwią. W przeciwnym bowiem wypadku 3 Armia znalazłaby się w sytuacji nadzwyczajnie ciężkiej, mając wszystkie drogi odwrotu przegrodzone podwójnie – i przez nieprzyjaciela, i przez rzekę Narew. Stąd wyprowadziłem wniosek, że większość armii sowieckiej musi się cofnąć od Warszawy ku wschodowi i że zatem z naszej strony należy jak najszybciej zarządzić zupełną jednolitość działań wszystkich wojsk zebranych pod Warszawą, aby po rozbiciu jednej z sowieckich armii, energicznym pościgiem i naciskiem rozbić i porazić resztę sił nieprzyjaciela. […]

W historii bitwy warszawskiej zastanowić musi każdego dziwna, nieoczekiwana i tak nagła zmiana ról obu stron walczących. Zwyciężony zostaje zwycięzcą, zwycięzca zwyciężonym – w jakieś parę dni. Gdy zaś zestawi się niezwykłą jakąś sugestię klęski polskiej, która nieodparcie narzucała się umysłom i sercom ludzkim nie tylko u nas w Polsce, lecz i na całym świecie, gdy się zestawi niezaprzeczony fakt upadku moralnego młodego państwa polskiego, czego wyrazem była wysłana delegacja pokojowa do stóp p. Tuchaczewskiego, z nagłym przewrotem, który w jakiś błyskawiczny sposób nastąpił – szuka się bezwiednie jakichś nadzwyczajnych przyczyn tej nagłej zmiany, tego piorunującego przewrotu. Gdym dawał charakterystykę potężnego wpływu, który wywarł p. Tuchaczewski swym zwycięskim pochodem, mówiłem, żeśmy mieli po swojej stronie wrażenie kalejdoskopu, wywołującego chaos obliczeń, rozkazów i raportów. Kalejdoskop kręcił się może powoli, lecz przy nim dzień niepodobny był tak dalece do dnia następnego, że jakby w kontredansie plątały się wszystkie figury – manewry dywizji i pułków z nazwami geograficznymi. Teraz ja miałem swój rewanż i swój tryumf.

Nie marnego kontredansa, lecz wściekłego galopa rżnęła muzyka wojny! Nie dzień z dniem się rozmijał, lecz godzina z godziną! Kalejdoskop w takt wściekłego galopu zakręcony, nie pozwalał nikomu z dowodzących po stronie sowieckiej zatrzymać się na żadnej z tańczących figur. Pękały one w jednej chwili, podsuwając pod przerażone oczy całkiem nowe postacie i nowe sytuacje, które przerastały całkowicie wszelkie przypuszczenia i czynione plany i zamiary. Nie wiem, czy moi podwładni ówcześni zdawali sobie w tym galopie zdarzeń sprawę, co się dzieje właściwie. Część zachodnia – na pewno nie! Byli w okresie najwyżej kontredansu i to dość lichego. Natomiast zawsze z przyjemnością wspominam, że zakręciwszy korbę kalejdoskopu na takt wściekłego galopu i kontrolując siebie co chwilę, konstatowałem z rozkoszą, że zachowuję dobrą tete froide d’un chef147, który nie dostaje zawrotu głowy od zwycięstwa i nie upada od porażek. Toteż gdy Warszawa, po przydługiej sugestii klęski, przeszła do festynów i uroczystości, ja w Siedlcach przygotowywałem dalszą wojnę i zaraz po wzięciu Łomży, bo 23 sierpnia, dałem nowy zarys dalszych operacji. Zmieniłem od razu nienaturalny, ku północy zwrócony front, na prosty i naturalny – wschodni, dzieląc wojska na nowo pomiędzy nowe armie i przechodząc jako zwycięzca do porządku dziennego nad mnóstwem śmiesznego chaosu dowodzenia i jego rozkładu z czasów porażek i klęski […].

Rozdział dziesiąty

Praca wojny jest sztuką. Sztuka tworzy dzieła, a obiektem sztuki wojny jest zawsze zwycięstwo. Zwycięstwa więc szuka każdy dowódca jako produktu swej pracy dowodzenia, swej pracy mózgu, nerwów i woli. Praca wojsk dowodzonych przez wodza jest właściwie materializacją tego, co przed tą pracą przemyślał, przeżył i skombinował dowódca.

P. Tuchaczewski niechybnie był wodzem nieprzeciętnym. W swoim pochodzie za Wisłę materializował on swoje poprzednie rozważania, swoją poprzednią pracę duszy. Odnosił zwycięstwa – jest to rzecz niezaprzeczona. Musiał więc szukać dróg i metod, którymi zwycięstwo uzyskiwał, darząc nim zarówno wojsko, którym dowodził, jak i państwo, które w wojnie reprezentował.

Wojnę tę prowadziłem ja z naszej polskiej strony. Znając dokładnie swoją w tej dziedzinie pracę, wiem i rozumiem dobrze, że praca dowodzenia ze strony przeciwnej, ze strony sowieckiej, równie niełatwą była, jak ze strony naszej. Dlatego gdy – jak mówiłem we wstępie – nieraz z niesmakiem odrzucałem p. Tuchaczewskiego, pełną zjadliwego, jak mu się zdawało, niszczenia nieprzyjaciela – tak jak nie potrafił tego zrobić w rzeczywistości – książkę pełną fałszów historycznych, książkę o przysmaku dla mnie wstrętnym, bo jakąś marną publicystyką smarującą wielkie dzieło wojny – gdym więc z niesmakiem i niechęcią odrzucał tę książkę, ratowała mnie i moją robotę myśl, że wyświetlić potrafię na przykładzie p. Tuchaczewskiego wielką pracę dowodzenia, czynioną przez niego w niezwykłych warunkach […].

P. Tuchaczewski, przedsiębiorąc swój pochód za Wisłę, był oddalony od obiektu swoich pożądań, od celu, który sobie wytknął, o dobrych kilkaset kilometrów. Przebiegł więc przed tym swoją myślą, a później pracą przestrzeń równającą się połowie Europy. Przedsięwzięcie niemałe! W dziełku swoim podaje metody swej pracy, tworzone przed tym, nim ją rozpoczął na polu bitwy. Stwierdza on, że „przy obecnych rozległych frontach” „skupienie mas taranowych” jest koniecznym wynikiem charakteru wojny obecnej. Szuka on więc w swych rozważaniach sposobu żywienia wojny siłą, przy przebieganiu wielkiej przestrzeni, za pomocą sformowania taranowych – jak określa – mas. Te dojść muszą wszędzie, gdzie operacja się zatrzymuje, jako rezerwa, zachowana w ręku głównodowodzącego. Rezerwą tą chce złamać opór nieprzyjaciela wszędzie, gdzie nieprzyjaciel zechce go postawić. W ten jedynie sposób – twierdzi p. Tuchaczewski – wielkie operacje, na długą metę obliczone, dają się prowadzić w warunkach, gdy ma się do czynienia z wielkimi rozległymi frontami i wielkimi przestrzeniami.

Nie chcę wchodzić w analizę drobiazgową p. Tuchaczewskiego […]. Chcę jedynie prześledzić działanie tego, co on nazywa masą taranową, podczas całego jego pochodu od Berezyny i Dźwiny aż do Wisły. Chcę znaleźć, gdzie i w jakim stopniu materializowała się myśl p. Tuchaczewskiego w pracy boju, w pracy wojska. Zaczął więc Tuchaczewski 4 lipca od wstępnego boju nad „wątłym strumieniem” Autą. Rozkład sił jego nazwałem w swojej analizie zręcznym, dobrze pomyślanym, śmiało wykonanym. Trzy armie ściągnął na front o przestrzeni 100 km, by pobić jedną naszą 1 Armię, która tu stała. Przeciwko większości sił polskich w Berezynie i na Polesiu postawił słabe siły, szukając mocy tam, gdzie szukał rozstrzygnięcia. Taranu jednak tam nie widzę. Gdym przebiegał organizację sił p. Tuchaczewskiego sądziłbym, że taran jest skupiony w najlepiej uposażonej 15 Armii. Lecz szła ona do natarcia wcale nieuszykowana w głąb, wcale nie w tym rozkładzie, który by pomoc chciał dawać innym, gdy bój się zatrzyma. Bardziej taranowo ułożone były obie skrzydłowe armie, specjalnie zaś północna 4 Armia. Było to raczej zgodne z ideą Sedanu148, z myślą o natychmiastowym, blisko wytkniętym celu zadania nieprzyjacielowi nie porażki, ale klęski. Taranu więc tam nie spostrzegłem. Zresztą nie szukam w tym właśnie początku operacji konieczności dla p. Tuchaczewskiego wierności dla swojej idei. Otwierał smoleńskie wrota; otwierał je bojem, dla którego, jako dla boju, a nie pochodu z daleko wytkniętym celem dla przełamania oporu przestrzeni z możliwościami, które posiadał nieprzyjaciel, rozkład wojsk uczynił.

Zgoda więc – 4 lipca taranu nie było. Natychmiast jednak nawet w czasie boju, zaniechawszy jego zakończenia, p. Tuchaczewski formuje ten taran. Czyni to organizując dalsze poruszenie ku zachodowi, z dwiema armiami – 3 i 15. Traci nawet, jak to widzieliśmy, na ten cel sporo czasu. Idea jest mu droga. Daleko, o kilkaset kilometrów, świecą mu wieżyce Warszawy, błyska szeroka wstęga Wisły, a przejść tę drogę trzeba trudem, trzeba siłą. Żywić więc przyszłe boje, łamać więc przyszłe przeszkody, zgodnie z zasadniczą myślą p. Tuchaczewskiego, mają armie 15 i 3. Skierowuje on je tam, gdzie przeszkoda czeka, tam, gdzie ma jeszcze niezłamane bojami siły polskie – ku południowi. Nasza 4 Armia, stojąca na Berezynie, ma doznać na sobie mocy zmateralizowanej myśli p. Tuchaczewskiego – działania taranu. Już przy analizie tego poruszenia porównywałem 15 Armię, idącą spokojnie w kierunku Mołodeczna do starej gwardii Napoleona. Stoi ona z fajkami w zębach, jako ostatni odwód wielkiego cesarza Francji. Przygląda się obojętnie toczącemu się przed jej oczami bojowi, wiedząc z góry, że palma zwycięstwa, rozkosz złamania oporu i zmiana porażki nieprzyjaciela na klęskę na nią spadnie, gdy oko cesarza wypatrzy odpowiednią chwilę.

Taran więc ruszył. Armia 3 do Mińska, 15 do Mołodeczna. Nieprzyjaciel jednak zgodnie zresztą z przypuszczeniem, wyrażonym w rozważaniach p. Tuchaczewskiego nie chciał się poddać operacji i być bity taranem; usunął się od uderzenia. Taran, złożony z 3 Armii i skierowany na Mińsk, uderzył w próżnię. Zrobił więc to, czego właśnie w rozważaniach swych p. Tuchaczewski się obawiał. Armia 15, idąca ku Mołodecznu i mająca pomóc wszystkim, a opóźniona w marszu, przyszła także za późno […].

Mamy więc dalej próby wyznaczenia kierunku dla taranu. I – ku wielkiemu memu zdziwieniu – dalszy kierunek mas taranowych nie jest wcale dyktowany przez chęć znalezienia dla nich oporu przeciwnika, przez chęć do szukania, gdzie ten opór będzie najsilniejszy. Odwrotnie, gdy modra Wilia zawiodła na drodze p. Tuchaczewskiego stanął szary jej kochanek, Niemen, który, broniąc ziemi ojczystej, dyktował p. Tuchaczewskiemu poruszenia wojsk. Zmusił go do zaniechania nieprzyjaciela, do dostosowania poruszenia taranu do krętego biegu Niemna. Taran, w ten sposób ułożony przez Niemen, niewiele ma wspólnego z dziełem wojny, z żywieniem jej sił tam, gdzie skrzydła słabną. Skrzydła idą zupełnie samodzielnie, wcale niezwiązane z taranem. Narasta nowa przegroda, przegroda, z której korzysta nieprzyjaciel. Jest nią znowu Niemen i Szczara.

Taran, przez bieg Niemna ścieśniony, zwęża się i masuje. W tym właśnie miejscu jest najbardziej ścieśniony, idzie tak, jakby p. Tuchaczewski oczekiwał, że właśnie prawe jego skrzydło, 4 Armia, będzie zatrzymane i będzie wymagało pomocy taranu.

Lecz Niemen zostaje złamany. Kto go ostatecznie forsuje? Znowu nie taran! Znowu 4 Armia p. Sergiejewa z jego jazdą! Znowu obejście skrzydłowe bez próby nawet łamania oporu taranem! Znowu więc masy taranowe, nieużytecznie ściągnięte i sformowane tym razem przez Niemen, nie przez p. Tuchaczewskiego!

Wyrasta dalej nowa przeszkoda. Nie pomogła Wilia, nie pomógł Niemen. Jako przegroda stają dwie znowu rzeki, Narew i Bug. Taran, raz przed Niemnem ściągnięty, idzie i dalej w ciasnym rozkładzie strategicznym, nie rozszerzając się ku południowi, nie szukając tam rozstrzygnięcia, gdy raz w początku swego ruchu uderzył na południe w próżnię. […]

A więc taran dotąd nigdzie rezultatu nie dał; uderzał albo w próżnię – jak to było pod Mińskiem, późnił się – jak to było pod Wilnem, pozostawiał rozstrzygnięcie nie sobie, lecz obchodzącej, pościgowej 4 Armii – jak to było na Narwi. Może zatem przyczynił się w czymkolwiek do ostatniej pracy pochodu, gdy Wisła była przed materialnymi oczami jeśli nie p. Tuchaczewskiego, to jego wojska?

Nie chcę być złośliwym. Znam ciężary dowodzenia, znam konieczne nieraz jego błędy. Lecz myśl mi błyska, że – kto wie – może idea taranu, uporczywie zachowana, przyczyniła się do klęski p. Tuchaczewskiego pod Warszawą. W taran ujęta 15 Armia szła rozstrzygnąć, według jego rozkazu z dnia 8 sierpnia, nie boje pod Warszawą, gdyż w nich nie miała brać udziału, lecz miała zadanie geograficzne – przechodzenie szerokiej Wisły, gdzie nieprzyjaciela nie było.

I tylko ostatnie zadanie taranu, zadanie nie zwycięstwa, lecz klęski, było najlepiej rozwiązane przez najbardziej taranowo uposażoną i najbardziej do tego wdrażaną 15 Armię. Gdy wszystkie inne się cofnęły albo w bezładzie (16), albo opuszczając współtowarzyszy niedoli (3), 15 Armia przez dwa dni, 18 i 19 sierpnia próbowała grać rolę starej gwardii, która umiera, ale się nie poddaje. […]

Gdy chcę analizować myśl p. Tuchaczewskiego do głębi, gdy usiłuję odszukać w rozważaniach i konkluzjach błędną podstawę, znajduję zawsze błąd w jednym i tym samym. Błąd zaś nie tyczy się taranu, nie tyczy się metody żywienia – jak mówię – siłą długiej operacji wojennej, z góry przewidującej opór nieprzyjaciela, lecz z góry również wyrzekając się myśli dyktowania nieprzyjacielowi sposobu postępowania i stanięcia do oporu tylko tam, gdzie sobie doktrynerski łeb wyobraża i życzy.

Błąd w rozważaniach, rozmyślaniach i wywodach p. Tuchaczewskiego znajduję zawsze, gdy myślę, że szukał on porównania swej pracy z pracą armii niemieckiej na froncie francuskim w 1914 r. Już w ciągu analiz, które czyniłem na poprzednich stronicach, starałem się ustawicznie wykazywać, jak niebezpiecznymi zasadzkami są dla wodzów słowa, określenia, figury geometryczne, nazwy geograficzne i wszystko to, co głośnego protestu wielkiego Napoleona słuchać musi, gdy spod kopuły Inwalidów dotąd woła Mais c’est la réalité des choses qui commande messieurs!149

Więc pochód Niemców ku Paryżowi, ku Sekwanie i za Sekwanę. Czyż nie przychodziło p. Tuchaczewskiemu na myśl, że pochód ten, płód wielkiej myśli i wielkiej pracy mózgu i nerwów Schlieffena150, związany jest ściśle z próbą rozwiązania problemu, który w owe czasy stawał przed strategią, by doczekać się swej próby urzeczywistnienia w 1914 r.? Była to próba rozwiązania strategii mas, gdy w bajecznym wyścigu za liczbą, za jej siłą, za przewagą liczby, wyścigiem, który charakteryzuje strategię po zwycięstwach pruskich 1870 r., armie Europy przekraczały cyfrę miliona, powstawał problemat nowy, nieznany dawniej: jak ruch godzić z masą? Jak ruch godzić z mnóstwem urządzeń koniecznych dla żywienia wojny, z ogromną artylerią, z niezliczonymi taborami, z całą masą urządzeń, bez których wojna przy nowoczesnych środkach boju bezsilną by była. Strategia mas i ich ruch dla zwycięstwa! Oto była olbrzymia praca, którą w ciszy przepracowali wykształceni oficerowie, która zajmowała mnóstwo umysłów, marzących o nowych Kannach, o nowych Sedanach, czy o nowych Jenach i Austerlitzach!

Wiedząc, że pracę moją czytać będą ludzie, którzy nad tymi zagadnieniami głowy nie łamali i nerwów nie szarpali, dam jeno porównanie, które być może ogrom problemu przed oczy postawi. Weźmy miasto milionowe, więc np. Warszawę, i postawmy problemat przeniesienia Warszawy dzisiaj do Psiej Wólki, a nazajutrz do Psich Kiszek, z których nawet wyłazić jest niepolitycznie, jak mówił Zagłoba. Przedstawmy sobie Warszawę w ruchu codziennie, z ogromem codziennych potrzeb i codziennej pracy.

A przecież wyścig piekielny za liczbą przekraczał śmiało miliony, biegł już do połowy dziesiątka. Więc strategia mas żądała, by pięć Warszaw biegło ku zwycięstwu, by pięć Warszaw żyć mogło co dzień na innym miejscu, by pięć Warszaw, pracując co dzień nad dziełem zwycięstwa, wszystkie odpadki produkcji wojennej gdzieś na dalekie tyły odrzucało, dając co dzień nowy pokarm dla narzędzia wojny, dla paszcz armatnich i luf karabinowych, wiecznie niesytych. Strategię mas związać z ruchem, ruchem dać zwycięstwo! Oto był problem, związany z pochodem Niemców ku Sekwanie i za Sekwanę.

Gdy p. Tuchaczewski swoją 15 Armię w taran związawszy czyni masą, to pozwolę sobie przypomnieć mu, że w jego obliczeniu 15 Armia ma w ogóle 46 883 walczących. Jeden korpus niemiecki, gdy szedł po zwycięstwo liczył więcej! Gdy więc słowo „masa” do 15 Armii stosuje i, w ciasny dla niej korytarz ją pakując, zwalnia jej bieg, niech przejrzy przemarz pięciu korpusów 1 Armii niemieckiej Klucka151 przez istotną dla mas cieśninę przez jedno miasto Akwizgran, i niech porówna go z przemarszem swego taranu po wielkich i szerokich polach od Głębokiego do Mołodeczna! Wtedy by może nie chciał tak nieskromnie swoją 15 Armię „masą” nazywać i szukać natchnienia dla problemów, które miał do rozwiązania w strategii mas, których nie posiadał.

Strategia mas w 1914 r. nie dała zwycięstwa żadnej ze stron walczących. Wielkie zwycięstwa, odniesione przez Hindenburga152 i Ludendorffa153, i ich śmiałe manewry na polach bitewnych w Polsce i w Prusach Wschodnich, nie należą do strategii mas, gdyż mas w ścisłym tego znaczeniu wodzowie ci nie posiadali. Strategia mas zwycięstwa nie miała, ruch mas, o którym marzyła, szybko się wyrodził w wojnę stojącą, gdy mówią o Zachodzie.

W strategii mas zasadniczą rzeczą było związanie milionów w jedną współdziałającą stale masę żołnierską. Wszystkie jednostki musiały być z sobą w ścisłym kontakcie. Zaludnienie wojną przestrzeni, którą miliony przebiegały, było tak gęstym, jak zaludnienie miast, a spoidła taktyczne w postaci wzajemnego poparcia czy to ogniem, czy natychmiastowym ruchem miały być zabezpieczone. I niech się p. Tuchaczewski nie łudzi, że gdy von Kluck prawe swe skrzydło miał zupełnie otwarte, to działo się to jedynie dlatego, by przestrzeni rozmyślnie nie zaludniać wojną. Mas do tego celu nie wystarczyło. Taktyczne i strategiczne spoidła rwałyby się, gdyby chciano oprzeć skrzydło o morze. Strategia więc mas oprócz mas samych wymagała spoistości, wymagała możliwości współdziałania nieledwie najwęziej pojętego słowa „taktycznego”.

Jak powiadam, strategia mas wyniku nie dała. Zamarła ona po różnych próbach w bezruchu i w bezładzie. Ruch został przezwyciężony przez siłę okopu, przez siły materialne i przegrody, które przeciwnicy sobie wzajemnie postawili. I odtąd zaczyna się walka z okopem, walka z przegrodą ruchu, który tak znacznie osłabł. Każdą próbą przerwania okopu i zdobycia ruchu opłacano tak olbrzymimi ofiarami, że pomimo iż nad wydobyciem elementu ruchu z poniżenia pracowały najlepsze i najsilniejsze umysły, największe siły, nie potrafiono długo rozstrzygnąć problemu. A płacono dużo, płacono ogromnie, by ruch zwycięstwem znowu zrobić. Pamiętam, gdy marszałek Pétain154 wskazywał mi skrwawione pagórki pod Verdun155 i mówił mi, że milion prawie ludzi leży w tych zaoranych granatami polach bitwy! Milion ludzi, co zniknęli bez śladu, tak że obecnie kości obu nieprzyjaciół leżą zmieszane z sobą i najbliżsi krewni ich nie odróżnią! Tak olbrzymie hekatomby dla stworzenia ruchu, gdy ruch legł zwyciężony w ponurych okopach!

Pamiętam dobrze te czasy. W zapadłych puszczach Polesia Wołyńskiego156 stojąc, pracowałem także nad okopami. Wiekowe sosny padały pod siekierą, by drogi mościć tam, gdzie przedtem łosie tylko chodziły. Biegły druty telefoniczne i telegraficzne w miejscach, oglądanych niegdyś tylko przez wilki i cietrzewie. W polach drucianych przed okopami istotnie przy jasnym słoneczku zabłądzić było można. Budowałem schrony i pod ziemią z olbrzymich kloców drzewa, i nad ziemią z takichże kloców betonu, by ludzie w przepastnych puszczach zamieszkać mogli. Budowano kolejki, gdy przedtem na błotnistych drogach wystarczał dla potrzeb ludzi marny konik, leniwie się wlokący. Kolejami i kolejkami biegły ku nam nie tylko zapasy żywności dla nowego miasta wojennego, wyrosłego w puszczy, nie tylko masy materiału budowlanego, który co dzień zużywano, krzycząc: jeszcze i jeszcze – lecz biegły również transporty żywego materiału wojny – ludzi. Dokąd? Z jednego okopu do drugiego; z jednego miasta wojennego do innego, równie przypadkowo powstałego zbiorowiska żołnierzy.

Byłem w okopach; pamiętam swój śmiech pusty, gdy razu pewnego nad Stochodem jedna tylko kompania moja, idąc na wypad, podtrzymywana była w swym ruchu dwudziestu kilku bateriami różnych kalibrów różnego rodzaju dział, które piekło ognia czyniły. A przy cudownym fajerwerku różnokolorowych sygnałów, wyrzucanych w powietrzu, te dzikie i niezaludnione miejsca wydawać by się mogły, jak festyn uroczysty w bogatym i zasobnym mieście.

Myślałem więc w owe czasy, że wojna nie tylko się wyradza, lecz, że w ogóle zginąć na zawsze musi. Gdy ruch, główny element zwycięstwa zaginął, praca wojny stała się jakąś bezsensowną, dziką metodą zabijania ludzi. Nie mogłem sobie wyobrazić, by ludzkość raz jeszcze chciała przewracać życie całych krajów na to, aby okop żywiły, a strategia i sztuka, zakrywszy oczy ze wstydu, liczyć by miały jedynie cyfrę zabitych, cyfry zniszczonych istnień, by z tej potwornej rachuby myśl o zwycięstwie wysnuć. Cieszyłem się wtedy w okopach. Wojna więc zniknie! I zmora, wisząca nad tylu pokoleniami ludzkimi raz wreszcie sama się zabije! Wyrodzi się tak dalece, że sztuka, życia wojny nie krasząc, przez samą obrzydliwość maszynowego mordowania ludzi zniechęci do siebie najzagorzalszych adeptów. Wojna zaginie wraz ze wszystkimi jej skutkami! Ulgę to przyniesie – tak myślałem – i mojej ojczyźnie, ofierze wojny! Lecz zarazem żal mi było tej niebiańskiej sztuki, którą ludzkość pochód swój przez tysiące lat znaczyła. Sztuka wojny, która tylu wielkich ludzi wydała, ludzi, w których siła niepojęta moc czarowną zakuła, tak iż dziełem swym – zwycięstwem czynili nowe tworzywa dziejów, które żyć mogły i wieki całe. Czy znajdzie ludzkość inne metody skrótu dla swego tworzywa dziejowego? To były pytania, którymi jako mały brygadier, zatracony w okopach, swoje konkluzje w stosunku do przyszłości czyniłem.

Gdym wrócił z Magdeburga do Polski i prawie w jednej chwili władza polityczna i wojenna w moim ręku się skupiły, wiedziałem z góry, że idę na nową wojnę, że czeka mnie nowa burza wojenna z ciężarem wodza naczelnego, który na swe barki włożyłem. Nowa wojna z nowymi nieznanymi problemami, tak bowiem z każdą wojną bywa. Nie byłem tak naiwny, bym strategię mas bez mas samych chciał powtarzać i naśladować. Bezsilność i upokorzenie słabości czułem zbyt wyraźnie, bym chciał upiększać swoje problemy słowami i określeniami, zaczerpniętymi z przepychu siły liczbowej, którą w 1914 r. rozwinięto. Problemat wojny, szukanie zwycięstwa tą metodą, można było tylko śnić, oszukując się słowami, określeniami bez treści. Zamiast korpusów – bataliony, zamiast armii – dywizje; gdzież są te masy, dla których strategia mas język naginała, metody wypracowała? Nienawidziłem zawsze słabości, która upiększać się chce pustymi dźwiękami słów bez treści! P. Tuchaczewski idzie inną drogą. Kocha się w słowach, treści im nie dając. Dla niego 15 Armia jest taranową masą; dla niego marnych dwa tysiące jeźdźców – pół dywizji w 1914 r. – jedną konną masą, dla większego oszołomienia siebie i innych nazwaną korpusem.

Znam dobrze te słowa. Widziałem usilne starania upiększenia i naszej armii szumnymi słowami, zaczerpniętymi z innej treści; słowami, które gdzie indziej kiedyś siłę oznaczały, które kiedyś wyrosły w szukaniu zwycięstwa innymi niemożliwymi dla nas drogami. Nigdy zwieść się nie dałem ułudami, chociażby najładniej na mapie namalowane były w różne kolory, gdzie kółka i koła, reprezentujące małe i nikłe oddziałki, były rozciągane na mapie tak, by oszałamiająco udawały potężne liczbowe masy określeniami w tak zwanych „legendach”, zaczerpniętymi ze strategii mas, spieszących ku zwycięstwu.

Zwycięstwa jednak szukać trzeba. Na to jest wojna, na to są wodzowie. Dlatego też, gdy dziełko p. Tuchaczewskiego przerzucałem, wczytywałem się raz po raz w myśli jego, w ślady jego pracy, w zagadnienie, jak przezwyciężał on trudności problemu, jak – gdy mas istotnych nie było, gdy wiązać nie mógł, jak to było i z nami, wojsk w jeden potężny współdziałający taktycznie łańcuch – jak dawał sobie radę z zasadniczym problemem, nad którym tyle czasu sam się męczyłem? Problem bowiem stanął dla mnie od razu w całej swojej przerażającej nagości. Problem przestrzeni i zaludnienia jej pracą wojny. Przestrzeń tak ogromna, tysiąc kilometrów olbrzymiego frontu, cała Europa cywilizowana, takiej przestrzeni nie zna! A wojska i siły dla zaludnienia tej przestrzeni wojną, dla opanowania jej siłą z wszystkimi wiązadłami i spoidłami brakowało zarówno mnie, jak i p. Tuchaczewskiemu. Wszelkie próby myślowe, które czyniłem, by ten ciężki problem wiązać z doświadczeniami tak niedawno ubiegłej wojny, nie udawały mi się nigdy. Ani strategia mas, ani strategia, wiążąca ściśle jednostki wojskowe we wzajemną taktyczną współpracę, ani wreszcie strategia okopów nie dawały mi nigdy żadnych rozwiązań. Oszukiwać zaś siebie słowami i określeniami, wpadać w zasadzkę dla ustnych dźwięków bez treści tak, jak to czyniło wielu, nie chciałem i nie mogłem.

Powtarzam, strategia mas oparta była zarówno na istnieniu milionów, będących w ruchu, jak na uzyskaniu zapewnienia, że wszystkie jednostki, będące w ruchu, wzajemnie się wspierają prawie taktycznie, że są ze sobą związane ścisłymi spoidłami. Gdym ten problem rozważał, nazywałem tę strategię – „stratégie serré” albo „stratégie encadrante”. Strategia ścieśniona, gdyż ścieśnia wojska w ruchu tak, by im zapewnić siłę masy, strategia „ankadrująca” – polskiego słowa nie znajdowałem – gdyż każdej jednostce daje poczucie sąsiadów w ścisłej więzi będących. Strategia okopów nic pod tym względem nie zmieniła, przeciwnie – spotęgowała. Masy zwiększyła, gdyż nie bała się ciężkiego problemu milionów, albowiem zamknęła się w okopach, odrzucając ruch. Spoidła zaś wzmocniła nieledwie materialnie, gdy ściągnęła masy wiązadłem nieprzerwanym drutu i okopu […].

U p. Tuchaczewskiego – powtarzam – nie widzę śladu, by ten problem zasadniczy walki z przestrzenią, której zaludnić wojną i opanować pracą wojny nie mógł, starał się rozstrzygnąć. Może więc i cała myśl o taranowych masach, żywiących siłą wojnę na wielkich przestrzeniach przy długich operacjach i rozciągłych frontach, tak się nie powiodła p. Tuchaczewskiemu, gdy w samym początku i założeniu ten błąd zasadniczy popełnił. Igrał słowami, niemającymi treści. Nie miał mas, nie mógł im zapewnić faktycznej siły „ankadrowaniem”.

Kończąc swoje rozważania nad próbą p. Tuchaczewskiego rozwiązania wielkiego problemu, który stał ongiś przede mną, gdym w tych samych warunkach, co on, wojnę prowadzić musiał, nie chcę ze swej strony dawać metody swoich rozważań i metody swoich myśli, gdym po długich nieraz mękach próbował czynić to, co strategia każe: dać sobie, dać wojskom i krajowi, którego broniłem, zwycięstwo. Spokojnie tylko powiem, że całą wojnę dwuletnią znaczyłem nie czym innym, jak zwycięstwami. Za każdym razem, gdym dzieło wojny sam własnymi rękami czynił, odnosiłem zwycięstwa, które w dziejach tej wojny były epokami. Były one bowiem zawsze zwycięstwami strategicznymi, nie tylko uzyskiwaniem przewagi taktycznej. Zmuszałem nieprzyjaciela do zmiany jego rozkładu strategicznego, zmuszałem do szukania pod wpływem mego zwycięstwa nowych prób ułożenia całej organizacji wojny, gdy dawne przygotowania przed moim zwycięstwem pękały w ogniu bitwy.

Tak więc na początku 1919 r. jednym rzutem na Wilno przeniosłem front w dni parę o dwieście kilometrów na wschód, przezwyciężając przestrzeń tak wielką małymi względnie siłami. Gdy, próbując raz jeszcze swojej metody na polach Ukrainy, prowadziłem wojsko do napadu, rozmyślnie stanąłem na czele jednej z Armii – 3 – by swoimi własnymi rękami sprawdzić swe myśli, nie obciążając nadmiernymi, jak mi się zdawało, wymaganiami nikogo z moich podwładnych. Dwa dni boju wystarczyło, by sowiecka 12 Armia, która mi się przeciwstawiała, legła w bojach, pokonana rozbiciem prawie doszczętnym, rozbiciem, z którego już do końca wojny podnieść się nie mogła. Pamiętam radosną chwilę, gdy na swoim biurku znalazłem depeszę dowódcy sowieckiej 12 Armii, in claro157 przez radio na świat posłaną, a wołającą: „Gdzie są moje dywizje?”. Odpowiedź dowódca armii otrzymał od jednego tylko dywizjonera, który z jakiegoś lasu z zachowanej stacji radio depeszował: „Jestem tam a tam, lecz gdzie moje wojska, nie wiem”.

Trzeci raz bezpośrednio wziąłem w swoje ręce dowodzenie w bitwie pod Warszawą. I chociaż z przykrością zawsze wspominam cały nonsens założenia bitwy, nonsens, którego przełamać nie zdołam, to chwila tryumfu, gdy we wściekłym galopie bitewnym nieprzyjacielska armia za armią trzaskała, zmykając w popłochu, gdy tak niedawno jeszcze tryumfy swoje święciły, zostanie na zawsze zwycięstwem siły dowodzenia i pracy nad dziełem zwycięstwa.

A wreszcie nad Niemnem, szarym rycerzem, Wilii kochankiem, dowodząc bezpośrednio połową naszych wojsk, zwycięską wojnę zwycięsko zakończyłem. I znowu powiem, nie mam obowiązku metody pracy wojny wyjaśniać, w słowa rozważań i doktryny je ubierać. Wiem, że mając w założeniu bezsilność, bezsilność liczebną w stosunku do przestrzeni, zwycięstwo do sztandaru wojsk naszych przywiązałem. A czyniłem to zawsze metodą nie strategii mas, których nie miałem, nie strategii działania w związku i wiązania wszystkich w ścisłe ramy i spoidła, nie za pomocą strategii ścieśnionej i ankadrującej wszystko taktycznie i nie za pomocą strategii okopów, których nie budowałem. Walczyłem metodą inną, którą – gdy nad nią się biedzę, by w słowa ją ubrać, nazywam zawsze strategią pełnego powietrza – „stratégie de plein air” – strategią, w której jest zawsze więcej powietrza niż zaludnienia wojennego przestrzeni, strategią, gdzie wilki i cietrzewie, łosie i zające swobodnie ruszać się mogą, nie przeszkadzając dziełu wojny i dziełu zwycięstwa.

Wiem dobrze, że wielu z tych, co nad tym samym problemem, co ja, głowę sobie łamało, szukając metod dla dania nam zwycięstwa i nie dając sobie z tym problemem rady, opuściło w bezwzględności ręce i dawno orzekło, że zwycięstwo było istotnie, lecz tylko dlatego, że nie była to wojna istotna. Jakaś półwojna lub nawet jej ćwiarteczka; i jakieś dziecinne szamotanie się i bijatyki, dla których wielka teoria wojny zamyka pogardliwie swe podwoje.

Nie chcę przeczyć. Chcę tylko dodać, że ta bijatyka wstrząsnęła losami dwóch państw bezpośrednio, dwóch państw liczących razem 150 milionów ludzi. Chcę powiedzieć, że ta wojna czy bijatyka omal nie wstrząsnęła losami całego cywilizowanego świata i że jej kryzysy były kryzysami milionów i milionów istot ludzkich, a dzieło zwycięstwa na czas, daj Boże dłuższy, stworzyło podstawy już dziejowe dla obu państw walczących. Niech więc będzie bijatyka, gdy metody i doktryny dla niej znaleźć niepodobna.

Psychologia więźnia158 (Odczyt z 24 maja 1925 r.)

Szanowne panie i szanowni panowie!

Zostałem zaproszony przez komitet, mający w opiece byłych więźniów politycznych, do wygłoszenia odczytu na temat psychologii więźnia. Polska jest może jedynym krajem, obecnie istniejącym wśród wielu innych narodów i krajów, gdzie jest możliwym jeszcze mówienie swobodnie o rzeczy tak kompromitującej człowieka jak kryminał. I gdy staję przed wami w mundurze najwyższego rangą oficera, w mundurze najwyższego przedstawiciela armii polskiej i śmiało mówię o kryminale, to jest to jedynie dlatego, że 150 lat historii polskiej nie zrobiło z więzienia nic innego jak tylko życie codzienne ludzi. W Polsce więzienie jest stałym, codziennym, jak gdyby, towarzyszem myśli ludzkiej. Jest to część kultury myślowej, część kultury politycznej, kultury codziennego życia Polski. Rok za rokiem, dziesiątki lat za dziesiątkami lat, pokolenia za pokoleniami oswajały się z więzieniem jako z rzeczą codzienną, jako z rzeczą, wchodzącą w myśli ludzkie tak, jak może gdzie indziej wchodzą inne problemy życia, a nie więzienie.

Literatura jest odbiciem życia, i te czarne literki, rzucane na papier, mają tę własność, że gdy są rzucone ręką talentu, zostają nie tylko świadectwem talentu człowieka, lecz i świadectwem tego, co było w życiu całego miliona ludzi. Jeden z naszych wielkich pisarzy mówił w cudownym wierszu do matki-Polki: „wcześnie okręcaj łańcuchem szyję dziecka, naucz go oddychać parą zgniłą i wilgotną”159. Gdzie indziej byłoby to rzeczą niemożliwą; tu mamy zjawisko, że w Polsce prawie przymusowo wdziera się to do uczuć matki – matki, myślącej o przyszłości swego dziecka, matki, lękającej się w swoim matczynym sercu jakiejś biedy czy jakiegoś nieszczęścia dla ukochanego dziecka. Dziecko rodziło się, jak gdyby predestynowane do rozumowania i myślenia o więzieniu. I gdy zaraz po upadku Polski mamy jedno imię, które najmniejsze dziecko powtarza jeszcze obecnie, jako imię, wiążące się z myślą i sercem polskim, imię Tadeusza Kościuszki160 – widzimy go jako jednego z pierwszych prawie, osadzonych w więzieniu zaborców.

Tadeusz Kościuszko, ranny pod Maciejowicami, wywieziony jest nie gdzie indziej, jak do twierdzy pietropawłowskiej161 w Petersburgu. A imię tak głośne i rozgłośne, jak imię wielkiego Mickiewicza162 – jest również u wstępu życia złączone z więzieniem. Nie ma więc żadnej przesady dla tego pokolenia, przed którem przemawiam, gdy mówię o więzieniu, jako o rzeczy zwykłej, tak jak nie ma przesady, gdy się mówi o bohaterstwie, ofiarności, poświęceniu – gdyż tak szerokim jest to zjawisko, jak daleko sięga wstecz codzienna myśl ludzi przez 150 długich lat. Niech mi wolno będzie z siebie wziąć również ten przykład, który mnie się wydaje także historycznie stwierdzającym wartość więzienia jako części życia polskiego.

Przybyłem do Polski wprost z więzienia. Magdeburg163 bowiem był więzieniem i przybyłem po to, ażeby, przy pierwszym rozkwicie życia nowej Polski, wejść na najwyższy szczebel reprezentowania jej, jako świeżo wypuszczony z więzienia człowiek. To prawda niechybna. Ta prawda prosta powinna być ujęta nie w sposób naciągany takimi czy innymi słowy nadzwyczajnymi, gdyż prostota tej prawdy historycznej, gdy się mówi o Polsce ojców i praojców, jest sama za siebie mówiąca i nie potrzebuje zanadto wielkich frazesów.

[…] Jestem więźniem, który nie przez jedno więzienie przechodził […]. Albowiem ilość więzień, które przebyłem w życiu, jest już znacznie wyższa niż ilość więzień, która przypada na każdego przy podziale przez liczbę ludności polskiej. Dlatego też spokojnie i z pewnym prawem i poczuciem moralnym powiedziałem, że gdy będę mówił o psychologii więźnia, to będę mówił więcej o sobie niż o innych […].

Więzienie ma dwie wyraźne cechy zasadnicze, które, gdy się odrzuci wszystkie inne dodatki – streszczają się w sposób nadzwyczaj prosty. Mianowicie, więzienie jest po to, aby było ludziom przykro. Dla przyjemności nikogo do więzienia nie wsadzają. Przykrym jest dlatego przede wszystkim, że jest to ograniczenie swobody materialnej, ograniczenie swobody materialnej do minimum, ograniczenie swobody ruchu do niewielkiej przestrzeni, przeznaczonej jako miejsce zamieszkania w więzieniu, to znaczy miejsce, ograniczone czterema ścianami, szerszymi czy mniejszymi drzwiami, wiecznie zamkniętymi, oknem zakratowanym. Oto jest więzienie.

Jest to po wtóre fakt, nieulegający żadnej wątpliwości, że więzień każdy jest poddany codziennej, cogodzinnej obserwacji. Jego życie, jego postępowanie nie zależy od jego chęci i woli. To jest druga cecha, występująca najzupełniej wyraźnie przy pojęciu więzienia. I to bez względu na to, dlaczego, po co i na co – przepraszam, że mówię po galicyjsku – do tej ubikacji został więzień wsadzony. To już zupełnie obojętne.

To są cechy więzienia, które, gdy odrzucić wszystko inne, pozostają stałe i niezmienne dla każdego więzienia.

Ile razy w więzieniu siedziałem, mając dużo swobodnego czasu na zastanawianie się, starałem się w ten sposób ułatwić sobie życie więzienne: mówiłem sobie, że moje więzienie jest równie dobre jak i więzienie poza tymi murami, przez które ludzie życiowo przechodzą. Człowiek, który swej pracy biurowej nie lubi, ma nieznośne uczucie, gdy idzie do pracy biurowej, codziennie jednej i tej samej, codziennie idzie po tej samej ulicy, jest skrępowany w wyborze, musi dojść do pewnego miejsca, do którego nie lubi chodzić, usiąść przy tym samem biureczku, wziąć ten sam przeklęty papier do ręki, przepisywać czy pisać, oglądać te mury, wiecznie te same, chociaż niezakratowane okna, by potem, znudzony i zmęczony życiem, powracać do siebie, do domu, tymi samymi ulicami, bo jeść mu się chce. Gdy sobie tak przesadnie wymalowałem więzienie tego człowieka – robiłem to umyślnie, ażeby uprzyjemnić swój pobyt, ażeby uświadomić to sobie w przeciwstawieniu do ludzi, którzy mogą chodzić swobodnie po ulicach. To może daje odczuć tę psychologię ogólną człowieka, który wbrew swojej woli, wbrew swojej chęci, wbrew wszystkiemu temu, co jest jego istotą, ma zamkniętą przestrzeń dla swobodnego ruchu, i nie znosi tego dlatego, że jest mu to przykre […].

Przechodzę do psychologii walki z tym, co więzienie ciężkiego daje. Nie ma bowiem więźnia, który by kiedykolwiek został w więzieniu zamknięty, aby nie zaczął z ciężarem więzienia w ten czy inny sposób walczyć, szukać remedium, lekarstwa na brak swobody materialnej i na tę nieznośną zależność, zależność brutalną, wyrażoną przede wszystkim przez oko, mające prawo co chwila zajrzeć – walki przeciwko warunkom, w których człowiek nie ma nic rozporządzalnego dla siebie.

[…] Luksus więzienia polega na tworzeniu wewnętrznie przez siebie samego czegoś, co jest potrzebne dla mnie tylko i co jest niezależne od tych, którzy człowieka do więzienia wsadzili. Kiedy człowiek szuka materiału do tego, spostrzega, iż jest tak ograniczony w środkach, tak ograniczony w sposobach, że prawie cofa się przed tym zadaniem. Ręce nie mają co robić, narzędzi dla tworzenia czegoś dla siebie nie ma. Materialne rzeczy są tak ograniczone i tak małe, że z trudem myśl pracuje, aby się o coś zaczepić.

Cóż w więzieniu jest? Są ściany, takie czy inne przedmioty bardzo nieliczne, które się więźniom daje. Czyni się najrozmaitsze próby naśladowania życia, które bije pracą gdzie indziej w szybkim tempie. W więzieniu więc będą muchy i inne stworzonka, które w ten czy w inny sposób w więzieniu się znalazły. I nie jest wcale kłamstwem, że znajdują się ludzie, którzy się zakochiwali nawet w pluskwach, robiąc sobie z nich obiekt swych prac, krystalizując swoją potrzebę niezależności około tak obrzydliwego stworzenia. Cóż mówić o rzeczy, czytanej ongiś przeze mnie, że jeden z więźniów, który długo siedział w więzieniu, wychował sobie pająka, z którym to pająkiem przez dłuższy okres czasu robił rendez-vous, próbując go sobie przyswoić, chcąc go nawet cyrkowych sztuczek nauczyć. Jest to mus szukania życia poza warunkami więzienia, stworzenia luksusu, który by dla mnie tylko błyszczał, mus psychiczny więźnia […].

Świetny numer 26 Cytadeli warszawskiej w X Pawilonie, gdy mnie do niego przyprowadzono, wydał mi się pięknym zjawiskiem, tak jak numer hotelu, bardzo kiepskiego co prawda, ale hotelu, w którym leży moja waliza, w której mogę przebierać swe rzeczy, które mogę w ten lub inny kąt postawić lub przerzucać, mogę stół kopnąć nogą i odsunąć, a on się usunie i mnie słucha. Jeżeli w ten sposób przedstawiam życie więzienne, to nie sądzę, by to nie stanowiło przyjemności […].

U iluż więźniów widziałem zawsze chęć stworzenia sobie luksusu niezależnie od siebie! Czym się biedny więzień nie zajmuje! Zaczyna studiować języki. Ten, który nigdy w życiu języków nie studiował, zaczyna to robić. Męczy się biedaczysko nad jakimiś dzikimi słowami obcymi, szuka w nich sensu, nie umie wymawiać, nabiera błędów, których się potem nigdy pozbyć nie może, tak jak ja w języku angielskim, bo ja w więzieniu nauczyłem się angielskiego języka. Nabrałem błędów, których nigdy poprawić nie jestem w stanie, gdyż się przyzwyczaiłem do fałszywej wymowy. Nie będąc zamiłowany do języków na swobodzie, nie odważyłbym się ich uczyć, a jednak popełniłem ten grzech przeciwko sobie, ucząc się języka angielskiego, i męczyłem się nim w więzieniu.

Byłem ongiś namiętnym szachistą, lubiłem szachy szalenie, ale w szachy trzeba grać z kimkolwiek. Próbowałem urządzić sobie szachownicę maleńką i pamiętam, jak w pietropawłowskiej fortecy164, nie mając żadnych instrumentów do tego, urządziłem sobie jednak szachownicę na książce, która w każdej celi tam leżała, to jest na Biblii. Za pomocą zapałek, gdyż zapałki miałem w ręku, bo szczęśliwie pozwolono mi palić, robiłem czarne pólka, szachy lepiłem tak niezgrabnymi rękami, że wstydzę się komukolwiek pokazać moją wieżę i mojego nieszczęsnego laufra. Chowałem to tak sprytnie i umiejętnie przed codzienną rewizją, która się odbywała w celi, by jak najdłużej zachować ten skarb oszukańczy, który zrobiłem w stosunku do bezlitosnych katów. Teraz śmiech mnie wzbiera, gdy przypomnę, jak urządziłem to życie więzienne. Ktoś inny do czego innego ciągnie. I gdy mówię o tej umiejętności tworzenia życia własnego, zawsze wspominam kilku ludzi, których imiona pozostały mi drogie.

Oto dwóch mieszkańców najcięższego więzienia, jakie Rosja kiedy miała – Szlisselburgu. Oto jeden z rodaków, pochodzący ze Żmudzi, Janowicz165, który, siedząc w Szlisselburgu, bronił się psychicznie od zarazy więzienia, które zabija psychologię ludzką. Wytworzył sobie systematy statystyczne, na podstawie wszystkich ubogich źródeł udowadniające najrozmaiciej jego ukochane pragnienie. Dowodził za pomocą tych skąpych źródeł statystycznych, siedząc w więzieniu szlisselburskim, konieczności niepodległości Polski. Pompował z siebie raczej dane niż z tych szmatek małych, które mu się udało dostać do czytania. Ileż niezwykle ciężkiej pracy przeszła ta dusza, nim mogła uwierzyć – bo człowiek był inteligentny – że to jest prawdą, co on robi, przy tak ubogim materiale, który on posiada. Zawsze wspominam z pewną przykrością, że człowiek, który tyle czaru umiał wydobyć w więzieniu, wypompował z siebie siły psychiczne, do tego stopnia, że gdy go wypuszczono na Syberię, nie wytrzymał życia – skończył samobójstwem. A oto druga postać, która się przesuwa z konieczności na oczy. To jest także mój rodak, wilnianin, Łukaszewicz166. Pamiętam go wtedy, gdy jako młodzieniec szedł na ogień matury, jako sława gimnazjalna. Poszedł na przyrodę; był prawie skończonym przyrodnikiem, gdy zamknięto go w Szlisselburgu. Cóż on czynił. Bada trawki, rosnące mizernie na podwórzu więzienia, szuka śladów życia tam, w Szlisselburgu, na tej przestrzeni 100 sążni167 czy 100 metrów kwadratowych. Skończony wielki umysł przyrodniczy, który duszę ratuje w swój sposób. I zawsze, gdy go w Wilnie, w drogim mi Uniwersytecie Wileńskim spotykam, widzę, jak ten olbrzym fizyczny z łagodną twarzą, z uśmiechem dzisiaj pracuje […].

Bo w więzieniu nic się właściwie nie dzieje. Wypadkami niesłychanej wagi są dni, gdy drzwi mu się otworzą i pociągną nie na spacer, lecz na badania, gdy przejdzie się przez pewną ilość korytarzy, przestrzeni, lub gdy wsadzą do karetki i przez miasto szybko przewiozą. To są ewenementy niesłychanej wagi. Zdarzył się przypadek w życiu! Dzień do dnia jest tak bliźniaczo do siebie podobny, tak nic się doniosłego nie dzieje, że ten czas wydaje się stojący i godziny płyną niesłychanie wolno. Tak wolno, że godzina jest zupełnie dniem prawie. Przeżyć bowiem godzinę jest trudno. Jakże łatwo bowiem przeżywają się tygodnie, tygodnie stojącego czasu, który się nie rusza.

Ileż to dowcipnych i upokarzających człowieka sposobów i metod używają więźniowie, aby się ze sobą porozumieć. Ile dowcipnych znaczków i znaków wymyślono, aby człowiek człowiekowi na dzień nieraz jedno słowo mógł przekazać, aby człowiek człowiekowi tym czy innym pukaniem odpowiedział. Ulegania temu musowi psychicznemu więźnia wystrzegałem się stale. Ale pamiętam wrażenie, gdy kolega spoza muru zaczął ze złości walić do mnie pięścią, żem go nie słuchał, że mu nie odpowiadałem. Wtedy zacząłem takie czy inne znaki dawać więźniowi – znaki, że go nie rozumiem.

[…] Ileż rozkosznych minut spędziłem w Cytadeli warszawskiej, która jest tak głupio akustycznie urządzona, że więzień słyszy w celi więziennej, co się mówi na korytarzu. Tak, jakby z rozmysłem robione były cele na to, aby badać dozorców, a nie więźniów. Spędzałem godziny, podsłuchując, jak dozorcy z sobą rozmawiają i badając ich psychikę. Obserwacja ograniczona, lecz tym bardziej zaostrzona. Nie wiem, czy ktokolwiek z więźniów potwierdzi moje słowa, że najbardziej wydelikacony słuch mają więźniowie, siedzący w więzieniu. Szmer chwytają najdrobniejszy, szukają „części życia”, zmieniają się nieledwie w myszki, które są tak czułe na każdy szmer […].

Chcę skończyć pewnym zestawieniem swoich wrażeń, jakie miałem, przebiegając całą ogromną ilość więzień.

Gdy siedziałem w więzieniach w Rosji, widziałem dbałość o to, aby więzienie zrodziło strach. Jest to rozum kryminału, który robi „chęć poprawienia się więźnia” za pomocą strachu. Na tym rozum kryminalistyczny polega. Poprawić za pomocą zadania postrachu, tak jak się poprawia niegrzeczne dzieci, zadając im przykrość. Więzienia rosyjskie miały w sobie coś z poczucia prawa w stosunku do więźnia, poczucia prawa, ale prawa dozorcy w stosunku do więźnia. Nie działano tu już czystym gwałtem i przemocą, ale nieledwie naukowym poszukiwaniem boleści i przykrości dla więźnia, konsekwentnym robieniem mu strachu, robieniem go „innym niż wszyscy”.

Polskie więzienia pod zaborem rosyjskim były całkiem inne. W Polsce wyobrazicielem tych więzień jest Cytadela, X Pawilon168. Ci, którzy zamykali do tych więzień, nie dbali o nic. Wyraźnie szedł tu gwałt i przemoc, które nie szukały uprawnienia w jakikolwiek „moralny” sposób. Wszystkich szkodliwych zamykano w więzieniu. To też tak wesołego więzienia, jak X Pawilon, na świecie nie widziałem. Wszystko prawie jest dopuszczalne, to, co gdzie indziej jest najsurowiej zakazane. Każde pokolenie w murach rozkopuje tunele, które najspokojniej naprawiają, by następne pokolenie te tunele znów świdrowało. Tak jak gdyby było to tylko formalnością, że właściwie tuneli robić nie wolno, ale niech ich diabli, niech sobie robią tunele więzienne! Więzienie, w którym wszystko poruszać można, przerzucać stale z miejsca na miejsce, łóżko przeciągać – takiego więzienia-hotelu nie widziałem. W tej izolacji, do której człowieka chcą doprowadzić, jest przepych siły brutalnej, idącej na człowieka jak przemoc zwyczajna, która się niczym nie krępuje. Pamiętam moje olbrzymie zdziwienie, gdy, wyprowadzony na spacer, spostrzegłem namioty żołnierskie, rozbite w ogrodzie. Parę drzewek owocowych, z których ci żołnierze kamieniami zbijają gruszki. Rzecz nie do pomyślenia w żadnym rosyjskim więzieniu, gdzie prawo kroczyło z poczuciem własnej wartości. Podobne rzeczy widziałem w Syberii, gdy już klamka zapadła i gdzie idzie się na karę, gdzie nie ma żadnych badań, gdzie kryminalista jest skończonym kryminalistą.

[…] Dlatego też z pewnym niepokojem jechałem jeszcze do jednego kraju, do więzienia, którego nie znałem, to znaczy do Niemiec. Niemców sobie zawsze wyobrażałem tak, jak Polacy sobie wyobrażają: „Tam dopiero jest porządek!”. Ale nie ma nic gorszego dla więźnia, jak porządek więzienny, bo on chce zawsze ten porządek naruszyć. Byłem w tym więzieniu nadto w wyjątkowych warunkach. Do mnie nie chciano stosować wszystkich przepisów więziennych. Trzymano mnie, jako „wyjątkową osobę”, w twierdzy magdeburskiej w zupełnej izolacji, dając mi za to wiele wygód i wielką swobodę więzienną. Trzymano mnie jako generała, dano mi trzy pokoiki, ogródek do rozporządzenia, ordynansów itd. Miałem zatem najswobodniejsze więzienne życie, o jakim można było marzyć. Tak pięknie nie trzymano mnie nigdy w Rosji. Lecz przedtem przewieziono mnie przez cztery więzienia wcale nie generalskie. Przypatrywałem się więc temu, jak to jest u Niemców. Jest tam brutalne obejście, nakazane, musowe, dlatego, by utrzymać porządek i karność. Lecz poza tym chęci męczenia człowieka, chęci zadawania mu strachu, chęci robienia mu jakichkolwiek specjalnych przykrości, nigdy nie spostrzegłem. Trzeba się trzymać przepisów wywieszonych na ścianie, czego w Rosji nigdzie nie było. Tak że z chwilą, gdy się przeczytało te przepisy na ścianie – każdy w Niemczech umie czytać – to się już wiedziało, czego się trzymać. Każdy tam „urzęduje”. Urzęduje dozorca, urzęduje i więzień, siedzący w więzieniu. Każdy obowiązany jest spełniać przepisy. Byłem specjalnie zdumiony, gdy siedziałem w Szpandawie pod Berlinem169. O więzieniu w Szpandawie wiedziałem, że Mierosławski w 1848 r. tam siedział170. Wtedy prawdopodobnie było zupełnie inaczej. Podczas mojego tam pobytu życie więzienne wrzało po prostu i słychać je było na każdym kroku. Każdy miał inne zajęcia, każdy inaczej pracował. Wszystko chodziło, biegało, rozmawiało, nie było tam, poza samą karą, żadnej chęci zrobienia więźniom jakiejkolwiek przykrości.

Magdeburg był więzieniem specjalnym, w którym więcej szło o izolowanie człowieka, dlatego że jest niebezpieczny, niż o jakiekolwiek inne więzienne warunki. Miałem ordynansa, miałem podoficerów, którzy byli moimi stróżami więziennymi, miałem trzy pokoje, miałem ogród, po którym mogłem chodzić. Tylko wieczorem o godzinie dziesiątej światło musiało być zgaszone, albowiem w całym więzieniu o dziesiątej wieczorem gasi się lampy. Nie było żadnej w tym różnicy dla generała, porucznika czy żołnierza. Poza takimi drobnymi przepisami jednak było tam życie najswobodniejsze ze wszystkich tych, jakie kiedykolwiek miałem w więzieniu.

Dobiegając do końca, chcę wrócić do początku. Przez dłuższy okres czasu więzienie było częścią kultury polskiej. Smutne wyznanie, a jednak jest w tym jakiś czar i urok! Mickiewicz w jednym z największych swych utworów, w najpoważniejszej tego utworu części, przenosi nas nie gdzie indziej, jak tylko do więzienia, gdzie więzień-poeta, po przeżyciu moralnym więzienia, po przebyciu tej drogi, o której mówiłem, po stworzenia tam swojego więziennego własnego życia pisze, że odradza się nowy człowiek: natus est Conradus171.

Siła życia więziennego do tworzenia nowego życia niechybnie jest wielka, niechybnie czar taki daje. Nie ma wątpliwości, że przez te 150 lat polska psychika więzienna była czymś, co dotykało głęboko ludzi w Polsce, i nie było człowieka, który by, przebiegając życie polskie dawnych czasów, o więzienie się nie otarł, o więzieniu nie mówił, do więzienia się nie zbliżał. Nie ma wybitniejszej czynności podczas 150 lat ubiegłych, 150 długich, długich lat, lat tyle, ile najstarszy człowiek nie jest zdolny pamiętać, przy której więzienie nie byłoby towarzyszem życia Polaka od kolebki aż do grobu.

O więzieniu mówił każdy, jako o żywej cząstce swej duszy… Nieraz zadaję sobie pytanie, czy te więzienne przeżycia Polski z całą ich ofiarnością, bohaterstwem, poświęceniem, z całym czarem męki duszy ludzkiej, w nienaturalnych warunkach skrępowanej, zbitej i zmęczonej, a jednak skorej do buntu, czy czar ten nie jest cechą charakterystyczną naszą i naszego pokolenia. I wtedy, gdy o tym myślę, gdy na dziecinne i młode oczy patrzę, żyjące w innych, szczęśliwszych niż my warunkach, zapytuję siebie, czy nie dalekim jest ten czas, gdy wiersze, które nam drgnięcia serca sprawiały, będą czytane, będą wypowiadane na lekcjach jako rzeczy obce, jako rzeczy, nad którymi się przechodzi do porządku dziennego, tak jak nad cudami greckiej poezji, gdy nam je do głowy wkładano…

I wtedy smutno robi się ludziom, którzy przebiegli życie więzienne z walką i buntem w duszy, tworząc z siebie i ze swych małych i wielkich cierpień, pracę kultury polskiej, która mija. Jest nad więzieniem jakoby siła, i czar zapomnienia także. Mijamy w przeszłość, my, więzienni ludzie, my, ludzie z epoki więzień! Narasta młode pokolenie, nowe pokolenie, które obce wkrótce nam będzie, dlatego że tej czary goryczy i rozkoszy, którejśmy dotykali, ustami swymi, już nie dotknie. I zawsze, gdy myśl moja staje przed tym pytaniem – widzę oczka dziecinne, które patrzą ze zdumieniem, że mogły być takie czasy, gdy więzienie, a więc to, co jest upokorzeniem człowieka, to, co go przybija do ziemi – drgnięcia zapału w nas jeszcze budzi, oczy zapala, uśmiechem lica krasi. Zawsze jednak ze spokojem kończę te rozmyślania więziennego człowieka o tych, co idą. Niech zapomną o nas, o naszych walkach i cierpieniach, niech idą na nowe życie, tam, gdzie czar więzienia ust nie krasi, lecz i jadu nie daje – niech idą swobodnie, zapominając o nas, by życie nowe tworzyć.

W złotej księdze Druskiennik172 (sierpień 1925 r.)

Gdy Twórca nad dziełem swym się trudzi, ma musowe chwile zmęczenia i wtedy odpoczynek wyraża się w niespodziance wolnej od więzów pracy myśli, w odetchnieniu głębszym piersi i w uśmiechu radości z rozkoszy swobody i spoczynku.

Kiedy Wielki Stwórca równinę nadniemeńską rzeźbił, szedł linią surową i w silniejszym skurczu dłoni kształty ziemi lepił. Bogato sypał na nią żółtawym aż do bezbarwia białości piaskiem, prósząc ją obficie mchem, jakby siwym od starości dziejów ziemi i swego istnienia. Jako wierne sługi swych wyroków, rzucił mnóstwo wiecznie zielonych sosen, ciskając je dłonią, w puszczę, na straż zaś puszcz wyrzucił na ich boki najsilniejsze, bujne sosny, co nielękliwe, z burzą i nawałnicą się pasując, w konwulsjach wysiłku mięśnie swe prężą i wykrzywiają, jak zamarli w walce rycerze.

Wyroki Stwórcy skazują ludzi, na tę ziemię rzuconych, na mozół i trud wielki, by z ubogiej gleby, jak ta sosna, życie wydobywali, by byli w trwałości pracy niezmienni, jak zieleń wieczna koron drzewnych, a na straż swej ziemicy wysyłali silnych, co w burzy się nie zegną.

Lecz gdy Stwórca-rzeźbiarz do Niemna brzegu się zbliżył i, zmęczony surowością pracy, palcom spocząć pozwolił, z rozkoszy wolności i odpoczynku ku ziemi błogi uśmiech spoczywania posłał. Wdzięczna ziemia odkurczyła swą pierś ściśniętą do prostoty płaszczyzny. Mała Rotniczanka173 skoczyła radośnie, spiesząc ku Niemnowi, jakby samą siebie prześcignąć chciała, i tanecznym po kamieniach biegiem w niespodziane a na oścież otwarte wrota wąwozu się wsączyła. Szeroki, rozłożysty i wartki Niemen, głęboko prując pierś matki-ziemi, podobieństwo swawolnych gór czynił: spod ziemi trysły źródła o różnych smakach, a barwna zieleń z niespodziewanymi i strzelistymi, jak gotyki, drzewami zastąpiła mech siwy i szary.

W ten sposób Druskienniki były niespodzianką myśli Stwórcy w odpoczynku, gdy Ten się uśmiechnął.

Nieraz, gdy myślę o tym, szukam małości myśli ludzkich wobec wielkości myśli Stwórcy. I wydaje mi się, że człowiek sądzi, iż piękna i miła Rotniczanka nie ku Niemnowi spieszy, lecz ku kaskadom kąpielowym, by schudzone w upałach ciało miły chłód wody na się przyjmowało.

W zapomnieniu też myśli człowiek, iż potężny Niemen w skrętach biegnie, by w Druskiennikach plażę sformować. A gdy matka-ziemia słonymi łzami swe bóle we wnętrzu omywa, człowiek w rury łzy chwyciwszy, podagrykom i sklerotykom uśmiech na licach chce powracać.

Wielkości, gdzie twoje imię? Małości, gdzie twoje myśli? I śni mi się często w Druskiennikach, że bodaj w jednym tylko błogim uśmiechu swobody odpoczynku po pracy, jak w jakiejś wieczności prawdy o miłym śmiechu niespodzianki – spotkać się Wielkość i Małość mogą.

Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich174 (28 czerwca 1927 r.)

Gdy przed trumną stoję, mówić muszę o śmierci, o wszechwładnej pani wszystkiego, co żyje. Wszystko, co żyje, umiera, a wszystko, co umiera, żyło przedtem. Prawa śmierci są bezwzględne. Są, jak gdyby stwierdzić chciały prawdę, że co z prochu powstało, w proch się obraca. Gdy kamień na taflę spokojnej wody rzucamy, powstają kręgi, idące wszerz i zamierające powoli. Tak żyją ludzie, gdy śmierci bramy przepastne przekroczą; kręgi powoli zamierają i nikną, pozostawiając po sobie pustotę, a nawet zapomnienie. Prawa śmierci i prawa życia, związane ze sobą, są bezwzględne i bezlitosne. Żyło ludzi mnóstwo i wszyscy pomarli. Pokolenia za pokoleniami, żyjące codziennym życiem, zwykłym lub niezwykłym, do wieczności przechodzą, pozostawiając po sobie jeno ogólne wspomnienia. Wspomnienia, gdzie imion nie ma i nie ma nazwisk. A jednak prawda życia ludzkiego daje nam i inne zjawiska. Są ludzie i są prace ludzkie tak silne i tak potężne, że śmierć przezwyciężają, że żyją i obcują między nami. Przed sobą mamy trumnę ze szczątkami człowieka, szczątkami, które świadczą o prawdzie, że proch jesteś i w proch się obrócisz. Słowacki, jak żywa prawda życia, jest między nami. Staje się znajomym coraz szerszym kręgom. Wiemy o nim tyle, jak o żadnym ze swoich znajomych. Wiemy i o tym, czego nawet o braciach nie wiemy. Jest z tego powodu naszym żywym znajomym. Znamy drobnostki jego życia, anegdoty o nim, ba, jak sam pisze poeta, list do ekonoma lub wieczne przymierze z Handzią czy Marylką są nam znajome175. Są skądś wyciągnięte i rzucone przed oczy. Śmierci prawa są w ten sposób przezwyciężone. Jest nam żywym znajomym i żywa znajomość Słowackiego staje się coraz powszechniejsza i coraz szersza, tak że ma znajomych więcej niż miał ich za życia. Gdy wezmę odwrotnie i policzę kilkanaście milionów Polaków, wśród których żył Słowacki, co z nich pozostało? Nie mają ani imienia, ani nazwiska, gdyż kilka zaledwie osób z ówczesnego pokolenia staje nam jako żywsze istoty, jako ci, którzy żyją, którzy nie umierają i nie nikną. Żył sto lat zaledwie temu, zaledwie trzy pokolenia wymarły lub wymierają, a jednak gdy policzymy ludzi, o których cośkolwiek wiemy, to jest ich tak mało, a gdy mówimy o Słowackim, to spotykamy się z nim codziennie i z nim obcujemy. Powtarzamy jego słowa jak gdyby był żywą istotą, powtarzamy wrażenia, które przeżywał, jeżdżąc po świecie. Wiemy, co mu się podobało, a co nie pozostawiło na nim żadnej impresji. Jest więc żywy i żyje wśród nas i prawda śmierci okrutna, prawda śmierci potężna nie istnieje dla niego. Powiecie może, że to metafora, że to nie jest słuszne, a jednak ta żywa prawda istnienia człowieka bez względu na to, co kto o niej mówi, jest żywą, prawdziwą i realną. Słowacki żyje dlatego, że umrzeć nie może. Zda się, jak gdyby bramy śmierci przepastne za nim zamknęły się nieszczelnie. Dla niektórych ludzi zostają one otwarte, tak że życie i śmierć się nie rozdzielą. Zda się, że są ludzie, którzy żyć muszą dłużej, których życie trwa nie latami, a wiekami, wbrew prawdzie przyrodzenia ludzkiego. I gdy teraz szczątki Słowackiego wprowadzamy do grobowców królewskich, wiemy, że przedłużamy mu życie dalej jeszcze i że żyć będzie tak długo, aż murów Wawelu nie naruszy czas zniszczeniem, a skała, która nad Wisłą samotna tu stoi, nie ulegnie śmierci. Dajemy mu w ten sposób dłuższe życie, dłuższą prawdę bytowania, które zostają pomiędzy ludźmi.

Gdy warstwy ziemi otwartej przeliczę i widzę szkielety, co o Stwórcy świadczą, twierdzę, że są szkielety żywe, przejrzyste, świeże i młode, tak że płakać po nich nie umiałby nikt szczerze176. Nie płaczemy też po Słowackim! Gdy idzie trumna jego przez całą Polskę, witają go ludzie, nie zaś żegnają, tak jak gdyby był żywym człowiekiem, i żałobne dzwony nie żałobnie biją, lecz biją radością i tryumfem. Nikt z nas nie potrafiłby zapłakać nad zmarłym. Twierdzę raz jeszcze, że bramy przepastne śmierci dla niektórych ludzi nie istnieją. Świadczą o prawdzie wielkości takiej, że prawa wielkości są inne niż prawa małości. Gdy warstwy ziemi otwartej przeliczę i widzę przeszłości gościńce, po których kroczy ludzkość i po których teraz stąpa historia, to widzę umoszczone twarde drogi, które ludzie, pokoleniami idąc w życie i pokoleniami umierając, mościli życiem swoim, tak jak i śmiercią. Pokolenia, które zostawiły ślady, szkieletami i pracą codzienną, i codziennym odpoczywaniem mościły gościńce trwałe i wieczne. Lecz wszędzie, gdzie gościńce mają skręty, wszędzie, gdzie załomy drogi, gdzie ludzi wahania i gdzie ludzi małych trwoga, stoją na załomach, jak drogowskazy, olbrzymie głazy, świadczące o wielkiej prawdzie bytowania. Stoją olbrzymie głazy samotne, lecz z nazwiskami, gdy ludzie giną bezimiennie. Na naszym gościńcu historycznym, gdzie pokolenia za pokoleniami idące mościły drogi i życiem, i śmiercią, czasy Słowackiego były załamaniem, były prawdą historyczną ciemności niewoli i bezsiły. Słowackiego wielkość sięga stu lat, gdy na ziemiach polskich przedostatnie powstanie 1830 r. skasowało jedną prawdę życia historycznego, skasowało wojsko. Wojsko, ta prawda siły ramienia, co broni i chroni, co życie dając, życie innym otwiera, co krwią, jak cementem, mości prawdę historii i trwania narodu, znikło w r. 1830. Wtedy zapanowało wahanie na tym skręcie drogi, danym nam przez los. W trosce prawdy siły ramienia, w trosce prawdy nadziei, że ramię się wzmocni, znikły i upadły. I mamy zaraz próby, by miecze, co w podziemiach zasnęły lub tylko echem grają, zastąpić inną siłą, siłą ducha. Gdy miecze się skrzyżują, skry padają. Starano się wykrzesać prawdy duszy tak silne i mocne, że w pracy skry padały także. Starano się zastąpić prawdy proste, siłę miecza prawdą siły ducha – tak by wzmocniwszy ducha, móc trwać w niewoli i móc uzyskać siły, gdy tych sił będzie potrzeba. Była to dziwna praca ówczesnego pokolenia, gdy ręce ludziom mdlały i gdy bojaźń tej prawdy ludzi nikczemniła i ludzi do rozpaczy doprowadzała; starano się zamienić prostą prawdę miecza siłą ducha, który się męczył w trwodze, że sile miecza nie dorówna. Poszły w niebo harfy, gdy miecze pod ziemię się chowały, niszczejąc i rdzewiejąc. Gdy przed Słowackim, jedną z harf szczerozłotych, stoję, gdy warstwy mąk jego i pracy jego przeliczę, znajdę w tej harfie jedną strunę, co zawsze brzęczała, znajdę prawa dumy i prawa rozkoszy cierpienia dla dumy, dla godności ludzkiej. Szarpany niemocą ciała, szarpany niemocą prawd, które wyznawać rozum mu kazał, szukał w rozpaczy dumy siły, targającej wnętrzności swoje i ojczyzny swojej. Znajdziecie brzęczące struny dumy i struny godności ludzkiej na każdym kroku. Szedł pracując, szedł myśląc, że duma stargana i sponiewierana wyda nie jęk rozpaczy, lecz siłę olbrzyma. Pracował, jak i inni, myślał o możności, aby duch ludzki mógł zastąpić siłę ciała. I nieraz potwornie się męcząc, wątpił, jak i inni. „Godności nie mam, przed męką uciekłem”177. Tak mówi o sobie, męcząc się potwornie, i nie mógł wydobyć siły skończenia męczarni śmiercią. Stargana duma i sponiewierana, w błoto człowiek zdeptany, hardo prawa godności człowieka, dumę nie w siłę miecza, lecz w siłę ducha przerabiały. On z kraju był nie dumnych helotów i dumy tej pragnął, by była siłą, by siłę dała, by wartość mocy, potęgę Polski mieć mogła. Gdy niegdyś jednego z większych, co ostatnie prowadził bunty i powstania pytałem, który z wieszczów najwięcej wpłynął, najwięcej działał, gdy miecze na naszej ziemi zadzwoniły, stwierdzał mi zawsze, że naszym poetą jest Słowacki.

Miłość ojczyzny – o! To słońce świetne

Dla serc, co dumne, sieroce, szlachetne,

Całe się czystym miłościom oddadzą.

Jako żurawie, co łańcuch prowadzą,

Świetniejsze serca wylatują przodem;

Umrą ich duchy, lecą przed narodem178.

Gdy teraz, patrząc na trumnę, wiem, tak jak wszyscy zebrani, że Słowacki idzie, to wiem, że idzie tam, gdzie głazy na naszym gościńcu stoją, świadcząc nieledwie chronologicznie przez imiona o naszej przeszłości. Idzie między Władysławy i Zygmunty, idzie między Jany i Bolesławy. Idzie nie z imieniem, lecz z nazwiskiem, świadcząc także o wielkości pracy i wielkości ducha Polski. Idzie, by przedłużyć swe życie, by być nie tylko z naszym pokoleniem, lecz i z tymi, którzy nadejdą. Idzie jako Król Duch.

Po zakończeniu przemówienia Marszałek Piłsudski zwrócił się do otaczających nosze z trumną oficerów z następującymi słowami:

W imieniu rządu Rzeczypospolitej polecam panom odnieść trumnę do krypty królewskiej, by179 królom był równy.

Przemówienie na zjeździe legionistów w Wilnie180 (12 sierpnia 1928 r.)

[…] Moi panowie! Gdy palec Boży ziemi dotyka, stuletnie dęby ku ziemi gną szyję, a gdy grzmoty i błyskawice po ziemi idą, ptaszyny i ludzie chowają się do schronisk i domów. Gdy palec Boży ziemi dotyka, gdy idzie taka wielka wojna, jaką myśmy przeżyli, to ziemia jęczy i woła, a wyroki w niebie wysoko się piszą – dla jednych zatracenie, dla innych odrodzenie. I gdy czasy tak wielkie idą, co świat na inny zmieniają, to, proszę panów, czasy te nie są na miarę piersi tchórzyków, piersi łotrzyków. Muszą gdzieś iść czasy odrodzenia.

Moi panowie, gdyśmy ongiś szli w pole, gdy byliśmy garstką, różniliśmy się od wszystkich żołnierzy dokoła i niczym innym myśmy się nie różnili, jak że pierś bujnie czuła i śpiewała huczną pieśń odrodzenia naszej ziemi. I gdy teraz po tylu latach się spotykacie, to pieśń odrodzenia, którą ongiś śpiewały piersi, dotąd ją czujecie, bo odrodzenie i wiosna to jedno, i gdy wiosna na ziemi idzie, suche badyle się zielenią, suche wierzby kwitną i zwierzę każde i każdy człowiek pierś ma rozszerzoną. I pieśń miłości, gdy trele słowicze, gdy ryki tygrysów po ziemi idą z potęgą wiosny, gdy idzie odrodzenie, to wszystkie fibry duszy, wszystkie fibry ciała inaczej biją, inaczej śpiewają. I gdybyśmy ongiś po naszej ziemi szli w bojach, gdy smutek, gdy boje na ziemi naszej panowały, to myśmy szli do boju, jak do tańca, jak do tańca na równych posadzkach, myśmy szli po drodze do pewności odrodzenia, w odrodzenie wierząc i o odrodzeniu myśląc. Większość z was, panowie, młodzi wówczas byli, nie mieli tłuszczu na różnych częściach ciała, nie mieli siwizny na skroniach i z młodą duszą szliście naprzód. I teraz, gdy o was myślę, gdy dzieje wasze badam i gdy się przyglądam wszystkiemu, coście przeszli, zawsze przypominam sobie Słowackiego wierszyk181, który wam tu przytoczę:

Młodość miał bardzo piękną, niespokojną.

Ach! taką tylko młodość nazwać piękną,

Która zaburzy pierś jeszcze niezbrojną,

Od której nerwy w człowieku nie zmiękną,

Ale się staną niby harfą strojną

I bite pieśnią zapału nie pękną.

Przez całą młodość, legionista182 bujnie

Za trzech ludzi czuł – a więc żył potrójnie.

Naturalnie, strawestowałem tu trochę Słowackiego, gdyż Słowacki legionistów nie znał.

Gdy w Wilnie mówię, zgrzytów nie wołam, goryczy nie proszę i do pamięci sobie wołam te moje z wami przeżycia, których wiązankę całą mam w pamięci. I nie badam, lecz po prostu wspominam, to, co mi miłe, wspominam to, co było mi pieszczotą.

Wśród kilku wiosen, któreśmy razem przeżyli, pamiętam jedną, co bojem silnym pod Kostiuchnówką183 była zakończona. Szła wiosna, wiosna polska. Stałem wtedy na kwaterze w zbudowanym i pozostawionym dla mnie szałasie184. Szałas był duży. Szałasem go nazwę, gdyż dach miał papierem, tekturą, słomą pokryty, i cały domek z desek się składał. Dla elegancji wprawiono nawet szyby. I tych szyb w moim pokoju było kilka. Otwarto wszystkie okna i przez okna wiosna się wdzierała, wiosna poleska, jakaż inna od innych wiosen na świecie. Upojny, silny zapach sosen z upojnym zapachem bagien, bagna poleskie, bagna siwym mchem pokryte, kwitły i jaśniały wiosną. Upojny las poważnie szumiał, dając żywiczne ciepło i żywiczną gorycz. Gdzieś kaczory tęsknie nawoływały kaczki, gdzieś na reducie Piłsudskiego185 strzały brzmiały, wyrywając się w wonną wiosnę i wiosnę głuszyły te strzały. A było w nich coś zniewalającego, mnie śmiercią grożąc.

Wiosna szła na mnie, tak jak na ludzi idzie. Wspominałem wszystkie wiosny, które przeżywałem, jedną za drugą. Wiosna w nerwy mi wchodziła. Maj uroczy z całym nowym ciepłem i nowym życiem w przyrodę wchodzący. Gdzieś przez oko wdzierał się pogwar, wesołe okrzyki mego sztabu, który pod wieczór zbierał się do anegdot. Byłem sam w pokoju i zwyczajem swoim namiętnie po pokoju chodziłem. Mierzyłem krokami swą małą chatkę. Raz po raz, chwila za chwilą, minuta za minutą, godzina za godziną. Zapominałem się, jak w wiośnie, i pierś chciała głęboko odetchnąć, w przestrzeni głębiej odczuwać wiosnę życia. Wyszedłem. Księżyc srebrzysty kładł swe cienie wesołe i smutne w lesie. Obejrzałem się dokoła i nagle szloch człowieka usłyszałem. Zwróciłem oczy w tamtą stronę. Księżyc błyskał na karabinie mojej warty, warty dowódcy, co na straży swego odcinka stała. Spojrzałem, szary żołnierzyk, skulony na płocie, płakał. Wstyd mi się zrobiło. Podszedłem ku niemu zobaczyć i spytać, czemu płacze – może mu pomóc potrafię? Miłe chłopię, oparte piersią na płocie, ręką spoczywało na karabinie i szlochało. Podniosłem jego twarz i ujrzałem: – twarz małego chłopca, dziecina, stał na warcie i płakał, jak dziecko. Łzy mu z oczu się lały, tak jak u dzieci. Twarz młodociana i karabin przy nim. Pierś rozrywał mu szloch, tak jak rozrywa szloch pierś mężczyzny. Pogładziłem go po twarzy i spytałem: „Chłopcze, co ci jest?”. Myślałem, może w rodzinie ktoś umarł, może biedak płacze po objęciach zdradliwej kochanki, może urlopu ci trzeba – dam ci urlop. Przylgnął ustami do mej ręki i szlochał jeszcze silniej. Uspakajałem go, jak mogłem. „Komendancie – ryczał chłopiec – ja nie mogę już patrzeć, jak Komendant się męczy i jak pomóc w niczym Komendantowi nie mogę”. I zaczął mówić takie brednie, niesłychane jakieś rzeczy o tym, jakby się zakradł do Komendanta, jakby chciał mu całą czekoladę rzucić pod nogi, bo Komendant tak ją lubi. To brednie dziecka-żołnierza, nie umiałem go nawet pocieszyć. Cóż zrobić z takim malcem, który płacze, na warcie stojąc, na karabinie się opierając i płacze nad męką Komendanta, chcą mu coś z siebie ofiarować, coś dać po prostu człowiekowi, co się za nich męczy. Chłopak mi nieznany, z twarzy niewidziany, jako chłopie małe stał zawsze w tylnych szeregach – drągali zawsze naprzód stawiali. Pieścił wodza, płacząc nad jego męką […].

Jeszcze jedno wspomnienie. Brygada w owe czasy dostała państwo, a ich Komendant dostał Naczelnika. W tym samym mundurze, w którym pośród innych chodziłem, reprezentowałem państwo polskie, przyjmując posłów z całego świata. Byłem Naczelnikiem i żywo sobie przypominam śmieszne określenie, które jeden z przybyłych z Rosji generałów powiedział, patrząc na mnie: „Ni to Kośtiuszko, ni to Korsikan”. Był to czas, moi panowie, dość zabawny, gdy hymny obcych państw śpiewano bardziej ochoczo niż polski. Był to czas ten, gdy Polska ubogim kopciuszkiem słynęła. I wtedy, proszę państwa, w Warszawie było jakieś święto żołnierskie186, nie powiem jakie, i nie powiem kiedy. Przyjechałem na to święto. Święto to ubierano wedle mody warszawskiej, w jakieś śpiewy, muzyki, deklamacje i innego rodzaju artystyczne utwory. Słuchałem, siedząc na pierwszym miejscu. Dość się nudziłem i tęskno wyglądałem, gdy przerwa nastąpi. Nareszcie przyszła. Wstałem, aby obejrzeć lokal. Obchodząc lokal, zabłądziłem do bufetu. W bufecie było dość dużo ludzi. Obejrzałem się i podszedłem do bufetu. Podskoczyło do mnie kilku podoficerów. „A kolega, z którego pułku?” – „Z piątego. Komendant jak do nas przyszedł, to my tu zaraz stawiamy. Dać wódki! My płacimy! Komendant nie płaci!…”.

A dokoła attachés wojskowi obcych mocarstw z przerażeniem spoglądali na bratanie się Naczelnego Wodza z podoficerami […].

To miłe wspomnienia po pamiątkach szczerych. Co to znaczy? Co to jest? Attachés wojskowi zapisywali dokładnie zdarzenie, jakie się wydarzyło w Warszawie w różnych językach, na świat cały. Wszystko mi było bardzo miłe. „Ni to Kośtiuszko, ni to Korsikan”. O Korsykańcu marzyła młoda głowa, gdym biegał po tym mieście […].

Niech no panowie pozwolą. Ostatni fakt miły. Jeden z najmilszych, które przypomnę. Gdym siedział w Magdeburgu, istotnie stał nad głową kat. Nie byłem nigdy pewien życia. Był to jak grób zamknięty. Izolowany byłem bardzo od świata i wtedy właśnie myślałem o miłym, co, jak poduszka, do trumny z człowiekiem idzie. Jedno z najmilszych, jakie mam i jakie przeżyłem, jest Wilno, jest miasto moje rodzinne. I nieraz tam, w Magdeburgu, o Wilnie myślałem, do Wilna tęskniłem. Miłe miasto. Rzędem biegną mury, pagórki, otoczone zielenią, pieszczą mury. Mury tęsknie na pagórki spoglądają. Miłe miasto. Gdy na który z pagórków się wyjdzie, ku niebu przez mgłę oparów błyszczą do góry wieżyce, wieżyczki, na których, gdy dzwony zadzwonią, nie wiadomo, czy się skarżą, czy o łaskę proszą, czy tęskny tylko do nieba głos wznoszą. Miłe miasto. Miłe mury, co mnie dzieckiem niegdyś pieściły, co kochać wielkość prawdy uczyły, miłe miasto z tylu, tylu przeżyciami. Miasto – symbol naszej wielkiej kultury i państwowej ongiś potęgi. Dynastia Jagiellonów, co nad wieżyczkami Krakowa i wieżami Wilna potężnie niegdyś panowała. Wilno Stefana Batorego, co uniwersytet zakładał i mieczem nowe granice wybijał. Wielcy poeci i wieszcze, co naród pieścili słowem i w czar zakuwanymi słowami życie narodowi dawali… Nie gdzie indziej, jak tu, w tej samej szkole, gdzie ja biegałem w tych murach, pięknie wołających do Boga, uczyli się, jak ja kiedyś, w przeklętej rosyjskiej szkole.

Wszystko piękno w mej duszy przez Wilno pieszczone. Tu pierwsze słowa miłości, tu pierwsze słowa mądrości, tu wszystko, czym dziecko i młodzieniec żył w pieszczocie z murami i w pieszczocie z pagórkami. Jedno z najpiękniejszych miast w świecie! I biegłem ku Wilnu pieszczotliwą myślą, tworząc sam dla siebie pieściwe pieszczoty dziecka. Jedna z moich książek tam właśnie powstała, w murach Magdeburga187. Czar, zakuty we wspomnieniach, urok odrodzenia rzucony w szale tam niegdyś. Wszystko to razem składało się na marzenia człowieka, co nie wie, czy jutro do grobu się nie położy. Minęło lat parę i byłem znowu z wami i gdym marzył i myślał o Wilnie, w warszawskim Belwederze zamknięty, myślałem także i o was i gdym w bój zawołał, by Wilno zdobyć, was do siebie powołałem; marzyłem, sądziłem, że dwa serca zbratane dadzą mi to, o czym dusza marzyła. Wilno musi być moje! I jak wyście mi na to odpowiedzieli, żywo pamiętam tę chwilę. Wilno w owym czasie, gdy Polska ledwie żyć poczynała, gdy ze wszystkich stron żądano naszej ziemi, dłonie ku niej wyciągano, gdy bitwy na wszystkich ścianach Rzeczypospolitej i wojna trwała, gdy inne państwa już były spokojne, gdy działa u nas grzmiały, gdy tam spokoju już doznali, Wilno dalekie było od myśli i Wilno dalekie było od zakłopotania serca wszystkich. Wyście stanowili najpewniejszego żołnierza, żołnierza, który mnie nigdy w wojsku nie zawiódł, który dał mi wszystko, co żołnierz wodzowi dać musi. Was powołałem188. Szła wielkanocna pora, gdy batalion za batalionem, szwadron za szwadronem do Wilna spieszyły. I szła pogwarka wśród wiary – Komendant nasz Wilno kocha, na Wielkanoc Wilno w prezencie mu damy… Prezent wspaniały. I gdy myślę, że nie sądząc nawet o ważności Wilna dla nas, jako prezent, jako pieszczota dla serca Komendanta, wieleście mi dali i gdy pomyślę, że tam gdzieś na Rossie u wrót cmentarzy mogiłka za mogiłką leży, jedna przy drugiej, jak żołnierze w szeregach, ci co życie dali, by Komendanta serce pieścić, to mówię, że miłym to być musi, i gdy serce swe grobem poję, serce swe tam na Rosssie kładę, by wódz spoczął z żołnierzami, co mogli tak pieścić dumnego wodza czoło, co mogli tak życie dawać jedynie dla prezentu. I miłe to musi być wrażenie przeżyć życiowych w Legionach, miłe wrażenie i teraz, gdy z wami się żegnam; gdy kończę, i kończę w Wilnie, życzę wam, byście dzień dzisiejszy, dzień naszego święta, spędzili istotnie tak, jak było to niegdyś, byście miastu spokój zakłócili, by miasto zadrżało w waszych objęciach, tak jak drżało ongiś, gdyście tu marszem zwycięskim wchodzili…

List na zjazd legionistów w Warszawie189 (4 sierpnia 1933 r.)

Pikieliszki190, 4 VIII 1933 r.

Kochani Przyjaciele!

Na wasz Zjazd w Warszawie – nie mogąc przyjechać – piszę list.

Kiedy teraz na brzegu pięknego podwileńskiego jeziora siedzę i słucham cichego szmeru łagodnie pluszczącej fali – wspominam dzieje swojej burzliwej, pełnej przygód przeszłości. Powtarzam wtedy cudne słowa poety:

Bo kiedy grzebię w ojczyzny popiołach,

I potem ręce na harfie kładnę;

Wstają mi z grobów mary, takie ładne!

Takie przejrzyste! świeże! żywe! młode!

Że po nich płakać nie umiałbym szczerze191.

A najczęściej po głowie snują się te chwile grozy i uporu duszy, których my tak dużo, tak wiele, mamy za sobą.

Chwile, gdy serca aż łamały się z bólu i zmęczenia, gdy czoła zroszone były nie tylko potem, ale często i krwią – a ja nawoływać musiałem do trwania i wytrzymałości. Niechybnie, należały do okresu „Ojczyzny w popiołach”, a więc są „ładne” ta nasza praca i nasza wytrwałość.

I – dziwnym zbiegiem okoliczności – jednocześnie, gdy chwile grozy przypominam – w modrych falach jeziora widzę oczy – oczy tak mi miłe i tak szczerze kochane – oczy dziecka, pełne zachwytu i pełne ciekawości.

A zawsze myślę, że tak żyć, jak żyłem – warto było – warto było ten ból i zmęczenie przezwyciężać – jak przezwyciężałem.

Józef Piłsudski

Ostatnia wola Józefa Piłsudskiego192

Nie wiem, czy nie zechcą mnie pochować na Wawelu. Niech! Niech tylko moje serce wtedy zamknięte schowają w Wilnie, gdzie leżą moi żołnierze, co w kwietniu 1919 roku mnie jako wodzowi Wilno jako prezent pod nogi rzucili.

Na kamieniu czy nagrobku wyryć motto wybrane przeze mnie dla życia:

Gdy mogąc wybrać, wybrał zamiast domu

Gniazdo na skałach orła, niechaj umie

Spać, gdy źrenice czerwone od gromu

I słychać jęk szatanów w sosen zadumie193

Tak żyłem194.

A zaklinam wszystkich, co mnie kochali, sprowadzić zwłoki mojej matki z Sugint Wilkomirskiego powiatu do Wilna i pochować matkę największego rycerza Polski nade mną. Niech dumne serce u stóp dumnej matki spoczywa. Matkę pochować z wojskowymi honorami i ciało na lawecie i niech wszystkie armaty zagrzmią salwą pożegnalną i powitalną, tak by szyby w Wilnie się trzęsły. Matka mnie do tej roli, jaka mnie wypadła, chowała. Na kamie-

niu czy nagrobku Mamy wyryć wiersz z Wacława Słowackiego zaczynający się od słów:

Dumni nieszczęściem nie mogą195

Przed śmiercią Mama kazała to po kilka razy dla niej czytać.

1 Pierwodruk: „Robotnik” 6 grudnia 1896, nr 19, s. 3–5; J. Piłsudski, Niewola [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 154–160.

2 Pierwodruk: „Kurierek Robotnika” 24 stycznia 1900, s. 1–4; J. Piłsudski, W rocznicę [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 1, s. 286–291.

3 Mowa o skazaniu na śmierć przez władze carskie pierwszych działaczy polskiego ruchu socjalistycznego skupionych wokół partii Proletariat – Piotra Bardowskiego, Jana Pietrusińskiego, Stanisława Kunickiego i Michała Ossowskiego. Egzekucję wykonano 28 stycznia 1886 r. na stokach warszawskiej Cytadeli. Były to pierwsze od czasów powstania styczniowego wyroki śmieci wydane z przyczyn politycznych w zaborze rosyjskim.

4 A. Mickiewicz, Do matki Polki, w. 37–42. Zob. A. Mickiewicz, Do matki Polki. Wiersz pisany w roku 1830 [w:] idem, Wybór pism, t. 2, oprac. C. Zgorzelski, wyd. 3. zmienione, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986, s. 201–206.

5 Twierdza Szlisselburg – rosyjska twierdza wzniesiona w początkach XIV w. na wyspie rzeki Newy; od XVIII stulecia aż do początków XX (1917) pełniła funkcję więzienia politycznego, od 1907 r. mieściło się w niej centralne więzienie katorżnicze, które uchodziło za jedno z najcięższych w Imperium Rosyjskim. Spośród polskich działaczy niepodległościowych i socjalistycznych przetrzymywani byli tam m.in.: Walerian Łukasiński, Ludwik Waryński, Bronisław Szwarce, Ludwik Kobylański, Józef Łukaszewicz i Ludwik Janowicz.

6 J. Słowacki, Kordian, akt III, scena 8, w. 977. Zob. J. Słowacki, Kordian. Część pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny, oprac. M. Bizan, P. Hertz, Warszawa 1977, s. 104.

7 Jest to nawiązanie do słynnych wersów Mickiewiczowskiego Pana Tadeusza, w których mowa o r. 1812, kiedy to Polacy, pełni nadziei na odrodzenie państwa polskiego, wyruszali u boku Napoleona Bonaparte na Rosję:

O wiosno! kto cię widział wtenczas w naszym kraju,

Pamiętna wiosno wojny, wiosno urodzaju!

O wiosno! Kto cię widział, jak byłaś kwitnąca

Zbożami i trawami, a ludźmi błyszcząca,

Obfita we zdarzenia, nadzieją brzemienna!

Ja ciebie dotąd widzę, piękna maro senna!

Urodzony w niewoli, okuty w powiciu,

Ja tylko jedną taką wiosnę miałem w życiu.

(Pan Tadeusz, Księga XI: Rok 1812, w. 71–78)

Zob. A. Mickiewicz, Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, wyd. 8. zmienione, oprac. S. Pigoń, Wrocław–Warszawa–Kraków 1980, s. 503.

8 J. Słowacki, Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle, w. 1832. Zob. J. Słowacki, Poematy, oprac. E. Sawrymowicz, wyd. 3., Wrocław 1959.

9 Pierwodruk: „Promień” 1903, nr 8–9, s. 342–348; J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą [w:] idem, Wybór pism, wstęp W. Suleja, K. Polechoński…, s. 19–29.

10 „Spójnia” – tajne koło samokształceniowe działające w wileńskim gimnazjum, którego członkami byli bracia Józef i Bronisław Piłsudscy.

11 bene nati et possesionati (łac.) – dobrze urodzony i posiadający ziemię; określenie to odnosiło się do szlachcica, właściciela majątku ziemskiego.

12 Michaił Murawjow (1796–1866). Zob. przypis 21, s. 15.

13 Alma Mater (łac. matka karmicielka) – nazwa nadawana szkołom wyższym, w szczególności uniwersytetom i akademiom. Terminem tym określano na przykład Uniwersytet Jagielloński – Alma Mater Jagellonica.

14 czynownik – urzędnik państwowy w carskiej Rosji.

15 Narodna Wola – organizacja rewolucyjna w Rosji założona w 1879 r., która dążyła do obalenia caratu, domagała się swobód demokratycznych, przekazania ziemi chłopom, a wielkich przedsiębiorstw robotnikom; Komitet Wykonawczy Narodnej Woli wydał wyrok śmierci na Aleksandra II Romanowa.

16 I Proletariat – pierwsza na ziemiach polskich organizacja robotnicza utworzona przez Ludwika Waryńskiego w 1882 r. w Warszawie.

17 Émile de Laveleye (1822–1892) – ekonomista belgijski, którego prace cieszyły się zainteresowaniem w polskim środowisku socjalistycznym pod koniec XIX w. 

18 Iwan Iwaniukow (1844–1912) – ekonomista rosyjski, jako teoretyk należał do szkoły historyczno-realnej.

19 Nikołaj Dobrolubow (1836–1861) – rosyjski myśliciel, publicysta i krytyk literacki; jeden z ideologów rewolucyjnych demokratów; redaktor działu krytyki i bibliografii w czasopiśmie „Sowremiennik” (1856–1861); wyznawca i propagator materializmu przyrodniczego uzupełnionego o myśl antropologiczną Ludwiga Feuerbacha.

20 Dymitr Pisariew (1841–1868) – rosyjski krytyk literacki i publicysta; ideolog radykalnie demokratycznej, nieszlacheckiej inteligencji (tzw. raznoczyńców), współpracował z postępowym miesięcznikiem „Russkoje Słowo” oraz z pismami „Dieło” i „Otieczestwiennyje Zapiski”; autor studiów o Iwanie Turgieniewie, Fiodorze Dostojewskim, Lwie Tołstoju oraz Heinrichu Heinem. Na jego poglądy filozoficzne wpływ miał pozytywizm i materializm.

21 Nikołaj Czernyszewskij (1829–1889) – jeden z pierwszych socjalistów rosyjskich, filozof, krytyk literacki, publicysta, pisarz; oskarżony o stworzenie proklamacji Barskim chłopom od przychylnych pokłon, aresztowany i osadzony w twierdzy pietropawłowskiej, skazany na 7 lat katorgi we Wschodniej Syberii; w czasie swojego uwięzienia napisał wiele prac, spośród których najbardziej znana jest powieść Co czynić?, w której poruszał kwestę przyszłego ustroju socjalistycznego.

22 Nikołaj Michajłowskij (1842–1904) – rosyjski socjolog, publicysta, krytyk literacki; współtwórca tzw. socjologii subiektywnej, zakładającej, że czynnik subiektywny, jakim jest ludzka wola, może świadomie i skutecznie kierować procesem rozwoju historycznego; tak pojęty „subiektywizm” przeciwstawiał się koncepcjom Herberta Spencera i darwinistów społecznych.

23 Piotr Ławrow (1823–1898) – filozof, publicysta, działacz polityczny; twórca rosyjskiej szkoły subiektywnej w socjologii i filozofii; główny teoretyk tzw. „narodniczestwa” opierającego przyszłość socjalizmu nie na klasie robotniczej, ale na pewnych cechach włościaństwa; członek organizacji Ziemla i Wola; w związku z zamachem D. Karakozowa na cara aresztowany i skazany na zesłanie, z którego zbiegł w 1870 r. za granicę; redaktor czasopisma „Wpieriod” (1873–1877) oraz „Wiestnika Narodnoj Woli” (1883–1886).

24 W sierpniu 1885 r. rozpoczął się w Warszawie proces 29 „proletariatczyków”, wybranych ze 190 aresztowanych działaczy ruchu socjalistycznego. Był to największy z procesów przeciwko członkom I Proletariatu, który trwał od 23 listopada do 20 grudnia 1885 r., spośród oskarżonych 4 skazano na śmierć, a wobec pozostałych orzeczono wyroki zesłania, ciężkich robót bądź ciężkiego więzienia.

25 Kto z czego żyje – jedna z popularnych polskich broszur agitacyjnych opracowana przez Szymona Dicksteina (1858–1884), który wydał ją pod pseudonimem Jan Młot.

26 W obronie prawdy – socjalistyczna broszura o charakterze propagandowym Wilhelma Liebknechta, wydana po raz pierwszy w języku polskim w 1879 r. w Krakowie.

27 Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej – główne dzieło ekonomiczne Karola Marksa zawierające analizę istoty i praw rozwoju kapitalizmu; pierwszy jego tom ukazał się w 1867 r., drugi i trzeci kolejno w latach 1885 i 1894. Polskim socjalistom współczesnym Piłsudskiemu znany był zazwyczaj tylko tom pierwszy, zawierający krytykę głównych filarów ustroju kapitalistycznego.

28 Herbert Spencer (1820–1903) – angielski filozof i socjolog, jeden z twórców socjologii; przedstawiciel ewolucjonizmu w naukach społecznych, rzecznik skrajnego liberalizmu w organizacji życia społecznego i politycznego.

29 Zob. Stanisław Landy przypis 42, s. 27.

30 Pierwodruk: „Naprzód” 1903, nr 246–334; J. Piłsudski, Walka rewolucyjna w zaborze rosyjskim. Fakty i wrażenia z ostatnich lat dziesięciu. Część I. Bibuła [w:] Pisma zbiorowe…, t. 2, s. 54–213. Bibuła jako pierwsza część planowanego tryptyku, poświęconego działalności konspiracyjnej na terenie zaboru rosyjskiego, napisana była na specjalne zamówienie krakowskiego pisma „Naprzód” (na prośbę redaktora naczelnego Ignacego Daszyńskiego) i publikowana w odcinkach na jego łamach od 28 sierpnia do 5 grudnia 1903 r. W tym samym jeszcze roku doczekała się też osobnego wydania książkowego, zaopatrzonego dodatkowo we wstęp oraz w nowy rozdział pt. Trochę historii, który przedstawiał w syntetycznym zarysie rozwój nielegalnego ruchu wydawniczego w zniewolonej Polsce.

31 Bibuła Piłsudskiego składa się z następujących rozdziałów: Trochę historii; Granica i zieloni; Trzecia linia graniczna; Tajne drukarnie; Cyrkulacja bibuły. Składy; Kolporterka.

32 Drugi rozdział Bibuły Piłsudski poświęcił opisowi działania mechanizmów carskiej kontroli na granicy państwa (pierwsza linia graniczna) i w pasie przygranicznym (druga linia) oraz przedstawieniu metod przemycania nieoclonych towarów i rzeczy zakazanych, w tym przede wszystkim tytułowej bibuły.

33 Ufimskoj, barin (ros.) – z guberni ufańskiej, panie.

34 naczalstwo (ros.) – władza.

35 Mowa o żonie Józefa Piłsudskiego, Marii z Koplewskich primo voto Juszkiewiczowej.

36 Autor ma na myśli książkę Augusta Bebla pt. Kobieta i socjalizm (1879).

37 con amore (wł.) – z miłością, z pasją.

38 O powstaniu Polskiej Partii Socjalistycznej i jej założeniach programowych zob. rozdziały: Piłsudski. Słowo i czyn; Bojownik zakazanego słowa. O publicystyce Piłsudskiego, przyp. 1, s. 104.

39 „Robotnik” – główny organ prasowy Polskiej Partii Socjalistycznej, którego redaktorem naczelnym w latach 1894–1900 był Józef Piłsudski.

40 Bund – Powszechny Żydowski Związek Robotniczy, założony w 1897 r. jako pierwsza odrębna socjalistyczna partia żydowska prowadząca swą działalność na terenie Rosji.

41 „Pochodnia” – nielegalne pismo ukazujące się w zaborze rosyjskim na przełomie lat 1900/1901, organ prasowy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego.

42 W pracy drukarskiej pomagał Piłsudskiemu doświadczony zecer, z wykształcenia zoolog, Kazimierz Rożnowski, ps. „Karol”.

43 petit – stopień czcionki drukarskiej równy 8 punktom typograficznym (3,008 mm); pismo drukarskie tego stopnia stosuje się od XVI w., najczęściej do składania książek.

44 garmond – stopień czcionki drukarskiej równy 10 punktom typograficznym (3,760 mm).

45 kaszta – szuflada drukarska z przegródkami, w których przechowuje się czcionki i justunek.

46 pud – miara wagi używana w Rosji, równa 16,38 kg. Maszyna drukarska, którą miał do dyspozycji Piłsudski, ważyła więc przeszło 114 kg.

47 zecer (inaczej składacz) – pracownik drukarni wykonujący skład ręczny lub maszynowy na potrzeby druku typograficznego.

48 embarras de richesse (fr.) – kłopot z powodu zbyt wielkiego wyboru.

49 J. Piłsudski, List do Feliksa Perla [w:] idem, Wybór pism…, t. 2, s. 69–71. List ten pisany był przez Piłsudskiego przed podjęciem akcji bojowej pod Bezdanami, we wrześniu 1908 r.

50 Feliks Perl (1871–1927) – polski działacz i ideolog socjalistyczny, publicysta; współtwórca PPS i jeden z głównych teoretyków ruchu; w latach 1900–1927 redaktor naczelny „Robotnika”.

51 Pierwodruk: J. Piłsudski, 22 stycznia 1863, z 12 rysunkami H. Minkiewicza i E. Rydza w tekście, Poznań 1913; J. Piłsudski, 22 stycznia 1863 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 3, s. 192–249. Niniejsza praca miała na celu zainteresowanie czytelników ostatnim polskim czynem zbrojnym. Było to dla Piłsudskiego szczególnie ważne w sytuacji zaostrzającego się konfliktu międzynarodowego, który lada chwila groził wybuchem wojny. Pragnął on bowiem uświadomić swych rodaków, jak istotne dla podjęcia czynu narodowowyzwoleńczego jest stworzenie i profesjonalne przygotowanie polskich kadr wojskowych oraz konsolidacja całego społeczeństwa i jego czynne zaangażowanie w sprawę odzyskania niepodległości.

52 Zygmunt Padlewski zob. przypis 89, s. 314.

53 Józef Seyfried (1829–?) – naczelnik wojskowy województwa mazowieckiego w powstaniu styczniowym; aresztowany przez Austriaków w kwietniu 1864 r., więziony do lutego 1865 r., po uwolnieniu wyemigrował z kraju.

54 popisowi z Warszawy – grupy patriotycznie usposobionej młodzieży zagrożonej przymusowym poborem do carskiego wojska, który miał na celu rozbicie spiskowych organizacji w stolicy. W związku z oczekiwaną branką Komitet Centralny Narodowy nakazał spiskowcom warszawskim opuszczenie miasta drobnymi partiami i sformowanie się w oddziały powstańcze w pobliskich lasach kampinoskich i serockich. W nocy z 14 na 15 stycznia 1863 r. policja carska z pomocą wojska zabrała z domów 1657 rekrutów. Wielu jednak w porę ostrzeżonych zdążyło opuścić Warszawę i dołączyć do powstania.

55 konskrypcja – system uzupełniania wojska na zasadzie poboru, wprowadzony w 1798 r. we Francji; dawniej spis, wykaz.

56 rekonesans – wstępne zapoznanie się z czymś w określonym terenie; w terminologii wojskowej oznacza rozpoznanie stanowisk i sił przeciwnika.

57 Potyczka pod Ciołkowem stanowiła pierwsze starcie z nieprzyjacielem podczas powstania styczniowego. Polskim oddziałem, kierującym się z Warszawy w stronę Płocka, dowodził Aleksander Rogaliński. 22 stycznia 1863 r. powstańcy zderzyli się z kompanią rosyjskiego pułku muromskiego, na czele której stał pułkownik Kozlaninow. W ataku kosynierów zginęli rosyjscy piechurzy i ich dowódca.

58 Aleksander Rogaliński (1833–1896) – były austriacki oficer huzarów i oficer wojsk Garibaldiego; instruktor w polskiej szkole wojskowej we Włoszech; major w powstaniu styczniowym.

59 Walenty Lewandowski zob. przypis 122, s. 327.

60 tuszyć – dawniej spodziewać się czegoś, mieć nadzieję.

61 Stanisław Brzóska zob. przypis 120, s. 326.

62 Karol Krysiński (1838–1877?) – pułkownik w powstaniu styczniowym, komisarz wojenny województwa podlaskiego do 14 września 1863 r; naczelnik wojskowy Międzyrzeca (atak na Międzyrzec nie doszedł do skutku, ponieważ z niewiadomych przyczyn Krysiński nie zebrał powstańców); od 21 lutego naczelnik powiatu bialskiego; działał na terenie trzech województw i stoczył ponad trzydzieści bitew i potyczek, między innymi pod Chruśliną, Żyrzynem, Fajsławicami i Rossoszem.

63 Roman Rogiński zob. przypis 116, s. 325.

64 Bronisław Deskur zob. przypis 102, s. 319.

65 Aleksander Szaniawski (1813–1863) – naczelnik wojskowy powiatu bialskiego w powstaniu styczniowym; w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. przeprowadził udany atak na wojsko rosyjskie w Łomazach; poległ w bitwie pod Sycyną.

66 Teodor Jasiński (1838-1877) – właściciel ziemski z Podlasia; w 1862 r. naczelnik tego województwa z ramienia czerwonych; w 1863 r. bił się w oddziale Lelewela; aresztowany w grudniu 1863 r. w Krakowie.

67 ekspedite, expedite – biegle, doskonale.

68 delożować – usuwać kogoś z jakiegoś miejsca, eksmitować.

69 Walenty Nawrocki zob. przypis 104, s. 320.

70 jaszcz – jednoosiowy pojazd służący przede wszystkim w artylerii konnej do przewożenia amunicji artyleryjskiej.

71 Kazimierz Konrad Błaszczyński zob. przypis 123, s. 329.

72 J. Piłsudski, Przemówienie do złączonych w Kompanię Kadrową Oddziałów Związków i Drużyn Strzeleckich 3 sierpnia 1914 r. w „Oleandrach” w Krakowie [w:] Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 7–8. Redaktor tomu, Wacław Lipiński, opatrzył tekst następującym komentarzem: „Sformowanie tej kompanii, nazwanej „Kadrową”, nastąpiło na placu powystawowym na Błoniach krakowskich, tzw. „Oleandrach”. W skład kompanii, liczącej 144 ludzi, weszli uczniowie oficerskich szkół Związków i Drużyn Strzeleckich, dowództwo kompanii otrzymał Tadeusz Kasprzycki (ob. Zbigniew). Przemówienie Piłsudskiego, wygłoszone w późnych godzinach popołudniowych w dniu 3 sierpnia – zrekonstruował i opublikował po raz pierwszy Wacław Sieroszewski w pracy pt. Józef Piłsudski, wydanej w 1915 r. w Piotrkowie, na której oparty został tekst poniższy”.

73 Członkowie Związków Strzeleckich nosili na czapkach orła strzeleckiego, natomiast członkowie Polskich Drużyn Strzeleckich – owalną blachę z orzełkiem i napisem: „Polska Drużyna Strzelecka w N.N.”

74 J. Piłsudski, Rozkaz o powstaniu Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 9–10. Tekst poprzedzony został zamieszczonym przez redaktora tomu Wacława Lipińskiego objaśnieniem: „Naczelny Komitet Narodowy (NKN), o którego powstaniu zawiadamia w poniższym rozkazie Józef Piłsudski swoich żołnierzy, powstał 16 sierpnia [1914 r.], w rezultacie obrad Sejmowego Koła Polskiego, złożonego z posłów polskich do sejmu galicyjskiego i parlamentu austriackiego. Utworzenie Naczelnego Komitetu Narodowego i powzięcie przezeń uchwały formowania Legionów Polskich, zostało spowodowane niedostatecznym poparciem zbrojnego wystąpienia Piłsudskiego przez ludność Królestwa i nadzieją polityków galicyjskich na korzystne rozwiązanie sprawy polskiej przez Austrię […]”. Powołane do życia 16 sierpnia 1914 r. Legiony Polskie były ochotniczą formacją wojskową, nad którą opiekę polityczną sprawował Naczelny Komitet Narodowy. Zob. A. Chwalba, Legiony Polskie 1914–1918, Warszawa 2018, s. 11–18.

75 Kielce zajęte zostały przez oddziały Piłsudskiego 12 sierpnia i tegoż też dnia stoczyły pomyślną dla siebie potyczkę z Rosjanami.

76 Po opuszczeniu Kielc (13 VIII 1914), oddziały dowodzone przez Piłsudskiego uczestniczyły w szeregu potyczek z siłami 14 dywizji kawalerii rosyjskiej gen. Nowikowa nad Nidą, na linii Brzeg–Mosty.

77 J. Piłsudski, Przemówienie na bankiecie w Wiedniu 21 grudnia 1914 [w:] Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 21–22. Po stoczonych bojach na Podhalu Piłsudski wyjechał w grudniu 1914 r. do Wiednia w celu odbycia rozmów z przedstawicielami NKN i politykami galicyjskimi. Podczas zorganizowanego na jego cześć bankietu wygłosił powyższą mowę, która opublikowana została w „Wiadomościach Polskich” 26 grudnia 1914 r. (nr 62) oraz w „Naprzodzie” 23 grudnia 1914 r.

78 Władysław Leopold Jaworski (1865–1930) – polski prawnik publicysta, polityk konserwatywny, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek PAU, poseł do galicyjskiego Sejmu Krajowego (1901–1914) i do austriackiej Rady Państwa (1911–1919); jeden z przywódców Stronnictwa Prawicy Narodowej; prezes Naczelnego Komitetu Narodowego (1914–1916); rzecznik rozwiązania sprawy polskiej przy pomocy Austro-Węgier i rozbudowy Legionów Polskich. Wacław Lipiński podaje, że w pracy Jana Hupki Z czasów Wielkiej Wojny. Pamiętnik nie kombatanta (1936) znajduje się opis wiedeńskiego bankietu wraz z przytoczeniem drugiego przemówienia Piłsudskiego, który w odpowiedzi na prośbę jednego z oficerów legionowych, by nie narażał się na polu walki, poderwał się, uderzył pięścią w stół i krzyknął: „Baczność! Jeżeli chcecie publicznie krytykować waszego Komendanta, to zrzućcie mundury […]. Miejsce pułkownika nie jest za plecami żołnierzy. I gdyby wszyscy pułkownicy tak robili jak ja, to cieszyliby się tym zaufaniem żołnierzy jak ja!”. Cyt. za W. Lipiński, Pisma zbiorowe…, t. 4, przypis 1, s. 22.

79 J. Piłsudski, Rozkaz z powodu boju pod Konarami [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 27–30. Bitwę pod Konarami, jedną z najkrwawszych w historii bojów I Brygady, legioniści toczyli z Rosjanami w dniach 16–24 maja 1915 r. W momencie rozstrzygającym do ataku prowadził polskich żołnierzy Edward Rydz-Śmigły, a wśród atakujących był i sam Józef Piłsudski, który brał bezpośredni udział w tych zmaganiach. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Polaków, którzy wzięli do niewoli ponad 1.5 tys. jeńców, choć sami ponieśli też niemałe straty – 104 zabitych, 54 zaginionych i 404 rannych.

80 III batalion, dowodzony przez kpt. Scaevolę-Wieczorkiewicza i wchodzący w skład 1 pułku mjr. Rydza-Śmigłego, odznaczył się szczególnie w ciężkich walkach pod Kozinkiem, na północny-wschód od Konar.

81 Pułk 5, dowodzony przez kpt. Leona Berbeckiego, nosił wewnętrzną numerację w I Brygadzie i oznaczony był jako pułk 2. Podział ten istniał przez cały rok 1915 i polegał na tym, że zamiast dwu trzybatalionowych pułków (1 i 5), na jaki się oficjalnie I Brygada dzieliła – istniały w rzeczywistości trzy pułki w następującym składzie: 1 pułk – (bataliony I i III), 2 pułk – (bataliony II i IV), 3 pułk – (bataliony V i VI).

82 Dokumenty Naczelnego Komitetu Narodowego 1914–1917, Kraków 1917, s. 172–173; J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny [w:] Wybór pism…, s. 83–85. Rozkaz ten wydał Piłsudski w Ożarowie pod Lubartowem w trakcie letniej ofensywy austro-węgierskiej w 1915 r., podczas której I Brygada zasłużyła się w walkach pod Konarami, Ożarowem, Tarłowem, Urzędowem i Jastkowem.

83 J. Piłsudski, Mowa na bankiecie w Krakowie 29 marca 1916 [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 48–51. Podczas bankietu urządzonego na cześć Piłsudskiego w Krakowie, 29 marca 1916 r., wygłosił on mowę zamieszczoną następnie w krakowskim piśmie „Naprzód” (31 III 1916) oraz w piotrkowskim „Dzienniku Narodowym” (3 IV 1916).

84 J. Piłsudski, O armii narodowej [w:] idem, Wybór pism…, s. 97–104. Referat „o armii narodowej” wygłoszony został przez Piłsudskiego 16 marca 1917 r. podczas ogólnokrajowego zjazdu zorganizowanego w Warszawie przez Departament Spraw Wewnętrznych Tymczasowej Rady Stanu, który miał ustosunkować się do sprawy wojska polskiego.

85 Nawiązanie do: S. Wyspiański, Wesele, akt II, scena 9.

86 Pierwodruk: J. Piłsudski, Moje pierwsze boje. Wspomnienia spisane w twierdzy magdeburskiej, Warszawa 1925; J. Piłsudski, Moje pierwsze boje [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 4, s. 248–402. Swoje wspomnienia legionowe Piłsudski spisywał w czasie uwięzienia w twierdzy magdeburskiej, gdzie przebywał od sierpnia 1917 do listopada 1918 r.

87 Moje pierwsze boje składają się z trzech szkiców zawierających opis przeżyć Komendanta z początkowych miesięcy II wojny światowej. Pierwszy z nich, Nowy Korczyn–Opatowiec, opisuje wydarzenia z końca września 1914 r., gdy oddział Piłsudskiego po opuszczeniu Kielc prowadził walki w widłach Wisły i Dunajca, kolejny, Ulina Mała, stanowił relację ze słynnego przejścia spod Wolbromia do Krakowa, ostatni zaś, Limanowa–Marcinkowice, przedstawiał przebieg grudniowych walk w rejonie Beskidu Wyspowego i Podhala, zakończonych wkroczeniem oddziału Piłsudskiego do wyzwolonego Nowego Sącza.

88 Victor von Dankle (1854–1941) – dowódca I Armii austriackiej w Galicji, w skład której wchodziły oddziały legionowe Piłsudskiego.

89 Bitwa pod Laskami na przedpolach twierdzy dęblińskiej rozegrała się w dniach 22–23 października 1914 r., z udziałem I i III batalionu 1 Pułku Legionów Polskich.

90 ariergarda – straż tylna zabezpieczająca maszerujące główne siły przed uderzeniem nieprzyjaciela od tyłu.

91 Twierdza Przemyśl miała za zadanie odeprzeć rosyjskie natarcie i zabezpieczyć odwrót wojsk austro-węgierskich po przegranych przez nie we wrześniu 1914 r. bitwach pod Lwowem i Rawą Ruską. Pierwsze oblężenie twierdzy, trwające od 21 września do 9 października, zakończyło się porażką wojsk rosyjskich. Rosjanom udało się zdobyć twierdzę dopiero w marcu 1915 r.

92 Marian Langiewicz (1827–1887) – generał, dyktator powstania styczniowego; od 1860 r. wykładowca polskiej szkoły wojskowej w Paryżu, później w Cuneo we Włoszech; w początkowym okresie powstania naczelnik sił zbrojnych na obszarze województwa sandomierskiego, a potem też krakowskiego; 10 marca 1863 r. ogłosił się dyktatorem powstania, po bitwie pod Grochowiskami (18 marca) udał się do Galicji, gdzie został aresztowany i uwięziony w twierdzy Josephstadt, po uwolnieniu w 1865 r. pędził żywot emigranta w Londynie, Szwajcarii i Turcji; zmarł w Konstantynopolu.

93 Operacja dęblińska prowadzona była jesienią 1914 r. przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w celu zdobycia Warszawy i twierdzy Dęblin. Okazała się jednak nieskuteczna.

94 Piłsudski wiódł do walki o wolną Polskę oddziały ochotnicze, złożone głównie ze strzelców i drużyniaków wchodzących w skład oddziałów paramilitarnych działających od dłuższego czasu na terenie Galicji oraz za granicą. Stanowiły one zaczątek wojska polskiego uformowany w krakowskich Oleandrach, w sierpniu 1914 r. Po przekroczeniu granicy Królestwa Polskiego w Michałowicach strzelcy pod dowództwem Piłsudskiego skierowali się poprzez Miechów i Jędrzejów w stronę Kielc, które zajęli 12 sierpnia.

95 Piłsudski po wkroczeniu na ziemie Królestwa Polskiego zakładał Komisariaty Rządu Narodowego, które miały stanowić organy władzy cywilnej na terenach wyzwalanych spod panowania rosyjskiego zaborcy.

96 Stosunek zawodowych wojskowych austriackich do polskich żołnierzy-ochotników był lekceważący bądź nawet wrogi. Wątpili oni w wartość bojową żołnierza Legionów, gardząc nim i uwłaczając jego godności. Dopiero z czasem, stając się świadkami sukcesów militarnych legionistów, ich odwagi, poświęcenia i brawury w działaniu, zaczęli zmieniać swój stosunek do polskich formacji.

97 bête noire (fr.) – (dosłownie „czarne zwierzę”), ktoś, kogo się nie cierpi, nie znosi.

98 Józef Poniatowski (1763–1813) – książę, generał, minister wojny i naczelny wódz wojsk Księstwa Warszawskiego; w kampanii przeciw Austrii w 1809 r. odznaczył się w bitwie pod Raszynem; w kampanii napoleońskiej przeciw Rosji w 1812 r. dowodził V korpusem armii francuskiej; w 1813 r. poległ w bitwie pod Lipskiem, osłaniając odwrót armii francuskiej; jego zwłoki złożono w 1819 r. w katedrze na Wawelu.

99 Ferdynand Demus-Morán – szef sztabu I korpusu Austro-Węgier (korpus cesarskiej i królewskiej Armii z dowództwem w Krakowie).

100 Karol von Kirchbach auf Lauterbach (1856–1939) – generał kawalerii, dowódca I korpusu Austro-Węgier (korpus cesarskiej i królewskiej Armii z dowództwem w Krakowie).

101 defilé (fr.) – przemarsz, przejście.

102 Ottokar Brzoza-Brzezina (1883–1968) – działacz Związku Walki Czynnej, a potem Związku Strzeleckiego; po wybuchu I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich; brał udział między innymi w bitwie pod Krzywopłotami; był organizatorem i dowódcą 1 pułku artylerii Legionów.

103 Julian Stachiewicz (1890–1934) – generał, historyk wojskowości; przed I wojną światową członek Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego; żołnierz Legionów Polskich; komendant POW na Galicję (1916–1918); w Wojsku Polskim szef Oddziału Operacyjnego Naczelnego Dowództwa; szef Biura Historycznego Sztabu Generalnego; sekretarz generalny Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski.

104 detaszować – w wojsku: odkomenderować grupę, oddział.

105 Albin Fleszar (1888–1916) – członek Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego; po utworzeniu Legionów Polskich, od końca sierpnia 1914 r., dowodził I batalionem 1 pułku, a od listopada – VI batalionem, z którym przeszedł cały szlak bojowy I Brygady; 30 czerwca 1916 r. powołany na dowódcę 7 pułku piechoty, po złożeniu przez Piłsudskiego dymisji (lipiec 1916) załamał się i popełnił samobójstwo.

106 Mieczysław Trojanowski (1881–1945) – działacz Związku Walki Czynnej, organizator związków strzeleckich; oficer w sztabie 1 pułku I Brygady Legionów Polskich; walczył między innymi w bitwach pod Krzywopłotami, Konarami i Kostiuchnówką; od 1 listopada 1916 r. dowodził 5 pułkiem piechoty Legionów Polskich; w Wojsku Polskim generał brygady; zginął w obozie koncentracyjnym w Mauthausen.

107 Kazimierz Sosnkowski (1885–1969) – działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy i polityk, należał do Polskiej Partii Socjalistycznej i jej Organizacji Bojowej, założyciel Związku Walki Czynnej i współtwórca organizacji paramilitarnych w Galicji; szef sztabu I Brygady Legionów Polskich, najbliższy współpracownik Józefa Piłsudskiego; wiceminister (1919–1920), a potem minister spraw wojskowych (1920–1924); od 1936 r. generał broni Wojska Polskiego, dowódca Frontu Południowego podczas kampanii wrześniowej 1939 r.

108 Edward Rydz-Śmigły (1886–1941) – działacz niepodległościowy, polski wojskowy i polityk, członek Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, redaktor miesięcznika „Strzelec”; w czasie I wojny światowej służył w Legionach Polskich (m.in. jako dowódca 1 pułku piechoty, a potem I Brygady); po „kryzysie przysięgowym” stanął na czele Polskiej Organizacji Wojskowej; pełnił funkcję Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (od 1935); od 1936 r. marszałek Polski; w kampanii wrześniowej objął stanowisko Naczelnego Wodza; w 1941 r. powrócił potajemnie do kraju, zmarł pod nazwiskiem Adam Zawisza.

109 awangarda – straż przednia; w wojsku oddział lub pododdział posuwający się przed siłami głównymi, ubezpieczający je od czoła przed niespodziewanym napadem przeciwnika.

110 szpica – element ubezpieczenia marszowego, którego zadaniem jest osłona kolumny maszerujących wojsk przed zaskakującym uderzeniem wroga.

111 Piłsudski, mówiąc o korytarzu miał na myśli pas niezajętej przez wroga przestrzeni, stwarzającej możliwość przejścia między oddziałami rosyjskimi w celu przedarcia się do Krakowa.

112 Tu l’as voulu George Dandin (fr.) – „Sam tego chciałeś, Grzegorzu Dyndało”. Wyrażenie z komedii Moliera George Dandin.

113 Władysław Belina-Prażmowski (1888–1938) – członek Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego; w czasie I wojny światowej twórca i dowódca kawalerii Legionów Polskich, dowódca 1 pułku ułanów (zwanych od jego pseudonimu wojskowego „beliniakami”), w niepodległej Polsce dowódca brygady kawalerii (1918–1920), prezydent Krakowa (1929-1933) i wojewoda lwowski (1933–1937).

114 Mowa o szefie sztabu Kazimierzu Sosnkowskim.

115 Bolesław Wieniawa-Długoszowski (1881–1942) – generał, dyplomata, poeta, z zawodu lekarz. Od 1910 r. należał do Związku Strzeleckiego, podczas I wojny światowej służył w Legionach Polskich, od 1917 r. był członkiem Komendy Głównej Polskiej Organizacji Wojskowej; bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego, odegrał ważną rolę w przygotowaniu przewrotu majowego w 1926 r.; w niepodległej Polsce był m.in. dowódcą brygady (1930–1938), następnie 2 Warszawskiej Brygady Kawalerii; ambasadorem RP w Rzymie (1938–1940); od 1942 r. przebywał w Nowym Jorku, gdzie zmarł śmiercią samobójczą.

116 Alea iacta est (łac.) – kości zostały rzucone. Tak miał powiedzieć Juliusz Cezar, gdy 10 stycznia 49 r. p.n.e. przekraczał wraz ze swym wojskiem rzekę Rubikon, rozpoczynając tym samym wojnę domową w republice rzymskiej przeciwko Pompejuszowi. Zwrot ten utrwalił się w języku i oznacza podjęcie nieodwołalnej decyzji.

117 Tadeusz Kasprzycki (1891–1978) – generał; od 1914 r. służył w Legionach Polskich, dowódca 1. Kompanii Kadrowej, od 1915 r. komendant Polskiej Organizacji Wojskowej w Warszawie i Lublinie; w niepodległej Polsce był adiutantem Naczelnego Wodza i Naczelnika Państwa; w latach 1921–1927 dowódcą – 19 Dywizji Piechoty, od 1935 r. – ministrem spraw wojskowych; a od 1936 r. – generałem dywizji. We wrześniu 1939 r. wraz z rządem opuścił Polskę i przeszedł do Rumunii, gdzie został internowany; od 1945 r. przebywał na emigracji w Kanadzie.

118 Gustaw Orlicz-Dreszer (1889–1936) – działacz niepodległościowy, żołnierz Legionów Polskich; członek Polskiej Organizacji Wojskowej, generał dywizji Wojska Polskiego; uczestnik I wojny światowej i walk o niepodległość Polski w wojnie z bolszewikami; podczas przewrotu majowego w 1926 r. wystąpił na czele wojsk wiernych Piłsudskiemu; w wolnej Polsce pełnił między innymi funkcje inspektora armii i inspektora obrony powietrznej państwa; twórca i propagator programu rozwoju polskiej gospodarki morskiej i rozbudowy floty; walczył o prawa Polski do Gdańska; zginął w katastrofie lotniczej.

119 Podstawowym uzbrojeniem formacji piechoty Legionów Polskich był karabin Mannlicher M 1895 kalibru 8 mm z bagnetem.

120 Stoj, kto idiot? (ros.) – stój, kto idzie?

121 Kazimierz Młodzianowski (1880–1928) – generał, polityk, malarz; podczas I wojny światowej służył w Legionach Polskich, po „kryzysie przysięgowym” internowany w Beniaminowie; od listopada 1918 r. w Wojsku Polskim; w latach 1919–1924 komendant Szkoły Podchorążych w Warszawie; tytularny generał brygady (od 1924); minister spraw wewnętrznych (1926), pełnił funkcje wojewody poleskiego i pomorskiego.

122 Mowa o pułku piechoty Armii Imperium Rosyjskiego.

123 Kasztanka – klacz Józefa Piłsudskiego; urodzona w majątku Czaple Małe należącym do hr. Eustachego Romera, została podarowana strzelcom I Brygady Legionów Polskich; ostatecznie trafiła na służbę do Komendanta Piłsudskiego, który po raz pierwszy dosiadł jej w sierpniu 1914 r., na początku szlaku bojowego Legionów.

124 Podana w tekście długość przemarszu 75 km jest omyłką, bowiem odległość z Uliny do Widomej wynosi faktycznie 15 km, a zważywszy na fakt, że wojsko mogło kluczyć i błądzić wzrasta co najwyżej do 25 km.

125 Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych, nr 5 z 21 listopada 1918 r.; J. Piłsudski, Pierwszy rozkaz do wojska polskiego [w:] idem, Wybór pism…, s. 183–184. Po powrocie Piłsudskiego z Magdeburga 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała mu władzę wojskową i naczelne dowództwo wojsk polskich. Powyżej przytoczony tekst jest pierwszym rozkazem wydanym przez Piłsudskiego jako Naczelnego Wodza.

126 Pierwodruk: „Monitor Polski” 24 stycznia 1920; J. Piłsudski, Przemówienie w dniu pierwszego posiedzenia kapituły „Virtuti Militari”(22 stycznia 1920)[w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 5, s. 139–141. Mianując 1 stycznia 1920 r. członków Kapituły Orderu „Virtuti Militari”, Piłsudski wyznaczył pierwsze jej posiedzenie na 22 stycznia tegoż roku, w rocznicę wybuchu powstania styczniowego. W skład pierwszej Kapituły obok samego Piłsudskiego weszli: generałowie – Józef Haller, Wacław Iwaszkiewicz, Jan Romer, Bolesław Roja, Edward Rydz-Śmigły, Franciszek Latinik, pułkownicy – Mieczysław Kuliński i Stanisław Skrzyński, major Mieczysław Mackiewicz i kapitanowie – Adam Koc i Andrzej Kopa. Po udekorowaniu orderem „Virtuti Militari” członków pierwszej Kapituły podczas uroczystego obiadu Marszałek wygłosił przytoczone przemówienie, w którym oddawał hołd bohaterom 1863 r.

127 Order Wojenny Virtuti Militari (łac. Męstwu wojskowemu; Cnocie wojskowej) – najwyższe polskie odznaczenie wojenne nadawane za szczególne zasługi na polu walki. Order ustanowiony został przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 r. dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Sejm Ustawodawczy na mocy Ustawy z dnia 1 sierpnia 1919 r. przywrócił tradycję nadawania zasłużonym Orderu Virtuti Militari.

128 J. Słowacki, Poema Piasta Dantyszka, w. 1832.

129 Pierwodruk: „Kurier Lwowski” 9 sierpnia 1923; J. Piłsudski, Obrona Lwowa (Odczyt z 7 sierpnia 1923) [w:] idem, Wybór pism…, s. 207–229. Odczyt o obronie Lwowa Piłsudski wygłosił nazajutrz po zjeździe legionistów, 7 sierpnia 1923 r., w sali lwowskiej Rady Miejskiej.

130 magna pars fuit – brałem wielki udział.

131 Bolesław Roja (1876–1940) – oficer Legionów Polskich, dowódca 4 pułku piechoty, a od 1917 r. – III Brygady; generał dywizji Wojska Polskiego, poseł na Sejm RP II kadencji; odznaczony Orderem Virtuti Militari; zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen; autor prac o tematyce historycznej i wojskowej, między innymi książki Legendy i fakty (1931).

132 Michał Karaszewicz-Tokarzewski (1893–1964) – generał, w latach 1914–1917 służył w Legionach Polskich, następnie w Polskiej Organizacji Wojskowej, a od 1918 r. w Wojsku Polskim, dowodził między innymi 19 i 25 dywizją piechoty; w kampanii wrześniowej 1939 r. stanął na czele grupy operacyjnej w Armii „Pomorze”, następnie brał udział w obronie Warszawy; założyciel i główny dowódca Służby Zwycięstwu Polski; współorganizator Związku Walki Zbrojnej; od 1940 r. do sierpnia 1941 r. więziony w ZSRR; po uwolnieniu dowódca 6 dywizji piechoty Armii Polskiej; zmarł w Casablance.

133 Ukraińcy opuścili Lwów w nocy z 21 na 22 listopada 1918 r.

134 Polska Organizacja Wojskowa (POW) – tajna organizacja wojskowa powstała z inicjatywy Piłsudskiego w sierpniu 1914 r., działała w Królestwie Polskim, potem również w Galicji, na Ukrainie i w Rosji; początkowo jej głównym celem była działalność wywiadowczo-dywersyjna przeciwko Rosji; w latach 1915–1917, po zajęciu Królestwa Polskiego przez państwa centralne miała charakter półlegalny; w 1915 r. część członków POW wstąpiła do I Brygady Legionów Polskich; po kryzysie przysięgowym i aresztowaniu Piłsudskiego działała w konspiracji przeciw okupantom austriackim i niemieckim; POW uczestniczyła w przejmowaniu władzy w Galicji i rozbrajaniu Niemców w Królestwie Polskim; w grudniu 1918 r. wcielona do Wojska Polskiego. Komendantami naczelnymi POW byli: Tadeusz Żuliński, Michał Żymierski, Tadeusz Kasprzycki i Edward Rydz-Śmigły.

135 Tadeusz Rozwadowski (1866–1928) – polski wojskowy; służył w armii austriackiej w stopniu generała, w 1918 r. i 1920 r. szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego; podczas obrony Lwowa dowodził całością sił polskich operujących w Małopolsce Wschodniej od 24 listopada 1918 r.; Generalny Inspektor Jazdy i Generalny Inspektor Kawalerii Wojska Polskiego w latach 1921–1926; przeciwnik Piłsudskiego, dowódca wojsk rządowych podczas przewrotu majowego w 1926 r., aresztowany i osadzony w więzieniu wileńskim.

136 Piłsudski był we Lwowie 22 grudnia 1918 r.

137 Wacław Iwaszkiewicz (1871–1922) – generał, zawodowy oficer w armii rosyjskiej; dowódca dywizji w I Korpusie Polskim, od 11 marca 1919 r. stał na czele sił polskich w Małopolsce Wschodniej, od 19 marca był dowódcą Wojska Polskiego na Galicję Wschodnią, a od maja całego Frontu Galicyjsko-Wołyńskiego.

138 ordre de bataille (fr.) – szyk bojowy.

139 Piłsudski odznaczył Lwów Orderem Virtuti Militari 23 listopada 1918 r., w drugą rocznicę oswobodzenia miasta.

140 Pierwodruk: J. Piłsudski, Rok 1920, Warszawa 1924. Tekst cytowany za wydaniem: J. Piłsudski, Rok 1920, M. Tuchaczewski, Pochód za Wisłę. Wykłady wygłoszone na kursie uzupełniającym Akademii Wojskowej R.K.K.A. w Moskwie 7–10 lutego 1923 roku, przeł. A. Bogusławski, posłowiem opatrzył A. Garlicki, Łódź 1989.

141 Siemion Budionny (1883–1973) – podczas wojny polsko-bolszewickiej dowódca 1 Armii Konnej; późniejszy marszałek Związku Radzieckiego (1935). Dowodzona przez Budionnego w 1920 r. armia swój pochód na Polskę znaczyła krwią i pożogą, dopuszczając się bestialskich czynów, takich jak spalenie szpitala w Berdyczowie z 600 rannymi Polakami i siostrami Czerwonego Krzyża.

142 Jewgienij Siergiejew (1887–1937) – rosyjski oficer, po rewolucji październikowej ochotniczo wstąpił do Armii Czerwonej; w kwietniu 1920 r. objął dowództwo nad wojskami zapasowymi Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego; w maju i czerwcu 1920 r. dowodził Północną Grupą Wojsk 15 Armii, a od sierpnia – 4 Armią. Swój udział w wojnie polsko-bolszewickiej przedstawił w książce Od Dźwiny ku Wiśle.

143 Michaił Tuchaczewski (1893–1937) – rosyjski oficer, dowódca Frontu Zachodniego podczas wojny polsko-bolszewickiej; teoretyk wojskowości; marszałek Związku Radzieckiego (1935). Tuchaczewski był autorem broszury pt. Pochód za Wisłę, która zawierała jego wykłady (1923) na temat przebiegu ofensywy wojsk bolszewickich na Polskę w 1920 roku. Praca ta stała się dla Piłsudskiego bezpośrednim impulsem do stworzenia własnej rozprawy historycznej pt. Rok 1920, która stanowi jednocześnie polemikę z wywodami Tuchaczewskiego.

144 Stanisław Szeptycki (1867–1950) – polski wojskowy, hrabia, oficer armii austriackiej; w latach 1914–1916 dowódca III Brygady Legionów Polskich, od kwietnia 1917 r. komendant Legionów; szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego (1918–1919), od marca 1919 r. dowódca Frontu Litewsko-Białoruskiego, a od marca 1920 r, – dowódca 4 Armii; minister spraw wojskowych II Rzeczypospolitej (1923).

145 Grupa Mozyrska – zgrupowanie wojskowe mające na celu osłanianie od południa sił Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego podczas głównego natarcia na Warszawę latem 1920 r. W skład Grupy Mozyrskiej dowodzonej przez Tichona Chwiesina wchodziła 57 Dywizja Strzelców (ok. 6,5 tys. żołnierzy) oraz tzw. oddział kombinowany (ok. 3 tys. żołnierzy). 57 Dywizja Strzelców prowadziła działania wojenne na froncie od Maciejowic po Ryki oraz wzdłuż Wieprza po Kock, natomiast oddział kombinowany w rejonie Wohyń–Parczew.

146 Piłsudski ma na myśli szefa sztabu gen. Tadeusza Rozwadowskiego, ministra spraw wojskowych gen. Kazimierza Sosnkowskiego oraz gen. Maxime’a Weyganda, szefa Misji Wojskowej w Polsce, zajmującej się sprawami szkolenia i zaopatrzenia Wojska Polskiego.

147 tete froide d’un chef (fr.) – zimna głowa dowódcy.

148 Bitwa pod Sedanem, rozegrana 1 i 2 września 1870 r. podczas wojny francusko-pruskiej, zakończyła się zwycięstwem armii pruskiej dowodzonej przez feldmarszałka Helmuta von Moltke oraz pruskiego króla Wilhelma I i kanclerza Ottona von Bismarcka. Ich siły okrążyły 120-tysięczną armię cesarza Francuzów Napoleona III, dowodzoną przez marszałka Patrice’a Mac-Mahona, zmuszając ją do kapitulacji. Pisarz i polityk brytyjski Edgar Vincent D’Abernon zaliczył zmagania pod Sedanem w poczet 18 bitew decydujących o losach świata.

149 Mais c’est la réalité des choses qui commande messieurs! (fr.) – To realny bieg zdarzeń decyduje, panowie!

150 Alfred von Schlieffen (1833–1913) – pruski feldmarszałek, pisarz i teoretyk wojskowy; jako szef sztabu armii pruskiej w latach 1891–1905 był jednym z głównych twórców niemieckich planów strategicznych przed I wojną światową; zwolennik doktryny wojny błyskawicznej; twórca planu prowadzenia wojny na dwa fronty, przeciwko Francji i Rosji; plan ten zmodyfikował w 1914 r. Helmuth von Moltke (mł.).

151 Aleksander von Kluck (1846–1934 w Berlinie) – pruski i niemiecki generał, dowódca wojsk niemieckich podczas I wojny światowej; zdobywca Brukseli w 1914 r.

152 Paul von Hindenburg (1847–1934) – niemiecki feldmarszałek i polityk, uczestnik wojen z Austrią (1866) i Francją (1870–1871); w 1914 r. wraz z Erichem Ludendorffem zwyciężył wojska rosyjskie w Prusach Wschodnich; tego samego roku mianowany został naczelnym dowódcą frontu wschodniego; szef sztabu generalnego w latach 1916–1918, a w okresie międzywojennym prezydent Rzeszy (1925–1934).

153 Erich Ludendorff (1865–1937) – niemiecki generał, polityk, czołowy dowódca w czasie I wojny światowej; szef sztabu 8 Armii w Prusach Wschodnich, następnie frontu wschodniego; w latach 1916–1918 kwatermistrz generalny, przyczynił się do zwycięstw nad Rosjanami pod Tannenbergiem i nad Jeziorami Mazurskimi; jedna z najbardziej wpływowych postaci w państwie niemieckim; autor książki Wojna totalna (1935).

154 Philippe Pétain (1856–1951) – polityk, marszałek Francji, w czasie I wojny światowej walczył jako dowódca dywizji w I bitwie nad Marną (5–9 IX 1914), a następnie został dowódcą francuskiej Armii Północnej. W 1916 r. wsławił się jako obrońca twierdzy Verdun. W uznaniu zasług został w 1917 r. naczelnym dowódcą wojsk francuskich na froncie zachodnim.

155 bitwa pod Verdun – jedna z najkrwawszych bitew I wojny światowej toczona między armią niemiecką a francuską od 21 lutego do grudnia 1916 r. w okolicach miejscowości Verdun we Francji; przeszła do historii jako „piekło Verdun” bądź „młyn verdeński”; w jej wyniku zdziesiątkowane zostały obie walczące armie, ostatecznie Verdun zostało obronione przez Francuzów.

156 Piłsudski wspomina okres walk Legionów Polskich na Wołyniu (od lata 1915), które zmagały się z Rosjanami nad Styrem i Stochodem.

157 in claro (łac.) – jasno, wyraźnie.

158 Pierwodruk: „Kurier Poranny” 1925, nry z 25–28 maja; J. Piłsudski, Psychologia więźnia [w:] idem, Wybór pism…, s. 257–275. Niniejszy odczyt Piłsudski wygłosił 24 maja 1925 r. w Warszawie na prośbę komitetu byłych więźniów politycznych.

159 Jest to parafraza fragmentu wiersza Do matki Polki Adama Mickiewicza. Zob. rozdział: Studium „człowieka więziennego”, s. 168.

160 Tadeusz Kościuszko (1746–1817) – generał wojsk amerykańskich i polskich; uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych; dowódca w wojnie polsko-rosyjskiej w 1792 r.; Najwyższy Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych w powstaniu 1794 r. Ciężko ranny w bitwie pod Maciejowicami dostał się do niewoli i osadzony został w twierdzy pietropawłowskiej w Petersburgu. Po odzyskaniu wolności w 1796 r. wiódł życie emigranta, zmarł w Szwajcarii w 1817 r. Jego zwłoki spoczęły w kryptach katedry na Wawelu.

161 Twierdza pietropawłowska w Petersburgu pełniła funkcję więzienia politycznego do 1917 r.

162 Adam Mickiewicz skazany został na zesłanie w głąb Rosji po procesie członków tajnych organizacji młodzieżowych działających w Wilnie. Zob. rozdział: Studium „człowieka więziennego”, s. 168.

163 Piłsudski do twierdzy w Magdeburgu trafił po „kryzysie przysięgowym” w Legionach Polskich, więziony był w niej od sierpnia 1917 r. do listopada 1918 r.

164 Piłsudski był więziony w twierdzy pietropawłowskiej w 1887 r., przed zesłaniem na Sybir.

165 Ludwik Janowicz zob. rozdział: Studium „człowieka więziennego”, przypis 33, s. 288.

166 Józef Łukaszewicz zob. rozdział Studium „człowieka więziennego”, przypis 34, s. 288.

167 sążeń – dawna jednostka długości, określona zasięgiem ramion człowieka.

168 Piłsudski osadzony został w X Pawilonie Cytadeli po aresztowaniu w 1900 r. w wyniku dekonspiracji tajnej drukarni „Robotnika” w Łodzi.

169 Piłsudski zanim trafił do twierdzy w Magdeburgu był jeszcze przetrzymywany w więzieniach w Gdańsku, w Spandau (dzielnica Berlina) i Wesel nad Renem.

170 Ludwik Mierosławski był więziony w Moabicie, w północno-zachodniej dzielnicy Berlina.

171 Gustavus obiit – natus est Conradus (łac.) – Gustaw umarł – narodził się Konrad. Słynna fraza z III części Mickiewiczowskich Dziadów (Litwa, Prolog), oddająca w sposób symboliczny duchowe przeobrażenie głównego bohatera. Zob. A. Mickiewicz, Dziady. Część III. Litwa. Prolog [w:] idem, Dziady, Warszawa 1991, s. 116.

172 J. Piłsudski, W złotej księdze Druskiennik (sierpień 1925 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 8, s. 194–195. Podczas pobytu w Druskiennikach w sierpniu 1925 r. Piłsudski wpisał wyżej przytoczony tekst do złotej księgi tamtejszego uzdrowiska.

173 Rotniczanka – prawoboczny dopływ Niemna, wpadający do niego pod Druskiennikami.

174 Pierwodruk przemówienia: „Monitor Polski” 30 czerwca 1927; J. Piłsudski, Przemówienie przy składaniu prochów Słowackiego do grobów wawelskich (28 czerwca 1927) [w:] Wybór pism…, 277–282. Tekst przemówienia w wydaniu międzywojennym (Pisma zbiorowe, t. 9, s. 72–76) poprzedza następująca informacja podana przez redaktora tomu, Kazimierza Świtalskiego, służąca objaśnieniu okoliczności związanych z wygłoszeniem mowy przez Piłsudskiego: „Dnia 7 marca 1927 r. odbyło się posiedzenie Rady Ministrów, na którym postanowiono sprowadzić prochy Słowackiego do kraju, celem złożenia ich na Wawelu. Dnia 14 czerwca 1927 r. dokonano ekshumacji prochów Słowackiego na cmentarzu Montmartre w Paryżu. Sprowadzenie prochów do Polski odbyło się drogą morską z Cherbourga do Gdyni i Gdańska, skąd Wisłą [dotarły] do Warszawy. Po uroczystościach w stolicy trumnę z prochami Słowackiego przewieziono do Krakowa, gdzie dnia 28 czerwca 1927 r. odbyła się uroczystość złożenia prochów do grobów królewskich. Na dziedzińcu wawelskim wypowiedział Marszałek Piłsudski niżej przytoczone przemówienie o poecie, który żyjąc w nas nieustannie, przezwyciężał prawa śmierci i który w niewoli siłę miecza zastąpić chciał siłą ducha […]”. Zob. też rozdział: „Jedna z harf szczerozłotych”. O Słowackim Piłsudskiego, s. 342–364.

175 Piłsudski nawiązuje do następującego fragmentu Beniowskiego:

[…] lecz jeśli twe dzieła

Zapisze sława wszystkiego pamiętna:

Ten dom, z którego cię nędza wypchnęła,

Będzie świątynią, a te ciche świerki

Pójdą na krzyże i na tabakierki,

A twe koszule porżną na szkaplerze,

A twe papiery – choćby to był tylko

Od ekonoma list, albo przymierze

Wiecznej miłości z Handzią lub Marylką – 

Sawantka, łzami rzewnymi wypierze

I w sztambuch wklei […]

(Beniowski, Pieśń I, w. 308–318).

176 Zdanie to jest reminiscencją następującego fragmentu Beniowskiego:

Gdy warstwy ziemi otwartej przeliczę

I widzę kości, co jako sztandary

Wojsk zatraconych, pod górnymi grzbiety

Leżą – i świadczą o Bogu – szkielety – 

(Pieśń V, w. 465–468)

i:

Bo kiedy grzebię w ojczyzny popiołach,

A potem ręce znów na harfie kładnę:

Wstają mi z grobu mary, takie ładne!

Takie przejrzyste! świeże! żywe! młode!

Że po nich płakać nie umiałbym szczerze.

(Pieśń V, w. 394–398)

177 J. Słowacki, Rozmowa z matką Makryną Mieczysławską, w. 58. Zob. J. Słowacki, Dzieła wszystkie, red. J. Kleiner, t. XIII, cz. 2, oprac. J. Kleiner, W. Floryan, Wrocław 1955, s. 86, w. 58.

178 J. Słowacki, Wacław, fragm. XXIX, w. 722–727.

179 Bardzo wielu słuchaczy tej mowy stwierdza, że w tym miejscu Piłsudski powiedział nie: „by” – ale „bo”. Zob. rozdział Jedna z harf szczerozłotych”. O Słowackim Piłsudskiego, przypis 182, s. 359.

180 Pierwodruk: „Monitor Polski” 13 sierpnia 1928; J. Piłsudski, Przemówienie na Zjeździe legionistów w Wilnie (12 sierpnia 1928 r.) [w:] idem, Pisma zbiorowe…, t. 9, s. 119–128. Była to ostatnia z mów Marszałka, jakie wygłaszał na corocznych zjazdach legionistów.

181 Piłsudski cytuje fragment poematu Juliusza Słowackiego pt. Beniowski, Pieśń I, w. 17–24.

182 Zamiast słowa „legionista” w oryginale pada nazwisko bohatera: „Pan Beniowski”.

183 Piłsudski wspomina drugą bitwę pod Kostiuchnówką, która rozgrywała się w dniach od 4 do 6 lipca 1916 r.

184 Mowa o ziemiankach pozostawionych przez II Brygadę Legionów w miejscowości nazwanej Nową Rarańczą.

185 „Redutą Piłsudskiego” nazwano położoną najbliższej okopów nieprzyjacielskich, zajmowaną przez Polaków pozycję pod Kostiuchnówką w lecie 1916 r.

186 Piłsudski nawiązuje do obchodów rocznicy 5 Pułku Piechoty Legionów 18 grudnia 1920 r. w sali Stowarzyszenia Techników w Warszawie.

187 W niewoli magdeburskiej Piłsudski spisywał swoje wspomnienia z początków legionowej wyprawy, które po wojnie ukazały się jako Moje pierwsze boje.

188 Mowa o 1 dywizji legionowej biorącej udział w zdobywaniu Wilna w kwietniu 1919 r.

189 „Gazeta Polska” 7 sierpnia 1933; J. Piłsudski, List na Zjazd Legionistów w Warszawie [w:] idem, Wybór pism…, s. 297–298.

190 Pikieliszki – miejscowość położona w odległości około 16 km od Wilna, gdzie Piłsudscy posiadali niewielki dworek.

191 J. Słowacki, Beniowski, pieśń V, w. 394–398.

192 Źródło: W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego, t. 2, Londyn 1977, s. 510.

193 W cytowanym wersie zamiast „w sosen zadumie” powinno być: „w sosen szumie”.

194 J. Słowacki, Beniowski. Pieśni dalsze, pieśń VI, cz. II.

195 J. Słowacki, Wacław, fragment XXVI, w. 658–659. Na nagrobku Piłsudskiego zamieszczony został następujący dwuwers: „Ty wiesz, że dumni nieszczęściem nie mogą/ Za innych śladem iść tą samą drogą”.

Indeks osób

Abramowski Edward

Albin Stanisław

Aleksander II Romanow

Aleksander III Romanow

Aleksander Wielki

Arciszewski Tomasz

Askenazy Szymon

Awejde Oskar

Axer Jerzy

„Babinicz” zob. Idzikowski Karol

Bachórz Józef

Bakunin Michaił

Bandurski Władysław

Bajor Alwida

Bajte Józef

Baliński Karol

Bardowski Piotr

Baron Jan

Bartel Kazimierz

Bebel August

Belina-Prażmowski Władysław

Berbecki Leon

Bernhardt Bronisław

Beseler Hans Hartwig von

Biegański Stanisław

Bielecki Marian

Bielohlawkow Artur

Bismarck Otto von

Bitis Adam

Bizan Marian

Błaszczyński Kazimierz Konrad („Bończa”)

Bobrowski Stefan

Bocheński Józef Maria

„Bohun” zob. Duszek Antoni

Bojarski (Kuba-Bojarski) Kazimierz („Kuba”)

Bolesław Śmiały

„Bończa” zob. Błaszczyński Kazimierz Konrad

Borozdin, rosyjski major

Bremsen, rosyjski podpułkownik

Bronikowski Ksawery

Brzeziński Mieczysław

Brzoza-Brzezina Ottokar

Brzozowski Zygmunt

Brzóska Stanisław

Budionny Siemion

Burcew Włodzimierz

Burhardt-Bukacki Stanisław

Busz

Butler Tadeusz

Büchner Ludwig

Byron George Gordon

Bystrzyński Wiktor Brunon („Skrzetuski”)

Calderón de la Barca Pedro

Camon Hubert

Cezar Gajusz Juliusz

Chodkiewicz Karol

Chojnowski Andrzej

Choynowski Piotr

Chwiesin Tichon

Cichoracki Piotr

Czerniewski Ludwik

Czubiński Antoni

Chwalba Andrzej

Chwoszczyński, oficer żandarmów

Cisek Janusz

Comte Auguste

Czachowski Kazimierz

Czajkowska Krystyna

Czarniecki Stefan

Czechowski Leon

Czeczot Jan

Czernyszewskij Nikołaj

Czerwieński Bogusław

D’Abernon Edgar Vincent

Daniłowski Gustaw

Daniłowski Władysław

Dankle Victor von

Dańko Jerzy

Darwin Charles

Daszyński Ignacy

Dawidziak-Kładoczna Małgorzata

Dąbrowski Jan Henryk

Dąbrowski Jarosław

Demidowicz-Demidecki Konstanty

Demus-Morán Ferdinand

Denhoff-Czarnocki Wacław

Denikin Anaton

Deschamps Eustachy

Deskur Bronisław

Dębski Aleksander

Dickstein Szymon („Jan Młot”)

Dmowski Roman („R. Skrzycki”)

Dobrolubow Nikołaj

„Dołęga” zob. Sierakowski Zygmunt

Dorobczyński, podporucznik

Dostojewski Fiodor

Draper John William

Dubiecki Marian Karol

Dumas Alexandre

Dupréel Eugène

Duraczyński Eugeniusz

Duszek Antoni („Bohun”)

Eksteins Modris

Epaminondas

Fałat Julian

Farmund, sztab-rotmistrz żandarmerii

Feuerbach Ludwik

„F-k Ł-i”

Fleszar Albin („Satyr”)

Floryan Władysław

Foch Ferdinand

Franciszek Ferdynand

Franciszek Józef I

Fredro Aleksander

Frybes Stanisław

Garibaldi Giuseppe

Garlicki Andrzej

Giller Agaton

Ginkowa Łucja

Gołębiewski Łukasz

Goodenough Simon

Gorecki Antoni

Gosławski Maurycy

Gottlieb Leopold

Grabowski Julian

Grabski Stanisław

Grabski Władysław

Gralewski Stefan

„Grudziński” zob. Pększyc Franciszek

Gutenberg Johann

Gwiżdż Feliks

Habsburgowie

Haller Józef

Hamilton George

Handelsman Marceli

Hauptmann Gerhart

Heilpern Maksymilian

Heine Heinrich

Herbst Stanisław

Hercen Aleksander

Herdin Maria

Hertz Paweł

Hindenburg Paul von

Hitler Adolf

Hłasko Józef

Homer

Horowitz Maksymilian

Horzyca Wilam

Hugo Victor

Hupka Jan

Hutnikiewicz Artur

Huxley Thomas Henry

Idzikowski Karol („Babinicz”)

Iłłakowiczówna Kazimiera

Imeretyński Aleksander

Iwaniukow Iwan

Iwaszkiewicz Jarosław

Iwaszkiewicz Wacław

Jabłonowski Roman

Jagiellonowie

Jagoszewski Marian

„Jakub Gordon” zob. Jatowt Maksymilian

Jakubowski Jan Zygmunt

Jan III Sobieski

„Jan Młot” zob. Dickstein Szymon

Janion Maria

Janowicz Ludwik („Konrad”)

Janowski Józef Kajetan

Janowski Stanisław

Jasiński Teodor

Jatowt Maksymilian („Jakub Gordon”)

Jaworski Wiktor

Jaworski Władysław Leopold

Jellenta Cezary

Jerzmanowski, powstaniec styczniowy

Jeziorański Antoni

Jeziorański Jan

Jędraszewski Marek

Jędrzejewicz Janusz

Jędrzejewicz Wacław

Jędrzejowski Bolesław Antoni

Jodko-Narkiewicz Witold

Jodłowski Jerzy

„Julian Woyszwiłło” zob. Pobóg-Malinowski Władysław

Juszczyński Stefan

Juszkiewicz Anna

Juszkiewiczowa Maria zob. Piłsudska Maria z Koplewskich

Kachanow Iwan

Kacnelson Dora B.

Kaczor-Batowski Stanisław

Kaden-Bandrowski Juliusz

Kakowski Aleksander

Kalembka Sławomir

Kaliszewski Andrzej

Kallenbach Józef

Karaszewicz-Tokarzewski Michał

Kasprzycki Tadeusz („Zbigniew”)

Katelbach Tadeusz

Kamiński Leszek

Kanczer Michał

Kannabich, rosyjski generał

Karakozow Dmitrij

„Karol” zob. Rożnowski Kazimierz

Karol I Habsburg

Kieniewicz Stefan

Kijowski Andrzej

Kinastowski Zygmunt

Kirchbach auf Lauterbach Karol von

Kiriczenko, policmajster radomski

Klag Michał

Kleiner Juliusz

Klemensiewicz Zygmunt

Klimecki Michał

Klimowicz Paulin

Klingenberg, gubernator kowieński

Kluck Aleksander von

„Kmicic” zob. Pisarski-Szreniawa Jerzy

„Kmicic” zob. Skrzyński Ludwik

Krajewski, powstaniec styczniowy

Krajewski Rafał

Krasiński Zygmunt

Kraszewski Józef Ignacy

Krawczyk Andrzej

Krynicki Stanisław

Krysiński Karol

Koc Adam

Kochanowski Jan

Kobylański Ludwik

Kołodziejski, legionista

Kołoniecki Roman

Kon Feliks

Konarski Szymon

Konopka Stanisław

„Konrad” zob. Janowicz Ludwik

Kopa Andrzej

Koplewski Konstanty

Kosiński Kazimierz

Kossak Wojciech

Kościuszko Tadeusz

Kotarbiński Mieczysław

Kowalczykowa Alina

Kowalski Adam

Kozlaninow, rosyjski pułkownik

Kozłowski Eligiusz

Kraszewski Józef Ignacy

Kruk-Śmigla Jan

Król Stefan

„Kuba” zob. Bojarski (Kuba-Bojarski) Kazimierz

Kukiel Marian

Kulczycka-Saloni Janina

Kuliński Mieczysław

Kumaniecki Kazimierz

Kunicki Stanisław

Kurkowska Mirella

Kurkowski Jarosław

Lachor Jan

Lam Stanisław

Landy Stanisław

Landowa Felicja

Langiewicz Marian

Latinik Franciszek

Laveleye Émile de

Lechoń Jan

Lelewel Joachim

Lenartowicz Teofil

Lenkiewicz Antoni

Lepecki Mieczysław

Levittoux Karol

Lewandowska Leonarda

Lewandowski Walenty

Lewinson Paweł

Liebknecht Wilhelm

Limanowski Bolesław

Lipiński Wacław

Lipmanówna Stefania

Lloyd George David

Lubomirski Zdzisław

Ludendorff Erich

Ławrow Piotr

Łepkowski Karol

Łojek Jerzy

Łossowski Piotr

Łukasiński Walerian

Łukaszewicz Józef

Łuszkiewicz Grażyna

Machcewicz Paweł

Maciej, powstaniec

Mackiewicz Antoni

Mackiewicz Mieczysław

Makowiecki Andrzej Z.

Malczewski Antoni

Malczewski Jacek

Malinowski Aleksander

Mancewicz Michał

Mansfeld Bogusław

Mac-Mahon Patrice

Marcinkowski Józef

Marczewski Witold

Markiewicz Henryk

Marks Karol

„Maurycy Zych” zob. Żeromski Stefan

Mazurkiewicz Władysław

Mączka Józef

Meisner, dowódca artylerii

Mendelson Stanisław

Mengden, dowódca patroli rosyjskich

Michajłowskij Nikołaj

Michalik Marian B.

Michałowski, powstaniec styczniowy

Mickiewicz Adam

Miedziński Bogusław

Mieszko I

Mienicki Piotr

Mierosławski Ludwik

Miklaszewski Jan

Miklaszewski Bolesław

Mikołaj I Romanow

Mikołaj II Romanow

Mikulski

Milewska Wacława

Millerand Alexandre

Miltiades

Miłkowski Zygmunt („Teodor Tomasz Jeż”)

Minkiewicz Henryk

Mirecki Józef

Miriam-Przesmycki Zenon

Młodzianowski Kazimierz

Molier (właśc. Jean Baptiste Poquelin)

Moltke Helmuth von

Montgomery Bernard Law

Mościcki Ignacy

Moszczeński Józef

Mroczek-Zawadzka Sylwia

Murawjow Michaił (Wieszatiel)

Musset Alfred de

Muszyński Kazimierz

Myśliborski-Wołowski Stanisław

Myśliński Jerzy

Naake-Nakęski Wacław

Nagrodzki Zygmunt

Nagy Gyula

Napoleon I Bonaparte

Napoleon III Bonaparte

Narutowicz Gabriel

Nawrocki Walenty

Nencki, powstaniec styczniowy

Niemcewicz Julian Ursyn

Niemojewski Andrzej

Niewiadomski Eligiusz

Norwid Cyprian Kamil

Norwid-Neugebauer Mieczysław

Notkowska Ewa

Nowak Andrzej

Nowak Jan

Nowak Janusz Tadeusz

Nowikow, generał

Obremski Krzysztof

Odyniec Antoni Edward

Okrzeja Stefan

Oleksowicz Bolesław

Olszewska Maria Jolanta

Onoprienko Wiktor

Orkan Władysław

Orlicz-Dreszer Gustaw

Orzeszkowa Eliza

Osmólska-Piskorska Bożena

Ossowska Maria

Ossowski Michał

Ostoja-Chrostowski Stanisław

Ostrowski Józef

Ostrowski Tadeusz

Paderewski Ignacy

Padlewski Zygmunt

Pajewski Janusz

Paskiewicz Iwan

Pastrulin, rosyjski rotmistrz

Paszkowska Maria

Paszkowski Tytus

Pawlikowski Jan Gwalbert

Perl Feliks

Persak Krzysztof

Pétain Philippe

Pększyc (Pększyc-Grudziński) Franciszek („Grudziński”)

Pietkiewicz Kazimierz

Pietrusiński Jan

Pigoń Stanisław

Piłsudska Aleksandra ze Szczerbińskich

Piłsudska Jadwiga

Piłsudska Julia

Piłsudska Maria z Koplewskich, primo voto Juszkiewiczowa

Piłsudska Maria z Billewiczów

Piłsudska Teodora z Butlerów

Piłsudska Waleria

Piłsudska Wanda

Piłsudski Aleksander

Piłsudski Bronisław

Piłsudski Józef Wincenty

Piotrowski Rufin

Pisariew Dmitrij

Pisarski-Szreniawa Jerzy („Kmicic”)

Piskor Tadeusz

Piwińska Marta

Plater Emilia

Płaskowicka Filipina

Pławiński Józef

Pobóg-Malinowski Władysław („Julian Woyszwiłło”)

Poniatowski Józef

Pol Wincenty

Polechoński Krzysztof

Popławski Jan Ludwik

Potocki Jerzy

Prauss Franciszek Ksawery

Prądzyński, powstaniec styczniowy

Prądzyński Ignacy

Prokop Jan

Pruszyński Mieczysław

Prystor Aleksander

Przegaliński Józef Witold

Przesmycki zob. Miriam-Przesmycki Zenon

Przyborowski Walery („Zygmunt Lucjan Sulima”)

Przybylski Ryszard

Publiusz Decjusz Mus

Pullman George

Puszkin Aleksandr

Pyrkosz, powstaniec styczniowy

„R. Skrzycki” zob. Dmowski Roman

Rabińska Krystyna

Ramzes I

Raszka Jan

Regulus Marcus Atilius

Rejtan Tadeusz

Relidzyński Józef

Riedieczkin, rosyjski podpułkownik

Rodziewiczówna Maria

Rogaliński Aleksander

Rogalski Leon

Rogiński Roman

Roja Bolesław

Roliński Adam

Romer Eustachy

Romer Jan

Rosiek Stanisław

Rouppert Stanisław

Rozwadowski Tadeusz

Rożek Michał

Rożnowski Kazimierz („Karol”)

Rydz-Śmigły Edward (Adam Zawisza)

Rymkiewicz Dominik

Rymkiewiczowie

„Ryś” zob. Trojanowski Mieczysław

Sachs Feliks

Saint-Hilaire Emile Marc de

Sałtykow-Szczedrin Michaił Jewgrafowicz

Sapieha Adam

„Satyr” zob. Fleszar Albin

Sawrymowicz Eugeniusz

Scaevola-Wieczorkiewicz Wacław

Schiller Friedrich

Schlieffen Alfred von

Schlossmann, oficer armii niemieckiej

Scypion

Seyfried Józef

Shelley Percy Bysshe

Siedlecki Stanisław

Siemiginiewski Antoni

Sienkiewicz Henryk

Sierakowski Zygmunt („Dołęga”)

Siergiejew Jewgienij

Sierocka Krystyna

Sieroszewski Wacław

Sikorski Władysław

Skoczek Anna

„Skrzetuski” zob. Bystrzyński Wiktor Brunon

Skrzyński Aleksander

Skrzyński Ludwik („Kmicic”)

Skrzyński Stanisław

Sławek Walery

Sławin, rosyjski major

Składkowski Felicjan Sławoj

Słonimski Antoni

Słoński Edward

Słowacki Juliusz

Sokolnicki Michał

Sosnkowski Kazimierz

Sosnowski Leszek

Spencer Herbert

Stachiewicz Julian

Staff Leopold

Stanisław August Poniatowski

Stankiewicz Franciszek

Starzewski Jan

„Stefan Hincza” zob. Stolarzewicz Ludwik

Stefan Batory

Stolarzewicz Ludwik („Stefan Hincza”)

Stróżecki Jan

Strug Andrzej

Suchcitz Andrzej

Suleja Włodzimierz

Sulistrowski Zygmunt

Sulkiewicz Aleksander

Szaniawski Aleksander

Szapiro Bernard

Szarek Jarosław

Szczerbińska Aleksandra zob. Piłsudska Aleksandra ze Szczerbińskich

Szekspir William

Szeląg Zdzisław

Szeptycki Stanisław

Szwarce Bronisław

Szwedo Bogusław

Szwengruber

Szymkiewicz Tomasz

Śliwowska Wiktoria

Śreniowska Krystyna

Świtalski Kazimierz

Temistokles

„Teodor Tomasz Jeż” zob. Miłkowski Zygmunt

Teslar Józef Andrzej

Toczyski Józef

Tokarz Wacław

Tołstoj Lew

Toporowski Marian J.

Traugutt Romuald

Trąmpczyński Wojciech

Trojanowski Mieczysław („Ryś”)

Tuchaczewski Michaił

Tunguz-Zawiślak, legionista

Turgieniew Iwan

Urbankowski Bohdan

Urbanowicz Michał

Uthoff Lew

Waryński Ludwik

Wasilewski Edmund

Wasilewski Leon

Wesołowski Janusz

Waśko Andrzej

Wereszycki Henryk

Weygand Maxime

Wieliczka-Szarkowa Joanna

Wielopolska Maria Jehanne

Wielopolski Aleksander

Wieniawa-Długoszowski Bolesław

Wierzyński Kazimierz

Wilhelm I Hohenzollern

Wilson Thomas Woodrow

Wiszniakow, żołnierz-zesłaniec

Wiśniowski Stanisław

Witkiewicz Stanisław Ignacy

Witkowska Alina

Witos Wincenty

Władyka Wiesław

Władysław III Warneńczyk

Wodzinowski Wincenty

Wojciechowski Stanisław

Wojsznar-Opieliński Jan

Wołłowicz Michał

Wójcicki Kazimierz Władysław

Wójcik Włodzimierz

Wójcik Zbigniew

Wyczółkowski Leon

Wyrwa-Furgalski Tadeusz

Wysocki Piotr

Wyspiański Stanisław

Zabojecka Maria

Zahorski Andrzej

Zahorski-Lubicz Bolesław

Zając Grzegorz

Zakrzewski Bogdan

Zamoyski, hrabia

Zan Tomasz

Zaruski Mariusz

Zawisza Adam zob. Rydz-Śmigły Edward

Zawisza Artur

Zawisza Czarny z Garbowa

Zawiszanka Zofia

„Zbigniew” zob. Kasprzycki Tadeusz

Zdziechowski Jerzy

Zegadłowicz Emil

Zgorzelski Czesław

Ziejka Franciszek

Zielichowski Tadeusz

Zielińska Marta

Zieliński Zygmunt

Zientara Maria

„Zygmunt Lucjan Sulima” zob. Przyborowski Walery

Żabicki Zbigniew

Żarski-Radoński Zygmunt

Żeromski Stefan („Maurycy Zych”)

Żmichowska Narcyza

Żmigrodzka Maria

Żuliński Roman

Żuliński Tadeusz

Żychliński Teodor

Żymierski Michał

Żywek Jan

Na tle dotychczasowych badań książka Agnieszki Kowalczyk jest bez wątpienia najobszerniejszą i najbardziej pogłębioną próbą charakterystyki Piłsudskiego jako pisarza. Autorka sięgnęła do wielotomowej edycji jego Pism, obszernie wykorzystała literaturę przedmiotu, w tym liczne rozproszone teksty z lat międzywojennych. Swoją książkę podzieliła na pięć rozdziałów. Trzy pierwsze są poświęcone biografii Piłsudskiego, zwłaszcza w aspekcie dotyczącym szeroko rozumianej literatury i stosunku Piłsudskiego do słowa. Rozdziały czwarty i piąty zawierają prezentację wybranych tekstów Marszałka. W rozdziale czwartym jest to „twórczość legionowa”, a więc np. wspomnienia Moje pierwsze boje, szkice Czeremoszno i Ożarów. W kolejnym rozdziale, zatytułowanym W kręgu tradycji romantycznej, autorka charakteryzuje studium Psychologia więźnia, teksty poświęcone powstaniu styczniowemu,
a wreszcie omawia wpływ Słowackiego na pisarstwo Piłsudskiego.

(z recenzji prof. dr. hab. Macieja Urbanowskiego)

Spośród twórców niepodległości Polski postać Józefa Piłsudskiego jest dzisiaj (100 lat po restytucji państwowości) zapewne najbardziej rozpoznawalna i cieszy się niesłabnącą popularnością nie tylko wśród profesjonalistów, lecz także popularyzatorów historii i publicystów, dostarczających licznych i zróżnicowanych publikacji na jego temat. Piłsudski – od początku swojej działalności budzący kontrowersje – do dziś dzieli opinię publiczną na zagorzałych zwolenników i zapiekłych, nieprzejednanych przeciwników. Spory o jego dziejową rolę, znaczenie, zasługi (ale też błędy, porażki czy niewykorzystane szanse) nie gasną. W dużej liczbie opracowań jedynie z rzadka (i w zasadzie marginalnie) podejmuje się jako przedmiot zainteresowania dzieło pisarskie Naczelnika i pierwszego Marszałka odrodzonej Rzeczypospolitej.
A niewątpliwie jest to dziedzina godna dokładniejszego zbadania. Mimo że pisarska spuścizna została zebrana już pod koniec okresu międzywojennego w monumentalnej dziesięciotomowej edycji Pism zbiorowych (po latach jeszcze uzupełnianej), prac poświęconych tej stronie aktywności Piłsudskiego jest niewiele. Dlatego opracowanie prezentujące Piłsudskiego pisarza, publicystę i mówcę wydaje się oczekiwane.

(z recenzji dr. hab., prof. UWr Krzysztofa Polechońskiego)