Koncepcja serii wydawniczej

dr Jarosław Szarek, prof. dr hab. Andrzej Waśko

Redakcja naukowa

prof. dr hab. Krzysztof Dybciak, dr hab. Krzysztof Polechoński

Recenzenci

prof. dr hab. Jarosław Ławski, prof. dr hab. Maria Jolanta Olszewska

Redakcja

Katarzyna Ziębik

Korekta

Zofia Krzywicka-Vauthier

Projekt graficzny i projekt okładki

Elżbieta Waga-Krajewska

Skład

Elżbieta Waga-Krajewska

Indeks osób

Wojciech Gruchała, Katarzyna Ziębik

Ilustracja na okładce: fragment portretu Stefana Żeromskiego autorstwa Leona Wyczółkowskiego

Libra-Print Daniel Puławski

ul. Poznańska 36

18-400 Łomża

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu & Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, 2021

ISBN: 978-83-8229-945-8 (epub)

ISBN: 978-83-8229-946-5 (mobi)

Zapraszamy na stronę internetową

www.ipn.gov.pl

www.ipn.poczytaj.pl

I  Stefan Żeromski vs. „Żeromski”

Kolejna książka o Żeromskim… Napisanie „kolejnej książki o Żeromskim” należy dobrze umotywować, nie tylko dlatego, że taki jest zwyczaj – autor zawsze na początku wyjaśnia, dlaczego podjął temat i dlaczego zrealizował swoje zamierzenia w tym, a nie innym kształcie. Nie tylko dlatego, że – zdawałoby się – książek o autorze Popiołów napisano już tyle. Należy wytłumaczyć się z pisania o Żeromskim, ponieważ zwrot ku niemu od ponad stu lat oznacza wejście w sferę drażliwą naszej zbiorowości polskiej. Tego, pisząc o Żeromskim, uniknąć się nie da.

„Żeromski” to nazwa zjawiska, orientacyjny punkt kultury polskiej przekraczający ramy wyznaczone przez trójkąt: autor-dzieło-interpretacja1. Jako przedmiot zainteresowania naukowego fenomen ten rozciąga się na styku socjologii, historii i literaturoznawstwa, a poletko to uprawiają znawcy recepcji literatury, historycy idei, antropologowie kultury. Często będę im oddawał głos. Jednak tej pracy stawiam cel znacznie skromniejszy: chcę napisać książkę o ostatnim okresie życia Stefana Żeromskiego, ze szczególnym uwzględnieniem Przedwiośnia. Zadania tego podejmuję się, świadomy, że będzie ona czytana jako głos w sprawie „Żeromskiego”, dlatego czuję się zobowiązany określić we wstępie rolę, jaką w tym dyskursie sobie wyznaczam. Mówiąc krótko, pragnę stanąć przy Stefanie Żeromskim, oddając czytelnikom do rąk książkę zdającą relację z ustaleń polonistyki uniwersyteckiej, szczególnie tych opartych na badaniach źródłowych i nowoczesnych koncepcjach z zakresu tekstologii, poetyki i periodyzacji procesu historycznoliterackiego. Jeśli napisanie takiego szkicu jest w ogóle możliwe po tylu latach narastania tradycji badawczej i nawarstwiania się osadu uproszczeń publicystycznych i szkolnych stereotypów interpretacyjnych, nie może się ono obyć bez rozeznania relacji między człowiekiem i jego legendą.

Już w momencie śmierci artysty mistrz jego młodości, nauczyciel szkoły pozytywistycznej Aleksander Świętochowski w swoim cotygodniowym felietonie zanotował: „Boleśnie pomyśleć, że Żeromski umarł, ale smutno również, że mimo pokrycia jego trumny wieńcami pięknych frazesów nie wiadomo, kim on właściwie był. Może kiedyś się o tym dowiemy”2. Słowa Posła Prawdy wyrażają umiarkowaną nadzieję zrozumienia w przyszłości, kim był Żeromski, zarysowując przy tym problem osobnego rozwoju kultu nieidącego tym samym torem co rozumienie sensu dzieł. Jak zaznacza Stanisław Eile: „Dzieje recepcji Żeromskiego to przede wszystkim historia kształtowania się »legendy« o »ostatnim wajdelocie« i walki z nią. Inne sprawy pozostawały zawsze na dalszym planie i nie decydowały bezpośrednio o pozycji pisarza”3.

Stefan Żeromski stał się „Żeromskim” jeszcze za życia. Początków tego zjawiska można dopatrywać się w niezwykłym odbiorze czytelniczym Siłaczki, która wstrząsnęła opinią społeczną, windując początkującego literata do rangi pisarza narodowego. Pozycję tę umocniło wydanie w 1899 r. Ludzi bezdomnych. Nazwisko twórcy od tego momentu wyrażało pesymizm modernistyczny, liczone było w szeregach młodych rozczarowanych rzeczywistością postyczniową i skutkami społecznego oddziaływania ideologii pozytywistycznej. Spośród jego pokolenia wyróżniało go podjęcie obowiązku społecznego nie ze względu na program pracy u podstaw czy pracy organicznej, lecz przez objęcie dziedzictwa tragicznego losu Polaków i Polski. Gest ten wynikał z etycznej postawy niezgody na zło i cierpienie, co wiązało się z nowym kształtem patriotyzmu: „głębokiego, ukrytego i wstydliwego – jak ból i hańba”4. Od tego momentu – wejścia w obieg kultury polskiej – więź artysty ze wspólnotą narodową regularnie ożywała, rozbudzana lekturą kolejnych książek, które ze względu na szczególne połączenie aspektów metafizycznych i zainteresowanie historią uznawano za wyraz artystyczny pokolenia Młodej Polski i przyjmowano przychylnie właściwie we wszystkich środowiskach społecznych i politycznych.

Stefan Żeromski miał już wówczas świadomość, że każda jego wypowiedź artystyczna lub publicystyczna stawała się wyrazem kształtującym jego własny pomnik, ale i ciosem ten pomnik kruszącym. Z podobnym przekonaniem pracowała opinia publiczna, której różne odłamy chciały posiadać własnego „Żeromskiego” lub dążyły do zniszczenia jakiegoś wyobrażenia, kim ów pisarz jest. Do rewolucji 1905 r. napięcia te jednak łagodziła zgodnie używana formuła o talencie pisarza, którą swoje polemiczne wystąpienia osładzali zarówno starzy mistrzowie, jak i młodzi krytycy o światopoglądzie lewicowym, którzy usprawiedliwiali nią niedociągnięcia, czyli brak radykalizmu analizy społecznej w dziełach pisarza.

Po raz pierwszy najcięższe gromy posypały się na głowę pisarza, gdy w 1908 r. wydano Dzieje grzechu. Okrzyknięto go pornografem, książkę nazwano chorobliwą fantasmagorią, z której bije odór zgnilizny5. Spośród wielu głosów krytycznych zacytuję jeden – zakończenie impresji czytelniczej Jana Bełcikowskiego. Od jej radykalizmu odcięła się nawet redakcja czasopisma, na którego łamach upubliczniono ten ślad recepcji:

On, dusza niewolnicza, pod opieką praw jakichś ciągle się wciskający – on o tyle pozbawiony odwagi zdania swego, swego czucia, swego „ja”, iż nawet w bagnie rad by szukać strawy dla swego ducha karlego, byle nie w sobie – on – paralityk umysłowy, potrzebujący, szukający ciągle oparcia dla swojej myśli spróchniałej, on, noszący się stale z dowodami w kieszeni, niby z paszportem, bez którego nawet o sobie samym mówić by się nie ośmielił – on, najmarniejszy z marnych, w chwilach okropnych, tragicznych jego kochanki, odstępujący od niej, tułający się po Rzymach i fałszujący dokumenty, on komediant – on – przeklęty!

On, droga do prostytucji – 

On, najgorszy z wychowawców!

On, pogrzebany nareszcie Dziejami grzechu6.

Dzisiejszym czytelnikom temperatura ówczesnych sporów może wydawać się nieusprawiedliwiona, ale taki był język krytyki literackiej tamtych czasów. Po publikacji pierwszej powieści polskiej, której główna bohaterka trudni się nierządem, każde publiczne wystąpienie Żeromskiego polaryzowało opinię publiczną. Żaden jednak z wcześniejszych skandali nie może się równać z poruszeniem spowodowanym publikacją Przedwiośnia. Artur Hutnikiewicz stwierdził:

Głosy rozsądne i umiarkowane, oceny sumienne i wychwytujące wnikliwie istotną myśl i intencję utworu utonęły jednak w zamęcie nieprzytomnej nagonki, jaką rozpętała prasa nacjonalistycznej prawicy. Poziom „dyskusji” i ataków był przerażający. Popłynął brudny potok kłamstw, nikczemnych oszczerstw i kalumnii. Określenia „renegat” i „wykolejeniec” należały jeszcze do względnie przyzwoitych i umiarkowanych. Czyniąc aluzje do romansowych wątków powieści, pisano o „chamstwie uczuć”, o „baciarstwie literackim”, o szczególnym jakoby upodobaniu Żeromskiego w scenach nierządu. Domagano się publicznie odebrania pisarzowi orderu Polski Odrodzonej jako oszczercy polskich rządów i gorszycielowi młodzieży.

Najcięższe zarzuty miały jednak charakter nie tyle „moralny”, ile ideowy i polityczny. Wytoczono przeciw autorowi najcięższe działa, atakując powieść za jej rzekomo „wywrotowe” i podżegające tendencje. […] Do rosnącego wokół powieści i jej autora zamętu przyczynił się też niewątpliwie sukces dzieła w rewolucyjnej Rosji. Tuż po ukazaniu się Przedwiośnia w 1925 roku książka została sześciokrotnie przełożona na język rosyjski przez sześciu różnych tłumaczy, zdobywając niezwykły rozgłos i szeroką poczytność. W prasie sowieckiej pojawiły się recenzje i krytyczne omówienia o wymownych tytułach: Komunizm w Polsce wzrasta, Znamienny zwrot. Artykuły te, podkreślając wszystkie „niekonsekwencje” i „złudzenia” autora, jego niechęć do rewolucyjnych rozwiązań i jego brak programu w kwestiach społecznych, sugerowały jednak, że chcąc nie chcąc, choćby wbrew intencjom pisarza, powieść jego jest obiektywnie wsparciem rewolucji, a ostatni odruch bohatera wskazuje nieuchronną i nieodwracalną konieczność7.

Patrząc z dystansu na owe zachwyty, skandale i starcia publicystyczne, można zobaczyć, jak Stefan Żeromski stawał się osobą publiczną, co powodowało, że oczekiwano od niego wejścia w rolę i wytrwania na posterunku zgodnie ze scenariuszem pisanym przez mit narodowy lub pod dyktando partyjne. Obok zachwytów wygłaszanych w niemal religijnej ekstazie spotykała go bezpardonowa krytyka, on sam zaś powoli dobiegał kresu sił żywotnych. Zmarł w momencie, który można by nazwać szczytem kariery literackiej. Pożegnano go jako człowieka instytucję. Póki żyli świadkowie jego niestrudzonej pracy, trwał w żywym wspomnieniu. W dwudziestoleciu międzywojennym był autorem współczesnym, jego utwory można było odnosić do empirycznie sprawdzalnej rzeczywistości. Sięgano po nie, by przeżyć wstrząs katartyczny i odnowić fundament wspólnoty. Mimo wszystkich zastrzeżeń, które osłabiają znaczenie wielkich kwantyfikatorów, trzeba stwierdzić, że w II Rzeczypospolitej Stefan Żeromski odgrywał rolę pisarza narodowego.

Zarazem nie wolno przeoczyć czynników zmiany. Kultura odradzającej się po zaborach Polski była kształtowana przez inne impulsy ekonomiczne, odmienne wartości estetyczne i poszukiwała tradycji nieodwołujących się do martyrologii narodu ani jego tożsamości historycznej. Pragnę nieco dokładniej przyjrzeć się temu momentowi recepcji dzieła Żeromskiego w wolnej Polsce ze względu na ponawiane zestawienia między rokiem 1918 i 1989.

Za symptomatyczne chciałbym uznać spotkanie dwóch wielkich artystów reprezentujących różne pokolenia: Żeromskiego i Wierzyńskiego. W 1963 r. autora Siłaczki wspominał Kazimierz Wierzyński, poeta Skamandra, młodszy od mistrza o trzydzieści lat. W swoim wspomnieniu nazywał go „tyranem z wyboru, przywódcą pokoleń sprzed niepodległości”, zestawiał z Piłsudskim, zaznaczał, że spotkanie z Żeromskim było przeżyciem, ale zarazem wiązało się z odczuciem obcości i dystansu. O pożegnaniu pisarza zanotował: „Odprowadziliśmy do grobu człowieka, symbol, ideę i jeszcze kawał życia Polski i każdego z nas”. Jednocześnie krytycznie odnosił się do dzieła pozostawionego przez autora Ludzi bezdomnych:

Rewizji Żeromskiego dokonał czas. Zaczęło się stosunkowo szybko, zaraz po śmierci pisarza. Podjęto wówczas zarzut, że za jego sprawą emocjonalność nasza wzrosła do stanu niepoprawnej gorączki i nabrała cech sentymentalnych. Że porzucaliśmy rzeczywistość dla marzeń i że nerwy zastępowały nam rozum. Że śpiew o klęsce to jedno, a milczący trud zwycięstwa to co innego.

Zmieniły się także sądy i smaki literackie. Upajający uprzednio język wydał się zbyt wielosłowny, a piękno jego monotonne. Konkretny świat roztapiał się dość bezładnie w lirycznych impresjach, a ideom reformatorskim zabrakło siły pozytywnej. Powiedziano też głośno to, co myśleliśmy dawniej po cichu: że nad obfitym dziedzictwem pracowitego pisarza nie panował zmysł konstrukcji i że z wyjątkiem Syzyfowych prac i Wiernej rzeki powieści jego są śmiertelnym grzechem przeciw przykazaniom kompozycji. Takie reakcje krytycyzmu nie są czymś nowym i niespotykanym8.

Wobec wielu z tych stwierdzeń wypadnie mi w dalszym toku tego szkicu zdystansować się, zwłaszcza że i Wierzyński, używając bezosobowych form czasownikowych, w ograniczonym stopniu identyfikuje się ze wspomnianymi poglądami. W tym miejscu jednak podkreślę ujawnioną po latach rozbieżność dążeń ideowych i zapatrywań estetycznych pokolenia skamandryckiego i mistrza jego młodości. Warto też zobaczyć ten punkt zwrotny kultury polskiej z perspektywy starszego pokolenia. Wierzyński utrzymał w dyskrecji to, że brak zrozumienia był obustronny, o czym świadczy list Żeromskiego datowany na 19 lipca 1919 r.:

Szanowny Panie!

Serdecznie dziękuję Panu za nadesłanie mi łaskawie tomu Jego poezji pt. Wiosna i wino.

Z zachwytem trzymałem w ręku ten kielich nieocenionego, pienistego szampana, pojąc oczy jego niezrównanym blaskiem. Ponura jesień mego życia – grób młodzieńca, jedynego syna, w który patrzą moje oczy, nie pozwalają mi, niestety, umoczyć już ust w tym napoju. Wiosna moja minęła. Gdyby żył tamten – drugi ja – byłby to na pewno jego napój, jego poezja, poezja młodości, furia i śpiew nowego pokolenia.

Życzę z serca świetnemu Pańskiemu słowu tej sławy, na jaką zasługuje bezwzględnie, a pędzącej po zwycięstwo Pańskiej kwadrydze – żeby najmniej znalazła na swej drodze „dziur w moście”, w których tyle się już kół polskich połamało.

Raz jeszcze dziękując Szanownemu Panu za pamięć o mnie, łączę wyrazy szacunku i pozdrowienia9.

Okres trzydziestu lat oddzielił tych dwóch wybitnych twórców i zarazem ich złączył. Wspomnienie Wierzyńskiego zawiera słowa dojrzałego człowieka i artysty, który młodość w odrodzonej Polsce, upojenie swobodą związał z harmonijnym poczuciem piękna. We własnej twórczości nawiązywał do wzorów klasycznych, wyrażał pochwałę sił witalnych, a później dojrzałą zadumę nad prawami życia. Mistrz młodości pisał językiem rozwichrzonym, komponował utwory w sposób zdradzający rozdarcie wewnętrzne ludzi swojej epoki. Tego Wierzyński nie mógł pochwalać, widział w Żeromskim chodzący pomnik dawnych czasów, symbol i ideę, w których cieniu wzrastał.

Jednak aby lepiej pojąć sytuację Wierzyńskiego, trzeba uświadomić sobie, że jego debiutancki tom Wiosna i wino nie był płodem fantazji młodzieńczej. W 1919 r. Wierzyński miał 27 lat i poważne doświadczenie życiowe: z drużyn strzeleckich jako ochotnik przeszedł do dowodzonego przez Józefa Hallera Legionu Wschodniego. Później został przymusowo wcielony do armii austriackiej. Dostał się do niewoli rosyjskiej, skąd zbiegł, by uczestniczyć w konspiracji niepodległościowej. W czasie wojny polsko-bolszewickiej służył jako oficer propagandowy. Człowiek z takim życiorysem w 1919 r. pisał wiersze wyrażające radość i upojenie młodością, z których pochodzi prawdopodobnie najbardziej znany urywek jego poezji: „zielono mam w głowie i fiołki w niej kwitną”. O doświadczeniu wojny i uczuciach patriotycznych poeta milczał, wiersze wojenne dołączył dopiero do tomu z 1923 r. Gorącemu uczuciu dla Polski nieraz dawał wyraz w późniejszej twórczości, nigdy nie pogodził się z porządkiem pojałtańskim. Nosił w sercu tę miłość ojczyzny, której uczył się u Żeromskiego, a zarazem nie mógł odeprzeć uczucia obcości, które rodziło się między ludźmi z różnych epok i pisarzami praktykującymi inne estetyki.

Tę samą obcość, dyktowaną jednak innymi doświadczeniami, czuł autor Popiołów i osładzał ją szacunkiem dla młodych. Ponad tym jednak wyczuwalny jest z jednej strony ton ojcowski, a z drugiej – poczucie przynależności do wspólnego dziedzictwa. Relacja Wierzyńskiego i Żeromskiego pokazuje, jak trwałe było to pełne sporów porozumienie w warunkach nagłej zmiany politycznej, społecznej i estetycznej, które stanowiło podstawy głębokiej więzi łączącej pokolenia II Rzeczypospolitej.

Potem, po drugiej wojnie światowej, ciągłość tradycji została przerwana – kraj odradzał się w innych granicach geograficznych, przeżył wstrząs demograficzny, pod nowym przewodnictwem politycznym odcinał się od swojej tożsamości historycznej. W tych nowych warunkach Stefan Żeromski stał się klasykiem – „Żeromski” wziął górę.

Tryumf ten wynikał z mądrości etapu, która słowu „propaganda” nadała sens pozytywny. Oddziaływanie na masy zyskujące świadomość swojej roli w pochodzie dziejów stało się nowym zadaniem kultury, szczególnie literatury. Wyrazem podporządkowania sztuki zadaniom propagandowym było uchwalenie w czasie szczecińskiego zjazdu Związku Literatów Polskich w styczniu 1949 r. programu literatury socrealistycznej. Nie tylko obejmował on „bieżącą produkcję” literacką zaspokajającą zamówienie ideologiczne, ale również stanowił jeden z wielu aspektów nowej polityki kulturalnej. Innym jej elementem była reinterpretacja tradycji literackiej, dokonanie nowego wartościowania osiągnięć epok poprzednich, a co za tym idzie – sformułowanie nowego kanonu, odpowiadającego zadaniom propagandowym.

Żeromski, odpowiednio spreparowany, znalazł się wśród patronów nowego porządku. Jego sprzeciw wobec doli chłopów, młodzieńcze wystąpienia antyszlacheckie i antyklerykalne, fascynacje intelektualne socjalizmem utopijnym w wieku dojrzałym, Róża i wreszcie „rewolucyjne” Przedwiośnie utrwaliły pozycję pisarza na liście lektur obowiązkowych. Paradoksalnie, im słabsze były wytwory współczesne, pisane według zadekretowanej poetyki socrealizmu, tym chętniej sięgano po dramaty Żeromskiego, tym częściej podpierano autorytetem pisarza własną linię ideologiczną. Zamieszczona w wewnętrznym biuletynie Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk instrukcja, jak należy wystawiać „Żeromskiego”, liczyła aż dziesięć stron! Jak zaznacza badaczka PRL-owskiej cenzury Katarzyna Kościewicz:

Poświęcenie pisarzowi obszernego, osobnego artykułu w tajnym, wewnętrznym periodyku GUKPPiW sugeruje, że autor Ludzi bezdomnych był dla urzędników z Mysiej, a zatem też dla władz komunistycznych pisarzem szczególnie ważnym. […] W intencji redakcji pisma referat cenzora Sowadzkiego z Działu Publikacji Nieperiodycznych GUKPPiW, mimo że nie zawierał „konkretnych przykładów codziennej pracy cenzorskiej i recenzyjnej”, miał „posłużyć zespołom dla pogłębienia ocen komentarzy do propozycji Żeromskiego”. Publikacja, jak można założyć, stanowiła odpowiedź na zapotrzebowanie kadry, zarówno GUKPPiW, jak i jego wojewódzkich delegatur, wynikające z procedowania licznych popularnych wydań utworów Żeromskiego i edycji Pism tego autora pod redakcją Stanisława Pigonia, która miała miejsce w latach 1947–195610.

Zainteresowania czytelnicze, podsycone edycją utworów, musiały zostać fachowo ukierunkowane. Osobliwe wyróżnienie pośmiertne dla pisarza11.

Po ciężkich latach stalinizmu nastąpiła odwilż, a po niej wreszcie mała stabilizacja. Na ten czas przypadła setna rocznica urodzin artysty, której towarzyszyły narzekania środowisk opiniotwórczych na nieprzystawalność Żeromskiego do warunków współczesnych. Część tej krytyki wynikała z radykalnej zmiany stosunku do języka sztuki po doświadczeniu wojny i Holokaustu. Estetycznie wysublimowane okresy prozy młodopolskiej stały się tradycją odrzuconą przez pokolenie, które wyszło z dziejowego kataklizmu w stanie głębokiej traumy. Styl Żeromskiego raził też piewców gospodarki planowej w sektorze kultury, wyczulonych na burżuazyjny estetyzm i pięknoduchostwo. Uczniowie i nauczyciele mogli wreszcie pozwolić sobie na bunt wobec pisarza, w mniejszym lub większym stopniu zdając sobie sprawę, że zawinił „Żeromski”.

W 1964 r., w związku z obchodami setnej rocznicy urodzin pisarza, redagowana przez Janusza Wilhelmiego w Warszawie „Kultura” skierowała do środowisk szkolnych ankietę, w której zadano uczniom i nauczycielom pytania: „Jak wygląda szkolna recepcja Żeromskiego? Czym jest autor Przedwiośnia dla szesnastolatków?”. Zbigniew Safjan podsumował odpowiedzi w komentarzu redakcyjnym. Warto jego słowa przytoczyć in extenso:

Więc Żeromski martwy? Więc młodzież nie odnajduje w nim treści, dla których autor Wiatru od morza jest niezmiernie żywy we współczesnej świadomości społecznej?

Słusznie chyba stwierdza Paweł Bagiński, że „w szkole mamy ciągle do czynienia ze zniekształconą, zubożoną interpretacją Żeromskiego. Do roku 1956 obowiązywały ułatwione formuły, prymitywne socjologizowanie… To w jakimś stopniu trwa nadal…”. Preparowanie pisarza odbywało się nie od dzisiaj; dzisiaj oglądamy tylko rezultaty. Uczeń X czy XI klasy posługuje się ciągle uproszczonym kluczem, kluczem, który zamyka przed nim Żeromskiego, każe nam go traktować jako pisarza dnia wczorajszego i wyłącznie wczorajszych spraw. I na tym chyba polega szkolny dramat twórcy Przedwiośnia. Uproszczone, a niezmiennie łatwe do powtarzania formułki: „wyraziciel poglądów drobnomieszczaństwa” czy „wróg wszelkiej rewolucji”, przesłaniają Żeromskiego bliskiego nam, tkwiącego swym pisarstwem we współczesności. Żeromskiego – autora Wiatru od morza i rzecznika powrotu na ziemie zachodnie (na próżno byśmy poszukiwali tych akcentów w szkolnej interpretacji). Żeromskiego walczącego o polską rację stanu, o Polskę nieuciskającą mniejszości narodowych, Żeromskiego uwikłanego w sprzeczności swego czasu, a jednocześnie ukazującego tragizm polskiego losu, poszukującego drogi… Czy szesnastolatek traktujący Przedwiośnie jako przede wszystkim ilustrację „stosunków panujących w Polsce przedwojennej” może dostrzec te treści jak najbardziej współgrające z dniem dzisiejszym?

Z pewnością – nie. Z całej interpretacji szkolnej wyziera nuda, którą z ogromnym trudem i nie zawsze udaje się przełamać polonistom. Najważniejsze, najbardziej pasjonujące treści stają się martwe. Nic dziwnego, że jedyną rekompensatę może odnaleźć uczeń w „fabularnych walorach Żeromskiego”. Dramat jest zresztą rozleglejszy, dotyczy nie tylko autora Przedwiośnia. Żeromski w recepcji szkolnej „nie kontaktuje ze współczesnością”, albowiem została nadwątlona w świadomości młodzieży więź między dniem dzisiejszym a przeszłością kraju. Przeszłość jest wyłącznie po to, aby ją móc przeciwstawić teraźniejszości12.

Nie sposób w tym miejscu pominąć tytułu serii, w której ukazuje się niniejsza książka: „Literatura i Pamięć”. Bowiem już ponad pół wieku temu odpowiedź na pytanie o związek pamięci i współczesności zdawała się kluczem do czytania dzieł Stefana Żeromskiego, przywrócenia im atrakcyjności czytelniczej. Mimo refleksji odsłaniającej sztuczność „Żeromskiego” urobionego przez nowomowę czasów stalinowskich, lektura aktywizująca w pełni pamięć o latach, ideach i zbiorowych emocjach towarzyszących rodzeniu się wolnej Polski nie była możliwa w latach sześćdziesiątych XX w. Nie była zresztą możliwa także przez kolejne dekady trwania PRL, w której „Żeromski” ewoluował wraz ze zmianami przebiegu frontu walk o nowego człowieka.

Zarazem ani na moment nie wypadł z listy lektur obowiązkowych. Stał na posterunku pod rozdartą sosną i doglądał prawomyślności maturzystów. Powojenne dzieje utworów Stefana Żeromskiego obrazują losy dzieła anektowanego przez nowy, wyjątkowo opresyjny układ czynników politycznych, nie na tyle jednak silny, aby Żeromskiego po prostu wyrzucić poza obręb aprobowanej kultury. Za niezmienność szkolnego powodzenia Przedwiośnia w pewnej mierze odpowiadała stosowana w obiegu szkolnym koncepcja kanonu literackiego, będąca połączeniem wiary w istnienie dzieł ponadczasowych, reprezentujących uniwersalny wymiar piękna z dyktaturą rynku książki, który narodził się wraz z maszyną drukarską, jednym z fundacyjnych wynalazków cywilizacji industrialnej. Innymi słowy, klasowe społeczeństwo XIX w. w wolnych krajach kapitalizmu przemysłowego postrzegało przynależność do kanonu jako efekt procesu zachodzącego wokół dwóch centrów. W pierwszym znajdują się wybory czytelników, dziś należałoby powiedzieć: konsumentów, a w drugim – racja ekspertów orzekających zgodnie ze swoimi kompetencjami. Zatem, aby dzieło sztuki zostało uznane za arcydzieło, na legendę formowaną przez koryfeuszów smaku musi nałożyć się zapotrzebowanie społeczne. Bywały dzieła, które szybko zyskiwały w obu tych ośrodkach opinii najwyższe noty, bywały i sytuacje, gdy między publicznością niefachową a krytyką literacką brakowało zgody. W dwudziestoleciu międzywojennym i czytelnicza, i krytyczna ocena wielu dzieł Żeromskiego była bardzo wysoka, wiele z nich można by nazwać – w proponowanym rozumieniu – arcydziełami.

Elementy tego układu cechuje różna trwałość. Tekst (w uproszczeniu) pozostaje niezmienny i niezdolny do przystosowania do nowych warunków. Natomiast opinie fachowców i zapotrzebowania społeczne mierzą swoją żywotność własnymi, często nieprzewidywalnymi jednostkami czasu. Wersją publicystyczną tego stwierdzenia jest obserwacja, że dzieła, w momencie publikacji głośne i zachwalane, i autorzy, nazywani geniuszami i rozchwytywani przez czytelników, tę próbę nie zawsze przechodzą pomyślnie. Bywa jednak przecież i tak, że promienie sławy i uznanie wielkości przychodzą wiele lat po śmierci twórcy. Nie ma żadnej recepty na sukces literacki, czyli pojawienie się arcydzieła, nie istnieje jakaś oczywista droga prowadząca do panteonu literatury. W społeczeństwie pluralistycznym toczy się dyskusja na temat owego chwiejnego stanu równowagi, który wyznaczają zasady rynkowe, uzewnętrzniane na różnych poziomach recepcji czynniki światopoglądowe, a w sensie najszerszym – instytucje wytwarzane przez społeczeństwo i jego kulturę. Wobec tego układu odniesień orientował się Żeromski, który doskonale zdawał sobie sprawę, że pisze dla dwu grup odbiorców: publiczności masowej oraz transponujących swoje refleksje lekturowe krytyków, mecenasów, organizatorów życia kulturalnego.

Kombinacje czynników o różnych okresach trwałości bardzo rzadko rodzą poczucie harmonijnej równowagi, częściej wywołują wrażenie sztuczności, nieadekwatności, niezborności, prowokujące do nieustannych rewizji kanonu. Jednak dzieła raz do tej dyskusji zaproszone, zmieniając sposoby trwania, rzadko milkną. Cykl życia arcydzieła zakłada istnienie punktu szczytowego, który poprzedzają procesy społeczne i estetyczne przygotowujące grunt jego objawieniu, po nim natomiast w coraz większej mierze popularność lekturową zastępuje elitarna recepcja w gronie specjalistów. Na tym tle zapytanie: „Czy martwy?”, wypowiedziane w stulecie urodzin Żeromskiego, a potem przez dekady powracające w różnych formach, samo w sobie odznacza się wyjątkową trwałością. Paradoks ten pozwala dowartościować twórczość Żeromskiego, gdyż poświadcza jego ciągłe balansowanie na granicy szerokiej obecności społecznej i lektury zawężonej do grona ekspertów. Mówiąc wprost: nie każdy artysta wieków poprzednich doczekał się swojej legendy – nie mamy dziś „Irzykowskiego” czy „Orkana”. Fakt, że Witold Gombrowicz obrał za obiekt polemiki z tradycją właśnie twórcę Popiołów, również należy postrzegać jako znamię żywej pamięci.

W warunkach ograniczonej wolności pojawiają się jednak mechanizmy wykluczania autorów i dzieł z debaty publicznej. Taką rolę odgrywają między innymi fachowe sądy, które zyskują wyższą rangę niż indywidualne odczytania i oceny, gdyż wypowiadane są z punktu widzenia użyteczności propagandowej: dobra literatura to dzieła zgodne z linią polityczną władzy. Kolektywne, narzucane jednostkom formy wartościowania zyskują status oficjalnej wykładni interpretacyjnej i tak naprawdę do niej odnoszą się wszelkie pomiary zjawisk czytelniczych – de facto będące pomiarami skuteczności propagandowej, sprawdzianami z „Żeromskiego”. Zjawiska recepcji odbiegające od tej linii mieszczą się w drugim obiegu literackim.

Autorzy, którym można sporo zarzucić, ale pozbyć się ich nie sposób – a Żeromskiego nie można było się pozbyć nawet w czasach naporu stalinowskiego na kulturę – zostają „zreformowani” na drodze obróbki szkolnej. Wprzęgnięcie dzieła w tryby szkolne dodatkowo komplikuje sprawę. Szkoła, jako instytucja społeczna, staje się miejscem spotkania czynnika stałego (tekstu) z płynnymi wyznacznikami polityki oświatowej i z impulsami pochodzącymi ze sfery kultury, dlatego recepcja szkolna wymyka się podziałowi na recepcję krytyczną i potoczną13. Po pierwsze, trudno utrzymywać, że uczniowskie świadectwa recepcji i wartościowania literackie są składane dobrowolnie jako wyraz swobodnego przyswajania tradycji literackiej. Pewna część uczniów dotrze do Stefana Żeromskiego, choć na pytania egzaminacyjne odpowie zgodnie z mądrością etapu. Po drugie, dane z rynku księgarskiego i z bibliotek tracą na wiarygodności wobec prozaicznego faktu, że wypożyczenie lub zakup w tej grupie odbiorców dość często nie jest równoznaczny z podjęciem wysiłku lektury. Zastępują go gotowe interpretacje, wśród których audiobooki wydają się niewinnym ułatwieniem, adaptacje filmowe dogodnym skrótem, a ściągane z internetu omówienia odpowiedzią na zapotrzebowanie na skondensowaną wiedzę przyswajalną w minimum czasu. Nieśmiertelne bryki i ugrzecznione adaptacje tworzą swoisty obieg szkolny, na tyle autonomiczny, że uczniowie zdający „Żeromskiego” wiedzą, że tak naprawdę ze Stefanem Żeromskim nie mieli kontaktu. Rolą nauczyciela bywa w tej sytuacji wskazanie zagadnień użytecznych z punktu widzenia średniego wyniku egzaminacyjnego szkoły. Wprowadzenie tytułu na listę lektur obowiązkowych oznacza więc wdrożenie go i autora do obróbki, której pierwsze stadium zachodzi w gabinetach decydentów i w opiniotwórczych salonach. Potem „Żeromski” jest na uniwersytetach przekazywany przyszłym nauczycielom, a następnie wtłaczany do głów w czasie lekcji. W końcu całkowicie potwornieje jako rekonstruowany przez młode pokolenie sobowtór trzeciego rzędu krążący w sieci. Proces ten bywa nazywany kolokwialnie „przerabianiem lektury na lekcji”.

Wobec tych okoliczności władze oświatowe zachowują czujność. Pragną, żeby Stefan Żeromski był „Żeromskim” pierwszej jakości. Podstawowymi narzędziami zapewnienia zbieżności z mądrością etapu (jak mówiono niegdyś), z obowiązującym paradygmatem kulturowym (jak określa się to obecnie) są wymogi egzaminacyjne oraz wsparcie dla kadry w postaci wytycznych interpretacyjnych, pisanych przez literaturoznawców pomocy dydaktycznych dla nauczycieli. Działania te wyjątkowo mocno odcisnęły swoje piętno na szkolnej recepcji Przedwiośnia. Warto się jej przyjrzeć przez pryzmat kierowanych do nauczycieli książeczek – omówień lektury, nie tylko dlatego że są to publikacje poniekąd poprzedzające niniejszą książkę, ale nade wszystko, aby zrozumieć niektóre sposoby postrzegania wielkiego pisarza w XXI w.

W 1953 r. ukazała się książka „Przedwiośnie” autorstwa Henryka Markiewicza14, od 1956 r. profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, wybitnego znawcy literatury XIX w. Krakowski badacz we wstępie wpisuje życie pisarza w kontekst historyczny:

Data urodzin Żeromskiego – 1864 rok – zbiega się z upadkiem powstania styczniowego i uwłaszczeniem chłopów w zaborze rosyjskim. Śmierć (20 listopada 1925 r.) nastąpiła w parę lat po rewolucji październikowej i odzyskaniu niepodległości, wyprzedzając o kilka miesięcy przewrót majowy. Przypadek więc sprawił, że daty życiorysowe pisarza wyznaczają zarazem chronologiczne granice problematyki górującej w jego dziełach15.

Wyznaczona tu perspektywa badawcza mieści się więc między wydarzeniami ważnymi dla historii narodu: powstanie styczniowe i odzyskanie niepodległości, czyniąc z Żeromskiego pisarza narodowego, związanego tematycznie i życiowo z losem Polski, czego w zasadniczy sposób nikt później nie kwestionował, choć wskazywano na inne możliwości czytania dorobku autora Popiołów. Wpisanie pisarza w horyzont zdarzeń wyznaczony przez akt uwłaszczeniowy, rewolucję październikową i przewrót majowy wydaje się dziś trybutem płaconym duchowi czasu, który w zasadniczy sposób określił język interpretacji i ostateczną aktualizację sensu ostatniej powieści Żeromskiego.

W tej optyce Żeromski okazuje się pisarzem, który „w swej epoce z największą miłością i współczuciem dla cierpiącego człowieka, z największą nienawiścią do wyzysku, przemocy i znikczemnienia, oskarżał ustrój kapitalistyczny, budził w sumieniach czytelników gniew i bunt przeciw uciskowi społecznemu i narodowemu”16. Jednocześnie: „Było tragedią wielkiego pisarza, że nie mógł znaleźć słusznych odpowiedzi na dręczące go pytania związane z przyszłością narodu, choć zmagał się z nimi z taką uczciwością, troską i pasją, jak nikt w jego pokoleniu literackim”17. Był więc Żeromski uczuciowo związany z cierpiącymi, słusznie krytykował feudalizm i kapitalizm, ale „ulegał też wpływom ośrodków burżuazyjnych: »Głosowi« i PPS, nie mógł wyrazić idei walki proletariatu, gdyż ulegał ideologicznemu naciskowi burżuazyjnego nacjonalizmu”18. Przedwiośnie wydaje się na tym tle ostatnim stadium przechodzenia od wybuchów entuzjazmu w pierwszych dniach niepodległości, do kryzysu i pesymizmu wywołanych świadomością, że odrodzona Polska nie będzie państwem ponadklasowym opartym na sprawiedliwości społecznej i solidaryzmie. Tłem powstania powieści są bowiem dla Henryka Markiewicza wzrost bezrobocia i fala strajków pacyfikowana przez rząd Chjeno-Piasta, utworzony w wyniku porozumienia lanckorońskiego, oraz czas stabilizacji ekonomicznej po wprowadzeniu planu Grabskiego, wykorzystanego przez elity rządowe do krwawego represjonowania opozycji komunistycznej. Idealizm bohaterów „Żeromskiego”, twórców utopii społecznych i obrońców uciśnionych, wyraża w wolnym kraju zaledwie upadający mit romantyczny Polski odrodzonej z ducha, a ofiara złożona na jego ołtarzu jest jedynie patetycznym gestem, gdyż działała już siła zdolna wcielić ideał w życie.

Utrzymana w tym samym duchu, ale wolna od języka agitacji politycznej, była wydana w 1967 r. w serii „Biblioteka Analiz Literackich” książka Artura Hutnikiewicza „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego19. Autorowi tego opracowania Żeromski wydaje się kontynuatorem pracy nad Polską z ducha, konstruktorem utopii koniecznej do podtrzymania woli walki i jedności wspólnoty i w tym sensie interpretator wpisuje Żeromskiego w krąg pogrobowców idei romantycznych. Argumentuje więc, pomawiając pisarza o pewną naiwność, że jak każda idea, która nie ma realnych możliwości zmierzenia się z rzeczywistością i sprawdzenia się w życiu, mit Polski niepodległej nazbyt często ujawniał skłonność do absolutnego nieliczenia się z konkretnymi i nieugiętymi prawami życia20.

Ten wątek Hutnikiewicz łączy z tezą, że Przedwiośnie należy oceniać jako powieść realistyczną, a więc biorąc pod uwagę relację między światem przedstawionym utworu a wiedzą naukową o historii i ukazanych zależnościach społecznych. W tych kategoriach powieść Żeromskiego wypada blado: przygotowanie materiałowe znacznie skromniejsze niż na przykład do pisania Popiołów, obraz rewolucji stereotypowy, gdyż determinowały jego kształt opory moralne i uczuciowe wobec tematu, portret wsi polskiej na podstawie wyobrażeń z dawnych lat. Jako pisarz realista Żeromski się nie sprawdził – kim więc był?

Żeromski miał oczywiście swój krąg doświadczeń. Była nim przyroda jego najbliższej, świętokrzyskiej ojczyzny, jego własne, prywatne życie, świat jego intymnych doznań, wzruszeń i problemów moralnych. W tym kręgu czuł się najmocniej i dopóki pozostawał w jego granicach, tworzył najświetniejsze stronice swoich utworów. Ilekroć jednak pomysł twórczy wymagał wyjścia poza ową strefę najbardziej własną, zaczynały się kłopoty21.

Innymi słowy, póki mowa o uczuciach, moralności, umiłowanej przyrodzie, Żeromski jest pisarzem wielkim, gdy jednak podejmuje tematy społeczne, okazuje się pisarzem drugorzędnym, intelektualnie zależnym od emigracyjnych ideologów Towarzystwa Demokratycznego oraz twórców socjalizmu utopijnego. Ponadto „Żeromski” bywa pisarzem stylistycznie po prostu słabym, zwłaszcza gdy przekracza swój „krąg widzenia”: „Rzecz jest niewątpliwie ciekawa jako wyraz niepokojów pisarza, jego obywatelskiego i patriotycznego sumienia, ale walory ściśle literackie trzeciej części Przedwiośnia są w istocie znikome”22.

Podejmowane w późniejszych latach przez Hutnikiewicza badania nad twórczością Żeromskiego, zwłaszcza oparcie wielu tez interpretacyjnych na hipotezach dotyczących psychologii twórcy, lapidarnie podsumowała Alina Kowalczykowa:

Był profesor Hutnikiewicz autorem kilku książek i wielu artykułów o Żeromskim; zawsze prezentował go jako pisarza wybitnego i miłującego ojczyznę, chociaż niepozbawionego pewnych słabości. Przede wszystkim – twierdził – Żeromski nie był zdolny do samodzielnego formowania swych koncepcji, na przykład idei politycznych i społecznych. […] Sądy te, dzięki wsparciu edytorskiemu PRL-owskich decydentów, zyskały pozycję niemal monopolistyczną.

Z cytowanych tu słów Artura Hutnikiewicza promieniuje niewątpliwie sympatia i współczucie do Żeromskiego i te emocje autora kształtują wizerunek przekazywany czytelnikom. „Epigon współczesnych romantyków”, który „idee nosi immanentnie w swojej organizacji psychicznej”, a opiera je na „subiektywnych przesłankach i odczuciach tajemnego powinowactwa usposobień” i jest „zapłodniony przez indywidualność wybitną”. Cytuję z uporem – bo cóż począć, gdy takie oceny feruje znany historyk literatury i gdy za monografią jego autorstwa są one upowszechniane przez szkołę?

Kluczem do edukacyjnej wykładni postawy politycznej oraz twórczości literackiej Stefana Żeromskiego z lat ostatnich jest bez wątpienia ta właśnie tendencyjnie ukierunkowana i szeroko upowszechniana interpretacja, jaką lansował profesor Artur Hutnikiewicz. Żeromski – szlachetny i wrażliwy utopista, niestety umysłowo niezdolny przekroczyć bariery miary pustych marzeń23.

Po odzyskaniu suwerenności w 1989 r. wiele się zmieniło – powstawaniu społeczeństwa określanego przymiotnikami: globalne, konsumpcyjne lub informacyjne towarzyszy proces etatyzacji zawodów inteligenckich, jak socjologowie nazywają utratę poczucia misji społecznej. W warunkach demokracji liberalnej pozycje klasyków oddających swoje pióro przeklętym problemom człowieka inteligentnego zaczęły tracić fundamenty, także dlatego że literatura w XXI w. traktowana jest jako jeden z wielu dyskursów społecznych. Miejsce przekazywanego z pokolenia na pokolenie kanonu, wyroczni smaku, ponadczasowego ideału, do którego odnosi się oceny estetyczne, zajęła koncepcja kanonu jako zjawiska cały czas się formującego, odsłaniającego procesy produkcji oraz konsumpcji kultury i kapitału kulturowego. Płynny dyskurs, jak wszystkie zjawiska społeczne, nigdy nie jest neutralny, gdyż zawsze stoi za nim ośrodek władzy, który strzeże swoich interesów i ocenia dzieła z punktu widzenia ich zdolności do zaspokajania zapotrzebowań politycznych i oczekiwań społecznych. Tym samym wiedza o kanonie stała się poznaniem procesów wykluczenia dzieł tworzonych przez środowiska o ograniczonym dostępie do środków produkcji kultury: kobiet, mniejszości etnicznych i dyskryminowanych grup społecznych. Zastosowanie tej liberalnej koncepcji kanonu w dziedzinie edukacji oznacza podporządkowanie kształcenia płynnym potrzebom społecznym i politycznym, co wiąże się z ryzykiem przerwania ciągłości idei, wyobraźni zbiorowej i autorytetu, które są zastępowane przez niezliczone sylabusy, programy nauczania i spory o listę lektur24. Jednocześnie kształtującą smak publiczności krytykę literacką zastępują w coraz większej mierze prawa rynku oraz reklama.

Ewolucja rozumienia kanonu, o której tu mowa, jest zależna od procesu przemian społecznych, który nabrał tempa po zwycięstwie opozycji antykomunistycznej w pierwszych wolnych wyborach do sejmu, a więc trwa już trzy dekady. Nie był to okres jednorodny. Szczególnie atmosferę pierwszych dni suwerenności porównywano do lat dwudziestych. Zmiany społeczne bardzo szybko odcisnęły piętno na szkolnej wykładni utworów Żeromskiego, czego świadectwem jest wydana w 1993 r. jako tom „Biblioteki Analiz Literackich” książka Ireny Szypowskiej „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego25.

W dziele tym, pisanym kilka lat po tryumfie Solidarności, autorka ukazuje Żeromskiego rozdwojonego – deklarującego program swobody twórczej, oderwania ideału piękna od powinności społecznych, zmierzającego ku autonomii sztuki, a potem wbrew wcześniejszym tęsknotom piszącego Przedwiośnie. Zarysowuje się tu opozycja: Żeromski patriotyczny, wychowawca pokoleń Polski pod zaborami, aktualny w Polsce ludowej ze względu na bezkompromisową postawę etyczną i niezłomny opór przeciw Rosji carskiej kontra miłujący piękno esteta, piewca spraw ciała i natury, deklarujący w zakopiańskim odczycie chęć poparcia nowej sztuki, wolnej od serwitutów społeczno-narodowych.

W tym sporze dwóch Żeromskich autorka wspiera artystę wolnego od zobowiązań patriotycznych i solidaryzmu, powołując się na autorytet Gombrowicza, który pisał:

Żeromski jest cały z płci, miłości, instynktu, on został urobiony przez erosa, to jego kraina, tu on jest u siebie, najczulszy, najdelikatniejszy, najbardziej wymowny. Ale kochanek stał się obywatelem, łowca drżeń miłosnych przeobraża się w nauczyciela, tropiciel namiętnego zapamiętania staje się społecznikiem patriotą, a rozflazowany, gorzki, migotliwy liryzm zaczyna krzątać się z synowską troską koło Polski. Z tego powstały domy szklane, odstręczająca mieszanina tęczy i domu mieszkalnego, ni przypiął, ni przyłatał do krajobrazu, metafora fatalna26.

Pobrzmiewają tu dźwięki znane z książki Hutnikiewicza, co tylko pozornie jest potwierdzeniem jej tez. O ile bowiem monografista, na podstawie całkowicie odmiennych przesłanek wstępnych, wchodzenie przez Żeromskiego na teren myśli społecznej i zaangażowania w sprawy narodu otaczał pobłażliwym zrozumieniem dla okoliczności, w których przyszło artyście żyć, o tyle Gombrowicz uznaje to za porażkę twórczą autora Urody życia, rodzaj sprzeniewierzenia się wartościom estetycznym i talentowi. Przywołując ten pogląd, interpretatorka przenosi problem wewnętrznego rozdwojenia artysty na płaszczyznę ogólną, na współczesną sobie wizję kultury. W kolejnych akapitach badaczka przesądza sprawę, jaki Żeromski jest aktualny, owemu drażniącemu dziś zaangażowaniu przypisuje zaś znaczenie wyłącznie historyczne. W swoim rozumieniu tego konfliktu posuwa się aż do rozpoznania w Żeromskim ofiary własnego kultu – widzi w nim pisarza, który chciał się wreszcie oddać pielęgnowaniu piękna, odmiennie rozstrzygnąć dylemat służby albo pięknu, albo obowiązkowi społecznemu, ale nie mógł tego uczynić ze względu na uwikłanie we własną legendę.

Autor Siłaczki czuł jednak, że nie wolno mu zawieść tych czytelników, którzy obdarzyli go zaszczytnymi mianami „pochodni w mroku”, „najpierwszego serca w ojczyźnie”, „ostatniego wajdeloty”, „proroka niepodległości”. Zasłużył na nie tym, że podtrzymywał uczuciowe przywiązanie do Polski, budził gorące współczucie dla krzywdzonych i cierpiących, że przemawiając do sumień czytelników, wpłynął na ich postępowanie27.

Na tym tle ponowne czytanie Żeromskiego było związane z poszukiwaniem tych wątków, które reprezentują wiosnę, nie Polskę, które eksponują prywatny i estetyczny wymiar lektury.

Irena Szypowska w pełni zdaje sobie sprawę, że jej odczytanie Przedwiośnia wpisuje się w określony moment historyczny, przywracający dziełu aktualność w dobie wielkich przemian po rozpadzie bloku komunistycznego. Zdawało się to aktualizacją sensu na miarę roku 1993, a więc czasu, kiedy myślano o Polsce jako kraju aspirującym do członkostwa w strukturach politycznych i militarnych Zachodu i w ten sposób dołączającym do społeczeństw otwartych, w których wygasły tradycyjne konflikty napędzające dzieje ludzkości. Ideom końca historii, demokracji liberalnej i dobrobytu towarzyszyło entuzjastyczne przekonanie o zamykaniu pewnej epoki i jej przeklętych problemów. W humanistyce tym aspiracjom odpowiadało formułowanie nowej wizji procesu historycznoliterackiego, której kluczowym pojęciem było zagadnienie modernizmu i postmodernizmu. W ten sposób modernizacja technologiczna, która miała usunąć w niebyt proletariat fabryczny, znalazła towarzyszki w teoretycznych koncepcjach jednostki ludzkiej zwracających się ku problemom zależności świadomości człowieka od języka, mediów i ciała, likwidujących na tej drodze nieusprawiedliwione roszczenia podmiotu do wyjątkowości wśród innych bytów.

Te zmiany w świecie głoszonych idei zazębiały się z procesem przekształceń społecznych po 1989 r., stanowiącym ważny temat debaty publicznej. W prasie jego postępy komentowano na gorąco, często powracając do pytań zadawanych także w latach dwudziestych, nieprzerwanie sondując opinię publiczną, aby zmierzyć, ile w człowieku jeszcze Polaka. Nie warto byłoby wracać do tych mało przyjemnych i zapewne niewiele ostatecznie wnoszących utarczek publicystyki, gdyby nie to, że na tej fali ponownie wypłynął „Żeromski”. Stosunek do pisarza zdawał się probierzem relacji do zachodzących wokół procesów modernizacyjnych. Szczególnie pilnie diagnozowano stan zainteresowania Żeromskim wśród autorytetów społecznych: o zdanie pytano pisarzy, reżyserów, polityków, działaczy społecznych i oświatowych. Temu służyły ankiety, które stały się niezmiennym punktem odniesienia w historii recepcji twórczości Żeromskiego, chociażby z tego względu, że rangę jego pisarstwa zdiagnozowano właśnie ankietą na samym początku drogi twórczej28. Współczesne sondy na temat aktualności Żeromskiego ponawiały właściwie jedno pytanie: Czy Żeromski wciąż jest aktualny i potrzebny? To nie jest niewinne pytanie. Nikt nie pyta: czy potrzebny jest nam Szekspir, czy Molier jest dziś aktualny albo czy porusza nas jeszcze Lord Jim. To pytanie podsycające wątpliwości, czy Żeromski mieści się jeszcze w kanonie, i aprobujące nie bez emocji odpowiedź negatywną.

Z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy śmierci, a także w związku z ożywieniem wywołanym premierą filmu Filipa Bajona (2001) na motywach Przedwiośnia ankiety na temat Żeromskiego i jego ostatniej powieści zamieściły „Dekada Literacka” i „Tygodnik Powszechny”29. Udzielone w nich odpowiedzi wiele mówią o sposobach postrzegania pisarza na przełomie XX i XXI w. Symptomatyczne dla zestawiania początków II i III RP wydaje się po pierwsze niemal powtórzenie pytania: Czy możliwe jest powstanie współczesnego Przedwiośnia po 1989 r.?30, oraz po drugie brak na to pytanie odpowiedzi pozytywnej wśród respondentów. Powracającym w głosach ankietowanych wątkiem jest stwierdzenie, że problemy, którym oddał swoje pióro Żeromski, w 2000 r. są już nieaktualne. Tak na przykład określił kontekst lektury powieści Bronisław Łagowski:

W powieści Baryka przemawia językiem człowieka, któremu komuniści otworzyli oczy na niesprawiedliwość społeczną. Tego rodzaju krytyka, wysłuchiwana z pokorą przez cały wiek XX, dziś nie robi już wrażenia, nie przyciąga uwagi, nie porusza sumień. Baryka komunizujący byłby zbywany lekceważeniem, jak głos odzywający się ze śmietnika historii. Jego wołanie, że „Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei”, również uznane zostałoby za głos spóźniony, wielka idea bowiem – wolność, niepodległość, demokracja – dopiero co została urzeczywistniona, „społeczeństwo” żyje jeszcze wielkością tego przewrotu31.

Ciekawej analizie moment recepcji Przedwiośnia poddał Włodzimierz Maciąg:

Na jakimś wysokim stopniu ogólności, gdzie działaniom praktycznym i doraźnym przeciwstawiamy idee radykalne, zmierzające do obalenia ustalonego porządku – analogię udałoby się zapewne wykazać. Kiedy wszakże zbliżamy się do realiów życia praktycznie doświadczanego, do historii naocznej i „dotykalnej” – podobieństwa zaczynają się rozmywać, różnice stają się coraz wyraźniejsze i struktury myślowe zaproponowane przez Żeromskiego tracą uzasadnienie. Zaczynamy mianowicie doświadczać – i to bardzo dobitnie – odrębności formacji kulturowych. Inaczej myślimy o świecie niż myślał Gajowiec, Lulek i Baryka, inaczej układamy hierarchię wartości, inne mamy za sobą rozczarowania, a przede wszystkim może – innych strzeżemy iluzji32.

W dalszym wywodzie Maciąg przywołuje twierdzenie Raymonda Arona, że upadek idei oświeceniowych dokonał się pod wpływem doświadczenia zbrodni. Ta obserwacja oznacza, że przekonanie o historyczności człowieka zmierzającego do jakiegoś finału historii na drodze udoskonalania się wydaje się dziś nieuzasadnione. Człowiek był i będzie niesprawiedliwy, czasem wręcz zły, dlatego i Lulek, i Gajowiec, idealiści z tej samej gliny, tylko widzący postęp świata inaczej, dziś spotkaliby się z brakiem zrozumienia. Spory polityczne Przedwiośnia są więc iluzyjne. Komunizm jest zagrożeniem i zarazem pokusą tylko w świecie Baryki, dziś znamy potworność tego systemu i nikogo on nie kusi, racje Lulka są nieaktualne. Niewyobrażalny jest dziś także Cezary, bo pogodziliśmy się z tym, że widok skrzywdzonych i poniżonych nigdy nie zniknie nam sprzed oczu.

Wypowiedzi te w dużej mierze sprowokowała prośba o zajęcie stanowiska w sporze Baryki z Gajowcem – albo wymuszająca użycie wyobraźni i wiedzy historycznej w celu wniknięcia w dawny spór polityczny, albo zachęcająca do wykazania nieadekwatności treści ideowej tamtej sceny na początku XXI w. Ankietowani wybierali to drugie rozwiązanie, dlatego też ich wypowiedzi przeradzają się w próbę odpowiedzi na pytanie o kształt państwa, narodu, relacji ekonomicznych i politycznych, które przesądzają o owej nieadekwatności.

Odczucie zerwania ciągłości między światem przedstawionym w Przedwiośniu, jego ideami i konfliktami, a Polską roku 2000 ostatecznie prowadzi do zagadnienia kanonu. Tak bowiem można rozumieć drugie pytanie ankiety „Tygodnika Powszechnego”, które brzmiało: „Czy inteligencji polskiej potrzebny jest dzisiaj pisarz typu Żeromskiego?”. Stefan Chwin odpowiadał:

Wielkie spory o Ideę, czyli „sposób na Polskę”, w których gustował Żeromski, bardzo mnie wciągają, jeśli toczą się na łamach poważnych czasopism, bo sprawiają mi satysfakcję intelektualną, lecz trochę mnie rozśmieszają jako obywatela. Jest to bowiem balon Ducha, unoszący się nad Polską, która żyje sobie własnym życiem, ponieważ i tak wie swoje, a z ideami polskiej inteligencji ma kontakt w najwyższym stopniu ograniczony. Żeromski głęboko wierzył, że Idee stwarzają zbiorowy byt. Tu byłbym nieco ostrożniejszy33.

Nieco inaczej argumentował w tej sprawie Andrzej Romanowski:

Owszem, naszej inteligencji jest potrzebny pisarz typu Żeromskiego. Tyle że jest on dziś niewyobrażalny. I oczywiście nie tylko przez nieznośną manierę stylistyczną, przez charaktery postaci, które – jak pisał niegdyś Irzykowski – mają „wybite dno, przez które wchodzi rura do rezerwuarów autora”. „Żeromski 2000” jest niewyobrażalny, bowiem postawa „dobosza, który biegnie bez tchu obok spracowanego szeregu”, musiałaby budzić pytanie o polityczny skład tego szeregu i o słuszność kierunku, w którym szereg zmierza. Dziś wydaje się niemożliwe, by ktoś – jak Żeromski w swej publicystyce pierwszych lat Niepodległości – mógł objąć „czującym widzeniem” całą ojczyznę i wszystkich rodaków34.

Przyczyny ujawnionego w ankiecie stanu nieadekwatności Przedwiośnia i sposobów myślenia i pisania Żeromskiego w relacji do problematyki przenikającej życie polskie w 2000 r., jak widać, okazywały się różne.

Oczywiście, to postawione pytania skierowały uwagę respondentów ankiety na problem społecznej, by nie rzec politycznej, aktualności dzieła i pisarza. Znamienne wydaje się jednak to, że nikt nie zapytał w tonie rocznicowej przychylności o ulubione utwory, nie sugerował aktualności i wielkości pisarza. Nie była to jednak pułapka zastawiona, by pogrążyć szacownego autora lektur. Warto potraktować owe ankiety jako wyraz świadomości elit artystycznych i uniwersyteckich, w którym za dominujący przyjdzie uznać ton z ulgą lub z ubolewaniem przyjmowanej wiadomości o upadku dawnego bożyszcza. Głosy intelektualistów, często słuszne i rzucające nowe światło na czytaną z nawyku lekturę, nieuchronnie prowadzą do wniosku, że sprawę obecności książek Stefana Żeromskiego w kanonie lektur szkolnych należy rozpatrzyć ponownie, bo istnieje wiele powodów, by myśleć, że jest tam „przez zasiedzenie”.

Ankiety przeprowadzane w wybranych środowiskach to tylko wycinek szerszego zjawiska. Życie pośmiertne Żeromskiego można by obserwować także w rocznicowym ożywieniu celebry oficjalnej na poziomie krajowym i na szczeblach lokalnych, można by przyjrzeć się problemom recepcji teatralnych i filmowych przedsięwzięć opartych na tekstach Żeromskiego, można by wreszcie sięgnąć do dziedziny publicystycznego funkcjonowania pisarza. Mogłaby zapewne powstać ciekawa książka wiele mówiąca o przełomie XX i XXI w. w Polsce, podobna do dzieł Stanisława Eilego i Zdzisława Adamczyka, które poddawały wielowymiarowemu opisowi recepcję Żeromskiego w II RP. Pozwoliłaby ona uzupełnić i zniuansować obraz preparacji i odrzucenia „Żeromskiego” wyłaniający się z opracowań kierowanych do szkół i z sond świadomości elit społecznych. Byłaby ona bardzo interesująca, gdyby jej autor zdołał wykazać nieustanną grę między Stefanem Żeromskim i jego tekstami a owym fenomenem wytworzonym na potrzeby kanonu legitymowanego politycznie. Gdyby wydano ją na przykład w 2001 r., dziś, w 2021 r., byłaby już nieaktualna.

Wiek XXI postawił bowiem cywilizacji Zachodu nowe pytania. Polacy także muszą na nie odpowiadać, określając się wobec struktur politycznych, idei społecznych i zdobyczy technologicznych. Jeśli kiedyś idea społeczeństwa otwartego wydawała się opisem rzeczywistości, dziś może być widziana jako ideologia pozwalająca w uproszczony sposób dzielić ludzi na otwartych i zamkniętych. Ówczesne nadzieje na modernizację gospodarki zostały zweryfikowane przez znajomość praktycznych aspektów uczestnictwa w gospodarce globalnej i nowych linii podziałów, w tym też tych wynikających z poszukiwania nowego pojęcia narodowej tożsamości. Kto zaraz po 1989 r. fascynował się Końcem historii Francisa Fukuyamy, w 2012 r. musiał przeczytać jego Przyszłość historii – szkic nawołujący do powołania na lewicy nowego projektu na miarę naszych czasów. Realizacje neoliberalnych wizji społecznych krytykowane są, co zrozumiałe, przez środowiska konserwatywne, ale i przez lewicę. Jan Zielonka, profesor Studiów Europejskich na Uniwersytecie w Oksfordzie, zmiany zachodzące w pierwszych dekadach XXI w. nazywa kontrrewolucją anty(neo)liberalną wyrażającą rozczarowanie trzema dekadami rządów postępowych elit Zachodu35. Zagrożenie terroryzmem, odradzanie się imperializmów, nowy populizm i postpolityka, nowe media i nowe ideologie społeczne – wszystko to stanowi tło funkcjonowania literatury.

W tych nowych warunkach powraca pytanie o kanon, o miejsce Żeromskiego w nim i w programach kształcenia młodych ludzi. Mimo wielu burz wokół kilku już reform edukacji i licznych bitew za poszczególnymi autorami i książkami lub przeciw nim Przedwiośnie pozostało lekturą obowiązkową. Czy stało się tak, ponieważ w nowym kontekście jego treść znów okazała się aktualna?

Odpowiedź wydaje się niezwykle trudna. Gdy patrzymy na to zagadnienie z punktu widzenia tradycyjnej koncepcji kanonu, charakterystyczny dla naszych czasów wydaje się rozdźwięk postaw, wartościowań i kierunków poszukiwań ideowych i estetycznych zarówno wśród ekspertów, jak i wśród czytelników. W tej barwnej mozaice nie brakuje głosów niesprawiedliwie krytycznych i świadectw obojętności, ale pojawiają się też zapaleni entuzjaści.

Trzeba uznać za fakt, że skład grup społecznych, które uznawane są za ośrodki kształtujące zbiorowe oceny estetyczne, poszerzył się pod wpływem oddziaływania mediów społecznościowych i nowych form marketingu. W tym kręgu, który będę nadal nazywać eksperckim przede wszystkim dla podtrzymywania jasności wywodu, tradycyjnie istotną rolę odgrywają kręgi akademickie. O ich stosunku do autora lektur świadczą słowa zanotowane przez Jarosława Ławskiego, organizatora konferencji naukowej poświęconej twórczości Żeromskiego:

Wśród osób, którym w 2011 roku rozesłaliśmy zaproszenia na tę konferencję, dominował głos – może nie najczęstszy, ale najgłośniejszy – rzeczowego zniecierpliwienia. Powtarzano: nie znoszę Żeromskiego, kto go dziś czyta, to passé, ten język nie do wytrzymania, żeromszczyzna, lamus, strych z półkami dziadków, młodzi od „tego” uciekają [w oryginale: „wieją!”], niemodny i modny nie będzie, skończył się czas Judymów i Siłaczek. Potem szły głosy wnikliwsze, „badawcze”: kicz, składnia i styl okropne, za szybko pisał, ideowcy dziś nie w cenie, tworzył dzieła zbyt „opasłe”, nie ma już patriotów takich jak on. Na końcu opinie tłumaczące absencję: nie mam czasu, mam inne „pole badawcze”, „wiesz, ja po prostu czytam co innego”. Nauczyciele zaproszeni wymawiali się męczarniami dydaktycznymi, które już i tak za przyczyną i wstawiennictwem piekielnym Żeromskiego przeżyli w szkole, cięciami list lektur szkolnych, co uszczuplać miało miejsce pisarza w kanonie szkolnym, oraz… obrazowo-filmową wrażliwością swych uczniów, którzy, owszem, Przedwiośnie Bajona widzieli, o Popiołach Wajdy słyszeli, nawet o Syzyfowych pracach Pawła Komorowskiego i Wiernej rzece Tadeusza Chmielewskiego, ale czytać nie chcą i nie będą36.

Wypowiedzi utrzymane w podobnym tonie często pojawiały się na początku XXI w. na marginesach działań upamiętniających wielkiego pisarza.

Relacje te traktują dyplomatycznie wzrost niechęci wobec Żeromskiego językiem właściwym środowiskom naukowym, a łączy je to, że relacjonują niechęć osób trzecich wyrażoną w rozmowach prywatnych lub korespondencji. Nie ma bowiem rzetelnej publikacji naukowej odmawiającej Żeromskiemu godnego miejsca, choć pojawiają się ważne książki na temat modernizmu polskiego przemilczające jego istnienie. Takie są reguły rządzące dyskursem naukowym.

Elity polityczne, które sto lat temu manifestacyjnie odcinały się od Żeromskiego lub gorliwie przyznawały się do jego patronatu, dziś są zwrócone w inną stronę. Zacytuję trzy opinie zaczerpnięte z opublikowanej w 2014 r. książki Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, które rzucają światło na ideowe tło rozstania z Żeromskim:

[Nowa rzeczywistość ustrojowa], od ćwierćwiecza nasza współczesność, nie okazuje się Żeromskiemu przychylna. Z jednej strony, jak sądzę, jego wizerunek wciąż jest przesłonięty „gębą”, jaką mu przyprawiła propaganda komunistyczna, z drugiej – jak nadmieniałem wyżej – charakter jego światopoglądu nie harmonizuje z dominującym w ośrodkach akademickich i opiniotwórczych dyskursem tzw. nowej lewicy, w którym wątki socjalne zostały zmarginalizowane przez elementy światopoglądu neoliberalnego37.

Nic dziwnego, że popularność Żeromskiego – podźwignięta filarem ideowości w PRL-u – upada po 1989 roku, gdy wspólnota ma państwo, a artyści nie muszą psychoanalizować Polaka, lecz szukają poza Polakiem (równie mitycznego) „człowieka” w figurach flaneura, ponowoczesnego nihilisty, postmodernisty etc. Ten gest odwrócenia się od pisarzy żyjących polskością – dotknął w latach 1989–2015 Adama Mickiewicza, Zygmunta Krasińskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Elizę Orzeszkową, wszystkich poetów XX-wiecznych piszących wierszem z rymem i strofą. Kogo nie opakowano etykietą prekursora nowoczesności, prepostmodernisty, feministki avant la lettre, nihilisty i ojca współczesności, tego wykluczono z rozmowy o „nowoczesnej” literaturze polskiej. A już w kolejności uprzywilejowanej rugowano – „piewców polskości”. Bo: teraz celem słowa jest – rzekomo – wyrażać dramat człowieka, nawet nie dramat…, człowieka po prostu. W wypowiedziach takich krytyków i pisarzy, jak Krzysztof Varga, Roman Pawłowski, guru postępowej literatury Ignacy Karpowicz, Kinga Dunin to, co klasyczne, romantyczne, tradycyjne zagradzało drogę człowiekowi w pisarzu z Polski (a nie: „polskim” pisarzu) do świadomości38.

Wbrew oczekiwaniom wielu środowisk polskich idea ogłoszenia roku 2014 Rokiem Żeromskiego i przypomnienie, a nawet uhonorowanie w ten sposób jego dzieła nie znalazły uznania posłów. Gazety ujawniły, że spośród kilku kandydatów do takiego wyróżnienia Żeromski uzyskał najmniejsze poparcie39.

Swobodnie posługują się Żeromskim natomiast publicyści. Zdzisław Adamczyk wspomina:

Dla tak zwanego masowego odbiorcy i dla dziennikarzy pisujących dla tak zwanego masowego odbiorcy – Żeromski jest już tylko przykładem nudziarstwa i bylejakości. Niedawno czytałem, chyba w „Gazecie Wyborczej”, artykuł poświęcony nieporządkom w archiwach. Dziennikarz ubolewał, że archiwa nie dochowują należytej staranności przy gromadzeniu nadsyłanych z zakładów pracy dokumentów potrzebnych emerytom do prawidłowego wyliczania emerytur. Artykuł słuszny, dotykający spraw ważnych dla wielu ludzi. W zakończeniu artykułu autor ubolewał także, że nieporządki przy gromadzeniu dokumentów „emerytalnych” uchodzą bezkarnie, podczas gdy za zniszczenie rękopisu Żeromskiego można mieć przykrości. Za zniszczenie – w domyśle – czegoś tak bez wartości jak rękopis Żeromskiego. Bardzo znamienne jest to przywołanie nazwiska Żeromskiego – miary i symbolu bezwartościowości i zbędności40.

Z wolności słowa w prasie skorzystał na łamach „Gazety Wyborczej” w 2010 r. powieściopisarz warszawski Krzysztof Varga, by rozprawić się bez ogródek z niechcianym dziedzictwem:

Przedwiośnie niewątpliwie jest literackim trupem, wydaje mi się, że jego zgon nastąpił wręcz 21 września 1924 roku, kiedy wieszcz postawił ostatnią kropkę, unieszczęśliwiając tym prostym ruchem następne pokolenia uczniów i polonistów. Któż z nas nie cierpiał katowany żeromszczyzną, któż nie chciał skończyć z czytaniem książek w ogóle, jeśli czytanie literatury miałoby oznaczać czytanie Żeromskiego? Książki Żeromskiego obronić się nie da, to jest rzecz straszna, napisana w trzeciej dekadzie wieku XX, a zionąca upiorną młodopolszczyzną jak tylko szczera, bezkompromisowa grafomania zionąć potrafi41.

Temu negatywnemu stosunkowi wyrażanemu z dyplomatyczną powściągliwością lub artykułowanemu z publicystyczną swadą idą jednak na przekór liczne publikacje naukowe i popularnonaukowe odczytujące teksty sprzed wieku w sposób oryginalny i zwracające Stefana Żeromskiego czytelnikom w XXI w. Jak zaznacza przywołujący świadectwa niechęci Jarosław Ławski, sesja odbyła się pod patronatem Prezydenta RP oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki, a jej zasadniczy ton zrywał z obrazem nieaktualnego nudziarza Żeromskiego. Cytowane opinie w dużej mierze odnoszą się do atmosfery otaczającej recepcję Żeromskiego w latach dziewięćdziesiątych XX w., z której coraz śmielej wyłaniały się ambitne nawiązania do dorobku pisarskiego autora Wiernej rzeki, cieszące się wsparciem władz uniwersyteckich i państwowych. Widocznymi znakami ożywienia zainteresowania dziełem Żeromskiego są publikacje naukowe jemu poświęcone. Po roku 2000 ukazało się ponad dwadzieścia książek poświęconych twórczości Stefana Żeromskiego, na liczbę tę składają się monografie, prace biograficzne, zbiory pokonferencyjne, tomy pism naukowych poświęcone temu artyście42. Zmienił się także ton dominujący w krytyce – miejsce spychania do lamusa zajęły polemiki wymierzone w znaczenie (przypisywane) utworom i idei pisarza. Autor Popiołów stał się więc bez wątpienia ponownie pisarzem kontrowersyjnym, budzącym emocje, zmuszającym do ponownego odczytania. Elity intelektualne i polityczne znów się spierają o miejsce Żeromskiego w przestrzeni publicznej.

Patrząc natomiast od strony zainteresowań czytelniczych, czy raczej rynku wydawniczego, istotnym tłem wydaje się odnotowywany od dłuższego czasu ogólny spadek czytelnictwa, zatem nie zaskakuje coraz niższa poczytność powieści obyczajowych, językowo wymagających, traktujących o sprawach uniwersalnych, a zarazem mocno osadzonych w swoim czasie. Nieco bardziej szokujące mogłyby się okazać wyniki kwerendy wśród świadectw lektury pozostawionych w internecie przez uczniów, przymuszonych do czytania przez wymogi egzaminacyjne. Jako potwierdzenie przytoczę jeden przykład uczniowskiej „recepcji” – nie tylko wielce wymowny, ale po prostu reprezentatywny. Na popularnym portalu społecznościowym Demotywatory zamieszczono uczniowską kartkówkę ze znajomości lektury, opatrzoną podwójnym komentarzem. Uczniowi zadano pytanie: „Kim był Stefan Żeromski?”. Jego odpowiedź cytuję, zachowując oryginalną pisownię i interpunkcję: „Stefan Żeromski – nudny powieściopisarz. Jego główne dzieła były równie nudne jak on sam więc ich nie wymienię. Mieszkał on w nudnej miejscowości – w Srawczynie pod Kielcami. Ogółem mówiąc jego życie było do bólu nudne i bardzo mu współczuję”. Drugie polecenie: „Wymień bohaterów Syzyfowych prac”, zostało skwitowane boleśnie szczerym: „Nie umiem”. Na kartkówce widoczne są też ślady pracy nauczyciela – pierwsze pytanie ocenione na maksimum punktów, a pod nim komentarz „Ja też!”. Za drugie pytanie brak punktów, w sumie ocena dopuszczająca.

A oto komentarz internauty (ponownie zachowana oryginalna pisownia): „Kim był Stefan Żeromski? Jest spójna i sensowna odpowiedź młodego człowieka, który opisał to własnymi słowami”. Kolejny odwiedzający rozwinął tę… myśl: „Dla niego Żeromski to nudziarz. Uczymy dzieci, żeby były samodzielne, kreatywne, potrafiły wyrazić swoją opinię! Bardzo dobry pedagog nauczyciel, który pozwolił dzieciom myśleć, a nie kuć z książek. Rośnie nam stado idiotów, którzy uczą się regułek, a jak trzeba wykazać się sprytem i kreatywnością, to mało kto posiada taką cechę”.

„Walorem” omawianego „tekstu kultury” jest tak rzadki w życiu codziennym harmonijny konsensus ucznia, rodzica i nauczyciela. Cztery piętra tego „śladu recepcji” mają u podstaw kartkówkę ze znajomości lektury. Brak wiedzy nieskrywany w pytaniu drugim wydaje się oczywisty także po przeczytaniu odpowiedzi udzielonej na pytanie o biografię autora. Cóż, wiele rzeczy powiedziano i napisano o życiu Żeromskiego, ale każdy, kto choćby powierzchownie zanurzył się w tym zagadnieniu, wiedział, że nuda to bardzo nietrafne określenie. Nie trzeba zresztą wielkiej wnikliwości, by w stwierdzeniach ucznia dopatrzyć się raczej jego stosunku do czytania książek, lekcji języka polskiego, szkoły. Tymczasem: 3/3 – maksimum punktów, ostatecznie: ocena dopuszczająca, czyli kartkówka zaliczona. Udało się dzięki empatii nauczyciela. Osobiście boję się wyobrazić sobie „przerabianie lektury” z tym pedagogiem. Uczucia internautów są jednak inne. Okazuje się, że oto mamy do czynienia z wzorem inspirującym uczniów do samodzielnego myślenia i kreatywności. Pozostaje tylko przyznać: „Ja też” – też współczuję Żeromskiemu.

Jednocześnie, zapewne również pod dominującym wpływem koniunktury wywołanej obecnością na liście lektur, książki Żeromskiego wciąż są wznawiane i znajdują zbyt. Badania przeprowadzone przez Jadwigę Sadowską wskazują, że w latach 1999–2010 Żeromski zamykał pierwszą dziesiątkę najczęściej wznawianych autorów polskich43. Ekranizacje jego utworów cieszą się popularnością wśród widowni. Trzeba też – mam nadzieję, że nie nazbyt optymistycznie – przyjąć, że część życzliwych komentarzy internetowych pod adresem autora lektury wyraża autentyczne zainteresowanie jego dorobkiem, jest świadectwem spotkania ze Stefanem Żeromskim.

Nadzieje takie opieram na coraz silniej wybrzmiewającym głosie czytelników domagających się dopuszczenia dzieł pisarza do dialogu o Polsce współczesnej. Stefan Żeromski nie był nigdy osamotniony w walce z własną legendą, miał rzeszę wiernych czytelników. W czasach propagandy komunistycznej żył egzystencją podskórną, kolportowany potajemnie w drugim obiegu, gdzie zakazane utwory publicystyczne doczekały się niemal 30 wydań44. Trwał dzięki czytelnikom, którzy upominali się o prawdę, dzięki ludziom wychowanym w duchu etosu inteligenckiego. Ponieważ trudno tu o zbiorcze zestawienie świadectw lektury indywidualnej idącej pod prąd oficjalnym wykładniom, przywołam jako wyraz rzetelności i uczciwości postać Stanisława Pigonia, który najpierw przewodniczył zespołowi przygotowującemu po wojnie dla spółdzielni wydawniczej Czytelnik wydanie Pism Żeromskiego, a następnie stał na czele komitetu redakcyjnego Dzieł45. Wśród dokumentów po swoim ojcu Krzysztof Pigoń odnalazł następujące świadectwo walki, jaką profesor stoczył z cenzurą o prawdę o Żeromskim.

Od dłuższego czasu jako redaktor mam w opiece wydanie zbiorowe Dzieł S[tefana] Żeromskiego. Wydanie było oczekiwane i potrzebne, skoro obecnie już trzeci jego nakład wychodzi z druku. We wszystkich jednakże trzech wydaniach Dzieła nie są kompletne. Brak w nich tomu, który by objął pisma społeczne Żeromskiego, w szczególności jego dzieło Snobizm i postęp. Urząd kontroli prasy na ten tom nie daje zezwolenia.

Sprawa zatem tak się ułożyła, że w wydaniu zbiorowym pisarza, który należy do klasyków literatury polskiej, w wydaniu ukazującym się w stulecie urodzin i czterdziestolecie śmierci autora, zarazem w dwudziestolecie Polski ludowej, dzieła jego nie mogą być wznowione drukiem. Pokoleniu dzisiejszemu wzbroniono dostępu do całego Żeromskiego.

Nie jest to chyba moim osobistym urojeniem, że taki stan rzeczy uważany być musi za

– krzywdę wyrządzoną najwybitniejszemu z wychowawców duchowych niejednej przecie generacji,

– za ujmę dla swobodnego rozwoju postępowej myśli polskiej,

– za objaw dążności zagrażającej rozwojowi kultury narodowej.

To zarządzenie władz kontrolnych obeszło mnie żywo; nie mnie zresztą jednego. Czyniłem wszystko, co w mojej mocy, by drogą argumentowanych przedstawień uzyskać jego cofnięcie. Sprawy doprowadziłem do najwyższej decydującej instancji. Na próżno.

Teraz zrezygnowałem, nie chcę już niczego. Ale zdarzenie całe zdecydowałem się przedłożyć Panu Premierowi, bym jako podpisany na liście zbiorowym nie mógł być pomówiony o porywczość i lekkomyślność.

Podpisałem z przekonania46.

Zacytowany fragment jest większą częścią listu do premiera Józefa Cyrankiewicza, w którym badacz uzasadnia decyzję o podpisaniu protestu przeciwko cenzurze państwowej. Były to słowa odważne, zwłaszcza jeśli wspomni się, że niektórzy podpisani pod Listem 34 wycofywali się z poparcia protestu po zastosowaniu represji wobec sygnatariuszy. Profesor, który nie mógł z powodu choroby stawić się na wezwanie władzy, wysłał list, aby mylnie nie posądzono go, iż symulował chorobę w celu uniknięcia odpowiedzialności za swój podpis.

Trzeba też dodać, że możliwe było inne czytanie Żeromskiego w obiegu oficjalnym. W 1964 r. Jan Zygmunt Jakubowski wystąpił z polemicznymi konstatacjami wobec dzieła Henryka Markiewicza. Pominięta przeze mnie w zestawieniu pomocy dla polonistyki szkolnej książka Stefan Żeromski, która ukazała się w 1964 r. w serii „Biblioteki Polonisty”, zawierała propozycję odmienną od oficjalnej wykładni interpretacyjnej. Podstawowa różnica tkwiła w odrzuceniu wzorca powieści realistycznej jako skali, do której przymierza się dzieła Żeromskiego. Jakubowski, nawiązując do koncepcji znakomitego krytyka młodopolskiego Ignacego Matuszewskiego, stwierdzał:

Żeromski stworzył w Ludziach bezdomnych nowy typ powieści w literaturze polskiej. Wywodzi się ona w swoich realistycznych warstwach z tradycji powieści czasów pozytywizmu. Ale jest zarazem – jak podkreślaliśmy – bardzo silnie przeniknięta niepokojem filozoficzno-moralnym ogarniającym podstawowe pytania dotyczące sensu ludzkiego istnienia. Rozbijał on tradycyjne formy powieściowe, które utrwalili w naszej literaturze wielcy przedstawiciele czasów pozytywizmu – Prus, Orzeszkowa, Sienkiewicz, rozrywał wątki fabularne obfitymi dygresjami lirycznymi i scenami nasyconymi emocją o dużej sile ekspresji. Krytycy uznający za ideał powieści dzieła wielkich realistów XIX wieku widzieli w powieści Żeromskiego objaw regresu artystycznego. Przyznajmy jednak rację – nie umniejszając trwałej wartości wielkich powieści realistycznych minionego stulecia – znakomitemu krytykowi czasów Młodej Polski, Ignacemu Matuszewskiemu, który w pięknym szkicu o Ludziach bezdomnych napisał:

„Zapewne, gdyby autor, zamiast rozlewać swoje uczucie szeroką i widoczną strugą, skanalizował je niejako, ujął w tamy i rozprowadził po ukrytych żyłach organizmu artystycznego, niby krew purpurową – powieść nabrałaby jednolitości i skupienia. Kto wie jednak, czy harmonia i poprawność nie przygasiłyby żaru uczucia, które obecnie bucha z jakąś żywiołową potęgą, szerząc dookoła siebie nie tylko ciepło, lecz i – ból. Tak jest, utwór Żeromskiego to jeden okrzyk, to synteza bólu, ale bólu, od którego bogowie olimpijscy, co zamienili z litości nieszczęsną Niobe w kamień i współczuli mękom Prometeusza – odwróciliby się ze wstrętem.

…Dzieło Żeromskiego nie jest rzeźbą, wykutą starannie w twardym i trwałym marmurze, lecz miękkim modelem glinianym, na którym znać jeszcze surowe dotknięcia drżących nerwowo palców wzruszonego snycerza – to prawda.

Ale ten model gliniany żyje, cierpi, płacze i kocha…”

Czy to mało?47

Nie chcę nikogo wyręczać w odpowiedzi na to pytanie. Chcę jednak przywrócić jego aktualność. Zgadzam się bowiem z tezą Jakubowskiego, że utwory Żeromskiego stanowią jego autorski wkład w rozwój powieści poprzez otwarcie formy gatunkowej oraz nadanie jej nowej funkcji. Tylko bowiem trzymając się sztywno wyznaczników realizmu literackiego – co dyktowane było nie tyle gustem literackim czy dostępną wówczas wiedzą historycznoliteracką, ile oficjalnym programem kultury socrealistycznej – można uznać za mankament takie cechy prozy Żeromskiego jak: rozluźnienie kompozycji, mniejsza zwartość fabuły, słabe powiązanie rozdziałów, brak konsekwencji rozwoju psychologicznego postaci, fragmentaryczność ujęć życia wewnętrznego postaci, dążność do wielogłosowości dyskusji ideowej w powieści. Taka forma powieściowa, wywiedziona z realizmu, ale go przekraczająca, służyła ekspresji nowoczesnej, modernistycznej świadomości podmiotu, który w określonych warunkach historycznych i społecznych podejmuje wyzwanie uporządkowania i kształtowania własnego świata poprzez akt kreacyjny. Mówiąc prostszym językiem: konstrukcja powieści Żeromskiego służyła wyrażeniu stanu ducha jednostki, który towarzyszy upadkowi świata porządkowanego w sposób tradycyjny za pomocą pojęć religijnych i wartości świata dawnej Rzeczypospolitej. Wysadzony z siodła, zmagający się na miejskim bruku z biedą student i włóczący się za chlebem po dworach korepetytor otrzymał od życia lekcję nietrwałości świata i rozpadu więzi międzyludzkich. W swoich utworach podjął jednak wyzwanie – pragnął odnaleźć znaczenia wielkich słów: ojczyzna, miłość, cierpienie, sprawiedliwość. Czynienie mu zarzutu, że nie podporządkował się idei postępu rozumianej podług linii tej czy innej partii, że z nieufnością przyglądał się każdej gotowej ideologii lub programowi artystycznemu, a oparcie znalazł w instynktownym poczuciu solidaryzmu z cierpiącymi i w umiłowaniu kultury wspólnoty i piękna przyrody, wydaje się nieporozumieniem. Narrator w powieściach Żeromskiego przemawia wieloma głosami epoki, posłuszne mu są wszystkie elementy świata przedstawionego, także fabuła i rys psychologiczny postaci. W tym chórze dokonuje się jednak sprawdzian trwałości i rzeczywistej wagi komponentów duszy zbiorowej, przetapia się w tych kadziach różne składniki z myślą o konsolidacji własnego „ja” i ducha narodu. Żeromski nigdy nie ważył się jednak na odlanie pomnika lub gotowego wzorca – sztancy dla przyszłych generacji. Należał do pokolenia walczącego o wolność i idei wolności pozostał wierny, choć tyle razy kazał swoim bohaterom przepracować scenariusz ofiary i rozczarowania.

Zadając pytanie: „Czy to mało?”, Jan Jakubowski apeluje o odrzucenie „Żeromskiego” i spojrzenie w twarz tamtemu „ja”, walczącemu o swój kształt, nietrwałemu, ale o ileż nam bliższemu niż podporządkowany mądrości etapu „Żeromski”! Paradoksem naszych dziejów najnowszych pozostanie zapewne fakt, że program lektury oparty na kategorii doświadczenia podjął wbrew głównemu nurtowi interpretacyjnemu badacz, którego zasługi na polu propagandowego utrwalania zdobyczy Polski ludowej były nagradzane stanowiskami redaktorskimi w ważnych czasopismach akademickich i artystycznych („Przegląd Humanistyczny”, „Poezja”). Kierował on przy tym adresowaną do szkół „Polonistyką” i nadzorował tworzone podręczniki.

Lektura Przedwiośnia staje się na tym tle ponownie wyzwaniem, bo dzieło pozostaje wzorcem powieści o wchodzeniu osoby w świat historii i ideologii. Przeczucie to należy sprawdzić u samego źródła, odrzucić przedwiedzę i czytać.

Wydaje się więc, że pierwszy impuls do napisania „kolejnej książki o Żeromskim” przychodzi od strony czytelników. I tych, którzy wychowali się na „Żeromskim”, na wersjach legendy stworzonych na miarę momentu dziejowego, lecz w powieści przeczuwali sensy szersze niż skrojony przez propagandę sztywny kostium, budzący podejrzenia swoją małością po przymierzeniu do samego dzieła. Ale również tych, którzy nie mają doświadczenia lekturowego i poszukują klucza wydobywającego ważne dla nich sensy tego tekstu.

Sytuacja zarysowująca się na horyzoncie nauki i krytyki literackiej daje dziś drugi impuls do podjęcia refleksji nad dostępną nam prawdą o Stefanie Żeromskim, wydaje się skłaniać do odsunięcia na bok legend. Po wielu latach kultu i obróbki Żeromski ma szanse powrócić, gdyż badacze i krytycy tekstu wykonali w ostatnich dwóch dekadach ogromną pracę. Zaskakującym, ale i zastanawiającym faktem jest, że pierwsza monografia twórczości autora Wiernej rzeki ukazała się w 1987 r. Po roku 2000 wydano ponad 20 publikacji książkowych poświęconych Stefanowi Żeromskiemu, co stało się możliwe dzięki powrotowi do podstaw tekstowych i historycznych. Dzięki wytrwałości Zdzisława Jerzego Adamczyka ukazała się w ramach Dzieł zebranych edycja listów pisarza, a tekst Popiołów za sprawą Jerzego Paszka został wzorcowo opracowany edytorsko. Czytelnicy otrzymali nowoczesne edycje wszystkich powieści, dramatów, pism prozą i publicystyki autora lektury szkolnej. Polonistyka uniwersytecka nadrabia wieloletnie zaległości. Wciąż brakuje nieocenzurowanej edycji dzienników (prace nad edycją znalazły wsparcie Narodowego Programu Wspierania Humanistyki), wciąż czeka na wydanie tom bibliografii literackiej poświęcony Żeromskiemu. Jednak postęp wiedzy o jego twórczości jest bezspornie olbrzymi, a liczba twórczych i nowatorskich odczytań jego utworów świadczy o aktualności pytań postawionych przez pisarza. Choćby z tego względu warto ponownie dokonać syntezy naszej wiedzy o ostatnim okresie twórczym Żeromskiego. Podsumowanie takie będzie adresowane do tej części publiczności literackiej, która albo kierując się swoimi zainteresowaniami lekturowymi, albo związkiem ze szkołą, poszukuje klucza ułatwiającego dostęp do niezwykle bogatego skarbca wyobraźni twórczej autora Przedwiośnia.

Decyzja o stanięciu po stronie Żeromskiego, nawet jeśli z początku wydaje się deklaracją światopoglądową, oznacza otwartość na dialog. Będzie to przede wszystkim rozmowa z dziełem, ale chcąc zachować obiektywizm, będę często oddawał głos badaczom i krytykom. W tym sensie będzie to praca przede wszystkim zdająca relację z cudzych ustaleń, rzetelne sprawozdanie, często odwołujące się do cytatów i peryfraz. Będą też długie cytaty z dzieł samego Żeromskiego, tych mniej znanych, nienależących do podstaw wykształcenia wynoszonych z edukacji szkolnej, a także często pomijanych w zestawieniach lektur studentów polonistyki.

Nie mam wątpliwości, że kolejna książka o Żeromskim zbliży się do sensu Przedwiośnia tylko na tyle, na ile pozwalają na to ograniczenia poznawcze naszego czasu. Dialog z książką, przez książkę przebiega przecież inaczej niż rozmowa na ulicy. Brak możliwości wzajemnego dostrajania kodu przekazu, dopytywania, negocjowania skazuje czytelników na aktywność w poszukiwaniu sensu. Jaki on będzie? Ważne, żeby był spójny, zajmujący, by odpowiadał naszym potrzebom. Oznacza to, że będzie jedynie obrazem intencji nadawcy namalowanym na miarę posiadanych przez czytelnika kompetencji i kreślonym pod wpływem pewnych dyspozycji, nie do końca nawet w danej chwili przez niego sobie uświadamianych. Będzie interpretacją – zbadaniem znaczenia teraz. Mimo dążenia do obiektywizmu, będzie osobistym poszukiwaniem sensu.

Będzie też zachętą do tworzenia własnych interpretacji. Samodzielność dekodowania wydaje się tu wartością nadrzędną, którą niszczą praktyki szkolne oparte na instrumentalnym traktowaniu dzieła literackiego. Jeśli utwór artystyczny służy wyłącznie do ilustrowania zagadnień estetycznych wyznaczonych przez programy edukacyjne, a lektura prowadzi do wypreparowania i skatalogowania środków ekspresji i elementów świata przedstawionego, to ostatecznie czytanie utworu traci uzasadnienie. W testach i tak lepiej wypadną ci, którzy na pamięć opanowali wyniki obserwacji i interpretacji wyłożonych przez nauczyciela lub w podręczniku. Oszczędzą też oni czas, który mogliby zmitrężyć na jakiekolwiek trudności lektury, opory stylu, wzruszenia czy nawet na zaczątki samodzielnego myślenia. Żeromski pozostanie w tym procesie tylko zabytkiem muzealnym, któremu nawet lepiej się nie przyglądać, żeby nie zakłócić jakąś myślą niesforną klarownego wywodu przewodnika, będzie artefaktem, o którym trzeba znać kilka formułek-zaklęć pozwalających przejść przez egzamin dojrzałości48. W ten sposób zatriumfuje „Żeromski”, przyprawiając profesora Pimkę o źle skrywany atak chichotu.

Wartością interpretacji jest odniesienie, dialogiczne ustosunkowanie dekodowanych treści do praktyki życia. Myśląc o zastosowaniu szkolnym, zaproponuję więc także materiały z jednej strony ułatwiające nauczycielowi dyskretne ukierunkowanie procesu interpretacji poprzez wprowadzenie w kontekst historyczny, z drugiej zaś pozwalające na powiązanie ideowych i estetycznych propozycji Żeromskiego ze światem doświadczeń, wyobrażeń i odczuć młodego czytelnika.

W swojej książce wrócę więc do zestawu tylekroć już stawianych pytań: Czy Żeromski należy jeszcze do kanonu? Czy warto wracać do jego książek? Po co? Czy obcość naszego świata wartości wobec tamtych problemów nie przesądza o wyłącznie historycznej wartości Przedwiośnia, Syzyfowych prac czy Siłaczki? Poszukując odpowiedzi na te kwestie, relacjonując sądy badaczy już od lat rozeznających zawiłe problemy dzieł i życia pisarza, gromadząc w formie aneksu dopowiedzenia do własnego wywodu – rozwijające jego niektóre wątki bądź polemiczne – pragnę zachęcić czytelników, szczególnie uczniów, do odważnego dialogu, który dopuszcza odpowiedzi negatywne, idące wbrew oczekiwaniom pytających, nie zgadza się tylko na uzupełnianie pustych miejsc papką bez wartości. Pytanie: „Czy aktualny?”, nie jest więc tylko zabiegiem retorycznym, belferskim podstępem.

1 Idę tu śladami Artura Hutnikiewicza, który w 1960 r. wydał książkę popularyzującą wiedzę o pisarzu zatytułowaną Stefan Żeromski (Wiedza Powszechna, Warszawa 1960) i tytuł ten odpowiadał jej zawartości: obejmowała ona omówienie kolejnych utworów autora Popiołów w porządku biograficznym, co wiązało problematykę literacką z czasem historycznym życia i twórczości pisarza. Jednak wydana w 1987 r. monografia w tytule miała tylko nazwisko i w pierwszym zdaniu Artur Hutnikiewicz tak to wyjaśniał: „Książka, którą się tu przedstawia czytelnikowi, jest próbą syntetycznego opisu zjawiska literackiego o nazwisku »Żeromski«” (A. Hutnikiewicz, Żeromski, Warszawa 1987, s. 5). Hutnikiewicz konsekwentnie zmienił też tytuły kierowanych do szkół pomocy dydaktycznych: wydane w 1967 r. – „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego (Warszawa 1967, Biblioteka Analiz Literackich, 23) wznowił jako „Przedwiośnie” Żeromskiego (Wydawnictwo Marek Rożak, Gdańsk 1994).

2 A. Świętochowski, Liberum veto, t. 2, wybór S. Sandler, Warszawa 1976, s. 530–531.

3 S. Eile, Legenda Żeromskiego. Recepcja twórczości pisarza w latach 1892–1926, Kraków 1965, s. 6.

4 Por. J. Sten, Młoda Polska. I. Stefan Żeromski, „Krytyka” 1899, z. 1, s. 21–27.

5 Recepcja Dziejów grzechu już wielokrotnie była poddawana analizie. Za klasyczne i najłatwiej dostępne źródła należy uznać: Stefan Żeromski. Kalendarz życia i twórczości, oprac. S. Eile, S. Kasztelowicz, wyd. 2, Kraków 1976, s. 298–311; S. Eile, Legenda…; spośród nowszych publikacji: A. Zalewska, Legenda i lektura. O „Dziejach grzechu” Stefana Żeromskiego, Warszawa 2016. Na uwagę zasługuje też poświęcony powieści numer pisma „LiteRacje” (2011, nr 2).

6 J. Bełcikowski, Przeklęty wychowawca, „Słowo” 1908, nr 22, s. 297.

7 A. Hutnikiewicz, „Przedwiośnie” Żeromskiego…, s. 25.

8 K. Wierzyński, Z pamiętnika poety. O Stefanie Żeromskim, „Na Antenie” 1963, nr 916, s. VI.

9 S. Żeromski, Pisma zebrane, t. 39, Listy 1919–1925, oprac. Z.J. Adamczyk, Warszawa 2010, s. 24. W dalszej części książki przypisy z edycji Pism zebranych będę oznaczał w sposób uproszczony: „PZ” z podaniem numeru tomu oraz strony. Jeśli z tekstu głównego nie będzie wynikać, jakie dzieło pisarza zostało zacytowane, podaję również tytuł.

10 Informacje czerpię z monografii: K. Kościewicz, Preparowanie dziedzictwa. Pisma Kraszewskiego, Sienkiewicza, Żeromskiego i innych autorów pod cenzorskim nadzorem (1945–1955), Białystok 2019, s. 153.

11 Szerzej o propagandowym kształtowaniu recepcji pisarza zob. Aneks: A. Bojarska, Żeromski w PRL.

12 Z. Safjan, [komentarz do ankiety Żeromski – żywy czy martwy], „Kultura” 1964, R. 2, nr 5 (34), s. 7. Cudzysłowy wskazują na cytaty zaczerpnięte z publikowanych na łamach pisma wypowiedzi uczniów lub nauczycieli.

13 Zob. A. Kłoskowska, Potoczny odbiór literatury na przykładzie utworów Żeromskiego, „Pamiętnik Literacki” 1976, z. 1, s. 65–91.

14 H. Markiewicz, „Przedwiośnie”, Warszawa 1953.

15 Ibidem, s. 9.

16 Ibidem.

17 Ibidem.

18 Ibidem, s. 17.

19 A. Hutnikiewicz, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego…

20 Ibidem, s. 14.

21 Ibidem, s. 24.

22 Ibidem, s. 46–47.

23 A. Kowalczykowa, W przededniu [w:] eadem, Żeromski w Niepodległej. Szkice, Warszawa 2013, s. 32–33.

24 Por. J. Święch, Burze wokół kanonu/kanonów [w:] Kanon i obrzeża, red. I. Iwasiów, T. Czerska, Kraków 2005, s. 13–28.

25 I. Szypowska, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Warszawa 1993 (Biblioteka Analiz Literackich, 76).

26 W. Gombrowicz, Dziennik 1953–1969, Kraków 2007, s. 241.

27 I. Szypowska, „Przedwiośnie”…, s. 6–7.

28 W 1900 r. czytelnicy „Kuriera Warszawskiego” zostali poproszeni o wytypowanie najważniejszych dzieł XIX w. – Ludzie bezdomni znaleźli się w tym zestawieniu na wysokim jedenastym miejscu.

29 „Dekada Literacka” 2001 (XI), nr 5/6 (175/176), s. 8–18; „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 48, s. 13.

30 W „Tygodniku Powszechnym” pytanie brzmiało: „Czy czeka Pan/Pani na nowe Przedwiośnie, a jeśli tak – kto byłby kandydatem na autora takiej powieści?”. Analogiczne pytanie w „Dekadzie Literackiej”: „Czy chciał(a)by Pan/Pani przeczytać podobną do Przedwiośnia powieść o Polsce współczesnej? Czy sądzi Pan/Pani, że takiej powieści można się dziś jeszcze spodziewać po literaturze?”.

31 „Dekada Literacka” 2001 (XI), nr 5/6 (175/176), s. 11.

32 Ibidem, s. 13.

33 S. Chwin, Szósta nad ranem, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 48, s. 13.

34 A. Romanowski, Pisarz anachroniczny, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 48, s. 13.

35 Por. J. Zielonka, Kontrrewolucja. Liberalna Europa w odwrocie, przeł. J. Bednarek, Warszawa 2018.

36 J. Ławski, Żeromski. Wolta w kanonie [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok 2013, s. 28.

37 J. Snopek, Dwie lekcje polskiego: Żeromski i Gombrowicz [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015, s. 322.

38 J. Ławski, Żeromski. Pisarz środkowoeuropejski [w:] Stefan Żeromski. Kim był?…, s. 51–52.

39 A. Dąbrowski, Słowo wstępne [w:] Stefan Żeromski. Kim był?…, s. 10.

40 Z.J. Adamczyk, *** [w:] Stefan Żeromski. Kim był?…, s. 454.

41 K. Varga, Żeromski pożarty, czyli żywe trupy literackie, „Gazeta Wyborcza”, 14 X 2010, „Duży Format” nr 241, s. 20.

42 W układzie chronologicznym: E. Kalemba-Kasprzak, Prometeusz z przepiórką. Dramaty Stefana Żeromskiego od Czarowica do Przyłęskiego, Poznań 2000; Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003; B. Pękala, Żeromskiego świat i Polska (zarys życia i twórczości), [Międzyrzecz 2003]; Światy Stefana Żeromskiego, red. M.J. Olszewska, G.P. Bąbiak, Warszawa 2005; A. Zdanowicz, Metafizyka i życie społeczne. Stefan Żeromski wobec problemów współczesności, Warszawa 2005; M. Gabryś, Metafizyczne niepokoje, Bóg w twórczości Stefana Żeromskiego, Lublin 2011; Eros, Thanatos, Polis w prozie Stefana Żeromskiego, red. D. Pernal, Opole 2013; Żeromski. Tradycja…; A. Kowalczykowa, Żeromski w Niepodległej…; Żeromski. Piękno i wolność. Studia, red. A. Janicka et al., Białystok–Rapperswil 2014–2015; M.J. Olszewska, Stefan Żeromski. Spotkania, Warszawa 2015; Żeromski i inni, red. M. Gabryś-Sławińska, M.J. Olszewska, Lublin 2015; M. Kochanowski, Melodramatyzm i powieść. [Żeromski, Mniszkówna, Strug] Od rytuału do sensacji, Białystok 2015; Żeromski. Kim był?…; Przerabianie Żeromskiego, red. T. Czerska, Wrocław 2016; Żeromski niepokojący, red. W. Ratajczak, Poznań 2016, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka”, 27 (47); T. Linkner, (Za)poznawanie Żeromskiego, Gdańsk 2017; S. Falkowski, Siły większe niż chaos. Tajemnica „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego, wyd. 2, b.m.w., 2018; Stefan Żeromski. Twórca, działacz, obywatel, red. R. Kotowski, S. Zacharz, Kielce 2019. Tę listę należy uzupełnić o „Zeszyty Stowarzyszenia im. Stefana Żeromskiego”, serię „Słownictwo pism Stefana Żeromskiego”, a także o liczne artykuły publikowane w czasopismach naukowych i książkach zbiorowych. Wyliczenie zawiera prace, z których korzystałem, pisząc niniejszy szkic. Aktualną bibliografię prac poświęconych Żeromskiemu opracowuje i udostępnia na swojej stronie internetowej Stowarzyszenie im. Stefana Żeromskiego.

43 J. Sadowska, Książki i czasopisma w Polsce w świetle liczb (1990–2010), Białystok–Wilno 2013, s. 59–60.

44 Informację na ten temat zaczerpnąłem z artykułu: J. Snopek, Dwie lekcje Żeromskiego [w:] Stefan Żeromski. Kim był?…, s. 322. Niestety nie udało mi się dotrzeć do źródła, to jest referatu J. Kandziory, Stefan Żeromski w II obiegu wydawniczym, wygłoszonego w 2014 r. podczas konferencji „Los Żeromskiego w Polsce po 45 roku”.

45 Szczegółowo zabiegi Stanisława Pigonia opisał Zdzisław Adamczyk w artykule pod znamiennym tytułem: Boje Stanisława Pigonia o pełne wydanie utworów Stefana Żeromskiego [w:] Stefan Żeromski. Kim był?…, s. 375–392.

46 K. Pigoń, Stanisław Pigoń o Liście 34. „Podpisałem z przekonaniem”, „Tygodnik Powszechny” 1994, nr 14, s. 11.

47 J.Z. Jakubowski, Stefan Żeromski, Warszawa 1964, s. 38–39.

48 Por. R. Handke, W świecie tekstów i wartości. Szkice z teorii lektury, Warszawa 1991.

II Żeromski w smudze cienia

Dla kilku już pokoleń polonistów podstawowym źródłem wiedzy o życiu Stefana Żeromskiego jest opracowany wstępnie przez Stanisława Kasztelowicza, a ostatecznie zredagowany w 1976 r. przez Stanisława Eilego Kalendarz życia i twórczości. Chronologiczny układ treści porządkuje informacje o życiu osobistym, recepcji, działalności artystycznej i publicznej, a zarazem uwypukla niezwykłą wagę ostatniego okresu twórczego artysty, z sześciuset dwudziestu stron dokumentujących bieg życia autora Siłaczki od narodzin po zgon niemal dwieście pochłania bowiem nakreślenie panoramy jego działalności w latach 1918–1925. Ta proporcja nie jest przypadkowa, gdyż oddaje ona niezwykłą intensywność działalności pisarza w tych latach.

Ilościowe ujęcie nie pomaga jednak w uchwyceniu zasadniczej różnicy w charakterze dostępnych informacji. Młodość Stefana Żeromskiego – mam tu na myśli przede wszystkim fakty dotyczące biografii osobistej i życia psychicznego – znamy dziś przede wszystkim z pozostawionych przez pisarza notatek dziennikowych. Dzienniki, traktowane jako dokument intymny, rzeczywiście stanowią niezwykle cenny i obfity materiał do badań rozwoju warsztatu intelektualnego i pisarskiego, a także mogą się wydawać prawdomównym źródłem wiedzy biograficznej. Ponadto przynajmniej część zawartych w nich informacji można zweryfikować na podstawie dokumentów i świadectw innych osób. Pracę taką podejmowano wielokrotnie w związku z analizami świata przedstawionego we wczesnej twórczości pisarza – wiele uwagi poświęcono na przykład środowisku kieleckiemu odmalowanemu w Syzyfowych pracach. Cząstkowe rezultaty tego typu badań biograficznych i ustaleń historyków literatury Jerzy Kądziela zebrał w fundamentalnym opracowaniu Młodość Stefana Żeromskiego. Mocno ugruntowane w dostępnych źródłach ustalenia zawarte w tej monografii oddają stan wiedzy o pisarzu w latach siedemdziesiątych XX w. i zostały już w wielu szczegółach uzupełnione lub skorygowane przez kolejne pokolenia badaczy1. Wydaje się więc, że wiedza o dziewiętnastowiecznych losach pisarza jest powszechnie dostępna, dobrze opracowana i oparta na solidnych podstawach materiałowych. Oczywiście, tak kategoryczne stwierdzenie należy łagodzić, zaznaczając, że liczne fakty wciąż wymagają ustalenia oraz że istnieją trudności w potwierdzeniu innych faktów w źródłach niezależnych od autorytetu pisarza. Sąd ten wydaje się jednak usprawiedliwiony przez kontrast, jaki zarysowuje się, gdy zestawimy wiedzę o tym okresie życia ze stanem wiedzy o prywatnym życiu Żeromskiego w Niepodległej. O ile bowiem recepcja twórczości i publiczna działalność pisarza tak sławnego były otoczone żywym zainteresowaniem, którego świadectwem są liczne ślady pamięci prywatnej, opinie publicystyczne oraz dokumentacja o charakterze administracyjnym i księgowym, o tyle wiedza o sprawach prywatnych, a także o decyzjach majątkowych nie znajduje odpowiedniego oparcia w źródłach. Jak zaznacza wybitny znawca tej problematyki Zdzisław Jerzy Adamczyk:

Chociaż od śmierci Stefana Żeromskiego minęło prawie dziewięćdziesiąt lat, ciągle nie doczekał się on rzetelnej, gruntownej, opartej na dokumentach biografii. Istnieją wprawdzie prace poświęcone pewnym wycinkom jego życia (na przykład młodości), ale to przecież tylko fragmenty biografii. Przyczyny takiego stanu rzeczy są z pewnością złożone i wielorakie, ale główna i podstawowa jest zapewne ta, że aż do roku 2001 archiwum Żeromskiego – w tym ogromny zbiór listów do niego, jego notatników oraz dokumentów osobistych: paszportów, legitymacji, zaświadczeń itp. – znajdowało się w prywatnym mieszkaniu pań Żeromskich, Anny i Moniki, wskutek czego dostęp badaczy do owego archiwum był mocno ograniczony. Jedyną osobą, która miała do niego swobodny dostęp, była przyjaciółka pań Żeromskich, Hanna Mortkowicz-Olczakowa, która wykorzystywała je w swoich pracach.

Po śmierci Moniki Żeromskiej w 2001 r. archiwum przewiezione zostało z jej domu w Konstancinie do Zakładu Rękopisów Biblioteki Narodowej i stało się powszechnie dostępne. Stało się tak dopiero teraz, gdy twórczość (a więc i osoba) Żeromskiego budzi już mniejsze, ale to znacznie mniejsze zainteresowanie niż budziła przed laty. Dopiero dziś pojawiły się możliwości skorygowania, skonfrontowania z dokumentami rozmaitych obiegowych opinii, legend, plotek, domysłów, przeinaczeń. Możliwość skorygowania, udokumentowania, rozszerzenia jednych – i rozstania z innymi2.

Udostępnienie badaczom tego archiwum domowego nie zmniejszyło znaczenia podstawowego problemu, jakim jest stan zasobu materiałów dotyczących prywatnego życia pisarza w wolnej Polsce. Wśród niezwykle skrupulatnie gromadzonych dokumentów osobistych pisarz sam poczynił pewne „wyłomy” – usunął ślady znajomości i fascynacji erotycznych, w tym także listy od Anny Zawadzkiej otrzymane przed 1913 r. Nieznane są także losy korespondencji otrzymywanej od Oktawii po 1912 r. (zachowało się ponad 120 listów Stefana do żony i Adama, natomiast ani jeden z ich odpisów). Nie zachowały się listy wymieniane przez Oktawię ze swoim pełnomocnikiem w procesie spadkowym, kuzynem pisarza Stanisławem Piołun-Noyszewskim. Nie znamy listów od Konrada Czarnockiego, kontraktowego pracownika ambasady RP w Sztokholmie, który podejmował działania w celu przyznania literackiej Nagrody Nobla autorowi Przedwiośnia. Zaraz po śmierci pisarza ze zbioru listów spadkobierczynie wyłączyły korespondencje „mogące mieć wartość majątkową”, czyli dokumenty dotyczące kontaktów z wydawcami, księgarzami i spółkami kinematograficznymi. Niepowetowaną stratą jest także zniszczenie w niejasnych okolicznościach listów Żeromskiego do Anny Zawadzkiej. Ponadto liczne zespoły korespondencyjne przechowywane przez adresatów, przyjaciół i współpracowników pisarza zaginęły w czasie wojny.

Dramatyczne losy domowego archiwum pisarza przez lata obrastały legendą, której podtrzymywaniem – według Adamczyka – były żywotnie zainteresowane głównie zaprzyjaźnione ze sobą panie Anna Zawadzka oraz Hanna Mortkowicz, a także odgrywająca w powojennej Polsce rolę kustoszki pamięci o ojcu Monika Żeromska. Tworzona przez nie narracja biograficzna długi czas była jedyną dostępną wersją losów Żeromskiego w Niepodległej. Istotą tego obrazu był odcień sielankowy:

Kłopoty i udręki Żeromskiego – człowieka bezdomnego, schorowanego, nieszczęśliwego w małżeństwie – skończyły się, gdy około 1908 roku poznał młodą malarkę Annę Zawadzką i założył nową rodzinę. I gdy znalazł nowego wydawcę, Jakuba Mortkowicza, który nie tylko znakomicie wydawał jego utwory, ale także służył pomocą w załatwianiu wielu spraw praktycznych, z którymi Żeromski – natura artystyczna, niezdolna do zmagania się z utrapieniami codzienności – nie umiał albo nie chciał sobie radzić3.

Tak rozpowszechniony jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, utrwalony lekturą wspomnień Moniki Żeromskiej, stan wiedzy o ostatnim okresie życia pisarza zrelacjonował niestrudzony badacz jego dorobku Zdzisław Jerzy Adamczyk. Przedłużające się trwanie tej idyllicznej legendy zawdzięczamy w dużej mierze z jednej strony wieloletniemu wykluczeniu z dyskursu publicznego politycznych i obyczajowych „skandali” z udziałem propagandowo wykorzystywanego autora. Z drugiej jednak strony dopiero po śmierci Moniki Żeromskiej w 2001 r. i przekazaniu pozostających w jej gestii dokumentów (o których sądzono jeszcze w latach sześćdziesiątych, że zaginęły w czasie wojny) Bibliotece Narodowej w Warszawie udało się odsłonić liczne tajemnice i manipulacje , których w pamięci o wielkim pisarzu dokonały wykonawczynie jego testamentu. Pozostającymi w ich pieczy listami dzieliły się one wyłącznie z wybranymi przez siebie osobami. Powodem odmowy bywała nadmierna dociekliwość badaczy. Jak przypuszcza Zdzisław Adamczyk, Arturowi Hutnikiewiczowi dokumenty nie były udzielane, gdyż dochodził daty ślubu Żeromskiego z Zawadzką, a nie znalazłszy potwierdzenia tego zdarzenia, konsekwentnie unikał przypisywania jej nazwiska pisarza. Tajemnicą rodziny Monika Żeromska zasłaniała się także podczas powziętych przez Adamczyka w 1995 r. prac nad edycją listów, nie tylko unikając odpowiedzi na niewygodne pytania, ale również prawdopodobnie niszcząc niektóre dokumenty należące do archiwum4.

Czy w tych okolicznościach może dziwić skąpa ilość opracowań biografii Żeromskiego w Niepodległej? Czy można nadal ufać opracowaniom cząstkowym, czerpiącym z reglamentowanej i manipulowanej wiedzy o życiu prywatnym pisarza? Zapewne na oba pytania należy odpowiedzieć przecząco, choć nie wolno przykładać jednej miary do wszystkich tekstów traktujących o Żeromskim w Niepodległej. Bez wątpienia obraz ostatnich lat życia pisarza pozostaje zadaniem badawczym, którego rzetelną realizację umożliwił dopiero dostęp do konstancińskich zasobów archiwalnych. Rezultaty kwerend podjętych przez Zdzisława Adamczyka podczas przygotowywania do druku listów Żeromskiego oraz podjęte przez niego w 2019 r. działania mające za cel powstanie pełnej, krytycznej edycji Dzienników są niezwykle istotnym krokiem na tym polu. Pokłosiem tej wieloletniej, wytrwałej pracy jest książka pod znaczącym tytułem Manipulacje i tajemnice, w której prof. Adamczyk dokonał weryfikacji obrazu opartego na legendach biograficznych rozpowszechnianych przez córkę pisarza oraz zaprzyjaźnioną z nią i jej matką Hannę Mortkowicz, córkę wydawcy dzieł Żeromskiego, a następnie replikowane przez komentatorów twórczości, nieświadomych manipulacji faktami dokonanej przez rodzinę pisarza.

Wśród mitów obalonych przez Adamczyka ważne miejsce zajmuje właściwe naświetlenie relacji między Żeromskim a jego wydawcą Jakubem Mortkowiczem. Odnalezione dokumenty wyjaśniają nie tylko okoliczności, w jakich pisarz podpisał umowę wydawniczą, ale również przebieg ich dalszej współpracy. Otóż Jakub Mortkowicz początkowo pojawia się jako pośrednik między pisarzem i jego galicyjskim wydawcą a cenzurą warszawską – w swoich działaniach okazuje się skuteczny i jego zasługą jest możliwość wydania Urody życia i Wiernej rzeki w zaborze rosyjskim. W 1912 r. Krakowska Spółka Nakładowa „Książka”, od 1909 r. wydawca dzieł Żeromskiego, znalazła się na skraju utraty płynności finansowej, nie dziwi więc decyzja twórcy o podpisaniu z Mortkowiczem korzystnej finansowo umowy, obejmującej wydanie pism zbiorowych, oraz osobnego aktu prawnego na wydanie dwóch tomów Walki z szatanem, przy 30 proc. honorarium od każdego sprzedanego egzemplarza. Zaliczki wypłacane na poczet tych wydań stanowiły główne źródło utrzymania rodziny pisarza w czasie wojny. W wolnej Polsce Mortkowicz za kwotę 400 tys. marek polskich nabył na rzecz Żeromskiego willę Świt w Konstancinie. Ukazywanie tego faktu jako wzorca nowoczesnego mecenatu wydaje się jednak nadużyciem w świetle dokumentów odnalezionych przez Adamczyka. Okazuje się bowiem, że ceną było notarialne przeniesienie wyłącznego prawa do wydawania utworów przez autora na rzecz Jakuba Mortkowicza. Skutkiem tego porozumienia było obniżenie jakości publikacji oraz ograniczenie czasopiśmiennych pierwodruków utworów, czyli edycji nieksiążkowych, wyjętych z umowy o wyłączność, a zapewniających autorowi dodatkowy dochód. Po odzyskaniu niepodległości zaledwie kilka utworów pisarza wydrukowano w pismach periodycznych, i to niskonakładowych. O druku Przedwiośnia w prasie zapewne nie mogło być mowy.

Szczególną rolę w książce Adamczyka odgrywa rodzina Zawadzkich, w dużej mierze odpowiedzialna za zafałszowany obraz prywatnego życia pisarza w wolnym kraju. Badacz demaskuje legendy rodzinne na temat pochodzenia i statusu tej rodziny. Nie jest więc prawdą, że ojciec Anny był rejentem (notariuszem) w Siedlcach – był urzędnikiem izby skarbowej, niepotwierdzone jest pokrewieństwo rodziny z Józefem Zawadzkim, pierwszym wydawcą Mickiewicza, ani z Antonim i Lucjanem Wrotnowskimi, adwokatami i społecznikami warszawskimi. Siedlecka rodzina Anny miała pochodzenie plebejskie, nie zbiedniała więc w wyniku represji popowstaniowych, daty urodzenia podawane przez panie Zawadzkie często są późniejsze niż wskazane przez dokumenty, a po pianistycznych uzdolnieniach matki Anny nie pozostały żadne zapisane ślady. „Wygląda na to, że pisząc o rodzinie swej matki, Monika Żeromska potężnie konfabulowała, przydając swym przodkom splendoru wynikającego z rodzinnych koneksji i zamożności”5 – podsumowuje Adamczyk. Taką oto legendę i rzeczywistość kryją w sobie Siedlce, kilkakrotnie przywoływane w Przedwiośniu przez tęskniącą panią Barykową.

Tajemnicą owiana jest też biografia samej Anny Zawadzkiej. Ze względu na brak wiarygodnych świadectw trudno ustalić, kiedy poznali się z Żeromskim. Legenda domowa wskazuje na drugą połowę 1908 r. Natomiast wiadomo z wielu relacji, że romans pisarza z młodszą o 26 lat malarką rozkwitł w Paryżu w latach 1909–1911. Czy na drodze tego romansu stanęło nagłe pogorszenie się stanu zdrowia żony pisarza? Wiadomości o chorobie psychicznej Oktawii były utrzymywane w dyskrecji. Pierwszy poważny atak miał miejsce 1905 r. Nawrót choroby nastąpił w Paryżu sześć lat później. Czy mógł on mieć związek z dotarciem do Oktawii Żeromskiej informacji o podwójnym życiu męża – może świadczyć o tym pośpieszny wyjazd Anny Zawadzkiej do Warszawy na początku lipca 1911 r. Ze względu na stratę pierwszorzędnych źródeł informacji relacja ta opiera się na domysłach. Wiadomo zaś z pewnością, że stan zdrowia Oktawii poprawił się i Żeromscy wrócili do kraju w czerwcu 1912 r. Od tego czasu pisarz przemieszczał się między dwiema rodzinami. Po powrocie z Francji 20 czerwca Żeromscy zatrzymali się w Krakowie. 14 lipca przybyła tam Anna, ale w tym czasie Oktawia z synem Adamem przebywała już w Nałęczowie. Żeromski nie mógł im towarzyszyć, gdyż wciąż obowiązywał nałożony na niego w 1908 r. nakaz opuszczenia imperium rosyjskiego. W lipcu pisarz przeniósł się do Zakopanego, gdzie przebywały panie Zawadzkie: Anna wraz z matką Marią. Tam też po raz pierwszy pokazał się z Anną publicznie, czym wywołał wzburzenie – zaświadczone w listach Witkiewiczów oraz Bronisława Malinowskiego. W grudniu 1912 r. Żeromski przebywał w Zakopanem z żoną i synem. Przed świętami dowiedział się, że Anna spodziewa się dziecka. W styczniu 1913 r. spotkał się z kochanką w Krakowie i tam zapewne zostało postanowione, że okres ciąży Anna spędzi we Florencji. W tym czasie Żeromski mieszkał z żoną i synem w Krakowie. Adam uczęszczał do gimnazjum realnego i zaciągnął się do drużyny harcerskiej, z którą uczestniczył w ćwiczeniach terenowych. Przygodę tę chłopiec przypłacił zapaleniem opłucnej, co doprowadziło do gruźlicy. W życiu pisarza są to kluczowe miesiące: od grudnia zdaje sobie sprawę, że zostanie ojcem nieślubnego dziecka, w marcu lekarze powiadamiają go o ciężkiej chorobie syna. Mimo tej niepokojącej wieści 20 kwietnia 1913 r. wyjeżdża do Florencji, by być blisko mającego się narodzić dziecka. Konsekwencje tego wyboru mocno zaciążyły na jego dalszym życiu.

30 maja 1913 r. we Florencji na świat przyszła Monika Żeromska. Ojciec najprawdopodobniej nie był obecny przy chrzcie – a właśnie w akcie chrztu pojawia się informacja, na którą będą się później powoływać panie Zawadzkie – że okazane do sakramentu dziecko pochodzi ze związku małżeńskiego Anny i Stefana Żeromskich. Czy oprócz względu praktycznego, czyli nadania córce nazwiska ojca, mistyfikacji tej przyświecała intencja odciągnięcia Stefana od zobowiązań wobec rodziny pozostającej w kraju? Tego się nigdy nie dowiemy, znamy natomiast dalszy bieg wypadków. Wkrótce po chrzcie Moniki Żeromski pojechał z Oktawią i Adamem do Francji. Stamtąd na kilka miesięcy wrócił do Włoch, następnie zaś udał się do Zakopanego i dopiero wówczas poinformował żonę o całej sytuacji. Tam też najprawdopodobniej podjął decyzję, że nie wystąpi o rozwód z Oktawią, a Monikę uzna za dziecko pozamałżeńskie. Z tym postanowieniem udał się na początku 1914 r. do Florencji, skąd korespondował z mecenasem Makowskim, późniejszym ministrem sprawiedliwości RP, w sprawie formalnego uznania Moniki za dziecko spoza małżeństwa. Na przeszkodzie stała niechęć liczącej na rozwód pisarza Anny oraz włoski akt chrztu, w którym widniało stwierdzenie, że rodzice Moniki są małżonkami. Rozwiązaniem wydawało się ponowne ochrzczenie dziecka w imperium austriackim i na mocy nowego aktu chrztu przeprowadzenie czynności prawnych w Warszawie. Realizacji tego planu miało służyć zatrzymanie się pań Zawadzkich w drodze do kraju w słowackich Wyżnich Hagach. Plany te pokrzyżowały najpierw mobilizacja, a po niej wybuch wojny – te same powody, które zmusiły obie rodziny do przedłużającego się pobytu w Zakopanem w czasie trudnych lat wojennych.

Na atmosferę tamtych dni rzuca światło wydobyty przez Zdzisława Adamczyka szczegół. Wśród fotografii rodzinnych przez przypadek ocalały dwie karty pocztowe wysłane przez Annę Zawadzką do Żeromskiego – dziś jedyne zachowane ślady korespondencji między nimi.

Pierwsza została wysłana z Wenecji 24 czerwca 1914 r. Wcześniej, od początku marca do ostatnich dni maja, Żeromski mieszkał z Anną i Moniką w ich florenckim mieszkaniu, potem wrócił do Zakopanego do żony i syna. Anna już wie, że Żeromski nie zamierza rozwodzić się z Oktawią (być może ze względu na chorobę Adasia) i że pragnie formalnie i oficjalnie uznać Monikę za swoje dziecko pozamałżeńskie. Miesiąc po wyjeździe Żeromskiego z Włoch na odwrocie fotografii formatu pocztówkowego przedstawiającej pięknie ubraną roczną Monikę z babcią Marią Zawadzką na placu św. Marka w Wenecji, obok adresu i znaczka pocztowego Anna napisała:

„Kochany Stefuleczku!

Dziękuję za wiadomości miliony razy. Mumiśka [Monisia – Z.J.A.] cały dzień na słońcu, zdaje się, że jej to dobrze robi, dobry ma żołądeczek i jest rumiana. Jutro Ci napiszę długi list. Kąpię się dwa razy w dzień, tak jest przyjemnie, że trudno opowiedzieć. Żebyś Ty powiedział, jak się jedzie na tę Łomnicę, czy się nie zajeżdża do Krakowa? Całuję Cię, mój jedyny kochany.

Twoja H. Czy poznajesz tę panienkę?”

Wcześniej swoje listy do Żeromskiego Anna wysyłała na poste restante; adresat osobiście odbierał je na poczcie. Ten pozornie miłosny liścik wysłany został jako odkryta karta pocztowa – zaadresowana: „Autriche – Galicie, Zakopane (via Kraków), W-ny Pan Stefan Żeromski, Bystre, dom Chrobaka”. Pod tym adresem, jak wiemy, mieszkała również Oktawia z Adasiem, więc liścik zaadresowany był również i do nich, a także – do listonosza, do urzędników na poczcie, bo przecież mogli oni kartkę przeczytać, praktycznie do całego Zakopanego; miłosny liścik zaprawiony został trucizną, miał Oktawii i Adasiowi sprawić przykrość, zadać ból, a także poróżnić Żeromskiego z rodziną, dokuczyć mu, wywołać skandal…6

Druga pocztówka została wysłana 19 lipca 1918 r. do przebywającego w Nałęczowie pisarza. Zawierała podyktowaną matce wiadomość od córki oraz liścik od Anny, w którym żali się ona: „Dziś miałam list od Ciebie jak zwykle zdawkowy i nic w nim nie piszesz, co robisz cały dzień, z kim się widujesz, gdzie mieszkasz. Bardzo mi jest przykro, że się otaczasz taką grubą tajemnicą, ale cóż robić, i tak się dowiem”. Przez cztery lata dzielące te kartki choroba Adasia nasilała się falami, by na początku 1918 r. pokonać osłabione ciało chłopca. Całe Zakopane wiedziało, że Żeromski za poradą lekarzy wyjechał do Nałęczowa, by tam szukać ostatniej szansy na wyleczenie syna – Anna także musiała więc wiedzieć, jaki jest cel podróży Żeromskich. Gdy kartka dotarła do adresata, Adam umierał, Oktawia Żeromska zaś cierpiała na nawrót choroby nerwowej. Skargi Anny Zawadzkiej, dołączenie fotografii córki i wiadomości od niej wydają się – jak sugeruje Adamczyk – gestem okrucieństwa i wrogości.

Przez cztery lata wojenne Oktawia, Adam i Stefan Żeromscy oraz Anna, Monika i Maria Zawadzkie mieszkali w jednym małym mieście. Znane są ich adresy, dużo wiemy o działalności publicznej autora Wiernej rzeki, znamy dzieła literackie z tego okresu, ale o życiu osobistym wiadomości są niezwykle skąpe. Możemy jedynie na podstawie poszlak, takich jak przywołane już pocztówki, wyobrażać sobie, jak trudna była sytuacja pisarza, który jako poddany rosyjski mógł zostać internowany wraz z rodziną i który utrzymywał teraz dwa domy, a od źródeł zarobku został w dużej mierze odcięty. Wysyłane przez Mortkowicza zaliczki w rzeczywisty sposób ratowały jego sytuację materialną, ale ich przyjmowanie było dla pisarza zarazem zobowiązaniem, którego w innych warunkach unikałby za wszelką cenę.

Trudności finansowe i skomplikowana sytuacja rodzinna nie sprzyjały zdrowiu Adama. Gruźlica mogła przez wiele lat nie dawać objawów, aby zaatakować w sytuacji osłabienia organizmu. Ze względu na zależność występowania choroby od warunków bytowych gruźlica zaliczana bywa do chorób społecznych. Stres, słabe warunki higieniczne, uboga dieta zwiększają prawdopodobieństwo powrotu schorzenia, czyli wystąpienie gruźlicy popierwotnej. Wszystkie te okoliczności towarzyszyły życiu Żeromskich w czasie wojny. Z trudem zdobywano podstawowe artykuły spożywcze, warunki mieszkaniowe i dostępność lekarstw pozostawiały wiele do życzenia7.

W tej wojennej codzienności Adam wchodził w wiek dojrzewania. Brak pieczy ojcowskiej był coraz bardziej odczuwalny. Jak relacjonuje Maria Mironowicz-Panek:

Klasę trzecią młody Żeromski ukończył z bardzo dobrymi wynikami, jedynie z niemieckiego i łaciny miał oceny dostateczne. W roku szkolnym 1914/1915 nieco opuścił się w nauce, miał jedną tylko ocenę bardzo dobrą, z języka polskiego, z zachowania dobrą, a średnia ocen wyniosła 3,6. Na półrocze w czwartej klasie dostał ocenę niedostateczną z języka łacińskiego i został ukarany naganą. Matkę zawiadomiono o tym fakcie oficjalnym pismem i wezwano do kancelarii dyrektora „w celu dokładnego poinformowania się o postępach swego syna”. Oktawia nie była w stanie tak jak dawniej przypilnować Adama w nauce. Znikał z domu na wiele godzin, spędzał czas w towarzystwie kolegów. Zapewne chcąc ulżyć matce, zaczął zarabiać, udzielając korepetycji młodszym kolegom. Codziennie, niezależnie od pogody, o wyznaczonej porze szedł na lekcje. Były to niewielkie fundusze, ale mógł nimi dysponować według swego uznania8.

Jednocześnie Adam wzrastał moralnie i fizycznie dzięki zaangażowaniu w ruch skautowy. Jego postępy poświadcza tytuł „Złotego Skauta” oraz osiągnięcie stopnia plutonowego. Wszystkie wolne chwile chłopiec spędzał na wyprawach górskich, wśród jego mentorów znajdowali się Mariusz Zaruski – jeden z inicjatorów powstania TOPR, popularyzator narciarstwa, Andrzej Małkowski – twórca skautingu polskiego, oraz Tadeusz Korniłowicz – taternik, działacz ruchu skautowego, miłośnik przyrody. Towarzyszką wypraw młodzieńca była Łyska, klacz sprowadzona do Zakopanego z Nałęczowa dzięki pomocy rodziny. Na jej grzbiecie dojeżdżał do gimnazjum, ale też odbywał ryzykowne przejażdżki po oblodzonych drogach. W tym okresie w zapiskach prowadzonych przez Adama pojawiają się świadectwa pierwszych zauroczeń. Cieniem na jego życiu kładła się jednak sytuacja rodzinna. Wiele mówi o niej zrelacjonowany przez Marię Mironowicz-Panek epizod:

Egzystowanie obu rodzin w małym środowisku zakopiańskim powodowało wiele przykrości i upokorzeń. Sytuację tę opisała przebywająca tam wówczas Irena Krzywicka:

„Pani Oktawia nie chciała dać mężowi rozwodu, toteż w pamięci mojej zostali ludzie dyskutujący zażarcie i reprezentujący dwa obozy: za i przeciw porzuconej żonie. Te plotki, które docierały nawet do dzieci, stały się przyczyną śmierci Adasia. Jakiś kolega wyraził się obelżywie o Stefanie Żeromskim. Adaś w obronie honoru ojca rzucił się na kolegę z pięściami”.

Według Żeromskiego przyczyną bójki było porysowanie kredkami Adasiowego podręcznika. Sprowokowany chłopiec podobno wszczął awanturę, a silniejsi, prawie dorośli uczniowie powalili go i dotkliwie poturbowali. Ojciec bagatelizował sprawę i przedstawiał ją tak, jakby nie dopuszczał myśli, że powód bijatyki musiał być naprawdę poważny i prawdopodobnie dotyczył sytuacji rodzinnej. Skaut Adam nie mógłby bić się z tak błahego powodu, jak utrzymywał ojciec. Zapewne stanął w obronie godności matki i pięściami zareagował na drwiny kolegów.

Zajście odbiło się szerokim echem w Zakopanem, komentowano je rozmaicie, na ogół podziwiano Adama za jego postawę. Niestety bijatyka przyczyniła się do nałożenia dotkliwych kar z powodu naruszenia prawa skautowego. Wyrok rady drużynowej podpisany przez księdza Władysława Korniłowicza był druzgocący. Adam został uznany za niezdolnego do prowadzenia zastępu, zdegradowany, ukarany publiczną naganą i karną wartą przez cztery zbiórki z rzędu. Sankcje były dla Adama bardziej dotkliwe niż samo pobicie9.

Ciosem dla chłopca była też sprzedaż Łyski, do czego zmusiły rodziców warunki materialne. Organizm Adama osłabł wyraźnie na początku 1918 r. W lutym chłopiec został wypisany ze szkoły, a wiosną choroba całkowicie objęła płuca. Gdy dołączyły problemy z sercem, nawet krótki spacer był wyczerpujący. Rodzice szukali ratunku dla jedynaka w zmianie klimatu. W czerwcu wyruszyli do Nałęczowa, gdzie 30 lipca Adam zmarł. Jak relacjonował wezwany do chorego lekarz:

Zawezwany przez Żeromskiego jako lekarz do Nałęczowa, przyjechałem i zastałem jego syna Adasia leżącego w Chacie w agonii wywołanej przewlekłą gruźlicą płuc. Gdyśmy wracali wśród rozkwitłych czereśni z Chaty do willi Oktawia, dowiedzieliśmy się, iż matka Adasia, p. Oktawia, dostała napadu ostrej psychozy, tak że Żeromski nie miał odwagi wejść do willi. Nie widziałem nigdy tak zrozpaczonego człowieka10.

Późniejsze, powojenne życie rodziny Żeromskich także otoczone jest mgłą tajemnicy i niejasności. Kontakty między Stefanem a Oktawią zostały zerwane, choć żona wciąż śledziła losy męża, dbała o jego dobre imię. Relacje z Mortkowiczem stały się trudne dla pisarza, wymarzony własny dom w źle skomunikowanym ze stolicą Konstancinie niestety nie służył ani dziecku, które miało uczęszczać do szkoły, ani pisarzowi, coraz częściej zmuszonemu do korzystania z usług lekarzy warszawskich. Dlatego pisarz wraz z Anną i Moniką pomieszkiwał w Warszawie u krewnych i znajomych.

Nieco więcej światła na sprawy domowe autora Przedwiośnia rzucają dokumenty związane ze skandalem wokół jego testamentu i miejsca pochówku. Znany dziś wyłącznie w odpisach testament pisarza nakazywał traktować Annę Zawadzką i Monikę jako prawomocne spadkobierczynie majątku pisarza. Oprócz nich dokument uwzględniał prawa Oktawii, której wraz ze zobowiązaniem godnego utrzymania miejsca pochówku Adama, miała zostać przekazana ósma część majątku. Osobiste archiwum pisarz przekazał Polskiemu PEN Clubowi. Wyrażona w testamencie ostatnia wola zmarłego nie była jednak zgodna z ówczesnymi normami prawnymi. Dziedziczenie było w nich określone jako przekazywanie majątku wewnątrz rodziny, osoby spoza rodziny zaś mogły zostać jedynie obdarowane. Obowiązywał jednak limit – dziecku pozamałżeńskiemu można było przekazać jako legat połowę posiadanego majątku. Tymi prawnymi aspektami zainteresowała opinię publiczną młodsza siostra Stefana Bolesława, która zaskarżyła testament i pewnie by sprawę wygrała, gdyby nie fakt, że jednak jako osoba uboga musiała się liczyć z ogromnymi kosztami przeciągającego się w nieskończoność procesu, więc zdecydowała się zawrzeć ugodę. Najprawdopodobniej nie kierowały nią pobudki finansowe. Z zachowanej korespondencji Oktawii Żeromskiej z reprezentującym ją Stanisławem Piołun-Noyszewskim wynika bowiem, że Bolesława pozostawała w konflikcie z Anną Zawadzką i pozew oraz upublicznienie sprawy były jej głównym celem jako środek dokuczenia „żonie” pisarza.

Inną sprawą, ale ściśle związaną z kwestiami majątkowymi, był pochówek pisarza. Tu osobą najbardziej zainteresowaną była Oktawia, która powoływała się na wolę wyrażaną wielokrotnie przez pisarza, że pragnie on spocząć przy swoim synu. Przeciągające się pertraktacje w tej sprawie zakończyły się fiaskiem rodziny – Żeromski został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie. Jego pogrzeb, a właściwie dwa pogrzeby uwłaczały wielkości zmarłego. Zdzisław Adamczyk relacjonuje:

Pogrzeb odbył się w poniedziałek 23 listopada i miał przebieg bardzo skromny. Uroczystości żałobne rozpoczęły się na dziedzińcu zamkowym; uczestniczyli w nich członkowie rządu, parlamentarzyści, władze miasta, pisarze, rodzina Anny. Po modlitwach i przemówieniu ministra Grabskiego w stronę cmentarza kalwińskiego wyruszył kondukt pogrzebowy, prowadzony przez ówczesnego pierwszego superintendenta generalnego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego pastora Władysława Semadeniego i innych duchownych tego wyznania. Prezydent Wojciechowski odprowadził trumnę do bramy zamkowej i dalej w pogrzebie nie uczestniczył. Przedstawiciele rządu, sejmu, senatu i korpusu dyplomatycznego opuścili kondukt przy placu Bankowym; duchowieństwo katolickie w ogóle nie wzięło udziału w pogrzebie. Na cmentarzu mowę nad trumną wygłosił pastor Semadeni, po nim przemówił Wacław Sieroszewski; planowane było jeszcze przemówienie Zenona Przesmyckiego (Miriama), który jednak głosu nie zabrał. Zasłabł na cmentarzu i został odwieziony do domu. Jan Lechoń, który uczestniczył w uroczystościach pogrzebowych do końca, skomentował przemówienia w ten sposób:

„Sieroszewski prawie że nie uznawał Żeremiasza, więc to, co z siebie wydobył na cmentarzu, była to mowa akurat dobra na pogrzeb sierżanta I Brygady. Poczciwy pastor Semadeni mówił tak, jakby Żeromski był prawdziwym kalwinem i niewiele czym więcej. Nie chce się wierzyć, że takie małe sprawki mogły się rozgrywać przy tej trumnie”11.

Podobna w tonie jest relacja Hanny Mortkowicz-Olczakowej:

Śmierć nie zmieniła tej podwójnej wrogości [ze strony ND i ze strony lewicy – W.G.], tego oskrzydlenia przez dwa nieprzyjazne fronty. Piłsudski nie przyszedł złożyć hołdu przy trumnie, nie przesłał kondolencji rodzinie, nie występował na pogrzebie. Prezydent Wojciechowski, zawsze przychylny Żeromskiemu, zaznaczył wprawdzie swój osobisty stosunek do niego, przybywszy o siódmej z rana do domu zmarłego, aby przepędzić samotnie kilka chwil przy jego trumnie. Ale doznał on wielu przeszkód w okazaniu oficjalnego hołdu zmarłemu pisarzowi. Odmówiono mu między innymi prawa występowania jako prezydentowi państwa na pogrzebie kalwina.

Fakt owego przejścia na kalwinizm, którego Żeromski dokonał, aby uregulować swoje stosunki rodzinne, ujawniony dopiero po jego śmierci, rozpętał całą nagonkę klerykalno-reakcyjną. Protestowano w prasie przeciw przyznaniu Żeromskiemu pogrzebu na koszt państwa. Były ogromne trudności z uzyskaniem sali Zamku na kaplicę grobową, w której wystawiono ciało12.

Wiele wskazuje na to, że pochowanie pisarza na cmentarzu kalwińskim miało uwiarygodnić prawo Anny Zawadzkiej do spadku. Trudno było uzyskać unieważnienie małżeństwa w kościele katolickim – procedura ciągnęła się latami. Dlatego zmiana wyznania wydawała się nęcącą drogą na skróty. Pochówek w obrządku reformowanym wpisywał się w opowieść o zawarciu małżeństwa z Anną, a więc jej pełnym prawie do spadku. Władze państwowe nie chciały brać udziału w tych przykrych zajściach o podłożu majątkowym, zwłaszcza w sytuacji, gdy w tle toczyły się rozmowy na temat ostatecznego miejsca pochówku artysty. Przeciągające się pertraktacje spowodowały, że zalutowana metalowa trumna z ciałem pisarza spoczęła w grobie ogólnym w katakumbach i tam przez półtora roku czekała na ostateczne decyzje. Wreszcie, gdy minął maksymalny czas przechowywania zwłok w ten sposób, a rodzina nie zdołała wyprosić u komitetu pogrzebowego, któremu przewodniczył Jan Lorentowicz (reprezentujący interesy Anny Zawadzkiej), lub na nim wymusić pochówku w mauzoleum nałęczowskim, trumnę przeniesiono do grobu indywidualnego w asyście rodziny, przedstawicieli organizacji zawodowych literatów, przyjaciół i publiczności.

Po tylu latach administracyjnie podsycanego oficjalnego kultu Żeromskiego sytuacja po śmierci pisarza i jego pochówek „na raty” w cieniu walki o spadek, a także wciąż żywe urazy wywołane Przedwiośniem przywołują na myśl słowa Norwida: „Każdego z takich, jak ty, świat nie może od razu przyjąć na spokojne łoże”. Pochówek ten stwarza jednak przykre wrażenie wywołane obecnością „Żeromskiego” na pogrzebie. Dziś pogrzeb wielkiego pisarza to moment przeszły, być może zbyt łatwo kojarzony z wielkimi manifestacjami uczuć patriotycznych w czasie funeralnych obrządków po śmierci Piłsudskiego, Wyspiańskiego i tylu innych. Jednak naświetlony zapisami naocznych świadków oraz dokumentami wydobytymi na światło dzienne przez Zdzisława Adamczyka staje w podwójnej perspektywie: biegu życia ludzkiego, o którym wiedzieliśmy tak niewiele, i losu wspólnoty. Ten splot indywidualnego i zbiorowego był najważniejszym zadaniem podjętym przez Żeromskiego w ostatnich latach życia, tematem odczytu zakopiańskiego i ważnym tonem Przedwiośnia. Rozsupłanie tego węzła było wyzwaniem rzuconym pokoleniom wolnej Polski.

Ustalenia Zdzisława Adamczyka poczynione we wspomnianej na początku tego rozdziału książce, a także notowane w komentarzach edytorskich do listów pisarza mają posmak sensacji. Manipulacje i tajemnice – jak zatytułował swoją relację badacz – odsłaniają nieznane do tej pory aspekty formowania się biograficznej legendy Żeromskiego. Trzeba jednak zaznaczyć, że zbyt wcześnie na rozstrzyganie, które wersje opowieści o życiu autora Dumy o hetmanie lepiej oddają i komentują fakty. Zasiany tą książką sceptycyzm wobec opowieści członków rodziny wzywa do ponownego badania archiwów, uruchamia żmudny proces weryfikacji źródeł wiedzy o życiu wielkiego artysty13. Przytoczone tu zarzuty wobec rodziny pisarza uświadamiają nam też dziś, jak bardzo skłonni jesteśmy widzieć w Żeromskim osobę publiczną, skoro zniszczenie listów miłosnych uznajemy za stratę dla kultury narodowej.

1 Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje trud poszukiwań archiwalnych Kazimiery Zapałowej, którego owocem jest praca Rodzina Stefana Żeromskiego w Świętokrzyskiem (Kielce 2003).

2 Z.J. Adamczyk, Żeromski. Pod rozkazami Piłsudskiego [w:] Marzenia, projekty i testamenty Stefana Żeromskiego, red. K. Sobolewska, Warszawa 2016, „Zeszyty Stowarzyszenia im. Stefana Żeromskiego”, nr 6, s. 39.

3 Idem, Manipulacje i tajemnice. Zagadki późnej biografii Stefana Żeromskiego, Warszawa 2017.

4 Jako dowód takiego postępowania Adamczyk przedstawia własną korespondencję z Moniką Żeromską, której przedmiotem były listy Jadwigi Jakimowiczowej. Spis zawartości archiwum wyszczególniał dwa listy od tej adresatki, jeden został badaczowi udostępniony, drugi córka pisarza zachowała dla siebie, uzasadniając swoją decyzję tajemnicą rodzinną. Po jej śmierci w przekazanym Bibliotece Narodowej zasobie archiwalnym owego drugiego listu nie odnaleziono.

5 Z.J. Adamczyk, Manipulacje…, s. 56.

6 Ibidem, s. 35–36.

7 Warto spojrzeć na wspomnienia świadków tamtych dni, aby uzmysłowić sobie, jakie życie wiedli w tym czasie Żeromscy: „Jak ciężkie były sprawy aprowizacji w Zakopanem w tych wojennych latach, a nawet później, świadczą zachowane karty poboru na mąkę, asygnaty na grysik i pięciokilogramowe przydziały cukru wydawane przez powiatowy urząd gospodarczy CK Starostwa z podpisem Suchanka. Upoważniały one Stefana Żeromskiego do nabycia tych produktów w Kółku Rolniczym w Zakopanem. Jeszcze 15 kwietnia 1919 roku za podpisem tegoż Suchanka dostał Żeromski kwit na 15 kg mąki pszennej amerykańskiej i 15 kg cukru, niestety czerwonego. »Biały cukier wydawany jest tylko na receptę lekarską« – wyjaśniał urzędnik Starostwa, obiecując, że postara się o jakiś przydział ze spodziewanego transportu cukru rafinowanego” (H. Mortkowicz-Olczakowa, O Stefanie Żeromskim. Ze wspomnień i dokumentów, Warszawa 1965, s. 286). Warto też ten fragment wspomnień zacytować ze względu na reportaż Na probostwie w Wyszkowie.

8 M. Mironowicz-Panek, Oktawia Żeromska. Portret rodzinny, Lublin 2018, s. 116.

9 Ibidem, s. 134. Tę relację warto zestawić z komentarzem edytorskim Z.J. Adamczyka w: O Adamie Żeromskim wspomnienie, PZ 24, 437–438.

10 M. Biernacki, Stefan Żeromski w Nałęczowie, „Zdrój” (Lublin) 1946, nr 13, s. 3.

11 Z.J. Adamczyk, Manipulacje…, s. 211.

12 H. Mortkowicz-Olczakowa, Wspomnienie, „Życie Literackie” 1955, nr 200, s. 7.

13 Oprócz wspomnianych już książek Marii Mironowicz-Panek i Kazimiery Zapałowej wspomnieć trzeba pracę Jerzego Snopka Ocalić od zapomnienia. Anna i Monika Żeromskie (Warszawa 2013), a także inicjatywę dokumentowania losów rodziny przez potomków Bolesławy Endrych, siostry Stefana (https://www.rodzinazeromskiego.pl/). Wiedzę o biografii uzupełniają prace regionalistyczne, np. Czesława Skonki (Śladami Stefana Żeromskiego na Pomorzu, Gdańsk 2001) i Macieja Pinkwarta (Stefan Żeromski. Prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, Nowy Targ 2018).

III Adam – drugi ja

Czytelnicy współcześni autorowi z przyjemnością oddają się grze w rozszyfrowywanie zależności świata przedstawionego w utworze literackim i świata jego twórcy. Ciekawość, chęć wejścia za kulisy i przyjrzenia się machinerii wyobraźni wydają się niewinną igraszką człowieka spragnionego autentyczności, który rozpoznając fakty z życia pisarza i życia społecznego, czuje się tak, jakby oglądał sąsiada i własną ulicę w telewizji. Ta potrzeba wiarygodności sztuki okazuje się jednak groźną pokusą, gdy wybucha skandal. Obnażona w dziele sztuki rzeczywistość jest bowiem niezgodna z wyobrażeniami i wartościami czytelnika, który odczuwa bolesne ukłucie, ponieważ pisarz prześmiewa lub odrzuca świat jego myśli i pojęć, wskazując na inną, jeszcze obcą czytelnikowi wizję rzeczywistości. Tej grze w świat współczesny towarzyszy ciekawość biografii twórcy, wręcz wymaganie, żeby słowa zostały poświadczone zdarzeniami z życia, a poglądy postaci własnym autorytetem.

Badacze i miłośnicy twórczości Żeromskiego doskonale zdają sobie sprawę z głębokiego przenikania się jego życia i poszukiwań intelektualnych z twórczością artystyczną. Niemal każdy motyw w jego książkach został zaczerpnięty ze świata przeżyć pisarza – tak radykalne stwierdzenie ma mocne podstawy i było wielokrotnie przedmiotem badań naukowych. Nie będę referować ich szczegółowych ustaleń, gdyż te odnoszą się do konkretnych utworów i ich fragmentów, lecz pozwolę sobie na dwa przykłady:

Dziękuję serdecznie za list, nie spodziewałam się od Głowackiego odpowiedzi, ale znając Panią, wiedziałam, że Pani napisze mi rozwiązanie męczącej zagadki, bo przecież ja nie wiedziałam, co się stało z Emilem. Pani nas rozumie, że to nie prosta ciekawość była, a tylko niemożliwość pogodzenia się z faktem. Emil stał nam obojgu wciąż w oczach silny, zdrów, tak jak ostatni raz widzieliśmy go nad koszyczkiem wiśni. My, starsi, rozmawialiśmy, on słuchał i w trakcie krótkiej rozmowy spałaszował duży kosz jagód. Pan Głowacki aż krzyknął ze zdziwienia, a on zarumienił się, śmiejąc się, i biła od niego młodość, radość i jeszcze dużo dzieciństwa!!1

I drugi fragment:

Otóż moja myśl jest to nieustanne przeświadczenie, że w Rapperswilu właśnie powinna być urządzona jedna sala wykładowa o Polsce dzisiejszej, o jej pracy, znaczeniu, zmaganiu się i osiągniętej kulturze. Taką salę widzę w tz[w]. „zapisowej sali”, gdzie się mieszczą schody z dołu na pierwsze piętro i z tego piętra na drugie, gdzie jest książka zapisowa gości zwiedzających „muzeum” i obraz Maszyńskiego na suficie. Tutaj powinny być rozwieszone w układzie jasnym i logicznym mapy polskie w chwili rozbiorów, za Księstwa Warszawskiego, za Królestwa i dzisiejsze. Następnie wielka mapa etnograficzna rozmieszczenia plemienia polskiego oraz mapy Ameryki i Parany. Dalej mapa Komisji Kolonizacyjnej z zaznaczeniem jej nabytków oraz mapa Chełmszczyzny z jej zakusami. Te mapy szłyby górą wokół sali. Niżej szedłby szereg tablic graficznych z wykazem ludności w całej Polsce, w dzielnicach i na emigracji, w Ameryce, Paranie, w wielkich miastach, jak Paryż, Berlin, Wiedeń, Petersburg, w Westfalii i Danii. Następnie tablice co do oświaty w Królestwie, w Poznańskiem, w Galicji, na Szląsku. To samo co do Ameryki. Następnie rolnictwo w dzielnicach – przemysł – rozwój stowarzyszeń rolniczych, przemysłowych, kooperatyw, kulturalnych, stan pijaństwa i trzeźwości, emigracji i parcelacji, stan handlu polskiego i żydowskiego itd. Ramy obrazów byłyby tak urządzone, żeby z roku na rok grafiki mogły być zmieniane przez zasuwanie. Oprócz tego w tejże sali powinny być umieszczone w rogach tz[w]. wiatraki do ulokowania w nich fotografii – zamków królewskich na Wawelu, w Warszawie, Łazienkach, katedr, kościołów, budowli artystycznych, pomników, uniwersytetów, politechniki, akademii handlowej, szkół nowych i nowego typu, kliniki, muzeów, kopalni, fabryk. Na szafie, którą należałoby zrobić specjalnie, leżałyby teki mieszczące fotografie bardziej szczegółowe, a więc typy etnograficzne, zabytki budownictwa. Te rzeczy gromadziłyby się same przez się i tworzyły zawiązek działu, który powinien przy Rapperswilu powstać, to jest muzeum społecznego. Z czasem utworzyłaby się kolekcja, która stanowiłaby skarb nieoceniony dla badaczów. Ta sala byłaby również zawiązkiem sekcji socjologicznej, którą stanowczo utworzyć należy dla utworzenia socjologii polskiej, której przecie nie ma ani śladu. To byłoby właśnie zdejmowanie zasłony z bolesnej twarzy Polski dzisiejszej2.

Młodzieniec, o którego samobójstwie doniosła Oktawii Żeromskiej Alina Sacewiczowa, to Emil Trembiński, sierota przygarnięty przez rodzinę brata Oktawii Głowackiej, czyli żony Bolesława Prusa. To jego psoty nałęczowskie inspirowały scenę ze swawolnym Dyziem w Ludziach bezdomnych, Prus zaś utrwalił je jako wybryki Psujaka w Faraonie. 18 lutego 1904 r. wówczas uczeń siódmej klasy odebrał sobie życie – pod wpływem zawodu miłosnego zastrzelił się na schodach domu ukochanej. Oto krótkie dopowiedzenie dalszego ciągu i rodzaj prawdy o utrwalonym w powieści odłamku dawnego życia.

Drugi z cytatów z kolei wyprzedza tekst Przedwiośnia. W tym pisanym dziesięć lat przed publikacją powieści liście dotyczącym spraw Rapperswilu pojawia się idea wystawy o Polsce współczesnej, która później przybierze postać książki pisanej po godzinach pracy urzędniczej przez Gajowca, z pomocą Cezarego3.

Przenikanie okruchów rzeczywistości do tekstu literackiego przybiera różne formy. W pierwszym wypadku sytuacja rzeczywista z kręgu towarzyskiego zainspirowała fragment powieści i tylko wtajemniczeni lub po prostu świadkowe zdarzeń nałęczowskich rozpoznali w literackim przedstawieniu postać autentyczną i tylko ich mogłoby obejść późniejsze dokończenie tej historii. Magia tego typu identyfikacji bywa zwodnicza. Oto na przykład scena poznania Xeni Granowskiej przez Ryszarda Nienaskiego osobom bliskim rodzinie wydawała się literacką transpozycją momentu zawarcia znajomości pisarza z młodą malarką Anną Zawadzką. Podobieństwo jednego motywu i jednej sytuacji, uogólnione do utożsamienia postaci literackiej i osoby żywej, którą pisarz uznawał za swoją żonę, prowadzi do jakże niesłusznego wniosku, że paryskie perypetie Nienaskiego oddają zabiegi zazdrosnego pisarza o względy młodej i pięknej artystki. Stwierdzenie takie oznaczałoby, że paryskie życie Xeni, które w języku moralności mieszczańskiej należałoby nazwać rozwiązłym, daje obraz konduity żony pisarza. Wniosek taki jest daleko idącym nadużyciem i po prostu pomówieniem Anny4.

Bywało jednak i tak, że takich rozpoznań własnego wizerunku w dziełach Żeromskiego dokonywano w oczekiwaniu pewnych korzyści czy choćby tylko odrobiny rozgłosu. Oto na przykład początkujący literat Stanisław Strumph-Wojtkiewicz zadenuncjował siebie jako pierwowzór Cezarego:

Jest niewątpliwie coś żenującego w przyznawaniu się do czegoś podobnego, nawet dziś, po wielu latach, kiedy i z własnej praktyki pisarskiej wiem, że pisarz czerpie nieraz wątki, charaktery i sytuacje z autentycznych przeżyć ludzkich. Wówczas jednak, gdy odczytywałem Przedwiośnie po raz pierwszy, moje pomieszanie było bezgraniczne. Bladłem i czerwieniłem się na przemian, niby pojmany na gorącym uczynku przypuszczeń, które nie tyle hańbią, ile ośmieszają. Dokonałem pewnego wysiłku, żeby sobie wyperswadować jakieś tam rzekome pokrewieństwo z bohaterem powieści. Przeglądając raz jeszcze książkę, stwierdziłem, że przecież z Baryką działo się inaczej niż ze mną: on nie zdawał matury, ja zaś ją zdałem, ojciec Cezarego był nafciarzem, podczas kiedy mój ojciec był sędzią i bynajmniej do wojska powołany nie został, ja sam podczas wojny służyłem nie w piechocie, lecz w kawalerii, no i tak dalej… Jednakże sporo innych okoliczności zupełnie wyraźnie świadczyło na rzecz podejrzenia, a raczej pewności, że w jakiś dziwny sposób Żeromski korzystał z dowolnie przeinaczonych realiów związanych z moją rodziną. […]

Przy czarnej kawie wytoczyłem wtedy przed pisarza to wszystko, co w przeciągu kilku ostatnich godzin we mnie pod wpływem Przedwiośnia narosło. Zadałem szereg pytań co do pochodzenia powieściowych realiów i postaci. Opowiedziałem, co w Przedwiośniu łączy się ze mną czy moim domem, co jest rozbieżne. Zaatakowałem pisarza za to, co młodzieńcowi wydawało się sztuczne albo prymitywne, jeśli chodzi o fabułę i problematykę. Żeromski słuchał mnie bardzo uważnie, z wielkim zaciekawieniem, a w pewnej chwili, uśmiechając się, zawołał: „A więc to pan jest tym sławnym Stasiem Strumphem z Baku?” […]

W pewnym sensie mój domysł okazał się trafny. Żeromski istotnie otrzymał informacje o środowisku – jak je nazywał – „bakuńskim” od dwu polskich matron, które długo w Baku mieszkały. Paniami tymi były: doktorowa Przedborska, matka dwu synów, oraz doktorowa Czarnocka (lub Czarnecka?). Obie te panie odwiedzały Żeromskich w Konstancinie. Przesiadując na werandzie, na wyścigi opowiadały mu o życiu polskiej kolonii w Baku, a więc oczywiście i o tamtejszej młodzieży, o jej losach rewolucyjnych i wojennych. Stąd – wyjaśnił Żeromski – poznał on „bakuńskie” tło i dowiedział się tylu rzeczy o nas, o naszym prawdziwym życiu, że można było z tego materiału wysnuć fabułę. Naturalnie – mówił pisarz – tworzyłem swoich bohaterów na nowo, nie kopiując niewolniczo z natury, lecz nadając im własne charaktery i własną historię. Czasami tylko zbliżają się one do osób autentycznych, a to przez cząstkowe zbieżności faktyczne…5

Zapewne gdyby Strumph-Wojtkiewicz odniósł sukces artystyczny na miarę Miłosza lub Gombrowicza, historycy literatury odnaleźliby wszystkich żywych świadków i odgrzebali każdy dokument weryfikujący owe sensacje. Tak się jednak nie stało i do podobnych denucjacji mamy – niepoparty badaniami źródłowymi – stosunek ironiczny, który najprościej wyraził sam pisarz: „to pan jest tym sławnym Stasiem?”. Dochodzenie zależności między faktami historycznymi, biograficznymi, obyczajowymi a sensem dzieł artystycznych bezsprzecznie należy do zadań historyków literatury, jednak zachowują oni wobec swoich skojarzeń daleko posuniętą rezerwę, co nie jest cechą lektury niefachowej, do której niezbywalnych praw należy ekscytacja własną konkretyzacją.

Inne problemy stawiają przed czytelnikami rozpoznania nawiązań do tekstów przywoływanych w utworze, zwłaszcza do toposów pisarstwa tego samego autora. Cytowany fragment listu do Artura Śliwińskiego, po którym Żeromski jeszcze kilkakrotnie podejmował w korespondencji z różnymi osobami ideę i układ owej sali statystycznej6, wskazuje na zjawisko przenikania do tekstu literackiego myśli i słów należących do sfery prywatnej lub działalności publicznej artysty. Dzienniki, a potem listy pisarza stanowią pierwszorzędny materiał badawczy wyjaśniający intencje autora i dokumentujący rozwój jego koncepcji artystycznych i intelektualnych. Wydarzenia i teksty same układają się w szeregi, na przykład: pisarz w czasie podróży po Włoszech odwiedza Florencję, gdzie ogląda obrazy Fra Angelica, potem w notatkach lub w liście opisuje obraz tego malarza, wreszcie w powieści bohater ogląda ten sam obraz, a opis jego wrażeń zawdzięcza sporo wcześniejszemu prywatnemu zapisowi twórcy. Łatwość stosowania tego schematu do cudzych słów i ocen wplecionych w tekst powieści prowadziła do przypisywania Żeromskiemu poglądów, które go ciekawiły, irytowały, inspirowały, ale nie były jego własnymi. Ileż się musiał natłumaczyć, że nie uważa Puszkina za pornografa, że odwaga Lenina i jego idea kraju rad robotniczych nie budzą w nim krańcowego entuzjazmu.

Odróżnianie typów odniesień do rzeczywistości pozaliterackiej oraz nawiązań do innych tekstów wymaga niezwykłej ostrożności i każdorazowego określania części wspólnej domniemanego pierwowzoru i przedstawienia literackiego. Zadanie takie bywa szczególnie trudne, gdy materiał historyczny lub wspomnieniowy jest szczupły, a analogie odległe. Bardzo trudno dziś uchwycić związek pojedynczej frazy z artykułem prasowym, przypadkową sytuacją nieutrwaloną w zapisach prywatnych. Na tle takich pojedynczych, epizodycznych inspiracji i gier intertekstualnych rysują się jednak struktury bardziej trwałe i rozbudowane, które przez lata wywierały wpływ na wyobraźnię twórczą i poszukiwania intelektualne pisarza. Do takich punktów odniesienia należy zaliczyć z pewnością osoby bliskie pisarzowi w różnych okresach jego życia: Faustynę Morzycką, Jana Wacława Machajskiego oraz syna pisarza Adama. Dziś postacie te i ich związki z pisarstwem Żeromskiego wymagają przypomnienia.

Faustyna Morzycka, nauczycielka poznana w Nałęczowie, stanowiła pierwowzór tytułowej postaci opowiadania Siłaczka. Była córką zesłańca urodzoną w czasie drogi na Sybir w więzieniu w Tambowie. Jej ojciec Julian Morzycki był setnikiem powstańczym, zaprzysiężonym przez Komitet Wołyński w Żytomierzu. Jego epopeja powstańcza szybko zakończyła się w wiele mówiących okolicznościach: z organizowanego przez niego stupięćdziesięcioosobowego oddziału na miejsce zbiórki przybyło zaledwie 36 żołnierzy, którzy wkrótce zostali wyłapani przez chłopów przygotowanych na bunt panów polskich, pobici i przekazani policji.

Zesłańcze losy Morzyckich naznacza rozpad rodziny – matka wróciła do kraju z córkami i mimo nieprzeprowadzenia procedury rozwodowej zamieszkała w Petersburgu z adwokatem Marcinem Wrońskim. Opiekę nad dziewczynką sprawował ojciec chrzestny Fortunat Nowicki, dzięki któremu zaczęła ona edukację na pensji Henryki Czarnockiej, uczennicy Narcyzy Żmichowskiej, gdzie wykładali Bronisław Chlebowski, Wacław Nałkowski, Ignacy Redliński i Władysław Smoleński. W 1882 r. dostała patent nauczycielski i wraz z siostrą Różą trafiła do konspiracyjnego Koła Oświaty Ludowej kierowanego przez Kazimierza Promyka (Konrada Pruszyńskiego). Jednym z celów organizacji było tworzenie materiałów dydaktycznych i rozdawanie ich na prowincji. Od 1883 r. Faustyna pracowała w Nałęczowie, gdzie jej opiekun był współwłaścicielem spółki uzdrowiskowej.

Od września 1890 r. Żeromski mieszkał w Nałęczowie. W 1891 r. w „Głosie” ukazała się Siłaczka. Potem Żeromscy przebywali w Rapperswilu, a ich powrót w 1896 r. oznaczał konieczność opuszczenia przez Faustynę intratnej posady kasjerki w administracji uzdrowiska, gdyż stanowisko to miała objąć Oktawia. Biografowie podejrzewają, że Morzycka była zakochana w pisarzu, o czym mają świadczyć zapisy w pamiętniku jej matki, gdzie zostały odnotowane ataki nerwowe córki z powodu nieszczęśliwej miłości do człowieka żonatego.

Dalsze losy Faustyny są związane z Warszawą, gdzie za pieniądze przesłane przez ojca uruchomiła księgarnię nakładczą, w której sprzedawała własne książki popularnonaukowe dla dzieci i młodzieży. Po jej zamknięciu wyjechała do Genewy.

Drogi jej i Żeromskiego splatają się ponownie w 1905 r., gdy zostaje wydane zezwolenie na nauczanie w języku polskim. Legalizacja oświaty pozwala na założenie Towarzystwa Oświatowego „Światło”, w którego prace nauczycielka włącza się całym sercem, o czym świadczy zapisana przez nią deklaracja:

Wracam tu z nowym postanowieniem poświęcenia reszty życia pracy dla dobra tego zakątka mej Ojczyzny, tej ziemi, na której spoczęli moi najbliżsi i najukochańsi. Pragnieniem moim jest roznieść w tej okolicy nieco światła, bo wierzę w olbrzymią potęgę oświaty […], pragnę, aby pierwszą zasadą, dewizą i systemem mej szkoły była miłość. Zawsze za najlepszą wychowawczynię dziecka jest uważana matka […]. Bo je najbardziej kocha. Nie posiadając własnych dzieci, pragnęłabym przelać na powierzoną mej pracy dziatwę te uczucia miłości macierzyńskiej, jakie są złożone w sercu każdej uczciwej kobiety. Sądzę też, że zdołam rozbudzić w duszach powierzonej mi dziatwy dążenia do wszystkiego, co dobre i piękne7.

W tym czasie praca pochłania ją bez reszty: szkołę prowadzi od 9.00 do 16.00, potem, od 17.00 do 19.00 – zajęcia dla kobiet i dziewcząt, od 21.00 daje lekcje przedmiotów podstawowych dla uczniów okolicznych szkół: zabawkarskiej i koszykarskiej. Ponadto angażuje się w organizację teatru amatorskiego, wykłady Uniwersytetu Ludowego, odczyty dla kuracjuszy, prace Związku Towarzystw Samopomocy Społecznej, jeździ do okolicznych miejscowości zakładać biblioteki, czytelnie i świetlice wiejskie. Od 1907 r. jest główną organizatorką kursów wakacyjnych dla nauczycieli.

Ogromny wysiłek włożony w te prace niweczą czasy reakcji carskiej po stłumieniu rewolucji. Po raz pierwszy Morzycka zostaje aresztowana w maju 1907 r. Ucieka z aresztu w Zamku w Lublinie dzięki akcji PPS-Frakcji Rewolucyjnej. Drugie aresztowanie, połączone z brutalną rewizją, skutkuje zamknięciem w X pawilonie Cytadeli warszawskiej, skąd wykupuje ją matka. Tym razem Morzycka nie wraca do Nałęczowa, lecz przez Kraków udaje się do Zakopanego. W Galicji przyłącza się do Organizacji Bojowej PPS i przechodzi przeszkolenie w posługiwaniu się ładunkami wybuchowymi. 10 października rzuca bombę w kierunku generała Lwa Uthofa, pomocnika do spraw policyjnych warszawskiego generała-gubernatora. Udaje się jej ujść przed obławą policyjną. Chroni się na Kijowszczyźnie, a potem w Charkowie. Wreszcie wraca do Krakowa, gdzie w 1910 r. popełnia samobójstwo.

Zapewne dalekim echem tej znajomości sprzed lat są niezwykłe sceny w Charitas, w których podczas ostrzału artyleryjskiego wiejska nauczycielka prowadzi lekcję arytmetyki.

Jan Wacław Machajski był kolegą gimnazjalnym Żeromskiego. Znajomość tę poświadczają wpisy dziennikowe już z 1882 r., a więc z czasu, gdy pisarz przeżywał chorobę ojca, konflikt siostry z macochą, pierwsze problemy finansowe i gdy pojawiy się zaczątki ambicji literackich. Zapisy młodego pisarza składają się na portret młodzieńca zdolnego, klasowego prymusa i stałego kandydata do złotego medalu, człowieka o rozległych horyzontach myślowych, ale robiącego wrażenie zbyt wcześnie dojrzałego, nad miarę poważnego. Rówieśnicy zachowywali wobec Machajskiego szacunek i dystans. Andrzej Radek, bohater Syzyfowych prac, po tym pierwowzorze odziedziczył podstawowy kontur osobowości: wytrwałość, upór i nieugiętą dumę, ale również trudności w dostosowaniu się do nowego środowiska i poczucie upokarzającego wykorzenienia. Machajski – w odróżnieniu od Andrzeja Radka – nie był synem chłopskim. Pochodził z ubogiej rodziny urzędniczej. W 1897 r., kiedy ukazała się powieść, rozłam intelektualny między kolegami szkolnymi był już duży, a poglądy Wacka nijak się miały do idei społecznego awansu chłopa do warstwy inteligenckiej.

Jeszcze w 1890 r. Wacław Machajski sporządził notatkę z odczytu innego kolegi gimnazjalnego Zygmunta Wasilewskiego, późniejszego działacza Narodowej Demokracji, którego entuzjazm miał skłonić socjalistę do wiary patriotycznej. Jednak następne miesiące i kolejne lektury prowadziły go ku poglądom radykalnym. 14 kwietnia 1891 r. Machajskiego złapano w okolicach komory celnej Baran na granicy Rosji i Austro-Węgier. Miał przy sobie ulotki wzywające do obchodów rocznicy Konstytucji 3 maja. Zasądzono cztery miesiące w więzieniu „Pod Telegrafem” i utratę prawa pobytu w Austrii. Zapewne z tym zdarzeniem jest związany pseudonim literacki kolejnego wcielenia Machajskiego w twórczości Żeromskiego: Jan W. All-de-Baran.

Następne spotkanie z Żeromskim miało miejsce w Genewie w styczniu 1892 r. Pisarz relacjonuje je w liście do żony i nie kryje rozczarowania. Wspomina, że przyjaciel się bardzo zmienił i nie można z nim się już zejść po bratersku jak dawniej, stał się obcym człowiekiem i doktrynerem. Potem na kilka lat kontakt się urwał, aż do 1904 r., kiedy Żeromski odebrał list nadany w Genewie. Machajski znalazł się w Szwajcarii po półtorarocznym więzieniu w Cytadeli, po pół roku w petersburskich Kriestach oraz ośmiu latach zesłania na Syberii. Wspomnieniem przyjaciela z tamtych czasów jest postać Bezimiennego ze Snu o szpadzie – pielgrzyma-wędrowca, a zarazem terrorysty, spiskowca, żołnierza i męczennika zdradzonego przez wszystkich, którego snom dochowa wierności tylko poezja.

W 1907 r. dawni przyjaciele spotkali się w Krakowie. Machajski uciekał z Rosji porewolucyjnej. Rozmowa, którą odbyli w restauracji pensjonatu Zacisze, dała impuls twórczy dialogowi Czarowica z Zagozdą w Róży (Sprawa pierwsza). Zawiera ona istotne punkty idei kształtowanej przez przyjaciela. Zmieniła się więc od tej pory zasada funkcjonowania Machajskiego jako pierwowzoru sytuacji literackich: wcześniej był głównie przyjacielem i wcieleniem typu postawy i losu, teraz otrzymał prawo głosu:

[Zagozda:] Człowiek w miękkie szaty odziany – to co innego niż człowiek w przepoconej koszuli, w brudnej sukmanie i cuchnącym kożuchu. Mularz z rękoma chropawymi od zaschłego wapna i parlamentarny mówca z atłasowymi dłońmi – to tylko na pozór ta sama falanga ludu. Socjalistyczny poseł do parlamentu, pobierający dziesięć rubli czy guldenów dziennie, i nędzarz ze zdartymi od pracy dłońmi, głosujący posłusznie na parlamentarnego towarzysza – to zabawne kłamstwo towarzyskie. […]

Ja należę do ludu wszystkim, co we mnie jest z ducha. Nie chcę uznać w sobie i kultywować świadomości dziedzictwa przemocy, tradycji gwałtów nad ludem. Dawno ze siebie tę roślinę wyrwałem i zdeptałem nogami. Nie chcę należeć do narodu, jeżeli do niego należy prawo tyranii i gwałtu nad ludem. Tam, gdzie stoi ostatnia zagroda nędzarza, mówiącego z prawieków chłopską swoją, polską mową, biegniecie teraz po ratunek, aby wam zgniły jego barłóg wytknął granice państwa, gdy was zawiodły wszystkie pańskie wymysły: racje stanu i stany posiadania. Wpatrujecie się oczyma ślepymi z bólu w mądrość i moralność panów z Berlina, Petersburga, Wiednia i Pesztu, ażeby ją wszczepić w siebie. Ale polityczne szalbierstwa myśli o wyższości Niemca nad Polakiem, Polaka nad Rusinem, Madziara nad Chorwatem i Słowakiem – mijają w czasie. Lud zostaje wiecznie. Przetrwał Rzymian, przetrwa Niemców i Madziarów. […]

Polska! Wieczny romans Mochnackiego… A jaka jest główna intryga i wewnętrzna treść romansu? Czy znowu nie wielkopański najazd na chłopstwo ruskie i litewskie, czy znowu nie przemoc nad Żmudzią i Żydostwem?8

Postać dramatu łączy zaczerpniętą z pism mistycznych Słowackiego i z filozofii czynu Augusta Cieszkowskiego romantyczną koncepcję kształtowania zbiorowego losu z bezwzględną krytyką Polski i polskości wynikającą z odrzucenia kategorii etnicznej narodu. Dla Zagozdy Polska to wieczny romans Mochnackiego, źródło przemocy, z czym Żeromski nie mógł się zgodzić. Symboliczna scena, w której Bożyszcze staje nad śpiącym Zagozdą i upuszcza na jego pierś różę, to pożegnanie przyjaciela z młodości – zetowca, głosowicza, mistrza i powiernika.

To jednak nie koniec wzajemnych kontaktów i inspiracji literackich. W Nawracaniu Judasza i Zamieci poglądy Machajskiego wyznaje Żłowski i jest to najobszerniejszy ich wykład, poddany jednak specyficznej interpretacji autorskiej: w świecie walki dobra ze złem bunt Żłowskiego wyznacza trzecią drogę, na której ideały humanitarne, wiedza o prawidłach społecznych, świadomość klasowa czy inteligenckie żądania swobód demokratycznych nie mają żadnego znaczenia. Akt rozpaczy bohatera czerpie impet z autodestrukcyjnej siły natury i społeczeństwa, jest emanacją podświadomego pędu ku śmierci, dostrzegającego jedno: krzywdę człowieka, poza którą nie ma nic pewnego. To jedyny punkt odniesienia prowadzący niechybnie ku zemście. Jak zaznacza Daniel Zych:

W niełatwym polskim dyskursie Żeromskiego Machajski był koniecznym domknięciem wachlarza postaw, elementem skrajnym. Otwierał możliwość rozwiązań ostatecznych, wykazywał konieczność zmian, a jednocześnie uwidaczniał ich konsekwencje. Radek śpiewający rewolucyjną pieśń, bezimienny żołnierz, Zagozda, pełen cierpienia, które miało przeobrazić świat, Żłowski, prorok destrukcji i negacji – to postacie, które łączy zasadnicza ciągłość rozwoju. Wszyscy oni wypowiadali prawdy trudne, ale artykułowane społecznie. Byli głosem ludzi cierpiących; głosem tych, którzy utracili nadzieję. Jednak bezkompromisowość w głoszeniu krzywdy i zemsty doprowadziła nieuchronnie do doktrynerstwa: w ten sposób ci, którzy ostrzej widzieli rzeczywistość, unieruchamiali ją. Rozum żywy, rozum współczujący, rozum miłosierny stawał się rozumem dogmatycznym9.

Żeromski nie szczędził przyjacielowi słów krytycznych, otwarcie nie zgadzał się z jego poglądami, ale nigdy nie potępił poszukiwań intelektualnych dawnego kompana. Poświadczał przyjaźń, udzielając bezzwrotnych pożyczek, starając się o posady, wpływając na opinię publiczną, gdy Machajski trafił do więzienia posądzony o działalność terrorystyczną. Mimo odmienności poglądów pisarz podziwiał bohaterską postawę człowieka zbuntowanego przeciw wszystkiemu. Człowieka, który w młodości podążał ku nurtowi patriotycznemu, ale się od niego odwrócił, bo to nie była jego ścieżka. Gdy zaś przystąpił do międzynarodowego socjalizmu, wpierw przeszedł okres gorliwej wiary, by następnie na zesłaniu syberyjskim zwrócić siłę swojego intelektu przeciw tej ideologii.

Wydaje się jednak, że stałość uczuć pisarza, którą tak łatwo mogły podkopać odmienność zapatrywań ideowych oraz uciążliwe prośby o wsparcie finansowe, podtrzymywało przeczucie istotnej racji przenikającej życie i światopogląd towarzysza lat młodzieńczych. Być może Żeromski wyczuwał szóstym zmysłem dalszy ciąg losu przyjaciela, widział proroczy wymiar jego idei, który miał się objawić dopiero wiele lat po śmierci ich obu.

Machajski już w czasie pierwszego pobytu w Genewie odkrył, że między zachodnim syndykalizmem i socjalizmem a myślą wschodnią pojawia się rozdźwięk. W Szwajcarii mit proletariusza dawno rozpadł się pod wpływem analiz socjologicznych ukazujących wielowarstwowość klasy robotniczej, która im lepiej uposażona, tym mniej stawała się skłonna do działań radykalnych, a chętniej podejmowała parlamentarne i ewolucyjne kroki w celu budowania socjaldemokracji. Na Zachodzie pod koniec XIX w. jeszcze tylko anarchiści upajali się wizją pożogi ogarniającej świat. Marksiści snuli już wówczas analogię z jajkiem, w którego kapitalistycznej skorupie dojrzewa kurczę socjalizmu, mające wykluć się w odpowiednim dla siebie momencie.

Świat Machajskiego, świat Wschodu, pozbawiony arystokracji robotniczej wspierającej parlamentaryzm, nie wytwarzał możliwości jakiejkolwiek ugody z państwem. Jeszcze jako młodzieniec, przebywając w Cytadeli, autor Robotnika umysłowego dowiedział się o powstaniu PPS – uznał ten fakt za krok wstecz, oddalający od wielkiego zadania rewolucji. Oddanie się prawom nieuchronnego postępu było dla niego rezygnacją z czynu na rzecz pozostania na łasce opatrzności historycznej. W więzieniu i na zesłaniu rozwijał własną ideologię, wschodnią wersję syndykalizmu, która wskazywała na zasadniczy błąd marksistów. Przyjmowali oni uproszczony podział społeczeństwa według kryterium ekonomicznego na burżuazję dysponującą środkami produkcji i proletariat, a tym samym pomijali istnienie drobnych posiadaczy kapitału, warsztatów oraz obsługującej ich grupy inteligencji, która miała prawo zasiadać przy pańskim stole. Tymczasem to właśnie ta grupa wydawała mu się jedyną (poza burżuazją) zdolną sprawować rządy. Tak pojęta inteligencja została pominięta przy podziale władzy i zysków i w drugiej połowie XIX w. odwracała się od warstw posiadających, by zaoferować swoje usługi robotnikom. W zamian za przywództwo obiecywała wspólny udział w rządzeniu, by po urzeczywistnieniu się tego planu dzielić czas oczekiwania na pełnię władzy ludu pracującego na kolejne etapy, przedłużające się w nieskończoność reformy i plany dziesięcioletnie, a w tym czasie piastować intratne stanowiska kierowników, inżynierów, dziennikarzy.

Przewidując ten proces, Machajski zapowiedział rewolucję menadżerów – jak nazwał to zjawisko James Burnham – czyli rozrost władzy anonimowych, pozbawionych idei biurokratów realizujących interesy kapitału i państwa, których władza opiera się na kontroli technicznej i organizacyjnej, nie politycznej. Przewidywał tym samym przejście na Zachodzie socjalistów demokratycznych w kierunku lewicy liberalnej, a w krajach komunistycznych wytworzenie się kasty biurokratycznej powiązanej z partią – ostatecznie zaś na całym świecie trwanie problemu nędzy. Przeczuwał, że w retoryce socjaldemokracji ludzie najbiedniejsi, proletariat bezrobotnych, przeistoczą się w lumpenproletariat, czyli grupę obiboków i półkryminalistów niegodnych współczucia.

Istotę tego zjawiska stanowiło przewidywanie dalszego losu elit intelektualnych. Autor Zmowy robotniczej uznawał wykształcenie za taki sam kapitał jak posiadanie kopalń lub fabryk i wyciągał z tego wniosek, że wywłaszczenie powinno dotyczyć także i tej formy władzy i własności. Dla piewców cywilizacji i kultury życie z cudzej pracy wydawało się tak samo istotne jak dla właścicieli gruntów i środków produkcji. Machajski wiedział, że nadwyżki wypracowane przez robotników inteligencja przeznaczy na edukację swoich dzieci, czyli będzie strzegła interesów własnej grupy. Jego wzywanie do uspołecznienia środków intelektualnych przypomniano w czasie czystek antyinteligenckich w ZSRR w latach trzydziestych, gdy stawiano postulat stworzenia nowej inteligencji o rodowodzie chłopskim i robotniczym, stanowiącej trzon tak zwanej New Class, czyli politycznego i biurokratycznego aparatu przemocy sowieckiej.

W 1918 r. Machajski porzucił Zachód i podążył do Rosji rewolucyjnej. Tam przyjął posadę korektora w piśmie „Narodnoje Khoziaistwo” (narodowa gospodarka), w czym można dostrzec znak, że pogodził się z bolszewikami, zrezygnował z samodzielnego aktywizowania do Zmowy Robotniczej.

Adam Żeromski urodził się 8 września 1899 r. w Warszawie. Był dzieckiem wyczekiwanym, tym bardziej że Oktawia prawdopodobnie wcześniej poroniła. Przyczyną domniemanej utraty ciąży były trudne warunki bytowe Oktawii i Stefana w Rapperswilu. Tak więc trudności finansowe od początku towarzyszyły ojcostwu Żeromskiego i stanowiły czynnik wpływający na jego wybory życiowe. W liście do Henryka Bukowińskiego z 28 września 1899 r. pisał: „Urodził mi się syn. Teraz trzeba będzie więcej zarabiać, toteż smaruję po całych dniach te głupie powieści”10. Potem do trudności z zaopatrzeniem rodziny dołączyła troska o zdrowie syna, która nabrała dramatycznego wymiaru po zakażeniu płuc chłopca gruźlicą. W latach zakopiańskich kłopoty aprowizacyjne i lokalowe niekorzystnie wpłynęły na zdrowie jedynaka, doprowadziły do nasilenia choroby, która okazała się śmiertelna. Zabiegi wokół finansów i zdrowia syna były częścią przyjętej przez Żeromskiego roli głowy rodziny, to znaczy osoby biorącej odpowiedzialność za wszystkich jej członków.

Literacki życiorys Adama nie został jednak ukształtowany przez pisarza zgodnie z konwencją dramatu o rodzinie mieszczańskiej, w której kłopoty materialne rozgrywają się w cieniu romansu ojca, nerwicy matki i ścierania się tradycyjnych ról społecznych z nurtami emancypacyjnymi. Z tego powodu, mówiąc o Adamie, nie chcę poszukiwać śladów życia domowego Żeromskich w zapisach literackich i intymnych. Utrwalony przez autora Popiołów wizerunek własnego dziecka mówi o czymś innym.

W sposobie postrzegania przez Żeromskiego syna oraz roli ojca od samego początku uwidacznia się związek z literaturą. Zaraz po otrzymaniu wieści o narodzeniu pierworodnego pisarz żartobliwie przekazuje żonie gratulacje kolegów literatów: „Witkiewicz i wszyscy znajomi tutejsi przesyłają Ci serdeczne powinszowania za takiego dużego syna. 15 funtów! Jeszcze chyba żaden powieściopisarz takiego dużego utworu nie wydał”11. W kolejnym liście donosił: „Jakiż jestem szczęśliwy, że już wróciłaś do domu z tym syneczkiem najmilszym, który chciałbym, żeby nazywał się Adam, bo pod cieniem naszej miłości dla Mickiewicza się począł”12. Wybór imienia poświadczał niezwykły patronat nad losem chłopca.

Dla epoki nazywanej neoromantyzmem patronat Mickiewiczowski miał specyficzne znaczenie. W sposobie podjęcia tradycji romantycznej w epoce Młodej Polski zarysowywały się dwa nurty. Pierwszy z nich łączył się z Juliuszem Słowackim, szczególnie jako autorem pism mistycznych, ucieleśnieniem uniwersalnego wymiaru kultury romantycznej związanej z idealistyczną filozofią niemiecką. Natomiast mesjanizm Mickiewiczowski towarzyszył wtajemniczeniu jednostki w misterium narodu i wyznaczał jako cel działań czyn narodowowyzwoleńczy. W tym duchu Żeromski pojmował swoje obowiązki ojcowskie – przede wszystkim jako działanie w sferze kształtowania moralnego charakteru jedynaka i jego formacji światopoglądowej. Ambicje pisarza były wysokie: „Zrobimy z niego wielkiego człowieka” – wyznawał ciężarnej małżonce13.

Po 1913 r., czyli po narodzinach Moniki, wszystko stało się bardziej skomplikowane. Jak zaznacza Barbara Olech, w komunikacji z najbliższymi (żoną i synem) zaczyna pojawiać się strategia przemilczania, która zastępuje strategię konfesyjną14. Pisarz przyjmuje inną postawę: chce udowodnić, że mimo zmiany jego sytuacji osobistej uczucia względem syna nie uległy zmianie, chce tym sposobem uśmierzyć lęk i niepewność jedynaka. Temu służą wyrazy troski o zdrowie, ale nade wszystko podjęcie przez ojca roli przewodnika życiowego i mistrza wskazującego synowi wartości i postawy, które powinien w przyszłości naśladować. Autor Ech leśnych podejmował w tym kierunku konkretne działania: dbał o edukację Adama, był dumny z jego sportowych i artystycznych talentów.

Z myślą o tym zadaniu Żeromski dedykował swojemu ośmioletniemu synowi Dumę o hetmanie. W geście tym została wyrażona intencja wychowawcza, która staje się czytelna w świetle treści dzieła z 1908 r. Oto podsumowanie interpretacji utworu dokonanej przez Antoninę Lubaszewską:

Artystyczne formuły baroku, widoczne w płaszczyźnie stylistyczno-genologicznej, łączą się ze światopoglądową tkanką utworu. Zapożyczenie tematu z wydarzeń historycznych XVII w. nie było przypadkowe w utworze modernistycznym. Wybrana fabuła dawała możliwość zmierzenia się w jednym dziele zarówno z problemami sztuki, jak i refleksją społeczną, uczynienia z nich sumy artystycznej. Oto właściwa czasom Żółkiewskiego ideologia czynu zbrojnego jako świętego obowiązku, jako powinności religijnej – ujęcie życia jako wiecznego bojowania („żywot chrześcijanina każdego żołnierstwem się zowie” – pisał Skarga), barokowy heroizm – to były źródła mitu narodowego, żywota rycerskiego-polskiego XVII w. Był to czas, gdy rycerz wchodził do idealnego Panteonu, udział w wojnie był traktowany jako indywidualne uczestnictwo człowieka w strategicznych działaniach Boga. Zaś śmierć wojownika była uważana za najwyższą dostępną szlachcicowi formę pobożności. W tym kontekście widziana Duma o hetmanie jest spadkobierczynią, syntetycznym obrazem tradycji reprezentowanej przez patriotyczny mit rycerski, skonkretyzowany w postaci hetmana Żółkiewskiego, oraz spadkobierczynią myśli, które postulował mit dla rzeczywistości historycznej, dalekiej wszakże od spełnienia tych postulatów, rzeczywistości symbolizowanej przez obóz Żółkiewskiego.

Fascynacja śmiercią jawi się tutaj jako konsekwencja myśli, że ostatecznie tylko śmierć jest wybawieniem z rozdarcia duchowego, a także tylko ona może być uwiarygodnieniem wyznawanych idei. Zwłaszcza ten pierwszy aspekt bliski jest rozumieniu śmierci w myśli modernistycznej. Dzieje obozu Żółkiewskiego stały się przejrzystą figurą myślową mającą stanowić odpowiedź na wszelkie pytania dotyczące czynu rewolucyjnego i wyzwoleńczego. Jako czynom historycznym nadaje im pisarz wymiar i wartość równą czynowi sakralnemu, mityzując wydarzenia XVII w., czyni z nich uniwersalny, syntetyczny skrót kondycji ludzkiej i polskiej zarazem. Wielkie polskie charaktery reprezentujące patriotyczny mit rycerski były według tej koncepcji syntezą pierwiastka „ziemskiego” i „niebiańskiego”, świeckiego i sakralnego. Wizja historiozoficzna oparta na wydarzeniach z życia bohatera wzorcowego stanowi symboliczny skrót myśli i dociekań filozoficznych i artystycznych nad wolnością jako wartością absolutną i wolnością jako marzeniem konkretnego narodu. Myśli przeczuwanych i zapoczątkowanych w XVII w. (Skarga), a wykrystalizowanych przez romantyzm i łączonych z nowymi doświadczeniami przyniesionymi przez początek XX w., doświadczeniami, których wewnętrzny związek z tym, co się działo w obozie cecorskim, mógł ostatecznie nasunąć myśl o ich tożsamości, sformułowaną w słynnym zdaniu z Nokturnu – metaforycznym i realistycznym zarazem: „Stary to i zawsze ten sam Żółkiewskiego obóz!”15.

W poetyckim obrazie walki rycerza, człowieka czynu z obozem cecorskim Żeromski stawiał przed synem wymaganie opuszczenia wygodnej nierzeczywistości arkadii ziemiańskich oraz chaosu swarów i podporządkowania się woli czynu, który kształtuje historię. Utwór o takim przesłaniu dedykował swojemu synowi.

Do tego zasadniczego przesłania nawiązywał też w okresie napięcia na arenie międzynarodowej na krótko przed wybuchem wojny. W liście z Florencji z 27 kwietnia 1913 r. ponownie wzywał syna do męstwa:

Wysłałem Ci ładną fotografię tego Dawida Verrocchia, który mię zachwycił, gdym pisał Dumę o hetmanie. Może sobie tę fotografię przyczepisz nad łóżkiem, bo to był przecie najpierwszy i najznakomitszy skaut ów Dawid, młody pasterz, który wyszedł na spotkanie potwornie wielkiego wroga i pokonał go swym młodzieńczym męstwem16.

Kontekst uzupełnia komentarz edytorski profesora Adamczyka.

W 1907 r., w trakcie poprzedniej podróży po Włoszech, Żeromski zwiedzał także Muzeum Narodowe we Florencji; zachwycił się wówczas m.in. posągami Dawida wykonanymi przez Michała Anioła i Verrocchia. Pod datą 24 kwietnia 1907 [r.] zapisał w podróżnym dzienniczku: „Andrea del Verrocchio (1435–1488). Dawid (cudo!). Młodość, potęga. Giovanni Bologna – Merkury. Perseusz – Celliniego. To, co jest dzikiego w zemście i gniewie. Śmierć i zwycięstwo. Oto jest młodość, szczęście zwycięstwa, uniesienie, które się nie chwali. Jego prawa ręka, w której jeszcze kipi i dyszy war krwi, trzyma krótki miecz, lewa podparta w bok. Uśmiech, słuchający okrzyku tłumów”. […] Zapisane w ten sposób ujęcie postaci Dawida z posągu Verrocchia wykorzystał wkrótce w Dumie o hetmanie, w rozdziale Widziadła snu17.

We wzorcach osobowych Dawida i Żółkiewskiego polecanych uwadze syna wątkiem wiodącym jest męstwo czynu, które w szczególny sposób objawia się wobec śmierci. Powiązanie tej obserwacji z figurami straceńców mitologii romantycznej, takimi jak Ordon, wydaje się jednak niesłusznym przypisaniem ojcu chęci posłania syna na misję samobójczą. Aby właściwie pojąć intencje pisarza, należy pamiętać o wymiarze ontycznym cnoty męstwa. W filozofii egzystencjalnej wrzucony w chaotyczny byt człowiek musi wykazywać się właśnie męstwem, aby ugruntować swoje istnienie zagrożone przez wrogi i nieuporządkowany świat. Męstwo wyodrębnia i ugruntowuje jednostkę wbrew rozpadowi wartości i nicości materii, jest podporą tożsamości, warunkiem bycia „ja”.

Ideał męstwa odnosi się więc do sfery moralnej, jak i do społecznego wymiaru ludzkiego życia, spaja je i staje się fundamentem oczekiwanej od syna postawy. Alina Kowalczykowa zwraca uwagę na to, że w przewidywaniach co do przyszłości syna Żeromski obok ojcowskiej miłości stawiał wymaganie, by Adam wyrósł na modelowego, wyśnionego obywatela przyszłej, niepodległej ojczyzny18.

Stało się jednak inaczej. Adam zmarł 30 lipca 1918 r. w Nałęczowie.

Osobistym złożonym przez pisarza świadectwem relacji z synem jest O Adamie Żeromskim wspomnienie. W utworze, napisanym w czasie rekonwalescencji po przejściu hiszpanki w zimie 1918 r., postać dziecka nie ewoluuje – stale jest obdarzona tymi samymi cechami: szlachetnością, dobrocią, odwagą, otwartością na świat, życzliwością wobec innych, a nade wszystko czystością serca. Cechy te nawet u kilkuletniego chłopca uzewnętrzniają się w kontekście politycznym. Mały Adaś uczestniczy na swój sposób w PPS-owskiej konspiracji przed 1905 r., w marzeniach o wolnej Polsce i w wydarzeniach rewolucyjnych w Zakopanem i Nałęczowie. Od najwcześniejszych lat wyznaje specyficzny militaryzm: z kolegą szkolnym rozmawia przede wszystkim o broni, podziwia mundury, zostaje skautem. Idolem jego dzieciństwa jest Napoleon Bonaparte, wielki patron czynu zmieniającego bieg historii:

Rano w dnie świąteczne oddawał się kultowi Napoleona, któremu był wierny niezmiennie. W towarzystwie rzeźbiarza Włodzimierza Koniecznego zwiedzał wszelkie instytucje, gdzie można było zobaczyć „coś z Napoleona”: grobowiec i muzeum u Inwalidów, Louvre, muzeum Carnavalet itp. Tam to te dwie przeczyste dusze, głęboko ze sobą zaprzyjaźnione, znakomitego artysty i entuzjastycznego chłopca, jak na skrzydłach się unosiły, marząc o wielkości i o sławie, śniąc swój krótki sen przed samotracką Nike19.

Innym nauczycielem tradycji wolnościowych był nestor polskiej walki przeciw uciskowi carskiemu Tomasz Teodor Jeż, którego wędrowcy z Polski spotykają w Szwajcarii:

Rycerski starzec opowiadał dwunastoletniemu marzącemu chłopcu o roku 48-ym na Węgrzech, o generale Bemie i generale Dembińskim, o powstaniu 63-go roku, o bitwach, marszach, noclegach w polu, o przygodach i wesołych facecjach wojennych. W sali hotelu Zum Schwan można było widzieć dziwną scenę: starca i chłopca, pochłoniętych przez sen, który się jednemu śnił jako miniona sława, a drugiemu jako jej utęsknione pragnienie20.

W obu tych opisach uderza dziecięce marzenie o sławie i wielkości. Idzie ono przez pokolenia i kształtuje jednostki wybitne. Chłopiec, karmiony tymi opowieściami i legendami, wchodził w wiek męski, gdy Europa szykowała się do wielkich wydarzeń historycznych, a w kraju ożywała nadzieja na odzyskanie niepodległości.

Drogę młodzieńczym wyobrażeniom zastąpiła brutalna wojna. Żeromski nie miał złudzeń co do natury zjawiska dziejowego, które kończyło wiek XIX. Z goryczą człowieka, który sporo już w życiu widział, opisywał naiwność własnego dziecka:

Ci młodzi chłopcy, w przededniu straszliwej wojny ćwiczący się wojskowo, w dzieciństwie swym sposobiący się do boju za ojczyznę, coś jak gdyby przeczuwali w swych czystych duszach, brali na ramiona ciężar niezmierny, podsuwając pod jego ogrom swe młode krzyże. Mierzyli siły na zamiary. Słyszeli, widać, swym słuchem nieskalanym, gdy po nocach „czuwali”, wielkie kucie w ziemi niezbłaganego wojny anioła. Zdawało im się, że ziemia drży i płonie, więc nie ma już czasu ani spoczynku. Dokądś wciąż szli z pieśniami niepodległymi na ustach. Wzniosłe hasła urabiały ich dusze: nie pić alkoholu, nie palić tytoniu, mówić tylko prawdę, unikać zepsucia i wszelkiego świństwa ziemi, pracować fizycznie, samemu robić wszelką robotę, organizować się w braterskie zastępy, ogarniając wszystką młodzież kraju. O Adasiu mówił jego drużynowy piszącemu te słowa, iż jest to – „złoty skaut”. Szacowny tytuł. Ach, gdybyż nie był nabyty kosztem rannego kaszlu i bolesnym zamgleniem oczu! […]

Gdy Moskale podsuwali się aż do Rabki, a patrole ich krążyły pod Bukowiną w pobliżu Morskiego Oka, wskutek jakichś nieporozumień czy konsternacji władz enkaenowych, rozkazujących wówczas w Zakopanem, wydano z góry rozporządzenie niszczenia wszystkiego, co by mogło kompromitować wobec północnych najeźdźców: palić papiery, niszczyć czy zakopywać narodowe odznaki, a nawet palić w piecach mundurami i kapeluszami skautowskimi. Rozkaz ten głęboko uraził dusze młodociane! Nie poniszczono mundurów ani nie spalono papierów! Skoro zaś p. Andrzej Małkowski wrócił ze swej do Warszawy wycieczki poprzez walczące armie, skauci zakopiańscy znowu silnie zostali zorganizowani i wzięci w mocną rękę. Życie na nowo zawrzało. Pracowano za dnia i w nocy. Coś noszono, gromadzono, wytaszczano w góry, dźwigano w głębokim sekrecie z miejsca na miejsce. Raz w raz plutonowy trzeciego plutonu dokądś pędził na Łysce co koń skoczy. A wszystko w wielkiej, najgłębszej, niedostępnej tajemnicy.

Pewnego razu Adaś, wciąż nad czymś pracujący, schylony nad swym warsztatem, jął przygotowywać duży łuk z rozrosłego jałowca, kręcić nadzwyczajnie mocną cięciwę i fabrykować a naklepywać strzały z metalowymi ostrzami. Gdy wielki łuk był gotowy, począł się ćwiczyć w strzelaniu do celu i mimo swego złego wzroku trafiał do tarczy ze znacznej odległości. Wszystkie te przygotowania szły w tempie przyśpieszonym i, widać, na rozkaz z góry. Nie można było dobadać się, co znaczą, a nie wypadało przenikać do tajemnicy skautowej, zaprzysiężonej wobec przełożonej władzy. Dopiero pewna rozmowa na drodze z p. Andrzejem Małkowskim rzecz wyświetliła. Chodziło o rzecz prostą i jasną – o „Termopile”. Pan Andrzej Małkowski postanowił stworzyć w Tatrach Termopile dla Moskwy nadciągającej: nie puścić jej przez Tatry, zamknąć pewne doliny i raczej zginąć ze skautami, niż dopuścić do przekroczenia naszego górskiego kraju. Postanowił uczynić „dzieło straszliwe, heroiczny przykład, który by Polską zatrząsł od krańca do krańca i obudził ją ze snu niewoli”. Gdzieś w pieczarach górskich ukryte zostały zapasy, jakaś broń i jakaś amunicja, a w braku tej broni i amunicji miano wrogowi zagrodzić drogę… łukami z jałowca, godząc w jego piersi ostrzami blaszek, które Adaś, jego „druhowie” i podkomendni pracowicie klepali na swych warsztatach. Zarówno małoduszne rozporządzenie co do palenia bluz skautowskich, jak te przygotowania do całopalenia młodzieńczych ciał w boju mężnym bez granic i ofiarnym bez zastrzeżeń, ten sen o sławie, która miała być wywalczona łukami w dobie karabinów maszynowych, granatów ręcznych, gazów trujących, ognia miotanego na odległość, grubych bert, trafiających do celu na odległość stu kilometrów, bomb rzucanych z aeroplanów - zawisły w powietrzu, gdy się okazało, że Moskale stchórzyli i nie kwapią się do Zakopanego. Zlękli się może dziecięcego wojska na górach21.

Choroba wykluczyła Adama z udziału w prawdziwych walkach. Gruźlica uchroniła czyste serce skauta przed zanurzeniem się w dziką brutalność wojny, pozwoliła chłopcu czytać zachłannie i stać po stronie Francji, kolebki kultury i cywilizacji, w czasie, gdy galicyjską arenę publiczną zdominowali stronnicy germańskiej siły. W tych miesiącach zamętu i ciągłych odmian sojuszy Żeromski nazywa syna „jedynym politycznym przyjacielem”22 w samotnej walce z obozem cecorskim.

Choroba zmierzała jednak do tego samego punktu co kula z karabinu odebrana podczas walki. Zapisany przez ojca obraz śmierci skauta nieskalanego zbrodniami wojennymi stał się pieśnią o zgonie żołnierza Niepodległej. Scena pogrzebu Adama przebiega w aranżacji właściwej pochówkowi rycerskiego bohatera eposu. Podkreślone są związki z twórczością ojca, który pod głowę zmarłego wsuwa Dumę o hetmanie, na sercu chłopca złożona zostaje pąsowa róża z krzaku przed domem, co przywołuje scenę zaśnięcia Zagozdy w Róży i nadaje temu gestowi związek z mistycznym znaczeniem kwiatu róży: zielone liście wiążą się z tajemnicami radosnymi, ciernie z bolesnymi, kwiat z chwalebnymi. W ręce ojciec wkłada zmarłemu budzący wspólny zachwyt obraz Ribery Zdjęcie z krzyża, opisany w Magdalenie, czyli ów „świecki święty obrazek” – znak włączenia elementów programu społecznego w etos rycerski żołnierza Niepodległej.

Istotne cechy tej sceny zostały przeniesione do późniejszego o rok portretu zmarłego Włodzia Jasiołda:

Zwłoki Włodzia Jasiołda były już ubrane w legionową kurtkę, spodnie i buty. Białe jego ręce leżały złożone na piersiach. Nikt mu z żandarmów nie zamknął oczu ani ust. Te usta małe się stały jak u dziesięcioletniego chłopaczka, a prześliczne równe zęby świeciły się w nich jak szereg kryształów białego lodu. Śmiertelnie blada skóra górnej i dolnej wargi pokryła się najdelikatniejszym mchem młodocianego zarostu. Stary człowiek nachylił się i patrzał w źrenice, szeroko w oczach rozpłynięte, obrócone w stronę nieba, we wzrok, który na ziemi już nic nie widzi, lecz zaprawdę, widzi Boga. Stare serce tłukące się w piersiach z nagła posłyszało krzyk otwartych ust, który już z ziemi odleciał i dobiegł do uszu Boga. Przychodzień upadł na kolana i bezwładnym czołem, bolejącymi ustami dopadł kolan umarłego młodzieńca. Ach, były nareszcie twarde, żelazne, sztywnie potężne, nieugięte nogi junaka! Bezsilne kolana i chwiejne lędźwie mogły już nareszcie przez wieki stać niewzruszenie pod szubienicą! Nie zgięłyby się w obliczu czyhającego szyderstwa stu milionów Moskali!

Ale wróg odszedł… Obojętna wieczność zatoczyła wokół zwłok swe nieprzebyte koło. Tryumf prawdy stał się niewidoczny, milczący i na nic nikomu – jak zawsze23.

W zestawieniu z fragmentem utworu fabularnego podkreślenia wymaga fakt, iż O Adamie Żeromskim wspomnienie nosi cechy utworu okolicznościowego, dotyczącego życia osoby zmarłej, zdarzeń w jej życiu oraz osób, które były jej bliskie. W tym sensie byłby to więc utwór dokumentujący krótkie życie syna pisarza, a zarazem wyraz miłości ojcowskiej czyniącej ze zmarłego chłopca postać heroiczną. Stwierdzenie tych dwóch wymiarów dzieła pomija jednak niezwykle istotny aspekt sytuacji nakreślonej w utworze. Adam bowiem od najwcześniejszych lat, od czasu, gdy zadawał setki pytań swoim opiekunom, „docieka istoty zjawisk”24. W opowieści wspomnieniowej coraz bardziej widoczne staje się to, że Adam, nie ojciec, jest rzeczywistym przewodnikiem:

Dawno już, dawno, przed wieloma laty, wybrał się Adaś, dwuletni chłopczyk, ochoczo na spacer, prowadzony za rękę przez swą niańkę, zażywną i zdrową dziewczynę spod Radomia. Szybko zbiegły jego małe nogi z krętych schodów w skrzydle starego Błękitnego pałacu. Umiał już sam otwierać skrzypiące, bynajmniej nie pałacowe drzwi, i „uciekać z piętami”, gdy z trzaskiem nagle „waliły”, popychane przez mechaniczny przyrząd do zamykania. Minął chodniczek z siwych i czarnych kostek marmuru, biegnący obok gmachu biblioteki, i miał wejść w sklepioną bramę, która prowadziła na szeroki, widny, brukowany dziedziniec, gdy oto spotkał się z ojcem. Ojciec nierad był, gdy tam synuś przechadzał się po hrabiowskim skwerze, przed lustrzanymi drzwiami magnackiej siedziby. Chciał zawrócić niańkę i małego spacerowicza. Ale chłopaczek uparł się, żeby przez tę bramę wędrować koniecznie. Coś tam miał specjalnie swego, co radowało, cieszyło, ciągnęło. Gdy ojciec nie pozwalał, wielkie łzy potoczyły się z jasnych oczu, wielkie jak perły uriańskie. Biegły po różanych policzkach, po bródce zabarwionej od chłodu. Źrenice proszące, żałosne, podniosły się wysoko, aż do twardego ojcowskiego spojrzenia. Któż by się był oparł tym szczerym łzom, któż by zdołał ból zadać temu sercu? Gdy zdjęty został zakaz przekroczenia ulubionej bramy, małe piąstki poczęły forsownie wycierać krople jeszcze z rzęs zwisające i chyże stopy pomknęły na radosny dziedziniec. Tak oto do swego radosnego dziedzińca wieczyście biegnie nowe życie, nie wiedząc, czemu tę właśnie bramę wybiera za ulubioną. Tak oto rogatka bezsilnej ojcowskiej miłości nie umie ani iść w pląsach radosnych z nowym życiem pospołu, ani powstrzymać na granicy swego okręgu…25

Syn wskazuje ojcu prawdę najgłębiej ukrytą, którą on sam ma pierwszy poznać w symbolicznej scenerii pieczary:

Wąskimi przesmykami, na których w czasie przypływu fale się przelewają, błądzą cielska meduz i śliskie brzuchy ryb, zeszedł do wnętrza ciemnej, zielonej pieczary, zajrzał w olbrzymią wielopiętrową jaskinię, idącą głęboko w kamienne trzewia lądu, wsłuchał się w infernalną symfonię oceanu, uderzającego w wydrążone mury, ślepe i niedosięgłe pustki tej groty. Jęk i płacz, wzdychanie i straszne, nigdy już niepocieszone zawodzenie ojca nad świeżym grobem ukochanego, jedynego syna, krzyk matki oszalałej z boleści, ryk przemocy nad bezsilnością, hejnał radosny ślepej i dzikiej przyrody, która miliony żywotów wytraca, aby milion nowych potomnych, na śmierć niedługą skazanych, powołać z uśmiechem i siłą – i sam głuchy łoskot topora śmierci – słychać było, gdy się przypływający ze swoich otchłani ocean ciskał wszechwładnie między pustki, schody i harfiane głębie groty…

Mały synek, uczepiony do strwożonej ręki ojcowskiej, coś mówił wtedy, stojąc na wysokim, granitowym, śliskim chodniku – coś mówił, czego nie można było wśród huku wód dosłyszeć i zrozumieć…26

Tajemnicą, którą chłopiec zgłębił pierwszy, jest śmierć. Narrator kilkukrotnie wraca do motywu zasadzki postawionej przez naturę na niewinność człowieka oraz przeżywa bunt przeciw dozwalającemu na zgon dziecka Stwórcy, którego nazywa „Bogiem Straszliwym”27. W następnych latach bunt ten straci swoją gwałtowną naturę pod wpływem odczucia kontaktu ze zmarłym, który z zaświatów będzie sprawował funkcję przewodnika i opiekuna zagubionego i cierpiącego ojca.

Świadectwem tej przemiany jest niezwykły dialog Granowskiego z lekarzem wojskowym, w którym nawrócony łajdak, patrząc na zwłoki Jasiołda, przeżywa stan niezwykłego pobudzenia, związany z doznaniem łaski Bożej:

Gdy tak w szczególnym przyćmieniu zmysłów patrzał na przepiękną twarz Włodzia, nagle owiała go radosna myśl, tchnienie jakieś szczęśliwe. Było z nim znowu tak jak w podziemiu zamczyska w Debrzach, gdy Moskal przyniósł dziewczynkę. Zdało się nadto, że z dalekich kędyś ogrodów Podlasia, z Siedlec, z Łukowa, wionęły wszystkie zapachy wiosny zbudzonej. Radosny śmiech, wzburzenie ducha, które się z Boga rodzi – gaudium spirituale, quod de Deo est – trzęsło się w jego piersi i wyrywało na usta. Rozum stał się jasny i obejmujący wszystko od krańca do krańca28.

Podobne uniesienie towarzyszy scenie wieszania Granowskiego, skazanego przez sąd wojenny. Tu czysty duch zmarłego skauta dodaje siły idącemu ku śmierci, dojrzałemu przez pokutę grzesznikowi.

Tych tonów nie ma jeszcze w prozie z końca 1918 r., ale Wspomnienie pozwoliło Żeromskiemu odkryć rejestry języka związane z poetyką fragmentu i zapisem epifanii. Równoległość świata metafizycznego i dokumentowanych przeżyć poświadcza niezwykły styl utworu, który cechuje wyraźna nadorganizacja – jest to styl artystyczny, utrzymany w wielu miejscach w tonacji wzniosłej, nieunikający retorycznych i poetyckich środków wyrazu. Piszący zwraca się do źródła poetyckiego natchnienia w apostrofach lirycznych: „O, wielki smutku dziecięcy, jaki cię opis wysłowi”29, „Ty jeden wiesz, o, wietrze, wietrze”30, „O smutku, smutku tego czystego czoła”31. Zarazem podmiot mówiący poddaje refleksji własne pisanie, obnaża jego literackość i przenosi wagę swojego zapisu ku rozumieniu fenomenów świata.

Ciekawy nosek wścibiał się w szpary między dranicami płotu i oczy chciwie zaglądały, badając, co też to tam jest za owym wysokaśnym, nieprzebytym parkanem. Nic szczególnego nie było: kilka drzew owocowych dumało wśród żyta płowiejącego na słońcu. Jak okiem sięgnąć, po pagórkach i równinie słały się zboża. Błękitny las za Cynkowem zniżał się w czarującą zieloną dolinę, na przeciwległym wzgórzu bielał kościół, wychylający się z bujnych, skłębionych, starych drzew cmentarza.

Z bujnych, skłębionych, starych drzew cmentarza…32

Świst heblów pod pracowitymi dłońmi majstra Hańskiego, kmiecia cnotliwego i sprawiedliwego jak średniowieczny budowniczy, majstra Ratajewskiego, bywalca i mówcy – Niezgody i miłego przyjaciela Mateusza Pakuły, najuboższego z ubogich wioskowego mistyka, który umiał na pamięć Księgi pielgrzymstwa… Łoskot siekier ociosujących belki w ślad za „naostrzonym” sznurem i stuk dłut żłobiących otwory dla „tyblów”… Łaty i gonty, góry desek i góry heblowin…

Życie i radość wśród desek i heblowin.

Desek i heblowin…33

Realistyczny opis zabawy dziecka lub scenerii odkrywa swą wieloznaczność. Zwykłe, codzienne czynności i miejsca przywołane przez pamięć stają się znakami, których sens symboliczny odsłania się dopiero z perspektywy śmierci.

Piszący kilkakrotnie przełamuje liniową strukturę biegu czasu w utworze:

Na to żeście tak cudnie porosły, bujne modrzewie, w jego oczach niegdyś sadzone, na to żeś tak się rozwinął, świerku niebieski, ulubiony, małe cisy i tuje, sosny i jodły – żeby do was na krześle ruchomym przyjeżdżał w gościnę jak starzec!34

Gdyby człowiek ułomny wiedział, gdyby mógł przeczuć, na co wznosi ściany domu i co to się zawrze pod jego powałą – och, spaliłby na stosie przeklęte drewna, zanim je ręka najemnika w znoju ociosywać zaczęła toporem, zanim je ramię ludzkie dźwignęło z ziemi!…35

Do zachwiania wrażenia ciągłości przyczynia się kompozycja epizodyczna, w której poszczególne fragmenty odpowiadają spotkaniom ojca z synem w minionej rzeczywistości. Sytuacje te poddawane są transpozycji literackiej36, zdarzenia, ułamki biografii składające się na plan realistyczny odnoszą się do planu symbolicznego – nietrwałości życia. Pojawia się tu konwencja epifanicznego odczytywania rzeczywistości, której niezwykłym osiągnięciem w pisarstwie Żeromskiego stanie się zbiór krótkich opowiadań Pomyłki (maj 1923). Śmierć dziecka przed rodzicem to zachwianie porządku natury, więc i przyczyn trzeba szukać ponad systemem zależności i praw przyrodniczych. Taka śmierć wydaje się najwyższym sprawdzianem rozumienia istoty cierpienia. Dziecko jest tajemnicą, jego umysł pamięta jeszcze raj. Śmierć w dzieciństwie jest rodzajem wybraństwa.

I jest tu coś jeszcze – autor-narrator praktycznie nie używa pierwszej osoby liczby pojedynczej, nie mówi o sobie „ja”, wręcz spogląda na siebie oczyma bezosobowego narratora – najczęściej używa frazy: ojciec Adama, opowiada o ojcu i synu. To nie jest jednak element stylizacji na opis realistyczny – celem nie było wykazanie mechanizmu społecznego, prawdopodobnego obrazu świata, typowości pewnych sytuacji psychologicznych. To była próba zdobycia dystansu wobec tamtego „ja”, nakierowania mocy poznawczych na siebie jako ich obiektu, zarazem wezwanie do autorefleksji, podjęcie przez Żeromskiego zadania rozliczenia się z ojcostwa.

Adam i jego śmierć stały się ważnym toposem literackich poszukiwań odpowiedzi na pytania fundamentalne. W prozie o synu dokumentującej życie zmarłego ponad warstwą przywoływanych z pamięci faktów i stanów świadomości podmiotu mówiącego, Żeromski korzystał z wielu konwencji artystycznych przekazywanych w tradycji związanej z opłakiwaniem zmarłych, czasem żałoby i pocieszenia.

Inne strategie tworzenia tekstu Żeromski stosował, gdy podejmował problem straty dziecka i związane z nim kwestie metafizyczne w utworach powieściowych37. Dotyczy to szczególnie Charitas. Badacze twórczości Żeromskiego dostrzegali przenikanie się wizerunku Włodzimierza Jasiołda z postacią Adama. Jednakże wśród prototypów tej postaci wskazywano także na chrzestnego Moniki, młodo zmarłego rzeźbiarza Włodzimierza Koniecznego38. Znawcy nie mieli też wątpliwości, że w grę wchodzi również wewnętrzny świat samego autora. Krzysztof Stępnik stwierdzał: „Biorąc pod uwagę pochodzenie Jasiołda, nietrudno dostrzec w tym podziale sekretną obecność innego: Galicjanin–Królewiak, swój–obcy, a także ukrytą transpozycję sytuacji samego Żeromskiego”39. Jasiołd, broniąc decyzji odmowy przysięgi, wskazuje na to, że krew warto przelewać tylko za Polskę, a Austria pozostaje zaborcą Polski. Dalsze losy Jasiołda (z powodu miłosnego rozczarowania wstępuje do I Brygady, walczy dzielnie, trafia do Lwowa jako jeniec i tam oczekuje na egzekucję, gdyż walcząc z Rosją, popełnił zdradę) czynią z niego, znanego także z innych utworów Żeromskiego, osamotnionego ideowca, pozbawionego oparcia, czerpiącego siłę z poczucia słuszności. Jako postać Włodzimierz Jasiołd byłby więc dziedzicem rodu humanitarnych herosów i z tego powodu można go zaliczyć do stałego wyposażenia świata przedstawionego utworów Żeromskiego. Zarazem na jego portret literacki mają wpływ osobiste przeżycia pisarza, osoba „złotego skauta” Adama i zmarłego na gruźlicę przyjaciela rodziny – Koniecznego.

Podobne przenikanie się stanów psychicznych i poglądów społecznych pisarza ze stanami i poglądami postaci z ostatniej powieści autora Popiołów odnotowuje Zdzisław Adamczyk:

W Przedwiośniu, pisanym przez człowieka schorowanego i niemłodego (w roku 1924 Żeromski ukończył sześćdziesiąt lat) – z niezwykłą siłą odżywają wspomnienia młodości autora. Ale nic dziwnego, skoro w powieści opowiada o doświadczeniach i przygodach dwudziestoletniego Baryki, to tworzywem fabuły uczynił wiele własnych doświadczeń i wiele wspomnień z czasów, gdy sam był młodym człowiekiem. Żywioł autobiografizmu jest więc w Przedwiośniu przebogaty. Swoimi doświadczeniami życiowymi autor obdarza przede wszystkim – co oczywiste – Cezarego Barykę, ale przecież także biografia starego Gajowca (mniej więcej równolatka autora w czasach, gdy Przedwiośnie powstawało) w wielu miejscach przypomina życiorys Żeromskiego40.

W tych kreacjach literackich można dostrzec ślad zespolenia, o którym pisał Alfonso Maria di Nola: „Utrata ukochanej osoby budzi w opłakującym odruch ponownego umieszczenia i zreintegrowania we własnym »ja« utraconego przedmiotu miłości”41. Zarazem proces obrony własnej świadomości przed doznaniem straty należy zaliczyć do problemów społecznych, które reguluje dynamika odrzucenia rzeczywistości i procesy ponownego włączania się we wspólnotę ponoszącą rozmaite konsekwencje odejścia zmarłego.

Żeromski nie tylko odczuwał duchową obecność dziecka przy sobie, ale również w swojej twórczości dokonywał rozrachunku z sobą samym jako ojcem i ze swoim „drugim »ja«” – Adamem (cytowany w pierwszym rozdziale List do Kazimierza Wierzyńskiego z 4 lipca 1919 r.42). W działaniach artystycznych podtrzymywał deklarację złożoną zaraz po narodzeniu jedynaka:

Dziwnego doznaję uczucia tęsknoty do niego. Dla niego piszę łzami tę powieść o ludziach bezdomnych, dla niego także napiszę cały szereg utworów pt. Westchnienia. Wszystko, co teraz myślę, jest jakby jaką spowiedzią, którą on kiedyś będzie czytał43.

Adamowi przypisał Początek świata pracy:

Świętej a nigdy nieprzepłakanej pamięci swego dziewiętnastoletniego syna Adama, współwyznawcy przedstawionych tu zasad czujnego i miłościwego ich krytyka, który na zaraniu dni swoich zgasł 31 lipca tego roku w Nałęczowie, ten wyciąg ideowy z pism życia poświęca autor44.

Wiedza o tych trzech osobach: Faustynie Morzyckiej, Janie Wacławie Machajskim i synu Adamie, jako protoplastach przedstawień literackich, prowadzi ku ostatniej części Przedwiośnia. Żeromski wiedział o śmierci Faustyny Morzyckiej – już w liście z 1913 r. wspominał jej nazwisko, poprzedziwszy je skrótem „śp.”, we wspomnieniu o synu podziwiał jej bohaterstwo. Czy mógł nic nie słyszeć o tym, że bliska mu przez lata osoba dołączyła do bojówki terrorystycznej i brała udział w zamachu, w którym zginęły osoby postronne? Czy wiedział, że jego przyjaciel z lat dziecinnych wyruszył w 1918 r. do kraju rad robotniczych budować nowy ład? Tego typu pytania nie znajdą już zapewne odpowiedzi. Zamiast jej poszukiwać, należy podkreślić to, czego pisarz mógł być pewny. Żeromski bez wątpienia znał przynajmniej częściowo dalsze losy pierwowzorów literackich swoich postaci, wiedział więc, że Siłaczka nie zmarła na tyfus w chacie wiejskiej, przerwawszy pisanie podręcznika fizyki dla ludu. Być może wiedział, że odebrała sobie życie, odsunięta od wykonywanej z zamiłowania pracy, targana wyrzutami sumienia wywołanymi wspomnieniem zabójstwa niewinnych ludzi. Bez wątpienia wiedział też, że Andrzej Radek ukończył gimnazjum, stał się namiętnym krytykiem intelektualizmu, wyznawał kult zniszczenia wszystkiego, co zostało wywyższone kosztem pracy ludu, być może słyszał od kogoś, że pracował za plecami komisarzy stacjonujących w Wyszkowie, rodaków: Feliksa Kona, Juliana Marchlewskiego i Feliksa Dzierżyńskiego.

We wspomnieniach o Morzyckiej i Machajskim pisarz zawsze podkreśla ich nieposzlakowaną i bezinteresowną ideowość. Tacy zatem, najczystsi i najszlachetniejsi, pod wpływem wykorzeniających ich z polskości doświadczeń, więźniowie Cytadeli i zesłańcy niemogący wrócić do kraju, stają się wyznawcami zniszczenia i praktykami terroru. Rozpacz prowadząca do radykalizacji, która przeszywa oba te życiorysy, musiała pulsować na dnie umysłu Żeromskiego, gdy przyglądał się kolejnemu pokoleniu, którego jednostki najwrażliwsze i pełne najlepszych chęci wchodziły na arenę nowego państwa, a na niej widziały partyjniactwo, cynicznych karierowiczów i starych wyjadaczy robiących z młodzieży mięso armatnie.

Ta obsesja pobrzmiewa w słowach Cezarego. Gdy staje on naprzeciw Gajowca, nie pojmuje mistyki ducha narodu i nie aprobuje drogi małych kroków, ulepszeń, zaczynających się od sprawy bezpieczeństwa. Mimo dokonywanych obserwacji i licznych tłumaczeń nie potrafi on uwewnętrznić fenomenu polskości, tak jak i nie może przyjąć socjalizmu, widząc, jak najgłośniej perorujący towarzysze chowają się za maszerującym szeregiem. Wydaje się, że w jego myśleniu szwankuje przekładnia, która odpowiada za pojmowanie procesów spojonych duchem trwającym w czasie:

Z czasem, im Baryka bardziej zagłębiał się w życie, im więcej poznawał ludzi i więcej obserwował faktów, w tym większą popadał niechęć do całego polskiego zespołu. Drażnili go wszyscy swym przywiązaniem do przeszłości, do owego smutnego „wczoraj” – i radosną świadomością, naiwną uciechą z pięknego „dzisiaj”. Cezary natomiast widział to dzisiaj nie w wielobarwnej sukience wolności, lecz w obmierzłym łachmanie rzeczywistych i oczywistych faktów. Cóż go mogło obchodzić stwierdzenie, że ta oto dziura w łachmanie jest nieuniknionym następstwem, najnaturalniejszym skutkiem takich a takich przyczyn – że ten oto wrzód, rana, strup przyschnięty, to jest dzieło i wina „zaborców”, za które oni odpowiadają. Baryka widział tylko dziury, łaty, łachmany, wrzody i strupy. Nadto – widział sińce i guzy zadane przez nową władzę, która usiłowała być mocną, nie słabszą od władzy „zaborców”. Nawet miejsca z pozoru zdrowe, kwitnące począł podejrzewać o wewnętrzną kiłę. Przeszywał te miejsca swym szydłem podejrzliwości albo przecinał nieulękłym lancetem. Wszakże widział był wieś szlachecką z jej życiem. Czyż nie należało tej całej Nawłoci z jej Chłodkami posłać do luftu? Czyż nie należało tego Leńca z jego panem Barwickim i panią Barwicką…? Tu przyłączyła się inna sfera uczuwania rzeczywistości. Ręka chwytała nie lancet, lecz jakiś wschodni przyrząd rozprawy…45

Baryka postrzega tu i teraz, co oznacza, że „rzeczywiste i oczywiste fakty” mają tylko powierzchnię, pod którą nie ma przeszłości i nie unosi się nad nią żadna sfera aspiracji, marzeń i wartości. Takie nagie fakty łatwo sumować, zwłaszcza jeśli wynik jest z góry przesądzony, gdyż sceptycyzm doprowadzony do ekstremum nihilistycznego zawsze skutecznie udowadnia swoją tezę dedukcyjną i prowadzi do wyroku zniszczenia. Nie przekonają go dane gromadzone przez Gajowca, gdyż nie dysponuje on żadnymi własnymi zasobami wewnętrznymi, nie ma za sobą nawet owej śmiesznej Sekuły czy innego przedmiotu tęsknoty. Nie dowierza „prawdziwym przypadkom” wyliczanym na tajnym zebraniu komunistów, ponieważ nie potrafi zaufać i oddać się wizji historii zmierzającej ku szczęśliwości ziemskiej idealnego ustroju.

Fakty sprawiają kłopot, jeśli stają się częścią całości: Polski współczesnej albo partyjnego programu, całości, która ma przeszłość i dokądś zmierza. Cezary postrzega tylko odizolowane fragmenty, a to, co widzi, co rozpoznaje, to świat strzaskany przez przemoc człowieka nad człowiekiem, a więc wyłącznie strupy i rany46. Fakty krzyczą i sumują się w jeden rozdzierający krzyk bólu i buntu, który zaburza percepcję, zagłusza rozsądek i porywy idealistyczne. Cezary odrzuca wszystko, czego jako człowiek wykorzeniony nie mógł zaznać. Niczego nie jest w stanie otoczyć czułością i pielęgnować. Nie widzi promienia wiosennego słońca i nie pojmuje natury zobowiązań podjętych przez Laurę. Jego umysł jest gotowy rwać wszelkie więzy, niczego nie naprawiać, lecz równać z ziemią i z odwagą stawiać nowe.

Początkowo Cezary chciałby być lekarzem wycinającym chore tkanki, chciałby leczyć, pochylić się nad niedolą. Ale ponad tym pojawia się jeszcze owa „inna sfera uczuwania” i jej przyrządy, czyli narzędzia przemocy, bicz i knut, które kształtowały ducha Wschodu przenikającego dziejową słuszność rewolucji. One wyrażały i utrwalały posłuszeństwo oślepiającej, destrukcyjnej sile działającej w człowieku i historii. Czy to jej postawi świątynię pierwsze pokolenie wolnej Polski? Taka wizja przerażała Żeromskiego, chciał jej zabiec drogę. Widział w zaślepieniu Cezarego, a zarazem w jego szlachetności los swojego dawnego kolegi z gimnazjum kieleckiego, odczuwał zawiedzioną szlachetność duszy, której nie zostało nic prócz rozpaczy i pragnienia destrukcji. Widział w nim też nieszczęście młodej nauczycielki, którą niespełnione oddanie uczniom doprowadziło do roli miotającej bombę terrorystki. Pozostając w zgodzie z samym sobą, nie mógł zaprzeczyć, że zna to uczucie bezsilności i rozpaczy, które przywiodło ich ku takim ostatecznościom. Z prawdziwym przelęknieniem odkrywał, że naprzeciw szarej falangi żołnierzy polskich mógłby kroczyć inny zawiedziony idealista, złoty skaut, kolega szkolny Cezarego, Adam-„drugi »ja«”.

Wiedząc, kim jest podszyty Baryka, czytelnik zaczyna rozumieć dramatyczny wymiar ostatniej części Przedwiośnia. Dialog powieściowych rezonerów staje się obrazem głębokiej rozterki wewnętrznej. Gdy Cezary, rówieśnik syna pisarza, spiera się Gajowcem, w kwestiach obu postaci można odnaleźć poglądy odautorskie. W tych sporach biorą udział Stefan-Gajowiec-Ojciec i Stefan-Cezary-Syn. Może dlatego ta scena była dla pisarza tak bolesna, że przy jej pisaniu „serce się łamało”47. Tym głębszy zawód musiało wywołać otaczające ją niezrozumienie.

1 List Oktawii Żeromskiej do Aliny Sacewiczowej, [Zakopane], 3 III [1904 r.], cyt. za: M. Mironowicz-Panek, Oktawia Żeromska…, s. 64–65.

2 List do Artura Śliwińskiego z 17 VIII 1913 r., PZ 38, 101.

3 Swoistą listę dopowiedzeń, ciągów dalszych Przedwiośnia zawierają zamieszczone w Aneksie artykuły Zdzisława Adamczyka, Włodzimierza Boleckiego, Leszka Szarugi i Jacka Łukasiewicza.

4 Tę sprawę rozważa Beata Utkowska w artykule Anna versus Xenia. Pułapki biograficznej lektury „Zamieci” Stefana Żeromskiego („Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” 2016, nr 27, s. 21–36).

5 S. Strumph-Wojtkiewicz, Rozmowa o „Przedwiośniu” [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim, oprac. S. Eile, Warszawa 1961, s. 331–337.

6 Por. PZ 38, 194, 212, 227.

7 Cyt. za: B. Krzywobłocka, Biografie nietypowe, Warszawa 1969, s. 235–236.

8 PZ 20, 40, 44, 47.

9 D. Zych, „Wygnaniec na Sybir, więzień, bohater, założyciel sekty”. J.W. Machajski jako bohater utworów Żeromskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1990, nr 2, s. 166.

10 PZ 36, 100.

11 List do Oktawii Żeromskiej z 10 IX 1899 r., PZ 36, 95.

12 List do Oktawii Żeromskiej z ok. 20 IX 1899 r., PZ 36, 98.

13 List do Oktawii Żeromskiej z 29 VIII 1899 r., PZ 36, 91.

14 B. Olech, Adam Żeromski w listach i wspomnieniach Stefana Żeromskiego [w:] Żeromski. Tradycja…, s. 203–218.

15 A. Lubaszewska, Mit – ethos – konstrukcja. „Duma o hetmanie” Stefana Żeromskiego, Wrocław 1984, s. 185–187.

16 List do Adama Żeromskiego z 27 IV 1913 r., PZ 38, 31.

17 Ibidem, s. 32–33.

18 Por. A. Kowalczykowa, Życie prywatne. Anna [w:] eadem, Żeromski w Niepodległej…, s. 45.

19 O Adamie Żeromskim wspomnienie, PZ 24, 378.

20 PZ 24, 404.

21 PZ 24, 418, 422–423.

22 PZ 24, 431.

23 PZ 18, 306.

24 PZ 24, 354.

25 PZ 24, 348–349.

26 PZ 24, 397.

27 PZ 24, 456.

28 PZ 18, 309.

29 PZ 24, 414.

30 PZ 24, 435.

31 PZ 24, 438.

32 PZ 24, 352.

33 PZ 24, 360.

34 PZ 24, 454.

35 PZ 24, 362.

36 Por. B. Olech, Adam Żeromski…, s. 211. Michał Głowiński zaznacza, że cechą pisarstwa Żeromskiego, która przejawia się także w O Adamie Żeromskim wspomnieniu, jest dwustylowość – łączenie realistycznych i naturalistycznych technik narracyjnych z liryzmem młodopolskim (M. Głowiński, Proza żałobna Żeromskiego [w:] Żeromski. Tradycja…, s. 198–199).

37 Motyw śmierci dziecka i rozpaczy ojca pojawia się także w innych utworach pisanych po 1918 r: w Wietrze od morza i w noweli Złe spojrzenie. W nieukończonej Popiołów sprawie drugiej, opublikowanej pod tytułem Wszystko i nic główny bohater Hub Olbromski nosi pewne podobieństwo do Adama.

38 H. Mortkowicz-Olczakowa, Wspomnienia o Stefanie Żeromskim [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim, Warszawa 1961, s. 273.

39 K. Stępnik, Wojenna szarada. Twórczość Żeromskiego w latach 1914–1918 [w:] idem, Rekonesans. Studia z literatury i publicystyki okresu I wojny światowej, Lublin 1997, s. 127.

40 Z.J. Adamczyk, Przedwiośnie. Prawda i legenda, Poznań 2001, s. 56.

41 A.M. di Nola, Tryumf śmierci. Antropologia żałoby, red. M. Woźniak, przeł. J. Kornecka et al., Kraków 2006, s. 20–21.

42 PZ 39, 24.

43 List do Oktawii Żeromskiej z ok. 20 IX 1899 r., PZ 36, 98.

44 PZ 25, 405.

45 PZ 19, 330.

46 Na temat doświadczenia ludobójstwa jako kluczowej inicjacji w nowoczesność pisze Arkadiusz Morawiec w tekście zamieszczonym w Aneksie.

47 W odpowiedzi Arcybaszewowi i innym, PZ 26, 493.

IV W poszukiwaniu duszy

Przejście Stefana Żeromskiego na kalwinizm nie znajduje potwierdzenia w żadnym dokumencie urzędowym. Archiwa gminy kalwińskiej w Warszawie spłonęły w czasie wojny. Jedyną wiarygodną relację na ten temat pozostawiła Maria Skierska w 2002 r. Jako kilkuletnia dziewczynka była świadkiem odwiedzin pisarza w domu Stefana Skierskiego, superintendenta kościoła kalwińskiego. Sprawa jest więc niepewna. Informacje o konwersji Żeromskiego dotarły do opinii publicznej wraz z ogłoszeniem miejsca pochówku. Dodatkowych wątpliwości dostarcza akt zgonu pisarza odkryty w dokumentach pozostawionych przez adwokata Adama Nagórskiego, jednego z reprezentantów pań Zawadzkich, przechowywany w domowym archiwum Marka P. Rudzkiego w Nowym Jorku. Akt ten został według adwokata podpisany dopiero pod koniec stycznia 1926 r., czyli aż dwa miesiące po dacie zgonu pisarza. Tym samym nie został więc sporządzony zgodnie ze zwyczajem „na miejscu” w dniu śmierci. Prezentujący to odkrycie Zdzisław Adamczyk wiąże powstanie tego aktu z rozpoczęciem w początkach lutego procesu spadkowego. Dokument miał zostać wykorzystany jako jeden z dowodów na pełne prawo pań Zawadzkich do dziedziczenia. Współczesny stan wiedzy na temat konwersji pisarza pozwala więc bardzo ostrożnie stwierdzić, że jeśli pisarz taki krok rozważał, to celem tych działań było zabezpieczenie praw majątkowych swojego jedynego żyjącego dziecka. W stwierdzeniu tym ukryta jest przesłanka mówiąca o wyłącznie instrumentalnym traktowaniu przez pisarza, a także przez jego bliskich, spraw wyznania.

Nie oznacza to jednak, że wymiar duchowy, czy wręcz religijny, był pisarzowi obojętny. Ustalenia badaczy wskazują na coś wręcz przeciwnego. Już w 1919 r. w recenzji Charitas Adam Grzymała-Siedlecki wskazywał na nowy nurt w twórczości Żeromskiego:

Charitas, choć jest zbiorem epizodów wstrząsających, choć przewala się przez nie straszna wojna […] – wszelako dzieło nie kroczy do pesymistycznej konkluzji. Nad całością rozpięta jest arka przymierza, wielobarwność świetlista duszy uratowanej. Z odmętów zła i upadków człowiek wyniósł duszę swoją, jak ojciec szczęśliwy wynosi z pożaru dziecię ukochane, i oto pierwszy raz u Żeromskiego żywie wiara w możność takiego cudu. Obok dziejów grzechu w tej samej przebogatej twórczości nakreślone zostały dzieje pokuty, tego zbawczego czynu duszy, który religia podniosła do zaszczytu sakramentu. Dlatego też nie waham się nazwać tę powieść powieścią religijną1.

Doniosłość tematyki religijnej, szczególnego dla pisarza stanu niepewności i pragnienia religijnego zespolenia się z sacrum, podkreślał Stanisław Adamczewski. Komentując Walkę z szatanem, zauważał:

Bóg wiecznie żywy i dusza nieśmiertelna. Czy to są prawdy, które – głoszone przez sobowtóra powieściowego – wyznawał i sam poeta? Nie. Sam on długo jeszcze, aż po sam kres (jak świadczą ostatnie notaty) borykał się ze zwątpieniem. Lecz w tej powieści antycypował niejako w formie artystycznej tę i ostateczną łaskę nawrócenia, ku której dostąpieniu niezmiennie zdążał w pasjach serdecznych, w „wewnętrznym nasłuchiwaniu”. […] Niewątpliwe jest jedno: że motywy życia religijnego przenikają tę twórczość nurtem głębokim, bogatym i silnym2.

Konrad Górski stwierdzał zaś:

Nikt się nie ośmieli twierdzić, że pisarz ten był katolikiem, ale kto wniknie w jego przeżycia, zrozumie, jak gorąco i szczerze Żeromski szukał odpowiedzi na zagadnienia religijne, które były dla niego zawsze aktualne i niepokojące. Zrozumie również, że ze wszystkich dróg, na których ludzie poszukują Boga, najbliżej znalazł się Żeromski katolicyzmu. Czy poszedłby wreszcie świadomie i definitywnie tą drogą, obok której tak blisko kroczył, dociekać daremnie. Ale dla zrozumienia tego pisarza trzeba sobie zdawać sprawę, dokąd szedł, dokąd go instynkt serca prowadził3.

Tematu nie pominął również Artur Hutnikiewicz. W jego ujęciu trwałym pierwiastkiem duchowości pisarza była ufundowana na ateizmie scjentystycznym niechęć wobec religii zinstytucjonalizowanej:

Zawdzięczając swe ostateczne ukształcenie umysłowe areligijnej atmosferze czasów swojej młodości, Żeromski zachował aż do końca występującą w różnych nasileniach, odruchową i pozaracjonalną awersję do instytucjonalnych przede wszystkim form religijności i do jej urzędowych, oficjalnych przedstawicieli. Wydawał się […] typowym dla formacji światopoglądowej tamtego czasu antyklerykałem, agnostykiem i libertynem, powtarzającym obiegowe stereotypy myślowe epoki materialistycznego scjentyzmu i wojującego ateizmu4.

Dopiero na tym tle monografista odnotowuje inne fenomeny duchowe, których źródłem czyni specyficzną naturę psychiczną Żeromskiego, skłonną do kontemplacji i emocjonalnego przeżywania rzeczywistości. W ujęciu Hutnikiewicza religijne i duchowe poszukiwania Żeromskiego świadczą o klęsce ugruntowanej na rozumie pewności w walce z żywiołem uczuć. Młodzieniec, szybko osierocony i wyrzucony poza utrwalony tradycją porządek społeczny, zmagał się wewnętrznie, usiłując oprzeć swój światopogląd na racjonalnym agnostycyzmie, odsunąć „pozorne”, nierozwiązywalne problemy. Tym poszukiwaniom stabilizacji stawała na drodze jego emocjonalna natura odrzucająca oczywistość racji rozumu, owo odczucie wewnętrzne, które domaga się modlitwy, niepokój, który tli się cały czas, nawet wówczas, gdy padają antyklerykalne czy wręcz bluźniercze stwierdzenia powieściowych rezonerów.

Dziś skłonni jesteśmy patrzeć na to zagadnienie inaczej, nie tylko ze względu na zmianę otoczenia politycznego i związaną z tym zmianę paradygmatów intelektualnych. Decydujący wpływ na zainteresowanie duchowymi aspektami literatury Młodej Polski mają raczej badania korzystające z osiągnięć psychologii głębi, rozpoznania wpływu duchowości gnostycznej i ezoterycznej oraz zainteresowanie modernizmem katolickim, a więc te dziedziny pokrewne literaturoznawstwu, które właśnie w kategoriach czerpanych z teologii i wiedzy o religii ujmują diagnozę kryzysu kultury i podmiotu postawioną na przełomie XIX i XX w.

Ponadto badacze współcześni często odrzucają model osobowości twórczej Żeromskiego oparty na czynnikach zewnętrznych i niezależnych od woli podmiotu, a więc wizję z jednej strony artysty chcącego uwewnętrznić zdobycze racjonalistycznego sceptycyzmu i scjentyzmu, wyznaczające horyzont dążeń intelektualnych i oferujące zakorzenienie w kulturze ateistycznej, z drugiej zaś człowieka ulegającego słabości, niezintelektualizowanej, niepohamowanej, stałej predyspozycji psychicznej do emocjonalnego postrzegania świata i tworzenia obrazu rzeczywistości przetworzonego pod wpływem poruszenia uczuć. Rozpięcie osoby Żeromskiego między biegunem intelektu a rozregulowaną, nadwrażliwą maszynerią psychiczną ciała i uczuć odsunęło na margines kwestie duchowości, przez co „perseweracyjny charakter wyobraźni twórczej pisarza, polegający na ustawicznym nawrocie wątków w ciągle innych wersjach i funkcjach”5, zastąpił wrażliwość na proces i wolę przemian wewnętrznych, wysiłki poszukiwań intelektualnych i duchowych. Nie kwestionując całkowicie stałości tych punktów odniesienia – intelektualnych i osobowościowych horyzontów – pragnę opisać raczej drogę pisarza poszukującego, wędrującego pośród znaków kultury, poddanego jako jednostka wpływowi czasu, co jest tym istotniejsze, że w interesującym mnie okresie życia Żeromskiego doszło do niezwykle ważnego przesilenia, któremu warto poświęcić więcej uwagi.

Religijność Żeromskiego rozwijała się na tle katolicyzmu czasu zaborów, to znaczy takiej formy kultu, w której wymiar religijny i narodowy przenikają się na tyle ściśle, że religijność pojmowana jest jako obowiązek patriotyczny, praktyki religijne zaś ożywiają uczucia narodowe6. Stan ten podsycały także różnice wyznaniowe w zaborach, będące ważnym elementem w tworzeniu obronnego autostereotypu narodowego stanowiącego zaporę przeciw germanizacji i rusyfikacji. W zaborze rosyjskim ograniczeniu dostępu do edukacji towarzyszyła kontrola roztoczona nad działalnością kleru – kazania podlegały cenzurze, z pamięci mogli je głosić tylko księża posiadający tytuł naukowy, pozostali zaś musieli korzystać z dopuszczonych do użytku zbiorów. Skutkiem tych ograniczeń był obniżający się poziom wiedzy religijnej, czemu biskupi próbowali zapobiegać, nakazując katechizację, czyli utrwalanie prawd wiary – powtarzano je w formie pytań i odpowiedzi przez co najmniej trzy kwadranse w każdą niedzielę i święto.

Pobyt pisarza w gimnazjum kieleckim, prowadzona w nim katechizacja nie przysłużyły się pogłębieniu wiary. Jak zaznacza Monika Gabryś na podstawie sprawozdań prefekta gimnazjum oraz zatwierdzonych podręczników do nauczania religii7:

Uczniowie kończący edukację prawdopodobnie potrafili wymienić najważniejsze etapy rozwoju Kościoła, znali katechizmowe prawdy wiary, posiadali także podstawowe rozeznanie w historiach Pisma Świętego – lata szkolnej nauki w niewielkim zakresie przyczyniły się jednak do kształtowania pogłębionych relacji z sacrum oraz budowania opartego na indywidualnym doświadczeniu wyobrażenia Boga8.

Niewątpliwie na wczesnym etapie rozwoju wpływ na wyobrażenia religijne przyszłego pisarza miał dom, szczególnie matka. Nie tylko tradycyjne powiązanie spraw religijności z rolą kobiety w rodzinie, ale też szczególny stosunek do zmarłej wpływały na przenikanie się w twórczości pisarza obrazu matki i Bożej Rodzicielki, otaczającej wiernych opieką macierzyńską. Tłem tego intymnego doznania opieki zmarłej matki jest rozwój kultu maryjnego, którego podstawami były ogłoszenie przez Piusa IX w 1854 r. dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Marii oraz uznanie przez Kościół prywatnych objawień w La Salette (1851) i Lourdes (1862). Niemniej jednak relacje z Matką Bożą są intymne, wydaje się ona bezpośrednią dysponentką łaski, w której młodzieniec pokłada nadzieję, a także źródłem doskonałości i siły niezbędnych w realizacji powierzonej młodzieńcowi misji życiowej: bycia pisarzem. W tej postaci kultu „relacja podmiot–Maryja nie dotyczy kwestii społecznych czy narodowych, lecz jest organizowana w intymnej przestrzeni jednostki i koncentruje się wokół jej próśb, oczekiwań, przemian wewnętrznych”9. Zapisy dziennikowe świadczą, iż w okresie młodzieńczym kult Maryi bardzo rzadko łączy się u Żeromskiego z postacią Syna, odkupieńcza męka i ofiara sporadycznie bywają tematem dociekań duchowych.

Bóg Ojciec jawi się młodemu człowiekowi jako jedność doskonała, Byt jedyny, odczytywany w porządku świata natury. Bóg jest zatem przede wszystkim Kreatorem, rolą zaś człowieka staje się kontynuacja procesu twórczego w przestrzeni społecznej i poprzez działania artystyczne. Obcowanie z tak pojętym Bogiem przejawia się w prośbach o dary niezbędne młodemu diaryście w realizacji jego misji: poznania siebie oraz celu swojej egzystencji. Charakter relacji młodzieńca z Bogiem jest więc nieinstytucjonalny, Jego obecności Żeromski doświadcza w momentach epifanii. Zarazem nie należy przeoczyć wpisów dziennikowych, w których pod wpływem doznawanych nieszczęść i niepowodzeń bohater-podmiot przeczy istnieniu Boga ingerującego w świat, w naiwny sposób próbując wymusić jego interwencję lub wyrażając bunt przeciw niezasłużenie surowym karom czy wręcz brakowi litości.

W okresie wiary młodzieńczej dominują przeżycia więzi religijnej z Bogiem Ojcem i Maryją niezwiązane z instytucją Kościoła. Udziałowi w nabożeństwach nie towarzyszy przeżycie duchowe, stają się one raczej okazją do poznawania wymiaru artystycznego pieśni, modlitw i litanii, przez co wymiar sakralny schodzi u przyszłego pisarza na drugi plan.

Od lutego 1884 r. tym młodzieńczym formom przeżywania sacrum zaczynają towarzyszyć sygnały przewartościowania światopoglądowego. Monika Gabryś, analizując wyobrażenia religijne Żeromskiego utrwalone w Dziennikach, wskazuje kilka objawów rozpoczynającego się wówczas kryzysu: trudność w podjęciu modlitwy, zaniknięcie zwrotów z prośbą o interwencję Matki Bożej, pojawienie się licznych świadectw samoświadomości z jednej strony zdradzającej pełne osobiste zaangażowanie, z drugiej zaś podejmującej możliwość nieistnienia Boga. Od tego czasu poszukiwania odpowiedzi na pytanie: kim jestem?, coraz częściej oznaczają próbę samookreślenia jako ateusz, anankista, wolnomyśliciel, poganin. Kryzys wiary dziecinnej, wahanie, rozeznawanie czynników wpływających na własną świadomość wydają się podstawowym procesem formującym nowy światopogląd pisarza.

Rodzący się ateizm Żeromskiego wyrastał z przyjmowanych podstaw intelektualnych, wiązał się z pozytywistycznym sensualizmem i empiryzmem. Jednak we wczesnym etapie rozwoju duchowego pisarza przybiera on postać zaczerpniętą z mitologii greckiej: w centrum uwagi umiejscowiony zostaje los-Ananke, którego formami są determinujące życie ludzkie prawa natury i prawa społeczne. Jednocześnie bohater-autor dziennika szczególnie podkreśla determinującą siłę własnej psychiki, „samolubnego ja”, co wiążę los-Ananke z „nerwowym ustrojem organizmu”, a więc irracjonalnością natury psychicznej człowieka. W tym zestawieniu można widzieć połączenie racjonalistycznego przekonania o wpisaniu człowieka w mechanizm świata poznawalny intelektualnie dzięki rozwojowi nauk biologicznych i społecznych z modernistyczną świadomością rozpadu podmiotu i niezgłębialną naturą jaźni ludzkiej.

Dopiero na tym tle pojawia się wątpienie w Boga w Trójcy Świętej Jedynego oraz desakralizacja Jezusa Chrystusa. Bóg Ojciec jako Pan wszelkiego bytu może w zsyłaniu miłosierdzia okazywać hojność lub zaskakiwać obojętnością, wręcz okrucieństwem. Każdy przejaw cierpienia na ziemi wydaje się przemawiać za brakiem zainteresowania Kreatora sprawami ludzkimi i tym samym przyczyniać się do coraz głębszego zwątpienia. Podobny charakter nosi wizerunek Boga utrwalony we wczesnej twórczości Żeromskiego: jest uproszczony, składa się z kilku elementów, które dostrzega jednostka wyobcowana, niezdolna do nawiązania osobowej więzi z Bogiem, natomiast dostrzegająca jego brak litości dla cierpienia człowieka.

Inspiracją do uznania Chrystusa za wybitnego, genialnego wręcz człowieka była zapewne niezwykle poczytna w tym czasie książka Żywot Jezusa Ernesta Renana, której podstawowe założenia młody pisarz znał najprawdopodobniej z prasy lub z relacji swojego nauczyciela Antoniego Gustawa Bema. Renan ukazał Syna Bożego jako postać historyczną, geniusza zdolnego do oczarowania otoczenia, czyniącego wszystko przez miłość. W tym wyobrażeniu Chrystus staje się prorokiem, rewelatorem prawd, a jego męka – figurą losu człowieka wybitnego, stąd też specyficzne przesunięcie akcentu ku filozoficznej, intelektualnej głębi odczucia duszy ludzkiej przez Jezusa. Najczęstszym przejawem wejścia w orbitę tych poglądów typowych dla pozytywistycznego postrzegania prawd wiary10 są w Dziennikach fragmenty, w których Chrystus jest portretowany jako jednostka współczująca cierpieniu ludzkiemu i ofiarowująca siebie, aby mu zapobiec.

Gdy wiara dziecinna przemija, miejsce po niej staje się świeżą raną. Częstą czynnością głównych bohaterów utworów pisanych w tym okresie jest przyglądanie się aktom wiary, praktykom religijnym z dystansu, z pozycji rozciągniętych między biegunami zazdrości i ironii, między dramatycznie przeżywaną niemożnością a intelektualizowanym wątpieniem11. Zasadniczym jednak rysem tego okresu twórczego jest coraz głębsza marginalność spraw kultu religijnego. W okolicach przełomu stuleci Żeromski mówi bardzo rzadko na temat spraw duszy i Boga – jego uwagę przyciągają głównie zagadnienia społeczne, czyli sprawy ziemskie, które człowiek może i powinien rozwiązać własnymi siłami. Nie oznacza to więc zamknięcia wątków myśli religijnej, ale przejęcie stawianych Bogu pytań przez dyskurs społeczny.

W tym czasie Żeromski znajduje się w orbicie oddziaływań środowiska „Głosu”, a więc w gronie skupiającym wybitnych przedstawicieli różnych odłamów radykalnej inteligencji wokół idei emancypacji ludu polskiego, w którym widziano matecznik nieugiętej polskości, drogę odrodzenia narodu. Ważną rolę do odegrania głosowicze przypisywali warstwie inteligenckiej, tworzyli jej etos wokół idei solidaryzmu społecznego, w pewnej mierze podejmując dziedzictwo pozytywizmu. Żeromski ze szczególnym zapałem przyjmuje wyzwanie etyczne związane z etosem inteligenckim. Osobisty pogląd pisarza wyraża Judym, gdy deklaruje:

Złe niewątpliwie jest tylko jedno: krzywda bliźniego. Człowiek – jest to rzecz święta, której nikomu krzywdzić nie wolno. Wyjąwszy krzywdy bliźniego, wolno każdemu czynić, co chce. […] Granica krzywdy leży w sumieniu, w sercu ludzkim. […] Miłość między ludźmi należy siać jak złote zboże, a kąkol nienawiści trzeba wyrywać i deptać nogami. Czcij człowieka… – oto nauka. […] Człowiek, który utożsamił się z prawdą, musi czuć radość, rozkosz, wtedy nawet, gdy został pobity12.

Oczywiście są to słowa bohatera literackiego, nie samego pisarza, wypada się jednak zgodzić z Konradem Górskim, który komentując ten okres twórczości Żeromskiego, stwierdził: „Na gruzach dziecinnej wiary wyrosła w jego duszy religia humanitaryzmu, której najdobitniejszy wyraz znajdziemy w Ludziach bezdomnych”13. W przytoczonym wcześniej cytacie mowa o krzywdzie wyrządzanej przez człowieka innemu człowiekowi jako jedynym źródle zła. Gdyby tak w istocie było, zło byłoby wyleczalne. Wystarczyłoby stworzyć jak najlepsze warunki życia społecznego, a żadne hamulce przeciw złemu nie będą więcej potrzebne. Wystarczy dać człowiekowi właściwe wychowanie, aby go uczynić doskonale cnotliwym, trzeba mu wyjaśnić, jakie są środki rozumnego osiągnięcia szczęścia osobistego, a na pewno żaden konflikt między dobrem osobistym i dobrem powszechnym nigdy się nie wydarzy14. Wiara Żeromskiego w człowieka, oparta na przekonaniu, że natura ludzka w swojej istocie jest dobra, będzie trwałym punktem odniesienia, lecz wokół niej zacznie się pojawiać w wieku XX coraz więcej znaków o wymowie odmiennej.

Te szlachetne dążenia człowieka, który wyemancypował się spod kurateli boskiej i uwierzył we własną moc samostanowienia, czynienia dobra, rozwoju historycznego, natrafiają na nieprzezwyciężalną przeszkodę w planie egzystencjalnym: śmierć. Konfrontacja z nią głównego bohatera Promienia, swoista na jej punkcie obsesja zdradzana przez Korzeckiego, a częściowo także przez Joasię w Ludziach bezdomnych, zmusza na nowo do refleksji nad człowiekiem i światem. Kolejne ważne ogniwo w procesie przemian duchowych pisarza stanowią Popioły, zarysowują się w nich bowiem dwie nowe tendencje: pesymistyczna diagnoza kondycji ludzkiej, w której szczególne miejsce zajmuje stwierdzenie wszechpotęgi zła, oraz wywołane tym odkryciem szerokie poszukiwania w wielu tradycjach religijnych odpowiedzi na pytania o duchową naturę świata i człowieka.

W drugim tomie epopei napoleońskiej Rafał Olbromski doznaje specyficznej epifanii:

Zaledwie zgasił świecę, uczuł się znowu w mocy niezwyciężonego wstrętu. Nie były to wspomnienia, gdyż te pieściły go raczej i władały nim jeszcze, nie były wyrzuty sumienia, tylko nieznośne, przemierzłe uczucie obecności złego. […]

Cóż mi to jest?

Ale odpowiedź nie wysuwała się z ciemności. Tylko nowy potok bujnych, silnych wzruszeń, niby młoda krew z rany zadanej żegadłem zbója spłynął i obmył twarz skrytą w dłoniach. I tak już prawie do samego rana trwało bezkształtne dumanie, walka niedająca się wyrazić słowami, jakoby zawód choroby z chorobą o całe bary i piersi, jakoby zapasy siły z siłą. Na podobieństwo przelotnych obłoków widziadła przemierzłe objaśniały straszliwe dzieje tych rzeczy, spraw i ludzi, z którymi stykał się wczoraj. Dolatywało do niego z próżni niewysłowione skowyczenie nędz ludzkiego motłochu, zionął z pojedynczych chwil wczorajszych, jak gdyby z zaklęsłych grobów, fetor gnojowisk podłości, upadku, pomsty, zbrodni, zdychania w hańbie. Co kiedykolwiek słyszał o tych sprawach, to teraz z siłą roztrzaskującą głowę rwało obok, stronami. Ręce drętwiały z ohydy, że się nimi dotykał tych ran broczących siną, zgniłą krwią, głowa płonęła od myśli, których rozum, zdawało się, nie był w stanie objąć i zmieścić w sobie15.

Przedłużeniem tej wizji przejmującego niepokoju jest relacjonowany w tym samym rozdziale spór św. Augustyna z Fortunatusem. Jego przedmiotem jest status ontyczny zła. Poglądy św. Augustyna nie są relacjonowane. Fortunatus, „przychodzień z pustyni, gdzie ze swojej pieczary przez wiele lat wpatrywał się w niebiosa, gdzie przez szereg dni i nocy rozważał w samotności, ośmiela się głosić, że natura złego jest współwieczna Bogu”16. Po zamknięciu dysputy przyznaje wprawdzie, że nie znalazł dostatecznych odpowiedzi na kwestie zadane mu przez biskupa, wyznaje, że jest zwalczony w słowie, jednak nie jest przekonany w duchu i do chrześcijan się nie przyłącza. Obarczony nowymi wątpliwościami Fortunatus wraca na pustynię, gdzie w swojej pustelni dochodzi prawdy. Cała relacja ukształtowana jest w ten sposób, że uznanie wolności człowieka za źródło zła wydaje się narratora nie interesować nawet w drobnej części tak jak istnienie substancjalnego, pradawnego zła oraz niezgłębionej tajemnicy odległego Boga. Ostatecznej konkluzji jednak w tekście nie ma. Scena kończy się znamiennie. Olbromski nazywa treść dialogu „zagadnieniem sofistycznym, przedziwną dysputą”, porzuca rozmyślania i decyduje się na ponowną nocną eskapadę do miasta z towarzyszami. Rafał nie podejmuje się więc rozstrzygnięcia problematu nachodzącego go w wizji nocnej – odsuwa na bok sprawy ducha wiodące ku refleksji o śmierci. Wybierając wyprawę w gronie młodych hulaków, wybiera życie, które dogadza instynktom ciała. Ale odtąd „myśli, które przełożył, ożyły i wpatrują się weń zastygłymi oczyma”.

W tym epizodzie ujawnia się wyczerpanie religii humanitaryzmu, jej dogmaty przestają zaprzątać umysł bohatera powieści. Postawa etyczna i wiara w człowieka zdają się nie wystarczać, pojawia się niepokój, a wraz z nim specyficzny dla tego etapu twórczości zestaw wątków: grzechu, świadomego wyboru instynktowego nurtu życia, obserwacje upadku i nędzy ludzkiej. W planie pierwszym stają więc te doznania nowoczesności, których szeroki zakres wyznacza pole poznania zła.

Na tym tle najwyraźniej zarysowuje się właściwa dla światopoglądu gnostycznego opozycja „tego świata” oraz niepoznawalnego boga (deus absconditus), która zapowiada pojmowanie egzystencjalistyczne kondycji ludzkiej oraz wykazuje zdolność do przenoszenia religijnych nadziei eschatologicznych na wewnętrzne prawidłowości procesów historycznych. Gnoza nie jest tu więc pojmowana w sensie ścisłym, historycznym, lecz w sensie szerokim, antropologicznym. Jej istotą jest trójkąt relacji pomiędzy urodą życia, jej przeciwieństwem – trądem życia, oraz samotną jednostką. Uroda życia najczęściej przybiera postać pięknej kobiety oraz estetycznej, apollińskiej przyrody – jej przeciwieństwo zatem także odnosi się do tych dwu sfer: trąd życia to mrowisko ludzkie – zdegradowane, ogarnięte anomią ducha kłębowisko dziedzicznej nędzy i wyzysku, a także podszewka natury: drapieżność, nieczułość, rozkład. Między nimi przemieszcza się samotna, heroiczna i ofiarna jednostka, której zadania w równej mierze dotyczą służby patriotyczno-społecznej, co wrażliwości moralnej. Jednostka taka – zgodnie z antropologią epoki – posługuje się spotęgowaną wrażliwością zmysłową i duchową, która umożliwia jej poznanie głębi, ale też staje się przyczyną dokuczliwego cierpienia. Heroiczna jednostka może poszukiwać pełni lub podlegać upadkowi, uwięzieniu w obszarze tak urody, jak i trądu życia. Przekłada się to na poczucie totalnego osamotnienia, wygnania z własnej tożsamości i ze wspólnoty, ale również pozwala dostrzec światło nadziei17.

Świat stanowi dominium zła, które na trwałe jest wpisane w przestrzeń miejską i w koszmar negatywnej, pożerającej natury, co bohaterowie utworów Żeromskiego wielokrotnie wyrażają jako odczucie nieodwracalnego uwięzienia, kroczenia w labiryncie, ulegania bezlitosnej nieuchronności. Ich bezdomność ma jedną perspektywę – grób, droga do niego wiedzie przez upadek, chaos i brud. Te same znaki zła rozprzestrzeniają się na grunt społeczny i plan życia narodu, jednak tylko jednostka dysponuje krytyczną samowiedzą, wrażliwością emocjonalną i intelektualną, która pozwala dostrzec zło przenikające masy ludzkie i przestrzeń ich bytowania: wielkie miasto – antyświat.

Zarazem piękno i dobro stają się dostępne w epifaniach, które zachodzą w przestrzeni alternatywnej, innej od świata praw społecznych, możliwej dzięki przekroczeniu własnej ludzkiej natury przez współodczuwanie przyrody łączące miłość i zmysłowość. Te prywatne przestrzenie absolutu wyłączają bohaterów poza profanum „tego świata”. Powroty protagonistów Żeromskiego z tych enklaw wiążą się z podjęciem zadań ponad miarę ludzką, absurdalnych w swojej szlachetności mierzonej względem siły złego Demiurga, skazanych na klęskę prac Syzyfa-Prometeusza. W tych zmaganiach odnajdują oni sojuszników skupionych wokół planów reformatorskich, programów naprawy świata, które wylęgały się w końcówce XIX w. jako formy mistyczne wiary w samozbawienie ludzkości. Przez utwory pisane w tym przepełnionym niepokojem metafizycznym okresie szerokim strumieniem płynie mowa wielu głosicieli nowego, doskonałego porządku świata: Abramowskiego, Sorela – poprzestaję na tych przywoływanych najczęściej. Przy żadnym z nich poszukujący bohater nie zatrzymuje się na stałe.

Niepoznawalność prawdy ostatecznej, a zarazem jej namiętne pragnienie zmuszają Żeromskiego do poszukiwania cząstek prawdy o Bogu ukrytych w objawieniach wielu religii. Pisarz podejmuje eksploracje tradycji manichejskiej (Aryman mści się, 1904), słowiańskiej (Powieść o Udałym Walgierzu, 1905), eleuzyńskiej, gnostycznej, masońskiej (Popioły, 1902).

Zachłannemu wciąganiu w tekst powieści koncepcji czerpanych z różnych religii i teorii społecznych towarzyszy kompozycja osnuta wokół wątku wędrówki. Biografie bohaterów wiodących dają możliwość uczestnictwa w pewnego rodzaju eksperymencie. Bohater jest poddawany konfrontacji z rozmaitymi problemami społecznymi, ulega pokusom i lękom człowieka przełomu stuleci, ale szuka szansy wyjścia z kryzysu duchowego, chce znaleźć odpowiedzi na dręczący go niepokój wewnętrzny. Wędrówce towarzyszą spotkania z osobami, które wprowadzają do życia bohatera odmienne sposoby postrzegania i przeżywania świata, ich suma nie tylko kształtuje jego wnętrze, ale również staje się przestrzenią jego wyborów etycznych i naświetleń własnej tożsamości. Tak skonstruowany bohater literacki może wydawać się – zwłaszcza jeśli przymierza się go do skali wyznaczonej normami powieści realistycznej – niekonsekwentnym w rysunku psychologicznym, słabo umotywowanym w swoich decyzjach, oderwanym od świata rzeczywistego konstruktem intelektualnym lub bezwiedną emanacją wnętrza autora. Jednak jako projekt podmiotu staje się wyjątkowo skutecznym wehikułem treści czytelnych na poziomie odczytań metaforycznych.

Synkretyzm religijny oraz wielość koncepcji społecznych, choć mogą oczarowywać pozorem bogactwa i wolności wewnętrznej, służą raczej wyrażeniu bezowocności poszukiwań odpowiedzi na pytanie o istnienie zła i nieobecność Boga. Za najniższy punkt tego kryzysu uznawana jest powieść Dzieje grzechu z 1908 r., napisana w atmosferze zawodu po degeneracji zrywu 1905 r. i powrotu ucisku politycznego. Główna bohaterka tej powieści Ewa Pobratyńska rozpoczyna swoją wędrówkę od doświadczenia łaski uświęcającej w sakramencie pokuty – to symboliczny początek jej wyprawy w świat ludzki – dominium zła. W tekście powieści, obok znaczącego imienia Ewa, pojawiają się imiona boskie: Savitri, Izyda, oblubienica Kryszny, Agni, Diana. Obdarzona nimi bohaterka przechodzi przez najciemniejsze otchłanie upadku i zbrodni, jakie wiek XIX zgotował człowiekowi. Powieść Dzieje grzechu, pisana w czasie kryzysu wewnętrznego, świadczy o intensywności poszukiwań duchowych i przeżyciu tryumfu zła w świecie. W powieści tej najpełniej przejawia się niemożność integracji z sacrum poprzez programy utopijne, takie jak falanstery Bodzanty, daremność integracji ze światem przez zanurzenie Ewy w rozpuście, wreszcie klęska posłannictwa inteligenckiego, gdy heroizm przekształca się w odwagę prymitywnej zbrodni, wyalienowanie społeczne przybiera formy peryferyjnego i patologicznego działania na pustyni bezprawia, afirmacja wolności staje się erupcją zła18.

W tym samym jednak roku 1908, w którym ukazały się Dzieje grzechu, na łamach „Sfinksa” Żeromski opublikował krótki szkic zatytułowany Magdalena, poświęcony piecie Joségo de Ribery (1637, dostępnej w Certosa di San Martino), której pisarz nadał tytuł Zdjęcie z krzyża. Według opisu głównym tematem płótna wydaje się cierpienie matki Chrystusa oraz Magdaleny, która uosabia wiecznie deptany nogami tyranów, wiecznie głodny, głupi, oszukańczy, ciemny tłum przypadający ustami do rany ukrzyżowanego. Syn spełnił tęsknotę nędzarzy, zbawił świat: „w głębi wieków On jeden wstąpił w szczeliny tych murów, które szpadą swą wyorał szatan w kipiącej lawie wulkanu. On jeden przyniósł miecz do walki z mieczem szatana”. Obraz, trzymany w klasztornym skarbcu, z którego okien widać brudne uliczki Neapolu, wydaje się wręcz uwięziony przez bogatych zakonników. Żeromski kończy szkic pytaniem: „Kto i kiedy odda ten obraz ludowi, żeby uczynił zeń sztandar swój święty, feretron do noszenia po ciemnych ulicach?”. Czytelnik znający pisma Williama Jamesa rozpoznaje w tym szkicu wątki desakralizujące Chrystusa – ludzka natura Jezusa uobecniona w jego umęczonym ciele łączy się z bohaterstwem, które zostaje uwznioślone przez artystę pragnącego „w plemię ludzkie tchnąć prawdę, uniesienie bohatera i miłość”. Znane też wydają się inne motywy tworzące „sprawę” tego krótkiego utworu: obraz tłumów nędzarzy, uwięzienie duchowej prawdy w skarbcu instytucji dbającej o bogactwo. Nie przysłania to jednak uderzającej nowości rozstrzygnięcia starego splotu kwestii społecznych i duchowych. W dokonywanej przez Żeromskiego lekturze obrazu pojawia się w samym środku Chrystus, odkupiciel, który niesie cierpiącym miecz przeciw złemu. To wciąż Jezus przycięty do ram sztandaru rewolucyjnego, uwięziony w skarbcu bogatego klasztoru, ale pierwszy raz jego cierpienie staje się źródłem nadziei19.

Wydany w czasie wojny cykl powieściowy Walka z szatanem nawiązuje do tych przemyśleń, ale wydaje się, że rozwija je o krok dalej, aż w ostatniej części staje się dokumentem wewnętrznego przełomu światopoglądowego pisarza. Bohater wiodący dwóch pierwszych tomów Ryszard Nienaski odwiedza świątynie druidów w Carnac, katedry gotyckie, rozmawia ze starokniżnikiem20, zapoznaje się z doktryną arian, wreszcie spotyka brata Tytusa. Nigdzie jednak nie znajduje odpowiedzi, która w pełni uśmierzałaby jego niepokój wywołany wszechobecnym cierpieniem i nędzą ludzi. Kontakt z wielkimi tradycjami duchowymi Europy jaskrawo kontrastuje z cieniem rzucanym przez obrazy niezawinionego zła objawiającego się przez upodlenie, zezwierzęcenie człowieka. Narrator relacjonuje wędrówki głównego bohatera:

W tych swoich peregrynacjach Nienaski postanowił nic nie wiedzieć o biedach i smutku świata. Chciał postrzegać tylko skończone formy architektoniczne i poznawać zjawiska dane, rezultaty i wyniki życia. Ale zastarzały nałóg uczuwania mocniejszy był niż jakiekolwiek postanowienie. Goszcząc wśród rybaków, kędyś w Normandii, w okolicach miasta Étaples, nad rzeczułką Canche, przypatrywał się z bliska żywotowi pracy poławiaczek krewet. […] Były to analfabetki i prostytutki, dzikie, bez cienia wyobrażeń moralnych żebraczki i najbardziej upośledzone pracownice zarazem – biedne tak samo, jak były za czasów Wilhelma Zdobywcy czy dawniej za czasów Rzymian, czy dawniej… Niegdyś przychodzili na ten brzeg Rzymianie tarzać się z ich pramatkami po piaskach diun, później Normandowie, później Anglicy, później Francuzi… Zawsze tylko ten sam, jak teraz, chłostał je północny, z dzikiego morza lecący wiatr i wysysała im nogi aż po uda słona otchłań przypływu. Cywilizacja „łacińska”, kultura „francuska”, „prawa człowieka i obywatela”!… W obcisłych majtkach i kusych kieckach zawsze ociekających wodą, bose, rozkudłane, zziębnięte, w dygotkach, cuchnące, z sieciami na barkach i koszem w ręku, podobne do widm i stwor, które morze ze swego łona wyrzuca – przebiegały wśród najwykwintniejszej promenady Paris-Plage, zamieszane w tłum szczebiocących paryżanek. Bose ich nogi nadeptywały na lakierki ostatniego kształtu, mokre kubraki ocierały się o wykwintne „kreacje”, o batysty i fulary, a krzyk ich ochrypłych gardzieli zaiste rozdzierał tę cywilizację… Kiedy indziej, czekając na statek do Calais, Ryszard spędził niezapomnianą noc w porcie angielskim Dover, leżącym na granicy Pas-de-Calais i Północnego Morza.

Błąkał się w ulicach miasta, rozciągniętego w półokrąg nad zatoką, mającą nad sobą olbrzymie, czarnoszare mury warowni. W nocy, przy świetle księżyca, ten wielki port, zastawiony setkami żaglowych okrętów, statków, łodzi i parowców, wyglądał jak dziwowisko snu. Ryszard przemierzał jego cyklopiczne tamy, groble z ciosu i żelaza, daleko wychodzące w morze. Pędziły po tych tamach pociągi, ciągnęły wozy frachtowe, obracały się w nich pracowite windy. Obstawione latarniami morskimi kamienne brzegi zdawały się rozmawiać i gestykulować. Wędrowiec długo podziwiał te prace morskie, równie olbrzymie i nie mniej wspaniałe jak katedry budowane przez wieki. […] Natomiast w dzielnicy miasta przylegającej do portu oglądał uliczki z nędznym nad wyraz brukiem, poszczerbionymi chodnikami, zastawione brudnymi domostwami, z których niemal każde zawierało szynk albo sklep z whisky, brandy albo ginem. Ryczeli tam pijani marynarze, brnąc gromadnie z rudery do rudery, wałęsali się żołnierze, snuły się w łachmanach wynędzniałe dzieci i obdarte kobiety.

Idąc drogami głębokiej wiary bretońskiej, szukał w widzeniach swych stylu teraźniejszości i stylu przyszłego. W cóż wierzy nowoczesny człowiek i co zbuduje jako pamiątkę swego czasu? Czy wzniesie cokolwiek równego tamtym budowlom? Czy tylko nowy most w Paryżu, ohydne muzea i wstrętną wieżę? Czy wciąż trwać będzie okradanie i przedrzeźnianie Greków? Hotel z doryckimi kolumnami świątyni, teatr dla operetki w stylu „odrodzenia”, kiosk do sprzedaży wód mineralnych w stylu gotyckim, budka dla stróża w stylu „cesarstwa”. Wszakże w ciągu roku „urzędowania” w Paryżu widział był nowoczesne wiary tłumów pracujących, potężny ich ideał, głębokie czucia i niezgłębione uniesienie. Jakże wyrazić tę duszę dzisiejszych ludzi, zdławioną wolę i niezmierzone cierpienie tłumu szlachetnych w ludzkości? Co będzie ich świątynią? Gdzie znajdzie swój ołtarz i swoją nawę „cnota”, która się rodzi w warsztatach?

Widział w niejasnym marzeniu budowle przyszłości, dzieła wchłaniające w swe kształty sztukę inżynierską i konstruktorską – architekturę korzystającą z materiału, jaki wypróbowała i daje ta sztuka – żelazo, szkło, beton21.

W tym cytacie ogniskują się problemy nurtujące Żeromskiego na progu wielkiej wojny. Po pierwsze więc rysuje się paradoksalny splot życia i sztuki: z jednej strony niemożność pocieszenia estetycznego, z drugiej poszukiwanie twórczego wyrazu ducha epoki. Nienaski nie potrafi uciec od problemu nędzy w kontemplację dzieł architektury, w meandry stylu. Mimo to, stawiając pytanie o formę artystyczną świątyni wyrażającej nowego ducha czasu, łączy przyszłość z kwestią ekspresji przez formę architektoniczną. W czym tkwi istota doświadczanej aporii? Wydaje się, że odnalezienie swojego miejsca w świecie uporządkowanym wokół autonomicznej wartości formy, stylu staje się niemożliwe ze względu na gwałt, którego dokonuje mus odczuwania cudzej nędzy i cierpienia jako raniącego wrażliwą jednostkę. Estetyczna reintegracja podmiotu stałaby się możliwa tylko kosztem utraty tej zdolności poznawczej, zerwania bardzo głębokiej więzi ze światem ludzkim.

Podobnie paradoksalny charakter ma wielkość cywilizacji przemysłowej. Jej dobrodziejstwa, wielkie tryumfy nad naturą i potężne dzieła nie likwidują problemu wiecznej nędzy. W sąsiedztwie zdobyczy wieku pary, stali i węgla gnieżdżą się biedacy, prostytutki, brutalni i zamroczeni alkoholem ludzie. Mimo tego spostrzeżenia nadzieja na lepsze jutro wiąże się z wynalazkiem technicznym, z geniuszem inżynierskim i konstruktorskim, który zdoła objąć ducha przepajającego pracujące tłumy. Nadzieję niesie pojawienie się nowej klasy społecznej, wytworzonej w wyniku rewolucji przemysłowej, której praca jest zespolona z niezwykłymi możliwościami techniki współczesnej. Żaden jednak powiew otuchy od strony mechanizmów dziejowych i zdobyczy cywilizacyjnych nie rozwiązuje problemów natury niehistorycznej – zakorzenionych w ludzkości źródeł zła.

W tym kłębowisku sprzeczności jednostka wędruje między punktami orientacyjnymi, szuka centrum, gdzie niepokój znalazłby ukojenie, a paradoksalna natura bytu stałaby się znów jednością. Odpowiedzią na oba problemy postawione przed wędrującym podmiotem wydaje się szczególna konstrukcja postaci. Jako bohater literacki Nienaski został obdarzony podwójnymi kompetencjami – jest architektem, łączy więc geniusz artysty z biegłością inżyniera, co mogłoby ułatwiać syntezę alienującego projektu jednostki estetycznej z historycznym, cywilizacyjnym postępem ludzkości. Dlaczego więc ostatecznie wszystko, co jest podstawą powodzenia szlachetnych planów, Nienaski zawdzięcza donacji, która nie jest przecież oczywistą konsekwencją jego pracy, a jego zakończone zabójstwem życie pozostaje błądzeniem przerwanym w sposób niezależny od decyzji jednostki?

Odpowiedź wiąże się ze sprawą metody. Starokniżnik, arianie, potem Tytus są połączeni ideą niesprzeciwiania się złu siłą. Tymczasem Niesnaski, odbudowując wieżę ariańską w Pustkach, działa wbrew władzy, otoczony nieufnością społeczności lokalnej pracuje aż do wyczerpania własnych funduszy. Ten sam plan realizuje później w Zagłębiu. To jednak ostatnie akty wiary w humanitaryzm jako metodę „odgórną”, to znaczy realizację misji inteligenckiego samotnika-nonkonformisty, który wie, jak świat ma zostać zorganizowany dla dobra wszystkich i ten projekt realizuje, walcząc z ciemnotą mas. Sceną, która wyjaśnia aspekt metafizyczny tego programu społecznego, jest epifania doznana w pieczarze skalnej. Poprzez scenerię i przebieg zmagań wewnętrznych tatrzańska wizja nawiązuje do kuszenia Jezusa, które pojawi się nieco dalej w powieści pod postacią dzieła malarskiego – i wydaje się, że ta analogia (sięgająca też do cytowanej sceny Popiołów) wskazuje, iż Nienaski ulega kuszeniu, postanawia swoją pracą zamieniać kamienie w chleb i rozciągać panowanie nad światem. Powzięty w wysokogórskiej samotni plan ulepszenia świata nawet siłą, wbrew nieświadomym ludziom sytuuje problem zła wciąż na zewnątrz człowieka. Realizacja tego planu jest treścią Zamieci, drugiego tomu Walki z szatanem.

Po tej niezwykłej scenie architekt schodzi w doliny. Na ścieżce w górach spotyka mieszkańca pobliskiego klasztoru, Tytusa, który buduje kamienną drogę. Trapiący brata problem techniczny – brak odpowiedniego narzędzia, dźwigni do podważania wielkich głazów, Nienaski ujmuje w słowa: „Gołymi rękami to by tu przecie sam diabeł nie porozszczepiał tych głazów”22. Ten fragment dialogu łączy sprawność techniczną cywilizacji, problem narzędzia-wynalazku z kwestiami metafizyki – to symptomatyczne dla myślenia Żeromskiego. W dalszym biegu tej rozmowy zostaje podana także ważna definicja wyjaśniająca znaczenie tytułu trylogii:

– Bo brat pewnie i wierzy w istnienie diabła…

– Święci pustelnicy, którzy nie mieli na duszy żadnej krzywdy, którzy odpokutowali najdrobniejszą zmazę grzechu, wierzyli, że on czyha. Cóż ja? Proch…

– Ale czy brat sam wierzy?

– A pan?

– Musiałbym chyba dostać jakiego obłąkania. Po cóż zresztą? Dość popatrzeć na niewzruszone złe, przez wieki i na wieki między ludźmi ufundowane, na nikczemne krzywdy, które człowiek stwarza i nazywa cnotami, na podłości i oszustwa, z których bezczelne a wieczyste prawa są ukute… To wszystko zbieram w jedno i nazywam szatanem.

Zakonnik surowo milczał. Wyniosła groza jaśniała w jego bladej, stężałej twarzy. Głosem cichym, a pewnym i mocniejszym niż najdonioślejszy krzyk odezwał się:

– Bóg czuwa nad światem.

Nienaski zwrócił się ku niemu i gadał:

– Czytałem wykaz, że w jednym tylko niewielkim mieście angielskim dwadzieścia tysięcy rodzin posiada do spania jedno tylko łóżko. Dzieci śpią ze starymi. Państwo, do którego należą te rodzinne łoża, pokonało lądy i wszystkie tafle wód nazywa swoimi, a więc mu nie brak pieniędzy. Zagarnia pod swe stopy koczowników, rybaków, pasterzy, rolników, białych, czarnych, żółtych… Ten tryumf, ta wiekuista pycha, flegma, spokój – i dzieci rzucone na łup grzechu, zbrodni dorosłych – nie jest to oblicze szatana? A w Krakowie! Policja podgórska w trakcie „obławy” znalazła w cegielni Płaszowa śpiących jedenastu chłopców w wieku od dziesięciu do czternastu lat. Chłopcy ci byli włóczęgami, a za miejsce noclegu obrali sobie cegielnię. Spali w komorze obok pieców, w śmieciach, poprzykrywani łachmanami. Po przesłuchaniu kilku z nich aresztowano za kradzież. Resztę wypuszczono na wolność. „Na wolność”. Słyszysz, ludzki gatunku – na wolność? A w Warszawie! W dzielnicy załazienkowskiej…23

Tę litanię krzywd kończą już wspólnie. Okazuje się bowiem, że Tytus, zanim zamieszkał przy klasztorze, widział bardzo wiele – przed przybraniem imienia zakonnego nosił nazwisko Wolski, posługiwał nawracanym przemocą chłopom na Podlasiu, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych – wcześniejsze jego losy czytelnicy poznali w Urodzie życia. Choć obaj widzą nędzę świata, jeden ją postrzega jako zło zawinione przez ludzi, drugi jako dzieło złego ducha, szatana. Zgodna diagnoza nie prowadzi do wskazania jednej przyczyny ani do wspólnego czynu, który stawiłby czoło złu. Dla Nienaskiego pokora braci wydaje się wyrazem egoizmu, ucieczką przed wezwaniem do działania. Nawet gdy później dostrzeże autentyczną szlachetność członków zgromadzenia i zauważy, że ich służba jest czynem, przeważa w nim przeświadczenie, że świat w uniżeniu braci nic nie zyskuje poza obiektem kpiny:

[Tytus:]

– Kto umie patrzeć, dojrzy, gdzie istota rzeczy. Kto ma serce, poczuje w nim boleść na widok zakonnika, który w milczeniu stać będzie jak wyrzut, jak rachunek sumienia, u jego drzwi.

– Nie poczuje żadnej boleści! Zdrowo się naśmieje po swoim zdrowym obiedzie!

– Niezmierzona jest moc dobrego poczynania. Przez dobre poczynanie zły świat staje się siedliskiem dobra.

– Raczej byście krucjatę przeciwko zbrodniom świata podnieśli, bo widzę w was ducha sprawiedliwego i mężów boskiego męstwa!

– Nie można złego złem naprawić24.

Nienaski nie potrafi zgodzić się na słowa Tytusa: „Bóg czuwa nad światem”. Nawet na nie nie odpowiada, kontynuuje wyliczenia krzywd i cierpień, które zdają się przeczyć Bożej opiece. A skoro Bóg nie interweniuje, misję naprawy świata musi podjąć człowiek. W tym dialogu rozbieżność postaw wyraża się w prostej logice Tytusa po jednej stronie: ze zła zło, z dobra dobro powstaje, naprzeciw której Nienaski stawia cynizm i obojętność świata sytych i ideę krucjaty przeciw cierpieniu, przeciw światu w jego obecnej formie.

Samotna walka prowadzona przez bohaterów Żeromskiego wyczerpuje dostępne im środki materialne i ich siły fizyczne. O ile jednak Judym zmierza ku dojrzałej decyzji drogą względnie prostą, na której kształtuje się jego niezłomna niezgoda i duch służby, o tyle w późniejszych utworach pisarza krucjata przedłuża się, jakby jej cel tracił wyrazistość. Już w Urodzie życia zaczyna obowiązywać prawo powrotu ku doświadczeniu nicości człowieka, ku sferze pozaracjonalnej bytu, która pozwala bohaterowi narodzić się na nowo. Bohaterowie Walki z szatanem również doznają tego specyficznego nawrotu – jego scenerią jest kontakt z ziemią, pieczarą, grobem, lochem, więzieniem, a głęboką treścią powrót do źródła własnej jaźni i kontakt z elementarnymi formami bytu. Bohater doznający porażek, kolejny raz zaczynający od niczego musi walczyć z pokusą odstąpienia od misji. Wraz z tą myślą powraca możliwość oddania się służbie pięknu. Zamiar odsunięcia się od problemów ludzkości na rzecz kontemplacji stylu, służenia doskonałości formy napotyka już jednak nie tylko na barierę psychologiczną – ów mus współodczuwania. Na drodze Nienaskiego schodzącego z Tatr staje umęczony Chrystus:

Był tam wymalowany na płótnie wielki czarny krzyż, a na nim przybite ciało Chrystusa. Nienaski począł wpatrywać się w to malowidło i przyszedł do wniosku, iż jest to dzieło niezrównanego artysty. Było coś nad wyraz prostego, jakby odartego z rzeczywistości w tym dziele, a zarazem była to pełnia idei, krzyk o męce Chrystusa. Ciało czarne, chude, zabite przez boleść, zalewała krew. Zwisająca na bok głowa była jasnym dowodem, żywym świadectwem, czym jest pokonanie świętości na ziemi. Ani jeden rys nie podkreślał w tym utworze realizmu zjawiska, a co w nim było realnego, mówiło o prawdzie męczarni samej w sobie pełnią wyrazu i pełnią poezji. Gdy słaby blask dnia przedostał się poprzez szyby okienne i wstąpił do tej świetlicy, ukazywała się coraz wyraźniej ta ciężka głowa i jej bohaterskie usta, bolesne, zastygające oczy, a nawet w śmierci pełne świętego uniesienia25.

Gdy w kaplicy klasztornej bohater wiodący zobaczy obraz, powróci zestawienie motywów znanych już ze szkicu Magdalena – umęczony syn Boga jest bohaterem, jednak nierealność, by nie powiedzieć nieziemskość, ofiary i cierpienia, sprawia, że w duszy Nienaskiego dochodzi do niezwykłego poruszenia dziełem sztuki. Narrator nie rozwija dalej studium formy, skraca opis dzieła malarskiego do zapisu wrażenia, jakie płótno wywarło na Nienaskim, którego myśli nie wędrują ku kwestii społecznej, ale ku zagadnieniu człowieka – chce się dowiedzieć, kim jest autor obrazu. Już nie pragnie użyć jego bohaterstwa jako symbolu na sztandarze walki ze złem, ale pyta o konkretnego człowieka. W odpowiedzi nie poznaje dziejów osoby, lecz prostą historię powstania obrazu:

Umiał malować, więc wziął się do tego. Jedni z braci piłowali deski, drudzy je heblowali, ci robili świdrem, a ci siekierą, ci murowali, a tamci przybijali gonty. Co który umiał najlepiej albo do czego najbardziej był zdolny – to robił. On umiał malować, więc na ogólne, natarczywe żądanie braci stworzył wśród twardego postu i żarliwych modlitw wizerunek Zbawiciela. Poza tym jedynym zdarzeniem – już nigdy nie maluje26.

To wyjaśnienie, w którym indywidualność artysty zostaje zaprzeczona, frapuje Nienaskiego i podsyca jego zaciekawienie osobą malarza. W wyniku dalszych indagacji poznaje on wreszcie historię ojca założyciela zgromadzenia, przy którym Tytus znalazł przytułek. Czytelnik bez trudu rozpoznaje w tej historii dzieje Adama Chmielowskiego, a także wychwytuje specyficzne dla Żeromskiego odejścia od ścisłości faktograficznej. Stopień zależności postaci literackiej od realnego pierwowzoru nie może być w tym miejscu precyzyjnie określony, jednak istotne wydaje się to, że pisarz dzięki takiej konstrukcji postaci poddaje próbie inną możliwość rozwiązania problemu służby sztuce i istnienia zła.

W opowieści Tytusa młodzieniec artysta, autor obrazu Ogród miłości, po udziale w wojnie, stracie nogi w wyniku rany odebranej na polu bitwy:

„znalazł upodobanie w niemocach, w potwarzach, w prześladowaniach, w uciskach dla Chrystusa”. Gdzie wtedy był, co robił? Wspominają, że tułał się po zagraniczu obdarty, zdziczały, zabity na duszy, nieprzystępny. Przedtem czy potem, bo nigdy od niego samego relacji nikt nie słyszał, a ludzkie relacje w takich sprawach są zawodne – wstąpił do zakonu jezuitów. […] Odbywał nowicjat, zdaje się, w kraju. Następnie udał się sam czy z polecenia swej władzy do Rzymu. Jakie tam przeżył walki, jakie męki i złamania duszy, nikt nie wie. Miarą wszystkiego jest to jedno, iż porzucił ów zakon. Wówczas zapewne przyszedł nań najgłębszy smutek. „Dany był bodziec jego ciału, posłannik szatana, aby go policzkował…” Człowiek ten tyle złego zobaczył wówczas na świecie, a nawet w sobie, iż mu się złe wszystko przedstawiło w obrazie szatana. I zdało mu się, że szatan w jego ciele, w jego krwi, w jego sercu obrał sobie mieszkanie. Zdało mu się, iż źródło i przyczynę przyczyn wszystkiego złego na ziemi nosi w sobie. I gdyby to źródło zniszczyć, zniszczyłoby się złe na ziemi i panowanie na niej szatana. Toteż pewnego dnia ten człowiek pchnął się w piersi sztyletem, sądząc, iż zabija szatana…27

Rozstrzyga się tu pytanie, czy człowiek jest z natury dobry czy zły, które dotyczy bezpośrednio problemu humanitaryzmu wyznawanego przez Nienaskiego. Powieściowy założyciel zgromadzania wyciąga najbardziej radykalny wniosek z umiejscowienia źródeł zła w człowieku. Działanie brata założyciela wynikające z takiej interpretacji wydaje się redukcją tego stanowiska do absurdu, czy może lepiej powiedzieć: ad nihil. Walka z szatanem musi być toczona przeciw podmiotowi, prowadzi do próby samobójczej. Zarazem sposób myślenia adepta malarstwa idzie tym samym torem co wnioskowanie Nienaskiego – odpowiedzią na zło musi być czyn skierowany przeciw przyczynie zła. Sposób, w jaki problem ten sformułował powieściowy ojciec założyciel i realny brat Albert, wydaje się niezwykle ważny.

Osobie Adama Chmielowskiego warto poświęcić tutaj więcej uwagi, nie tylko dlatego że należał on do bliskich przyjaciół największych artystów polskich drugiej połowy XIX w.: Maksymiliana Gierymskiego, Wyczółkowskiego, a także Sienkiewicza i Modrzejewskiej. Jak zaświadczają jego współcześni, brat Albert „posiadał jakiś dar przekonywania i skłaniania innych do patrzenia pod swoim kątem widzenia. Dlatego też potrafił wpływać na starszych i tęższych od siebie artystów”28. Szczególnie to istotne, gdy decyzja o porzuceniu sztuki i oddaniu się pracy na rzecz ubogich stała się przedmiotem licznych dociekań. Żeromski miał wiele okazji, by słyszeć o tej postaci29, i dlatego należy przyjąć, że decyzja byłego powstańca o odrzucenia powołania malarskiego na rzecz służby najuboższym znalazła szeroki oddźwięk w życiu pisarza poszukującego drogi wyznaczonej przez artystyczne, etyczne i patriotyczne obowiązki.

Za jedną z najważniejszych wypowiedzi Chmielowskiego o sztuce uchodzi list z 1873 r. do Lucjana Siemieńskiego, przyjaciela i protektora. Pisał tam:

Czy sztuce służąc, Bogu też służyć można? Chrystus mówi, że dwóm panom służyć nie można. Choć sztuka nie mamona, ale też nie Bóg, bożyszcze prędzej. Ja myślę, że służyć sztuce, to zawsze wyjdzie na bałwochwalstwo, chyba by jak Fra Angelico sztukę i talent, i myśl Bogu ku chwale poświęcić i święte rzeczy malować, ale by trzeba na to, jak tamten, siebie oczyścić i uświęcić, i do klasztoru wstąpić, bo na świecie to bardzo trudno o natchnienie do takich tematów. Stare to są rzeczy zapewne te pytania, niemniej jednak, jak człowiek do pewnych lat dojdzie i zacznie trochę rozumu nabierać, chętnie by wiedział, jaka jego jest droga i jaką zda sprawę z życia. A piękna to rzecz bardzo – święte obrazy; bardzo bym sobie chciał u Boga wyprosić, żeby je robić, ale ze szczerego natchnienia, a to nie każdemu dane. Tyle męki i najlepszej krwi kosztuje artystę malowanie. Żeby choć z tego jaki pożytek był istotny30.

Dla młodego malarza sztuka była służbą idei Boga poprzez nadawanie jej formy, sposobem życia nadającym sens egzystencji, a więc podlegającym ocenie moralnej zgodnej z zasadami chrześcijańskimi. Zapowiada tu tym samym głęboką rozbieżność między bezinteresownością piękna a „pożytkiem istotnym” płynącym z wysiłku twórczego. Wyjściem z tego konfliktu wydawało się wstąpienie do klasztoru i tworzenie sztuki religijnej pod wpływem natchnienia pochodzącego od Boga. Na tym etapie młody adept malarstwa poszukuje drogi poza światem, w odosobnieniu klasztoru, w intymnej kontemplacji doświadczenia sacrum i poszukiwaniu jego ekspresji artystycznej.

Pod koniec lat siedemdziesiątych Adam Chmielowski zaczyna malować obraz przedstawiający ubiczowanego Chrystusa. W tym czasie tworzy także melancholijne, smutne widoki zmierzchu, w których wyraża się jego świat wewnętrzny. Ucieczki od problemów codzienności poszukuje wówczas w nowicjacie u jezuitów, gdzie popada w melancholię, najprawdopodobniej w wyniku urazów wojennych i stresu związanego ze zmianą w życiu. W zachowanej dokumentacji medycznej powtarza się wyznanie pacjenta o poczuciu bycia niegodnym pokarmu, życia, drogi zakonnej. Wyleczenie z choroby psychicznej nastąpiło samoistnie, a pierwszą decyzją podjętą przez ozdrowiałego było przystąpienie do sakramentu spowiedzi31.

Zmiana wewnętrzna i powrót do rzeczywistości związane są z łaską wybaczenia sobie własnego upadku i zobaczenia cierpienia jako drogi powołania do służby innym cierpiącym. Pod wpływem ozdrawiającej łaski sztuka Chmielowskiego nabiera realizmu, a on sam powraca do czynnego udziału w sprawach codzienności. Następuje tym samym reintegracja jego osobowości poza horyzontem własnej psychiki, a także poza zasięgiem zła i cierpienia wypełniających świat. Rozpoczyna się działalność tercjarska – Adam Chmielowski staje się bratem Albertem, człowiekiem czynu – służby innym ludziom. Przestaje malować.

Jako malarz Chmielowski nie dopracował się własnego stylu. Wyraz formalny jego obrazów nie dowodzi syntezy osoby w wartości piękna. Wydaje się, że „pożytek istotny” był czymś innym. W liście do Heleny Modrzejewskiej pisał:

Sztuka to tylko wyraz i nic innego, dzieła tak zwanej sztuki są to zupełnie przyrodzone objawy naszej duszy, są to nasze własne dzieła i mówiąc po prostu, dobra jest rzecz, że je robimy, bo to naturalny sposób komunikacji i porozumiewania się między nami. Ale jeżeli w tych dziełach kłaniamy się sobie – a oddajemy wszystko na ofiarę, to choć się to nazywa zwykle kultem dla sztuki, w istocie rzeczy jest tylko egoizmem zamaskowanym32.

Towarzyszem tej drogi przemian był obraz Ecce Homo, który przez lata obrastał legendą. Chmielowski woził go ze sobą przez prawie trzydzieści lat. Miał go też w Zakopanem, gdzie Żeromski mógł śledzić los malarza i jego działalność w zgromadzeniu albertynów. Wreszcie płótno wyprosił w 1904 r. metropolita Andrzej Szeptycki, a malarz „dokończył obraz po rzemieślniczemu”.

W Nawracaniu Judasza Nienaski poznaje dzieje niezwykłego malarza zakonnika, który służy najuboższym, bezdomnym, zbrodniarzom. Odnajduje też jedyną ocalałą płachtę z nieukończonym obrazem, którego twórca nie zdążył podrzeć przed pojawieniem się w pracowni innych artystów. Czy decyzja o zniszczeniu dzieła wyraża niezadowolenie z formy, która nie może uczynić zadość tajemnicy objawionej w epifanii? Może jest w tym walka z pokusą sztuki, gest odrzucenia drogi kontemplacji estetycznej?

Namiastkę odpowiedzi zawiera scena odnalezienia nieukończonego obrazu – ma on posłużyć Nienaskiemu jako brulion, na którym nakreśli on plany budowy budynków dla zgromadzenia:

Nienaski zgadł. Był to ów rysunek, o którym wspomniał Tytus: kuszenie Chrystusa na puszczy Jerycha. Budowniczy przytwierdził papier gwoździkami do bierwion ściany, zamknął drzwi i z kąta swego zakamarka przypatrywał się utworowi. Nigdy jeszcze w życiu żadne dzieło sztuki nie rzuciło nań takiego uroku. Oczy szatana wszechwiednie mądre, dosięgające dna rzeczy, a jednak smutne, patrzyły z ukosa, z kątów powiek ciężko nawisłych, w białego Chrystusa. Włosy szatana były długie i siwe, pasmami spływające. Twarz jego stara, strudzona – snadź niezgłębione cierpienia, furie i tortury duszne ryły ją i wykrzywiały przez nieskończoność. Korona, którą zdejmował z głowy, ciągnęła uwikłane w jej przegubach włosy – co do kształtu przypominała koronę jednego z królów we fresku Benozza Gozzolego w kaplicy florenckiej pałacu Riccardi. W kształcie, w przepychu, w bogactwie, w ozdobności, w majestacie i ciężarze tej korony, pod którym uginała się ręka przebiegła, beznadziejnym podająca ją gestem, była wymowa, której słabe nie odda słowo. Chrystus stał pewny swej świętości przez niewiadomość o niej, zawstydzony w sobie i pokorny, istny młodzieniec, w którym boskie serce uderza. Płaszcz, który ciężko spadał z nagich ramion diabła i wlókł się po ziemi zwojami fałdów, miał w sobie coś nieskończenie zrozumialej, niewątpliwiej, a krócej mówiącego niż wykład najściślejszy. Był to prawdziwie obraz i wyraz władzy, panowania, mocy rozkazu, żelaznej woli, która się stała kamienną dumą i zardzewiałą pychą – a która się wije w fałdy pod ciężarem wyciśniętych przez się łez. Był to wizerunek majestatu, który się zamienił na ciężar palący ramiona. Ten niewysłowiony rysunek – zaiste – odtwarzał kuszenie.

Młodzieniec w czarnym otworze pieczary – była to niewątpliwie największa świętość ziemi. Spojrzenie boskich oczu zostało wydobyte jakimiś dwiema skrzywionymi kreskami. Tylko człowiek w szaleństwie natchnienia, z włosami zjeżonymi od śmiertelnego zimna wizji, mógł środkiem tak niepojętym, jedynym, pierwszy i ostatni raz użytym, palcami, które kurczył i rozginał podszept Boga – wyrazić wzrok Chrystusa. Stał tam Jezus „zawiedziony na puszczę od ducha, aby był kuszony od diabła”.

Kusiciel do Niego mówił: „Jeśliś jest Syn Boży, rzecz, aby te kamienie stały się chlebem”. I pokazał artysta kamienie, o których głosiło słowo złego – urwiste stoki przepaści, bryły i skalny miał lecący w próżnię bezdenną. Słowo jego „kamienie”, których nigdy w chleb zamienić nie da, ukazywały swój materialny ciężar, który się walił na duszę.

Nienaski czuł w sobie szczęście i smutek zarazem, to jest to, co sprawiał w nim zawsze widok arcydzieła. Lecz tutaj było jeszcze coś więcej. Od tego widoku zaczęła się w nim pasować najgłębsza i najistotniejsza walka. W jego to sercu działo się to narysowane zdarzenie. Usiłował odchylić się od tego pogranicza zachwytu przez rozpatrywanie technicznych cech dzieła. Stwierdzał, jak twarze rysowane są z pozoru najprościej, najprymitywniej, niemal bez cieniów, nikłymi zaciągami wiotkiego kanta w węglu albo poślizgnięciem ostrego zakończenia. Jakże to oddane zostały te oblicza, te włosy, ręce i nogi! I nie dlatego, ażeby podobizną niezrównaną rąk i nóg zaświecić, lecz przeciwnie, ażeby przez doskonałość rysunku zewnętrznych szczegółów oddać wnętrze istotnej sprawy ducha. Zachwyt nie malał, nie wyczerpywał się, lecz wzrastał. Ryszard zatonął i zapamiętał się w tym rysunku33.

Obraz przedstawia scenę kuszenia Chrystusa. Scenę niezwykłą także ze względu na to, co na obrazie nie jest ujęte. W tekście Ewangelii według św. Mateusza, z której pochodzą przytoczenia (Biblia gdańska, Mt 4,3), poszczący Syn Boży jest kuszony trzykrotnie – w powieści pokusa zaspokojenia głodu chlebem odnosi się do problemu głodu i nędzy wielu ludzi, a ponadto zapewne aluzyjnie nawiązuje do słynnych słów brata Alberta: „Bądźcie dobrymi jak chleb”, ale również do sceny spotkania z Tytusem i rozmowy o kamieniach używanych do budowy drogi, które Chrystus mógłby zmienić w chleb, a diabeł rozłupać siłą rąk pozbawionych narzędzia. Opisy kolejnych dwu podstępów szatana różnią się w Ewangeliach jednak Żeromski posługiwał się najpełniejszą z ewangelicznych relacji. Istotna treść pozostałych pokus dotyczy panowania nad światem, co podkreśla fakt, że scena, z której przedstawieniem malarskim obcuje Nienaski, podejmuje temat obecności zła na ziemi. Komplikacją tej sceny jest to, że w opisie ewangelicznym Chrystus głoduje na pustyni, a mimo to odmawia zamienienia kamieni w chleb. Żeromski nie podejmuje próby wyjaśnienia, dlaczego Chrystus nie zaspokoił swojego głodu – nigdzie bezpośrednio nie stawia też zarzutu braku litości wobec głodnych, znędzniałych mas. Wszystko zostaje zawieszone w niedopowiedzeniu gry toczącej się między szatanem i Chrystusem, której dalszy ciąg stanowi w Piśmie Świętym pożywkę dla interpretacji gnostycznych: zakończenie sceny nie zawiera zapewnienia o zbliżaniu się panowania boskiego nad światem, w milczący sposób potwierdza więc słowa szatana, który wskazując na wszystkie królestwa ziemi, mówi o nich jak o swoim władztwie.

Reakcja architekta na ten wizerunek jest niezwykła i przypomina przytoczoną wcześniej scenę z Popiołów: problem zmagań zła i dobra staje się częścią jaźni bohatera. O ile jednak Olbromski po prostu uciekł od odpowiedzi na pytanie i wybrał hałaśliwe towarzystwo kompanów, o tyle Nienaski podejmuje próbę odwrócenia się od tych myśli, zagłuszenia wielkiego wrażenia obcowania z „istotną sprawą ducha” poprzez koncentrację na artystycznej, formalnej stronie dzieła malarskiego. Niedokończony obraz jest arcydziełem, Nienaski wie, że patrzy na świadectwo szaleństwa natchnienia, zna historię powstania obrazu i przypadkowego w gruncie rzeczy jego ocalenia. Odkrywa wymiar tajemnicy, który unieważnia techniczne aspekty ekspresji malarskiej. Bohater zaczyna pasować się wewnętrznie z tajemnicą kuszenia, ze zmęczonym szatanem panującym nad światem i Jezusem, największą świętością ziemi.

W ten sposób w życiu kolejnego bohatera dochodzi do spotkania, podczas którego problem zła w świecie został postawiony w sposób wymuszający uwewnętrznienie. Wydaje się, że przełamanie może nastąpić w każdym momencie, jednak bohater wykonuje zwrot. Kreśli na kartonie plany architektoniczne, a później oznajmia, że odchodzi. Etos idealistyczny zamienia w etos czynu – idzie robić pieniądze, za które zrealizuje swój projekt humanitarny, co oznacza także odrzucenie chrystianizmu, demokratyzmu czy utopii.

Analizę tej sceny warto odnieść do wczesnej świadomości pisarza, gdyż dzięki temu łatwiej uzmysłowić sobie drogę, jaką przeszedł w ciągu dwudziestu lat. W Walce z szatanem z młodzieńca wypraszającego łaski niezbędne na drodze powołania literackiego nie zostało nic. Powołanie artystyczne, pokusa azylu w świecie formy mogą zostać spełnione pod warunkiem, że z zewnątrz przyjdzie natchnienie „istotną sprawą ducha”. Bez niej dalszy los jednostki estetycznej realizuje się w życiu malarza Śnicy, który porzuca malarstwo, by stać się „mocnym człowiekiem”, a ostatecznie zbrodniarzem wojennym.

Wydaje się, że należące pod wieloma względami do okresu przedwojennego dwa pierwsze tomy trylogii oddziela od ostatniego tomu, Charitas, istotna cezura. W powieści tej rzecz zasadnicza rozgrywa się między Witoldem Granowskim, ojcem i przywłaszczycielem spadku Xeni i Nienaskiego, i malarzem Leszkiem Śnicą, znającym testament architekta i używającym tej wiedzy do szantażowania Granowskiego. Do tej rozgrywki dołącza młody skaut Włodzimierz Jasiołd, który zakochuje się platonicznie w żonie Śnicy. Gdy widzi jej „powolność żądaniom męża”, przeżywa zawód głęboko skrywanych uczuć i decyduje się wziąć udział w wojnie. W finale powieści ranny śmiertelnie skaut leży w szpitalu wojskowym, gdzie oczekuje na wykonanie wyroku śmierci – jako poddany rosyjski walczył przeciw Rosji, winien jest więc zdrady. Ostatnim dniom w szpitalu towarzyszą myśli o śmierci, w których wykuwa się męstwo – młody gruźlik prosi tylko o łaskę dojścia o własnych siłach pod szafot, by nikt nie pomyślał, że przejmuje go lęk.

Wiodącym bohaterem Charitas jest jednak Granowski, aferzysta, któremu udało się przejąć kapitał odziedziczony przez Ryszarda Nienaskiego i jego córkę. Pieniądze te miały być przeznaczone na rozwój projektów humanitarnych, jednak w ręku Granowskiego służą wyłącznie jego wygodzie. Milioner, zagrożony poczynaniami Śnicy, umyka do Krakowa, gdzie angażuje się w prace Naczelnego Komitetu Narodowego, potem zaś postanawia ukryć się wraz ze swoim kapitałem w majątku krewnych. W czasie kilkudniowej bitwy chroni się wraz z mieszkańcami zabudowań folwarcznych w podziemiach zrujnowanego zamku. Doznanie okrucieństwa wojny zbiega się z poczuciem nudy i osamotnienia. Granowski zagłębia się w sobie, wraca do bolesnych prawd o swojej przeszłości: wspomina radość, gdy umierała jego jedyna córka, gdyż wiedział, że to zapewni mu fortunę, o którą tak długo zabiegał bezskutecznie. Myśl o Xeni prowadzi go ku lekturze zapisków Nienaskiego. Pod wpływem jego notatek z różnych dzieł starego awanturnika przenika świadomość śmierci, w rezultacie zaś autentyczna potrzeba pokuty:

Objęła go rozkosz współczucia, ni to małe rączki dawno zmarłej córki Xeni, gdy jeszcze była na świecie i gdy jeszcze była małym dzieciątkiem. Z serca, które już widziało się być próchnem, poczęła uchodzić zgniłość w żywą służbę dla tego bytu małego, który bezpiecznie spał na dłoni pod jego głowę podłożonej. W głębokich mrokach tej nocy rozlegał się nad duszą starego człowieka głos, nie głos, jakoby pukanie w oślizłą ścianę, w mur przegryziony zaskórnymi wodami. Nie wiadomo było, jak to nazwać. Wreszcie ozwało się raz, drugi, trzeci to świetliste, radość w sobie niosące wezwanie, to ciche słowo podpowiednie:

„Pokuta! Pokuta! Pokuta!”34.

W komunii ze zmarłymi, z przygarniętą sierotą wojenną na ręku wyrusza w świat, by wypełnić testament Nienaskiego. O jego działaniach czytelnik powieści dowiaduje się tylko z grubsza, co jest znaczącym przesunięciem zainteresowań pisarza. Poprzednio opisowi realizacji projektów utopijnych poświęcane były całe strony i rozdziały – w Charitas to tylko wzmianki i opisy podkreślające zaradność i trud Granowskiego. Żeromskiego bardziej interesuje problem duszy bohatera. W pociągu natyka się on na Śnicę, pokazuje mu dowody wypełnienia testamentu. Śnica nie rezygnuje z zemsty – korzysta ze swojej władzy, zwołuje sąd wojenny, który skazuje Granowskiego za zdradę. Ten jednak wewnętrznie zwycięża:

Dożył chwili tryumfu. Wygładził i wyprostował ścieżkę życia. Mężnie poszukał tego wroga. Nie boi się go i zagląda mu w źrenice. Męstwo, cisza i spokój w piersiach. Prawie wszystko już załatwione… Błędnie i sennie dumał, iż trzej przeczyści aniołowie stoją z nim ramię w ramię. Jakże skromny jest, jak bez okrasy i efektu ten tryumf! Nic w nim nie ma prócz męstwa, ciszy i spokoju, które o sobie nie chcą dać znać ani jednym znakiem. Cały ów tryumf to jak oddech swobodny przeczystym powietrzem w górach. Lecz – o wszechmogący Boże! – jakże po stokroć za ten oddech warto było zapłacić milionami. I w głębi swego serca stary człowiek za łaskę przeprowadzenia tego dzieła błogosławił Boga35.

W scenie tryumfu, możliwego dzięki pokucie i łasce Bożej, zamyka się pewien cykl pracy wewnętrznej pisarza, którego otwarciem były pesymistyczne Dzieje grzechu – tam sakrament pokuty i doznanie łaski przez Ewę były początkiem dziejów upadku. Treść powieści ukazywała, jak bezradna wobec świata jest czysta dusza. W powieści wydanej dziesięć lat później pojawia się nadzieja dla najgorszych grzeszników: pokuta. Oczywiście można odczytywać ten fragment powieści jako pogląd pisarza na to, co bogaci powinni czynić, aby uniknąć rewolucji. Tak zresztą pozwalał interpretować swoich filantropów sam Żeromski, gdy mówił, że kreślił ich portrety, psując wartość artystyczną dzieł, aby zaszczepiać ideę ofiarności. Byłby więc Granowski kolejnym po Soplicy, Kmicicu czy księciu Józefie nawróconym utracjuszem obojętnym na sprawy wspólne, wystawionym na podziw publiczny. W ostatnim ogniwie trylogii realizacja utopii filantropijnych – zastosowanie pieniędzy dla pożytku społecznego, traci wymiar wypowiedzi programowej. W zakończeniu Charitas nie ma mowy o buncie mas, a poczucie wewnętrznego tryumfu Granowskiego i osiągnięcie przez niego wewnętrznego spokoju mają miejsce tuż przed powieszeniem rzekomego humanitarysty – marna byłaby taka zachęta do ofiarności na cele wspólnoty, przerażające jej publiczne realizacje.

Obierając człowieka złego za postać wiodącą, Żeromski postawił problem walki dobra ze złem w sposób odmienny niż do tej pory: zło tkwi w człowieku i może on je pokonać, jeśli dozna łaski. Mówiąc innym językiem: jeśli zło tkwi w człowieku, centrum, wokół którego może nastąpić reintegracja osoby, musi znajdować się poza nim. Autonomia jednostki jest zależna od głosu z tego centrum, od wezwania Boga. Jego odczytanie wspomagają odczucie trwogi przed śmiercią ciała i żywa więź ze zmarłymi.

Zrelacjonowane tu epizody z biografii duchowej Nienaskiego i bohaterów Charitas oświetlają wymiar duchowy Przedwiośnia. Paradoks wyzwolenia z niepokoju poprzez wejście w krąg kontemplacji estetycznej właściwie wygasa. Dyskusji poddany jest w pierwszym rzędzie krąg przekonań historycznych i społecznych.

Po traumatycznym doświadczeniu ludobójstwa, które najżywiej dochodzi do świadomości Cezarego, gdy przychodzi mu chować do zbiorowej mogiły ciało pięknej Ormianki, bohater nie może zaznać spokoju:

Nieraz w nocy wysuwał się z szopy, śmierdzącej żywymi kandydatami na trupów nie gorzej od umarlaków – i bezmyślnie zapatrzywszy się w dal, przepędzał czas. Szukał swej duszy. Zbierał jej rozszarpane szczątki. Dopiero fizyczne przerażenie na myśl, jak to on jutrzejszy dzień przetrzyma bez sennego dziś wypoczynku, pędziło go z powrotem na pryczę, między chrapiących i cuchnących współspaczów36.

Lęk i wstręt pochodzą od ciała. Nie mają podstawy metafizycznej. Sposób informowania o tych emocjach nie wskazuje nawet na ich psychiczne czy intelektualne przeżycie. Cezary, jeszcze niedawno wyznawca dialektycznego materializmu rewolucyjnego, budzi się przepojony niepokojem, którego podstaw nie potrafi określić. Ideologia, do niedawna obietnica szczęśliwego bytu człowieka w świecie w zgodzie z sobą samym, jeszcze nie została odrzucona, ale wiara w człowieka, w jego dobrą naturę została złamana. Ten stan wiedzy o zwierzęcej i złej naturze ludzkiej staje się polem reintegracji podmiotu – poszukiwania rozszarpanej duszy.

W tym momencie wraca na scenę Seweryn Baryka. Po wyłożeniu zasad nowej cywilizacji, którą buduje się w Polsce, ojciec przekonuje syna, że rewolucja nie jest drogą właściwą. W ich dialogu powraca problem zła. Cezary deklamuje komunistyczne przepowiednie o świecie, który nastąpi po ostatecznym zwycięstwie rewolucji. Problem cierpienia i nędzy wydaje mu się kwestią przejściową, która sama się rozwiąże, gdy pochód dziejów dotrze do ostatecznego spełnienia utopii, najpierw jednak musi być zniszczony dawny świat. Ojciec natomiast wskazuje na wieczne zmaganie dobra ze złem.

[Cezary:] Dopóki łotrostwo kradzieży dawnych bogactw nie jest wygubione na całym świecie, zamęczy on się [Baryka, konstruktor szklanej cywilizacji – W.G.], biedaczysko. Łotra w ludzkości trzeba najprzód wygubić, a dopiero później budować normalne życie.

– Któż to wie, kto wśród nas jest łotr, a kto sprawiedliwy.

– To wiadomo aż nadto dobrze. Łotra w człowieku trzeba siłą wydusić, a gdy się nie poddaje – zabić!

– Nie zabijaj! Syneczku! Nie zabijaj!

– Złe na świecie trzeba zabijać. Zabijamy padalce, żmije, wilki, wszy.

– Najprzód nie bardzo dobrze wiemy, co jest złe, a co na pewno dobre. Potem – jedyne, co z zabijania wynika, to zbrodnia zabójstwa. Zabijanie jest zgoła niepotrzebne. Szkoda na to czasu i zdrowia duszy ludzkiej. Wystarcza najzupełniej budowanie życia nowego. Budować od nowa, od samego początku, od gliny ziemnej i głęboko płynącej zimnej, czystej wody.

– Już mi to i mama po siedlecku klarowała. Nic, starzy, nie rozumiecie.

– Rozumiemy, tylko nie ograniczamy się do tego jednego rozumienia. Oto tamten wziął garść piasku, którym wszyscy pogardzali, tchnął weń myśl swoją i na wzór Boga rzekł: uczynię z tej garści piasku świat nowych zjawisk. Rewolucją istotną i jedyną jest wynalazek. Rewolucją fałszywą jest wydzieranie przemocą rzeczy przez innych zrobionych.

– Ależ posiadanych, nie zrobionych! Posiadanych bezprawnie.

– A czyż ci, co z pałacu wypędzają magnata i zabierają ten pałac w swoje władanie, zrobili ten pałac?

– Zabierają ten pałac we wspólne, powszechne władanie.

– Powszechne władanie, a w zrabowanych pałacach mieszkają nowi panowie, komisarze, dyplomaci, naczelnicy i w ogóle nowi władcy, nowi uzurpatorowie. Lud po staremu mieszka w chałupach, po staremu cuchnących, w norach miejskich i jamach nędzarskich.

– Jeszcze nie jest przeprowadzona likwidacja starego łotrostwa. Jeszcze toczy się walka.

– Ta walka będzie się toczyć bardzo długo. Zbawiciel świata w Kazaniu na Górze nauczył świat, że nawet złemu oczywistemu nie należy przeciwić się siłą.

– O, to – to! Stare gadaniny. Jeżeli spostrzegę, że ktoś wobec mnie dziecko sprzedaje do rozpusty albo je uczy rozpusty – jeżeli widzę, że drugi rabuje dobro przez tysiące ludzi wypracowane – to ja mam się temu nie sprzeciwić?

– Sprzeciw, zakaz, kara! Nie jest to celowe, nie jest skuteczne, a zacieśnione do jednego zjawiska. Tworzeniem nowych wartości i rozmnażaniem nowego dobra trzeba wyniszczać w ludziach samą zawiść i samą nienawiść. Można wypracować takie warunki pracy i mieszkania, iż nie będzie o co się nienawidzić i mordować. Doprawdy – śmieszny to jest przewrót, który magnatów strąca z pałaców do piwnic, a mieszkańców piwnic wprowadza do pałaców. Jest to prawdziwie robota i dom szalonych. Takie jest moje przeświadczenie.

– Moje jest inne. Zupełnie inne!37

Ojciec posługuje się logiką, którą wcześniej proponował Nienaskiemu brat Tytus: ze zła zło, z dobra dobro. Nawiązując do Kazania na Górze, zapewne do słów z Ewangelii według św. Mateusza: „Nie stawiajcie oporu złemu. Lecz jeśli cię kto uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi” (Mt 5,39)38, Seweryn przekonuje, że nie przemoc, ale tworzenie wytępi w ludziach zło. Tym razem jednak partnerem dialogu nie jest młodzieniec, który pytanie zagłuszy hulanką z towarzyszami, ani architekt, który pragnie zdobyć pieniądze na krucjatę przeciw złemu. Cezary Baryka odpowiada ideą radykalną. Uchodźca z Baku wygłasza ją w kontekście zwycięstwa rewolucji i właśnie zmierza do jej świętego miasta.

Bunt rewolucyjny, który powinien przekształcać życie zgodnie z marzeniem wielkich umysłów i wyrokiem najczulszych sumień, według ojca staje się nową odsłoną dawnego problemu: walki dobrego ze złym, ze wskazaniem na zło. Młody człowiek odrzuca ojcowskie argumenty, a jego opryskliwe reakcje sugerują, że dla niego to znana melodia, „klarowanie po siedlecku”, „stare gadaniny”, które nowego ducha czasu nie rozumieją. W tym miejscu warto się zatrzymać, aby naświetlić najważniejsze konteksty dialogu kluczowego dla wymowy całej powieści, gdyż w nich zderzają się dwie propozycje reintegracji podmiotu w zgodzie z nowym duchem czasów: przez geniusz cywilizacyjny – wynalazek rozpoczynający ewolucję, i poprzez zniszczenie świata i jego odbudowę według nowego planu.

Żeromski wielokrotnie powracał do idei wynalazku zmieniającego oblicze cywilizacji. W Róży (1909) pojawiała się niezwykła broń pozwalająca odnieść zwycięstwo nad nieprzeliczonym wrogiem. Urodę życia (1912) kończy upajający wolnością lot Rozłuckiego samolotem nad Bałtykiem – a warto pamiętać, iż pierwsze, brulionowe zakończenie tej powieści zawierało wizję szklanej cywilizacji. Częstość odwołań do techniki i ich waga dla wymowy utworów mogą przekonywać, iż Żeromski jako świadek narodzin społeczeństwa wytworzonego przez maszynę parową – jak Karol Marks nazywał nowoczesne społeczeństwo kapitalizmu przemysłowego – być może rzeczywiście wierzył, że los człowieka określają używane przez niego technologie. Ważny też wydaje się trop bergsonowski – w Ewolucji twórczej francuski filozof podkreślał, że oprócz korzyści bezpośredniej płynącej z wynalazku, nowe narzędzie wynosi człowieka ponad niego samego, rozszerza jego widnokrąg. Przedwiośnie tej wierze odbiera moc rozstrzygania.

Po pierwsze w Róży i Urodzie życia idea wynalazku pojawia się w finale – oto z różnych nierozwiązywalnych problemów ludzkość wyjdzie ku dobremu dzięki osiągnięciom myśli technicznej, z których będzie promieniować sprawiedliwość społeczna i dziejowa. Doszło więc do przeniesienia w czas ruchów masowych syntezy geniusza romantycznego i inżyniera pozytywistycznego – w rozstrzygającej powieściowe sploty fabularne i ideowe koncepcji wynalazku łączyły się natchniona poezja i żmudny wysiłek rzemieślnika. Tymczasem idea szklanych domów pojawia się w Przedwiośniu wcześnie, więc wynalazek nie pełni funkcji rozstrzygania. Usytuowanie tego fragmentu w powieści pozwala, by w dalszym toku fabuły owa idea była poddawana licznym weryfikacjom.

Po drugie wizję szklanych domów od samego początku otacza nieufność. W dialogu, w którym zostaje ona przedstawiona, tkwią podskórne pokłady ironii. Stosuje ją – ze zrozumiałych względów – sceptyczny syn, ale o wymowie całości decyduje postawa narratora i drugiego rozmówcy. Cały dialog zajmuje około dwunastu stron tekstu. Praktycznie nie pojawia się tu komentarz narratora, nawet w formie didaskaliowej. Specyficzny jest rytm tej rozmowy – perorę Seweryna przerywają uwagi młodzieńca podszyte lekką drwiną. Ojciec nie reaguje na nie gwałtownie, nie oburza się przeciw niedowiarstwu – podchwytuje ten ton serdecznej wesołości. Czytelnik może wyczuć ducha współpracy, wesołej zabawy w konstruowanie świata na niby, a zarazem odebrać lekcję krytycyzmu wobec wszelkich natchnionych wizji nowego ładu, które wykładane są stylem biblijnym. Gdy syn niedowierzająco komentuje: „Jakieś gablotki, do licha, nie ludzkie mieszkania”, ojciec podchwytuje: „Istne gablotki”. Gdy Cezary krzyczy, udając najwyższy entuzjazm: „Oszaleć!”, ojciec wchodzi w jego tok rozumowania i dopowiada: „Oszaleć, ale z zachwytu”, i wykłada kolejny aspekt cudowności szklanych konstrukcji. Ojciec tworzy mit, w pełni świadomie kreśli nierealny horyzont, choć mówi o tym tak, jakby opisywał rzeczywistość. Gdy syn wreszcie zadaje pytanie: „I tyś to widział tam? Takie wsie? Tata!” – pytanie, które jest jak krzyknięcie „Sprawdzam!” w rozgrywce karcianej – Seweryn Baryka bez wahania odpowiada: „Jakże! Całe okolice, powiaty, województwa!”. Czy stary, wycieńczony chorobą i podróżą człowiek okłamuje tu swoje dziecko, a ono toleruje te brednie ze względu na stan zdrowia ojca? Nie, tym stwierdzeniem Seweryn podtrzymuje grę, a nawet podbija jej stawkę – przechodzi do wykładu zasad nowej cywilizacji. Ale też zdradza, że prowadzi grę, ujawnia przed synem, który wie, że ojciec tego wszystkiego na oczy nie widział, iż przedmiotem rozmowy nie jest rzeczywistość, ale wizja.

Po trzecie dalszy tok fabuły obnaża nicość szklanych domów. Na granicy państwa polskiego Cezary widzi ochlapane błotem rudery. Specyficznie zorganizowana jest przestrzeń tego rozczarowującego spotkania z Polską39. Sto lat temu dla czytelników oczywistym kontekstem była relacja reportażowa z przekraczania granicy sowieckiej – z jednej strony znajdował się polski „odzyskany śmietnik”, z drugiej ziszczało się marzenie radykalnej inteligencji. Przekraczanie tej granicy było toposem literatury reportażowej dwudziestolecia międzywojennego, tak jak dla wcześniejszych pokoleń było nim przekraczanie granicy Europy w górach Uralu40. Antoni Słonimski w swojej relacji z wyprawy do kraju rad robotniczych dobrze uchwycił tę wieloznaczność legendy i naocznej obserwacji:

Pociąg, sapiąc, pewnie z emocji, której i ja podlegam, przejeżdża przez czerwoną bramę graniczną, ozdobioną emblematami władzy sowieckiej. Na bramie wśród sierpów i młotów widnieją napisy witające proletariat całego świata. Ten łuk powitalny po obu swych stronach ma ogromne zasieki drutu kolczastego. Nie jest tu tak łatwo wejść na to powitalne zaproszenie, a jeszcze trudniej, zdaje się, wyjść bez pożegnania. Jedziemy już po ziemi sowieckiej, za kilkanaście minut staniemy na stacji Niegoriełoje. Pejzaż niczym nie zdradza różnicy ustrojów państw sąsiadujących. Ta sama rzeczka, która wylała po stronie polskiej, i tu zatopiła niskie łąki i nieużytki. Wyglądam ciekawie pierwszych domów i osad ludzkich. Znajdują się tu pewnie jakieś pokazowe kołchozy, jakieś domy nowo wybudowane, dźwignięte wysoko. Nie. Nie ma tu żadnej propagandy. Pod laskiem drzemie parę niskich chałup. Nic na pokaz. Jak gdyby tylko więcej nieużytków i ani śladu bydła na polach. Przez ostatnią godzinę obserwowałem umyślnie pejzaż naszych biednych kresów. Nie ulega wątpliwości, że tam więcej było terenów obsianych i więcej krów i koni. Było też więcej płotów. Tu ziemia nie jest podzielona na szachownice drobnych prywatnych własności. Rozciąga się przed oczami daleka i niczym nieujęta ani nieobsiana41.

W Przedwiośniu jest na odwrót. Realny jest ogarnięty płomieniami rewolucji Wschód, mityczne spełnienie czeka po polskiej stronie granicy.

Szklane domy są marzeniem i wezwaniem, mitem, czyli nieracjonalną instrukcją do zrealizowania. W komicznych syntezach języka codziennego z podniosłymi tonami wizji technologicznej („świńska idylla”, „ciesielski mechanizm tworzenia szklanej ściany”, „szklane gromadzkie obory” itp.) kryje się poszanowanie natury człowieka, którego nie można uszczęśliwiać przemocą. Sukces nowej cywilizacji będzie brał się stąd, że będzie ona wyraźnie lepsza – „ludzie się zwiedzą” i jej rozwój „pójdzie szybko jak zaraza morowa”. Uszanowana będzie odmienność ludzkich przekonań i gustów – wszystko będzie uzgadniane z nabywcami, przewidziane są miejsca na szkoły i świątynie. W ten sposób Żeromski szedł wbrew nurtowi utopii urbanizacyjnych, które tworzono z myślą o masach nieposiadających indywidualnego, ludzkiego wyrazu. Stanisław Falkowski zauważa:

Wspólnymi motywami wielu utopii społeczno-urbanistyczno-architektonicznych tworzonych za życia kilku poprzednich pokoleń i za czasów Cezarego były gigantyczna skala i uniformizacja. Ich twórcy wyobrażali sobie miasta lub domy jako wielkie machiny do mieszkania, budynki molochy obliczone na kilka tysięcy mieszkańców, życie uregulowane setkami przepisów (falanstery Fouriera), wnętrza wypełnione zamiast mebli modułami „wyposażenia” (Le Corbusier)42.

Naprawianie świata nie może być działaniem totalizującym, niszczącym różnorodność i spontaniczność. Dlatego szklane domy powstają w zgodzie z otoczeniem naturalnym, są zabudową wiejską wkomponowaną harmonijnie w krajobraz prowincji. Są też domami, a więc siedzibami ludzkimi, w których więzi międzyludzkie nawiązują się, rozwijają się i trwają przez pokolenia. Cywilizacja domów z przezroczystego materiału jest przestrzenią relacji bezpośrednich, uczciwości, poszanowania cudzej odmienności. Zamieszka w nich wspólnota jednostek, społeczeństwo wolnych obywateli.

Szklane domy nie są więc ową wielką ideą ani wynalazkiem zmieniającym wszystko, zapewniającym powszechny dobrobyt i nowy, sprawiedliwy podział dóbr na świecie. Są wytworem społeczeństwa kultywującego wielką ideę, wywiedzionym na powierzchnię wyrazem jego ducha. Są też zaledwie ramą – praktyczność propozycji wyrażona przez Seweryna za pomocą szczegółów technicznych nie może przysłaniać tego, że wizja pisarza niczego nie rozstrzyga w sensie politycznym czy społecznym. W tej baśni zamieszkają ludzie wolni, którzy o wszystkim zdecydują sami, wszystko zdobędą własnym wysiłkiem. W tym tylko sensie domy ze szkła są utopią – miejscem, którego nie ma. Ono dopiero ma zostać powołane do istnienia przez Polskę, ma być wyrazem ducha, świątynią narodzonego państwa.

Żeromski podziwiał postęp dokonujący się w kraju i szczerze się nim radował – odnotowywał rozwój kolei, rozszerzenie oświaty, odbudowę przemysłu. Wydaje się jednak, że po ponad pięciu latach od umownej daty odzyskania niepodległości wiedział, że szklanych domów Polska nie wzniosła, a od wielkiego skoku modernizacyjnego, na który szczególnie czeka polska prowincja, zależy przyszłość kraju. Skok ten mógł się dokonać tylko pod warunkiem wielkiego wysiłku moralnego całego społeczeństwa, ześrodkowanego na budowie państwa na miarę marzeń. Taki jest testament ojca.

Syn myśli inaczej. Skoro szklanych domów nie ma, reformy się wloką, gdyż są blokowane, wielka idea się nie materializuje, Cezary rozważa zwalczenie zła złem – schodzi na drogę radykalnego buntu. Warto poświęcić temu zagadnieniu nieco więcej miejsca, nie tylko dlatego, że stanowi ono centralny punkt powieści, ale również dlatego, że wielokrotnie sugerowano, iż autor powieści zlekceważył intelektualne i historyczne podstawy rewolucji komunistycznej. W odpowiedzi na to pytanie kryje się odpowiedź na sygnalizowane wcześniej zagadnienie: dlaczego Żeromski nie uznał, że cierpienie ludzkie da się przezwyciężyć na drodze dzieł ducha nowej klasy społecznej?

Oczywiście, nie miejsce tutaj na dogłębną analizę uwarunkowań ekonomicznych lub na wyświetlenie ideowego procesu kiełkowania radykalizmu rewolucyjnego, ale nie sposób uciec całkowicie od tła historycznego. Dynamika rozwoju kapitalizmu w Polsce pod zaborami, zwłaszcza w obrębie państwa carów, była inna niż w Europie Zachodniej. Trzeba powiedzieć od razu, wzrost ten był wolniejszy, a w drugiej połowie XIX w. zapaść ekonomiczna się pogłębiała. W Królestwie Polskim dopiero około 1890 r. wyrównała się wartość produkcji rolnej i przemysłowej! W latach 1880–1910 nastąpił ogromny wzrost liczby ludności Królestwa Polskiego (prawie o 70 proc.) przy jednoczesnym głębokim przekształceniu struktury klasowej – liczebność klasy robotniczej wzrosła aż o 350 procent. Ale nie o parametry ilościowe wyłącznie chodzi. Specyficznym zjawiskiem było pozostawanie ogromnych obszarów prowincji z dala od wszelkich procesów modernizacyjnych. Dynamika przemian objęła więc przede wszystkim niektóre ośrodki miejskie, ku którym napływała ludność ze słabo rozwiniętych dzielnic kraju. W podupadających miasteczkach znalezienie pracy było niezwykle trudne, w ośrodkach przemysłowych duża podaż pracy pozwalała obniżać jej cenę poniżej granicy minimum bytowego. Po stłumieniu rewolucji 1905 r. zarobki w Warszawie w wielu fabrykach spadły o ponad 40 proc. Niewykwalifikowani robotnicy byli zatrudniani na dniówki, czyli każdego dnia szukali zatrudnienia, a wartość dziennego zarobku wahała się w latach dziewięćdziesiątych od 60 kopiejek do 1 rubla. Dobowe utrzymanie rodziny robotniczej złożonej z dwojga dorosłych i dziecka kosztowało przy bardzo skromnym wyżywieniu około 60 kopiejek43. Jeśli więc każdego dnia na granicy głodu balansowały setki rodzin robotników niewykwalifikowanych, to poza naszymi granicami wyobraźni znajdowały się sposoby utrzymywania się przy życiu bezrobotnych oraz lumpenproletariatu miejskiego, stanowiącego pokaźną grupę społeczną.

Taki obraz warstw pracujących miał w pamięci Żeromski, gdy pisał za granicą kraju pierwsze partie Nawracania Judasza. Trzeba wręcz przyjąć, że Żeromski – tak jak Nienaski – „w Paryżu widział był nowoczesne wiary tłumów pracujących, potężny ich ideał, głębokie czucia i niezgłębione uniesienie”44. W Paryżu, nie w Polsce. Gdy rewolucja przemysłowa postępowała w Lyonie, Paryżu czy Londynie, wraz z jej zdobyczami i nowymi napięciami ekonomicznymi powstały mierzone na przyszłość projekty ładu społecznego. Z czasem programy utopijne zastąpił socjalizm naukowy, wreszcie pojawiły się partie polityczne, które reprezentowały interesy nowej klasy społecznej. Na ile wyrażały wiarę tłumów i potężny ideał? Machajski twierdził, że partie tworzy inteligencja, która wykorzystuje masy dla własnych interesów. Równie antyinteligenckie poglądy głosił Sorel. Żeromski obserwował życie społeczne i rozwój sytuacji świata pracy w krajach zachodnich i bez wątpienia zdawał sobie sprawę, że tamtejszych propozycji nie da się przenieść na grunt polski w skali jeden do jednego. Poszukiwał innej drogi.

Po 1905 r. pisarz był pełen wątpliwości co do tego, kto w ostatecznym rozrachunku jest beneficjentem socjalizmu w Polsce. Od 1908 r. nie mógł przebywać w Królestwie Polskim, więc zakres jego obserwacji był mocno ograniczony. Specyficzne warunki Zakopanego i Galicji także nie dawały możliwości poznania życia proletariatu polskiego, pozwalały jednak dzięki lekturze prasy i zaangażowaniu w działalność prospołeczną wyrobić sobie niejakie pojęcie o głównych bolączkach społeczeństwa wyłaniającego się z zawieruchy wojennej. Tak naprawdę dopiero po powrocie do stołecznego centrum w 1921 r. Żeromski zyskał szansę „głębokiego czucia niezgłębionych uniesień tłumów pracujących”. Na progu wolności zjawiskami społecznymi, które szczególnie go dotykały, były lojalna współpraca elit z zaborcami, zwłaszcza uleganie materialistycznym wpływom niemieckim, oraz problem nędzy bezrobotnych i bardzo niski poziom cywilizacyjny rzesz obywateli pozbawionych przez zaborców dostępu do edukacji. Zadaniem najpilniejszym, wyłożonym w Początku świata pracy, był los biedoty wiejskiej migrującej do miast i poza granice kraju. Na tym tle sprawa robotnicza wydawała się mniej paląca. W pisanym później (końcówka 1924 r.) wezwaniu Drożyzna i zamoyszczyzna Żeromski mówi wręcz, że sposób organizacji robotników, ich solidarne działanie w czasie strajku powinny być wzorem dla innych grup społecznych. Dochodzi tu do głosu wyraźne przeświadczenie, że problemy robotników pojawiają się w związku z obniżaniem ceny pracy z powodu mas bezrobotnych migrujących z prowincji. Szczególną troską społeczeństwa powinni więc stać się nie zorganizowani w związki zawodowe robotnicy kwalifikowani, ale „armia zapasowa” pozbawiona środków do życia. Żeromski wiedział, że ruch robotniczy dba o interesy robotników, a przed Polską stoi zagadnienie całości bytu narodowego. Ten oddolny ruch samoorganizacji załóg fabrycznych nie był jednak tożsamy z działaniami partii socjalistycznych. Temu, jak zorganizowany w syndykaty i reprezentowany przez partie proletariat francuski przejmuje się losem nędzarzy wykorzystywanych do prac rolniczych, pisarz dał wyraz w pierwszych scenach Nawracania Judasza, wykazując dogmatyzm i egoizm socjaldemokracji, zyskującej coraz szerszą władzę w systemie parlamentarnym, a strzegącej swoich interesów także przed napływem biednych bezrobotnych.

W tych warunkach przekształceń społeczeństwa rolniczego, zaniedbanego edukacyjnie, zdeprawowanego i słabo zintegrowanego, obciążonego prowincją ominiętą przez procesy modernizacyjne, problem ruchu robotniczego ujętego w rozstrzygnięcia ideologii komunizmu wydawał się pisarzowi zjawiskiem niewyrastającym z warunków polskich, przejawem snobizmu. Żeromski widział w fascynacji komunizmem przez radykalną inteligencję kopiowanie rozwiązań ustrojowych i narzucanie języków ideologicznych:

Nie posądzam nikogo o wysługiwanie się wrogom. Są dusze gorące, którym obmierzł widok biedy, deptanej przez polskie burżujstwo tak samo dziś, jak za czasów panowania wroga. Ale istnieje również snobizm rewolucyjny. Są dusze, którym pachną piwnice moskiewskie, zalane krwią, dusze tęskniące za możnością pastwienia się, katowania, władania. Iluż to Dzierżyńskich wzdycha wokół nas za możnością posiadania nieopisanej władzy!45

Żeromski z jednej strony odnotowywał więc zapóźnienie procesu uprzemysłowienia kraju, a z drugiej postrzegał socjalizm polski jako ruch ku władzy, nieujęty jeszcze w tradycje parlamentaryzmu, których przestrzegają dojrzałe socjaldemokracje Zachodu. Wiedział też, że rewolucja październikowa miała miejsce w kraju jeszcze słabiej uprzemysłowionym niż Królestwo Polskie, a kluczową rolę w narzuceniu nowego ładu masom konserwatywnego chłopstwa rosyjskiego odegrały partie, związki spiskowe i ideologowie radykalizujący niewykwalifikowanych robotników i pozbawione środków do życia masy gromadzące się w miastach.

W tej sytuacji oczekiwanie, aby pisarz poddał dogłębnej analizie intelektualne podstawy komunizmu, wydawało się pułapką. Ideowe, filozoficzne i historyczne podpory komunizmu tworzyli w tamtym czasie głównie jego przodownicy, a rozpowszechniali rzecznicy ich opinii. Komunizm był jednym z wielu systemów intelektualnych tworzonych po stronie lewicy. Jego przedstawiciele toczyli spory z licznymi odmianami socjalizmu i anarchizmu. Uwagę na sobie skupił zaś dopiero, gdy utopia sięgnęła po władzę. W tych warunkach domaganie się rozsnucia panoramy ideowej komunizmu właściwie oznaczało żądanie przyjęcia światopoglądu klasowego. Przed tym Żeromski się wzbraniał, nie chciał być kronikarzem rewolucji, od apologii jej ducha był możliwie najbardziej odległy. Mimo to Przedwiośnie zostało wciągnięte w pułapkę. Krytyka społeczna zawarta w powieści wydała się propagandystom sowieckim wodą na młyn komunizmu, co sprowokowało kierowane pod adresem pisarza oskarżenia o służenie Moskwie oraz ostre wystąpienia polemiczne samego autora.

Komentatorom bardziej bezstronnym komunizm u swojego zarania wydawał się eksperymentem społecznym, wartym bacznej obserwacji. Oznaczało to zaangażowanie wewnętrznego sceptyka i wewnętrznego entuzjasty, którzy na jednej szali kładli szanse i zdobycze nowego państwa, na drugiej zaś koszty, czasem absurdalne, kiedy indziej przerażające. Szlachetność intencji, piękno idei, radykalizm współczucia poruszały wrażliwe serca. I właśnie skutki, owe obserwowane fakty dokumentujące materializowanie idei, stanowiły główne źródło sceptycyzmu. Wiele lat musiało jeszcze upłynąć, by literatura i myśl społeczna wskazały te powiązania idei i praktyki, w których kryła się zbrodnicza i nieludzka treść projektu ideowego. Wielcy intelektualiści XX w. – wymienię tylko trzy nazwiska polskie: Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński i Leszek Kołakowski – zaproponowali takie analizy. Jednak wtedy, pięć lat po rewolucji, przy ówczesnych możliwościach zdobywania informacji, zdiagnozowanie błędu w przełożeniu idei na życie społeczne było zadaniem niewykonalnym. Sceptycyzm musiał opierać się na przedstawianiu faktów, wobec których entuzjaści, jak młody Baryka, odpowiadali: walka dopiero się rozpoczyna, zbyt wcześnie, by wydawać sąd.

Zarzut naskórkowości przedstawienia komunizmu w Przedwiośniu odnosi się właśnie do tego problemu – udokumentowanej w powieści obserwacji wyłącznie warstwy wierzchniej: nawały bolszewickiej roku 1920 i agitacji wśród mas najuboższych, przy jednoczesnym wstrzymaniu się od wejścia w ideę i uznaniu niemożności wykazania, że eksperyment wdrożenia jej w życie nie może się powieść. Zarazem pytanie – gdy przestaje ono być zarzutem – dlaczego Żeromski nie przedstawił ideowych aspektów komunizmu, należy odczytywać jako pytanie o przedstawienie literackie, o konwencję: co i jak zostało przedstawione?

Problem narodzin społeczeństwa masowego i kapitalizmu przemysłowego miał już w kraju bogatą tradycję ujęć literackich. Szczególnie ważny w kontekście problematyki ostatniej powieści Żeromskiego jest tu obraz warstw najuboższych. Trwałe wciąż były idee dawniejsze – przedprzemysłowe, których demokratyczny ton opierał się na micie niewinności ludu deprawowanego przez zły salon, czystości powalanej błotem chlapiącym spod kół powozu przewożącego bezduszne elity krwi. Tak nędzę miejską przedstawiał Józef Dzierzkowski w powieści Salon i ulica w 1847 r.:

Lecz zostawmy na chwilę salon i zejdźmy na ulicę, a przeszedłszy wszystkie znaczniejsze i porządniejsze, zajdźmy na przedmieścia, na których w nierównym porządku cisną się nędzne domostwa jedno na drugie. Niskie i lepione ich ściany, pokaleczone drzwi, okna pozalepiane papierem, podziurawione dachy, powyłamywane parkany i ciasne dziedzińce śmieciem napełnione, z rozwieszoną tu i ówdzie bielizną w łachmany rozstrzępioną: wszystko to świadczy, że to inny niż w mieście świat, że tu mieszka nędza. Jeśli zobaczysz skąpe światełko, to rzemieślnik długo w noc pracuje, aby w końcu dzienną i nocną pracą zarobić ledwie na skąpy chleba kawałek. Jeżeli gdzie wrzawę usłyszysz, to może dziecko woła o chleb i ciepło lub nędzą rozkwaszone małżeństwo swarzy się z sobą; a nawet wesołe wrzaski są to krzyki pijane, którymi niejeden zagłusza nędzę własną i rodziny swojej. A jeśli gdzie ciemno i cicho, to nie mniemaj koniecznie, że to sen i spokój, ale milczenie rozpaczliwe, dumanie samotne nad jutrem, dla którego ani dzisiaj, ani wczoraj nic nie przysposobiło46.

Twórcy doby postyczniowej problem ten ujmowali już inaczej. Chociaż przedmiotem refleksji młodej prasy warszawskiej było zjawisko degeneracji szerokich grup społecznych, dojrzała twórczość wielkich realistów wydaje się dość powściągliwa w okazywaniu zainteresowania ciemnymi sprawkami warszawiaków. Co nie znaczy, że problem nędzy zniknął z jej radarów. Symbolem stało się Powiśle, dzielnica portowa, która straciła dawne znaczenie kluczowego punktu przeładunku i transportu towarów, od kiedy rolę tę przejęła kolej. Nie przez przypadek tam właśnie zawędrował Wokulski. Tam nędzy przyglądać się będzie także Baryka.

Sprawami marginesu społecznego żyła natomiast prasa codzienna i to właśnie zamieszczane na jej łamach kroniki policyjne i sądowe stanowią dziś podstawowe źródło informacji o życiu wielkich miast. Szybko też obserwacja, że zainteresowanie publiczności wzbudzają miejskie sensacje, zwłaszcza ekscesy kryminalne i sprawki półświatka, została spożytkowana w praktyce literackiej. Pojawiły się powieści zeszytowe, których istnieniu przypisywano rozprzestrzenianie się pornografii i zachętę do zbrodni. Temat demimondu na dobre trafił do literatury za sprawą poczytnej powieści Eugène’a Sue Tajemnice Paryża (1842), której krajowe odpowiedniki opublikowali Henryk Nagel (Sęp, 1889; Tajemnice Nalewek, 1911), Bolesław Londyński (Rycerze Czarnego Dworu, 1888), Witold Koszutski (Tajemnice Warszawy, 1911) i wielu innych.

Żeromski mógł więc temat nędzy traktować jako element już skonwencjonalizowany. Pisarz mógł albo poszukiwać społecznych determinant losu jednostki, wskazywać mechanizmy degeneracji i upadku wśród przekształceń kapitalistycznego rynku pracy, albo prowadzić naturalistyczną wiwisekcję obrazów z życia miejskiego demimondu. Mógł też podtrzymywać literacki stereotyp szlachetnych prostych ludzi. Wystarczyło potrącić kilka znanych czytelnikowi strun, aby sam dośpiewał sobie resztę tej opery żebraczej.

Nie poszedł żadną z tych dróg. W Przedwiośniu masy ludzkie po prostu istnieją – są, wegetują w oczekiwaniu na lepsze jutro. W ich imieniu wypowiadają się inteligenci, ale nie dlatego, że Żeromski uważał, że tak być musi. Owszem, powtarzał argument mówiący, że oddanie władzy ludziom do niej nieprzygotowanym jest decyzją pochopną. Jednak nie o argumenty tu chodziło, ale o doświadczenie trudne do zintelektualizowania.

W wielu biografiach wielkich pisarzy urodzonych zaraz po powstaniu styczniowym powtarzają się opisy doświadczenia nędzy. Żeromski nie stanowi tu wyjątku – jego dzienniki dokumentują losy studenta, który wałęsa się po Warszawie w nadziei spotkania kogoś znajomego, u kogo będzie miał okazję się ogrzać, a przy odrobinie szczęścia może nawet dostanie coś do jedzenia. Zapis dziennikowy, w którym Żeromski widzi swoją siostrę w bramie i decyduje się do niej nie podchodzić, bo niczego nie może jej dać, albo scena długiego wspólnego milczenia z Wacławem Machajskim po tym, jak dowiedział się on o samobójstwie brata spowodowanym przedłużającym się głodem – to przejmujące wyznania rozumiejącego świadka.

Żeromski nadawał temu doświadczeniu znaczenie doznania kształtującego pojmowanie świata, progu, który należy przekroczyć, by rozumieć. Zbliżenie ze Stanisławem Witkiewiczem dokonało się właśnie na gruncie wspólnoty losu inteligenta na miejskim bruku:

Zaczynam lubić pana [Witkiewicza], bo to człowiek z tego samego świata co ja, z tego samego odmętu niecierpliwości – zresztą chory, dobry i był biedny, żył jak pies, chodził zastawiać kamizelki po czterodniowym głodzie, więc się znamy… Ja po prostu nie wierzę w ludzi, którzy młodości nie spędzali w nędzy, nie znają „tamtego świata”, nie wiedzą całkiem, co to sumienie, co altruizm, co głębokie poniżenie, które się okupuje dumą zaprawdę wielką, honorem rzeczywistym, pogardą prawdziwego filozofa.

Tak samo rozumie życie pan W[itkiewicz]. Mimochodem wspomniałem, że jadałem kiedyś obiady u sołdatów na Podwalu „po tri kopiejki” waza kapuśniaku – i wtedy inaczej zaczął na mnie patrzeć. Bo tylko my możemy oceniać, co jest kamień filozoficzny człowieka, my, niegdyś głodomory47.

Dla osoby, która otarła się o dno świata społecznego, nędza nie była zjawiskiem poddającym się opisowi w dialekcie tej czy innej teorii społecznej. Język wytworzony na podglebiu świadomości klasowej nie dostarczał słów zdolnych opisać to doznanie, choć naukowo wywodził zawiłości materialnych relacji w kapitalizmie. W agitacji komunistycznej element współczucia dla najbardziej pokrzywdzonych odgrywał ważną rolę, Żeromski jednak nie potrafił odnieść go do siebie. Nie był przecież dzieckiem proletariatu, a doznał koszmaru głodu i poniżenia społecznego. Im więcej podróżował, tym jaskrawiej dostrzegał, że nędza nie zna granic państwowych – co oznaczało także, że nurty nacjonalistyczne nie znają na nią lekarstwa. Upadek człowieka był bowiem dla Żeromskiego jak choroba, która może dotknąć przedstawiciela dowolnej narodowości, reprezentującego dowolne piętro hierarchii społecznej. Dlatego nie interesowało autora Siłaczki wyprowadzenie piwnic na pałace ani polepszenie własnego stanu kosztem innych grup etnicznych. Żeromski zaliczał nędzę do innego porządku zjawisk: była przejawem zła, tryumfu szatana, upadku człowieka, a więc kwestią etyczną i metafizycznym problemem istnienia. Długi czas nurt ten drążył głębokie korytarze pod fundamentami religii humanitaryzmu, ale dopiero tryumf komunizmu, jego widome skutki doprowadziły do jego wybicia się na powierzchnię.

Przekonanie o etycznym i metafizycznym wymiarze zjawisk społecznych Żeromski dzielił z innymi autorami epoki. Językiem rozpoznań etycznych o upadku człowieka pisał Stanisław Brzozowski w Płomieniach. Fabuła tej powieści jest opleciona wokół życiorysów młodzieży, z której wywodziła się grupka przygotowująca zamach na cara Aleksandra II. Spiskowcy z najradykalniejszych odłamów Narodnej Woli swoje działania widzą jako problem miejsca człowieka w świecie:

Jak można mieć dzieci dziś i siedząc nad kołyską, myśleć: to może być prostytutka, szpieg albo obojętny zjadacz cudzej pracy. Bo jesteśmy bezsilni już nad losem, gdy zjawi się w świecie taka jasna, do nas należąca główka. Mieć dzieci – to znaczy ufać życiu. Ja nie ufałem i gardziłem nim. Nie znałem takiego zakątka, w którym można by być bezpiecznym. My powinniśmy tylko myśleć, pracować i walczyć. Ale dziecko przyszło na świat martwe – i ona umarła też. Błogosławiłem losowi, że mi ich zabrał. To nie było okrucieństwo ani brak serca. Czy może być coś lepszego dziś niż niezawiniona śmierć: ona uwalnia. Otwiera drzwi i mówi: już nie odpowiadasz za nic. Dopóki żyjesz, odpowiadasz za wszystko, za każdą rzecz, która ci się rzuci w oczy. A to, co nas otacza, jest nieustającą hańbą i zbrodnią. I my bierzemy w niej udział. Myślałem, że z czynów naszych wyrasta coś, czego nie znamy. Coś, czego nie znamy, wyrasta z każdej naszej chwili. Czas kradnie nam nas samych i lepi z naszych ukradzionych chwil swoje straszne, ohydy pełne dzieło. Gdzie jestem ja i gdzie świat48.

Tego młodzież radykalną uczy Niczajew – punkt ostateczny ich ścieżki intelektualnej:

Póki żyć będę, póki myśleć będę, póki będę miał jedno tchnienie w piersi, to i ono będzie tylko krzykiem: śmierć tyranom, śmierć obłudzie, śmierć wyzyskiwaczom! Wy się nie patrzcie na mnie zdziwieni. Wy żyjecie w świecie uprzywilejowanym. Wy macie dostęp do nauki, do światła, wasze kobiety są czyste, wasze serca niezatrute pogardą dla samego siebie. Ja przychodzę ze świata potępionych. Tam żyją ci, których rozdeptał wasz świat. Kobiety tam sprzedają swe ciało i są bite. Słyszycie, słyszycie… Bite są kobiety. Przecież to siostra wasza mogłaby być bitą w ten sposób. Za liche pół rubla ściągnie ją pijane zwierzę do karczemnego numeru i bije, bije, czym może: kijem, kułakiem, butem. A wy wiecie, że taka obita, opluta, osiniaczona kobieta może mieć gdzieś u siebie w jakimś zgniłym, śmierdzącym kącie dziecko. I wy chcecie żyć, uczyć się, myśleć. Póki choć jeden człowiek ginie w świecie, póki choć jedno życie jest tak wdeptane w błoto, nie warto żyć, nie można żyć – jak tylko walcząc. Krew wszędzie, wszędzie ludzka krew. Purpurową krwią spisane są książki waszych uczonych, wasze prawa pisane są łzami głodnych dzieci. Wasza cnota nie wyprała swoich szat z krwi. Padliną żyje wasz świat49.

Dla Brzozowskiego, młodszego od Żeromskiego o czternaście lat, walka społeczna jest wynikiem niezgody na zło, jest buntem etycznym i sprawą odpowiedzialności za świat. To jest pojedynek „ja” i rzeczywistości, zarazem obrona godności jednostki zagrożonej przez nieludzkie warunki egzystencji, wobec których można albo zamknąć oczy, wybierając nieświadomość, czyli rodzaj współudziału, albo pójść drogą walki – krucjaty, jak ujmował to Nienaski. Stawką jest człowieczeństwo. Obu pisarzy łączy jeszcze coś – nie uchylali się przed tą walką. Oczywiście, w bardzo wielu aspektach byli to pisarze zupełnie inni, jednak etyczna płaszczyzna myślenia o zjawiskach społecznych była ich terenem wspólnym50.

Bunt przeciw złu ma powołać do życia nowy świat. Dzieło stworzenia opisywane jest językiem objawienia biblijnego: konspiratorzy i rewolucjoniści, ukazując swoje działania, uciekają się do wyobrażeń chrześcijańskich i frazeologii czerpanej z liturgii i Pisma Świętego. Bojownicy stają się męczennikami, partyjna awangarda to pierwsi chrześcijanie, mówi się o apostolstwie, nowej wierze, wędrownych siewcach, mitingi przeradzają się w synody, na przeciwników rzuca się klątwy, partia ma swoich odszczepieńców, prawdziwych wyznawców cechują żarliwość i fanatyzm51.

Stylizacja biblijna towarzyszy wyjaśnianiu zmarłej matce zasad nowej wiary. Nowomową łączącą odniesienia religijne z frazesami okólników partyjnych posługuje się Lulek, gdy zaprasza Barykę na spotkanie organizacyjno-informacyjne w celu „oświecenia” i „powiedzenia prawdy”. Narrator także zestawia zebranie z nabożeństwem: w siedzibie Polexu jest jak w kościele albo na pogrzebie, mowie pierwszego mówcy przyświeca nieśmiertelny Karol Marks.

Cezary w pierwszym okresie swojej wędrówki duchowej nawraca się na tę nową religię. Swój etyczny bunt także wyraża przez chęć destrukcji, zburzenia świata niesprawiedliwości i zła. Z tego nurtu radykalnej niezgody, który wyraża się pragnieniem zniszczenia zła złem, będzie mu się trudno wyrwać. Przebieg warstwy fabularnej powieści wiedzie bohatera ku różnym doświadczeniom, żadne jednak nie może wymazać obrazów krzywdy i nędzy ludzkiej. W finale w imię tego zbiedzonego tłumu Cezary prze ku szaremu murowi żołnierzy. Poprowadzenie wątku bohatera tą ścieżką ściągnęło na pisarza posądzenie, iż przyznaje rację komunistom, że zwycięstwo musu współodczuwania z poniżonym człowiekiem oznacza, że to duch nowej klasy społecznej zmieni świat, przyczyni się do zlikwidowania nędzy i cierpienia na świecie.

Ponaglony wystąpieniem Arcybaszewa Żeromski wyjaśniał swoje intencje, podporządkowując się dyskursowi politycznemu. Nie powinno to jednak przesłonić zawartego w Przedwiośniu wymiaru etycznego i duchowego. W tej powieści objawienie komunizmu odnosi się w wielu punktach do religii humanitaryzmu, która inne naświetlenia znajduje przecież w wykładanych przez Seweryna i Gajowca programach poszerzania dobra mocą dobrych uczynków.

Ten spór o metodę zwalczania zła stracił już jednak monopol na wyznaczanie celów poszukiwań duchowych pisarza. Alternatywne centrum ujawniają inne składniki świata przedstawionego. Finałowa scena powieści rozgrywa się w niezwykłej scenerii – i niejako mimo niej:

Był pierwszy dzień przedwiośnia. Powiał wiatr południowy i w płynne błoto zamienił stosy śniegu uzgarniane wzdłuż chodników. We włosy i w usteczka, w nozdrza, w policzki i w uszy dzieci spieszących do szkółek wiał ów wiatr suchy, odmienny. Tysiące wróbli ćwierkały radośnie, do upadłego, hardo i nieustępliwie na gzemsach odrapanych murów, na załamaniach rynien i na czarnych gałęziach kasztana, więźnia w podwórzu żydowskiej kamienicy. Bladozielone Żydki wyściubiły niebieskawe nosy z piwnic i że tak powiem, z mieszkań na Franciszkańskiej ulicy. W czystych alejach przechodnie szli wesoło, tupiąc suchymi butami po betonie chodnika, który w oczach obsychał. Już się na rogu ulicy uwijała młoda ulicznica w przedwcześnie wiosennym stroju, ażeby przecie więcej nagości na wabia łobuzom pokazać. Obłok wiosenny nad miastem przepływał jak anioł boży, zarówno miłujący cnotliwe i grzeszne. Dzwon się na wieży dalekiej rozlegał, jak gdyby na zlecenie anioła lecącego przez niebiosy wołał ku wszystkim nędzarzom, znękanym i zżartym przez choroby: Wiosna, o ziemscy nędzarze!52

Obraz nędzy jest skomponowany z tych samych elementów, z których składała się cytowana już scena z Nawracania Judasza. Na te ludzkie nędze, choroby, zło i upodlenie pada jednak promień słońca, który jest miłością kierowaną ku światu. Nad miastem unosi się obłok jak anioł Boży, który kieruje miłość ku nędzarzom, upadłym, zgnębionym, spodlonym, który niesie nadzieję światu. Jak w eposie – działania bogów towarzyszą zmaganiom ludzi w kluczowym momencie dziejowym. Te plany są w Przedwiośniu równoległe, co oznacza także, że w pewnym sensie pozostają niestyczne. Sytuacja, w której bohater został zawieszony, mogłaby zostać rozwiązana tylko, gdyby rozwiązano tragizm egzystencji ludzkiej, będący podszewką dramatów polityczno-społecznych53.

Wielowymiarowość kondycji ludzkiej jest opisana za pomocą szeregu opozycji, które określają głównego bohatera powieści. Baryka stoi między tłumem i wojskiem rozpędzającym demonstrację, między krzywdą jednostki a państwem, ale zawieszony jest także między dwoma programami zbawienia świata: przez krucjatę i przez mnożenie dobra oraz przez wiarę w samozbawienie człowieka lub w miłość obejmującą każdego. Na tym tle rozgrywa się teraz dramat bohatera wiodącego, który w Nawłoci zanurzył się w pustce urody życia pokrytej frazesem tradycji, a na przedmieściach i podczas wieców obserwował, jak rozprzestrzenia się trąd życia i jego upajająca prawda głoszona przez agitatorów. Pozycja bohatera w ostatniej scenie pokazuje go jako jednostkę wyobcowaną i ze świata powinności oraz państwa, i z iluzji zbawienia świata przez ludzi głodnych, brutalnych, prymitywnych w swoich instynktach, zdesperowanych i naiwnych. Wagę tej sceny podkreśla brak rozstrzygnięcia: prowadzący bohatera autor nie może lub nie chce zrobić kolejnego uniku, dać szansy nowych narodzin, nie zamierza cofać się, żeby poszukiwać na innej ścieżce, nie podsuwa mu cudownego wynalazku.

Konstruktor świata powieściowego oferuje czytelnikowi tylko enigmatyczny trop zawarty w tytule. „Przedwiośnie” może nie odnosić się do tekstu powieści, pozostawać zewnętrzną, nadrzędną etykietą nawiązującą do alegorycznego obrazu zaborów jako zimy. Może jednak także odsyłać do tematu misterium wiosny, do tajemnic natury ujawnionych w tle ostatniej części powieści.

Alina Kowalczykowa wskazuje na nową funkcjonalizację pejzażu w dziełach Żeromskiego po 1918 r. Natura miała od tej pory towarzyszyć twórczej energii narodu budującego własne, wspaniałe państwo, wywyższone miarą ideałów i dobrobytem osiąganym dzięki powszechnemu wysiłkowi i nowoczesnym zdobyczom techniki.

Szczęście istnienia w wolnym kraju wiązało się z postrzeganiem świata w feerii barw, świateł, w radosnym uniesieniu życia. Pojawia się kult zdrowia i siły, i piękna ukrytego w nagim, swobodnym, opalonym ciele. […] znika z pejzażu dramatyzm, śmierć, rozpacz, beznadzieja. Nawet starość staje się w obrębie natury świadectwem nie – jak dawniej – dramatyzmu śmierci i zapomnienia, lecz dowodem trwałości, nieprzemijalności duchowego dziedzictwa. Zdumiewa nie tylko diametralna zmiana wizji i funkcji przyrody w twórczości Żeromskiego po roku 1918, lecz przede wszystkim głębia i niezwykłe tempo tej przemiany. Z jego tekstów emanuje entuzjazm i chęć czynu, i nadzieje, że – ponieważ buduje się Polskę całkiem od nowa – można stworzyć państwo idealne54.

I stąd wyłania się jedno z możliwych odczytań ostatniej sceny Przedwiośnia – mimo wszystkich trudności, niepowodzeń, ułomności, Polska odradza się niejako samoistnie, jakby w analogii do procesów naturalnych. To dopiero początek, początek początku, przedwiośnie, cieszmy się, będzie lepiej, bardziej sprawiedliwie, dostatnio. Wynagrodzimy krzywdy, pogodzimy się, podźwigniemy się. Prawdziwą wiosną Polska stanie się przestrzenią zespolenia idei i materii wolną od przemocy, zabijania, czynienia zła. Dramat Baryki rodzi się z nieprawdziwej świadomości, że człowiek decyduje o biegu historii.

Ustawienie w planach równoległych obrazu wiosny i demonstracji ulicznej można także odczytywać jako poszukiwanie duchowego wymiaru rzeczywistości, bowiem temat natury, szczególnie w późniejszej twórczości Żeromskiego, miał wymiar ontologiczny, nakierowywał na poszukiwanie tego, co istotne, a ukryte pod powierzchnią zjawisk. Wracam tu do tropu wyznaczonego przez opozycję natury apollińskiej i dionizyjskiej, o którym była już mowa w kontekście gnostycznych wątków w Popiołach. Aby pojąć jego oddziaływanie na ostatnią scenę Przedwiośnia należy wrócić do Wiatru od morza (1922), do sposobu ujęcia problemu dwoistości natury w części poświęconej św. Wojciechowi, w niej bowiem została w pełni rozwinięta symbolika krajobrazu wiosennego, której odprysk trafił do epilogu Przedwiośnia. Wiosenna, bujna witalność poddana jest pieśni Smętka:

Smętek uciął pławinę wierzby młodocianej, oprawił ją, starannie ostukał i wykręcił fujarkę sponad sęczków przyciętych. Zagrał samemu sobie śpiewankę wiośnianą. Słońce napełniło to najpiękniejsze uroczysko ziemi światłem życiodajnym i niknącymi cieniami polotnych obłoków. Równa łąka dno doliny zasłała. Przykre góry ze wszech stron ją obiegły, a las ciemny, prastary rozpostarł się na górach. Tysiąc ptaków śpiewał w gajach, a nad trawami niby fruwające kwiaty polatywał tysiąc wielobarwnych motylów. Smętek miał za sobą żółtą górę żarnowca, płonącą jak gdyby stos ognisty – przed sobą, jakby w objęciu dwu wyniosłych pagórów, miał lazurowe wody morza. Śmiały się migotliwym lśnieniem, mełgały się iskrami żywymi te fiołkowe przepaście. Pochwycony przez melodię szczęśliwą, która z jego ligawki jak śpiew ze słowiczej gardzieli wionęła, zakołysał się, zaniósł od melodyjnego pląsania. Zatańczył. Od pobrzeża do pobrzeża lasu z prawej i lasu z lewej, w poprzek niewysłowionej doliny unaszał się w dźwiękach szczęśliwej piosenki, na sprężystych i giętkich kolanach. Zakołysały się nie od podmuchu wietrzyków, lecz od toniki jego uniesionej melodii drzewa prastare – dęby i buki, graby i lipy – słały się w ślad jego pląsów poszumy sosen zielonych. Zakołysały się złote głowy brzóz białych, stojących rzędem na leśnym skraju, osnute zwieszonymi baziami. Pochylały się za nim głowiny różane i niebieskie młodocianych kwiatów i wysmukłych ziół. Rojem pofrunęły żółte i błękitne, białe i wielobarwne motyle. Tam się w swym locie rzucały ciężkie pszczoły, dźwigając w wolach przełykowych brzemiona woniejącej żywicy i pyłów zlizanych na dnie kwietnych kielichów, których subtelne narządy zdruzgotały nogami, gdzie doskonale piękny rzut jego stopy migał nad zielenią trawy rosą zmoczonej. Zatoczył nad nim strzeliście krąg doskonale okrągły – świszczący w czystym lazurze jastrząb płomykowany brunatno, który właśnie opił się był ciepłej krwi i nażarł drgających piersi gołębicy, a teraz czuł szczęście siły niezwyciężonej, potęgę zasilonej dumy i moc szerzenia śmiercionośnego postrachu, łaskę panowania i prawo swe święte do mordu dane mu w lenno z wyższa – jako wzmożoną doskonałość szponów i czarownie lekką, weselną moc skrzydeł. Wysunął się z pachnącego bugaju wilk rudy, który był właśnie dopadł kotnej zajęczycy ociężałej w ucieczce i pochłonął ją wraz z płodem, w smaku rozkosznym, drgającym od żaru matczynego łona. Syk uwielbienia posyłały mu ze swych dziupli jarzębiate sowy, morderczynie makolągw, dzierlatek, strzyżyków i sikorek…55

Smętek, pogański bożek smutku, należy do folkloru kaszubskiego, najważniejszą inspiracją jego portretu w Wietrze od morza jest natomiast poemat związanego z tym regionem poety Hieronima Derdowskiego O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł (1880). W utworze Żeromskiego Smętek został przedstawiony jako piękny młodzieniec – odmieniający swoją postać smutny szatan, pan świata, ale również trapiący ducha głos, dajmonion. To on, właściciel tratwy i minstrel, przewozi św. Wojciecha i jego towarzyszy do osady Słowian. Bacznie obserwuje misjonarza zatopionego w myślach i w kontemplacji natury. W pewnym momencie podróżny klęka przed majestatem piękna natury. Wykonuje więc taki sam gest, jaki wykonał Tytus w obecności Nienaskiego. Wojciech jest zapatrzony w wiosenne niebo, źródło radości, z którego odczytuje wezwanie do porzucenia trwogi:

Kolana ich ugięły się i upadły na dyle tratwy wodą zalane, a oczy utonęły w niebie zasłanym wiosennymi obłoki. Zaśmiały się od tamtejszej, niebiańskiej radości usta najstarszego z pątników, a słowo główne wymknęło się z nich:

– „Przybliżając się do mnie w dzień, któregom cię wzywał, mówiłeś: »Nie bój się!«”56.

Między modlitewnym zachwytem nad stworzeniem a przywołanym cytatem nawiązuje się skomplikowana gra. Urywek wypowiedziany przez Wojciecha pochodzi z Lamentacji przypisywanych w tradycji żydowskiej prorokowi Jeremiaszowi (Jr 3,57) – Żeromski posłużył się Biblią gdańską (a więc kalwińską, wydaniem z 1881 r.). Księga Jeremiasza należy do ksiąg prorockich starego testamentu i odnosi się do klęski Izraela najechanego przez Babilończyków, w czym w XIX w. dopatrywano się uniwersalnej paraboli losu narodu podbitego. Felietonista Adolf Nowaczyński nazywał kiedyś Żeromskiego złośliwie Żeremiaszem – piewcą niedoli i cierpienia Polaków.

Lamentacje Jeremiasza są uznawane przez Kościół za najodpowiedniejszy wyraz dramatu Męki Pańskiej, adekwatny obraz ogromu cierpień Zbawiciela, co potwierdza tradycja używania tej księgi w liturgii Wielkiego Tygodnia. Przywołany fragment Lamentacji dobrze ujrzeć w kontekście:

Łowili mnie stale jak ptaka – niesłusznie prześladujący;

w jamie chcieli mnie zniszczyć:

rzucali na mnie kamienie;

wody wezbrały ponad moją głowę:

rzekłem: „Jestem zgubiony”.

Wzywałem imienia Twego, o Panie,

z przepastnej jamy,

słyszałeś mój krzyk: „Nie zatykaj

uszu na moją prośbę!”.

Zbliżyłeś się w dniu, gdy Cię wzywałem,

rzekłeś – „Nie bój się!”57

Tekst w tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia dobrze oddaje powiązanie z motywem ptaka łownego i jego ofiary w Wietrze od morza, a także wskazuje na powinowactwo z Księgą Jonasza, proroka pragnącego uniknąć swojego posłannictwa:

Rzuciłeś mnie na głębię, we wnętrze morza,

i nurt mnie ogarnął.

Wszystkie Twe morskie bałwany i fale Twoje

przeszły nade mną.

Rzekłem do Ciebie: Wygnany daleko od oczu Twoich,

jakże choć tyle osiągnę, by móc wejrzeć na Twój święty przybytek?

Wody objęły mnie zewsząd, aż po gardło,

ocean mnie otoczył,

sitowie okoliło mi głowę.

Do posad gór zstąpiłem,

zawory ziemi zostały poza mną na zawsze.

Ale Ty wyprowadziłeś życie moje z przepaści,

Panie, mój Boże!58

Dopiero po rozszyfrowaniu tej gry cytatów ujawnia się napięcie między rzeczywistym znaczeniem słów, które z ust Wojciecha padają jakby wbrew niemu, a radosnym nastrojem przebywania w apollińskiej naturze wiosny. Prorok, prześladowany i dręczony wątpliwościami, wyczuwa zbliżające się męczeństwo, czemu odpowiada obraz polowania na zwierzynę, którą jest człowiek. W poczuciu osaczenia prorok przypomina Bogu, że jest Panem, który nie zamyka swojego ucha na wezwanie wiernego sługi. Osią tego układu są trzy elementy: przeczucie istoty własnego losu, pełna zachwytu percepcja przyrody i rozumienie jej istoty zgodne ze Smętkową melodią. Obłok i padający z nieba promień światła towarzyszą rozwojowi świadomości postaci.

Po tym głęboko w warstwach aluzji skrytym proroctwie bliskiego męczeństwa misjonarza Szatan-Smętek przygląda się uważnie obcym, próbuje przeniknąć ich tajemnicę, której istotą jest wspólnota z Wszechmogącym dająca oparcie przeciw lękowi. Zezłoszczony ich wiarą pan ziemi i ludu w nią wrośniętego korzeniami pragnie pokonać ducha misjonarzy poddanych prawu nieba:

Lecz źrenice tamtego, zasłonięte mgłą niebiańską, nieodgadnione były jak sama toń firmamentu. I Smętek przewożący apostoła poczuł złowrogi gniew w przepaści istoty swojej.

– „Przybliżając się do mnie w dzień, któregom cię wzywał, mówiłeś: »Nie bój się!«” – przepowiadały sobie jego wargi. – Kto jest pod utwierdzeniem, który się nie boi, skoro ja przy nim stoję!

Uderzyły w pątnika jego oczy wszystką mocą, ażeby go wewnętrznym strwożeniem, lękiem śmierci porazić. Zamierzyła się na serce pątnika wszystka wola i całkowity ogrom bezlitosnej wszechmocy zabijania ducha trwogą wobec niebytu.

– Alboż spotkał kiedykolwiek w drodze swojej twór żywy, który by nie mdlał wobec sekretnej wizji nieżycia? Alboż ostało się którekolwiek serce i nie wzdrygały się zawory jego komór, gdy je tknął z bezgłośnym krzykiem – „śmierć twoja!”. Alboż nie opierał potęgi swojej na zemdleniu żył, na popłochu nerwów, na ucieczce rozumu w głuchą szczelinę zatraty, gdy dosięgnął pewnej myśli podspodniej, bezsilnej jak pisklątko pod matki skrzydłami?

– Alboż nie miał wzroku kota i sowy, który widział w nocy przeraźliwy skurcz i wstrętny dreszcz przede śmiercią? Skądże i dokąd szedł, ten, co się ośmielał sam jeden być ogniskiem woli wszechświata, odblaskiem i współbratem Wszechmocy – co się uśmiechał do niebios, mówiąc, iż tam jest Drugi, który doń tylekroć mówił w dniu lęku: „Nie bój się!”.

Nie bój się?

Drżyj w rozpaczy!

Nie zląkł się pątnik cichy. Wesołe były jego oczy. Radował go rozmach skrzydeł chyżej, wiatroskrzydłej rybitwy, co się nad rozlewiska Wisły z morza dalekiego wybrała. Radował go ciemny i śliski grzbiet szczupaka, co bujną bryłę zielonej fali przeszył jak strzała wyrzucona z cięciwy. Radował go przeraźliwy wzrok sternika, co dzierżaki wioseł w czarnych trzymał dłoniach59.

Wkrótce postawa Wojciecha zostanie poddana próbie. Smętek przedstawia mu zwyczaje obowiązujące wśród ludów zamieszkujących Pomorze: rządzi namiętność, obowiązuje prawo siły, okrucieństwo wobec dzieci, kobiet i starców towarzyszy rozpuście i bratobójczym waśniom. Potem Smętek zadaje pytanie: czy w krajach Południa, z których pochodzą przybysze, jest inaczej? Czy tam prawo wysnute z przewidującego rozumu, z niestrudzonego doświadczenia i z nieomylnej cnoty stało się już świętym zakonem?60 Wojciech pogrąża się we wspomnieniu i musi przyznać rację przewoźnikowi – barbarzyństwo, namiętność zemsty i zło panują w świecie. On sam zaś należy, jako apostoł chrześcijaństwa, do popleczników narodu prowadzącego okrutną i podstępną wojnę z mieszkańcami tych ziem pod pozorem niesienia Dobrej Nowiny. W tej scenie Wojciech odkrywa, że w rękach ludzkich chrześcijaństwo jest krucjatą, czynieniem zła przeciw złu pod pozorem rozszerzania dobra.

I tak oto zamknął się krąg przypomnień. Słowo odpowiedzi zamarło na ustach. Nie było co rzec młodemu przewodnikowi o świecie dalekim Południa. Ręka podniosła się sama, ażeby błogosławić żywotowi pozaludzkiego, widzialnego świata. Oczy upadły na lśniący grzbiet szczupaka, zieloną, nieprzeniknioną ciemność wodnej głębiny udający, co się czaił w przezroczystej topieli, ni to pocisk drapieżny, żądny żeru i zemsty za istnienie ofiary jego żądzy. I runął piękny, wysmukły szczupak-kat, żywotowi swych własnych dzieci nieprzepuszczający, w srebrzysty blask niewinnej płoteczki, co miłością ogarnięta, swawolnie w głębokiej, ruchomej podłodze wiślanych wód tańczyła. Ciemny obłok zasłonił oczy wędrowca, a myśl rozdwoiła się, nie wiedząc, komu z tych dwojga błogosławić? Oczy uciekły od widoku morderstwa, a szukając dla siebie dziedziny i pocieszenia w niebiosach, trafiły na chyże rzuty płowych skrzydeł śnieżnogłowej i wielkodziobej rybitwy, co się nad falą wznosiła i zniżała, czatując na żarłocznego szczupaka61.

Świadomość władzy Smętka nad światem budzi się pod wpływem wspomnień własnego losu i oddala radosną wizję stworzenia i Stwórcy. Budzona fujarką Smętka wiosna należy do natury rządzącej się pożądaniem, pragnieniem żeru i krwi, co przekłada się na opis społeczności ludzkich – wspólnoty ludzkie przenika ta sama witalna i drapieżna siła i nic ponad nią.

Dalsze losy trzech misjonarzy po opuszczeniu państwa Bolesława to zaledwie kilka scen, w których biskup zostaje odrzucony przez pogańskich Prusów. Po kolejnym niepowodzeniu Wojciech, Bogusza i Radzym odpoczywają na śródleśnej polanie. Tam też Wojciech uczestniczy w mszy świętej:

Z głęboką wewnętrzną radością przeżywał wieczne mszy misterium. Zagłębiał się w cud wyrazów nigdy niegasnących, które obejmują – niby ramy, okowy i zawiasy – życie i śmierć, a między życiem i śmiercią ukazują przeczysty, biały chleb miłości. Tylekroć przeżyty obrzęd mszy stał się dlań nowiną widzianą pierwszy raz, zasłyszaną teraz dopiero. Jakże mu było w sercu radośnie widzieć oczyma ścieżeczkę między życiem a śmiercią, szlak między tym i tamtym światem, który się we mszy pośród mroków rysuje! Jakże niebiańską była pogoda roztoczona nad wszemi słowy, nad wewnętrzną zawartością słów, nad spokojną wiedzą w nich o śmierci! Każdy dźwięk wezwań z wyższa, który w stadach wilków, zbójców, zdrajców, tępicieli, oszustów i zbrodniarzy odnajduje tylko synów bożych i braci anielskich, a w ciałach zmazanych krwią i brudem odnajduje duszę, trafiał na miejsce przeznaczone i budził w sercu uczucie anielskie. Rozkaz podniesienia serc w górę zaiste podnosił serce do Boga. Rozkaz zapalenia w sobie płomyka modlitwy rozniecał tak żarliwą i płomienną, iż ciało odpadało z ducha na wzór szaty znoszonej i ciężkiej od brudu. Duch sam znajdował miejsce swe przed obliczem Boga, głosząc ze drżeniem, z rozkoszą wiecznie nową i zachwycającą: – Święty, Święty, Święty!62

Fragment ten jest skomponowany w oparciu o porządek eucharystii, czyli dziękczynienia za ofiarę męczeńską. Tajemnicą mszy jest miłość wypełniająca przestrzeń między życiem i śmiercią. W uniesieniu modlitewnym i w komunii z Bogiem Wojciech prosi o zabranie go z tej ziemi do Boga nieśmiertelnego. Scena ta nawiązuje do modlitwy w ogrodzie oliwnym i poprzedza kaźń, z tą jednak różnicą, że Wojciech nie jest Chrystusem, lecz apostołem i tak jak apostołowie czuwający w Getsemani po uniesieniu modlitewnym zasypia wraz z towarzyszami.

We śnie dobiega go Smętkowa muzyka – zostaje poddany kuszeniu. Przypomina sobie wszystko, co poświęcił, by iść drogą misjonarza, i tego żałuje, odżywają niezaspokojone namiętności. Wreszcie pojawia się wątpienie: „całe jego życie było szukaniem, wiecznym szukaniem. Nieustannym, nieustannym szukaniem”63 Boga na ziemi. Poszukiwaniem bezskutecznym. Wydaje się, że słowa te streszczają los wędrujących filantropów Żeromskiego, a zatem fragment ten jest wywołanym przez konfrontację z naturą świata gorzkim rozrachunkiem z całym kompleksem zapatrywań ideowych i poszukiwań drogi inteligenta ku sacrum wytworzonemu przez człowieka. Muzyka Smętka wprawia duszę śniącego misjonarza w drżenie, przypomina mu o bólu, grozie i nicości, aż wątpliwości zlewają się w poczucie klęski życiowej – w wyborze drogi wbrew światu Wojciech dostrzega błąd. Misjonarz odkrywa na dnie podejmowanych decyzji motywy niskie – chciał się wywyższyć ponad świętych, z głoszenia Ewangelii uczynił metodę zaspokajania własnej próżności. Ta świadomość napawa go lękiem nie przed karą, ale przed pustym niebem i samotnością64. Melodia Smętka zyskuje nad Wojciechem władzę, niszczy w nim wszystko, co szlachetne. Pod jej wpływem pokora okazuje się pozorem powlekającym pychę, odwaga poświęcenia się – egoizmem. Gdy już zdaje się, że nic się nie ostoi, kończy się sen i nadchodzi moment próby – poganie atakują misjonarzy:

W chwili tej spokój głęboki wrócił się do duszy. Wielkie męstwo, owoc dojrzały cnót uprawianych w ciągu życia długiego ocknęło się z omdlenia. Uspokoiło się serce. Radość prosta, mocna i górna roześmiała się w piersiach, a uniesienie nieopisane zamieszkało w ciele. Gdyż w ciało postronkami związane wstępował Chrystus Pan kroczący na górę śmierci. Słowo pozdrowienia, politowania i pocieszenia, słowo modlitwy do Jedynego Współbrata w przestrzeniach i w wieczności wypełzło na wargi.

Rzeczywistością stał się sen życia całego.

Wojciech stał się Chrystusem wiszącym na krzyżu.

Usłyszał głos:

– Nie bój się!

– Daj mi być Tobą samym, a Ty bądź samym mną.

Ozwie się święte echo:

– Amen65.

Święty Wojciech dzięki modlitwie i życiu w cnocie jest przygotowany na moment ostatecznej próby. Wiosenny promień, znak miłości darzącej świat łaską, towarzyszy zjednoczeniu z Bogiem w momencie próby i zmagania z powołaniem. Tę rzeczywistość wnosi do epilogu Przedwiośnia ów niezwykły opis okoliczności, w których Cezary postawi swoje życie na szali, wyrażając gotowość śmierci, która może być ofiarą, ale może też być dopełnieniem pędu destrukcji.

Baryka jednak idzie obok drogi Wojciecha, nie widzi promienia niosącego pociechę żebrakom. Przyczyny tego faktu mogą tkwić w psychice postaci ukształtowanej przez całkowicie inne doświadczenia. Wzorcem dla Wojciecha był św. Aleksy, który porzucił władzę, by służyć Bogu w ubóstwie i pokorze; bratobójstwo i namiętność władzy przepełniały go goryczą i pchały ku próbie przemienienia świata poprzez czynienie dobra i wprowadzanie pokoju. Cezarego w młodości nakarmiono przemocą rewolucji oraz okrucieństwem ludobójstwa. Niezdolność młodego człowieka do odkrycia tej drugiej drogi wyznacza ważną oś napięcia dramatycznego i wskazuje na istotne możliwości interpretacji powieści.

Pojawienie się w Wietrze od morza i w epilogu Przedwiośnia echa Męki Pańskiej oraz światła miłosiernej opatrzności jest znakiem głębokiej przemiany światopoglądowej, która następowała w ostatnich latach życia pisarza. We wczesnych utworach, na przykład w opowiadaniu Cokolwiek się zdarzy, niech uderza we mnie, narrator relacjonuje ewolucję swojego stanu psychicznego w czasie choroby: od litości i wstrętu po bunt, nienawiść. Tę postawę zestawia z pokorą chłopa, który w cierpiącym Zbawicielu odnajduje jedyną drogę pozwalającą ocalić własną godność. Podobną wymowę mają przywołania Męki Pańskiej w Mogile66. Narrator relacjonował przeżycia ludzi prostych bez złośliwej ironii, ale nie łącząc się ze stanem ducha bohaterów. Syn Boży niósł ulgę chłopom zdanym na niełaskę losu, ale w racjonalistycznej retoryce podmiotu mówiącego Chrystus był wzorcem miłości bliźniego, nauczającym, jak zorganizować świat ludzki. W opowieści o męczeństwie św. Wojciecha narrator nie odsuwa się od misterium, w pewnym sensie uczestniczy w jego losie i doświadcza tajemnicy.

Czymś innym staje się w późnych utworach także śmierć. Inscenizowany wielokrotnie już wcześniej, ale najintensywniej w Urodzie życia i Nawracaniu Judasza, spektakl śmierci był zetknięciem z tajemnicą niebytu, dotknięciem dna istnienia i własnej jaźni, które pozwalało bohaterowi zacząć od nowa, odrzucić dawne formy i zyskać nowe życie, by mógł dalej poszukiwać. Scena sądu i powieszenia Granowskiego, zgon Jasiołda, męczeństwo Wojciecha czynią ze śmierci próbę ostateczną. Tłem tej ewolucji motywu jest niezwykle intensywny namysł nad istotą śmierci towarzyszący przeżyciu zgonu własnego dziecka i utracie zdrowia w 1921 r. Szczególnym świadectwem tych poszukiwań są zachowane notatki brulionowe pisarza67.

W 1924 r. Żeromski otrzymał od krakowskiego filozofa Witolda Rubczyńskiego dzieło pod tytułem Filozofia życia duchowego. Prezent ten nie był prośbą o pochlebną recenzję czy hołdem młodszego kolegi po piórze. Był wyrazem solidarności w cierpieniu, gdyż przesłana książka zawierała zapisy ojca zmagającego się ze stratą własnego dziecka, czternastoletniego Stasia. Rubczyński wyjaśniał Wacławowi Borowemu okoliczności, w jakich zdecydował się nawiązać kontakt z pisarzem:

Przed czterema laty, pozostając pod świeżym, niezmiernie silnym wrażeniem poznanej dopiero wówczas drugiej (jeśli mnie pamięć nie myli) noweli w zbiorze Pomyłki, w której Żeromski wprowadza ojca bolejącego strasznie nad utratą jedynaka harcerza i drugiego jeszcze ojca, co doznawszy podobnego nieszczęścia, zazdrościł tamtemu, ociemniałemu, dopóki jego syn żył, i jakoby miał rzucić złe spojrzenie – postanowiłem sobie, w dodatku zachęcony namową kuzynki, znanej powieściopisarki, posłać Żeromskiemu egzemplarz mojej Filoz[ofii] ż[ycia] duch[owego], już wtedy oddanej do druku. W rok później wykonałem ten zamiar i w wypisanej dedykacji: „Mistrzowi słowa polskiego itd.” wyraziłem, jak mną wstrząsnął, i usprawiedliwiłem przez societas doloris mój krok68.

Według Motkowicz-Olczakowej, co potwierdza Izaak Deutscher, Żeromski trzymał książkę Rubczyńskiego przy łóżku w ostatnich tygodniach życia. Wypisywał z niej cytaty i do części z nich dopisywał własne komentarze. Sporządzone w ten sposób notatki miały formę ponumerowanego zbioru sentencji, który wydano pośmiertnie jako [Notaty ostatnie]. Nie były one etapem przygotowania do kolejnej części Przedwiośnia, jak twierdził Borowy, ich pierwszy wydawca i komentator, ani aktem czytania i rozważania kwestii filozoficznych, abstrakcji, teorii. Notaty stanowiły formę ćwiczenia duchowego, należały do sztuki medytacji nad życiem, były czuwaniem nad samym sobą, nad swoim umysłem i duszą. Przepisując i komentując, Żeromski uwewnętrzniał cudze doświadczenie i w ten sposób prowadził terapię własnej duszy. Celem zapisu było uczenie się życia, czy właściwie uczenie się śmierci. Był to też rachunek sumienia na piśmie.

W tych brulionowych zapisach znajdują zwieńczenie liczne wątki refleksji pisarza. Wspomniana nowela Złe spojrzenie jest oparta na doświadczeniu śmierci syna zakopiańskich sąsiadów Żeromskiego. Skaut Tadzio Kuhn spadł z Mylnej Turni rok po śmierci Adama. Jego ojciec był ślepy, tak jak bohater prozy literackiej. Utwór Żeromskiego podejmował więc temat niezawinionego cierpienia, zła w jego najbardziej dotkliwej postaci, które w noweli jest opisane jako czyhająca na jednostkę pułapka zastawiona przez okrutną naturę. Dotyk tego nieszczęścia nie rodzi jednak buntu przeciw Bogu. Ociemniałego ojca pociesza z zaświatów dusza dziecka dodająca mu odwagi i otuchy. Wątek ten rozwijają notaty poświęcone tajemnicy cierpienia, w których rozstrzygnięta zostaje walka z szatanem:

1) Światem władnie rozumna, sprawiedliwa i miłosierna Potęga.

14) Dwa są niewątpliwe trofea zwycięstwa człowieka nad diabłem: sprawiedliwość i miłosierdzie.

16) Dwie są granice życia: miłość i śmierć.

34) Kiedy leżymy na ziemi powaleni przez nieszczęście, kiedy strugi łez wylewamy w kamienie, coś zdobywamy, gdzieś się wdzieramy, stajemy się komuś wszechpotężnemu równymi, kto jest sprawiedliwością i miłosierdziem.

52) „Dobrem jest to, co jednoczy i siebie drugim udziela” – Bonum est unificativum et sui communicativum (Albert Wielki). Boska Miłość Zbawiciela jednoczy ludzi i im się udziela.

Bóg sprawiedliwy i miłosierny sędzia kieruje światem – w innych notatach podjęty zostaje problem, dlaczego Bóg posługuje się cierpieniem, dlaczego na nie dozwala. Odpowiedzią jest obraz ręki wyciskającej kroplę świętości. To rozum boski, logos i miłość, prowadzi człowieka ku sobie, ale też ku innym ludziom.

Człowiek nie jest więc sam. W momentach najtrudniejszych z pomocą zostają posłani bliscy zmarli. Tak dzieje się w noweli Złe spojrzenie. Motyw ten już wcześniej pojawił się w scenie śmierci Granowskiego, któremu męstwa przydawała odwaga skauta Jasiołda. Szczególnego wsparcia udziela pisarzowi z zaświatów dusza Adama, jemu poświęcone są zapisy:

40) Ktoś ukazuje mi wciąż, wczoraj i dziś, w ciągu długotrwałego życia to potrącenia aż na sam brzeg przepaści i nagłą łaskę odpuszczenia.

41) Ileż to razy głowa moja upadała w ostatniem znużeniu na błogosławioną dłoń spokoju i w łasce dłoni tej spoczywała!

42) O, dziwne, dziwne, dziwne, – o, przedziwne zjawisko!69

Tę szczególną komunię z umarłym poświadcza także niezwykła dedykacja zapisana na egzemplarzu O Adamie Żeromskim wspomnienia przeznaczonym dla lekarza Leona Zielińskiego, który w czerwcu 1925 r. postawił trafną diagnozę i zastosował skuteczną terapię nerek, przywracając choremu nadzieję. Dedykacja ta należy do ostatnich znanych słów zapisanych przez pisarza:

Przyszło mi własnymi stopami iść w dół tej doliny zatracenia, której głębie, mroki i okropność nadaremnie tutaj usiłowałem opisać nędznymi, martwymi i bezsilnymi słowami.

Zanim stanąłem na ostatnim brzegu jaskini, gdzie już oślepiający mrok wieczny siłę widzenia z oczu, a jasność rozumu z mózgu wydziera, ktoś mi raz w raz, za dnia i w nocy, ktoś, może ten właśnie zgasły wędrowiec do tamtych krajów, szeptał imię Dostojnego, Mądrego, Dobrego przyjaciela. Ktoś tajemniczy pomógł mi natarczywie.

Ręka dobroczynna spoczęła na moim ramieniu. Zajrzały w tę najgłębszą niedolę moją oczy, przenikające na wskroś, podparła mnie w nieszczęściu i poratowała niezłomnie moc dobrej rady70.

Bliskość tajemnicy śmierci ukazana jest jako scena w pieczarze, skąd zmarłego wyprowadza duch. Żeromski wierzył, że to Adam podpowiedział mu, by ponownie skorzystał z usług przebywającego za granicą doktora.

Notaty i drobne zapisy dokumentują wysiłek oswajania się ze śmiercią, który pisarz podjął w ostatnim okresie życia. Autor Wiernej rzeki szukał drogi pomiędzy buntem i wewnętrzną zgodą na porządek egzystencji. Ślady obu postaw dokumentują utwory pisane w latach 1921–1925. W Puszczy jodłowej wyznał wprost: „Śmierci nienawidzę”. W miniaturze prozatorskiej Wilga wprowadził natomiast elegijny nastrój smutku i bezradności, z którą trzeba się godzić. Ten kilkustronicowy utwór wypełnia monolog wewnętrzny przebudzonego wcześnie mężczyzny, który spogląda w ogród, gdzie rozpoczyna się dzień. Czytelnik szybko zaczyna domyślać się w nim autora w konstancińskiej willi Świt. W drugim pokoju śpi jedenastoletnia dziewczynka. Świat natury, urody życia oczekuje przebudzenia swojej pani, gdy nagle pojawiają się w nim znaki śmierci: wilga i naparstnica. Podmiot mówiący zestawia zgłębiany w doświadczeniu świat z królestwem snu dziecka, co wywołuje żal za dawno utraconym dzieciństwem. Jedyne, co ojciec może zrobić, to przepędzić kamieniem ptaka zwiastującego śmierć.

Elegijny ton zgody na porządek natury, w którym Bóg wyznaczył miejsce śmierci, przybierał na sile powoli i łączył się z myślą, że zło stanowi część boskiego planu dla człowieka, gdyż zło i cierpienie są nieodłącznym warunkiem rozwoju moralnego człowieka: tylko zło poznane i doświadczone oczyszcza człowieka i prowadzi ku Dobru71. Wątek ten najlepiej pointują słowa Granowskiego wypowiedziane do rosyjskiego lekarza wojskowego nad trupem Jasiołda. Znamienne odwrócenie ról: lekarze wcześniej należeli do garnituru podstawowych ucieleśnień cnót humanitarnych, teraz medyk rosyjski bierze ekstatyczne wypowiedzi gościa za objawy obłędu i cynicznie wykonuje rozkazy sądu wojskowego. Do niego skierowane są słowa, które bez wątpienia nawiązują do wyznania Judyma:

Jedno jest pewne i to sobie należy zapamiętać doskonale nam, starym łotrom, starym zbrodniarzom i krzywdzicielom: „Błogosławieni umarli, którzy w Panu umierają…”72.

Rozważania o śmierci przynależnej do natury, ale też wpisanej w boski plan wobec człowieka, uzupełnia refleksja nad dalszym biegiem spraw ludzkich po zgonie jednostki, co prostym traktem wiedzie ku pytaniom o sens powołania artystycznego i służby społecznej. Istotnym punktem zbornym tej tematyki jest motyw świątyni wzniesionej jako wyraz ducha przyszłości. W pisanym jeszcze przed wojną Nawracaniu Judasza pytania o przyszłość zawierały zaczątki odpowiedzi, które zdradzały oczekiwanie pisarza, że owe świątynie, w których stylu uzewnętrzni się nowy duch, będą wyrazem świata po wielkim przewrocie. W cytowanym wcześniej fragmencie dochodziło do głosu powszechne w całej Europie przekonanie, że przedłużający się wiek XIX zakończy się kataklizmem wojny lub rewolucji, z którego wyłonią się nowa rzeczywistość i nowy człowiek organizujący świat od podstaw. Komentując w liście do żony własne plany twórcze, Żeromski odnosił się do omawianej sceny, wskazując na wymiar religijny nadchodzących zmian:

Chciałbym w tej książce objąć całą tę ekstazę nowoczesną, masowe marzenia tłumów nieszczęśliwych, które wyładowują się w strajkach i marzeniu o strajku powszechnym, a zarazem przedstawić upadek religii i brak czegoś, co musi się stać religią73.

Tę dość enigmatyczną formułę – coś, co musi stać się religią – a czego jeszcze brak, w tekście powieści wypełnił nadzieją związaną z postępowymi ruchami masowymi.

Do projektu świątyni Żeromski wrócił, gdy trwała wojna, i poddał go pod wpływem tego doświadczenia znacznej zmianie:

Tysiąc z górą kościołów runęło w gruzy. Nie wznosi się już krzyż nad płaskim obszarem i nad białymi ścianami wioski. Jeżeli gdzie widnieje, to nad pospólną mogiłą żołnierzy, co z dalekich gór i obcych równin przyszli, ażeby w piaskach i błotach (których Moskal osuszyć ani zasiać nie dał), na „polskich” drogach (których Moskal nie dał w europejskie zamienić) – śmierć znaleźć. Lecz krzyż wzniesie się znowu nad równinami. Stanie i zabłyśnie na wieżach nowych kościołów. Wzniesie ów tysiąc kościołów lud polski swojemu Bogu. Będą to zapewne zrazu szopy, słomą czy dranicami pokryte. Później przyjdzie czas na budowanie mocniejsze. Nie będą to świątynie bogate, z drogiego marmuru czy ciosu, bo na to nas nie stać. Nie będą to również naśladownictwa stylów starych – romańszczyzny, gotyku, renesansu, baroku, empiru, czy sobowtóry ich zmodernizowanych karykatur „nadwiślańskich”. Będzie to zapewne jakiś styl nowy, styl polski, który wyda ze siebie wojna – ta najbezwzględniejsza krytyka wszystkiego, co słabe i co już było – oraz geniusz artystów. Jeżeli można budować z betonu, cementu i żelaza opancerzone rowy strzeleckie takiej mocy, że ich rozedrzeć i zmiażdżyć nie mogą najsilniejsze armaty, to z tychże materiałów nowoczesnej techniki, z tych nowych danych, które architektom wręcza dzisiejsza sztuka inżynierska i konstruktorska, można, jak sądzę, wznosić kościoły. Cement, żelazo, szkło, cegła – oto, zapewne, będzie mowa budowniczych, z której tworzyć będą nową pieśń o Bogu nad polskimi siołami. Gdy pójdą w ruch wielkie fabryki żelaza, robotnicy polscy wytwarzać będą w piecach i halach żelazne kształty upiększeń, spojenia, wiązadła, łuki, rynnice i wszelkie widome formy, zrodzone w intuicji i tworzącej imaginacji artystów – formy, wobec których może zbledną wynalazki dawne, a dziś już tylko kształty umarłe, i zagasną czary świątyń gotyckich. W warsztatach szklarskich marzenie kolorystów wytrawi w szybach malowidło nowe, nienaśladujące, przypuszczam, starego witraża, który w zamierzchłych powstał czasach i prastarych, był owocem materiałów oraz gatunku tworzywa – lecz malowidło nowe, w którym się objawi tchnienie bożego dzieła na ziemi i dech potęgi, niszczącej królestwo szatana. Na ścianach tych nowych świątyń ujrzą może synowie nasi piękno nowego porządku, obrazy święte i wielkie przeżytych cierpień ludzkości, widziadła jej wiary, nadziei i miłości74.

Jako wizja architektoniczna fragment ten nawiązuje do wielkich ambicji budowniczych początku XX w. Żeromski z pewnością słyszał o premierze Święta wiosny w Théâtre des Champs-Élysées w Paryżu (w jednym z listów pisał, że Paryż zawalony jest baletem rosyjskim75). Przedstawienie było wielkim skandalem i wielkim tryumfem nowej sztuki. Jednym z istotnych elementów tego zdarzenia był fakt, że miało ono miejsce w otwartym niecałe dwa miesiące wcześniej budynku mieszczącym niemal dwa tysiące widzów, co udało się osiągnąć dzięki zastosowaniu zbrojonego betonu. Mógł też Żeromski słyszeć o rozmachu projektantów industrializmu amerykańskiego, takich jak Louis Sullivan, którzy łączyli tradycyjne style architektoniczne, dekoracyjność secesji i niezwykłe możliwości nowych materiałów, dzięki czemu ustalali kolejne rekordy wysokości konstrukcji.

W cytowanym fragmencie jako nowość pojawia się jednak przede wszystkim, słyszalne także w Przedwiośniu, powiązanie problemu formy wyrażającej ducha przyszłości ze sprawą polską. Świątynia przyszłości będzie emanacją ducha ludu, wizją artystów i rzemieślników konkretnego skrawka ziemi. Wojna skruszy wszystkie stare formy, nowy świat zazna swobody wyrazu, dzięki czemu duch narodu wyrazi się w wolności. Uderza w tej wizji ton optymistyczny, który zespaja się z elementem poprzednio nieobecnym – w tych świątyniach lud będzie obcował z Bogiem, który jest wiarą, nadzieją i miłością.

Ostatni akord tego szeregu znajduje się w artykule Nowa Warszawa, który powstał w pierwszym kwartale 1925 r. na zamówienie Zygmunta Limanowskiego, twórcy miesięcznika miejskiego „Kronika Warszawy”.

Naród polski jest starodawny. Dzieje jego są zamierzchłe. Kędyś na skrzyżowaniu i u wylotów przyszłych, okalających miasto długich alei, ginących w odległości, w dali, we mgle, jako przeszłość narodu, zapewne na pustym dziś mokotowskim polu stanie świątynia Opatrzności. Świątynia ta była ślubowana Bogu Wiecznemu w chwili ognistego podwyższenia duchów. Więc stanąć musi. Świątynię tę wznieść się powinno, gdyby nawet nie była ślubowana. Z łona ziemi, z łona ziemi, za dni naszej młodości niewolniczej, okutej kajdanami, chłostanej batem wszelakich zniewag, jakie tylko dzikość egoizmu, diabelstwo duszy posiepaczej powziąć może – a dzisiaj wolnej i samowładnej – winien się podźwignąć, poderwać ku niebu sprawiedliwemu i miłosiernemu ten znak ekstazy rodu polskiego, podzięka za wolność. Świątynie potrzebne są oczom rzesz ludzkich, ażeby świadczyły i wołały o zwycięstwie nad szatanem i w naszych własnych sumieniach, o zwycięstwie sprawiedliwości i miłosierdzia. Nie wzniesie takiej świątyni pokolenie dzisiejsze, oszołomione wolnością, czyli takie, które na skroń niewolniczą przywdziało prastary Bolesława Chrobrego szołom wielkiej wolności. To pokolenie chwieje się jeszcze pod ciężarem wielkiego szołomu, myli się w zamiarach i lęka się podszeptów wielkiej swej duszy. Lecz pokolenie to może oborać wołmi granice przyszłej świątyni na pustym polu i wkopać w głuchą ziemię fundamenty. Podrastają już synowie i córki wolności, których pleców bat niewoli nie hańbił. Kryją się kędyś w zastępach młodzieży, w łonie ludu wielcy artyści, którzy dzieło poczną i wydźwigną. W duszy dzisiejszego pokolenia, po zduszeniu starych grzechów, które w niej pokutują, musi się ocknąć virtus, cnota męstwa, muszą się ocknąć, zrodzić, dojrzeć i skamienieć rózgi z wetkniętym w nie toporem – praw osnutych na dwu boskich początkach, na sprawiedliwości i miłosierdziu. Wielkie, krańcowe, społeczne reformy, które dadzą ziemię, chleb, ludzkie mieszkanie i ludzką godność wsiom prostaczym, ciemnym, ubogim, co w twardym swym bytowaniu nie odbiegły od modły istnienia za dni Bolesława Chrobrego – wielka praca oświatowa, która tchnie wiedzę, naukę, prawdę w tłumy spragnione – ogromne podźwignienie wszystkiego, zrównanie wszystkiego w słońcu wolności, cokolwiek żyje i pracuje za chorągwiami stojącymi u granic – sprawią, iż lud polski w całym swoim ogromie będzie społem budował świątynię Opatrzności. Któż może wiedzieć, jakie będą jej kształty? Nie będzie pewnie ani gotycka, ani barokowa, ani empirowa. Będzie jakaś inna, przeszła i przyszła. W murach jej będzie zaklęta wiara ludu polskiego i jego entuzjazm. Na tę wiarę i na ten entuzjazm muszą znaleźć formę przyszli artyści.

Dzisiejsze pokolenie może nazwać puste pole, gdzie stanie świątynia Opatrzności, polem Bolesława Chrobrego. Tam to, u wrót świątyni stanie pomnik tego króla. On bowiem w wielkiej swej duszy państwo polskie począł i w granicach szerokich mieczem je osadził. Dotarł do morza, zagarnął ujście Wisły, na prawym jej brzegu wziął pod swe panowanie Świeżą Wodę. Brał w łyka zachodnie, połabskie ludy, żeby je o moc polską oprzeć i z jarzma niemieckiego wydrzeć. Odepchnął na wschód ruską potęgę, minął Tatry i Beskidy, wparł się w niskie Morawy. Był głębokim i przebiegłym politykiem. Na Forum Romanum miał sojuszników w Krescencjuszach, gdy się przeciw niemieckiej potędze burzyli. Zdołał zniewolić cesarza Ottona Trzeciego, iż go za swego przyjaciela uznawał. Najcudowniejszą postać średniowiecza, Wojciecha Świętego, na ręku piastował76.

Świątynia staje się symbolem losu Polaków, w którym objawia się działanie Opatrzności. Wiążąc sprawy boskie z historią narodu, Żeromski przywołuje ducha mesjanizmu romantycznego i uruchamia tryby mistyki narodowej, zarazem precyzyjnie wyznaczając czas ich pracy. Będą one działać tak długo, jak długo żyć będą ludzie o sercach i umysłach dotkniętych stygmatem niewoli. Ma na myśli siebie i swoje pokolenie, które kończy wypełniać misję życiową, a ostatnim zadaniem, jakie przed nim stoi, jest zagwarantowanie bytu państwa poprzez wyznaczenie granic i ich zabezpieczenie. Misja zagospodarowania powstającej przestrzeni wolności i wytworzenia wielkiej idei spoczywa na barkach następnego pokolenia.

Postawę Żeromskiego w wolnym państwie cechuje przywołanie i wygaszenie wielkiej romantycznej mitologii narodu. W Przedwiośniu Gajowiec podkreśla cezurę między dawnym i nowym, wyrażając intencję powołania do życia Polski nowoczesnej, „niezależnej od najeźdźców, ale również niezależnej od romantyków, mistyków, wieszczów, proroków, socjalistycznych i reakcyjnych dyktatorów papierowych i wszelkiego rodzaju”. Wiszące nad jego biurkiem portrety także odgrywają rolę kamieni granicznych – Bohusz, Krzemiński i Abramowski przypominają urzędnikowi, gdzie zaczyna się jego odcinek pracy.

Krytyka romantyzmu jako programu społecznego nawiązuje do myśli Wyspiańskiego – romantyzm jest formą strupieszałą, której skorupę należy skruszyć, by na powierzchnię, w młodym pokoleniu, mógł wybić istotny nurt. Romantyczna mistyka czynu i ofiary, które wpisane są w historię realizującą misję wyznaczoną narodom przez Boga, łączy się z Opatrznością, w rozumieniu Żeromskiego, na całkowicie innej zasadzie. Romantycy w sposób właściwy okolicznościom swojego życia wyrazili ducha narodu. Żeromski podejmuje ten wątek – zespolenia sprawy ducha i sprawy ojczyzny: miłość ojczyzny staje się zrębem odbudowania człowieczeństwa, człowieczeństwa w Ojczyźnie, człowieczeństwa realizowanego przez miłość do ludzi i ziemi77. Jednak nie w absolucie historii odnajduje drogę reintegracji człowieka, ale w idei pracy.

Do tej bowiem idei odwołuje się program Gajowca „mądrego urządzenia istotnego życia na zasadach najmądrzejszego współżycia”, który wykonywany jest ospale ze względu na niezaspokojoną podstawową potrzebę bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego kraju. W idei pracy, reformy, codziennego tworzenia podstaw Gajowiec jest bliski Żeromskiemu, którego w ostatnim okresie twórczości pochłaniało przekładanie idei na projekty zbiorowego ładu. Dla pisarza budowa Świątyni Opatrzności stanowiła jedno z wielu zadań stojących przed odrodzonym państwem. Można je stawiać w jednym szeregu obok reformy rolnej, rozbudowy kolei, podtrzymania finansowego nauki polskiej, rozwoju szkolnictwa i innych propozycji poddawanych obywatelom pod rozwagę.

W odróżnieniu jednak o tylu innych projektów praktycznych i bez wątpienia pożytecznych, ten miał znaczenie wyjątkowe, gdyż wyznaczał sakralne centrum zbiorowości polskiej. Opis stawiania fundamentów przyszłego gmachu omija kwestię stylu architektonicznego, nawiązuje raczej do form rytualnych związanych z założeniem miasta znanych pisarzowi z mitologii słowiańskiej, zgłębianej podczas tworzenia Wiatru od morza. Tej świątyni patronuje nie tylko tradycja romantyczna, gdyż jej istota wywodzi się z ducha piastowskiego. Z pewnością też Żeromski wiedział, że idea świątyni jest związana z Konstytucją 3 maja, czerpie z ducha demokratycznego i republikańskiego. Widział w niej więc syntezę najważniejszych tradycji polskości z sacrum, ze sprawiedliwym i miłosiernym Bogiem. Tym samym po podjęciu sprawy Boga i zmierzeniu się z rzeczami ostatecznymi rozwój projektu Świątyni Opatrzności wydaje się trzecim, ostatnim kanałem poszukiwań metafizycznych pisarza, a więc sprawą głęboko osobistą. Symbolika świątyni łączy w sobie to, co sakralne, z tym, co pojawia się na drodze postępu cywilizacyjnego, spaja społeczne z narodowym, tworząc przestrzeń, w której może się dokonać reintegracja jaźni.

Ta synteza sacrum boskiego i tożsamości narodu pokazuje, że poszukiwania duchowe nie doprowadziły Żeromskiego do ortodoksji katolickiej. Projekt Świątyni Opatrzności ma w sobie wiele cech laickiej świątyni ludzkości, która – używając modnego dziś terminu – przyczynia się do rozwoju osobistego, a w sensie społecznym ma służyć budowie społeczeństwa harmonijnego, szanującego własność wspólną, spojonego poczuciem misji danej zbiorowości w historii78. Sama idea opatrzności i miłosierdzia nie wystarcza, by uznać poszukiwania duchowe pisarza za drogę ku Kościołowi. O tym decyduje intymny kontakt ze sferą sacrum i doświadczenie udziału we wspólnocie.

Zbliżanie się do Boga oraz podejmowanie spraw ostatecznych nie przekładało się na dobre relacje z Kościołem instytucjonalnym. Osobisty stosunek pisarza do instytucji kościelnych pozostawał pełen nieufności powodowanych specyficzną sytuacją Kościoła w Polsce i na świecie, co wzmacniały osobiste konflikty z konserwatywnym klerem. Rozwijający się w warunkach tolerancji religijnej katolicyzm polski po przyswojeniu reformy trydenckiej był niezależny od władzy monarszej. Dopiero więc po zaborach stanął wobec konfliktu ludu wierzącego z władzą, wobec którego nie mógł pozostać neutralny. Wybór między swobodą działalności apostolskiej okupioną współpracą z władzą a służbą ludowi grożącą represjami stawał się szczególnie trudny w czasie zrywów narodowowyzwoleńczych, które władza papieska widziała w perspektywie zdarzeń rewolucji francuskiej lub jako realizację programów radykalnej inteligencji laickiej dążącej do rewolucji społecznej.

Po powstaniu styczniowym wzmogły się represje wobec Kościoła. Z terenów zaboru rosyjskiego bezpośrednio po upadku powstania deportowano w głąb Rosji lub na Sybir ośmiu biskupów i 320 księży, kolejnych 400 aresztowano. Przeprowadzono kasatę zakonów, a kler poddano nadzorowi policyjnemu oraz zakazano opuszczania własnej parafii. W tych warunkach władze kościelne stawiały sobie za cel przede wszystkim przetrwanie instytucji przy utrzymaniu minimum działalności duszpasterskiej. Sytuacja polityczna prowadziła ku nieuchronnemu upadkowi seminariów, obniżeniu jakości pracy parafii, zanikowi katolickich instytucji kulturalnych i stowarzyszeń religijnych. Zachowawcze stanowisko Kościoła wobec nowych ruchów masowych, zarówno lewicowych, jak i narodowych, współgrało z taktyką hierarchów pozostawania z dala od sporu władzy i ludu. Jedyną siłą polityczną, która wchodziła w sojusz z Kościołem instytucjonalnym, było środowisko ugodowych konserwatystów. Z tej zapaści Kościół w Polsce wydźwigał się skutecznie dopiero w latach trzydziestych XX w., kiedy wokół „Verbum” zaczęły pojawiać się zaczątki inteligencji katolickiej79.

Pod koniec XIX w. sprawy religii zeszły na dalszy plan czy też raczej zostały poddane zintelektualizowanemu językowi inteligencji ateistycznej. W Warszawie lat dziewięćdziesiątych XIX w. panowały nastroje liberalne i ateistyczne, które kształtowały język debaty o sprawach religii, traktowanych jako zagadnienie społeczne i kulturowe. Wyraźna dominacja światopoglądowa tego środowiska decydowała też o tym, że kwestie religii nie stanowiły głównego tematu sporów. Na tym podglebiu intelektualnym rozpatrywano postawę Kościoła wobec zdarzeń politycznych. Związany z radykalną inteligencją laicką młody pisarz podzielał antyklerykalne, podbudowane racjonalizmem pozytywistycznym nastroje salonu warszawskiego, ale też współodczuwał niechęć narodowców i socjalistów względem kręgów ugodowych uzasadniających swoją postawę argumentami religijnymi. Szczególnym momentem napięcia między radykalną inteligencją a Kościołem był rok 1905. Papież Pius X potępił wystąpienia uliczne, księża zalecali posłuszeństwo legalnej władzy, co sprowokowało radykalnych publicystów do wystąpień przeciw Kościołowi.

Zawód postawą hierarchii kościelnej w czasie zrywów patriotycznych i społecznych wyrastał z przekonania o zgodności działań inteligencji z duchem chrześcijaństwa, o istnieniu wspólnoty celów i wartości: współczucia dla cierpienia, sprawiedliwości, miłości każdego bliźniego. Brak współdziałania instytucji kościelnej z ruchami reformy społecznej powodował, oprócz zarzutu hipokryzji, że kwestionowano obecność siły duchowej w instytucji Kościoła. Żeromski w notatkach z podróży do Włoch zanotował charakterystyczny obrazek: „Papież, przechodzący w białej sutannie, czerwonym kapeluszu i czerwonych pantoflach. Pilnują go draby z karabinami, na których połyskują doskonale toczone bagnety. Jest to sługa Chrystusa, Baranka Bożego, otoczony policją”80. W Urodzie życia ks. Wolski – kapłan gorliwy i bliski ludowi – zmuszony do porzucenia kapłaństwa, mówi, że z żywego zdroju i pokarmu duchowego wiary religia skurczyła się do „okrucha spleśniałego chleba”81. Główny bohater tej powieści stwierdza zaś: „Katolicyzm wyżera życie polskie”82 i stawia go, jako potęgę biurokratyczną, na równi z kapitałem83. Dlatego Nienaski w Nawracaniu Judasza zapoznaje się z religiami i mitami społecznymi, które mogłyby zastąpić martwą religię.

Prawdą też w wypadku Żeromskiego są słowa ks. Józefa Tischnera, że lektura Kapitału Marksa rzadziej powoduje odwrót od Kościoła niż czyjś własny proboszcz. Pisarz, przez długi czas związany z Nałęczowem, działał na rzecz oświaty i „uobywatelnienia” tamtejszych warstw ludowych, co nie cieszyło się akceptacją miejscowego kapłana ks. Wojtałowicza. Wątek działalności społecznej Nienaskiego w Pustkach nosi pewne podobieństwo do niepowodzeń akcji oświatowej w Nałęczowie, gdzie ksiądz kanonik z niechęcią witał powstanie ochronki dla dzieci wiejskich prowadzonej przez Towarzystwo Oświatowe „Światło”, zniechęcał swoich parafian do posyłania do niej dzieci, odmówił udziału w jej otwarciu. Konflikt był na tyle silny, że nawet śmierć dziecka pisarza nie była w stanie pojednać obu stron. W liście Oktawii Żeromskiej są zapisane bolesne rozterki pisarza, który nie wiedział, gdzie pochować jedynaka:

Widziałam na własne oczy, jak mój mąż, bezsilny, kopał w lasku dziurę i tam chciał sam z moją pomocą zagrzebać dziecko własne, prawie 19-letniego strzelca… ja, wolnomyślna, sprzeciwiłam się temu i położyłam w grobie mojej matki84.

Kościół XIX w. był dla Żeromskiego instytucją społecznie wsteczną, opowiadającą się biernie po stronie władzy zaborczej, a aktywnie współpracującą ze stronnikami tej władzy pochodzenia polskiego. Jeśli więc pojawiają się w utworach pisarza pozytywne postacie kapłanów, zawsze sytuowani są oni po stronie Kościoła prześladowanego, stają po stronie ludu przeciw zwierzchnictwu kościelnemu i władzy świeckiej.

Nakreślona tu sytuacja Kościoła w Polsce musi być widziana na tle europejskich doświadczeń pisarza. Po formalnym przywróceniu istnienia jezuitów (1814), a potem powierzeniu im Uniwersytetu Gregoriańskiego (1824) w teologii katolickiej nastąpił powrót neoscholastyki, którego tryumf wyrażała encyklika Leona XIII Aeterni Patris (1897). Oznaczało to powrót do dogmatyki, potwierdzony uchwalonym na soborze dogmatem o nieomylności papieża (1870), a więc tryumf antyreformatorskich środowisk wewnątrz Kościoła. Działo się to w sytuacji szybkiego wzrostu nauk przyrodniczych i społecznych na gruncie pozytywistycznej teorii nauki.

W tym samym czasie Kościół protestancki przechodził gwałtowną reformę teologiczną. Friedrich Schleiermacher proponował historyczne spojrzenie na cywilizację i rozwój pojęć religijnych, co prowadziło go do wniosku, że religia jest wyrazem marzeń człowieka, a Bóg to uprzedmiotowiona uczuciowość ludzka, personifikacja wysiłku duchowego człowieka. W 1835 r. ukazało się Życie Jezusa Davida Friedricha Straussa, gdzie autor w sposób heglowski interpretował biografię Zbawiciela jako idealizujące przekształcenie opowieści biograficznej. Wspomnieć należałoby też o książkach Williama Jamesa, Ernesta Renana, Adolfa Harnacka, które wskazywały na mityczny, nie objawiony charakter opowieści biblijnych, a sprawy wiary pozwalały postrzegać jako zagadnienie psychologiczne i kulturowe. Widać więc wyraźnie rozbieżne drogi, którymi Kościoły katolicki i protestancki poszły w sytuacji rozpowszechniania się światopoglądu naukowego.

Zacieśnianie wokół dogmatów granic tego, co intelektualnie dozwolone wewnątrz Kościoła, stanowiło próbę obrony jego tożsamości przed ekspansywnymi ideologiami społecznymi oraz usiłowaniami dostosowania teologii do zdobyczy nauk ścisłych. W atmosferze nieufności między tradycją teologiczną a postępem naukowym w Kościele katolickim także pojawił się ruch reformatorski, zwany modernizmem katolickim. Jego korzenie intelektualne sięgają pozytywistycznych badań nad tekstem Biblii, którym towarzyszyły odkrycia archeologiczne oraz pierwsze sukcesy nowoczesnej etnografii i antropologii kulturowej. Za tymi odkryciami naukowymi szło oczekiwanie modernizacji aksjomatów teologicznych, w tym szczególnie uwzględnienie historycznego charakteru dogmatów jako ustaleń powstających w wyniku sporów wewnątrz Kościoła dyktowanych nowymi doświadczeniami historycznymi i cywilizacyjnymi. Do tych postulatów moderniści często dołączali żądania reformy biurokratycznego charakteru ustroju kościelnego, zniesienia zwyczajów autorytarnych i demokratyzacji Kościoła. Nurt reformy zasilało także wypływające z inspiracji filozofią Bergsona przeświadczenie o intuicyjnym i głęboko indywidualistycznym charakterze więzi człowieka z sacrum. Rozwojowi tego nurtu, wspieranego przez liberalnego papieża Leona XIII, kres położyły konserwatywne rządy Piusa X. W 1907 r. ogłosił on wymierzoną w modernistów encyklikę Pascendi Dominici gregis, w której uznano modernizm za zdecydowane niezgodny z officium wiary, co zmusiło wielu przedstawicieli nurtu reformy antydogmatycznej do odwołania swoich poglądów lub porzucenia stanu duchownego.

Naświetlam tutaj polityczną i teologiczną sytuację Kościoła w Polsce na przełomie XIX i XX w., aby wyznaczyć przestrzeń duchowych poszukiwań Żeromskiego, ale również by wykazać osobność jego ścieżki wśród nurtów epoki. Trzeba zaznaczyć od razu: Żeromski nie może być zaliczany do modernizmu katolickiego. Jaki był jego pogląd na nowe nurty wewnątrz katolicyzmu? – podpowiadają to słowa Nienaskiego o odrodzeniu idei chrześcijańskich wśród inteligencji twórczej we Francji:

Są to prędzej poganie, pociągnięci ku Kościołowi przez żądzę nowości, przez perwersję snobizmu, który każe trzymać się tej mody nowej, a nieprzekraczającej wcale granicy wygodnego burżujstwa. Opchawszy się wszelkich satanizmów, przeżarci w młodości przez wszelkie kurwiarstwo ducha, jakie się tylko da pomyśleć, naraz spostrzegają coś bajecznie nowego: spowiedź, czystość małżeńskiego pożycia, chodzenie na mszę z książką nabożną i zakaz wszelkiego myślenia, działania. […] Należałoby zapytać, czy wyrzekli żywe słowo, słowo z Ewangelii Chrystusa poczerpnięte, słowo tworzące, do boleści świata? Czy pomogli do zniszczenia nędzy ducha i ciała? Ach, ja ich znam! Pisarze i literaci! Sztukmistrze! Uczynili z cudownego narzędzia, z boskiej lutni, środek utrwalenia niedoli ludzkiej. Wszystko, co jest głosem męczarni świata w dziełach artyzmu, przezywają tendencją, a swoją tendencję, cuchnącą z każdego wiersza, z każdego wyrazu, utożsamiają z najczystszą sztuką. Gdyby mówili wprost, w pospolitej broszurze, byliby zwyczajnymi pochlebcami kapitału i salonu, napastnikami i zazdrośnikami, fałszerzami nadętymi od pychy bez granic, gorszycielami kobiet i poczciwców. Gdy mówią przez zasłonę sztuki, są oto bezinteresownymi twórcami85.

Żeromski nie był modernistą katolickim, to znaczy nie był członkiem żadnego środowiska sprzyjającego temu ruchowi. Nie fascynowały go nowinki i spory teologiczne, nie zabierał głosu w dysputach publicznych powodowanych propozycjami reformy stanowiska dogmatycznego. Podobne stwierdzenie trafnie oddawałoby stosunek Żeromskiego do gnozy modernistycznej, choć tu poświadczeń tekstowych i argumentów na rzecz związku pisarza z ideami gnostycznymi, szczególnie manichejskimi, badacze znaleźli więcej. Modernizm katolicki i gnostycyzm były to obszary poszukiwań duszy, na które pisarz zachodził, jednak trudno o jednoznaczne stwierdzenie, że odnajdywał na nich ostateczny punkt orientacyjny i mechanizm integracji własnej osoby. Z pewnością zdarzało się, że zatrzymywał na dłuższy czas elementy tej czy innej propozycji światopoglądowej, lecz wydaje się, że odkrycia nowych nurtów religijnych i doktryn o cechach religii zmierzały ku wykształceniu indywidualnej świadomości spraw duszy. Dojrzewanie metafizycznej i teologicznej sfery osobowości pisarza wymagało uchylenia praw ufundowanych na dyskursach antyreligijnych, które w młodości wchłonął w sposób bezwiedny, na zasadzie fascynacji intelektualnych i bezrefleksyjnej wspólnoty pojęć spajającej środowiska szkolne, studenckie i inteligenckie. Istotą tego procesu wydaje się przezwyciężenie oddziaływania sceptycyzmu pozytywistycznego, podkopanego już mocno na przełomie stuleci przez utratę wiary w rozum86.

Pisząc o sceptycyzmie młodego Żeromskiego w stosunku do pojęć religijnych i społecznej działalności Kościoła, należy zastrzec, że pisarz należał do pokolenia, które widziało kruszenie się intelektualnych podstaw wiary w rozum i naukę. W tym przecież czasie w Europie Hugo de Vries odkrywał zjawisko mutacji roślin, Ernst Mach odrzucił pojęcie czasu absolutnego i przestrzeni absolutnej, Henri Poincaré wykazał nieprecyzyjność pojęć naukowych. Podobne procesy następowały w dziedzinie estetyki: Pani Bovary Flauberta była wyrazem wątpienia w możliwość obiektywnej oceny świata, Baudelaire zrelatywizował ideę piękna, Nietzsche za naczelną kategorię aksjologiczną uznał samo istnienie. Sprowadzając zaś sprawy do rodzimego podwórka, trzeba wskazać, jak rozległa przestrzeń dzieliła docierające do nastoletniego adepta sztuki pisarskiej i prowincjusza ateistyczne deklaracje młodej prasy warszawskiej od postrzeganych świadomie i podlegających dojrzałemu namysłowi przejawów kryzysu kultury pozytywistycznej w końcówce stulecia, poświadczonego przez przemiany światopoglądowe wielkich realistów.

Bolesław Prus, autor stwierdzenia: „Materializm jest chrystianizmem naszego wieku”, dostrzega na przełomie wieków duchowe ożywienie mas:

Niektórzy sądzą, że uczucia i pojęcia religijne kończą się, dogasają… Ale gdzież tam. Dzisiejsza ludzkość wcale nie jest podobna do zamarzniętego jeziora, w którym pod powłoką lodu wszystko się wyrównało, zasnęło i ostygło… Dzieje się zupełnie coś innego. Dusze społeczeństw są podobne do wzburzonego morza, na którym kołysze się mnóstwo fal, gór i dolin, wzniesień i zagłębień, świateł i cieniów… To nie jest martwy spokój; to jest rodzenie się nowych pojęć, walka z przestarzałymi, poszukiwanie czegoś doskonalszego87.

O niepokoju ogarniającym sceptyków racjonalistycznych mówi bohater Bez dogmatu Leon Płoszowski:

Te dobre czasy, w których ludzie wątpili o wszystkim z wyjątkiem zdolności rozumu do rozeznawania prawdy od fałszu, dobra od zła – minęły. Obecnie naokoło manowce, manowce i manowce. […]

Równie jak śmiertelnie chory człowiek, który stracił wiarę w naukową medycynę, gotów jest uwierzyć w leki znachorów, tak śmiertelnie chora, o wszystkim wątpiąca dusza gotowa jest uwierzyć nawet w przesądy. Prawdopodobnie nikt nie stoi bliżej otchłani mistycyzmu jak bezwzględny sceptyk. Ci, którzy zwątpili o ideałach religijnych i socjologicznych, ci, którzy stracili zaufanie w potęgę wiedzy i ludzkiego rozumu, cała masa ludzi właśnie najbardziej rozwiniętych, niepewna dróg, pozbawiona wszelkich dogmatów, szamocząca się, beznadziejna, zasuwa się obecnie coraz głębiej w mgły mistycyzmu. […]

Tylko zacofani głupcy nie zdają sobie sprawy, jak nas materializm gnębi i śmiertelnie nuży, jak jest utajona bojaźń w umysłach, żeby wypadkiem jego nauka nie okazała się prawdą, jakie oczekiwanie nowej ewolucji naukowej i jaka radość jeńców, gdy się otworzy lada furtka, którą można uciec na wolne powietrze88.

Można by powtórzyć słowa bohatera powieści Jorisa-Karla Huysmansa Là-bas: „Cóż za dziwna epoka. W momencie, w którym pozytywizm osiągnął swą pełnię budzi się mistycyzm i zaczynają szaleństwa okultyzmu”89. Sam Huysmans, autor dekadenckich powieści okultystycznych, nawrócił się po rekolekcjach u trapistów w 1892 r., a w roku 1898 zamieszkał w opactwie benedyktyńskim.

Elizę Orzeszkową ścieżki wrażliwości etycznej i współczucia cierpieniu oraz podziwu dla piękna natury powoli prowadziły ku horyzontom metafizycznym. W 1910 r. pisarka się nawróciła i przyjęła sakramenty. Gdy Żeromski osiągał dojrzałość pisarską, wielkimi dziełami pozytywistów stały się apologie chrześcijaństwa w kostiumie antycznym, wśród których najważniejsze miejsce przysługuje Quo vadis? Sienkiewicza.

Sceptycyzm Żeromskiego, jego lektury Buckle’a, Taine’a i Spencera, przypadają więc na pierwsze lata kryzysu światopoglądu racjonalistycznego i oddziaływają niemal równolegle do przenikających szybko z Zachodu filozofii życia, bergsonizmu, idei śmierci Boga oraz propozycji ideowych wytwarzanych na gruncie społeczeństwa masowego przez ożywione politycznie elity. Przełamywanie się tych dyskursów powodowało poczucie zachwiania dotychczasowego świata wartości i wytwarzało atmosferę pesymizmu, którego krytyczne nastawienie może przypominać sceptycyzm racjonalistyczny, ale stoi na innych fundamentach filozoficznych.

Upadkowi wiary w naukę i racjonalną organizację społeczną towarzyszy redukcja podmiotowości do ciała, które włada człowiekiem, oraz maski koniecznej dla podtrzymania życia społecznego. Niedoskonałość dzieła stworzenia, której najbardziej dojmującym przejawem są cierpienie i śmierć, a także tragiczne sprzężenie cielesnego ze społecznym sprawiały, że pesymiści dekadenccy utożsamiali Boga z niszczącą, ślepą i bezwzględną naturą, która przejawia się też w plemiennym okrucieństwie ludzkim. Nieobecny, nieodpowiadający na wezwania Bóg, pan próżnego nieba, musiał stanąć przed trybunałem człowieka, który wprawdzie nie dysponuje wartościami absolutnymi, oskarża jednak w poczuciu krzywdy. Ta refleksja wydaje się kluczem do zrozumienia Dziejów grzechu i wewnętrznych konwulsji bohaterów odsłaniających tragizm egzystencjalny człowieka walczącego z szatanem ciała i form społecznych.

Przełamanie tego kryzysu podmiotu zachodziło kilkoma duktami, które łączyło przekonanie o potędze człowieka. Idea człowieko-boga była obecna w micie humanitaryzmu inteligenckiego, w utopiach socjalistycznych, w projektach nadczłowieka. Jej zasadniczą cechą jest odnalezienie centrum integrującego osobę ludzką w samym człowieku, który staje się twórcą nowych światów, wytwórcą kultury i cywilizacji i prawodawcą etycznym.

Problematykę tu poruszaną można wyobrazić sobie jako trójkąt relacji podmiotu, świata i wiary. Scjentyzm pozytywistyczny kierował ostrze sceptycyzmu przeciw istnieniu sfery boskiej, zrywał z nią więzi, moc człowieka skoncentrowana na naturze miała doprowadzić do takiej wiedzy o procesach zachodzących w materii, że nauka będzie pozwalała opisywać przyszłość. Upadek wiary w naukę odsłonił absurd świata bez Boga i zrodził falę pesymizmu. Przezwyciężenie kryzysu po upadku wiary w naukę dokonało się dzięki przesunięciu sfery sacrum ku podmiotowi, który uwewnętrzniał boskość, przez co stawał się samotnym centrum kosmosu. W tej centralnej pozycji chwiał się jednak, wpadał w dialektykę załamań, zwątpień i mocy tworzenia światów, realizacji utopii. Poczucie wszechmocy podlega bowiem surowej weryfikacji przez nieprzezwyciężalne cierpienie i zło – paradoksalnie, do odkrycia boskiego centrum poza człowiekiem prowadzi odkrycie zła substancjalnego, mocy umiejscowionej w podmiocie i poza podmiotem, przeciwnej afirmowanemu światu, zarazem światem tym rządzącej.

Ostatni okres twórczości Żeromskiego dokumentuje właśnie ten etap odkrywania poza podmiotem centrum reintegracji człowieka z sacrum na drodze poszukiwania przyczyny zła oraz metod walki z szatanem. Wędrujący bohater ponosi serię porażek wykazujących, jak kruche są światy i wartości, które wytwarza człowiek-bóg swym umysłem regulującym życie społeczne i wolą ujarzmiającą prawa natury. W ostatnim okresie twórczości kolejnemu pomysłowi idealnej cywilizacji towarzyszy już ironiczny uśmiech. Ostatecznie podmiot odnajduje fundament w doświadczeniu religijnym przełamującym samoistność człowieka, ale też znaczącym w obliczu śmierci. Kwestia religii przekształca się w problem wiary. Wiara tym różni się od religii, iż podstawą wiary jest pragnienie wzbudzone przez Upragnione, to dążenie wzbudzone przez obecność sacrum. Wiara jest odpowiedzą na wezwanie Transcendencji. Religia pochodzi od podmiotu, zaspokaja jego potrzeby, ale wyraża nie duszę, lecz mniemania jednostki90.

Mimo porzucenia wiary dziecięcej Żeromski miał pewne wyobrażenie Boga, czy nawet tego, czym w świecie współczesnym Bóg powinien być, czym w pierwszym rzędzie powinien się zająć. To wyobrażenie najlepiej uzmysławiają dzieła sztuki, gdyż religia jest tekstem, uniwersum tekstów kultury, wśród których podmiot wędruje, doszukując się głębi, tworząc synkretyczne mozaiki, specyficzne sacrum literackie, spoza którego wyziera brak przywołującego transcendentnego „Ty”.

Te kulturowo ukształtowane i podtrzymywane wyobrażenia nakładały się na przeżycie potrzeby religijnej, której intensywne istnienie wpłynęło na dokonującą się ewolucję pisarstwa Żeromskiego. Przechodził on od poszukiwania głębi, oryginalnej lektury symboli, znawstwa religii do spotkania z absolutnie innym, poszukiwania wiary. Odchodzenie od alienacyjnego projektu samotnego inteligenta-prawodawcy, ekspresji „Ja”, prowadziło go ku szarej godzinie konstancińskiej, ku tekstom, w których warstwa zwykłych zdarzeń wtajemnicza w pociągającą sferę sacrum. Wydaje się, że w ostatnich swoich pismach Żeromski pożegnał fazę „badań źródłowych” oraz utrwalania poglądów religijnych i w osobistym przeżywaniu śmierci i obecności Boga doznawał niesformułowanego w tekstach tradycji czy kodach religii wezwania Tego, który przychodzi.

Doświadczenie religijne, w naturze ludzkiej zakorzenione głębiej niż warstwa kultury, ma bardziej pierwotną treść niż wszelkie normy społeczne i należy do przeżyć najbardziej intymnych. Jednocześnie jego dynamika domaga się wyrazu kulturowego, poszukuje sposobu dotarcia do wspólnoty poprzez znaki zrozumiałe dla wszystkich jej członków. W ten sposób doznanie obecności Boga wytwarza więzi społeczne i powołuje do życia kulturę. W podobny sposób Żeromski myślał o doznaniu przynależności do narodu. Przeżycie religijne i odkrycie tożsamości dokonują się poprzez kontakt z ziemią, na drodze komunikacji czy wręcz komunii ze zmarłymi, która rozmywa bezwzględną nicość śmierci.

Wyrazem tego przekonania staje się Świątynia Opatrzności, którą postawi wspólnota narodowa złączona doświadczeniem boskiej sprawiedliwości i miłosierdzia. W jej projekcie – co ważne – nie ma mowy o katolicyzmie, o dogmatach, o religii – wyraźnie wskazane jest wyrastanie tej świątyni z ziemi, z ducha jej wielkich zmarłych pogrzebanych w panteonie narodowym. Bogatsi o kolejnych sto lat doświadczeń wiemy, że powziętego w 1791 r. planu budowy Świątyni Opatrzności pokolenie międzywojenne nie spełniło. Mury świątyni nie zostały także podźwignięte w Polsce ludowej, choć „to, co miało stać się religią”, pozostawiło ślady w architekturze miast polskich – pomniki dominacji sowieckiej. Świątynię Opatrzności wzniesiono dopiero w XXI w.

1 A. Grzymała-Siedlecki, „Charitas” Żeromskiego i jej naczelne idee, „Tygodnik Ilustrowany” 1919, nr 42, 43, 44, s. 705.

2 S. Adamczewski, Sztuka pisarska Żeromskiego, Kraków 1949, s. 61.

3 K. Górski, Żeromski i katolicyzm [w:] idem, Literatura i katolicyzm, wybór, wstęp, komentarz A. Bielak, Lublin 2004, s. 308.

4 A. Hutnikiewicz, Żeromski…, s. 302.

5 Ibidem, s. 310.

6 Por. B. Cywiński, Ogniem próbowane. Z dziejów najnowszych Kościoła katolickiego w Europie środkowo-wschodniej, t. 1: Korzenie tożsamości, Rzym 1982, s. 58.

7 Relacjonuję tu ustalenia Moniki Gabryś poczynione w monografii Metafizyczne niepokoje. Bóg w twórczości Stefana Żeromskiego (Lublin 2011).

8 M. Gabryś, Metafizyczne niepokoje…, s. 26. Osobną sprawą jest stosunek młodego Żeromskiego do prefekta ks. Teodora Czerwińskiego, który został odmalowany w Dzienniku i posłużył za inspirację postaci księdza Wargulskiego w Syzyfowych pracach (I. German, Biblia w twórczości Stefana Żeromskiego [w:] Problematyka religijna w literaturze pozytywizmu i Młodej Polski, red. S. Fita, Lublin 1993, s. 332–339).

9 M. Gabryś, Metafizyczne niepokoje…, s. 41.

10 Z. Mocarska-Tycowa, Chrystus w literaturze pozytywizmu [w:] Chrystus w literaturze polskiej, red. P. Nowaczyński, Lublin 2001, s. 290–292.

11 Por. E. Jakiel, Życie religijne bohaterów Żeromskiego (wymiar kultyczny) [w:] Żeromski. Piękno…, s. 201–221.

12 S. Żeromski, Dzieła, Seria II, Powieści, t. 3: Ludzie bezdomni, Warszawa 1956, s. 335.

13 K. Górski, Żeromski i katolicyzm [w:] idem, Literatura a prądy umysłowe. Studia i artykuły literackie, Warszawa 1938, s. 223.

14 Por. idem., O pierwiastkach sprzecznych z katolicyzmem w kulturze polskiej [w:] idem, Literatura…, s. 106.

15 PZ 10, 35–36.

16 Ibidem, s. 41.

17 Por. W. Gutowski, Tropy gnostyczne w twórczości Stefana Żeromskiego [w:] Żeromski. Tradycja…, s. 267–296.

18 Por. G. Matuszek, Inteligenci w przestrzeni zła [w:] Żeromski. Tradycja…, s. 310.

19 PZ 4, 233–235. Teresa Wilkoń wskazuje, iż interpretacja piety, której dokonał Żeromski, jest mitem literackim (T. Wilkoń, „Pieta” Ribery. Tajemnicze odkrycie Żeromskiego [w:] Alfabet Paszka. Berent, stylistyka (i okolice), Żeromski, red. J. Jakóbczyk, K. Kralkowska-Gątkowska, M. Piekara, Katowice 2010, s. 301–310.

20 Przedstawiciel odłamu prawosławia, którego członkowie nie uznają reform patriarchy Nikifora z 1667 r.

21 S. Żeromski, Walka z szatanem, t. 1: Nawracanie Judasza, oprac. B. Utkowska, Warszawa 2014, PZ 16, 106–108.

22 PZ 16, 282.

23 PZ 16, 282–283.

24 PZ 16, 306.

25 PZ 16, 295.

26 PZ 16, 298.

27 PZ 16, 300.

28 F. Woltyński, Adam Chmielowski (Brat Albert) jako malarz, Kraków 1938, s. 39.

29 Najprawdopodobniej podstawowym źródłem informacji o życiu Adama Chmielowskiego był Stanisław Witkiewicz, który studiował razem z nim w Monachium, a w czasie zakopiańskiej działalności brata Alberta służył jako architekt przy budowie kaplicy i domu zgromadzenia na Kalatówkach.

30 Cyt. za W. Bałus, Wokół „Ecce Homo” Adama Chmielowskiego, „Znak” 1996, nr 3 (490), s. 182.

31 Z. Ryn, Brat Albert – portret psychologiczny, „Nasza Przeszłość” (Kraków) 1987, t. 67, s. 91–118; A. Okońska, Adam Chmielowski. Brat Albert, Warszawa 1999.

32 Ibidem, s. 192.

33 PZ 16, 310–312.

34 PZ 18, 289.

35 PZ 18, 339.

36 PZ 19, 62.

37 PZ 19, 84–86.

38 Biblia Tysiąclecia, biblia.deon.pl, dostęp 20 IV 2021 r.

39 Interpretację tej sceny w kontekście antropologicznie rozumianej kategorii brudu zawiera praca Łukasza Pawłowskiego dostępna w Aneksie.

40 Por. E. Pogonowska, Czytanie nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim w latach trzydziestych XX wieku, Lublin 2012.

41 A. Słonimski, Za czerwoną bramą [w:] idem, Moja podróż do Rosji, Łomianki 2018, s. 7. Pierwodruk w „Wiadomościach Literackich” w 1932 r.

42 S. Falkowski, Siły większe niż chaos, wyd. 2 uzup., Warszawa 2018, s. 186.

43 Por. A. Żarnowska, Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1985; F. Tych, Polski ruch robotniczy [w:] Polska XIX wieku. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1986, s. 310–349.

44 PZ 16, 106.

45 Snobizm i postęp, PZ 26, 175.

46 J. Dzierzkowski, Salon i ulica, Rzeszów 1989, s. 37.

47 List do Oktawii Żeromskiej z 5 V 1892 r., PZ 34, 255.

48 S. Brzozowski, Płomienie, Kraków 2012, s. 594–595.

49 Ibidem, s. 515.

50 Jak dalece różne były ujścia buntu etycznego, niech świadczy fragment listu Feliksa Dzierżyńskiego, w którym pisze on o braku zgody na podstawy moralne swoich wyborów życiowych: „Pamiętam opowiadanie wieczorne w dworku naszym przy lampie, gdy za oknem ciemno było i las szumiał, o prześladowaniach, o praktykach względem unitów, o przymuszeniu do śpiewania w kościołach suplikacji po rosyjsku, o płaceniu kontrybucji, o szykanach najrozmaitszych i poborach. To zdecydowało, że poszedłem późniejszą swoją drogą, że każdy gwałt – o którym słyszałem lub który widziałem (np. Kroże), zmuszanie do mówienia po rosyjsku, zmuszanie do chodzenia do cerkwi w dni galowe, system szpiegostwa itd. – był jakby gwałtem nade mną samym, i wtedy przysiągłem z gromadą innych walczyć z tym złem do ostatniego tchu. I miałem już serce i mózg otwarte na niedolę ludzką i nienawiść zła” (cyt. za B. Krzywobłocka, „Chorąży orszański” [w:] eadem, Biografie nietypowe, Warszawa 1969, s. 241).

51 K. Stępnik, Metafory rewolucji w literaturze polskiej lat 1905–1914, „Pamiętnik Literacki” 1992, z. 2, s. 59–82.

52 PZ 19, 341.

53 Por. W. Gutowski, Tropy…, s. 290–296.

54 A. Kowalczykowa, Natura niepodległa [w:] eadem, Żeromski w Niepodległej…, s. 133.

55 PZ 5, 63–64.

56 PZ 5, 78.

57 Lm 3,52–57, biblia.deon.pl, dostęp 13 IV 2021 r.

58 Jon 2,4–7, biblia.deon.pl, dostęp 13 IV 2021 r.

59 PZ 5, 79.

60 PZ 5, 81.

61 PZ 5, 84–85.

62 PZ 5, 91.

63 PZ 5, 94.

64 PZ 5, 100.

65 PZ 5, 100–101.

66 Por. M. Gabryś, Metafizyczne niepokoje…, s. 201.

67 Ustalenia te poczyniła Antonina Lubaszewska (Filozofia jako „pociecha smutna” – [Ostatnie notaty] Stefana Żeromskiego [w:] Żeromski i inni…, s. 45–58).

68 Cyt. za A. Lubaszewska, Filozofia…, s. 48.

69 S. Żeromski, Elegie i inne pisma literackie i społeczne, przygotował W. Borowy, Warszawa 1927, s. 366–374.

70 Egzemplarz spłonął, dedykację opublikowała Hanna Mortkowicz-Olczakowa (H. Mortkowicz-Olczakowa, O Stefanie Żeromskim…, s. 403).

71 M.J. Olszewska, Wojenne doświadczenia bohaterów Stefana Żeromskiego [w:] eadem, Stefan Żeromski…, s. 275.

72 PZ 18, 309.

73 List z 28 V 1913 r., PZ 38, 78.

74 [W blasku przedwiośnia], PZ 25, 239–240.

75 PZ 38, 99.

76 PZ 26, 533–535.

77 M. Saganiak, Świat Żeromskiego, czyli Polska. Początek drogi – Polska w „Dziennikach” (1882–1891) [w:] Światy Stefana Żeromskiego…, s. 335.

78 Przekonująco argumentuje Anna Zdanowicz, iż motyw charitas w ostatniej części trylogii Walki z szatynem łączy się z ideami ładu opartego na własności wspólnej i z wątkiem rozważań masońskich nad symboliką katedry, która ma ludowi dać „chleb, spokój i uciszenie ducha” (A. Zdanowicz, Metafizyka…, s. 260). Związki Żeromskiego z wolnomularstwem są niewątpliwe, choć osobiste uczestnictwo pisarza w loży nie zostało poświadczone w dokumentach. Liczne osoby z jego otoczenia należały do loży warszawskiej i pisarz choćby tymi drogami zapoznawał się z ideami i obrzędami masońskimi. W pewnym sensie więc dzieło humanitarne Nienaskiego, szczególnie specyficzna dla Walki z szatanem mitologia pieniądza, zbliżają trylogię do idei masońskich. W ich perspektywie można także rozpatrywać koncepcję organizacji arystokracji intelektualnej jako rządu fachowców oraz niektóre aspekty projektu Świątyni Opatrzności. Sądzę jednak, że wątek charitas oraz tematyka eschatologiczna rozwijały się w ostatnich latach życia pisarza w innym kierunku, stycznym z chrześcijaństwem. Kwestia laickiej etyki humanitarnej i chrześcijańskiego w swej istocie rozumienia problemów duszy jest przedmiotem sporów interpretacyjnych dotykających także dzieł znacznie wcześniejszych: Ludzi bezdomnych i Róży (I. German CSFN, Biblia w twórczości Żeromskiego [w:] Problematyka religijna…, s. 373).

79 Por. B. Cywiński, Ogniem…, Warszawa 1993.

80 S. Żeromski, Wspomnienia, oprac. S. Pigoń, Warszawa 1963, s. 167.

81 PZ 14, 265.

82 Ibidem.

83 PZ 14, 92.

84 Cyt. za: Stefan Żeromski. Kalendarz…, s. 451.

85 PZ 16, s. 306–307.

86 Ustalenia te poczynił Lesław Eustachiewicz w artykule Horyzonty religijne polskiej prozy końca XIX i początku XX wieku ([w:] Proza polska w kręgu religijnych inspiracji, red. M. Jasińska-Wojtkowska, K. Dybciak, Lublin 1993, s. 203–235).

87 B. Prus, Kroniki, t. 19, oprac. Z. Szweykowski, Warszawa 1969, s. 311.

88 H. Sienkiewicz, Bez dogmatu, oprac. T. Bujnicki, Wrocław 2002, s. 198, 231–232, 343.

89 Cyt. za: L. Eustachiewicz, Horyzonty…, s. 227.

90 Por. W. Gutowski, Religie – wiary – teksty. Pytania (nie tylko) do Młodej Polski [w:] Religie i wierzenia w literaturze polskiego modernizmu, red. H. Ratuszna, Toruń 2009, s. 9–10.

V Idea jako czyn

Zaangażowanie Żeromskiego w sprawy publiczne miało rozmaite pobudki i różne natężenie. Zazębiało się wielorako z działalnością twórczą pisarza w czasie jego całego, niedługiego, ale niezwykle bogatego w zdarzenia życia. Aby dobrze zrozumieć decyzje, deklaracje, kryzysy i nawrócenia pisarza choćby w tym jednym aspekcie: w odniesieniu do życia społecznego, należałoby wewnętrzną ewolucję światopoglądową rozpatrywać na tle panoramy dziejów politycznych i nurtów ideowych epoki. Proces ten jest tematem niezwykle ważnym, ale i wyzwaniem przekraczającym założenia i ramy tematyczne tej książki. Chcąc mówić o Żeromskim w Niepodległej, zacznę więc niejako in medias res – w środku dłuższej opowieści, pomijając rozmaite antecedencje1. Pójdę tu za wskazówką Marii Jolanty Olszewskiej, która w latach pierwszej wojny światowej dostrzega wyraźną cezurę w działalności politycznej Żeromskiego.

Czas przed pierwszą wojną światową był okresem kształtowania się myśli narodowej i społecznej Żeromskiego. Początki jego zaangażowania w życie publiczne przypadają na lata nauki w kieleckim gimnazjum, a potem na czas jego pobytu w Warszawie. Na podstawie Dzienników można ustalić, że angażował się w działalność kółek samokształceniowych i organizowanie różnego rodzaju spotkań patriotycznych. Począwszy od swych młodzieńczych artykułów – pierwszego, pt. Echa krakowskie („Gazeta Kielecka” 1889), i późniejszego, pt. Odgłosy krakowskie („Głos” 1892), w których dokonał ostrego rozrachunku z myślą Stańczyków i skostniałą kulturą galicyjską, pisarz konsekwentnie podejmował najbardziej aktualne kwestie życia publicznego i politycznego. […]

Wydarzenia pierwszej wojny światowej, pierwszej wojny totalnej, wymusiły na Żeromskim – pisarzu, społeczniku, działaczu kulturalnym – przepracowanie kwestii społecznej roli pisarza i funkcji literatury we współczesnym świecie. Te refleksje autor Wiernej rzeki połączył z rozważaniami na temat projektu tożsamości i świadomości zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej oraz koniecznych przekształceń struktury społecznej i politycznej2.

Doświadczenie wojny jest tłem i stymulatorem przeobrażeń światopoglądowych, które wpłynęły na ostateczny kształt osobowości twórczej pisarza w ostatnim okresie jego życia. Wszystko, co zostanie powiedziane na temat ideowych i politycznych wyborów autora Ech leśnych, będzie więc odnosić się do tego kluczowego doświadczenia nowoczesności, splatającego się ze śmiercią dziecka pisarza i odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Mowa tutaj nie o zdarzeniach, lecz o kulminacjach procesów, które przypadły na 1918 r. Po rozejmie w Compiègne, zgonie Adama, odrodzeniu Polski 11 listopada procesy te przeszły w inne stadia: liczenia strat i odbudowy, żałoby i stawiania fundamentów nowego ładu. Używana w retoryce patriotycznej formuła „spełnienie marzeń wielu pokoleń” pomija dotkliwy ból, zagubienie i rozgoryczenie, które towarzyszyły uczestnikom tych procesów. Przejście od snów o Polsce do budowania podstaw państwowości polskiej oznaczało przekroczenie granicy między zaangażowaniem intelektualnym i emocjonalnym a wysiłkiem woli i działaniem praktycznym, między życiem w Polsce z ducha a podejmowaniem lub odrzucaniem obowiązków obywatelskich. Żeromskiemu musiało to przychodzić z trudem. Był artystą pracującym w świecie słów. Był też człowiekiem ukształtowanym w czasach niewoli, nienawykłym do liczenia się z praktycznymi konsekwencjami czynów dokonanych skutecznie i zwycięskich, nieznającym codziennych bolączek, które pojawiają się w świecie zrealizowanych marzeń. Uczył się drogi spełnionego obowiązku, na której nie ma wyborów łatwych, wszechstronnie aprobowanych, jednoznacznie dobrych, czystych jak idee. W pewnym sensie w wieku pięćdziesięciu lat rozpoczynał życie na nowo.

Długie szeregi drobnych zdarzeń, słów i decyzji, które przez wiele lat układały się w drogę pisarską Żeromskiego, a których przebiegi nie mogą zostać tu odtworzone, były poprzedzone przez epokowe dokonania i istotne cezury 1918 r. Spośród nich jednego wątku pominąć nie można: relacji z Józefem Piłsudskim, gdyż stanowiła ona na wiele lat najtrwalszy punkt odniesienia dążeń politycznych i społecznych pisarza. Istotność tego wątku podkreśla także fakt, że dla pokolenia, które walczyło o niepodległość, Żeromski i Piłsudski byli przewodnikami duchowymi:

Dwóch było duchowych przywódców narodu u progu wieku XX. Stefan Żeromski od czasu publikacji młodzieńczych opowiadań, Syzyfowych prac i Ludzi bezdomnych rządził duszami inteligencji, rozpromieniał młodzież romantycznym patriotyzmem, obrazami walki straceńczej, gloryfikacją honoru i poświęcenia. Józef Piłsudski marzenia o wolnej Polsce realizował, organizując siły zbrojne, stając na czele Legionów, doprowadzając do powstania Niepodległej – i obejmując w niej władzę. Z Żeromskiego czerpano patriotyczne ideały – a w legionowym wojsku ojczyźnie w darze składano życie3.

Jednak bliższe spojrzenie na wieloletnie relacje pisarza z Marszałkiem pozwala dostrzec obraz dalece bardziej złożony niż prosty podział kompetencji wychowawczych: sprawy duszy i moralności społecznej – Żeromski, kwestie czynu i państwa – Piłsudski.

Relacje osobiste Żeromskiego z Piłsudskim zostały zadzierzgnięte jeszcze w XIX w., najprawdopodobniej jednak nie w czasie służby bibliotekarskiej w Rapperswilu, lecz nieco później. W pośmiertnym wspomnieniu o synu pisarz powraca pamięcią do mieszkania na ulicy Żabiej w Warszawie, gdzie udzielał noclegu konspiracyjnie przybywającym do stolicy „Edmundowi” i „Ziukowi”, czyli Stanisławowi Wojciechowskiemu, późniejszemu prezydentowi RP, oraz Józefowi Piłsudskiemu. Na Żabiej Żeromscy mieszkali w latach 1898–1900. Wiadomo także, że w 1905 r. Piłsudski po raz pierwszy prosił Żeromskiego o wsparcie swoim autorytetem działań niepodległościowych.

W marcu 1905 r. w grupie spiskowców, której przewodnikiem był Józef Piłsudski, powzięty został zamiar tworzenia wojska polskiego. Nawet w obozie najbliższym projekt ten poczytywany był za echo minionych lat, za istne somnium vigilantium, za jakiś werset przebrzmiały ponurej romantyków poezji, który się śni epigonom.

W małej izdebce, na piętrze willi Jordanówka w Zakopanem, Józef Piłsudski zażądał ode mnie, bym wraz z kilkoma osobami podpisał odezwę wzywającą cały naród do składania ofiar pieniężnych na broń dla armii, której zawiązki będą tworzone – bym wystosował list do Stanisława Witkiewicza, skłaniający go do podpisania tejże odezwy, i bym udał się osobiście do Stanisława Wyspiańskiego i przekonał go o konieczności podpisania się również4.

Z inicjatywą wystąpił więc Piłsudski. Dziś możemy sądzić, że jego głównym celem było wysondowanie gotowości społeczeństwa polskiego do udzielenia poparcia zbrojnemu oporowi wobec państw zaborczych, a idea zbiórki wydawała się doskonałym probierzem. Niewątpliwie intencją Piłsudskiego oraz działających w jego imieniu Michała Sokolnickiego i Pawła Jankowskiego było pozyskanie Stanisława Wyspiańskiego, a pośrednikiem w tych staraniach mógł być Żeromski. Wezwany telegramem pisarz stawił się w Krakowie 27 lutego 1905 r. i następnego dnia udał się do autora Wesela. Choć misja nie była łatwa, gdyż wiązała się ze zmąceniem spokoju umierającego człowieka, Żeromski wykonał zadanie:

Wyspiański zgodził się złożyć swój podpis pod apelem, ofiarował także, jako własny wkład finansowy, kilkanaście swych obrazów i inne prace. Po rozmowie z nim Żeromski udał się do Piłsudskiego i zdał z niej sprawozdanie. Następnego dnia Piłsudski i Sokolnicki mogli sami z Wyspiańskim rozmawiać5.

Choć ostatecznie zbiórka „na broń” zakończyła się fiaskiem, lata rewolucji 1905 r. były okresem najściślejszej współpracy pisarza i twórcy Legionów – spajała ich więź oparta na wierze w odzyskanie niepodległości i w program społeczny. Te podstawy nie zostały naruszone nigdy, jednak po upadku rewolucji drogi Piłsudskiego i Żeromskiego zaczęły się rozchodzić. Bliski współpracownik Marszałka Michał Sokolnicki przedstawiał ten moment następująco:

Fakty z dziedziny stosunku Żeromskiego do obozu Piłsudskiego nie są tajemnicą. Żeromski był w ciągu pierwszych lat, jeśli nie chorążym ruchu, to jego poetą. […] Współżył z bojownikami za niepodległość w czasach rewolucji i narażał się wraz z nimi. W rozejściu się poszło nie o idee, lecz o klimat psychiczny. Żeromski był naturą wątpiącą i człowiekiem targanym przeczuciem nieszczęścia i klęski. Przestał wierzyć w Piłsudskiego właśnie w chwili, gdy wschodziła gwiazda Piłsudskiego. […]

Wśród dawnych bojowców, teraz kształcących się na wojskowych, przyjęto niechętnie pociechę Snu o szpadzie, iż tylko poezja przygotuje poległemu za ojczyznę rycerzowi posłanie „z najcudowniejszych wierszy”, im chodziło o co innego, aniżeli o ładnie przystrojony grób – chodziło o skuteczną, z widokami powodzenia, walkę6.

Czy Sokolnicki utrwala tu wygodny dla własnego obozu politycznego stereotyp ludzi czynu skontrastowany z eksdekadentami zatrutymi miazmatami postromantycznymi, czy może stawia trafną diagnozę wyjaśniającą opory artysty przed jednoznaczną akceptacją działań bojowych? Zapewne obie motywacje są częściowo prawdziwe. Mimo szczerego pragnienia i nieudawanych wysiłków, by sprostać nowej sytuacji, autor Ludzi bezdomnych nie mógł przecież przestać być sobą, artystą, literatem wychowanym w Kraju Przywiślańskim, przywykłym do celebrowania klęski, opiewania ofiarności i cierpienia. Z drugiej wszakże strony oczekiwanie od czterdziestoletniego pisarza, by szedł drogą czynu zbrojnego, wydaje się niezrozumieniem roli twórców kultury narodowej w walce o niepodległą ojczyznę. Żeromski zdawał sobie sprawę z odmienności powołań i sposobów zaangażowania właściwych dla pisarzy i bojowników. Im bardziej realne w skutkach stawało się działanie na rzecz odrodzenia Polski, tym człowiek wcielający idee i słowa w czyn musiał się mu widzieć coraz bardziej obcy, a zarazem coraz bardziej potrzebny. Nie bez wahania, a nawet oporu pisarz uznawał konieczność decyzji politycznych, które zmuszały go do zejścia z odosobnionego stanowiska zdobywanego z takim trudem. W momentach, gdy ważyły się losy niepodległości, Józef Piłsudski był wewnętrznym dopełnieniem, punktem orientacyjnym i zarazem antagonistą pisarza.

Porzuciwszy rozważania psychologiczne, trzeba stwierdzić, że przyczyn rozejścia się dróg obu wodzów pokolenia było wiele. Narastająca w kolejnych latach rewolucji przemoc, często przechodząca w bandytyzm bojówek partyjnych, oddalała Żeromskiego od kręgów PPS. Niechętne przyjęcie Róży przez środowiska socjalistyczne wskazywało na odmienność wniosków wyciągniętych z przebiegu zrywu 1905 r. przez pisarza i przez działaczy niepodległościowych skupionych wokół Piłsudskiego. Wspomniany już Michał Sokolnicki, relacjonując swoje kontakty z wielkim pisarzem, mówił wprost o jego nienawiści do kultu siły, który dostrzegał w zapałach młodzieży patriotycznej7. Oczywiście, opinie piłsudczyka Sokolnickiego nie są obiektywną relacją o specyfice więzi między Żeromskim i Piłsudskim, zwracają jednak uwagę na ambiwalentny stosunek pisarza do gry politycznej i czynu zbrojnego, odrażających w swej brutalności, cynicznych w kalkulacji ofiar, związanych nieuchronnie z krzywdą innego człowieka, nazywanego wrogiem, a zarazem koniecznych do obrony wartości, dokonywanych w imię wiary w przyszłość Polski. Autor Popiołów dotkliwie odczuwał dwuznaczność tej sytuacji i pod jej wpływem przeżywał upadek wiary we wszelkie wartości. Gdy nadszedł głęboki kryzys w 1909 r., Piłsudski – jak pisał w liście z 5 kwietnia tegoż roku – starał się Żeromskiego „rozruszać i znów na naszą wiarę nawrócić”, na różne sposoby „skłaniał go ku militaryzmowi”8. Bezskutecznie. Pisarz zaczynał poszukiwania innej drogi.

Mimo to, gdy wybuchła wojna i w Galicji powstały Legiony, pisarz zgłosił się pod komendę Piłsudskiego. Informacje na temat służby Żeromskiego są skąpe. Zachowane we wspomnieniach świadków spotkania z pisarzem w mundurze legionowym mogły mieć miejsce wyłącznie podczas krótkiego pobytu w Krakowie od końca sierpnia do 3 listopada 1914 r. Znana jest data wstąpienia w szeregi legionowe: 25 października 1914 r., a więc dołączył do nich nie od razu, zapewne po wielu wahaniach, i na bardzo krótki okres. Zachowana karta wojskowa informuje, że Żeromski otrzymał stopień „urzędnika wojskowego w randze oficera Legionu XI rangi” i został przydzielony do Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego9. W ramach służby otrzymał rozkaz udania się do Kielc, gdzie miał być świadkiem uroczystej przysięgi wojskowej stacjonujących tam oddziałów legionowych. Nie dotarł na miejsce z powodu awarii samochodu. Odbył także owianą tajemnicą podróż do Piotrkowa, prawdopodobnie w celu wsparcia prowadzącego tam akcję werbunkową komisariatu Polskiej Organizacji Narodowej.

Echa tych zdarzeń pojawiły się w 1918 r. W Początku świata pracy Żeromski nazwał agitację piotrkowską zachęcaniem młodzieży do runięcia w grób. O przysiędze legionów na wierność Najjaśniejszemu Monarsze Franciszkowi Józefowi, której rotę zacytował w całości w powieści Charitas, wyrażał się bez pardonu jako o oszustwie dokonanym kosztem krwi najszlachetniejszych. W ślubowaniu wierności i zakładaniu legionu pisarz widział sprawę sumienia. Nie potrafił ujmować zapału patriotycznego w reguły gry politycznej, odrzucał sposób myślenia, w którym kompromis zawarty pod wpływem okoliczności wieńczyły słowa w przyszłości niewiążące.

Podłożem psychologicznym tej postawy była nieufność: oto dotychczasowi bezwzględni wrogowie narodu polskiego rozbudzają polskie ambicje patriotyczne, wyciągają dłoń jak do sojuszników, a polscy sternicy partyjni tę rękę potrząsają wśród wymian uprzejmości. Ta rodząca się podejrzliwość dała się wyczuć także w zaborze austriackim, mimo iż wraz z autonomią kształtowały się tam postawy współpracy i integracji. Na dotychczasowe podziały sceny politycznej nakładała się w tych warunkach dodatkowa rozbieżność orientacji politycznych między zwolennikami ententy a opcją proniemiecką. Wielu pisarzy ulegało pokusie opowiedzenia się po którejś ze stron, co mogło zdawać się włączeniem w czyn, ale oznaczało także zaprzęgnięcie autorytetu pisarskiego w tryby agitacji partyjnej. Badacz literatury pierwszej wojny światowej Krzysztof Stępnik pisze:

W sierpniu 1914 r. autorytety moralne pisarzy polskich ulegają zinstrumentalizowaniu. Rzuca się je na szale orientacyjne z rozmachem, a i sami pisarze z niejaką skwapliwością firmują swoimi nazwiskami różnego rodzaju deklaracje, programy i dziękczynne telegramy, afiszując swoją obecność w akcjach publicznych i imprezach propagandowych. Roztropność i wstrzemięźliwość w tym względzie jest źle widziana jako brak patriotyzmu, wielu zresztą literatów ochoczo zaprzęga się do rydwanu agitacji i perswazji10.

Postawę autora Popiołów w tamtych latach z jednej strony kształtowała więc podejrzliwość, a z drugiej – wpływał na nią szantaż: w zamian za możliwość pozostania w Zakopanem pisarz przyjął członkostwo w Narodowym Komitecie Zakopiańskim. Żeromski zapisał się do NKZ po reaktywowaniu organizacji w styczniu 1915 r., zainicjował w nim Sekcję Gospodarczą i przez krótki czas pełnił funkcję zastępcy sekretarza. NKZ był częścią Naczelnego Komitetu Narodowego, czyli powołanej przez Austrię i przez jej rząd finansowanej organizacji polityczno-wojskowej, której celem było prowadzenie akcji legionowej. Udział w pracach NKN w czasie, gdy Narodowa Demokracja prowadziła politykę proniemiecką, dawał osłonę na wypadek, gdyby dawniejsze znajomości lewicowe i poglądy socjalistyczne sprowadziły na pisarza niebezpieczeństwo deportacji. O tym, że obawy te nie były bezpodstawne, świadczy odnaleziony w archiwum domowym szkic listu w sprawie Wincentego Regieca, prezesa NKZ, oskarżonego o współpracę z austriackim wywiadem wojskowym. Żeromski stwierdzał:

Uczestnicząc, fizycznie i pod przymusem, dla uzyskania w ten sposób jak gdyby glejtu bezpieczeństwa i ochrony od wysłania pod przymusem z Zakopanego, w posiedzeniach Narodowego Komitetu Zakopiańskiego (NKZ) przez cały czas trwania tego ciała, od jego wskrzeszenia w styczniu 1915 r. aż do rozwiązania, mogłem spostrzec jedynie w p. Wincentym Regiecu znaczną ostrożność, przezorność, zdolność do unikania i łagodzenia scysji oraz brak zapału w stosunku do skrajnie wyraźnych objawów „orientacji” austriacko-niemieckiej. Gdy w grudniu 1914 r. starosta nowotarski p. Żukotyński, zgromadziwszy nas wszystkich pochodzących z Królestwa Kongresowego w liczbie jakichś stu przedstawicieli rodzin, rozkazał, bez względu na stan zdrowia i położenie materialne, w ciągu trzech dni wszystkim wyjechać z Zakopanego do wskazanego punktu w Tyrolu, wiem od p. Jana Potockiego i p. Tchórznickiego, iż p. Wincenty Regiec jeździł z nimi do Wiednia i Białej w celu uchylenia tego nędznego wyroku eksterminacji rodaków z ojczyzny, bez żadnej ich winy, przez urzędników Austrii mówiących po polsku11.

Żeromski pozostawał nieufny i mimo szantażu nie dał się w tym czasie wciągnąć w akcje propagandowe NKN, nie akceptował programu rozwiązania sprawy polskiej w porozumieniu czy we współpracy z władzami Austrii. Przez kolejne miesiące wojny często udzielał się społecznie, ale stronił od działań politycznych. Zachowanie suwerenności własnych poglądów wymagało cierpliwości i samozaparcia, gdyż oznaczało także rezygnację z dostępu do źródeł dochodu, jakie otworzyłyby przed pisarzem łamy czasopism zorientowanych politycznie. Uparte milczenie Żeromskiego aktywiści mogli tylko pokrywać własnym milczeniem, gdyż domagając się głośno jego zaangażowania, zdemaskowaliby brak poparcia z jego strony. Obowiązywała więc formuła: „Pisarz przebywa w Zakopanem ze wzglądu na słaby stan zdrowia”. Maria Jolanta Olszewska komentuje ową patową sytuację:

Żeromski chciał zachować niezależność. Pozostał rzecznikiem idei niepodległości nieprzypisanej żadnemu ze stronnictw politycznych. Zawsze był wrogiem propagandy i wszelkiej partyjnej indoktrynacji i z tego powodu odrzucał pojęcie literatury niepodległościowej łączącej się programowo i ideologicznie z określoną partią polityczną. Nie chciał być propagandzistą i agitatorem, żołnierzem walczącym słowem w wojnie, która okazała się humanitarną i kulturową katastrofą. Przeciwstawiał jej twórcze działanie, wolną myśl ludzką12.

Ponowne czynne włączenie się w nurt polityki nastąpiło pod koniec 1918 r., czyli w czasie, gdy po orędziu prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona i oczywistej klęsce wszystkich zaborców sprawa Polska wróciła na arenę wielkiej polityki międzynarodowej. 7 października 1918 r. w Warszawie ogłoszono manifest Rady Regencyjnej proklamujący utworzenie niepodległego państwa, co zapoczątkowało tworzenie lokalnych organizacji narodowych. Zakopane, gdzie Żeromski przebywał przez niemal cały okres zmagań wojennych, odpowiedziało na tę akcję 13 października – wtedy to odbyło się walne zebranie, w którym uczestniczyło ponad 500 mieszkańców. Członkowie utworzonej wówczas zakopiańskiej Organizacji Narodowej wybrali na swojego prezesa Żeromskiego.

Zdarzenia, których ważnym aktorem na arenie zakopiańskiej był autor Popiołów, w perspektywie europejskiej, a nawet w skali krajowej są zaledwie drobnym okruchem. Mało kto pamięta dziś o proklamowanej 6 listopada Republice Tarnobrzeskiej, o Republice Ostrowskiej czy o proukraińskiej Republice Komanczańskiej. Epizod zakopiański również podzieliłby ich los ciekawostki z dziejów regionu, jednak istnieje kilka wyróżniających go czynników. Nie jest najważniejszym z nich to, że według niektórych opinii Rzeczypospolitej Zakopiańskiej przypada pierwszeństwo w dziele formowania niepodległego rządu polskiego. Przede wszystkim republika ta w swym ustroju politycznym zdobyła się na wyraz jedności narodowej rzadki gdziekolwiek indziej w tamtym czasie. Podział polityczny społeczeństwa, dodatkowo skomplikowany przez odmienność spojrzenia na sojusz z państwami centralnymi lub Rosją, nakładał się na dwojakie terytorialne rozczłonkowanie kraju: obowiązywały granice struktur państw zaborczych, na które nakładały się zmienne strefy działań wojennych. Ewenement na tym tle stanowiła struktura polityczna republiki zakopiańskiej oparta na proporcjonalnym udziale reprezentowanej głównie przez inteligencję postępową lewicy, przedstawicieli ruchów ludowych oraz sił Narodowej Demokracji. Osoby uczestniczące w pracach Organizacji Narodowej w Zakopanem nie tylko reprezentowały interesy lokalne, ale również jako zbiorowość uwzględniały doświadczenia i poglądy liczniejszych niż gdziekolwiek indziej przybyszów z innych dzielnic kraju. Jak zaznacza Zdzisław Adamczyk:

Organizacje Narodowe ideowo związane były z Narodową Demokracją, powoływały się na manifest Rady Regencyjnej i Komisji Likwidacyjnej, a więc ciał politycznych utworzonych jeszcze przez zaborców. Zakopiańska Rada Narodowa miała silniejszą legitymację; wybrana została na zebraniu mieszkańców, stanowiło ją grono osób o różnych przekonaniach politycznych13.

W wielu miastach i miasteczkach przejmowanie władzy z rąk zaborców inicjowały środowiska narodowe, które w ten sposób zyskiwały przewagę w tworzonych strukturach administracyjnych. W Zakopanem do zarządu utworzonej zgodnie z tym wzorem Organizacji Narodowej już 1 listopada – nie bez sprzeciwu narodowców – dołączyło 17 nowych członków, reprezentujących głównie środowiska lewicowe. Towarzyszyła temu zmiana nazwy na Radę Narodową. Tej równowadze sił w Radzie miał odpowiadać skład władzy najwyższej. Zastępcami Żeromskiego zostali Wincenty Szymborski, przedstawiciel Narodowej Demokracji, ojciec późniejszej noblistki, mjr Mariusz Zaruski z PPS oraz prezes Związku Górali Franciszek Pawlica. Ideowa wielość tego gremium wyrażała zwycięstwo idei patriotycznej nad podziałami partyjnymi. Owszem, zaangażowanych w działania rady dzieliła na przykład kwestia reformy rolnej, ale zasadniczy kierunek działań był wspólny.

Medard Kozłowski, wówczas sekretarz Organizacji Narodowej, a w II RP działacz Narodowej Demokracji, wspominał: „Stosunek jego [Żeromskiego] do naszego obozu był właściwie taki, że wprawdzie zarzucał nam »reakcyjność« pod względem społecznym, ale stał całkowicie na naszej platformie politycznej, którą w danej chwili uważał za stokroć ważniejszą”14.

Opinia ta jest jednym ze świadectw, że autorytet Żeromskiego zarówno łagodził spory piłsudczykowskiej lewicy patriotycznej z siłami Narodowej Demokracji, ale również studził zapędy bardziej radykalnych odłamów lewicy. Wspomnienia świadków tamtych zdarzeń podkreślają także siłę i optymizm Żeromskiego – dodawały one wszystkim wiary w istnienie Polski.

Z dzisiejszej perspektywy trudno jednoznacznie ocenić udział pisarza w tych zdarzeniach, gdyż nie przystają do siebie rola, którą Żeromski wówczas chciał odegrać, i rzeczywiste jego powodzenie jako zwierzchnika politycznego. Alina Kowalczykowa pisze:

Przyjął ten wybór [na prezesa ON – W.G.], łudząc [się], że może się w ten sposób przyczynić do wytłumienia sporów ideologicznych. Próba zjednoczenia politycznego środowiska się nie udała, a Żeromski znalazł się w położeniu dwuznacznym: inspiratorami byli endecy, toteż oskarżano go o zdradę ideałów (rzeczywiście naiwnie brzmiały jego wyjaśnienia, że chciał zjednoczyć socjalistów i narodowców). Składał te wyjaśnienia na posiedzeniu rady konstytuującego się tworu, od razu złożył rezygnację i zaraz zgodził się ją odwołać – przykre było to wszystko, tym bardziej że do ataku przystąpiły jakieś „ciemne kobiety, którym nie podobało się prywatne życie Żeromskiego”15.

Może dlatego w liście do Tadeusza Łopalewskiego pisarz z ironią wspominał okres zakopiański16:

Powierzono mi niemal „dyktaturę” nad Zakopanem i przyległymi dolinkami. Sprawowałem ten niezapomniany, śmieszny i wzniosły urząd przez jedenaście dni, gdy się mama Austria waliła w gruzy. Zaprzysięgałem uroczyście wojsko, policję, szpiclów, gminę, pocztę i telegraf na wierność państwu, a nawet prowadziłem wojnę o odzyskanie wsi Głodówki i Sucha Góra od inwazji czeskiej. Mile wspominam te moje przewagi wojenne i dyktatorskie, gdyż zawierają morze wesela17.

Tym samym tonem o epizodzie zakopiańskim pisali badacze twórczości Żeromskiego. Cóż, pewnie istność państwowa trwająca praktycznie około miesiąca, a oficjalnie dwa tygodnie, może wzbudzać niewiele więcej niż pogodny uśmiech, jednak gdy w Rzeczypospolitej Zakopiańskiej dostrzeże się jedną z wielu cząstek, które utworzyła fala patriotycznego, spontanicznego ożywienia Polaków z różnych miejscowości, zasłuży ona na uwagę i szacunek. Owa fala w ciągu trzech tygodni zostawiała po sobie zaczątki struktur państwowych, które 11 listopada 1918 r. przybrały wspólny kształt nazwany II Rzecząpospolitą. Dla pisarza było to laboratorium przyszłej Polski, tam Żeromski miał pierwszy raz w życiu doświadczyć osobistego wpływu na bieg spraw, odpowiedzialności i goryczy stania u steru, działania w rzeczywistości, nie w słowie.

Gdy 2 listopada zarząd Rady Narodowej przyjmował ślubowanie wierności państwu polskiemu od szefów placówek i instytucji działających na terenie Zakopanego, Żeromski wygłosił exposé do zebranych tam urzędników. Wzywał w nim:

W oczach naszych dokonuje się przekształcenie się, przeistoczenie rozszarpanej istności narodowej na państwo samorządne. Ale nie można czekać, aż państwo to stanie się samo, wyskoczy na rozkaz. Ono musi powstać w każdym człowieku, w każdym czynie, w każdej instytucji, w każdej wsi, w każdym okręgu18.

W tych słowach Żeromski nawoływał do odwrócenia operacji opisanej w pierwszych słowach Mazurka Dąbrowskiego: „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy”. Po ponad wiekowej niewoli zabieg formowania narodu bez państwa miał zostać przeprowadzony w kierunku odwrotnym. Teraz „istność” przeistacza się w „państwo”, noszoną w narodzie Polskę należy wytworzyć w sobie i odrodzić w formie państwowej, żeby trwała dla kolejnych pokoleń. Pojawia się jednak ważna różnica: Żeromski nie mówi o Polsce, ojczyźnie – mówi o państwie.

Tkwi w tym pewien paradoks – do budowania państwa „w każdym człowieku” wzywa pisarz, dla którego funkcja przewodniczącego Rady Narodowej w Zakopanym była jedyną posadą państwową, co wydaje się znaczące na tle etatów w administracji chętnie zajmowanych przez jego kolegów po piórze. Mało kto dziś pamięta, że esteta, propagator symbolizmu w sztuce, redaktor elitarnej „Chimery” Zenon Przesmycki objął w 1919 r. tekę ministra kultury. Żeromski w całym swoim pracowitym życiu żadnej teki nie zapragnął i nigdy na państwowym etacie nie pracował.

***

Okres ożywionej działalności na rzecz budowy państwa polskiego sprzyjał odrodzeniu się publicystyki Żeromskiego. Jako początkujący literat autor Siłaczki zabiegał o uwagę wydawców, między innymi próbując swych sił jako recenzent i dziennikarz. W „Gazecie Kieleckiej”, „Nowej Reformie” i „Głosie” zamieścił kilka korespondencji ze Stopnicy, z Krakowa i Nałęczowa. Gdy jednak jego kariera literacka nabrała tempa dzięki rozgłosowi nowel i Syzyfowych prac, pisarz całkowicie oddał się twórczości artystycznej.

Do ponownego podjęcia zobowiązań publicystycznych skłoniły go dwa czynniki. Po pierwsze świadomość, że jego głos ma w sporach publicznych pewną wagę. Zapewniała mu ją pozycja inteligenta, członka klasy społecznej obdarzonej autorytetem w sytuacji braku instytucji państwowych, ale również przyzwyczajenie publiczności literackiej do charakteru prozy Żeromskiego, zawsze odwołującej się do sądu sumienia i nieomijającej spraw drażliwych. Świadomość własnego znaczenia i oczekiwań czytelników wymagała więc już tylko dopełnienia, czyli czynnika drugiego: sposobności historycznej.

Pierwszym pretekstem, który po długim milczeniu skłonił Żeromskiego do wypowiedzi publicznej na łamach prasy, były działania zmierzające do sprowadzenia zwłok Słowackiego do kraju pod koniec 1909 r. Wokół sprawy ponownego pochówku wieszcza w Polsce w związku z setną rocznicą jego urodzin trwały intensywne zabiegi już od 1908 r., jednak tamą dla nich okazała się niewzruszona odmowa złożenia zwłok na Wawelu przez gospodarza katedry kard. Jana Puzynę19. Pod wpływem decyzji hierarchy krakowscy orędownicy sprawy zaczęli się wycofywać, Żeromski natomiast postanowił szukać stronnika w opinii publicznej. Jego List otwarty w sprawie sprowadzenia zwłok Juliusza Słowackiego miał więc charakter dosłownie interwencyjny, gdyż pisarz domagał się w nim działań w kierunku rozumianym przez niego jako interes publiczny. Podobny przebieg miała sprawa raperswilska, w której Żeromski zdecydował się wziąć udział, choć od jego pobytu w Muzeum Narodowym Polskim minęło piętnaście lat. Nie chodziło w niej o zadawnione urazy osobiste wobec gospodarzy muzeum kustosza Włodzimierza Rużyckiego i dyrektora Józefa Gałęzowskiego – Żeromski zamknął je, opuszczając posadę, w pozostawionym na biurku przełożonego obraźliwym liście. W 1911 r. zdecydował się wziąć udział w sporze publicznym, który rozgorzał wokół muzeum, ze względu na doniosłość zgromadzonych w jego zasobach pamiątek narodowych i potrzebę ratowania dziedzictwa narodu.

W obu wspomnianych tu tekstach ustaliła się pewna cecha całej publicystyki Żeromskiego: przyczyną zabrania głosu jest konieczność interwencji opinii publicznej popartej autorytetem pisarskim w sprawie dotyczącej dobra wspólnego, zaś konkluzję stanowi głos w kwestii narodowego jutra. W wolnej Polsce udział w sprawach publicznych był dla pisarza sposobnością do formułowania własnych projektów przyszłości. Jak pisze Zdzisław Adamczyk:

Po wybuchu pierwszej wojny światowej, gdy zaczęła świtać nadzieja na odbudowę niepodległego państwa polskiego, które trzeba będzie na nowo i po swojemu urządzić, a już zwłaszcza po roku 1918, gdy nasza niepodległość państwowa stała się faktem, niezwykle się jako publicysta zaktywizował. Wierząc, iż głos jego będzie wysłuchany z uwagą, chętnie i często wypowiadał się teraz na temat najważniejszych problemów, wobec których staje nowe państwo polskie; na temat reform, zmian, działań, jakie bezwzględnie i pilnie należy podjąć, bo wreszcie możemy sami decydować, jak chcemy urządzić własny dom20.

Działalność ta nie doczekała się jeszcze całościowego opisu i charakterystyki na tle historycznoliterackim, co więcej, edycja w Pismach zebranych (tomy 24–26) przywraca obiegowi czytelniczemu wiele tekstów zapomnianych lub skazanych na zapomnienie. W PRL zapis cenzuralny obejmował właściwie całą publicystykę społeczną pisarza. Stanisław Pigoń, w latach sześćdziesiątych XX w. wydawca Dzieł zebranych, nie doczekał zgody na wydanie tomu wspomnień oraz tzw. pism różnych Żeromskiego. W latach osiemdziesiątych wiele tekstów pisarza przedrukowywano w drugim obiegu poza cenzurą, wreszcie w 1988 r. ukazała się londyńska edycja Pism politycznych w opracowaniu Anny Bojarskiej, w wolnej Polsce zaś dopiero w 2003 r. wydano Snobizm i postęp wraz z pismami publicystycznymi wybranymi przez Antoninę Lubaszewską. Poprawnie wydanym trzonem publicystyki Żeromskiego czytelnik dysponuje więc od niedawna, a na pełne jej wydanie przyszło mu czekać do 2017 r. Dlatego warto w tym miejscu przedstawić zarys zawartości tych trzech tomów.

Tom 24 zawiera utwory o charakterze wspomnieniowym, wśród których tekstem bardzo istotnym jest O Adamie Żeromskim wspomnienie. Oprócz tego do kręgu wspomnieniowego zostały zaliczone artykuły poświęcone zdarzeniom z przeszłości: Na broń i Wspomnienie, związane z wizytą u Stanisława Wyspiańskiego, a także szkice biograficzne o przyjaciołach i pisarzach, ogłaszane w prasie głównie jako sylwetki pośmiertne. Dołączono do nich nieobjęty wcześniejszymi edycjami zespół pism dotyczący sprawy Muzeum Narodowego Polskiego w Raperswilu.

Tomy 25–26 zawierają natomiast wypowiedzi publicystyczne z lat 1889–1925. Na ich zawartość składają się teksty bardzo istotne i znane z poprzednich wyborów publicystyki: Snobizm i postęp, Organizacja inteligencji zawodowej, Literatura a życie polskie. Obok nich pojawiają się jednak całe zespoły tekstów do tej pory pomijanych, jak na przykład młodzieńcza publicystyka czy liczne drobne artykuły prasowe, przedmowy do szwedzkich wydań utworów oraz wywiady z pisarzem.

W omawianym tu zasobie pism rozproszonych można wyróżnić kilka wątków wiodących. Istotny krąg tematyczny stanowią pisma związane z literaturą, a zatem przedmowy do cudzych książek, polemiki literackie, wypowiedzi na temat teatru. Najpokaźniejszą grupę stanowią jednak pisma dotyczące spraw społecznych. Ich zasięg tematyczny jest doprawdy rozległy: obejmuje kwestie przeprowadzenia reformy rolnej, sytuacji międzynarodowej Polski, budowy portu w Gdyni, reorganizacji związków zawodowych, potrzeby zbadania gwar polskich, konieczności przetłumaczenia na język polski arcydzieł literatury światowej. Szczególnie często pisarz zabierał głos w sprawach dotyczących instytucjonalnych aspektów powołania pisarskiego.

Pisma publicystyczne Żeromskiego reprezentują różnorodne gatunki wypowiedzi – przy czym należy zawsze pamiętać, że pisarz nie czuł się zobowiązany do przestrzegania dziennikarskich norm warsztatowych, dlatego znakomita większość jego pism ma charakter hybryd wielu form wypowiedzi, często zwieńczonych bezpośrednim zwrotem do wspólnoty narodowej. Ten apelatywny ton jest oczywisty w odezwach, takich jak [W sprawie Gruzji], Niech żyje Ziemia Spiska!, O odzież ciepłą dla żołnierza czy Zakopane dla głodnych Wilna, przebija także w artykułach prasowych (Nowa Warszawa, Port w Gdyni), ale najczęściej towarzyszy wykładanym przez zaangażowanego publicystę projektom przyszłych instytucji służących dobru wspólnemu.

Ostatecznie jednak przeprowadzenie podziałów tematycznych bądź gatunkowych w zbiorze pism rozproszonych Żeromskiego wydaje się niemożliwe. Autor edycji w Pismach zebranych Zdzisław Adamczyk podkreśla:

Przez wiele lat, a właściwie przez całe świadome życie nurtował Żeromskiego problem roli i miejsca literatury i sztuki w życiu narodu – najpierw w życiu narodu pozbawionego własnego państwa, później w życiu narodu budującego na nowo to państwo. Sprawy literatury zawsze rozpatrywał w kontekście jej społecznych i obywatelskich powinności21.

Konsekwencją tej postawy wydaje się zazębianie w obrębie poszczególnych tekstów wątków literackich i społecznych, przemieszanie stylów zaczerpniętych z prozy artystycznej z konwencjami prasowymi i retoryką polityczną. Dlatego odnosząc się do konkretnych prac, bardzo trudno przyporządkować je do określonego kręgu tematycznego lub gatunkowego. Adamczyk posługuje się przykładami:

Snobizm i postęp z pewnością należałoby wydać w tomie publicystyki społecznej, ale przecież w tej bardzo obszernej rozprawie aż 80 proc. tekstu zajmują sprawy języka, teatru i literatury. Napisaną w r[oku] 1923 przedmowę do książki Karoliny Firlej-Bielańskiej Nullo i jego towarzysze należałoby umieścić w tomie publicystyki literackiej, chociażby z tego względu, że jest to przedmowa do książki. Ale na temat książki Bielańskiej Żeromski napisał w tej przedmowie raptem kilkanaście zdań, natomiast sprawą najważniejszą, najmocniej eksponowaną jest tutaj przestroga, lament, krzyk (jak w Przedwiośniu, jak w reportażu Na probostwie w Wyszkowie), że jeśli w Polsce nie nastąpią gruntowne reformy przywracające sprawiedliwość społeczną, rewolucja socjalna może nowo powstałe państwo polskie wymazać z mapy Europy22.

Przedstawiając ten stan rzeczy, autor edycji uzasadnia decyzję o przyjęciu układu chronologicznego treści tomów publicystyki Żeromskiego. Zarysowany tu problem prowadzi jednak ku dalszym wątpliwościom dotyczącym ujawnianej przez pisarza koncepcji literatury. Gdyby problemem badawczym uczynić zasięg i wielkość zjawiska przenikania się wątków publicystycznych z ujęciami literackimi, należałoby właściwie wskazać na całość twórczości Żeromskiego po 1918 r., czyli na około dziesięć tomów już wydanych w serii Pism zebranych zawierających publicystykę, pisma wspomnieniowe, utwory prozą oraz twórczość sceniczną. Ta imponująca w skali bezwzględnej, ale też w stosunku do lat wcześniejszych obfitość dowodzi, że w niepodległej Polsce Stefan Żeromski był niezwykle produktywnym autorem, aktywnym publicystą i głosem słuchanym w sporach politycznych i społecznych.

***

Działalność na tylu polach połączona z intensywną pracą literacką przyniosła Żeromskiemu pozycję niezwykłą zarówno w środowisku literackim, bywał bowiem jego rzecznikiem wobec salonów politycznych i wobec artykułujących swoje potrzeby bytowe tłumów, jak i w ocenie publiczności literackiej, która do dzieł pisarza przywiązywała większe znaczenie niż do zaspokajających głód fabuły rozrywek. Jednocześnie narastała niechęć przeciw Żeromskiemu. Ściągał ją na siebie nie tylko wypowiedziami o charakterze politycznym czy śmiałym zajmowaniem stanowiska w kwestiach społecznych. Opinię drażniły skandaliczne wiadomości o jego życiu prywatnym. Ale chyba najbardziej irytowała niepochwytność pisarza, którego w swoim obozie chciały mieć wszystkie odłamy sceny politycznej. Tej tęsknocie odpowiadał równie silny strach przed uprawianym przez pisarza bezpardonowym nicowaniem małości prowadzonych gier i obnażaniem pozorowanych działań dla dobra wspólnego.

Specyficznym wykładnikiem tej sytuacji pisarza były także przyznawane mu nagrody. Szczególne miejsce przypada tutaj literackiej Nagrodzie Nobla, wokół której narosło sporo kontrowersji. Znajdują one pożywkę w przedwojennych sporach politycznych23, a po wojnie kontynuowali je znawcy dorobku Władysława Reymonta24. Treść i trwałość tych sporów świadczy o słuszności stwierdzenia, że Nagroda Nobla może nie jest polityczna w intencjach, ale jest polityczna w skutkach25.

Czy knowania polskich stronnictw politycznych zaważyły na utrąceniu szans Żeromskiego? Czy zadecydowały o tym zakulisowe działania dyplomacji niemieckiej? Archiwa Akademii Szwedzkiej, odtajnione po pół wieku od werdyktu, oraz wydane w 2007 r. wspomnienia Konrada Czarnockiego rzucają na tę sprawę nowe światło26.

Wzrostowi sławy pisarza w kraju towarzyszyło rosnące zainteresowanie jego dorobkiem za granicą. Świadczyły o tym coraz liczniejsze tłumaczenia. Jednak dopiero pojawienie się odrodzonej Polski na mapie starego kontynentu stawiało na właściwym gruncie postrzeganie zdobyczy kultury polskiej w świecie. Bez suwerennego państwa nagrodzenie autora piszącego po polsku o sprawach polskich musiało wiązać się z pewnymi kłopotami formalnymi oraz napięciami dyplomatycznymi. Regulamin Nagrody Nobla przewiduje, że by kandydatura pisarza mogła zostać przyjęta, wniosek powinno złożyć gremium naukowe o najwyższym prestiżu w danym kraju, uczony szwedzki, parlamentarzysta, premier lub minister albo inny laureat tejże nagrody. Trudno sobie wyobrazić, by jakiekolwiek rosyjskie lub niemieckie grono naukowe zgłosiło jako kandydata do prestiżowej nagrody pisarza tworzącego w innym języku niż niemiecki lub rosyjski. Zarazem zgłoszenie kandydatury Polaka poddanego rosyjskiego przez innego laureata zmusiłoby – w wypadku jego wygranej – Akademię Szwedzką do odniesienia się do sytuacji politycznej, a to z kolei wystawiałoby na szwank apolityczność kapituły27.

Tego rodzaju rozważania wiodą niechybnie ku spekulacjom na temat dyskusji prowadzonych za kulisami i wpływów wywieranych na zapleczu najbardziej prestiżowej nagrody literackiej. Temat ten daje pole do popisowych kombinacji niedomówień i poszlak, ale w dziedzinie faktów ma spore niedobory. Jak zauważa badająca okoliczności wyścigu po Nobla polskich kandydatów Katarzyna Sobolewska:

Wszystkie okoliczności związane z przyznaniem literackiej Nagrody Nobla Władysławowi Reymontowi w 1924 r. nie mogą być dziś wyjawione. Prawdziwy i pełny przebieg wydarzeń jest już nie do odtworzenia. Stanowiły one wypadkową działań wielu osób poruszających się w bardzo delikatnej materii, niekontaktujących się ze sobą ani nieuzgadniających swoich poczynań. Relacje, które się z tych czasów zachowały, są fragmentaryczne, często sprzeczne, a nierzadko wręcz bałamutne28.

Jeśli możliwości badaczy są tak znikome w odniesieniu do osoby, która Nobla otrzymała, to o ileż gorzej prezentują się szanse dotarcia do prawdy w sprawie kandydatury, która nagrody się nie doczekała? Zwłaszcza jeśli dodać do wyliczonych powyżej niekorzystnych okoliczności szybki zgon pretendenta, straty w archiwach polskich w czasie drugiej wojny światowej, a także – co może dziwić – braki w archiwach Akademii Szwedzkiej29.

W wypadku kandydatury Żeromskiego, a także w mniejszym stopniu Reymonta, część kuchni noblowskiej odsłaniają wspomnienia Konrada Czarnockiego, attaché kulturalnego i sekretarza ambasadora polskiego w Szwecji, a zarazem artysty malarza, ucznia Mehoffera. Są one wraz z opublikowanymi w „Wiadomościach Literackich” listami Żeromskiego do Czarnockiego najobszerniejszą dziś relacją zza kulis starań o Nagrodę Nobla dla autora Popiołów30.

Żeromski dołączył do konkurencji jako drugi – Władysław Reymont został zgłoszony prze Polską Akademię Umiejętności po raz pierwszy w 1918 r., jednak jego kandydatura utknęła, gdy przekład Chłopów po pierwszym tomie nie miał kontynuacji. Rzecznikiem kandydatury Żeromskiego był Czarnocki, który sam wystąpił z inicjatywą – z zamiłowania do pisarstwa autora Siłaczki. Na początku zabiegów za Żeromskim nie stała żadna instytucja polska. Czarnocki traktował wspieranie tej kandydatury jako część swojego posłannictwa dyplomatycznego, na równi z organizowaniem wystaw sztuki polskiej, nawiązywaniem współpracy badaczy kultury i historii. Ponieważ regulamin zastrzega, że brani pod uwagę będę tylko kandydaci, których dzieła są dostępne w językach skandynawskich, angielskim, niemieckim lub francuskim, dlatego niezwykle istotne było pozyskanie przez Czarnockiego współpracy Ellen Wester, tłumaczki dzieł Orzeszkowej i Reymonta, oraz Alfreda Jansena – slawisty, autora przekładu Pana Tadeusza na język szwedzki. Efektem starań dyplomaty było przesłanie przez PAU wniosku o przyznanie Żeromskiemu Nagrody Nobla. W latach 1921–1924 o nagrodę starało się zatem dwóch Polaków.

Do załamania nadziei na nagrodę dla Żeromskiego doszło w wyniku perturbacji politycznych i personalnych. Najpierw umarł Alfred Jansen, gorący orędownik kandydatury Żeromskiego, następnie okazało się, że zaginęła powierzona mu dokumentacja kariery pisarza, wreszcie polskie MSZ odmówiło przyznania orderu (rodzaj legalnego przekupstwa) wpływowemu krytykowi szwedzkiemu Fredrikowi Böökowi, który skądinąd wiedział, że na liście nominowanych figuruje jego nazwisko. W rewanżu napisał on – prawdopodobnie na podstawie recenzji w prasie niemieckiej – złośliwe felietony, w których Wiatr od morza nazwał emanacją imperializmu polskiego i germanofobii. Gdy do gry włączyła się dyplomacja niemiecka, dobrze pamiętająca zaangażowanie pisarza w działania plebiscytowe na Warmii i Mazurach, kandydatura drugiego z Polaków została utrącona.

Jaki był stosunek Żeromskiego do własnej kandydatury? Z jednej strony nie zaniedbywał starań, wysyłał materiały, o jakie go proszono. Z drugiej jednak – opublikowane przez Jana Lorentowicza w „Wiadomościach Literackich” listy pisarza do Czarnockiego zdradzają spory dystans do owych starań. Gdy porządkował swoje zbiory recenzji publikowanych w prasie zagranicznej, które należało przedłożyć kapitule nagrody, zanotował:

Naklejam je pieczołowicie w nowej książce, a córka moja, naśladując mnie w tej pedanterii, nakleja w kajecie wycinki z dzienników, ale z innej dziedziny. Zbiera mianowicie „rzeczy ciekawe”, o wężach, jaszczurkach, krokodylach, żabach. Zastanawiam się teraz nad wartością obydwu zbiorów i nie wiem, któremu przyznać pierwszeństwo31.

Gdy szanse na nagrodę zmalały do zera, a posada Czarnockiego stawała się trudna do utrzymania, pisarz starał się wesprzeć wiernego stronnika – słał pisma w jego sprawie, a nawet zdobył się na pełen uniżoności i pochlebstw list do Maurycego Zamoyskiego, zwierzchnika dyplomacji, do którego osobiście miał mnóstwo uprzedzeń. W sprawie przyjaciela nachodził nawet ministrów w ich domach.

Na tym można by tę opowieść skończyć, ale nie zostałoby powiedziane coś ważnego. Reymont w swoje szanse na Nobla nie wierzył, mimo iż Czarnocki dokładał wszelkich starań, by wzmocnić jego kandydaturę. Autor Chłopów nie posłał do Sztokholmu kopii swoich prac, odmówił współfinansowania przekładów – materiały te dosyłał Czarnockiemu Żeromski – jako wyraz troski o prestiż kultury polskiej.

Na przełomie 1923 i 1924 r. nowym ambasadorem RP w Szwecji został Alfred Wysocki. Czarnocki wrócił do kraju. 13 listopada 1924 r. Reymont otrzymał literacką Nagrodę Nobla.

Żeromski stara się zachować równowagę. Jak przekazują relacje, na wieść o nagrodzie dla Reymonta zaczyna w ciszy chodzić po pokoju. Martwi się o to, jak porażkę zniesie jego żona Anna. Głęboki zawód przeżywa nie tylko ona. W wielu postępowych kręgach w Polsce werdykt Akademii Szwedzkiej został przyjęty z rozczarowaniem. Znaczna część inteligencji polskiej uważała, że Żeromskiego spotkała wielka krzywda. Był, w odróżnieniu od Reymonta, głosem pokolenia, zajmował się wszystkimi najważniejszymi sprawami nurtującymi Polaków, wciąż zmuszał ich do zastanowienia nad jednostkowym i narodowym losem. Reymont nigdy nie sprawował w Polsce takiego rządu dusz. Toteż kilka tygodni później to właśnie Żeromski otrzymał pierwszą państwową nagrodę literacką za Wiatr od morza, która w intencjach Komitetu oraz w odbiorze samego Żeromskiego miała być rodzajem rekompensaty. Wieść o nagrodzie powitał ze łzami w oczach32.

Przedwiośnie powstało, gdy sprawa nagrody była rozstrzygnięta. O jej istnieniu świadczą w powieści dwa tropy „noblowskie”: pierwszy, zapewne przypadkowy, odnosi się do faktu, że w azerbejdżańskim Baku rodzina Alfreda Nobla dorobiła się fortuny na biznesie naftowym, dzięki czemu możliwe było finansowanie eksperymentów młodego przedsiębiorcy – amatora nauk ścisłych. Drugi, szybko wymazany z drukowanych egzemplarzy lektury, był wyrazem wdzięczności pisarza dla ambasadora jego twórczości w Szwecji: w pierwszym wydaniu Przedwiośnia znajdowała się dedykacja: „Panu Konradowi Czarnockiemu w przyjaznym upominku ofiarowuje ten utwór autor”.

Stefan Żeromski nie został laureatem literackiej Nagrody Nobla. Fakt ten współbrzmi z subiektywnymi twierdzeniami, jakoby pisarz był za życia autorem niedocenionym. Córka jego wydawcy, przyjaciółka Moniki Żeromskiej Hanna Mortkowicz-Olczakowa, utrzymywała, iż:

Złotego pióra ani innego daru tego rodzaju nie otrzymał Żeromski nigdy od społeczeństwa. Nie obchodził w swym życiu żadnego jubileuszu. Nie było jego nazwiska na pierwszej liście dekorowanych orderem Polonia Restituta, wielką wstęgę tego orderu rzucono mu dopiero na trumnę33.

Podobne tony pobrzmiewają we wspomnieniach Jana Lorentowicza, który denuncjuje bierność Polskiej Akademii Nauk wobec starań Poselstwa Polskiego o zgłoszenie kandydatury Żeromskiego do Nagrody Nobla. Przytacza on we wspomnieniach lakoniczny odpis zarządu PAU na prośbę o ponowienie kandydatury Żeromskiego: „Zarząd Akademii w sprawie Nagrody Nobla nie wysłał żadnego pisma”34. Jednak opinia ta, podobnie jak odczucia przyjaciółki rodziny, nie znajduje potwierdzenia w faktach. Wyraża raczej atmosferę wokół osoby Żeromskiego.

Rzeczywiście, małym skandalem było pominięcie Żeromskiego na liście zgłoszonych do orderu Polonia Restituta w 1921 r. Przykra musiała być także utrata szans na literackiego Nobla. Szczególnie musiały boleć gry polityczne, które wokół tych nagród toczono. Jednocześnie trudno mówić o Żeromskim jako o pisarzu niedocenionym. W lipcu 1919 r. otrzymał subwencję i nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki, w maju 1924 r. – Nagrodę im. Orzeszkowej za Wiatr od morza, w październiku 1924 r. – Państwową Nagrodę Literacką, w maju następnego roku zaś uhonorowano go orderem Polonia Restituta. Były to nagrody i wyróżnienia prestiżowe. Miarą jednak sukcesu pisarza była niezwykła popularność czytelnicza. Ludzie bezdomni byli najczęściej czytaną książką dwudziestolecia międzywojennego35, w ankiecie „Wiadomości Literackich” z 13 września 1925 r., a więc po przyznaniu Reymontowi literackiej Nagrody Nobla, Żeromski zajął pierwsze miejsce. Pisarz wyszedł poza krąg publiczności inteligenckiej, o czym świadczyły nie tylko tłumy obecne na jego pogrzebie, ale i drobne zdarzenia. Jednym z ostatnich gości Żeromskiego był dziennikarz Izaak Deutscher. Zanotował on:

Kiedy wyszedłem od Żeromskiego i znalazłem się na obszernym dziedzińcu zamkowym, otoczyli mnie młodzi murarze, zajęci przy restauracji murów zamkowych, i ze szczerą troskliwością zapytali mnie o stan zdrowia ukochanego pisarza36.

Największym wyrazem uznania narodu dla Żeromskiego był jednak jego pierwszy własny dom.

Zdanie to jest nieścisłe w dwu przynajmniej punktach: po pierwsze nie był to dom, ale mieszkanie. Składało się ono z dwóch wielkich pokoi (stołowego i gabinetu) i jednego mniejszego (przeznaczonego dla żony i córki) oraz dużej ciemnej kuchni. W mieszkaniu nie było łazienki ani przedpokoju, ale pisarz bardzo je lubił ze względu na dużą ilość światła i powietrza. Po drugie ktoś mógłby skojarzyć ofiarowanie Żeromskiemu mieszkania na Zamku z dworkami przekazanymi jako dary narodu Henrykowi Sienkiewiczowi i Marii Konopnickiej. Sytuacja w tym wypadku była zupełnie inna. Na dwór w Żarnowcu i w Oblęgorku społeczeństwo łożyło z dobrowolnych składek, aby uczcić pięknym darem artystę ważnego dla wspólnoty. Mieszkanie na Zamku nie było darem narodu, lecz prezydenta Rzeczypospolitej Stanisława Wojciechowskiego, przyjaciela pisarza jeszcze z młodości, który osobiście znał kłopoty Żeromskiego związane z zamieszkaniem w Konstancinie, a także dzieje jego włóczęgi po mieszkaniach znajomych warszawskich. Ponadto w 1924 r. dopiero zaczynał się remont Zamku po wielu latach gospodarowania namiestnikowskiego. Pisarz w liście do krewnego przyznawał, że lokal początkowo był w bardzo złym stanie – pisał wręcz, że własnym kosztem podniósł go z zupełnej ruiny37. Relacje ważnych świadków mówią, że był to gest wdzięczności raczej symboliczny. Juliusz Kaden-Bandrowski nazwał mieszkanie w Zamku „jakże skromną, ciasną i malutką siedzibą”38. Maria Dąbrowska wspominała:

Często mówiło się o tym, że Stefan Żeromski, krwawiące serce mojego pokolenia i najoryginalniejszy pisarz polski minionej doby, którego stan zdrowia wymagał stałej opieki lekarskiej, nie ma w stolicy domu ani mieszkania. […] Dopiero pod koniec życia przyznano mu niewielkie mieszkanie, ale za to – na Zamku królewskim39.

Mimo wszystkich wyliczonych tu zastrzeżeń należy uznać zaproszenie przez prezydenta Rzeczypospolitej do zamieszkania na Zamku za niezwykłe wyróżnienie.

Warto także, zamiast pointy, przypomnieć drobny epizod z dziejów sławy wielkiego pisarza. W kolumnie „Kuriera Polskiego” zatytułowanej „Refleksje” 6 maja 1923 r. zostało opisane zdarzenie codzienne i niecodzienne zarazem:

Stefan Żeromski jechał tramwajem i wskutek tłoku zbił szybę. Nie miał przy sobie pieniędzy, żeby za szybę natychmiast zapłacić. Pan konduktor zatrzymał tramwaj i zawołał pana posterunkowego, a pan posterunkowy zaprowadził niejakiego Stefana Żeromskiego do komisariatu, gdzie pan dyżurny przeprowadził odpowiednią indagację, zapisał nazwisko, adres, zawód, przy czym dokładnie wypytał, jakiego to rodzaju Żeromski jest „pisarzem” – czy sądowym, czy magistrackim, czy jakimś innym. Bo na pytanie o zawód, otrzymał niejasną odpowiedź: pisarz…40

Sprawozdawca zauważa, że w tym czasie w stołecznych teatrach grano dwie sztuki Żeromskiego – mimo to konduktor, posterunkowy i policjant na komisariacie nie wiedzieli, z jakim pisarzem mają do czynienia. Zadane w trakcie indagacji pytanie, jakim właściwie jest pisarzem Żeromski, pozostaje do dziś w mocy. Tę notkę prasową przytacza Kalendarz życia i twórczości tuż przed informacją o wysunięciu kandydatury Żeromskiego do Nagrody Nobla przez profesora Richarda Eckbloma. O ironio!

***

Otoczony kultem, znienawidzony, poczytny i nierozpoznany Stefan Żeromski zmarł w mieszkaniu na Zamku w piątek 20 listopada 1925 r.

Spośród wielu relacji związanych ze śmiercią pisarza zacytuję wspomnienie Jarosława Iwaszkiewicza.

Gdy się tam znalazłem, okazało się, że nie byłem pierwszym literatem, jaki się zgłosił w żałobnym mieszkaniu. Byłem pierwszy z młodych, to pewne. Ale w dużym pokoju bardzo skromnie umeblowanego mieszkania Żeromskich przy okrągłym stole siedział już Jan Lorentowicz, Władysław Kłyszewski i ktoś jeszcze. Rozmawiali już z bardzo znanym przedsiębiorcą pogrzebowym, który trzymał w ręku ilustrowany katalog firmy i pokazywał najpiękniejsze modele trumien. Wyszukał wreszcie specjalnie piękny okaz i pokazując go Lorentowiczowi, powiedział:

– Tu, dla pana prezesa, mam coś zupełnie specjalnego!

Powiedzenie to utkwiło mi na zawsze w uszach. Zawsze widzę tego czarno ubranego pana, jak z powieści Uniłowskiego, pokazującego wizerunek bogato ozdobionej, dębowej trumny, i powtarzającego swoje makabryczne, słowa: „dla pana prezesa coś specjalnego”.

Lorentowicz skinął do mnie i wskazując przylegle drzwi, powiedział:

– Może pan chce tam wejść?

Wszedłem bez wahania. Żeromski zupełnie ubrany leżał na ubogim żelaznym łóżku. Łóżko było zbyt krótkie na jego olbrzymią figurę, i sztywne nogi, ubrane tylko w ciepłe, szare skarpetki, sterczały przez pręty oparcia, wychodząc poza ramy łóżka. Poza jego, pręty wąskiego żelaznego łóżka, brak innego umeblowania w pokoju, pełne światło listopadowego dnia wpadające przez okno, które Żeromski przed samą śmiercią odsłonił, to wszystko sprawiało wrażenie ubóstwa i smutku. Z głębokim wzruszeniem stałem u sterczących stóp tego człowieka, którego czciłem i kochałem, i chciwym spojrzeniem badałem jego twarz.

Twarz była spokojna. Wyglądał jak uśpiony, nie miał trupiej bladości, a na ustach leżała pieczęć tajemniczego, pełnego wewnętrznej, głębokiej radości uśmiechu. Uśmiech ten stał w uderzającym kontraście ze smutkiem i opuszczeniem otoczenia. Był to uśmiech wyzwolenia.

Te parę minut skupienia przy skromnym łóżku, na którym spoczywał Żeromski, stało mi za cały hołd, jaki złożyłem autorowi Dumy o hetmanie. Później były uroczystości pogrzebowe, nieśliśmy z Lechoniem i Wierzyńskim poduszkę z orderem Polonia Restituta z Zamku aż na Powązki, były mowy oficjalne i marsze pogrzebowe. Ale obraz chwili, kiedy stałem sam na sam z trupem, w którym przestało bić to wielkie, jedyne w naszej literaturze „serce nienasycone”, towarzyszy mi przez dwadzieścia lat radości i klęsk jak najcenniejszy skarb życia41.

Wspomnienie Iwaszkiewicza jest miniaturą literacką, której akcja rozgrywa się w groteskowo nakreślonej przestrzeni mieszkania pisarza. W jednym pokoju akwizytor prowadzi handel artykułami funeralnymi, w drugim – groza śmierci. Narrator, zatrzymany w pół kroku, najpierw doświadcza języka i obecności wyszukanego blichtru obrzędowego, co wydaje mu się makabryczną tandetą i absurdem. Wejście do pokoju zmarłego jest decyzją: „Może pan chce tam wejść? – Wszedłem bez wahania”. Śmierć wywołuje na ustach spokój i uśmiech. To świat żywych jest smutny i opuszczony. Żeromski poznający zaświaty zaznaje ukojenia. Ironię wzmacnia kontrast luksusowej trumny i skromnego umeblowania pokoju.

Układ tej sceny demaskuje miałkość spraw, jakie rozgrywano w sąsiedztwie zwłok literata. Gdy pisarz doznawał wreszcie wolności i spokoju, na łamach prasy kontynuowano roztrząsanie kontrowersji politycznych i obyczajowych. Jednak fakt, że życie Żeromskiego stało się zamkniętym rozdziałem, rodził potrzebę odnajdywania sensu tego życia także wśród żywych. Powoli rodziła się odpowiedź na pytanie, kim właściwie był człowiek pochowany w katakumbach cmentarza kalwińskiego.

Wkrótce od tamtej chwili minie wiek. Czas, który upłynął, pozwala spojrzeć na tę pełną znaczeń scenę jak na zdarzenie historyczne i dokonać interpretacji innego typu. Oto przy trumnie pisarza spotkali się przedsiębiorca pogrzebowy i przedstawiciele dwóch pokoleń inteligencji. Opowiadający nazywa siebie „pierwszym z młodych” – szczyci się tym, że jako pierwszy spośród swoich kolegów stanął przy łóżku zmarłego. Oczywiście starzy byli wcześniej. Później, już na cmentarzu, młodym nie pozwolą przemówić42. Oto scena rodzajowa z dziejów inteligencji polskiej – inteligenci flirtują nad trumną pisarza z cynicznym przedsiębiorcą, sprzedawcą luksusowych trumien – specyficznie polskim wyznacznikiem sławy i poważania w narodzie. Ciało zmarłego jest pretekstem i sztandarem ich spraw.

Nad tymi zwłokami trwał już rozrachunek i spór o znaczenie życia i dzieła artysty. Nadal jesteśmy jego uczestnikami. W 1955 r. wznowiono wspomnienie Iwaszkiewicza – autor przy okazji poprawił „błąd rzeczowy” (Powązki), usunął z tego wspomnienia „naturalistyczne” opisy przestrzeni i zwłok i zmienił pointę sceny, rezygnując z wyrazów przywiązania okazywanego w dwudziestą rocznicę śmierci pisarza. Po upływie kolejnych dziesięciu lat od pierwszej wersji Wspomnienia „serce nienasycone” nie było już „najcenniejszym skarbem życia”. Pozostała obojętność i dystans? Więcej nie warto było mówić w czasach stalinowskich? Nie opłacało się? „I Żeromski tak mi pozostał w pamięci – nieżywy i uśmiechający się – obojętny na nasze kłopotliwe życie, jak okręt odpływający w nieśmiertelność”43.

Może to epizody bez znaczenia, jednak snuta tu opowieść o zaangażowaniu politycznym literata, jego publicystycznych bojach o Polskę i wreszcie o roli w narodzie znajduje dopełnienie w tych rozrachunkach inteligenckich nad trumną. Spierano się przy zwłokach artysty, którego bliscy uważali za niedocenionego, w czasie gdy przeciwnicy nawoływali do odebrania przyznanych mu odznaczeń. Czy można lepszym przykładem zilustrować, co znaczy być twórcą kontrowersyjnym? Jednak aby zrozumieć Żeromskiego – jako pisarza i jako człowieka – należy dostrzec w tym sporze nad trumną miejsce, o które zabiegał, na które zapracował trudem całego życia. Trzeba więc rozpoznać metody i strategie jego walki o inteligencję polską i przeciw niej, pamiętając, że od jej losów zależała też pozycja Żeromskiego w kanonie.

Jeszcze za życia nazywano pisarza sumieniem narodu. Formuła ta ma proweniencję romantyczną. Użył jej Maurycy Mochnacki w rozważaniach na temat roli literatury w życiu narodu, którą wysnuwał z analogii do rozwoju osobowego. Jednostka ludzka rozwija się od nieświadomości dziecka ku pełnej świadomości, którą przepełnia refleksja utwierdzająca byt własny osoby. Mochnacki opisuje ten proces jako zmianę poznawczą – człowiek nieświadomy siebie nie postrzega swojej osoby, nie widzi własnej roli, nie wyraża swojej woli, pozostaje „niemym posągiem na scenie życia”, rządzi się instynktem. Postrzegają go oni – on dla siebie samego jeszcze nie istnieje. Wielu ludzi nie osiąga pełnej świadomości własnego bytu. Pozostają oni nieszczęśni i od nich bierze początek zło.

Analogiczny proces zachodzi w życiu zbiorowym:

Że jedne narody giną i śladu po sobie nie zostawując, a drugich pamięć przechowuje się w dziejach, skądże to pochodzi? – Co sprawuje tę tak ważną różnicę? Oto że ostatnie za dni swoich przyszły ku uznaniu siebie w masie swych myśli i wyobrażeń, a jestestwo pierwszych zasadzało się jedynie na zmiennych, przemijających warunkach bytu, to jest: na pewnej liczbie indywiduów, które mieszkając w przestrzeni określonej pewnymi granicami, nigdy samych siebie w jestestwie swoim nie uznały; uznania tego świadectw ani piśmiennym dostatkiem, ani w dziełach sztuki potomności nie przekazały, a tym samym żadnej reprezentacji czy to w moralnym, czy umysłowym, czy estetycznym świecie mieć nie mogły. Takie zbiory indywiduów są na kształt cząstek materii zostających między sobą w słabym związku mechanicznym, który środki mechaniczne łatwo rozrywają i niszczą.

Niechaj naród raz tylko i choć na czas najkrótszy ma to uznanie samego siebie w swoim jestestwie, a już pamięć jego nie zaginie. Wyrazi się bowiem, wyjawi, zasłynie. Będzie miał poetów, sztukmistrzów, dziejopisarzy, mówców. Uczucie to bowiem, kiedy się naród w swoim jestestwie nierozdzielonym czuje jak po tętnie, jest tak piękne, tak szlachetne, że się koniecznie wszystek w nim wyjawiać musi, wyrwać na jaw, wynurzyć, swoje „ja” na oko pokazać.

To wyrażenie ducha, to wyciągnienie myśli spólnej na jaśnią, ta ogólna masa wszystkich razem wyobrażeń i pojęć, cechujących narodu istotę, „stanowią literaturę tego narodu”.

Do tego zmierzały poprzednie rozumowania. – Zajmując pod jeden widok to wszystko, co się dotąd rzekło, wyznaję:

Że naród jedynie tylko w literaturze ma swoją refleksję;

Że jedynie tylko w masie swoich wyobrażeń i myśli ma wewnątrz ujęcie, ma grunt pod sobą i uznanie samego siebie w jestestwie swoim.

Ważna prawda! – Jest więc literatura z pewnego względu jako sumienie narodu. Z czego wypada: że naród, niemający własnej, oryginalnej literatury, to jest nie mający wyciągnionej na jaśnią powszechnej masy wszystkich swoich wyobrażeń, pojęć i myśli, jest tylko zbiorem ludzi zamieszkałych na przestrzeni określonej pewnymi granicami, którzy jeszcze moralnego ogółu nie składają…44

Nazywanie Żeromskiego sumieniem narodu świadczyło o dostrzeżeniu w nim jednostki w pełni świadomej własnego „ja” i zbiorowego „my”. Samoświadomość warunkowała możliwość oddziaływania przez osobę na otoczenie, tak jak literatura dawała narodom szansę na istnienie w historii. Mochnacki rozumiał literaturę szeroko – jako wszelkie działania i poruszenia myśli, których tworami są cywilizcja i duch narodu. Właściwie należałoby więc posługiwać się szerszym terminem, mówić o kulturze.

Przypisanie roli sumienia narodu jednostce nawiązuje do idei twórcy romantycznego – wyobcowanego artysty, który kreuje kulturę narodową, stoi pomiędzy przeszłością i przyszłością zbiorowości, gdyż w przestrzeni bytu zbiorowego nie ma czasu teraźniejszego. Inteligencja przełomu XIX i XX w. odnajdywała w kręgu tradycji romantycznej odzwierciedlenie swojej odrębności i wartości – nasłuchiwanie własnego głosu wewnętrznego, sumienia, wyłączało spod presji otoczenia, dając moc demiurgiczną, wyznaczało rangę moralną podejmowanych zadań. W pismach Żeromskiego dochodzi do głosu takie pojmowanie misji inteligencji jako specyficznego rodzaju posłannictwa, kapłaństwa i służby. W projektach przyszłego społeczeństwa związki zawodowe inteligencji miały sprawować istotną władzę ze względu na swoje wyjątkowe kwalifikacje: inżynier miał przewodzić pracy przy budowie osiedli i dróg, agronom – doglądać upraw i pracy rolników, lekarz – dbać o higienę w społeczeństwie i o jego zdrowie. Szczególną kwalifikacją inteligencji do przywództwa miała być jednak ranga moralna ich bezinteresownej pracy. Pozostając na gruncie romantycznej idei zespolenia świadomości twórczej jednostki z losem narodu, po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Żeromski podjął zadanie przepracowania tego wzorca. Rozumiał, iż właśnie nadszedł ów wyczekiwany czas „przekuwania w lemiesze pałaszy skrwawionych”, czyli generalnej przemiany rozumienia pojęcia patriotyzmu. Pisarz przechodził

od wzorca wspartego na najwyższej idealizacji takich wartości jak walka do ostatniej kropli krwi, poświęcenie bez granic, heroizm męczeństwa i osobistych tragedii – do modelu dostosowanego do potrzeb wolnego kraju: budowania ojczyzny, pojmowanego jako radosny i mozolny wysiłek zwykłej, codziennej pracy na ojczystym polu45.

Zadanie to wypełniał na polu zgodnym z własnym powołaniem. Rozbudzał dyskusję na temat kształtu przyszłego państwa i umowy społecznej. Pisał i działał. Przechodził do praktyki – wizję wymarzonej Niepodległej ujmował w ramy konkretnych postulatów, zarysował program prac. Edukacja, Towarzystwo Szkół Ludowych, ochrona przyrody, zakładanie bibliotek i ochronek, promowanie młodych pisarzy, doraźne interwencje… Wysuwał własne projekty i wspomagał cudze działania. Mówił w imieniu własnego sumienia obywatelskiego – domagał się prawdy, realizował obywatelską potrzebę współdecydowania o losach kraju. Obowiązkiem obywatela jest praca – pracą inteligenta jest idea. Po latach walki bohater jego dramatu wzywał: „Do roboty!”46. Tą drogą sumienie narodu, jego dojrzała świadomość kulturotwórcza, stawało się wyrazem postawy obywatelskiej.

Młode społeczeństwo musiało tę dojrzałość osiągnąć jak najprędzej. Ekspansywny materializm niemiecki ożywiał widmo strajku generalnego wykorzystywanych ekonomicznie mas i zagrażał najcenniejszym duchowym wartościom wspólnoty polskiej. Na wschodzie zwyciężała rewolucja, której wysłannicy szykowali się do objęcia władzy w Polsce. Tymczasem niewykształcone masy Polaków żyły w nędzy. Jedyną drogą ocalenia Niepodległej wydawało się Żeromskiemu zrzeszenie najszlachetniejszych i dobrowolna ofiara posiadających. Czy oczekiwał niemożliwego?

Społeczeństwo, które wyłaniało się z zawieruchy wojennej, pojmowało duchową wielkość tego zadania i włożonego w jego realizację wysiłku. Jednak pokolenie ukształtowane w nowych warunkach pragnęło żyć zgodnie z wartościami wypracowanymi na bazie własnych doświadczeń. Żeromski wydawał się swoim młodszym kolegom po piórze ostatnim z tych, którzy mieli prawo indywidualne sumienie – własną świadomość – narzucać zbiorowemu „my”. Ton ten pojawia się w wielu refleksjach snutych nad trumną pisarza. Po Wierzyńskim i Iwaszkiewiczu pora na wspomnienie kolejnego Skamandryty Jana Lechonia:

Nie wiem, czy jakikolwiek inny obraz – ułożony inaczej przez wielkiego reżysera najbłahszych wydarzeń naszego życia – mógłby mi lepiej niż ta scena ukazać wielkość i cud zaszłej w życiu mego pokolenia przemiany. Żeromski stał na tej bałtyckiej skarpie jak Mojżesz na górze Synaj albo raczej jak Mojżesz, któremu u schyłku życia pozwolono było wejść do ziemi obiecanej. Był on ostatnim z wielkich proroków, z wielkich wajdelotów, wielkich harfiarzy, którzy pieśnią swą zagrzewali naród do walki i powracali wolę życia umierającym z ran i z rozpaczy. […] Żeromski był ostatnim z nich i jemu jednemu dane było ujrzeć to, o czym daremnie marzyli tamci, co wypatrywali gasnącym wzrokiem Mickiewicz, ginący od strasznej zarazy w Stambule, i Słowacki, umierający w biednej paryskiej izbie. Zobaczył on Warszawę wolną, wskrzeszone wojsko polskie i po stu latach rozdarcia dzielnice polskie połączone znów ze sobą aż po ów brzeg, na którym stałem z nim wtedy, a który wydawał się Polakom w niewoli kresem, wypełnieniem wszystkich ich marzeń o wolności. Tragiczna wenedyjska harfa, którą dziedziczył Żeromski po wielkich poetach romantycznych, miała być więc teraz odstawiona do lamusa historii, do muzeum literatury i Żeromski, jak nikt rozumiejąc wielkość zaszłego w życiu narodu przełomu, z nabożnym wzruszeniem dotykał się wszystkich objawów i dokonań tej wolności i ani na chwilę wzorem tylu łatwo nudzących się i niczemu niedziwiących się zblazowanych mędrków – nie poprzestawał porównywać w swej myśli przeżytych w niewoli cierpień i teraz osiągniętego szczęścia47.

Lechoń wspomina rozradowane spojrzenie pisarza przyglądającego się budowie Polski, a jednocześnie podkreśla, że miał on pełną świadomość zmian zachodzących w społeczeństwie i kulturze narodu. W przeżywaniu narodowego „my” poszukiwał drogi własnego „ja”, rozumiał historyczny charakter idei, ale również widział formy, które miały one przyjąć w nowej rzeczywistości, i drogi, jakimi należało teraz podążać. Pragnął w końcówce życia odegrać rolę przewodnika życia polskiego, rolę nawiązującą do modelu przywództwa wieszczego, ale stosowną do okoliczności wolnego państwa, spośród których najboleśniejszą wydawała mu się utrata misji społecznej przez inteligencję.

Pojęciem inteligencji po raz pierwszy posłużył się Karol Liebelt w 1844 r. w pracy Samowładztwo rozumu i objawy filozofii słowiańskiej. Nie było wówczas jeszcze grupy społecznej, która określałaby siebie tym słowem. Inteligencja pojawiła się więc jako projekt kategorii społecznej, której członków wiązałoby szczególne posłannictwo związane z sytuacją narodu w niewoli. Po upadku powstania styczniowego inteligencja polska zaczęła dostrzegać swoją autonomiczną pozycję – zarówno wymagania, które stawiała przed nią rzeczywistość, jak i własne ześrodkowane siły. Jedność ludzi inteligentnych potwierdzały stosunki towarzyskie, podtrzymywane mimo odmienności statusu materialnego i orientacji ideowych. Polemiki wokół oceny powstania styczniowego bywały ostre, ale była to kłótnia wewnętrzna, wewnętrza batalia Polaków – czy raczej wykształconych elit polskich – rozgrywana bez udziału władz zaborczych. Pozwalało to pozytywistom warszawskim widzieć siebie w patosie romantycznym  – jako „kwiat społeczeństwa”, „sumienie narodu”. Inteligencję jednoczył cel powszechnie rozumiany i akceptowany: dobro publiczne48.

Na podstawie badań nekrologów inteligentów warszawskich z lat 1863–1872 Ryszarda Czepulis-Rastenis zrekonstruowała zestaw cnót i zasług, jakie powinny cechować członków inteligencji. Na liście tej znajdowało się dogłębne przygotowanie fachowe, oparte na studiach wyższych, często poszerzonych o staż zawodowy na uczelniach Europy Zachodniej, umiłowanie własnej dziedziny wiedzy i nauki w ogóle. Jeszcze ważniejsza była gotowość poświęcenia wszystkich swoich sił dla dobra narodu, rezygnacja z dóbr doczesnych i osobistego szczęścia, niezmożona aktywność wbrew wszelkim przeciwnościom losu, zwątpieniom ducha i słabościom ciała. To model idealny. W wielu punktach nie odbiegał on daleko od romantycznego modelu bohatera narodowego.

Z czasem pokolenie pozytywistów zaczęło ogarniać uczucie rezygnacji. Czuli, że ich wysiłki nie doprowadzą do wymarzonego stopnia oświecenia i dobrobytu, a im dalej od centrów umysłowych i kulturalnych, tym trudniej działać i wierzyć w powodzenie. W literaturze i prasie lat osiemdziesiątych zaczął przejawiać się „smutek partykularza” wywołany poczuciem niemocy, jakie w ideowcach zrodziła bezowocna walka z biedą, ciemnotą i cynizmem środowisk prowincjonalnych. Żeromski dotknął tego wciąż żywego na początku lat dziewięćdziesiątych tematu w Siłaczce.

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych ten pesymistyczny ton zaczyna przeważać. W Europie i w Polsce przybiera na sile nurt antyscjentystyczny, którego zwycięstwo nazywane jest przełomem antypozytywistycznym. Jednocześnie wciąż aktywne pokolenie pozytywistów, zmęczone głoszonym przez siebie legalizmem, ilością kompromisów i nikłością rezultatów, zaczęło podejmować działania nieoficjalne, żeby nie powiedzieć: nielegalne. Inteligencja zaczynała się radykalizować, na scenę wchodzili niepokorni.

Na tym tle rodzą się socjalizm i nacjonalizm – ruchy nowe jakościowo, bo jako ideologie dążą do całościowego opisu człowieka i świata. Ich podstawą są dwie nowocześnie opisane zbiorowości: lud (pozbawiony dotąd głosu) i naród (rozumiany jako wspólnota etniczna). Ideę i tożsamość tych zbiorowości kształtowali dużo wcześniej przedstawiciele inteligencji: Bolesław Limanowski, twórca pierwszych organizacji socjalistycznych, patron zjazdu założycielskiego PPS, socjolog, historyk, publicysta, oraz Zygmunt Miłkowski, piszący pod pseudonimem Tomasz Teodor Jeż, współtwórca i prezes Ligi Polskiej, autor powieści historycznych, dorównujący w tamtym czasie popularnością Kraszewskiemu.

W następnym pokoleniu inteligenci w tych ruchach odegrają role drugoplanowe, a ideologia kierowana do mas przypisze im rolę podrzędną. O tym przełomowym momencie wiele mówią perypetie bliskiej Żeromskiemu grupy inteligentów tworzących redakcję postępowego pisma „Głos”. Warto także pamiętać, że do tego klubu redakcyjnego należał Marian Bohusz, patron reform spoglądający z portretu na biurko Szymona Gajowca.

Redakcja „Głosu” za cel swoich działań stawiała odrodzenie narodowe. Środkiem do tego celu miała być emancypacja ludu polskiego, w którym widziano podstawę narodu, rdzeń, matecznik nieugiętej polskości, główną sprężynę dziejów, nadzieję na przyszłość. Ludowi przeciwstawiano warstwy wyższe – chwiejne, słabe, ulegające wpływom, obce ludowi cywilizacyjnie, skazane na porażkę. W miejsce starych elit (dworskich i ich obsługi inteligenckiej) głosowicze postulowali wychowanie pokolenia pracowników umysłowych oddanych służbie społecznej. To stworzyło legendę pisma – trwałą nawet po rozejściu się dróg jego twórców. To był ostatni moment, kiedy inteligenci prawicy i lewicy mogli zasiadać wspólnie do stołu i dyskutować do późna.

Program „Głosu” przyciągał radykałów. Z tego grona wywodzili się twórcy Ligi Narodowej: Jan Ludwik Popławski, Zygmunt Balicki, Roman Dmowski, ale również przywódcy intelektualni socjalistów: Ludwik Krzywicki i Wacław Nałkowski. Po zamknięciu pisma przez władze rosyjskie z powodu udziału redakcji w przygotowaniach do nielegalnych obchodów setnej rocznicy powstania kościuszkowskiego Marian Bohusz trafił na zesłanie, a Popławski, Balicki i Dmowski wyruszyli do Lwowa i tam założyli „Przegląd Wszechpolski”, który od 1897 r. był organem Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego.

Ruchy i organizacje nacjonalistyczne oraz socjalistyczne, które stworzyli inteligenci z „Głosu”, dość szybko stały się ainteligenckie czy wręcz antyinteligenckie. Z głoszonych programów zrodziła się najdalej idąca krytyka inteligencji, już nie tylko potępienie błędów, niedociągnięć, grzechów, śmiesznostek i słabości polskiej warstwy oświeconej, ale również atak podważający rację jej bytu jako integralnej części organizmu społecznego i prorokujący zanik tej grupy w nieodległej przyszłości. Dla marksistów inteligencja była zaledwie narzędziem potrzebnym do wyemancypowania się klasy robotniczej. Dla narodowców zagrożeniem były tradycja tolerancji narodowej i religijnej, demokratyzm pierwszej połowy XIX w., świecki ogląd świata, okcydentalizm, przesiąknięcie ideami nihilizmu rosyjskiego – cechy przypisywane inteligencji en bloc, które miały sprawiać, że myśli ona w sposób niepolski, nie jest w stanie zrozumieć polskiego chłopa lub robotnika. Inteligent stawia ponad polski interes narodowy fałszywy humanitaryzm, szkodliwą tolerancję, jest bierny, niezdolny do czynu, duchowo i faktycznie obcy własnemu narodowi.

Jak relacjonuje Daria Nałęcz:

W tej sytuacji znaczna część inteligencji z rezerwą traktowała ruchy masowe, budując dla nich alternatywę w postaci własnego posłannictwa. Nie chcąc roztopienia w morzu socjalistycznym, ludowym i narodowo-demokratycznym, zwolennicy inteligenckiej samodzielności szukali oparcia w przenoszonym do Polski z Zachodu liberalizmie i radykalizmie.

Z tymi ruchami wiązano też nadzieje na zbudowanie własnej reprezentacji politycznej, już w wolnej Polsce. Odzyskanie niepodległości oznaczało wypełnienie inteligenckiej misji. Potrzebne były nowe hasła służące za środek skupienia. Idee liberalne i radykalne dobrze nadawały się do tej roli, gdyż łatwo je było związać z fundamentalnymi dla większości inteligencji wartościami: przywiązaniem do wolności, demokracji, równości i sprawiedliwości.

Dla rzeczników inteligenckiej samodzielności niepodległość okazała się jednak trudnym doświadczeniem. Oczekiwano, iż ofiary poniesione w walce o wyzwolenie, a także wykształcenie i kwalifikacje, przysporzą społecznego uznania, które znajdzie wyraz w poparciu w wyborach parlamentarnych. Słowem, liczono na udział we władzy. Tymczasem wybory sejmowe, przeprowadzone w styczniu 1919 r., przyniosły listom inteligenckim katastrofalną porażkę. Klęska nie pogrzebała wszakże wszystkich nadziei, państwo bowiem dopiero się kształtowało i jednorazowa przegrana nie musiała oznaczać politycznej zagłady.

Rzecznicy inteligenckiej samodzielności przystąpili z nową wiarą do kolejnych wyborów w 1922 r. Poważnie przegrupowali szeregi i zmienili program, zastępując hasła radykalne liberalnym umiarem. Ale i tym razem doznali zawodu. Dłużej więc nie mogli się już łudzić. Zrozumieli, że parlamentaryzm, którego byli najgorętszymi zwolennikami, niesie im polityczną marginalizację. Co gorsza, nie ulegało wątpliwości, że premiuje on prawicę49.

Drogi różnych odłamów inteligencji się rozchodziły. Nigdy nie była to grupa jednolita. Radykałowie, gotowi poświęcać swoją karierę i życie dla dobra wspólnego, zawsze stanowili w masach inteligentnego proletariatu garstkę. Jednak w okresach napięcia politycznego, jak miało to miejsce na przykład w 1905 r., masy inteligenckie gotowe były szybko się zradykalizować i zaangażować się w sprawy publiczne, by stanowić naturalne zaplecze dla elity. O takie wsparcie w kluczowym momencie życia narodu zabiegał Żeromski.

Rysowałem wielokrotnie fikcyjne postacie takich patriotów i owo zrzeczenie się dóbr na rzecz ludu propagowałem wytrwale, przez całe życie, psując do gruntu jaką taką wartość artystyczną swych pisanin. Czasy nadeszły ciężkie dla posiadaczów. Nie słuchali niczyjego głosu. Obrzucali, za pośrednictwem pism swych najemników gazeciarskich, wszelakimi zniewagami tych fantastów, którzy potrzebę ofiary, konieczność reform głosili wytrwale i spokojnie, a nóż do gardła przystawiony w ciemności czasu przewidywali50.

Długo przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości Żeromski zaczął odsuwać w przeszłość wzorce solidaryzmu społecznego, ukształtowane w XIX w. na gruncie społeczeństwa feudalnego – nie wierzył, że razem ze szlachtą lud polski dokona historycznej zmiany, że kluczową rolę odegrają rewolucjoniści szlacheccy. Wiek XX, szczególnie lata rewolucji 1905 r., zapoczątkował powolne słabnięcie wiary pisarza w sens przewodnictwa masom uciskanym. Po stłamszeniu rewolucji przez carat i odwołaniu reform konstytucyjnych inteligenccy działacze PPS odkrywali w socjalizmie marksistowskim nie podnoszenie myśli społecznej na wyższe poziomy moralne, duchowe, ale zniżanie do najciemniejszych instynktów jako metodę utrzymywania kraju pod kontrolą przez zaborców: działania przez egoizm, odwołania do interesu, co padało na tło nadwyrężonych więzi społecznych51.

Równie bezwzględnie Żeromski osądzał własne zbliżenie z ideologią Narodowej Demokracji.

Stronnictwo narodowej demokracji, które przed wojną, w warunkach rozdarcia ojczyzny, kusiło się o wypracowanie własnego programu i narzucenie tego programu całemu narodowi jako opinii obowiązującej wszystkie dzielnice i warstwy, w czasie wojny zajęło, w istocie, stanowisko politycznego kierownika losów narodu, głosząc z wytrwałością, wśród najtrudniejszych przeciwieństw, hasło zjednoczenia ziem polskich, utorowało ścieżki i drogi dyplomatyczne u rządów koalicji, przewidziało wynik wojny i przeciwstawiło program narodowy matactwom karierowiczowskim, ohydnej, ugodowej symbiozie przywódców warstwy konserwatywnej i robotniczej, na gruncie galicyjskim i w Królestwie – po wojnie stronnictwo narodowej demokracji przesunęło się na skrajną prawicę, zajmując stanowisko niemal średniowieczne, zatraciło myśl społeczną, którą w czasie wojny posiadło, zamiast bowiem kroczyć po drodze postępu, wielkich reform społecznych i współżycia z narodami wyzwolonymi spod jarzma caratu, oddaje pokłon najczarniejszej chłopskiej reakcji, schlebiając dla utrzymania się na powierzchni życia interesom chłopów posiadaczów w celu uniemożliwienia jedynie skutecznych i racjonalnych wielkich reform agrarnych52.

W zacytowanych słowach Żeromski rozlicza się z własnych przekonań politycznych – bez przesady można mówić w tym wypadku o wolcie. Przez ciężkie lata wojny pokrywał milczeniem niezgodę na galicyjski lojalizm wobec zaborcy, jakim pozostawała Austria – mimo pewnego zakresu autonomii i późniejszych obietnic jej poszerzenia. Sprzyjał w tym czasie tym frakcjom, które potęgowały starania o odzyskanie suwerenności. Nie pokładał nadziei w sojusznikach ze Wschodu czy z Zachodu – wierzył w Polskę, gdy legioniści składali przysięgę na wierność Franciszkowi Józefowi. W zakopiańskim partykularzu wydawało mu się, że bliższe mu są ugrupowania narodowe. Na progu niepodległości odwrócił się od dotychczasowych sojuszników – ich program społeczny nazwał stanowiskiem niemal średniowiecznym. Krzysztof Stępnik dostrzega w tej wypowiedzi zwrot wahadła w przeciwną stronę53 – Żeromski doszedł do ekstremum po stronie prawej i teraz rozpoczyna podążanie w przeciwnym kierunku.

Nie miejsce tutaj na ustalanie zakresu ruchów tego wahadła – może zresztą nie były one wcale tak duże, jak twierdzi badacz. Może przypominały raczej oscylację wokół jednego rdzenia, dookoła kilku idei wiodących pisarza przez zawirowania dziejów. Może rzeczywista była wolta w zapatrywaniach społecznych polityków Narodowej Demokracji, którzy w warunkach nowej państwowości odkryli opłacalność zmiany frontu ideologicznego. Żeromskiemu było już chyba wszystko jedno. Umysły ukształtowane przez interes partyjny wydawały mu się jednakowo miałkie na lewicy i prawicy. Gwałtownie odrzucił wszystkie pewniki partyjne. Równolegle z niezależnością państwa formował suwerenność wewnętrzną, zachowując pełne zaangażowanie w sprawy wspólnoty. Krzysztof Stępnik podkreślał:

Osobowość Żeromskiego, można rzec, tętni wewnętrzną aktywnością, żywotnością wolnej myśli i emocji, które są prawdziwym warunkiem suwerenności podmiotu twórczego w jego racjach artystycznych i ideowych, nawet jeśli okażą się nie do końca słuszne i nie zawsze zwycięsko przejdą próbę czasu54.

Żeromski stawał się pisarzem coraz trudniejszym do oswojenia czy zawłaszczenia. Nigdy nie zgodził się na status klienta partii politycznej. Był gotów do bezpardonowej krytyki formacji, z którą sympatyzował tak samo jak tej, której się przeciwstawiał. Z najwyższym niesmakiem obserwował chocholi taniec kolegów po piórze.

W tym kontekście rola Żeromskiego jako sumienia narodu nabierała nowego znaczenia – stawał się pisarzem rozdrapującym rany, niepozwalającym im zarosnąć błoną podłości. W ostatnim okresie twórczości w jego powieściach pojawiają się sceny do dziś dogłębnie bulwersujące wpisanym w nie ładunkiem resentymentu wymierzonym w mit niewinnej Polski. W Charitas opisał scenę egzekucji chłopów polskich. We wsi ukrył się oddział rosyjski. Przed wkroczeniem między zabudowania dowódca piechoty austriackiej, Polak, przepytuje chłopów, czy w mieście nie zastawiono zasadzki. Ci zaś, wiedząc, że Moskale trzymają jako zakładników ich rodziny, kłamią, że nikogo nie widzieli. Półszwadron Śnicy wchodzi do miasta, zostaje ostrzelany, wyrywa się spod kul, kozacy uciekają. Dowódca piechoty każe zgonić wszystkich mężczyzn ze wsi do szopy, zaryglować drzwi i podpalić. W kolejnej wsi przeprowadza egzekucję sołtysa, którego współpraca z wrogiem polegała na tym, że w jego szopie sołdaci powiesili kawalerzystów austriackich, a on dostarczył postronki. W scenach tych sprawozdawaniu reportażowemu, rzeczowemu w tonie, bogatemu w szczegóły obserwacyjne, nie umykają obrazy rozpaczy żon i dzieci ofiar. Postać oficera polskiego była wzorowana na relacjach uczestników podobnych zdarzeń. W Przedwiośniu nie brakuje scen targających sumieniem. Jest policjant polski odpędzający dziecko zbierające z ulicy rozsypany przy rozładunku węgiel, jest nędza żydowska i raport lekarki na zebraniu komunistycznym.

Żeromski wziął na siebie rolę muchy drażniącej rodzące się państwo. Do tej roli przygotowywał się od bardzo dawna, na wielu ścieżkach, niezwykle konsekwentnie. Jego dzienniki oraz juwenilia dokumentują wpływ poezji romantycznej. Lektura dramatu Czatterton Alfreda de Vigny’ego inspirowała marzenia o odegraniu tragicznej roli poety, który wybiera samobójstwo zamiast poniżającej roli społecznej. W pismach pisarzy polskich i rosyjskich odnajdywał skrywane w duszy marzenie o odegraniu roli szlachetnego, wyobcowanego strażnika wielkich idei, który dzierży klucz do tajemnic przyszłości. Istotna treść marzenia nie zmieniła się pod wpływem wolnomyślicielstwa pozytywistycznego – zmieniła się forma: zaczął marzyć o przynależności do przedniej straży, elity, trzymającej ster przemian społecznych i moralnych opisanych jako ewolucja ku formom coraz doskonalszym – ich naukowe opisy wynotowywał sobie z dzieł Georga Brandesa. Był jednak jeden punkt, w którym idea poezji przezwyciężała ideę nauki: sprawa wyzwolenia Polski. Po przyjeździe Żeromskiego do Warszawy, gdzie pisarz był sierotą bez grosza na bruku miejskim, poczucie osamotnienia stało się wyjątkowo dotkliwe, a z jego narastaniem szła w parze chęć wydźwignięcia się poprzez czyn ofiarny i mistyczne złączenie z duchami wielkich Polaków. Naprzeciw niej, a także przeciw podziałom społecznym, na których uwagę skupiała myśl naukowa, stawiał ideę całości, którą w tamtych latach odkrywał jako mit ludu. Wyidealizowany lud jawił mu się jako mistyczne źródło obowiązków i świętych długów do spłacenia, wartość godna ofiary z siebie. Za przymierzanie rzeczywistości do tych marzeń Żeromski zamiast cykuty zakosztował samotności. Był sam wśród ludzi – jak pisał inny samotnik. Sam wśród innych samotnych.

Samotność jest nazwą uczucia subiektywnego, natomiast wzmiankowane tu zjawisko socjologowie nazywają alienacją, czyli wyborem samotności w imię niezgody na zastany świat i alternatywnego, często utopijnego projektu nowego porządku. Zjawiskiem specyficznym dla powstania inteligencji, także na Zachodzie, wydaje się jej oderwanie od własnych korzeni społecznych. Wynikiem tego było porzucenie wartości moralnych i estetycznych tych warstw, z których pochodzili inteligenci. Towarzysząca doświadczeniu nędzy na miejskim bruku fascynacja ideami mającymi odmienić los świata to próg bytu inteligenckiego. Po wstąpieniu w szeregi „myślącego proletariatu” partnerem poczucia odosobnienia, braku stałych punktów oparcia i nieprzystosowania społecznego staje się bunt55. W wypadku Żeromskiego, ale i wielu innych reprezentantów pokolenia postyczniowego, był on skierowany przeciw nędzy mas i niewoli narodu. Jego przedmiotem była więc głęboko przeżyta rzeczywistość, natomiast wyróżnikiem postawy inteligenckiej – podjęcie wysiłku w celu wprowadzenia w życie projektu nowego ładu.

Taki projekt Żeromski formułował w swojej publicystyce. Jego osią było utworzenie nowej arystokracji ducha, zdolnej wytworzyć ideę na miarę snów o Polsce. Pisarz wiedział, że pojęcie inteligencji jako klasy społecznej może być pojmowane szeroko, jeśli za podstawę przyjmie się kryterium wykonywanej pracy lub cenzus wykształcenia. Nie o takiej inteligencji marzył, nie taką arystokrację projektował. W 1891 r. przyjaciel z lat szkolnych pisał, komentując problematykę Siłaczki:

W Warszawie, poza garstką inteligencji, która sprawia ów ruch umysłowy, nie ma również inteligencji we właściwym znaczeniu. U was, na prowincji, choroba ma przebieg daleko prostszy i daje się prędzej wytłumaczyć. Tutaj lęgnie się ona we wszystkich zaułkach kultury, staje się zaraźliwą, bardziej skomplikowaną. Podczas gdy u was ludzie, którym „zupełnie wszystko jedno”, siadają do winta, u nas ci sami biorą się do kierowania opinii publicznej. […]

Nie wahaliśmy się orzec, że inteligencja jako siła społeczna musi w sobie łączyć: rozumienie potrzeb społecznych, poczucie służenia im i dążność do łączenia sił w tym celu: mówiliśmy nawet, pamiętam, że wyższe oświecenie nie daje nam przywilejów, lecz same obowiązki względem społeczeństwa. […] nie wiem, czyśmy dobre dali inteligencji określenie, lecz wiem, że czuliśmy wtedy to, o czym teraz często zapominamy, że: 1) inteligencję, jako siłę społeczną przejawiającą się w pracy zbiorowej, świadomie skierowanej do utworzenia postępu społecznego, zrodził ruch umysłowy, więc w ognisku tego ruchu winna szukać dla siebie sił odżywczych, i 2) że nie należy jej utożsamiać z ludźmi, których zwykliśmy zaliczać do inteligencji dla ich wykształcenia, uprzywilejowanych stanowisk lub odzienia, a którzy do pracy społecznej się nie poczuwają56.

Młodość Żeromskiego kształtował etos inteligencji wyrastający ponad cenzus wykształcenia i aspiracji majątkowych. Pod jego piórem inżynier przestał być pionierem cywilizacji, wzorcem pożądanych postaw i wartości tylko dlatego, że zdobył fachowe kwalifikacje. Człowiek wykształcony mógł się przecież stać zwykłym dorobkiewiczem lub zatrudnionym w administracji carskiej czynownikiem. Lekarz mógł się stać Obareckim. To były jednak problemy 1891 r. roztrząsane na łamach „Głosu”.

Taki był rodowód Seweryna Baryki – człowieka nowoczesnego, nie zesłańca i nie służalca, lecz osobnika obojętnego na aspekt narodowy własnej tożsamości w wielkim imperium. Pamiętającego niby o Polsce, ale z czasem coraz bardziej świadomie wybierającego dostatnie życie gdzieś w głębi Rosji. Pokolenie pozytywistów dostrzegało odpływ ambitnej młodzieży za granicę w poszukiwaniu wykształcenia i godnej pozycji życiowej. Nazywano ich argonautami. Obwiniano o porzucenie etosu na rzecz kariery w służbie wroga. W 1918 r. ich sytuacja się zmieniła. Teraz możecie wrócić, możecie już budować linie kolejowe, rozwijać handel, badać przyrodę w kraju ojczystym, zdawał się mówić Żeromski do wszystkich, którzy zostawili kraj z braku perspektyw.

Seweryn Baryka zmarł w drodze do ojczyzny. Do ziemi obiecanej nie dotarło pokolenie w młodości przeciwne fatum narodowemu. Jego miejsce mieli zająć młodzi, którym został przekazany mit Polski i mit wielkiej pracy dokonującej się w czasie odrodzenia Niepodległej.

Tymczasem wojna zmieniła sytuację społeczną na niekorzyść inteligencji. Naturalnym procesem obserwowanym na Zachodzie było eliminowanie inteligentów z ruchów robotniczych i ludowych, które z czasem dojrzały do wystawienia własnej reprezentacji społecznej. Do tego krajobraz gospodarczy po latach działań zbrojnych nie tworzył popytu na usługi oferowane przez inteligencję – przede wszystkim inteligencję twórczą.

Inteligent, miłośnik rzeczy publicznej, inspirator obrony wszelkich warstw i klas uciśnionych, altruista, człowiek od tworzenia „programów” skrajnie konserwatywnych i maksymalnie postępowych, wszelkich endectw i esdectw, pepesowstw i tromtradracji, amator siedzenia za uciemiężonych robotników w cytadeli warszawskiej, maszerowania w kierunku Sybiru, w kierunku Moabitu czy Kremsu – pozostał sobą takim samym, jakim go widział przed wojną bystrooki i prawdomówny Boy – jak był, tak jest – „goły i inteligentny”57.

W podobnym kierunku szły diagnozy Żeromskiego: powstający w Europie ład służy umacnianiu się władzy kapitalistów, przeciwko którym burzy się wykorzystywany lud. Zbiedzona inteligencja albo wysługuje się bogatym, albo używa mas do zdobycia wpływów, co kończy się dla niej jako klasy społecznej samobójstwem. Taki jest ostateczny wynik wojny i rewolucji. Kontekstem tych poglądów pisarza było powstanie Węgierskiej Republiki Rad (trwała od marca do sierpnia 1919 r.) oraz rewolucja listopadowa w Bawarii. Jako przykład awansu inteligentów z bezdomnych agitatorów sprawy robotniczej, ze szmuglowanymi przez kordon odbitkami „Robotnika” w walizce, na naczelników narodu odbierających hołdy zagranicznych dyplomatów i mieszkających w siedzibach królów, Żeromski podaje – w formie zabawnej alegorii – „Edmunda” i jego towarzysza, czyli przyszłego premiera Stanisława Wojciechowskiego i Józefa Piłsudskiego:

Runęły trzy trony cesarzów i w chwale nieśmiertelnej Polska powstaje. Tylko „dyktatura proletariatu” nie wypadła podług dawnego programu… Ten sam zawsze proletariat przeciąga od czasu do czasu ulicami Warszawy, rykiem pod oknami Naczelnika Państwa i pod oknami ministra spraw wewnętrznych, dając znać o swoim gniewie. Wówczas, zapewne, spoza rolet i cennych firanek orle oczy obu „towarzyszów” przypatrują się tłumom przeciągającym, liczą ich ilość, badają napięcie ich gniewu i kombinują…58

Ani uzasadniając konserwatywne przywiązanie do dawnego życia, ani podjudzając tłum, ani przeradzając się we władzę, inteligencja nie spełnia swojego powołania – służby wspólnemu dobru. Jedyną drogą do realizacji własnych celów i ochrony przed poddaństwem kapitalistom lub śmiercią z rąk rozjuszonych mas wydaje się Żeromskiemu stworzenie organizacji, syndykatu proletariatu inteligenckiego. Nie partii politycznej, ale związku zawodowego skupiającego grupy fachowców poszczególnych branż, zdolnego do przeciwstawienia się innym grupom interesów w imię zasad moralnych i dobra wspólnoty. Grupa ta miała kontynuować najlepsze tradycje dawnej inteligencji – ideowość, poczucie misji, ofiarność. Ale czy była wciąż inteligencją, czy czymś całkowicie nowym? Jakie konieczne zmiany musiały zajść, aby warstwa inteligencka była zdolna podjąć istotne funkcje w nowym społeczeństwie?

W Polsce pod zaborami inteligencja odgrywała trzy istotne role. Po pierwsze fachowe kompetencje pozwalały rzeszom wykształconych na obsługiwanie życia społecznego poprzez zajmowanie posad kierowników i ekspertów. Po drugie inteligenci przyczyniali się do modernizacji kraju, rozpowszechniali w Polsce nowoczesne wzory intelektualne i cywilizacyjne. Funkcję tę inteligentny proletariat najczęściej realizował, adaptując do warunków polskich gotowe wzory z zagranicy i w tym zakresie konkurował z przedstawicielami bogatego mieszczaństwa oraz arystokracji. Trzecią rolą inteligentnego proletariatu było dążenie do zachowania narodowości oraz odzyskania suwerenności państwowej59.

Żeromski odnosił się do tych zadań inteligencji, nie pomijając żadnego z nich. W Początku świata pracy podkreślał walor wiedzy jako podstawę rzeczywistej władzy. Widział konieczność rozwijania instytucji edukacyjnych, ciekawiły go projekty inżynieryjne i urbanistyczne (Port w Gdyni, Nowa Warszawa). Modernizacyjną działalność inteligencji widział także jako rozwijanie idei rodzimych, zgodnych z tradycją Polski, które gwarantowały autentyczny postęp, czyli przeciwieństwo snobizmu – postępu pozornego.

Stawiając tak silny akcent na fachową i modernizacyjną funkcję projektowanej nowej klasy społecznej, Żeromski szukał czasu na zgłębienie, czym jest władza, czym jest czyn, gdy nie odnoszą się do sfery ducha i pragnień, a zaczynają oddziaływać na rzeczywistość. Wielka wojna zmiotła z mapy świata wielkie mocarstwa, z potężnych włodarzy uczyniła przegranych włóczęgów – pojęcie władzy, rządu człowieka nad człowiekiem wymagało nowych podstaw. Przekazanie władzy w ręce bezinteresownych fachowców miało stanowić gwarancję prawdziwego postępu.

Tymczasem dokonywało się zjawisko, które Żeromskiego bulwersowało. W nowej rzeczywistości do władzy doszli politycy i partie.

Uczeni, technicy, inżynierowie, chemicy, fizycy, lekarze, znawcy, specjaliści, działający jako odkrywcy albo na podstawie wdrożenia nieomylnych wyników prawd znalezionych, sprawują rządy wciąż i wszędzie. Kiedy ci istotni rozkazodawcy, utrzymując życie społeczeństw na wyżynie kultury, czynią rząd niejako tajny, codzienny i pospolity, rządy jawne w parlamentach i ciałach przedstawicielskich trzymają w ręku tak zwani politycy, reprezentanci stanów, stronnictw i partii. Drzwi do ciał prawodawczych otwiera nie geniusz, wiedza, posiadanie całkowitej prawdy o rzeczy przez jej umiejętne w każdej dziedzinie zbadanie, znajomość specjalności aż do podstawy, lecz tak zwany „klucz partyjny”. […] Nawijają się pod pióro dziesiątki imion ludzi mądrych, tęgich, pracowitych, ofiarnych, czystych, promotorów i strażników rzeczy publicznej, którzy za czasów najstraszniejszych dni Polski karmili ją chlebem swego trudu i poili życiodajnym mlekiem wiecznej nadziei, trzymali ogół na wyżynie jako cywilizowaną społeczność, a którzy teraz, gdy wody niedoli odpływają – w pokorze swej idą w zapomnienie. Na widowni publicznej grasują i harcują rozmaici „posłowie”, wybrani za czasów panoszenia się i działania „żelaznych” austriackich pachołków i żołdaków, albo jakieś nikomu nieznane koczkodany partyjne, których pracy nikt nie widział i których zdolności nigdzie i w niczym się nie ujawniły. Po władzę nad narodem wyzwolonym z kajdan sięga nawet zwyczajna kanalia, którą rządy najezdnicze opłacały pieniędzmi lub możnością dorabiania się mocą poruczonego jej zakresu władzy. Główną masę tych ambitnych karierowiczów stanowią rozmaici lawiranci, krętacze, ludzie bez stałej narodowej zasady, tak zwani „politycy”60.

Krytycznie o życiu politycznym II Rzeczypospolitej mówił także marsz. Piłsudski. Gdy wycofywał się z aktywnego życia politycznego do Sulejówka, w mowie pożegnalnej do swoich współpracowników, jako człowiek prywatny, a nie reprezentant narodu lub naczelnik, tak odpowiedział na pytanie o to, dlaczego rezygnuje:

Postawiono mnie tak wysoko, jak nigdy nikogo nie stawiano, postawiono mnie tak, bym cień na wszystkich rzucał, stojąc jeden w świetle.

Był cień, który biegł koło mnie – to wyprzedzał mnie, to zostawał w tyle. Cieniów takich było mnóstwo, cienie te otaczały mnie zawsze, cienie nieodstępne, chodzące krok w krok, śledzące mnie i przedrzeźniające. […] zapluty, potworny karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swoją brudną duszę, opluwający mnie zewsząd, nieszczędzący niczego, co szczędzić trzeba – rodziny, stosunków, bliskich mi ludzi. […] ten potworny karzeł pełzał za mną, jak nieodłączny druh, ubrany w chorągiewki różnych typów i kolorów – to obcego, to swego państwa, krzyczący frazesy, wykrzywiający potworną gębę, wymyślający jakieś niesłychane historie.

Miałem przyjaciół, którzy się zmęczyli i odeszli, miałem współpracowników, z którymi źle czy dobrze współpracowałem, którzy także w ten czy inny sposób ode mnie odchodzili. Ale to paskudztwo duszy, które do mnie przylepiano, było tak nieodłączne, tak systematyczne, że gdy myślę o przeszłości, zawsze oglądam, czy ubranie moje jeszcze nie cuchnie. A plucie to chrzczono wysokimi słowami, wysokimi hasłami. Była to praca tak zwana narodowa, tak zwana patriotyczna! […] Prezydent nasz zamordowany został po burdach ulicznych […] przez tych samych ludzi, którzy ongiś w stosunku do pierwszego reprezentanta, wolnym aktem wybranego, tyle brudu, tyle potwornej nienawiści wykazali.

Na rzucone mi tu przez pana Anusza pytanie, który nie żegnając się ani witając, z niepokojem pyta, dlaczego ten nieodłączny pracownik państwa polskiego, którego niegdyś na wysokie rejony wzniesiono, ozdobiony tak wielkim imieniem i zaszczytami, dlaczego on opuszcza swoje stanowisko – odpowiem wprost: „Szanuję swoją historię, szanuję ją dla siebie, szanuję ją dla dzieci. Szanuję ją dla wszystkich przyszłych historyków, którzy by także w twarz mi napluli, gdybym razem z potwornymi karłami, którzy mnie obniżyć chcieli – pracował”61.

Wielcy budowniczowie nowej Polski, wodzowie pokolenia rozczarowali się życiem parlamentarnym kraju. Oczywiście w ławach sejmowych zasiedli przedstawiciele wielu grup społecznych, jednak odpowiedzialność spadała przede wszystkim na inteligencję, której przedstawiciele woleli angażować się na frontach przepychanek partyjnych, wypisywać w prasie obelgi dyktowane interesem stronnictwa, a okraszane wielkimi słowami.

Wobec tego stanu rzeczy Żeromski nie pozostawał bezczynny. Być może początkowo sądził, że po spełnieniu się marzeń o niepodległości, wypełnieniu przez elitę inteligencką trzeciej funkcji do końca, możliwe będzie stworzenie społeczeństwa, w którym władza jest zdecentralizowana, oddana fachowcom, awangardzie postępu twórczego. Tak myślał w okolicach 1918 r. Jednak z czasem, pod wpływem zagrożenia sowieckiego, coraz głośniej zaczął domagać się od inteligencji tego, do czego została powołana – wielkiej idei, która byłaby dźwignią postępu, odnowicielską, przeobrażającą moralnie siłą. Im dłużej reformy były odwlekane i im wyżej sięgały ambicje bezideowych karierowiczów, tym bardziej irytacja przechodziła w rozgoryczenie i gniew. Wreszcie w Przedwiośniu wobec urzędnika państwowego podniósł głos do krzyku:

Nie! Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei! Niech to będzie reforma rolna, stworzenie nowych przemysłów, jakikolwiek czyn wielki, którym ludzie mogliby oddychać jak powietrzem. Tu jest zaduch. Byt tego wielkiego państwa, tej złotej ojczyzny, tego świętego słowa, za które umierali męczennicy, byt Polski – za ideę! Waszą ideą jest stare hasło niedołęgów, którzy Polskę przełajdaczyli: „jakoś to będzie”!62

Ostatecznie Żeromski – jak Sokrates – nie rozstrzygał, czym ma być owa wielka idea, czym jest sprawiedliwość, czym miłość ojczyzny, jaki ma być ustrój. Rekonstruowanie programu pisarza, odtwarzanie systemu przekonań politycznych napotyka na ciągłe przeszkody. Nagłość i irracjonalność biegu zdarzeń w latach wojny sprawiały, że wszelkie konceptualizacje, spekulacje intelektualne i teorie dezaktualizowały się w tempie nieznanym wiekowi XIX. Żeromski miał świadomość, że żyje w czasach przełomowych, widział rozpadanie się utrwalonego sensu pojęć fundamentalnych dla wspólnoty. Pobudzał do refleksji, nie odpowiadał za wezwanych do odpowiedzi. Wykazywał im błędy, krętactwa, zbędne przyzwyczajenia, ale nie mówił im, co mają robić. Szanował wolność samostanowienia, rzeczywistość przymierzał do wartości, praktykę wywodził z idei.

Mogło się wydawać, że postępując tak, odrywa się od rzeczywistości, że żałuje róż, gdy płoną lasy. Ostatecznie jednak życie nie jest sumą wykonanych od rana do wieczora czynności, gdyż ponad tym poziomem codziennych prac i zabiegów istnieje strefa powinności i idei, o którą upominali się i którą tworzyli inteligenci. O takim pojmowaniu zadań polityki i sztuki pisał Karol Irzykowski, gdy polemizował ze stawianiem trosk zwykłych zjadaczy chleba zorganizowanych w partyjne obozy ponad funkcją społeczną twórczości artystycznej:

Politycy zwykli zarzucać poezji, że jest daleką od życia, o ileż częściej mogliby poeci powiedzieć politykom, że ich polityka jest odległą od życia. Tak jest – odległą od życia, chociaż sama jest oczywiście życiem, niemrawym lub krwawym. W jak dalekim, sztucznym i rozcieńczonym związku jest to, co się w polityce dzieje, z tym, co rzeczywiście w życiu zrobić należy! Polityka jest zaledwie ślabizowaniem. Te przesilenia, parlamenty, wybory i wojny jako środki sprostania życiu – to zaiste jest „sztuka dla sztuki” nieoparta na rzeczywistości63.

Inteligencja miała prowadzić mediacje między tymi dwiema rzeczywistościami – ze sfery faktów, z rzeczywistości społecznej wywodzić interpretację zwieńczoną projektem nowego ładu. Kłótnie polityków wydawały się ideowcom sporami niesfornych dzieci niezdolnych jeszcze do podjęcia zasadniczych zadań życia osobowego i społecznego, uznania się w swoim jestestwie.

Wzajemnemu zazębianiu się stadiów tego procesu nie sprzyja odmienność ich dynamiki. Rozbieżności w doborze faktów i między interpretacjami prowadzą do nieustannych napięć między pracownikami idei. Toposem ideowych sporów inteligentów stał się zarzut nieadekwatności proponowanych interpretacji świata, której źródłem było przywiązanie do idei tłumaczącej świat dawny. Postawa radykalnego zerwania z tradycją (tradycyjnym doborem faktów i metod ich interpretacji) wpływała z czasem także na inteligencję postępową, która we własnych szeregach wskazywała frakcje i grupy niezdolne do przepracowania swojego światopoglądu o kolejny krok, zastygła w dogmacie poprzednich dni. Obserwowano, jak idee oświetlające rzeczywistość krzepną, stając się podstawą ideologii społecznych, a potem karleją w doktryny i dogmaty partyjne.

Na tym tle rodził się postulat życia w prawdzie – najważniejszy wyróżnik postawy inteligenckiej, przez wielu pojmowany w duchu pozytywizmu – jako adekwatność naukowego opisu świata społecznego i rzetelność wyciąganych na jego podstawie wniosków. Żeromski stosował inną miarę prawdy – we Wspomnieniach z podróży do Włoch notował:

Nie schlebiaj nikomu! Mów prawdę taką, jak w nią wierzysz, gdyby nawet była błędem, mów ją bez względu na wszystko. Walcz z sienkiewiczyzmem, to znaczy ze schlebianiem masie, która w danej chwili ma siłę władną, z pokrywaniem nędzy polskiego bytu frazesem kiczliwym, jak mówią Moskale, który się największej ilości ludzi podoba.

Musisz walczyć o całego człowieka. Nie wierz, żeby zwalenie najazdu, zwalenie strupieszałych form skończyło pracę. Należy walczyć o całość ducha, o tego, który leży pod męką ciał, należy stwarzać wieczną rewolucję, która jest wieczną przemianą ducha. I nieskończonym jego odrodzeniem64.

Dla autora Mogiły miarą prawdy była nieufność wobec frazesów, myśl krytyczna, która miary szuka nie w tej czy innej teorii, ale w wierności człowieka wobec siebie samego, wobec sumienia. To wyzwanie było początkowo programem nonkonformistycznej, niepokornej wierności sprawom przegranym i sprawom człowieka uciśnionego. W wolnej Polsce jego sens został przez pisarza odmieniony – powołaniem inteligenta miało się stać kształtowanie idei, służba prawdzie wbrew korzyściom osobistym, modom intelektualnym, ideologiom.

Żeromski nie dożył przewrotu majowego ani momentu, gdy podążając różnymi drogami, inteligencja II RP zamieniła rząd dusz na dyktaturę kasty biurokratyczno-wojskowej. Rozumiał jednak, że odrodzona Polska dawała inteligencji niezwykłe możliwości. Wobec słabości mieszczaństwa, nielicznej i często zdyskredytowanej arystokracji, to inteligencji przypadło w udziale budowanie aparatu państwowego. Rzesze urzędników nowego państwa były beneficjentami zmian – wreszcie Polacy mogli obsadzać stanowiska zarezerwowane niegdyś dla prowadzących imperialną politykę administratorów. Wyzwania modernizacyjne stojące przed krajem integrującym infrastrukturę komunikacyjną, budującym porty, zakłady lotnicze, kopalnie, huty, stocznie, powołującym do życia uczelnie, banki i zakłady ubezpieczeniowe dawały inteligencji niebywałe dotychczas możliwości zarobkowania w kraju. Skwapliwie te szanse wykorzystała – stała się beneficjentką niepodległości. Jej przedstawiciele wchodzili w role kierownicze i eksperckie, awansowali w aparacie biurokratycznym, sprawowali władzę z ramienia partii.

Jednak objęcie posad i udział we władzy wiązały się z ryzykiem utraty etosu. Zanikała spajająca grupę więź, owo specjalne posłannictwo. Wybierając posady, zlecenia i tantiemy, inteligencja stawała się grupą przegraną, wiecznym popychadłem, realizatorką cudzych programów. Oddawała pole klasie średniej lub dołączała do mas obywateli, nie wyróżniając się – wraz z rozpowszechnieniem wykształcenia wyższego – ani kwalifikacjami, ani statusem materialnym. Co gorsza, wraz z utratą poczucia przynależności do grupy zanikało zobowiązanie do dbałości o suwerenność państwa czy zabiegania o dobro wspólne. W tym właśnie sensie budowa państwa i etos inteligencki nie okazały się jednym i tym samym. „Klasa umysłowa” na cudzej służbie straciła niewinność, stawała po stronie uprzywilejowanych i egoistycznych elit. O tym pisał Bruno Jasieński, poeta, którego twórczość Żeromski nazwał w Snobizmie i postępie kacapizmem.

Już od dawna z latarni zdarto krepy abażur.

Z szpalt dzienników spłynęły czarnych liter strumienie.

W oddalonym grobowcu na kalwińskim cmentarzu

Pochowała już Polska swe krwawiące sumienie.

Ozdobiła Mu szyję w wielkiej wstęgi naszyjnik.

Rozkazała jednemu: Ty mu pokłon swój udasz!

W kornej ciszy narodu zagorzały partyjnik,

Wielkiej piersi wystygłej dotknął ręką jak Judasz.

Dziś jest cicho i prosto, jakoś mdławo i ckliwie,

Dni mijają za dniami jednostajnie jak kierat,

Jakby nic się przez fakt ten nie zmieniło właściwie,

Że na Zamku w Warszawie zmarł jeden literat.

Tylko krzyczy zaklęte w karty książek dziedzictwo,

Że w nich żyło coś więcej niż wspomnienie poddaństwa,

Że umarło z nim narodowe dziewictwo,

Zadeptane butami rodzącego się Państwa.

Dziś, gdy sen nasz o chlebie w dłonie noże nam kładzie,

Bezlitosny jak nędzarz, co podzielił swój dom z kim. –

Dla tych, którym się jeszcze sen majaczy o szpadzie,

Sen o Polsce bezgrzesznej – będzie snem o Żeromskim65.

W warunkach Polski ludowej spór o misję inteligencji ożywił się, pojawili się kolejni reprezentanci etosu stojący naprzeciw nowych spolegliwych wobec władzy fachowców i modernizatorów. Między władzą partii a masami inteligenci nie sprawowali rządu dusz, ale realizowali zadania związane z obsługą instytucji państwowych. Oznaczało to wejście pod nadzór i kierownictwo przywódców politycznych, którzy narzucali inteligentom światopogląd technokratyczny oraz zalecali nieinteresowanie się sprawami publicznymi. Na tym tle wyróżniała się wąska grupa „niepokornych” nawiązujących do postaw ukształtowanych na przełomie XIX i XX w. Wprowadzili oni do debaty publicznej wyraźny podział na elitę władzy i obsługującą ją nomenklaturę oraz na pozostałą część – „my”, obejmującą inteligencję opozycyjną i gotowe do buntu masy.

Odzyskanie suwerenności po 1989 r. wydawało się momentem tryumfu inteligencji, spełnieniem jej powołania, a zarazem – według części komentatorów – początkiem końca inteligencji jako wyodrębnionej grupy społecznej66.

To stwierdzenie socjologa przypomina diagnozy z lat trzydziestych XX w. Rzeczywiście, podobieństwa są zaskakujące. Po upadku PRL inteligenci aspirowali do udziału we władzy, sądząc, że ich kompetencje eksperckie i deklarowana obrona wartości uniwersalnych w czasach reżimu są wystarczającą zasługą i legitymacją. Gdy w wyborach prezydenckich w 1990 r. przedstawiciel inteligenckiej opozycji antykomunistycznej, urzędujący premier Tadeusz Mazowiecki odpadł z wyścigu, a do drugiej tury wyborów weszli elektryk ze stoczni, przewodniczący NZSS „Solidarność” Lech Wałęsa i kanadyjski biznesmen pochodzenia polskiego, założyciel Partii X Stan Tymiński, pretensje opozycjonistów ideowych do władzy doznały bolesnego zawodu, za którym poszło przekonanie o konieczności przeformułowania roli inteligencji, jej profesjonalizacji.

Od lat dziewięćdziesiątych XX w. inteligencja nie wykonuje właściwe żadnego ze swoich dawnych powołań. Profesjonalizacja, czyli proces nasycania rynku pracy coraz większą liczbą opuszczających uczelnie profesjonalistów, sprawia, że obsługę społeczną przejmują masy, czemu odpowiada degradacja materialna zawodów inteligenckich. Funkcję modernizacyjną przejęły kręgi biznesowe. Młode pokolenie szuka wzorców postaw – bez pośrednictwa autorytetów – w internecie. Zadanie przewodnictwa narodowi i dbałości o dobro wspólne przejęły partie, których szeregi zasila, nie tworząc większości, postinteligencka grupa ekspertów udekorowana tytułami i godnościami uniwersyteckimi.

Transformacja ustrojowa oraz związany z nią powrót do Europy nie unieważniły problemów wynikających z położenia geograficznego. Polska nadal znajduje się pomiędzy Niemcami i Rosją, choć dziś państwa te stawiają przed elitami polskimi inne wyzwania. Sprzeczne są poglądy na temat roli, jaką w tych warunkach wypadnie inteligencji odegrać. Ta część wykształconych elit, która zdecydowała się wykonywać przede wszystkim zadania fachowe, jednym wydaje się wzorem grupy najbardziej nowoczesnej, dojrzałej do obywatelstwa w demokracji liberalnej, inni przypinają jej gębę służby na usługach obcego kapitału, wspomagającej eksplorację zasobów lokalnych dzięki doskonałej znajomości kontekstu regionalnego. Bieżące wydarzenia polityczne wciąż więc poddają się analizie skoncentrowanej na grupie inteligencji profesjonalnej, szukającej miejsca między masami a władzą polityczną, między etosem a karierą67.

Na to tło pada dziś krzyk Baryki: „Macie ideę?!”. W zaangażowaniu Żeromskiego w sprawy publiczne chodziło o bowiem coś wielkiego i wciąż aktualnego. Jak ujął to Dariusz Gawin:

Przywykliśmy do definiowania demokracji przede wszystkim poprzez kryteria formalne i proceduralne – regularność i uczciwość wyborów, rządy prawa, wolność prasy, ochrona praw człowieka – oto wymagania, które musi spełnić każde państwo, aby mogło być uznane za pełnoprawnego członka demokratycznej wspólnoty. Dla Żeromskiego pojęcie demokracji ma inny charakter – nie jest pojęciem ustrojowym, lecz hasłem odsyłającym do pewnego etycznego ideału. Dlatego w rozumieniu Żeromskiego ustrój syndykalistyczny byłby z pewnością bardziej demokratyczny od współczesnej demokracji liberalnej. Pojęcie demokracji zmienia się w postulat demokratyzacji korzyści związanych z postępem cywilizacyjnym oraz umożliwienie dostępu do dziedzictwa kulturowego przeszłości. Oznacza to zatem konieczność odrzucenia kapitalizmu […], bowiem hamuje on pracę na rzecz postępu poprzez nieodłączne dla niego niskie namiętności, takie jak chciwość i pogarda dla słabszych68.

1 Bibliografia zagadnienia jest bogata. Wśród pozycji dawniejszych ważne miejsce zajmują prace: J. Hulewicz, Źródła ideologii społeczno-politycznej St. Żeromskiego, „Pamiętnik Literacki” 1930, z. 3, s. 449–472; H. Janaszek-Ivaničková, Świat jako zadanie inteligencji. Studium o Stefanie Żeromskim, Warszawa 1971.

2 M.J. Olszewska, Spór o niezależność polskiej literatury u progu niepodległości Polski, czyli polemiki ze Stefanem Żeromskim po jego odczycie „Literatura a życie polskie”, Poznań 2019, s. 17, 48.

3 A. Kowalczykowa, Żeromski wobec Piłsudskiego [w:] eadem, Żeromski w Niepodległej…, s. 109.

4 Na broń, PZ 24, 492.

5 Z.J. Adamczyk, Żeromski. Pod rozkazami…, s. 47.

6 M. Sokolnicki, W kręgu Żeromskiego, „Wiadomości” 1956 (XI), nr 28 (536), s. 2.

7 M. Sokolnicki, Czternaście lat, Warszawa 1936, s. 348.

8 W. Jędrzejewicz, Kronika życia Józefa Piłsudskiego, t. 1, Londyn 1977, s. 223.

9 S. Skwarczyński, W „Oleandrach” [w:] W czterdziestolecie wymarszu Legionów. Zbiór wspomnień, Londyn 1954; S. Siedlecki, Stefan Żeromski w Legionach, „Gazeta Polska” 1933, nr 271; E. Massalski, Wstąpienie Żeromskiego do Strzelca, „Strzelec” 1933, nr 49.

10 K. Stępnik, Wojenna szarada…, s. 108.

11 Cyt. za: Z.J. Adamczyk, Stefan Żeromski i Narodowy Komitet Zakopiański w świetle niepublikowanej korespondencji, „Przegląd Humanistyczny” 2008, nr 4, s. 103–104.

12 M.J. Olszewska, Spór…, s. 25.

13 Z.J. Adamczyk, Żeromski. Pod rozkazami…, s. 62.

14 M. Kozłowski, Żeromski na czele Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, „Gazeta Warszawska” 1932, nr 393.

15 A. Kowalczykowa, Żeromski w Niepodległej…, s. 20.

16 Informacje o pobycie w Zakopanym zawierają: J. Dobrowolska, Pisarz dyktatorem Zakopanego. O Rzeczypospolitej Zakopiańskiej i prezydencie Stefanie Żeromskim [w:] Przerabianie Żeromskiego…, s. 217–238. Podstawowym źródłem wiedzy jest także praca Macieja Pinkwarta Stefan Żeromski. Prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej (Nowy Targ 2018).

17 List do Tadeusza Łopalewskigo z 22 IX 1925 r., PZ 39, 502.

18 Przemówienie 2 XI 1918 r., PZ 25, 397–398.

19 Szczegóły sprawy: S. Pigoń, Zabiegi o wzniesienie Słowackiemu grobowca w Tatrach [w:] Miscellanea z pogranicza XIX i XX wieku, red. S. Pigoń, „Archiwum Literackie”, t. 8, Wrocław 1964, s. 437–466; PZ 24.

20 Z.J. Adamczyk, Wstęp [w:] PZ 24: Pisma raperswilskie. Wspomnienia i sylwetki, oprac. Z.J. Adamczyk, Warszawa 2015, s. 8.

21 Ibidem, s. 19.

22 Ibidem, s. 19–20. Wszystkie wymienione tu teksty Żeromskiego dostępne są w Aneksie.

23 J. Lorentowicz, Nagroda, która go nie doszła [w:] idem, Spojrzenie wstecz, Warszawa 1935, s. 37–49; K. Czachowski (kcz), Żeromski a nagroda Nobla, „Wiadomości Literackie” 1927, nr 49, s. 2; S. Wędkiewicz, Dookoła literackiej nagrody Nobla z 1924 r. „Chłopi” Reymonta w Szwecji, „Przegląd Współczesny” 1924, t. XIV, nr 4, s. 360.

24 T. Jodełka-Burzecki, Nagroda Nobla dla Reymonta, „Kierunki” 1985, nr 32; T. Oracki, Jeszcze o Noblu dla Reymonta, „Kierunki” 1985, nr 37 i 38; J. Rurawski, Nobel i polityka, „Literatura” 1974, nr 44; H. Dzendzel, O Reymoncie wspomnienia, Warszawa 1972. Jak bardzo przeceniano polityczne aspekty decyzji Akademii Szwedzkiej świadczy kuriozalny dziś artykuł Zdzisława Łaszcza z 1948 r., w którym Chłopi uczynieni zostali kluczem do psychiki chłopa polskiego użytym przez hitlerowców (Z. Łaszcz, Piast i Nagroda Nobla, „Wieś” 1948, nr 7).

25 Takiego sformułowania użyła Katarzyna Sobolewska, odnosząc się także do Czesława Miłosza (K. Sobolewska, Żeromski i Reymont. Wyścig po Nobla [w:] Marzenia, projekty i testamenty Stefana Żeromskiego, red. K. Sobolewska, Warszawa 2016, s. 67). Jerzy Jarzębski podkreśla natomiast znaczenie nagrody dla kariery pisarskiej: „Nikt nie zaprzeczy, że – niezależnie od stopnia aprobaty lub dezaprobaty dla decyzji Akademii Noblowskiej – jej werdykty odgrywają ogromną rolę, a Noblistów po prostu się czyta. […] Nagroda Nobla to gigantyczny, liczony w milionach dolarów biznes. A dać komuś Nagrodę Nobla to znaczy – uczestniczyć w ogłoszeniu samospełniającej się prognozy: »Ten zostanie wkrótce uznany!«. […] Akademia Noblowska nie tyle więc reaguje nagrodami na »obiektywną wielkość« pisarzy (ciekawe, jak ją zmierzyć?), ile prowadzi własną politykę, aktywnie wtrąca się w porządkowanie współczesnego kanonu i wreszcie – opowiada się za porozumieniem w skali globu, dysponując jedynie własnym autorytetem, wspartym gigantycznymi pieniędzmi zaangażowanymi w wydawniczy biznes” (J. Jarzębski, Pożytki z noblistów, „Bez Porównania” 2010, nr 2 (9), s. 8–10).

26 K. Sobolewska. Żeromski i Reymont…, s. 65–76.

27 Nobel przyznany Henrykowi Sienkiewiczowi w 1905 r. budził kontrowersje ze względu na zgłoszenie przez członka Komitetu Noblowskiego Hansa Hildebranda. Kandydatura Polaka cieszyła się ogromnym poparciem Carla Davida af Wirséna, niezwykle wpływowego członka Akademii, przeciwnika naturalizmu i symbolizmu, wyznawcy wartości konserwatywnych (M. Bron JR, Dlaczego Sienkiewicz? [w:] Henryk Sienkiewicz. W stulecie nagrody Nobla, red. T. Lewandowski, W. Maciejewski, Poznań 2006, s. 103–128).

28 Ibidem, s. 67.

29 Sprawę badał Paweł Goźliński (Noble dla Polaków. Flota w czeku na Wiedeń, „Gazeta Wyborcza”, 10 X 2002, „Duży Format” nr 23/501.

30 Sporo informacji pojawia się także w publikacjach dotyczących przyznania nagrody Reymontowi (B. Faron, Wokół literackiej Nagrody Nobla dla Reymonta, „Przegląd Humanistyczny” 2004, nr 2, s. 27–43).

31 List do Konrada Czarnockiego z 8 V 1922 r., „Wiadomości Literackie” 1935, nr 47, s. 3.

32 K. Sobolewska, Żeromski i Reymont…, s. 75.

33 H. Mortkowicz-Olczakowa, Wspomnienia…, s. 280.

34 J. Lorentowicz, Nagroda…, s. 45. Informacja ta jest jednak nieprawdziwa – faktem jest ostrożność Zarządu PAU. Wysłane przez Czarnockiego pismo z prośbą o ponowienie zgłoszenia kandydata do nagrody zaowocowało głosowaniem nad wysłaniem takowego zgłoszenia 11 I 1922 r. – za opowiedziało się zaledwie 3 członków Zarządu. Jednak protokół z 13 III tr. zaświadcza, że prawdopodobnie po wyjaśnieniach Czarnockiego, iż zgłoszenie Żeromskiego nie może zaszkodzić powadze wcześniej zgłoszonej kandydatury Reymonta, Zarząd PAU zgłosił tę kandydaturę i zgłoszenie to podtrzymywał w latach następnych (B. Faron, Wokół literackiej Nagrody…, s. 32 – w tym artykule także informacje na temat tła politycznego nominacji oraz obsady stanowisk w poselstwie polskim w Szwecji).

35 A. Kowalczykowa, Żeromski w zamku [w] eadem, Żeromski w Niepodległej…, s. 197.

36 I. Deutscher, Rozmowa z Żeromskim (Wspomnienie), „Nasz Przegląd” 1925, nr 320; cyt. za PZ 26, 607.

37 List do Józefata Saskiego z 14 XI 1925 r., PZ 39, 516.

38 J.K. Bandrowski, Aby się spełniło marzenie, „Wiadomości Literackie” 1925, nr 51, s. 3.

39 M. Dąbrowska, Wspomnienie o Żeromskim [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim…, s. 351.

40 Widz. [Józef Wasserzug-Wasowski], Wina Stefana Żeromskiego, „Kurier Polski” 1923, nr 121, s. 3.

41 J. Iwaszkiewicz, Wspomnienie, „Rzeczpospolita”, 8 VII 1945, s. 6.

42 W „Wiadomościach Literackich” zamieszczono krytyczne uwagi na temat organizacji pogrzebu, stwierdzono, że „ulegając czyjejś złej woli ostentacyjnie nie dopuszczono do głosu nikogo z młodej literatury” (Po pogrzebie, „Wiadomości Literackie” 1925, nr 48).

43 J. Iwaszkiewicz, Wspomnienie [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim…, s. 342.

44 M. Mochnacki, O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym, oprac. Z. Skibiński, Łódź 1985, s. 66–67.

45 Por. A. Kowalczykowa, W przededniu [w:] eadem, Żeromski w Niepodległej…, s. 9.

46 Uciekła mi przepióreczka…, PZ 23, 134.

47 J. Lechoń, Fragmenty wspomnień [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim…, s. 231–232.

48 Korzystam tu z pracy: M. Micińska, Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008.

49 D. Nałęcz, Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości, Warszawa 1994, s. 5–7.

50 Początek świata pracy, PZ 25, 441.

51 Por. M. Sokolnicki, Czternaście lat…, s. 215.

52 Organizacja inteligencji zawodowej, PZ 25, 452–453.

53 K. Stępnik, Wojenna szarada…, s. 136.

54 Ibidem, s. 137.

55 Por. H. Janaszek-Ivaničková, Świat…

56 Z.W. [Zygmunt Wasilewski], Z listów do przyjaciela na prowincji. O „inteligencji”, „Głos” 1891, nr 32, s. 381.

57 Organizacja inteligencji zawodowej, PZ 25, 455.

58 Organizacja inteligencji zawodowej, PZ 25, 466.

59 J. Żarnowski, Dawne i nowe role inteligencji w Polsce, „Kultura i Społeczeństwo” 2000, nr 2, s. 131–132.

60 Początek świata pracy, PZ 25, 411–412.

61 J. Piłsudski, Pisma – mowy – rozkazy, t. 6, Warszawa 1931, s. 49–53.

62 PZ 19, 332.

63 K. Irzykowski, Rzeczy „niepotrzebne” [w:] M.J. Olszewska, Spór…, s. 240–241.

64 S. Żeromski, Zapiski z podróży [w:] idem, Dzieła, Seria IV, Pisma różne, t. 1: Wspomnienia, Kraków 1963, s. 162.

65 Pierwodruk: La von Tamten, Echo o Żeromskim, „Wiek Nowy” 1925, nr 7340.

66 P. Kulas, Początek końca. Analiza debat o przeobrażeniach inteligencji po 1989 roku [w:] Od inteligencji do postinteligencji. Wątpliwa hegemonia, red. P. Kulas, P. Śpiewak, Warszawa 2018, s. 19.

67 Por. P. Kulas, P. Śpiewak, Czy pojęcie inteligencji jest nam dzisiaj jeszcze potrzebne? [w:] Od inteligencji…, s. 7–18.

68 D. Gawin, Polska, wieczny romans Żeromskiego [w:] idem, Polska, wieczny romans. O związkach literatury i polityki w XX wieku, Kraków 2005, s. 113.

VI Swój własny, niczyj, nasz

Dopóki Polska była pod zaborami, kultura i myśl musiały pozostawać w związku z narodem. Nie chodzi tu o etnocentryzm przyznający temu, co „swoje”, miano „naturalnego”. W istocie reprezentanci kultury polskiej XIX w. bardzo dobrze orientowali się w bogactwie kultury europejskiej, którą traktowali jako powszechną, i wobec niej sytuowali kulturę polską. Jeśli więc stale powracali do pojęcia narodu, czynili to ze względu na dramatyzm doświadczenia niewoli – to jemu musieli sprostać w pierwszym rzędzie i z nim uzgadniali perspektywę ogólnoludzką. Nie zamykając kultury narodowej w jej własnym kręgu, w centrum stawiali „miejsce myślenia”, jego relacje z kulturą uniwersalną, z losem, człowieczeństwem. Projektem wielkich twórców literatury romantycznej było „wybicie się na uniwersalność” – tak jak podstawowym zadaniem praktycznym było wywalczenie niepodległości1.

W XIX w. więzi porządku uniwersalnego z porządkiem kultury narodowej zawsze były zachowane, jednak w dobie ruchów masowych dawne napięcia i granice zostały poddane nowym wpływom, które wprawdzie nie zdołały zatrzeć owej łączności, ale wymiarom ludzkiemu i narodowemu wyznaczyły całkowicie inne ramy. W obrębie ideologii radykalnej lewicy perspektywę naczelną ustalał podział klasowy, nacjonalizm natomiast podporządkowywał prawo jednostki i ludzkości świadomości i interesowi narodu.

Zmienność i nakładanie się na siebie tych podziałów wywoływały u autorów wnoszących dziedzictwo XIX w. w nowoczesność stan niepewności, w którym to, co uniwersalne i narodowe, prywatne i społeczne, stanowiło przestrzenie poszukiwań. Ich pisma świadczą o ciągłym ruchu na tym polu, co odbiera czytelnikom i badaczom możliwość przypisania artysty do jednego zestawu kategorii. Nie można więc na przykład uczciwie udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy Stanisław Brzozowski był pisarzem narodowym czy uniwersalnym. Ten krytyk niedojrzałości polskiej, znawca i uczestnik kultury europejskiej pisał przecież w Głosach wśród nocy:

Narody są jedynymi organami dziejowego działania psychiki i czysto ludzka międzynarodowa płaszczyzna kulturalnej inteligencji jest złudzeniem. Wierzę i jestem przekonany, że Europa, ludzkość nie są czczymi słowami, lecz wierzę też, że można działać w nich i dla nich tylko przez swój naród2.

W innych jednak miejscach napięcie między narodowym a ludzkim Brzozowski postrzegał jako rodzaj bariery.

Po odzyskaniu niepodległości sprawa kultury narodowej i jej miejsca w świecie zyskała nowe podłoże. Mówiąc wprost: w pierwszych latach wolności do głosu doszło przekonanie, że wybicie się narodu na niepodległość jest także znakiem dla kultury, by zrezygnowała z powinności narodowych i płynęła wielkim korytem spraw ludzkich, uniwersalnych. W tej perspektywie mieści się nurt awangardowy i deklaracje skamandrytów. To także ważny kontekst działalności literackiej autora Syzyfowych prac.

Powoływanie Żeromskiego na świadka w sprawie uniwersalnych wartości kultury narodowej Grzegorz Godlewski nazywa samobójstwem3 – był on wszak „opętany Polską, miłością ojczyzny, religią polskości”4. Wydaje się jednak, że cechą pisarstwa Żeromskiego w ostatnim okresie twórczości jest właśnie radykalne przeformułowanie zadań narodowych kultury polskiej w stosunku do uniwersalnej problematyki kultury europejskiej.

Wyrazem tej nowej dążności był wygłoszony 28 sierpnia 1915 r. w Zakopanem odczyt Literatura a życie polskie. Miejsce i czas formułowania tego programu literatury niezależnej od serwitutów patriotycznych wymaga dziś przypomnienia, gdyż – wbrew zawartym w tekście żądaniom niezawisłości literatury – okoliczności zgoła nieliterackie mogły mieć wpływ na kształt wniosków i idei komunikowanych w odczycie, a z pewnością decydowały o kształcie jego recepcji.

Autor był wówczas zagrożonym internowaniem zakładnikiem układów partyjnych i dyplomatycznych. To uzależnienie od sytuacji politycznej rzutowało na jego pracę literacką, zmuszało do kalkulacji ryzyka i podpowiadało ostrożność graniczącą z autocenzurą, a ostatecznie przesądziło w dużej mierze o zawieszeniu aktywności pisarskiej w pierwszym roku wojny. Podporządkowanie pisarza sprawom nieliterackim poświadczają też formalne okoliczności wystąpienia: pisarz przemawiał w ramach Sekcji Gospodarczej. Wydaje się również, że okoliczności zewnętrzne zadecydowały o zabraniu głosu przez Żeromskiego. Po tym, jak wojska niemieckie przekroczyły Bug, doszło do załamania nadziei ententofilskich. Nowy przebieg frontu zmieniał i zwielokrotniał znaczenie pytań o przyszłość, rozbudzając zainteresowanie debatą o kształcie przyszłej Polski. Uświadomienie sobie tych okoliczności każe postawić pytania: Czy w tych warunkach możliwe było tworzenie programu sztuki niezależnej?, oraz: Czym była, czym mogła być taka propozycja?

Podejmując te zagadnienia, Krzysztof Stępnik wskazuje na kontekst historyczny i wydobywa na wierzch treści polityczne ukryte pod powierzchnią wypowiedzi o naturze sztuki.

Prelegent na początku swojego wystąpienia postawił tezę, iż są „dwa rodzaje twórczości literackiej – europejski i polski”. To przeciwstawienie, jeśli już gdzieś się je podnosi, bywa przeważnie figurowane pod postacią myśli: „polski”, czyli w jakiś sposób „europejski”. Tymczasem Żeromski nadał mu charakter kategorycznej antytezy, przeciwstawiając literaturze polskiej europejską. Pierwsza, „tak bezwzględnie ojczyźniana”, powstała w warunkach „braku u nas możności zupełnej swobody tworzenia”, druga zaś ma wymiar uniwersalny, ogólnoludzki i stanowi wykwit „czystej twórczości” kultury Zachodu. Terminy „Europa”, „Europejczyk”, „europejski” mają tu konotacje wyłącznie pozytywne, co uwidacznia się jednak już na poziomie leksyki w zwrotach typu: „europejskie prawo do swobody”, „blask europejskiej kultury”, „europejska uprawa”. […]

W tym miejscu nasuwa się kluczowe pytanie o sens tak kategorycznie sformułowanej antytezy. Odpowiedź będzie następująca. Żeromski wyidealizował „europejskość”, by jej przeciwstawić „polskość”, która na dobrą sprawę jest totum pro parte romantyzmu, ten zaś – o ile można tak powiedzieć – metonimią zwalczanej przez pisarza ideologii Legionów. Odczyt jawi się w tej perspektywie jako generalna rozprawa z romantyzmem i mesjanizmem w kolejnych jego odsłonach dziejowych5.

W argumentacji Żeromskiego przez literaturę polską przewija się nurt mesjaniczny, który dawał o sobie znać już w sarmackich mitach antemurale christianitatis. Najwyżej wezbrał w pokoleniu romantycznym, a neoromantyzm nawiedziła jego fala powrotna. Zarazem nie sposób nie dostrzec, że tak jak spreparowana była „Europa”, tak też bardzo specyficznie Żeromski ukształtował „romantyzm”. Uderza więc wyabstrahowanie go z jego własnego otoczenia – przedmiotem odczytu nie są ani pisarze oświecenia, ani Orzeszkowa lub Prus. Poza polem zainteresowania znalazły się te tradycje, które wprowadzały do polskości pierwiastki rozumu i pracy. Zwieńczeniem dziedzictwa neoromantycznego wydaje się literatura legionowa, wypełniająca misję aktywistycznej propagandy patriotyzmu, czynu, narodu. Aktualnej wymowy nie jest pozbawiony także dobór tradycji pozytywnej: zaszczytu dostępują pisarze włoscy, angielscy (znaczący brak Conrada!), francuscy, irlandzcy, Skandynawowie oraz Rosjanie – ale nie Niemcy (dwakroć zaledwie zdawkowo wspomniany zostaje Goethe). Podobnie geografia literacka Polski odsłania brak zainteresowania Galicją i Poznańskiem przy doniosłości codziennej, wytrwałej pracy produkcyjnej i kulturalnej w Królestwie Polskim. Wskazuje to na dyskretnie ujawnione w odczycie sympatie polityczne pisarza w czasie pierwszej wojny światowej.

Udowadniając zależność odczytu zakopiańskiego od kontekstu politycznego, Krzysztof Stępnik zalicza to wystąpienie do długiego szeregu wypowiedzi Żeromskiego zaangażowanych społecznie i patriotycznie. Nic więc rewolucyjnie nowego tam się nie pojawiło. Na takim stanowisku stali w 1916 r. polemiści wykazujący rozdźwięk między rzekomo deklarowanym w tym odczycie bezprogramowym „zaparciem się sprawy ojczystej”6 a praktyką twórczą autora.

Z kolei Antonina Lubaszewska interpretuje ideę odczytu jako wyraz nowych tendencji w sztuce:

Rozterki polityczne pisarza, niewytłumaczalna dla badaczy rezerwa wobec gry politycznej Piłsudskiego, wydają się tym koniecznym duchowym doświadczeniem, które doprowadzi do stworzenia nowej wizji literatury i nowego rozumienia jej roli w niepodległym życiu polskim. Świadectwem tych przemyśleń pisarza jest słynny odczyt zakopiański Literatura a życie polskie (1915)7.

Badaczka podkreśla, że okoliczności zewnętrzne sprzyjały powstaniu nowego rozumienia roli pisarza. Niezależność literatury od zobowiązań społecznych miała być podstawową zdobyczą niepodległości. Suwerenność intelektualna pisarza nie oznacza afirmacji hasła „sztuka dla sztuki” – wręcz przeciwnie, jest zachętą do odrzucenia wszelkich opresji, a więc i tych wytwarzanych przez artystyczne programy i hasła. Ideę tę Żeromski rozwija dwa lata później w Projekcie Akademii Literatury Polskiej, w którym kieruje do inteligencji twórczej inicjatywę powołania syndykatu arystokracji literackiej, korporacyjnego dworu, elitarnej straży wartości moralnych i patriotycznych8. Wśród zadań tej organizacji – syndykatu czy też korporacji – znajdowałoby się odgrywanie roli trybunału dla spraw takich jak Brzozowskiego czy kwestia raperswilska, dbałość o czystość języka polskiego, ale nade wszystko trzymanie pieczy nad autonomicznym statusem literatury i jej twórcy:

Konieczność uniezależnienia literatury, jako sztuki wolnej, od wpływu i przemocy partii politycznych, klik władających dziennikarzami, ugrupowań społecznie skrajnych w jednym lub drugim kierunku, reakcyjnych, postępowych czy bezbarwnych9.

Prezentując te dwa poglądy – jeden bardzo mocno osadzający tekst w kontekście politycznym konkretnej chwili dziejowej, drugi odnajdujący w odczycie zapowiedzi nowej literatury Polski niepodległej, realizującej założenia dojrzałego modernizmu – wskazuję w pierwszym rzędzie na zależność diagnoz od stosowanej metodologii badawczej. Odczyt Żeromskiego w perspektywie synchronicznej nosi wyraźne znaki wypowiedzi zaangażowanej, natomiast w perspektywie przekształceń wewnętrznych literatury wydaje się zapowiedzią nurtów i zjawisk nadających dominujący ton kulturze późniejszej.

Nie jest jednak moim zamiarem zamknięcie dyskusji poprzez dostarczenie argumentu rozstrzygającego, która metoda daje lepsze rezultaty. Skłonny byłbym raczej w tych interpretacjach dopatrywać się odbicia podwójnej natury zjawiska, o którym mowa: Żeromski był z jednej strony niezwykle mocno osadzony w kontekście swojej epoki, zaangażowany w jej konflikty i bolączki emocjonalnie i intelektualnie, a z drugiej – uniwersalny i wolny. Czy takie połączenie jest w ogóle możliwe? Czy jest ono skutkiem czy źródłem? Sukcesów czy porażki?

Odpowiedzi wyłącznie cząstkowe i niesystematyczne daje dyskusja prasowa, która rozgorzała po publikacji odczytu w „Kurierze Lwowskim” na początku 1916 r. Niektórzy jej uczestnicy odnosili wypowiedź Żeromskiego do kontekstu politycznego i popierali krytykę wprzęgania literatury w dyskurs propagandowy czy wzmacniania konwencji mistyfikujących traumatyczne doznania wojny. Innym sporne wydały się przypisywane pisarzowi intencje oddzielenia grubym murem życia literackiego od życia narodu10. Podejrzewano nawet Żeromskiego o akces do obozu czystej formy lub o wskrzeszanie ducha przybyszewszczyzny. Zarzucano mu błędną diagnozę stanu literatury polskiej i podsuwano całe listy nazwisk twórców kultury polskiej pominiętych w odczycie, a zasługujących na miejsce w kanonie europejskim.

Te pierwsze głosy, ich liczba i ton, dowodzą, że temat miejsca kultury w życiu narodu w odrodzonym państwie, podjęty w pierwszych latach wojny przez Żeromskiego, był aktualny i ważny. Zarazem najbardziej przenikliwi z uczestników tej debaty, obserwując jej przebieg, orientowali się, na jak dalece wstępnym etapie rozwoju świadomości o życiu w wolnym państwie jest pokolenie wychowane pod zaborami. Próbując zrozumieć emocje i wyobrażenia towarzyszące tamtej chwili, warto przywołać słowa Ignacego Matuszewskiego, który bardzo trafnie odczytał intencje Żeromskiego:

Nie jest to program, ale gruntowne oczyszczenie placu pod budowę programu – i życiowego, i artystycznego, i literackiego.

Gdy się skończy krwawa zawierucha, gdy będziemy mogli powrócić do pracy w warunkach normalnych – bez wszelkich ograniczeń i nakazów, wtedy może w wolnym kraju rozwinie się wolna sztuka polska11.

To właśnie przyszłość, Polska widoczna na horyzoncie dopiero jako zamglony kontur, miała decydować o nowych zobowiązaniach kultury i weryfikować projekty snute w 1916 r.

Wysiłek ostatnich lat życia Żeromskiego wydaje się niecierpliwą inspekcją marzeń i mniemań Polaków o miejscu własnego narodu i państwa w Europie. Było to zadanie domowe po lekcji wojny, która w następujących po sobie aktach „masowej rzezi na odległość” wypalała dawne instytucje społeczne i niszczyła podtrzymujące je przesądy i porządki polityczne. Nadzieje na nowy sens, nową kulturę, nową organizację społeczną towarzyszyły militaryzmowi ogarniającemu Europę na początku XX w. Jednak lata powojenne były gorzkim obrachunkiem z tamtymi nadziejami. Idea Polski także podlegała ważeniu i mierzeniu według skali modernizacyjnych, które na całym kontynencie zestawiały stare z nowym. We wracającym na mapy państwie stosowano jednak również szczególną praktykę mierzenia rzeczywistości podług marzeń o Niepodległej. Żeromski w odczycie zakopiańskim rzucił hasło dołączenia do uniwersalnej kultury ludzkości i sondując każdą ranę i krzywdę, oczyszczał grunt dla nowej idei, która z Polski promieniowałaby na świat, wyrażałaby ducha narodu. Nie myślał więc o rozpłynięciu się polskości w morzu problemów uniwersalnych, ale o wkładzie ducha polskiego w bogactwo świata. Według pisarza droga ku własnemu miejscu na duchowej mapie ludzkości wiodła dwiema równoległymi koleinami. W pierwszej z nich dominowała refleksja nad wartościami, między którymi ma wybierać kultura odrodzonej Polski. Tu szczególne miejsce zajmują Wisła, Wiatr od morza i Międzymorze – w nich została nakreślona mitologia niepodległościowa, której zadaniem jest przyśpieszenie integracji rozbitego na trzy dzielnice państwa i narodu, wyposażenie Polaków w nadrzędną tożsamość wywiedzioną z historii i natury ziemi ojczystej. W tej nowej mitologii narodu Żeromski wykazywał uniwersalny, powszechny wymiar losu polskiego i historii. Drugą koleiną podążają projekty praktycznej realizacji wybranych idei. To nurt realizujący bezkrwawą rewolucję – polska droga modernizacji oparta na własnej tradycji wolnościowej i rdzennych formach samoorganizacji.

Ten podwójny zestaw pytań o wartości i o metody postępu jest postawiony w Przedwiośniu. Podstawowym zadaniem Cezarego Baryki, bohatera przybywającego do Polski z zewnątrz, staje się zrozumienie, czym owa Polska jest, skoro zaraz za granicą nie czekają szklane domy. To samo pytanie stawia przed nim wojna polsko-bolszewicka, na którą wyrusza nie z pobudek patriotycznych, tylko dlatego że „wszyscy, wszyscy, wszyscy szli” – chce zrozumieć ten entuzjazm, pojąć ducha, który może młodych ludzi pchnąć do takiego czynu. Cezary musi wywikłać rozumienie polskości spośród gęstwiny doświadczeń narodowych i społecznych, a następnie sformułować wobec nowych zagrożeń: nacjonalizmów imperialnych i ideologii komunistycznej.

Poszukiwania istoty polskości zaczyna od miejsca, które trwa, jest nietknięte przez wojnę i rewolucję – przybywa tam prosto z frontu. Nawłoć jest mitem, przestrzenią pełną symboli, domem idealnym, zanurzonym w micie Soplicowa. Zarazem uroda życia w tym mateczniku polskości okazuje się jednak iluzją, nic nie jest tam w pełni poważne, do wszystkiego można mieć stosunek protekcjonalny: kultura jest bibelotem, idee rewolucyjne są obłaskawione sytością konsumpcji, a zbór ariański został przerobiony na pokoje gościnne.

Nawłoć, jak każda zakorzeniona, stara i zadowolona z siebie rzeczywistość jest bezrefleksyjna. Nie ma w niej żadnej potrzeby przekraczania własnych granic, dystansowania się od własnych doświadczeń i przedmiotów wiary. Entuzjazm, który popychał całe społeczeństwo do wojny, a który tak bardzo zaimponował Baryce i jednocześnie zafascynował go, był entuzjazmem życia niechętnego refleksji, był porywem serca, a nie świadomym aktem, był wreszcie rodzajem pozytywnego snobizmu, czyli wynikiem sytuacji społecznej, w której ludzkie działania nie rodzą się z aktów autentycznej i świadomej woli, lecz są wynikiem miękkiego konformizmu12.

Soplicowski mit Nawłoci dookreślają punkty sąsiednie: Chłodek, w którym nic się nie zmienia – stoi prawem bezwładu jak ów słup podtrzymujący ganek, o którym wiedzą wszyscy sąsiedzi, że nie wolno się o niego opierać, ale nikt nie widzi potrzeby ani sposobu naprawy; willa w Leńcu, wnosząca w starodawny krajobraz szyk daczy nowych elit; i okoliczne wsie, gdzie Baryka obserwuje błoto, zagrzybione chałupy i brudne, cuchnące gnojówką obejścia. Wszędzie tam Baryka idzie, to też chce poznać, działa metodycznie.

Gdy widowisko „Dawna Polska” zostaje zakończone, Cezary odwiedza Polskę współczesną, czyli rzeczywistość. W stolicy działa równie metodycznie jak na prowincji. Zadba, by oprócz udostępnianych mu przez Gajowca, a więc tworzonych na zlecenie administracji i władzy państwowej, danych statystycznych, ujrzeć to, czego żadne cyfry nie mogą wyrazić: idzie na miting, zagląda do nor biedoty, przygląda się życiu ulicy warszawskiej.

Spotkanie z Gajowcem – inteligentem etosowym, pogrobowcem „Głosu” – wprowadza Cezarego w zręby pracy nad kształtem państwa. Trzeźwe wywody urzędnika, wywarzona ocena zjawisk społecznych i praca nad książką, która pokaże „rzeczywistą Polskę” tyle mają w sobie rozsądku i ładu, że budzą zaufanie. Jednak po opuszczeniu gabinetu i wyjściu na ulicę prace, sądy i cyfry wydają się śmieszne, nieskuteczne, oderwane od rzeczywistości, bo pozbawione odwagi wielkiej zmiany. Fakty statystyczne kontra fakty zdobyte na drodze obserwacji zmysłowej, to oczywiście istotny aspekt tego konfliktu, ale Baryka nie daje się zamknąć w formułce wzruszeniowej wrażliwości na niedolę. W czasie mitingu komunistycznego role zostają odwrócone, gdyż „przypadki” wyliczane są przez towarzyszy partyjnych, a Baryka zabiera głos „formalny”, wykazuje błędy w rozumowaniu, wskazuje na prawidłowości i procesy stanowiące istotne tło zdarzeń raportowanych przez towarzyszy.

Anatomii niezgody, odmienności w patrzeniu na świat przez Gajowca i Barykę nie da się wyjaśnić konfliktem pokoleń, choć ten wymiar z pewnością zawiera. Gdyby zamiast wiekowego inteligenta jego kwestie dialogowe wygłaszał młody zapaleniec, natura psychologiczna dyskutantów odsłoniłaby odmienność fundamentu ponadindywidualnego, ugruntowanego na innych wizjach rozwoju dziejowego wspólnot i ich odniesienia do problemów jednostki.

Baryka pod względem psychicznym nie ewoluuje, mimo zebrania tylu doświadczeń i poznawania faktów. Jego stosunek do matki pochlipującej nad krajem, pobłażliwość dla ojca opowiadającego niestworzone rzeczy i wreszcie lekka kpina z bajdurzenia starszego pana przenika wspólny ton przewagi intelektualnej, którą daje wyższa świadomość, wiedza czy mówiąc wprost: wiara w pochód dziejów. Tym protekcjonalnym tonem Cezary traktuje Polskę zdziecinniałą, prowadzi krytykę w sposób, w jaki wyrażał się Brzozowski, jej skalami w Przedwiośniu wymierzone są Nawłoć i gabinet Gajowca, kultywowane w nim tradycje rewolucjonistów szlacheckich i list otwarty do Polaków, który pokaże im ich rzeczywistą siłę.

To są stare, magnackie, romantyczne teksty, którymi się w potrzebie zamazuje stawiane dzisiejsze zarzuty. Pan jakoby wyzbył się już romantyzmu, a jednak gdy chodzi o odparcie zarzutu, używa pan tekstu romantycznego, zupełnie jak kapłan naginający wersety Pisma do potrzeby obronienia danej tezy. Autor tego tekstu „spychał w otchłań” i nie „drżał przed męczeństwem bliźnich” – tylko co dzień, niewidocznie, niedostrzegalnie, naturalnie, zagryzał na śmierć swych pańszczyźnianych niewolników, ale drżał przed „męczeństwem bliźnich”, to znaczy szlachty. Nie o męczeństwo chodzi, lecz o męstwo, o męstwo postawienia nowej idei. Jaką wy macie ideę Polski w tym świecie nowoczesnym, tak nadzwyczajnie nowym? Jaką? […] Polsce trzeba na gwałt wielkiej idei! Niech to będzie reforma rolna, stworzenie nowych przemysłów, jakikolwiek czyn wielki, którym ludzie mogliby oddychać jak powietrzem. Tu jest zaduch. Byt tego wielkiego państwa, tej złotej ojczyzny, tego świętego słowa, za które umierali męczennicy, byt Polski – za ideę! Waszą ideą jest stare hasło niedołęgów, którzy Polskę przełajdaczyli: „Jakoś to będzie”!13

Baryka wątpi, czy kraj, który nie miał imperialnego rozmachu ani krwawej rewolucji, może z siebie dobyć coś więcej niż „robotę” społecznikowską i naprawianie stosunków społecznych poprzez ofiarę serca. Z perspektywy obywatela imperialnej Rosji, świadka i stronnika rewolucji radykałowie tacy jak Lulek wygrywają licytację o ideę i czystość sumienia z krytycznymi obserwatorami i budowniczymi nowego ładu.

Jednocześnie w tym dialogu padają znamienne słowa: „Polska idzie w ogonie »Europy«”14. Dlaczego cudzysłów? To sformułowanie pada w dialogu, czy ten cudzysłów nakazuje przybrać specyficzną, zdystansowaną intonację głosu? Ironiczne stwierdzenie: „Nigdzie tego nie było, więc jakżeby mogło być u nas?”15. Europa to wyobrażenie, na które pokolenie Gajowca spogląda jak na bożyszcze, do niego dostosowuje swoje działania i ideały. To nie wystarczy, żeby istnieć, potrzebne jest męstwo, cnota fundamentalna dla indywidualności ludzkiej, owo męstwo bycia, przeciwstawiania się chaosowi, wyrąbywania własnej drogi. Tymczasem rzeczywistość polską podkopuje snobizm bycia na europejską, nie własną, miarę. Tej ckliwości polskiej, wiecznie oglądającej się na wzorce europejskie, postawiona jest przed oczy idea rewolucji, internacjonalna, czyli uniwersalna, która pozwala Baryce widzieć wszelkie sentymenty narodowe jako rzecz z przeszłości, a każdemu ich rzecznikowi przypisywać chęć dokonania plemiennego regresu, czyli powrotu do wspólnoty przedracjonalnej, a precyzyjnie mówiąc, wspólnoty nieświadomej nieuchronnej dialektyki postępu16.

Żeromski nie unieważnia tej radykalnej krytyki ani argumentami Gajowca, ani dostępnymi gospodarzowi opowieści środkami. Kompromitując Lulka, nie oddala pytania o męstwo. Sytuuje dochodzenie Baryki do istoty polskości między dojrzałym kapitalizmem Zachodu, materialistycznym i kolonialnym w aktach ekspansji, a wielkim eksperymentem dziejowym na Wschodzie. I pyta, jak długo w tym położeniu można trwać w letargu – odpowiedź zawiesza w pół drogi między zabiedzonym tłumem a salwą oddziału wojska polskiego. Oprócz tego znaku ostrzegawczego stawia czytelnikom pytanie o głęboki sens postawy patriotycznej. Jak zauważa Dariusz Gawin:

nie redukował on patriotyzmu tylko do postawy radykalnie krytycznej, w której jedyną dopuszczalną formą patriotyzmu jest patriotyzm bolesnej zadumy nad narodowymi wadami, patriotyzm obywatelskiej troski, dla którego miarą zaangażowania w ochronę dobra wspólnego jest żarliwość, z jaką piętnuje się każde upiększające trudną przeszłość kłamstwo. Twórczość Żeromskiego zawiera bowiem także sporą dozę afirmacji, trudnej do pogodzenia z modelem krytycznego radykalizmu w wydaniu Brzozowskiego17.

Pisarz prowadził krytykę z wnętrza historii i tożsamości polskiej, nie tylko w dowód nieufności do ideologii i doktryn, ale nade wszystko w przekonaniu, że każdy porządek musi wyrastać ze zmysłowo i konkretnie doświadczanej rzeczywistości, która gromadzi się w formach materialnej i duchowej kultury konkretnego miejsca i społeczności. Dlatego żeby zrozumieć, jak ta ckliwa, trudna i bezbarwna droga Polski pokonuje wojska prostej, potężnej i surowej rewolucji, Baryka musi polskość najpierw pojąć, zrozumieć i przeboleć od wewnątrz.

Pojąć, znaczy także oddać sprawiedliwość, uznać wszystko to, co w niej autentyczne i silne, nawet jeśli jego kształt jest odległy od wyznawanych przez nią ideałów. Inaczej – trzeba umieć afirmować także to, co się nie podoba, lecz co, poprzez uporczywe trwanie, udowodniło swoją siłę i realność. To dlatego rozumienie wad Nawłoci ściśle wiąże się z rozumieniem źródeł jej siły. Połączenie krytyki i afirmacji dworu jako mitu polskiego domu jest warunkiem urzeczywistnienia choćby części wizji „szklanych domów”. Właśnie na połączeniu krytyki z afirmacją, a nie na prostym jej odrzuceniu opiera się model krytycznego patriotyzmu Żeromskiego18.

W ostatnich latach życia pisarz poszukiwał mitu Polski odległego od nacjonalizmu, takiego, który byłby zdolny przeciwstawić się mitowi wielkiej rewolucji. W pewnym więc sensie nie interesowały go sprawy bieżące – nie dyskutował z endekami, socjalistami. Recenzenci zarzucali pisarzowi jeszcze w 1925 r., że w powieści nie ma mowy ani o zamachu na Gabriela Narutowicza, ani o strajkach, a Polskie życie polityczne reprezentuje tylko Gajowiec, inteligent korzeniami związany z „Głosem”, piszący książkę pełną cyfr. Dziś może łatwiej zrozumieć, że stawką nie był program tej czy innej partii sprzeczny z tezami ideologów komunizmu, ale polskość przeciwstawiona rewolucji, czyli uczucie patriotyczne, należące do zestawu przedświadomych przeświadczeń, spajające tożsamość ludzką i dające wrażliwości społecznej mocny punkt odniesienia, którego nie zapewniają teorie intelektualne i wywiedzione z nich doktryny. To, co narodowe to szczebel ku temu, co powszechne – nie można się na nim zatrzymać podczas ruchu wzwyż, nie można też na nim stać, ale nie można go pominąć. Tacy skoczkowie – to snoby. „Królewską drogą” do uniwersalności nie jest bowiem wykorzenienie, wyzucie z cech rodzimych, lecz przeciwnie – krystalizacja jestestwa narodowego, zadomowienie się w siedzibie ojczystej, które oswaja, uczłowiecza świat.

„Uwłaszczenie” literatury, jej powrót do źródeł – bardzo ważne, że do wielu źródeł, do licznych regionalnych i środowiskowych form polskości – sprawi, że stanie się ona literaturą ludzką, nie służką walki narodu o wolne państwo. Pojawia się tu więc problem powracania do źródeł, retrospektywny model kultury oparty na tradycji, co jest sprzeczne z ideą postępu liniowego, jaki dokonuje się w technicznych aspektach cywilizacji. To jest ślad (być może niemożliwej do rozwiązania/pogodzenia) antynomii modernizacji i ciągłości – dylematu Polski w 1918 r. objawionego w Przedwiośniu19.

Wnioski wywiedzione z lektury powieści i publicystyki ostatnich lat życia artysty padały na kontekst społeczny dwudziestolecia, były odczytywane w kręgach młodzieży artystycznej, która relacje sztuki i życia społecznego, miejsca kultury narodowej w powojennej Europie kształtowała na własny rachunek. Recepcja Żeromskiego w dwudziestoleciu stanowi osobny rozdział historii kultury polskiej. Przywołam więc tylko jedno zdarzenie, nie najistotniejsze ani nieoddające złożoności prowadzonych wówczas spraw, ale wskazujące na dużą wagę kontekstu międzynarodowego kultury narodowej. W „Echu Tygodnia” z 21 kwietnia 1928 r. Janusz Herlaine opublikował artykuł Żeromski na warsztacie przekładowym, w którym odmówił dziełom pisarza zdolności przemawiania do czytelników z krajów Zachodu.

Żeromskiego czyta się jak pod hypnozą. Oczarowany czarnoksięstwem tego maga, który w przedziwny sposób potrafi poruszać najistotniejsze, najbardziej ukryte skrytki duszy polskiej, czytelnik poddaje się czarowi jego opisów i sposobowi prowadzenia akcji z indolencją i bezkrytycznie. Jedno zdanie, czasem jedno słowo i czytelnik stał się obezwładniony. Przestał rozumować – uległ. […]

Zatracenie się w ofierze i towarzysząca tej ofierze pożądliwość, oto fascynujące, sugestyjne właściwości tego pisarza. Jego wpływ na przedwojenną młodzież jest znany. Młodzież ta dochowała mu wierność i admirację. A że znaczenie pisarza w historii literatury mierzy się wpływem, jaki wywarł na pokolenie, Żeromski był i został pisarzem pierwszorzędnym.

Ale, rzecz dziwna, tenże Żeromski przełożony czy to na francuski czy na angielski, już wrażenia tego nie sprawia i to tak dalece, że obcy czytelnik wprost zapytuje: gdzie jest, na czym polega jego wielkość20.

Próbując znaleźć odpowiedź na tak postawione pytanie, Herlaine odpiera zarzut braku zwartości kompozycyjnej dzieł pisarza – taka forma dobrze oddaje bieg życia współczesnego, nie uznaje też zarzutów o braku idei – idei Żeromski miał najwięcej w całym pokoleniu. Przystępuje wreszcie do zarzutu trzeciego: „Mówi się: nie wychodzi poza obręb »sprawy« polskiej, nie dość jest ogólnoludzki, zasklepia się w patriotycznym partykularyzmie. To nie może interesować zagranicy”. Ten zarzut ostatecznie też jest nie do utrzymania – Mickiewicz uczynił z Polski sprawę ogólnoświatową, Ludzie bezdomni wykonują tę samą pracę, a to, że był pisarzem polskim par excellance, sprawia raczej, że powinien być czytany w całej Europie.

Wreszcie odkrywa karty:

Więc cóż jest tą przyczyną?

Ano to, że Żeromski pisał dla ludzi zbolałych, przeczulonych i dlatego bezkrytycznych. Trudno zresztą o krytycyzm, gdy się straciło, co się miało najdroższego. […] otóż stanom takim można współczuć, ale z nimi współżyć nie może człowiek wolny i żyjący pełnią życia. […]

Kiedy pisał Mickiewicz, nieszczęście było świeże, żywe, komentowane. Sienkiewicz szczęśliwie wyzwolił się z ogólnego przygnębienia. Żeromski tkwił w nim całą duszą i to wtedy, gdy ono już dobrze „przestarzało”.

Z tego stanu rzeczy powstał też, na bezkrytycyzmie wychodowany styl Żeromskiego. Styl jak te obrazy Madonn po klasztorach polskich, gdzie temat uświęca formę, jak to granie patriotycznej pieśni na jednej strunie.

I to dopiero wyłazi na wierzch przy tłumaczeniu.

Żeromski po prostu… nie umiał pisać!? Wynikało to może z jego samouctwa, ale bardziej z tego, że nikt umiejętności tej od niego nie wymagał. […] Uważanie Żeromskiego za pierwszorzędnego stylistę i artystę pióra jest jednym z tych nieporozumień, które należałoby jak najprędzej zlikwidować w imię losów przyszłej literatury i jej dobra21.

Problem z Żeromskim, jego wręcz szkodliwość dla kultury polskiej, bierze się więc stąd, że nigdy nie był artystą, nie służył autonomicznemu bóstwu stylu i smaku. Zrzucenie tego bożyszcza z piedestału jest warunkiem dołączenia do europejskiej wspólnoty kulturowej.

Po tej wypowiedzi to Herlaine został zrzucony z piedestału – stracił stanowisko sekretarza i kierownika biura Sekcji Przekładów warszawskiego PEN Clubu. Przewodniczący Ferdynand Goetel uzasadniał dymisję tym, że stanowisko to wymaga promowania literatury polskiej w świecie, a nie eliminowania jej najznamienitszych przedstawicieli. Nie wchodząc w meandry historyczne tej sytuacji, należy podkreślić przenikający postawę krytyczną pogląd o trwałym w dorobku Żeromskiego zwycięstwie czarów narodowych i czadu erotyczno-ofiarnego nad estetycznym powołaniem artysty realizowanym w całej wolnej Europie i – chciałoby się dopowiedzieć – postulowanym w odczycie zakopiańskim.

Żeromski zdawał sobie sprawę z ryzyka, jakie podejmuje, wybierając „defekt polskości”. Nie był Josephem Conradem, nie wsiadł na transatlantyk, czym skazał się na lokalność, na format krajowy i na obowiązki wobec miejsca. Gdy po wielkich przewrotach pojawiały się kolejne pokolenia, najpierw skamandryckie, następnie socrealistyczne (o ile takiego terminu można użyć), czy wreszcie pokolenie wieku XXI, poszukiwały one mitycznej uniwersalności, Europy, wspólnoty krajów spojonej ideą socjalizmu lub demokracji liberalnej, poza którą wyrzucano pisarzy i dzieła zbyt tchnące ową lokalną, martyrologiczną i bogoojczyźnianą stęchlizną. A mimo to Żeromski trwa w świadomości zbiorowej, historyk literatury bez trudu potrafi wymienić na poczekaniu dziesięciu wielkich autorów w wieku XX, którzy dziś (może przejściowo) zostali całkowicie zapomniani przez czytelników, niektórzy zaniedbywani także przez ekspertów. Dlaczego więc Żeromski przetrwał?

Na to pytanie ciekawej odpowiedzi udzielił Jacek Zychowicz, wskazując na anachroniczność wyobrażenia Zachodu, która powtarza się w kulturze polskiej. Skamandryci byli w błędzie, sądząc, że aby dołączyć do kanonu literatury światowej, wystarczy pozbyć się ciężaru, zrzucić z ramion płaszcz Konrada i umiejscowić swoje ambicje literackie gdzieś w kręgu problemów ludzkich, z dala od męczeństw historii narodowej. Ich wyobrażenie nie pasowało do powojennej Europy, która popełniła samobójstwo – jak określił skutki wielkiej wojny Andrzej Chwalba. Po Verdun i Gallipoli oczywistość i fetysz Paryża, Londynu i Berlina straciły blask, gdyż dawne stolice kultury stały się na długie cztery lata ośrodkami barbarii: to z nich płynęły w świat rozkazy, tam snuto teksty podłych traktatów, stamtąd ideologie promieniowały na świat. Tracąca spoistość i dominację światową kultura europejska zaczynała tworzyć okręgi i nisze, w których można było dowiedzieć się czegoś więcej o sprawach człowieka, nie zyskać uniwersalne wyobrażenie o tym, kim powinien być człowiek, ale poznać sprawy człowieka pozbawionego narzędzi interpretacji świata jako całości, sumiennie zdającego natomiast sprawozdanie ze swojego bycia w czasie i przestrzeni. Lokalność dawała odpowiedź na pytania uniwersalne, defekt polskości mógł wydać się zjawiskiem ciekawszym niż ambicje wychowania polskiego Joyce’a lub polskiego Manna22.

Świat poszukujący na marginesach tego, co zostało zaprzepaszczone w centrum, jest światem współczesnym, którego mieszkańcy utracili poczucie sprawczości. Podmiot staje sią aktorem własnego dramatu, ale nie jest już ani jego autorem, ani reżyserem. W języku humanistyki współczesnej nazywa się ten stan wynikiem działania bezpodmiotowych struktur determinujących. W tych okolicznościach trwanie Żeromskiego wydaje się pochodną jego związku z lokalnością, ze zdolnością do wyrażenia czegoś prawdziwego o konkretnym miejscu na ziemi.

Żeromski jest pisarzem wyrazistym w swojej odmienności, jego twórczość nosi głębokie piętno indywidualności, która uczestniczy w lokalnej, ale bogatej kulturze i jej prawdy objawia świadomie i bezwiednie kulturom świata. W ostatnim okresie swojej twórczości Żeromski z niebywałą dociekliwością korzystał z okazji do wydobycia na jaw prawdy o wspólnocie, z której wyrósł.

Odmienność i oryginalność autora Przedwiośnia pozostają czytelne dlatego, że są ludzkie w swoich najgłębszych pokładach, ale prawdę wytwarzają na wielu piętrach. Był więc Żeromski w swych ostatnich latach przede wszystkim pisarzem regionów, tworzył literackie uniwersum świętokrzyskie, wchłaniał i przetwarzał dzieje Pomorza. Był krytykiem i rewelatorem polskości. Był też świadkiem losu Europy Środkowej23.

Odczyt zakopiański – nawet przy zachowaniu ostrożności, jak uczynił to Ignacy Matuszewski – był deklaracją, która wyrażała przemyślenia sięgające co najmniej początku 1913 r., kiedy Żeromski w liście do Artura Górskiego zapowiadał napisanie „artykułu czy raczej utworu pt. Niewola sztuki w Polsce”24.

Temat miał podszewkę emocjonalną, dotykał sprawy osobistej, ale ujęty został w retoryczną ramę odczytu – zintelektualizowanego ujęcia treści, w którym sam sposób artykulacji, zebrana argumentacja i zasób postawionych pytań przesądzały sprawę. To była koncepcja intelektualna, którą weryfikowało życie. Opinie zarzucające Żeromskiemu, iż złożonej w ten sposób propozycji sam nie wypełnił, wypływają dość często z oczekiwania, że wolność artystyczną od spraw państwa i narodu zyskuje się na drodze eliminacji związanej z nimi tematyki.

Tymczasem – zgodnie z wezwaniem odczytu – narodziny państwa doprowadziły do rozdzielenia sfery kulturalnej i społecznej. Powieść nie musiała odgrywać roli nauczycielki historii polskiej, bo była szkoła polska, nie była trybuną debaty narodowej, gdyż istniał parlament i pojawiała się bogata oferta prasy, nie ciążył na niej obowiązek wspierania walki narodowowyzwoleńczej, ponieważ granicy Polski strzegli żołnierze Wojska Polskiego. Jeśli w tych warunkach tworzono powieści historyczne, poruszano kwestie społeczne lub pisano o kwestii narodu, to czyniono tak ze względu na osobiste, indywidualne doświadczenie, które miało uniwersalny wymiar spotkania z historią i wspólnotą ludzi. Tym sposobem, bez rugowania Polski i Polaka z literatury, doświadczenie indywidualne poświadczało swoją dominację w kulturze.

Żeromski był pisarzem doświadczenia i uczestnictwa. Zastąpiły one świat ugruntowany na stałych fundamentach wiary i porządku etycznego, na których wznosiły się gmachy życia indywidualnego i społecznego. Obserwował, docierając do najgłębszych podstaw bytu. Zachowywał postawę „nieuprzedzonego oglądu rzeczywistości”25. W akcie zapisu utrwalał to, co go otaczało, i to, co określało jego samego jako podmiot zapisujący.

Najsłynniejszą autodefinicją, która ujmuje oba aspekty świadomości pisarskiej Żeromskiego, jest urywek Nokturnu. Warto przypomnieć, że pierwotnie fragment ten miał trafić do Dziejów grzechu. Nokturn ukazał się w styczniu 1907 r., czyli w momencie, gdy Dzieje grzechu były już drukowane w prasie, a pisarz pracował nad książkową wersją powieści. Odnotowuję te szczegóły, by podkreślić, że obie wersje powstały niemal jednocześnie, dokumentują więc jeden stan świadomości pisarskiej. Oto zachowany w brulionie kształt tego urywku:

Byłem nieraz jak dobosz, który biegnie z walczącymi pułkami, wybijając tłumowi takt, chwytając powietrze resztkami płuc, i nieraz pospolity kapral pułkowy dawał mi rozkaz, nieraz prosty szeregowiec spoglądał na mnie z lekceważeniem, żem nie niósł jak inni karabina. Ni ten, ni ów nie pamiętał, że kula i dobosza idącego w szeregu dosięga, że nie nieść karabina, lecz nieść umiłowany takt, dźwięk święty wybijać – to za broń starczy.

Wersja włączona ostatecznie do Nokturnu wydaje się znacznie inna w wymowie:

Byłem zawsze jak dobosz, który biegnie bez tchu obok spracowanego szeregu, znany takt wybijając pałeczką. Ale oto westchnąłem, że już wyjdę spomiędzy nich i zostanę nareszcie z tym jednym jedynym, co jest moje własne, co jest tylko moje, co jest samym mną. Westchnąłem, że zawrę teraz w ramionach me ukochane piękno i zostanę z nim tylko w mroku nocy.

Fragmenty te przenikliwie komentuje Marta Wyka:

Pomiędzy „nieraz” z Dziejów grzechu i „zawsze” z Nokturnu rozpościera się obszar słynnych i niepokojących antynomii Żeromskiego. Antynomii, gwarantujących, jak sądzę, szczególną siłę oddziaływania temu pisarstwu, i powodujących jednocześnie pasjonujące zmiany jego ocen. […] Dobosz pierwszy „nieraz” podejmuje swoje zadanie, a więc, domniemywać wolno, bywa czasami również kimś innym. Ale gdy swój bieg rozpoczyna, takt przez niego wybijany jest „święty” i „umiłowany”. Działa on więc w szczególnym natchnieniu, w obszarze sakralnym, którego ośrodek stanowi ojczyzna, broniona (bo to się również sugeruje) przez herolda wartości. Pisarz zatem jest nosicielem ethosu, poddanym wiecznej epifanii ojczyzny.

W przytoczeniu drugim trwa „zawsze”, szereg jest spracowany, zaś dobosz marzy o tym, aby porzucić obowiązek i schronić się w „ukochanym pięknie”, czyli w literaturze. Ojczyzna to twarde i praktyczne zadanie, przez które pisarz jest zniewolony, a nie iluminowany, bo prawdziwa świętość to piękno, czyli literatura rozumiana jako zdanie estetyczne. Pomiędzy tymi dwoma biegunami toczy się gra Żeromskiego z życiem własnym i z pisarstwem, i świadomość takich, a nie innych reguł owej gry wydaje się dla badacza niezbędna. Żeromski nie był albo taki, albo taki. Był jednym i drugim26.

Do interpretacji badaczki krakowskiej należy dopowiedzieć to, co wynika z lektury dzieł ostatniego okresu twórczości pisarza. Wieczny romans Żeromskiego to „ja” zespolone z „my”, z których żadne nie jest już monolitem. To „ja”, które straciło poczucie sprawczości i jasną skalę oceny, stoi pomiędzy dwoma wpatrzonymi w siebie szeregami: wojska i manifestantów, i dla dwu wybija takt. „Ja” należy do obu szeregów, a zarazem z obu jest wyobcowane, od obu różne, dopiero tworzące siebie w relacji z każdym z nich. Rejestruje historię swojego błądzenia, pisze prywatną legendę o życiu jednostkowym, któremu przygląda się z zewnątrz, czyni z niego przedmiot percepcji. Celnie rozpoznaje melodramatyzm, wyszydza go, a przy tym płacze, bo odkrywa, że tylko tyle może powiedzieć o prawdziwym dramacie: wojnie, śmierci dziecka, końcu własnego życia. Wtedy „ja” dostrzega siebie w uniwersum cudzych słów, tekstów i tradycji – przez nie mówi jako „my” do „my”. Język, który sprostałby wyrażeniu tej mowy sumienia, trudno sobie wyobrazić. Żeromski wykształcił styl niezwykle swoisty, irytujący i wciągający, ale tylko w ten sposób mógł relacjonować przerażającą i tak nam wciąż bliską nowoczesność.

1 Podążam tu tropem wyznaczonym przez Grzegorza Godlewskiego w rozprawie Polska myśl kulturalna na progu niepodległości. Żeromski, Zdziechowski, Znaniecki ([w:] Polono-Slavica Varsoviensia. Historia i kultura. Studia z dziejów polskiej myśli kulturalnej, red. A. Mencwel, Warszawa 1987, s. 175–209).

2 S. Brzozowski, Głosy wśród nocy, Lwów 1912, s. 196.

3 G. Godlewski, Polska myśl…, s. 180.

4 H. Janaszek-Ivaničkowa, Krystalizacja i rozpad mitów Żeromskiego po roku 1918 [w:] Problemy literatury polskiej lat 1890–1939, red. H. Kirchner, Z. Żabicki, Wrocław 1972, s. 298.

5 K. Stępnik, Wojenna szarada…, s. 114, 115.

6 S. Lam, O ideologię przyszłej literatury polskiej (z powodu uwag Stefana Żeromskiego o narodowym piśmiennictwie) [w:] M.J. Olszewska, Spór… s. 232.

7 A. Lubaszewska, Wstęp [w:] S. Żeromski, „Snobizm i postęp” oraz inne utwory publicystyczne, Kraków 2003, s. 24.

8 Określenie Krzysztofa Stępnika (Wojenna szarada…, s. 135).

9 Projekt Akademii Literatury Polskiej, PZ 25, 372–373.

10 Pogląd taki przypisywał Żeromskiemu na przykład Stanisław Lam, który kwestionował definicję literatury zaproponowaną przez pisarza w odczycie: „Z takiego założenia wychodząc, widzi w literaturze tylko sztukę czystą, która dla siebie sama jest celem, tak dalece, że pomija nawet źródło wszelkiej rzeczy w zakresie tworzenia, tj. życie i jego prawdę, w enigmatyczny sposób zalecając »sztukę przetwarzać na piękno«, co jest doskonałym paradoksem” (S. Lam, O ideologię…, s. 209–210.)

11 I. Matuszewski, Nowa „legenda” o Żeromskim [w:] J.M. Olszewska, Spór…, s. 164.

12 D. Gawin, Polska…, s. 121.

13 PZ 19, 361.

14 PZ 19, 360.

15 Ibidem.

16 Ideę plemiennego regresu Żeromskiego rozwijał Andrzej Mencwel w kilku publikacjach na temat Przedwiośnia. Podążam jednak za lekturą powieści zaproponowaną przez Dariusza Gawina. Koncepcję Mencwela wykłada artykuł jego autorstwa w Aneksie.

17 D. Gawin, Polska…, s. 131.

18 Ibidem, s. 137.

19 Por. A. Lubaszewska, Wstęp…

20 J. Herlaine, Żeromski na warsztacie przekładowym, „Echo Tygodnia” 1928, nr 6, s. 2.

21 Ibidem.

22 J. Zychowicz, Ożywić Żeromskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1995 (XXXIX), nr 6 (333), s. 23–26.

23 Zamieszczone w Aneksie wypowiedzi Jarosława Ławskiego i Ewy Tierling--Śledź rozwijają problem regionalizmu i przynależności Żeromskiego do środkowoeuropejskiej wspólnoty kulturowej.

24 List do Artura Górskiego z 8 II 1913 r., PZ 38, 12.

25 Por. M.J. Olszewska, „Utrwalanie siebie” i „pisanie sobą”. O Doświadczeniu rzeczywistości [w:] eadem, Stefan Żeromski…, s. 21.

26 Oba cytaty za: M. Wyka, Żeromski albo „nasze ja i historia” [w:] eadem, Światopoglądy młodopolskie, Kraków 1996, s. 142–143.

ANEKS

W tekstach Stefana Żeromskiego w Aneksie pisownia została uwspółcześniona tam, gdzie nie naruszało to intencji autorskiej, zgodnie z edycją Pism zebranych (tom 26, opracowany przez Zdzisława Jerzego Adamczyka). Do tej edycji odsyłamy także czytelników zainteresowanych objaśnieniami dotyczącymi osób, zdarzeń i tekstów przywołanych w publicystyce pisarza. We wszystkich tekstach poprawiono oczywiste błędy literowe lub interpunkcyjne, dostosowano pisownię imiesłowów przymiotnikowych z partykułą przeczącą. W miejscach wymagających wyjaśnienia terminów i sformułowań obcojęzycznych lub odnoszących się do pominiętych fragmentów tekstów wprowadzono przypisy odredakcyjne, które opatrzone zostały dopiskiem: [przyp. red.]. Pozostałe objaśnienia pochodzą z wydań źródłowych. Zostały one jednak ujednolicone i zapisane zgodnie z wytycznymi Wydawnictwa IPN. Zrezygnowano z przypisów do tekstu Przedwiośnia oraz z przypisów rozbudowujących erudycyjny horyzont prezentowanych wywodów lub odsyłających do wątków mających znaczenie marginalne dla wątku głównego.

Stefan Żeromski
Na probostwie w Wyszkowie

Podczas srogiego deszczu, który lał, w istocie, jak z cebra, pomknął z pustych ulic Warszawy automobil należący do Oddziału Drugiego Inspektoratu Generalnego Armii Ochotniczej, dając w swym wnętrzu schronienie przed ulewą prof. Ferdynandowi Ruszczycowi, p. Adamowi Grzymale-Siedleckiemu, p. Modzelewskiemu wraz z jego aparatem kinematograficznym, niżej podpisanemu oraz dwu szoferom. Papiery podróżne wyznaczały kierunek na teren operacyjny frontu północnego. Skacząc jak piłka po kamiennych bulwach przedmieść Pragi, doskonały pojazd wydostał się na szosę radzymińską, na ów niepozorny szlak, co przed dwoma tygodniami ściągał na siebie oczy całej Polski, a nawet oczy całego świata. Miałem już był zaszczyt poznać tę drogę przed dwoma dniami, wśród podrygów sroższego rodzaju w automobilu ciężarowym wraz z korespondentem pism francuskich, p. Genty, p. Irzykowskim, Pilarzem i Mierzyńskim, bez dotarcia do zamierzonego celu, gdyż popsuta rurka motoru udaremniła wówczas wyprawę.

Ślad krótkotrwałych walk można było dostrzec tuż za ostatnimi umocnieniami z drutu i szeregiem rowów na pobrzeżu lasów, a przed szerokimi błotnymi rozlewiskami: wzdłuż traktu ciągnęły się ciemne znaki schronów ziemnych równolegle i symetrycznie wykopanych przez żołnierzy bolszewickich. Raz wraz przerywały jazdę popsute mosty. Gdy jeden z takich byłych mostów wypadło objechać, zbaczając z traktu na łąkę, automobil zarznął się w rozmiękłe od ulewy pastwisko i w oczach niemal coraz głębiej zapadał. Trzeba było opuścić jego suche wnętrze i podczas najzacieklejszej nawałnicy windować ciężkie pudło do góry. Na szczęście żołnierze zatrudnieni przy naprawie mostu przyszli z pomocą panom szoferom. Zapadnięte koła, przy użyciu lewara, który los szczęśliwy tam zesłał, wydobywano z błota i podsuwano pod nie deski, aż cały samochód wydźwignięto na grunt stalszy. Nim jednak to nastąpiło, ulewa przemoczyła nas wszystkich do szpiku kości. Stojąc wśród mokradła, mieliśmy wrażenie, iż sami na wzór samochodu, w topiel się zanurzamy. Nieskończone wozy trenu1, oddziały konnicy i piechoty, ciężkie automobile ze sprzętem wojennym, pojazdy wracające z rannymi utrudniały dalszą drogę, gdy już stanęliśmy znowu na bitym trakcie. Gdy wreszcie ruszyliśmy dalej, dosyć zgodnym chórem, mimo przekonaniowych różnic, szczękaliśmy zębami. Wkrótce ukazał się Radzymin ze zgliszczami w środku rynku jeszcze dymiącymi, z domami poprzewiercanymi od pocisków i cmentarną pustką, która legła w zbombardowanych placach i zaułkach.

Z Radzymina posunęliśmy się już żywiej do Wyszkowa. Zbliżając się do tego miasteczka, spostrzegliśmy most na Bugu w stanie opłakanego zniszczenia. Trzeba było przeprawić się za rzekę przez most kolejowy, a więc znowu windować samochód po głębokim piasku i przepaścistych wybojach. Gdy wreszcie dotarliśmy do środka miasta, objaśniono nas w wojskowej komendzie, iż generał Józef Haller bawi właśnie na probostwie. Zziębnięci i zmoczeni, postanowiliśmy szukać gościny u proboszcza. Indywidua z nogami gruntownie przemoczonymi i z bielizną, która przejmuje dreszczem za każdym poruszeniem ciała, nie są w stanie przykładać należytej wagi do czci najwyższych dostojeństw, tytułów najbardziej zasłużonych, a nawet w sposób godziwy szanować cudzego prawa do posiadania domu i jego ciszy. Co gorsza, w każdym z takich przemarzlaków budzą się niezdrowe i surowo zakazane rojenia o natychmiastowości kielicha tęgiej gorzałki – gdyby nawet był, jak niżej podpisany, wieloletnim i aż do znudzenia wytrwałym antyalkoholikiem. Na szczęście drzwi mieszkania proboszcza w Wyszkowie, księdza kanonika Mieczkowskiego, same się gościnnie otwarły, gdy zameldowano gospodarzowi ludzi przemokniętych. Zastaliśmy w dużym pokoju, oprócz wiekowego plebana i jego wikariusza, księdza Modzelewskiego – generała Hallera i ambasadora francuskiego p. Jusseranda. Trafiliśmy właśnie na sam środek relacji kanonika o pobycie w jego domu w ciągu ubiegłego tygodnia „rządu polskiego” z ramienia Rosyjskiej Republiki Rad, złożonego z rodaków naszych – dr. Juliana Marchlewskiego, Feliksa Dzierżyńskiego i Feliksa Kona. Trudno było wśród zagadnień tak wysokiego poziomu, jak zmiana rządu, systemu społecznego i natury rządzenia w Polsce, jak wywrócenie do góry nogami całego administracyjnego współżycia warstw społecznych, wyjeżdżać z poziomą prośbą o wyżej wzmiankowany kieliszek kminkówki, a choćby „czystej”. Na szczęście ksiądz wikary, powodowany starą zasadą gościnności, której tak wielkie fenomeny wojny nie zdołały wywrócić, zarządził postawienie przed każdym z nas szklanki gorącej herbaty. Co więcej – w cukiernicy, która jak ziszczenie pięknego marzenia z ręki do ręki krążyć poczęła, oczy nasze ujrzały na jawie cukier kostkowy w najlepszym gatunku i pokaźnej obfitości kawałków. Ksiądz wikary, nie przerywając bynajmniej poważnego dyskursu ambasadora Jusseranda z księdzem kanonikiem Mieczkowskim, zdołał szepnąć nam, przybyszom, do ucha:

– Proszę brać, proszę śmiało!… To cukier p. Marchlewskiego, zostawiony przezeń w popłochu ucieczki…

O, dziwna, przedziwna niekonsekwencjo wszystkiego pod utwierdzeniem! O, śmieszności rzeczy wysokich, gdy nie mogą ustać własną swoją przyrodzoną potęgą!…

Wejrzawszy na ów cukier, tak doskonały, poczułem się oto nagle jego prawowitym właścicielem i trzy co najgrubsze kawałki wrzuciłem odruchowo, ku zgorszeniu obecnych, do szklanki. Zapijając gorącą herbatę, jak przez sen przypomniałem sobie postać dra Juliana Marchlewskiego. Pierwszy raz widziałem go niegdyś, przed wieloma laty w pracowni bibliotekarskiej Rapperswylu, w izbie na drugim piętrze, o prastarym, niskim sklepieniu, ciasnej i zapchanej mnóstwem książek, katalogów i rękopisów. Pewnego zimowego dnia przyjmowałem i obsługiwałem jako bibliotekarz Różę Luksemburg i Juliana Marchlewskiego. Czyż można było wówczas przypuścić, że w tych niepokaźnych figurach dwojga wywołańców2, zbiegów, emigrantów obsługuję przyszłą męczennicę spartakowskiej rewolucji, zamordowaną w bestialski sposób na ulicach Berlina przez rozjuszoną ludność, oraz przyszłego wielkorządcę naszej biednej ojczyzny – krótko, co prawda, sprawującego swą nad nami władzę i, jak dotychczas, w niepokaźnym Wyszkowie. Nasycając się niezrównanym gorącem i zatapiając z lubością w smak bolszewickiego cukru, przypomniałem sobie nadto, że przecież dr Julian Marchlewski to jest mój szanowny wydawca. Posiadam stos jego listów, w których na licznych arkuszach spisane są statuty, umowy, kontrakty co do tłomaczenia pewnych moich pisanin na język niemiecki. Ponieważ, mimo owych statutów i wieloparagrafowych kontraktów, zapewniających mi nie byle jakie korzyści materialne – mimo iż przekład niektórych utworów został wyczerpany, gdyż nabywca imprezy wydawniczej dra Juliana Marchlewskiego, Etzold, zwracał się do mnie z prośbą o prawo wydania nowej edycji tegoż przekładu – z owych szeroko opisanych i solennie zapowiedzianych korzyści materialnych mam w zysku tylko cenne autografy dr. Juliana Marchlewskiego, poczułem się, jak powiadam, prawowitym właścicielem cukru, zostawionego przezeń w Wyszkowie, i na rachunek ewentualnych, da Bóg doczekać, honorariów wpakowałem do drugiej szklanki herbaty, łaskawie podanej przez domowników księdza Mieczkowskiego, nowe trzy kawały bolszewickie. Opiły i rozgrzany przypomniałem sobie drugiego z wielkorządców – Feliksa Kona. Widywałem go na procesie Stanisława Brzozowskiego w Krakowie, jako jednego z sędziów. Postać wywiędła, zniszczona, człowiek jak gdyby ze mgły, o twarzy sympatycznej nerwowego utopisty – bohater warszawskiego „Proletariatu”. Jeden z tych, których dumne cienie w kajdanach widywało się na zbiorowej fotografii „proletariatczyków” w izbach socjalistów. Trzeciego – Feliksa Dzierżyńskiego – mam szczęście nie znać osobiście. Nigdy nie byłem w promieniu jego jurysdykcji i cieszę się świadomością, iż nigdy nie widziałem ani jego twarzy, ani nie dotykałem ręki krwią obmazanej po łokieć, ani słyszałem wyrazów z jego ust wychodzących. Wyznaję, iż to imię i nazwisko, wymówione w mej obecności, sprawia na mnie obmierzłe wrażenie duszności i jakby torsji. Ci tedy trzej mężowie, gotujący się w cichym domu ustronnego probostwa do odegrania wielkiej roli na placach, tylekroć przez obcy najazd zdeptanych, i w gmachach Warszawy, tylekroć znieważonych przez cudzoziemca, byli przedmiotem ożywionej rozmowy. Generał Haller tłomaczył ambasadorowi Jusserandowi na francuski opowieść księdza kanonika. Proboszcz wyszkowski poznał był całkowitą ideologię bolszewizmu z jego strony zasadniczej, dogmatyczno-ideowej, jakby teologicznej, „pryncypialnej”. Ponieważ miał możność prowadzenia z trzema dyktatorami in spe3 długich rozmów, zdawał tedy sprawę z ich przebiegu. Pan Jusserand troskliwie notował sobie co ważniejsze szczegóły i najbardziej soczyste wyrzeczenia4. Trudno by tu było powtarzać te lokucje i dyskusje na temat wolnej woli, rewolucji, moralnego posłannictwa siły jednostek obdarzonych świadomością i wiedzą dobra, zwłaszcza iż podane z ust do ust mogłyby stracić na prawdziwości i dokładności. Zresztą – tyle już razy o tych rzeczach pisano! Przyszli władcy Polski i Warszawy, według relacji wszystkich obecnych, byli otoczeni silną strażą, która z nabitą bronią pilnowała ich kwatery na plebanii, jeździli znakomitym i wytwornym automobilem, jedli i pili doskonale, spali wygodnie. (Zawsze zadaję sobie pytanie, czym też ludzie tego rodzaju zarabiają na to dostatnie życie? Głosząc zasady prawa, opartego jedynie na pracy, sami stoją na poziomie wszystkich zwyczajnych władców, którzy swe stanowiska odziedziczyli lub posiedli na mocy takiej lub owakiej intrygi).

Szyby okien na probostwie były powybijane przez kule. Stojąc przy jednym z tych okien i przez dziurę w szkle patrząc w cichy ogród, dziwiłem się, ile to w tym zaciszu w ciągu krótkiego czasu dokonało się przemian. Ludzie, o których była mowa, jakby żywe kształty abstrakcyjnych idei, przychodzili i odchodzili, przeciągali przez to mieszkanie, przynosząc ze sobą istne kłęby inwektyw, skarg, marzeń, złudzeń, obłąkań – mówili o tyranii, krzywdach, morderstwach, torturach, przekleństwach i śmierci w rozpaczy, nie spostrzegając wcale, iż sami wdrapują się na tę samą wyniosłość, wyślizganą przez męczeńskie kolana, i że zemsta cierpiących wpycha im znowu w ręce berło tyranii…

***

Któż to byli ci trzej goście, którzy w tych izbach mienili się rządem polskim? Czy ich lud polski wybrał, czy ich ktokolwiek na tej ziemi mianował? Lud polski, czy naród polski, tak rozumiany, jak to jest w ich zwyczaju, nie naznaczał żadnego z nich na godność, którą sobie wybrali. Naznaczeni zostali przez kogoś z wyższa, w obcym kraju, w swym zespole, w swej partii. Jako takich można by ich nazwać tylko komisarzami w znaczeniu, jakiego ten wyraz nabrał w opinii ludowej polskiej podczas długoletniej działalności komisarzy po krestjańskim diełam5, za poprzedniej inwazji carów moskiewskich na ziemię polską. I tamci stawali przecie w obronie ludu polskiego wobec ucisku szlachty. Tamci także opierali pomoc swoją dla chłopów polskich na nieprzeliczonej ilości bagnetów. Jedna tylko różnica: tamci komisarze nie byli z naszego rodu. Krew polska nie płynęła w ich żyłach. Ci rodacy dla poparcia swej władzy przyprowadzili na nasze pola, na nasze nędzne miasteczka, na dwory i chałupy posiedzicieli6, na miasta przywalone brudem i zdruzgotane tyloletnią wojną – obcą armię, masę złożoną z ludzi ciemnych, zgłodniałych, żądnych obłowienia się i soldackiej rozpusty. W pierwszym dniu wolności, kiedyśmy po tak strasznie długiej niewoli ledwie głowy podnieśli, całą Moskwę na nas zwalili. Na ich sumieniu leżą zgwałcenia przez dzicz sołdacką naszych dziewcząt i kobiet. Na ich sumieniu leży zniweczenie nie zasobów i skarbów materialnych, bo te mają wartość względną i mogą być powetowane, lecz zniszczenie zabytków przeszłości, unikatów, pamiątek po pradziadach, ojcach, dzieciach, potłuczenie kulami witraży i dzieł sztuki, bezmiernym trudem artystów wykonanych w kamieniu, drzewie, metalu, malowideł i tworów ludzkiego marzenia, utrwalonych w opornym materiale, które rzesza ciemna z moskiewskich rozłogów tutaj przygnana zdruzgotała, rozkradła, uszkodziła i uniosła, a które już nigdy ludzkich oczu cieszyć nie będą. Są bowiem przedmioty nie zbytku, lecz czystego artyzmu, które mają wartość wyższą niż wszystko, które winny być niedotykalne, niedostępne, ponieważ mówią do nas z wieczności o wieczności, zamkniętej w nas samych. Za zniszczenie tych przedmiotów ci komisarze są odpowiedzialni. Oni to te wszystkie pisma, druki, zabytki i rzeczy sztuki podali do rąk nic niewiedzącego motłochu.

Zachodzi pytanie, jakim się to mogło stać sposobem, że jak niegdyś carscy komisarze, tak obecnie sowieccy komisarze znaleźli drogę do naszych miast i wsi, do naszych kościołów, domów i skarbów sztuki? Jakim się to stało sposobem, że zarówno tamci, jak ci, to tu, to tam znaleźli posłuch u naszego ludu? Trzeba to wyznać otwarcie i bez osłony, że lenistwo ducha Polski, cudem z martwych wskrzeszonej, ściągnęło na tego ducha batog bolszewicki. Polska żyła w lenistwie ducha, oplątana przez wszelakie gałgaństwo, paskarstwo, łapownictwo, dorobkiewiczostwo kosztem ogółu, przez jałowy biurokratyzm, dążenie do kariery i nieodpowiedzialnej władzy. Wszystka wzniosłość, poczęta w duchu za dni niewoli, zamarła w tym pierwszym dniu wolności. Walka o władzę, istniejąca niewątpliwie wszędzie na świecie jako wyraz siły potęg społecznych, partii, obozów i stronnictw, w Polsce przybrała kształty monstrualne. Nie ludzie zdolni, zasłużeni, wykształceni, mądrzy, których mamy dużo w kraju, docierali do steru władzy, lecz mężowie partii i obozów, najzdolniejsi czy najsprytniejsi w partii lub obozie. Jak po spuszczeniu wód stawu, ujrzeliśmy obmierzłe rojowisko gadów i płazów. Gdy to dostrzec mógł każdy na widowni publicznej, w głębiach pozostało to samo, co było za dni niewoli. W samym Królestwie żyje ogromna armia ludzi bezrolnych i bezdomnych. Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego z roku 1914, opracowany pod kierunkiem Władysława Grabskiego, obecnego ministra skarbu, mówi (str. 60): „kategoria ludności, zwanej bezrolną, stanowiąca warstwę robotników rolnych, wyrobników wszelkiego rodzaju i służbę, ludność pochodzenia włościańskiego bez roli i fachu […] stanowiła w 1901 roku – 18,1% wśród ludności wsi i miasteczek. Ludność bezrolna we wsiach tylko w okresie czasu od roku 1891 do 1901 wzrosła od 13,2 % do 17,2 % ludności wiejskiej”.

To nie sto tysięcy parobków mających bądź co bądź pracę, zarobek i legowisko w czworakach, lecz półtora miliona (wówczas, w r. 1901) mieszkańców błąkało się wśród naszych wsi i miasteczek, żyjąc z dnia na dzień na komornym, nie mając gdzie by głowę skłonić. Wówczas 500 000 ludzi chodziło rokrocznie na roboty sezonowe do Niemiec, a przemysł fabryczny odciągał ze wsi i osad znaczną ilość bezrolnych. W przeciągu dziewiętnastu lat dorosło nowe pokolenie wydziedziczeńców. Emigracja sezonowa zatamowana jest przez powojenny stan rzeczy, a przemysł fabryczny nie istnieje. Cóż uczyniliśmy dla tego olbrzymiego narodu bez roli i dachu, przykutego do roli – dla tych komorników, wyrobników, dla tego najistotniejszego proletariatu, którego pełno jest w naszych wsiach i mieścinach, gdy mieliśmy ręce rozwiązane z pęt niewoli i możność czynienia, co chcemy? Oto do nich przyjechali w goście trzej komisarze wyszkowscy! Daremne były głosy, żeby szerokie, wieczyste, najbardziej nowoczesne i najbardziej w owoc wydajny bogate prawo do ziemi postawić w pierwszym dniu nowego świata pracy we wskrzeszonej ojczyźnie. Nikt nie wysłuchał tych głosów. Gdyby nie było na ziemiach w jedno złączonych, przez los szczęśliwy nam danych, tych rzesz bez roli, które na miliony się liczą w samym tylko Królestwie, które do ziemi są przykute, gdyż odejść od niej nie mogą nigdzie, w prawo ni w lewo – chyba w głąb ziemi tej, w mogiłę ziemną – jakżeby był do naszych drzwi znalazł drogę nieprzyjaciel, co walkę o dolę bezrolnych i bezdomnych za hasło swoje wypisał na sztandarze? Nie zostały wysłuchane głosy, ażeby na sztandarze Polski nowej wypisane zostało hasło nie niższe od bolszewickiego, lecz wyższe, świętsze, sprawiedliwsze, mądrzejsze, ponad śnieg bielsze. Śmiano się z głosów tych. I oto teraz na ostrzu bagnetu Chińczyka, w świście nahajki Kozaka, wśród turkotu kulomiotów nastawionych przez Łotysza przeciwko niewinnej, najzacniejszej w Polsce krwi, przeciwko krwi młodzieńczej, miało się nam objawiać nowe prawo, narzucone z zewnątrz, prawo wyższe, głębsze i sprawiedliwsze niż nasze. Stał między nami i tym wojskiem z zewnątrz przychodzącym wielomilionowy bezrolny i bezdomny lud i miał między ojczyzną i przychodniami wybierać.

O, Polacy! Niech wasze ręce składają się do modlitwy, albowiem ci bezrolni i bezdomni Polskę wybrali. To nic, że tam i sam ten i ów poszedł z rozpaczy za wrogiem. Cały bowiem lud polski poszedł w bój za ojczyznę. Opasali się pasem żołnierskim nędzarze, którzy na własność w ojczyźnie mają tylko grób, i z męstwem, na którego widok oniemiał z zachwytu świat, uderzyli w wojska najeźdźców. Od krańca ziemi polskiej do drugiego krańca, gdziekolwiek brzmi nasza mowa, jeden się podniósł krzyk: niech żyje ojczyzna! Alboż nie było tak? Alboż nie widział świat tego nieopisanego zjawiska? Zapomniane zostały wszelkie, czyjekolwiek winy i jak Grecy pod Maratonem, zniweczyliśmy wroga. Kto w chwili najazdu Moskali na kraj stawał do obrony swego pałacu, dworu, domu w mieście, swej posiadłości, mieszkania pełnego mebli, obrazów i pamiątek, swej chaty na działku ziemi, zagrody i dobytku, swej posady i stanowiska – wiedział, czego broni, broniąc ojczyzny. Lecz ten, kto nie posiadał nic zupełnie, stając do obrony ojczyzny, nie wiedział, o co walczy. Bronił przyszłego dobra w ojczyźnie. Bronił dóbr cudzych, bronił nietykalności pałacu, szczęśliwego prosperowania dworu, praw do komornego z domu w mieście, bronił mieszkań, których nigdy nie widział i nie zobaczy, bronił wreszcie władzy, która jego samego depce częstokroć bezlitosną stopą. Włościanin, posiadacz ziemi, jest jak krzak przy drodze. Wróg go może nadepnąć, kopnąć, poszturchnąć, obłamać jego pędy i pręty, lecz sam krzak przydrożny wnet puści nowe pławiny7, odrośnie i z wiosną świeżymi liśćmi zazielenieje. Człowiek bezdomny jest jak źdźbło nawozu karmiące zboża, jarzyny, owoce i zieleń krzaków, trawy i kwiaty najbardziej urocze. Powinno mu być obojętne, kto go w ziemię woruje, kto go depce i kto soki zeń wypija. Jeżeli ten nawóz społeczny, który my deptaliśmy tak samo, jak nasi poprzednicy we władzy nad nim – Moskale i Niemcy – ujął karabin i pospołu z panami, z mieszczaństwem, z inteligencją, z gospodarzami na roli i robotnikiem fabrycznym wyruszył na wroga, w boju krwią ociekał i zwycięstwo pospołu z innymi wywalczył, to ten jego uczynek chyba nas wszystkich obowiązuje. Nie ochłap łaski, nie nagroda za przelaną krew mu się należy, lecz oddanie wszystkiego, co jest w jego ojczyźnie. Należy podźwignąć się z lenistwa ducha. Ta sama krew ofiarna i na zawsze dla nas święta, co wytrysła na polu bitwy pod Warszawą z serca bohatera narodu, księdza Skorupki, płynęła strugą z ran bezimiennych polskich żołnierzy, bezrolnych chłopów. Musimy teraz na tę krew się powoływać, wzywając naród polski do wielkich społecznych reform, albowiem ci rycerze za przyszłość Polski polegli. Precz z reakcją! Rzucajmy, ludzie wolni, kamieniem potępienia na wszystkich pismaków, co do reakcji wzywają lub wzywać będą, co chcą niedolę proletariatu bezrolnego ukryć przed narodem, zbagatelizować, zasłonić frazesami! Rzucajmy kamieniem potępienia na piastunów urzędu, którzy by reakcję wdrażać w życie nasze usiłowali! Teraz jest chwila, kiedy Polska może się wydźwignąć z pęt odwiecznych! Musimy teraz czynami naszymi przekonać świat, zmusić go do uznania prawdy, iż idee, w których imię umierali nasi żołnierze w walkach z Armią Czerwoną, stały stokroć wyżej od praw ukutych w ciasnym zespole oligarchów Moskwy, które nam ona chciała narzucić. Jeżeli jeszcze nie wcieliliśmy ich w życie, to nosimy ich obrazy w duszach. Musimy niezbitymi dowodami odeprzeć opinię, jakobyśmy byli narodem panów i szlachty, krajem obskurantyzmu, jakoby nasza armia była „białą armią Piłsudskiego”. Świat pracy na zachodzie i na wschodzie, w Anglii, we Francji, we Włoszech, w Ameryce, i w samych Niemczech, i w samej Rosji, musi przyznać, iż nieprawdą jest, jakoby Polska była żandarmem burżuazyjnej Europy, niosącym na ostrzu swej broni klęskę postępu świata. Nie możemy dopuścić do tego, żeby pokonanie Czerwonej Armii na polu bitwy w obronie granic naszej ojczyzny, w obronie naszego ludu zjednoczonego w szczep jednojęzyczny, nierozdzielny, nierozerwalny, wieczyście samowładny, w obronie naszej mowy i wolności stanowienia praw własną wolą i dla samych siebie – stało się tryumfem warstwy bogaczów, panów, posiedzicieli, a klęską ludzi ubogich i pognębieniem szybkości postępu świata. Pokonawszy bolszewizm na polu bitwy, należy go pokonać w sednie jego idei. Na miejsce bolszewizmu należy postawić zasady wyższe odeń, sprawiedliwsze, mądrzejsze i doskonalsze. Trzeba ruszyć z posad Polskę starą, strupieszałą, gnijącą w jadach, którymi ją nasycili najeźdźcy. Sierpniowa burza, która swymi piorunami strzaskała tyle głów junackich, oślepiła na wieki tyle oczu harcerskich, w jamę mogiły pchnęła tyle bohaterskiej energii, musi oczyścić nasze powietrze, zatrute wyziewami podłości. Po okrzyku: do broni! – gdy pokój stanie, powinien się rozlegać od krańca do krańca okrzyk równie skuteczny, jak tamten: do pracy! Jakiż to ogrom roboty! Jak nieobeszłe morze potrzeby! Stracone Mazury, stracona Warmia, Pomezania8, Śląsk Cieszyński! Na Pomorzu stoją puste szkoły, znakomicie pobudowane przez Niemców, a nie ma w nich nauczyciela, który by dzieciom kaszubskim w języku polskim nauki udzielał. I odwraca się od nas Kaszuba. Nie jesteśmy w stanie wybudować trzydziestu kilometrów kolei z Kościerzyny do Wejherowa dla zdobycia własnego dostępu do morza, gdy nędzny Gdańsk zdradza nas, napada i znieważa. Wewnątrz kraju, gdzie tylko spojrzeć, wszystko popsute, obniżone, znędzniałe. Tyfus, czerwonka, wszy, brud, niechlujstwo, brutalstwo, kradzież, przedpotopowe obyczaje, prapiastowskie zabobony, zniszczone drogi, popalone mosty, na stacjach kolejowych jak w chlewach, w wozach dla ludzi bestialskie walki o miejsce stojące. W dobie, gdy młode rycerstwo polskie szło po nocy w bój z Warszawy, w Warszawie paskarz najspokojniej podnosił cenę chleba…

Na odgłos strzałów rozlegających się za Bugiem dr Julian Marchlewski, jego kolega Feliks Dzierżyński, pomazany od stóp do głów krwią ludzką, i szanowny weteran socjalizmu Feliks Kon – dali drapaka z Wyszkowa. Pozostał po nich tylko wielki swąd spalonej benzyny, trocha cukru oraz wspomnienie dyskursów, prowadzonych przy stole i pod jabłoniami cienistego sadu. Przed wyjazdem dr Julian Marchlewski powtarzał raz wraz melancholijnie:

Miałeś, chłopie, złoty róg,

Miałeś, chłopie, czapkę z piór,

Został ci się ino sznur…

Jak w wielu innych rzeczach, tak i tutaj niedoszły władca mylił się zasadniczo. Złotego rogu Polski wcale w ręku nie trzymał. Czapka krakowska również mu nie przystoi. Jeżeli jaki strój, to już chyba okrągła aksamitna czapeczka moskiewska, obstawiona wokoło pawimi piórami, prędzej mu będzie pasowała. Tę już do końca życia nosić mu wypadnie. Nawet do biednego sznura od polskiego złotego rogu nie ma prawa ten najeźdźca. Kto na ziemię ojczystą, chociażby grzeszną i złą, wroga odwiecznego naprowadził, zdeptał ją, stratował, splądrował, złupił rękoma cudzoziemskiego żołdactwa, ten się wyzuł z ojczyzny. Nie może ona być dla niego już nigdy domem ni miejscem spoczynku. Na ziemi polskiej nie ma dla tych ludzi już ani tyle miejsca, ile zajmą stopy człowieka, ani tyle, ile zajmie mogiła. Złoty róg Polski trzyma w ręku z przepotężnej swej siły młode narodu pokolenie. I zadmie weń lada dzień, lada godzina pobudkę nową, nową pieśń życia, od której rozradują się kości pradziadów, dziadów i ojców, rozraduje się młoda krew, co za tej burzy sierpniowej spłynęła z ran w biedną polską ziemię.

(1920)

Przedruk za: S. Żeromski, Pisma zebrane, t. 26: Publicystyka 1920–1925, oprac. Z.J. Adamczyk, Warszawa 2017, s. 68–86.

1 Tren (daw.) – tabor wojskowy [przyp. red.].

2 Wywołaniec (daw.) – zbieg, wygnaniec [przyp. red.].

3 In spe (łac.) – w nadziei, w przyszłości [przyp. red.].

4 Wyrzeczenie – tu: wyrażenie [przyp. red.].

5 Po krestjańskim diełam (ros.) – od spraw chłopskich [przyp. red.].

6 Posiedziciel (daw.) – posiadacz [przyp. red.].

7 Pławina – gałąź drzewa lub krzewu [przyp. red.].

8 Pomezania – część Prus [przyp. red.].

Stefan Żeromski
Przedmowa do książki Karoliny Firlej-Bielańskiej Nullo i jego towarzysze

Najważniejszy i najoczywistszy rezultat wojny światowej – niepodległość naszej ojczyzny – przyszedł w stosunku do długości okresu niewoli tak nagle, iż wielu spośród nas oślepił i ogłuszył. Jedni nie dojrzeli i nie dorośli do wolności w duchu, inni jej nie dowierzają, inni wcale jej nie potrzebują, a są i tacy, którzy jej wcale nie spostrzegli. Polska osaczona jest nie tylko przez wrogów zewnętrznych, lecz ma w swych trzewiach niemoc nieuchwytną, jak młode drzewo dopiero co zasadzone w ziemię i przechorowujące swe zakorzenienie się w glebę. Ileż to razy słyszy się pytanie zasadnicze, zadawane na ucho, sekretnym sposobem: – jakaż jest idea moralna Polski wskrzeszonej, jaka jest wewnętrzna racja jej bytu, jakiż jest sok żywota tego od niedawnych lat nowego drzewa pod słońcem?

Pod rozmaitymi osłonami, w najrozmaitszym przebraniu, obłudnie, wykrętnie, przemyślnie, systemem niedomówień i zamilczeń osacza rację bytu Polski wskrzeszonej, a skoro tylko może, usiłuje ją porazić cudzoziemski ideał wypróbowanej, zaskorupiałej przebiegłości sposobów władania masą ludową albo ideał krwawego społecznego przewrotu. Nie chodzi tu o zdecydowanych, zaprzedanych wrogów, lecz o ludzi zaślepionych, ze złą lub dobrą wolą, przez taką czy owaką społeczną doktrynę i opętanych manią uwielbienia dla jednej, jakoby zbawczej i niewątpliwej, formy społecznego ustroju. Ludzie tacy, niezdolni do pracy zgoła nowej, do tworzenia formy nieznanej, mniemani „rewolucjoniści”, a w gruncie rzeczy jałowi konserwatyści, naśladowcy kształtów zastygłych, jakkolwiekby się nazywały, nie mogąc przerobić życia na swoją modłę czasu tej wiosny naszej wolności, popadają w bezmyślny gniew i usiłują zniweczyć sam byt państwowy, aczkolwiek w przebiegłości swej dobrze wiedzą, iż byłoby to początkiem szeregu walk nieskończonych. Skoro bowiem naród ten przez sto kilkadziesiąt lat niewoli nie zginął, lecz się rozrósł i spotężniał w sobie, to już nigdy pod jakąkolwiek dyktaturą zewnętrznego sąsiada nie uleży.

Przeciwko tym usiłowaniom, przeciwko tej nieustannej pracy wysłanników z zewnątrz, którzy marzą o zniszczeniu nowego pracowiska9 mocą obcego narodu albo mocą naśladowania metod zniszczenia, praktykowanych przez obcy naród – praca ducha polskiego, tak wielka w nocy niewoli, a zaskoczona nagłym, oślepiającym słońcem poranka wolności, nie poruszyła jeszcze całego swego ogromu, nie uznała się jeszcze nawet w swoim jestestwie. Stąd pochodzi, iż „rewolucja”, czyli dzieło przemiany potężnej ze złego na dobre, sprawa najzawilsza i najtrudniejsza, umiejętność, z którą tylko dzieło samej wojny równać się może, wymagająca poznania wszystkich sił, warunków, przyczyn i powodów w danym kraju i wśród danego ludu, ażeby nie szerzyć krzywdy, lecz wyważyć z nieistnienia samo dobro, jest własnością i argumentem ludzi naśladujących i powtarzających. Sądzą oni, iż Polska jest tylko państwem, jak inne państwa, albo iż to jest jedynie stara miazga dla ulepienia jakowegoś przyszłego społecznego kształtu. Wrogowie, którym jej byt zawadza, szepcą na wszystkie strony, we wszystkie uszy, iż Polska to ślepa i głucha forma tymczasowej potęgi bogaczy, panów, gnębicieli Rusinów, Żydów i Niemców.

Gdyby to prawdą być miało, to nie położyłoby się w ziemię polską tylu obcych przychodniów, aż do śmierci się bijąc o wolność tej ziemi. Francesco Nullo, Young Blankenheim, Potebnia i Bezkiszkin, Kasper Cięglewicz, Wallisch i tylu innych wiedziało, iż umierają za coś więcej niż za państwową niezależność pewnego narodu. W jasnowidzeniu swym te proste a bohaterskie dusze wiedziały, iż niepodległość tego obszaru ziemi, osadziwszy się w granicach, stanie się doskonałym warsztatem do wytwarzania dóbr duchowych, których dotąd w dorobku cywilizacji nie było. W zakolu tego pracowiska powstaną na pewno formy życia wyższe i doskonalsze niż na wschodniej i zachodniej rubieży. Polska musi wypracować i wypracuje wyższy i doskonalszy ideał życia społecznego niż Rosja komunistyczna, i musi stworzyć cywilizację materialną wyższą niż pracujące Niemcy, gdyż tylko w ten sposób zabezpieczy swą plemienną niepodległość na wieki.

My wszyscy, którzyśmy w dniach niewolniczej młodości schylili się bez wahania do nóg pracującego i cierpiącego człowieka, robotnika gnębionego przez niemoc – mieliżbyśmy dziś opuścić ręce, gdy w nie los włożył szczęście wolności? Czyż zmieniły się nasze dusze? Czy ustało już nasze serce? Czy już oślepły nasze oczy? Czy potęga zasłoniła nam nędzę współbraci? Czy przepych państwa znieczulił nas na widok krzywdy, a szczęk powrotu sławy zagłuszył jęk spracowanego nędzarza?

Wydaje mi się, iż Polska dzisiejsza musi przede wszystkim przeżyć zagadnienie, które nosi nazwę: Jakub Szela. To zagadnienie, jak ostrze dobrze toczonej siekiery, przyłożone jest do korzenia młodego polskiego drzewa. Wciąż, za dnia i po nocy, tajemnicza „ręka” ostrzy brzuśce starej siekiery. Nie wystarczy już dziś bezradnie i bezbożnie modlić się z jękiem o karę na „rękę”. Nie wystarczy pokazywać Jakuba Szeli jako upiora, który się wstydzi krwawych plam na rękach i łachmanach, a usiłuje je myć i prać, aby nie było znać. Nie wystarczy zamiatać krwawych śladów straszliwego mściciela pawimi piórami wiejskich młokosów, a jego tygrysiego pomruku zagłuszać brzmieniem piosenek przychylnych dla ludu, w duszy artystycznej inteligencji zrodzonych. Trzeba wśród wolnego narodu wołać, trzeba krzyczeć, trzeba się dobijać o wielkie, o główne, o najgłębsze prace społeczne, o natychmiastowy czyn, o pełnienie dziś wolną prawicą nieśmiertelnego dzieła hrabiów Wiesiołowskich, Franciszka i Michała – o nasycenie ziemią wszystkich bezrolnych, o nakarmienie głodnych i sprawiedliwość bezwzględną dla każdego człowieka i obywatela. Trzeba takimi powszechnymi poczynaniami wyrwać upiorowi Jakuba Szeli jego krwawą siekierę, a jasną świadomością, niby osinowym kołem, przebić go na zawsze. Wyświecenie zagadnienia Jakuba Szeli nie jest dziełem posępnym, cmentarnym, ponurym, lecz jest poczynaniem radosnym. Wtedy dopiero radość w sercach polskich zakwitnie, gdy się wszyscy, ludzie wolni, zdołamy podkopać pod straszliwą a najwznioślejszą tragedię emisariuszy Towarzystwa Demokratycznego, niosących uwłaszczenie ludowi, których tenże lud siekierą Szeli poraził.

Ruszają się już soki, drzewo nasze zakwita i ujrzymy błogosławione owoce, któreśmy w dniach młodości wyśnili. Mądrymi ogrodnikami tego sadu byli bohaterowie, pobici bronią przemocy: Francesco Nullo i wszyscy jego świetliści towarzysze. Wydobywanie na światło ich mogił nie jest sprawą niepotrzebną, zbyteczną, cmentarną ani ponurą, lecz właśnie radosną, konieczną i niezbędną w tej chwili.

We wczesnej młodości, na ławie szkoły rosyjskiej pisałem był długi poemat pt. Bezkiszkin, wysnuty z klechd domowych, z opowiadań ludzi prostych, z wieści sekretnej naszych lasów kieleckich. Opisywałem rymami dzieje rosyjskiego oficera, który poszedł do naszego powstania, a pojmany w potyczce, tracony był na szubienicy w rynku miasteczka Włoszczowy. Jakaż to radość dzisiaj – szukać dołu niesławy, w który rzucone zostały zwłoki junaka, wydobywać je na słońce chwały i wieńczyć nie nędznymi rymami, lecz nigdy niewiędnącym laurem tych, którzy „żyć będą wiecznie”. Trzeba wszystkie mogiły przychodniów do naszej przegranej wówczas sprawy, kondotierów10 zgubionego w puszczy powstania, prześwietlić latarnią wolności. Radosny skutek zawiera w sobie to podnoszenie umarłych. Okazuje się dzisiaj, że chybioną polityką była chytrość polska, usiłująca omamić wroga, a doskonałą była polityka beznadziejnej walki. Okazuje się dzisiaj, że pakty międzynarodowe zawiera się nie tylko za cenę złota, żelaza, nafty, zboża lub budulcu, lecz właśnie najskuteczniej za cenę wymienną krwi bohaterów, z jednej i drugiej strony wylanej.

Francesco Nullo patrzył na nieśmiertelny legion Adama Mickiewicza – legion, o którym nasi historycy i myśliciele mówili i pisali z drwinami – i poszedł spłacić dług Polsce. Spłacił go zaś uczciwie. A oto dzisiaj, skoro tylko podniesiona została jego ofiara ku powszechnemu uwielbieniu i pokazana czcigodnym robotnikom i górnikom Zagłębia, którzy rzekomo dbają tylko o swój interes klasowy – to robotnicy z Olkusza nocą odrabiają swój dzień pracy, ażeby uczcić bohatera w dniu jego rocznicy, a cała włoska ziemia – niechętnie, rzekomo, względem nas usposobiona, nieprzekupiona naszym węglem – poczuwa się do braterstwa z nami.

Żywa krew Franciszka Nullo wre w kielichu jego ofiary, jakoby w żyłach tętniących, a upojenie braterstwem, które napełniało jego serce, jednoczy oba narody.

Najskromniejszy, najcichszy z poetów, Teofil Lenartowicz, w rapsodii pt. Young Blankenheim, której wersetów ani jeden dyplomata nie raczyłby przecie poważnie traktować, w wieszczym widzeniu, za dni najstraszliwszej niewoli i najprzeciwniejszych horoskopów, te napisał słowa:

Zmilkły wrzaski i zacichły strzały,

Dzień strasznej walki w ciemną wieczność spłynął.

Kiedyś w tym miejscu stanie pomnik chwały

Dla syna Francji, co za Polskę zginął:

Francuz i Polak na tym męża grobie

Wiecznej przyjaźni dłoń podadzą sobie.

I oto niezwyciężony wódz Francji, Ferdynand Foch, podał dłoń wiecznej przyjaźni narodowi naszemu.

Zawalone przez wrogów lub przez naszą własną gnuśność płyną w ciemnościach mroku czyste wody naszej narodowej kultury. Mamy pod nogami czarodziejskie zdroje, o których nikt nie wie i z których nikt nie pije. Oto, na przykład, historia zastępu Włochów, którzy z Franciszkiem Nullo przyszli bić się o naszą wolność, Kapitan Paolo Mazzoleni, Elia Marchetti, Angelo Christofoli, Luigi Testa, Febo Archangeli, Alessandro Venanzio, Giovanni Belotti, Ambrogio Giupponi, Ajace Sacchi, Giuseppe Dilani, Fermo Calderini, Emanuele Maironi – wszyscy z Bergamo, hr. Pietro Laderchi i Francesco Parazza z Faenzy, Carlo Pizzaferri z Mantui, Giacomo i Lucio Meul z Viadany, Ernesto Bendi z Sycylii, Giuseppe Clerici z Como. Jakaż całopalna ofiara może się porównać z ofiarą życia, którą złożył Polsce Luigi Caroli, magnat, bożyszcze kobiet, idący w sybirską drogę w zawszonym kożuchu, śpiący wśród zbrodniarzy na plugawych dylach11 pieresyłuszki12? Cóż mu damy za jego sny o zaalpejskim słońcu, gdy kostniejącymi oczyma patrzał aż do śmierci okrutnej w śniegi pustyni sybirskiej? Nic. Nie wiemy o nim. Nie znamy jego imienia. Przypieczętowaliśmy jego śmierć za naszą wolność głuchością niewiedzy.

Książka, którą czytelnik ma przed oczyma, wydobywa na światło tę garść rycerzy. Skrzętna i zapobiegliwa ręka autorki odnalazła bardzo wiele szczegółów zupełnie nieznanych, czerpiąc je ze źródeł włoskich, ze skarbców rodzinnych i ustnych podań, a ukazując wszystko w świetle umiejętnie roznieconym. Wysuwają się przed nasze oczy ci pracownicy, którzy byliby może „zjadaczami chleba” w swym kraju, lecz go rzucili z dobrej woli, ażeby być budownikami naszej dzisiejszej niepodległości. Cokolwiek wygłosiła mądrość, opierająca wartość i moc żywota społeczeństw jedynie na materialnej podstawie, gdyby stokroć zacieklej niż dziś głoszono, iż nurt życia narodowego przeżytym jest zjawiskiem, wciąż się odnawia moc starej formuły Nieśmiertelnego:

„Kto idzie za wolnością, niech opuści ojczyznę i odważy serce swoje, bo kto opuści ojczyznę, aby bronił wolności z narażeniem życia swego, ten obronił ojczyznę i będzie żył wiecznie”.

Przedruk za: S. Żeromski, Pisma zebrane, t. 26: Publicystyka 1920–1925, oprac. Z.J. Adamczyk, Warszawa 2017, s. 354–363.

9 Pracowisko (daw.) – miejsce, teren pracy [przyp. red.].

10 Kondotier (daw.) – żołnierz najemny.

11 Dyle – belki drewniane [przyp. red.].

12 Pieresyłuszka (ros.) – nazwa budynku, w którym katorżnicy nocowali w drodze na Sybir.

Stefan Żeromski
W odpowiedzi Arcybaszewowi

Powieść pt. Przedwiośnie, którą na jesieni roku ubiegłego ogłosiłem był drukiem, doczekała się w prasie naszej całego szeregu recenzji. Nie o krytykach jednak polskich mej książki – którzy ją czytali – mam tutaj zamiar mówić, korzystając z gościnności na łamach „Echa Warszawskiego”. Chodzi o opinie naszych sąsiadów ze wschodu, którzy tej mojej książki nie czytali, a jedynie na podstawie pewnych właśnie okrzyków publicystycznych polskich wydają swe okrzyki. Jedne z tych głosów rosyjskich pomawiają mnie o to, iż w powieści pt. Przedwiośnie wychwalam komunizm rosyjski, a inne, jak List otwarty pisarza rosyjskiego Arcybaszewa, utrzymują, iż jako skrajny szowinista polski z nienawiści do Rosji i Rosjan w ogóle – poważyłem się poetę narodowego Puszkina nazwać „tylko pornografem”. Przyparty, jak to mówią, do muru, muszę tu zająć uwagę publiczną krótkim wyjaśnieniem, dzieląc je na dwa punkty.

1) Życzliwe osoby nadesłały mi (za co składam im na tym miejscu uprzejme podziękowanie) wycinki z sowieckiego pisma „Prawda”, traktujące o powieści Przedwiośnie. Jeden z tych artykułów, pisany przez L. Domskiego pt. Komunizm w Polsce wzrasta, ogłasza, iż „wielką sensację sprawił (w Polsce) zwrot pisarza S. Żeromskiego. Ostatnia jego powieść pt. Przedwiośnie jest wyraźną pochwałą komunizmu i rewolucji proletariackiej. Powieść ta jest wcieleniem agitacji komunistycznej w kraju, gdzie nie wolno szerzyć literatury komunistycznej”.

W drugim artykule pt. Znamienny zwrot autor R. Arskij w zakończeniu długiego bałamutnego artykułu o mej działalności literackiej donosi, iż oto „jeden z bardzo wybitnych i utalentowanych pisarzy polskich wyraża nie tylko sympatie swe dla komunizmu, ale i wzywa na tę drogę. Samo przez się rozumie się, iż należy jak najprędzej przełożyć tę książkę na język rosyjski i obznajmić robotników z nowym utworem Żeromskiego, społecznika i piewcy rewolucji”.

W istocie, nie tyle ze względów na obznajmienie robotników, lecz raczej autorów artykułów tego rodzaju, jak przytoczone wyżej, należałoby przełożyć tę powieść na język rosyjski. Zanim to nastąpi i zanim rzecz sama się wyjaśni, oświadczam krótko, iż nigdy nie byłem zwolennikiem rewolucji, czyli mordowania ludzi przez ludzi z racji rzeczy, dóbr i pieniędzy – we wszystkich swych pismach, a w Przedwiośniu najdobitniej, potępiałem rzezie i kaźnie bolszewickie. Nikogo nie wzywałem na drogę komunizmu, lecz za pomocą tego utworu literackiego usiłowałem, o ile to jest możliwe, zabiec drogę komunizmowi, ostrzec, przerazić, odstraszyć. Chciałem, jak to zaznaczył jeden z czujnych krytyków polskich, a człowiek serca – „uderzyć w sumienie polskie”, wezwać do stworzenia wielkich, wzniosłych, najczyściej polskich, z ducha naszego wyrastających idei, dokoła których skupiłaby się zwartym obozem młodzież, dziś pchająca się do więzień, ażeby w nich gnić i cierpieć za obcy komunizm. Nie zrozumiano mej przypowieści. Nie uderzyłem w sumienie, lecz tu i tam trafiłem w brzuch, tu i tam w serce poczciwe, niewiedzące, zaślepione. Nie zrozumiano ohydy, okropności, tragedii pochodu na Belweder – sceny, przy której pisaniu serce mi się łamało. Koroną moich usiłowań stały się pochwalne artykuły w pismach moskiewskich, głoszące, iż przyłączyłem się do komunistów, po prostu i bez namysłu, jakbym się oto zapisał do cyklistów albo esperantystów.

Nie, panowie władcy Moskwy i panowie sympatycy władców Moskwy. Sprawa „nie ma tak dobrze”. Zawsze, wciąż, dawniej i teraz mówię to samo, iż tutaj w Polsce musimy wypracować, stworzyć, wydźwignąć, wdrożyć w życie idee, które by przewyższyły moskiewskie, które by dały naprawdę i w sposób mądry ziemię i dom bezrolnym i bezdomnym, które by wydźwignęły naszą świętą, wywalczoną ojczyznę na wyżynę świata, gdzie jest jej miejsce.

2) W nr. 52 gazety rosyjskiej wychodzącej w Warszawie pt. „Za Swobodu” znajduje się artykuł M.P. Arcybaszewa pt. List otwarty do P. Żeromskiego. We dwu długich kolumnach druku znakomity pisarz rosyjski, Arcybaszew, omawia wyrażenie z mej powieści pt. Przedwiośnie – brzmiące w ten sposób: „Budował wraz z innymi skrytki w skalnych pieczarach, w labiryncie starych murów w celu przechowywania zakazanych książek, nieprzyzwoitych wierszy Puszkina i innych pornografów”.

P[an] M.P. Arcybaszew zaznacza na początku swego Listu, iż nie mógł jeszcze czytać mego utworu pt. Przedwiośnie, gdyż nie posiada na tyle znajomości języka polskiego. Zdanie przytoczone wyżej wyrwane zostało z całości utworu, a przetłumaczone przez kogoś na język rosyjski boleśnie dotknęło rosyjskiego pisarza, a nawet ma stanowić obrazę dla całej rosyjskiej literatury.

Muszę tedy rzecz wyjaśnić. W pierwszej części powieści pt. Przedwiośnie opisuję młodość gimnazjalną mego bohatera Cezarego Baryki w dalekim mieście Baku. Przytaczam tam najrozmaitsze dowody jego rozpuszczenia się, łobuzerii, ulicznikostwa i braku jakiejkolwiek opieki moralnej. Dla odmalowania tej sprawy – źle czy dobrze, to do rzeczy nie należy – musiałem stanąć niejako na stanowisku tego młokosa. Przytaczam tedy jego rozmaite uczucia, poglądy, myśli, wyrażenia, sprawki i awantury, patrząc na świat i życie jego oczyma i przemawiając jego językiem. To jednak, co myśli, mówi i czyni Cezary Baryka, to nie są moje myśli istotne, choć ja je wymyśliłem i tej fikcyjnej figurze podsunąłem. Na przykład, stojąc w porcie z matką i patrząc na uchodźców z Rosji, młody Baryka formułuje sobie w myśli wyrok nieubłagany na nich. Ja wymyśliłem to sformułowanie i przypisałem je wymyślonej przeze mnie osobie, ale nie jest to formuła moja, lecz jego, o ludziach uciekających z Rosji. To samo z tym nieszczęsnym wyrażeniem, które p. M.P. Arcybaszewa tak zabolało. Puszkin pisał utwory swawolne nie dla celów artystycznych, lecz dla samej swawoli młodzieńczej, czyli utwory tak zwane pornograficzne. Sam p. M.P. Arcybaszew przyznaje, iż Puszkin w młodości swej napisał „kilka kpiarskich i nieprzyzwoitych utworów”. Utwory te dostawały się do rąk młodzieży gimnazjalnej i były właśnie specjalnie poszukiwane i adorowane przez niedorostków. Nie utwory wielkiej i nieprzemijającej piękności, lecz nade wszystko owe swawolne i nieprzyzwoite. Otóż dla mego bohatera, w tym specjalnie okresie jego życia – Puszkin był autorem przede wszystkim rzeczy „kpiarskich i nieprzyzwoitych”, które Baryka wraz z kolegami w skałach i dziurach przechowywał, nie dla ich piękności poetyckich, lecz dla ich walorów pornograficznych. Jako autora tych właśnie wierszy bohater mój cenił wysoko Puszkina oraz innych bardzo nędznych pornografów, autorów scen czy wierszy. Lecz to nie dla mnie, lecz dla mego bohatera, i to w tym tylko okresie jego życia, Puszkin był „pornografem”.

Ja i mój bohater – to są dwie różne postaci… Jeżeli mój bohater zostaje komunistą albo nazywa Puszkina w swych mniemaniach „pornografem” – to nie znaczy, ażebym ja, autor powieści, zostawał eo ipso13 komunistą albo mniemał o Puszkinie, iż jest to „tylko pornograf”. Gdyby autorów pism literackich w sposób tak prosty i niewybredny, a bezapelacyjny utożsamiać z ich bohaterami, to literatura piękna musiałaby szybko ustać, gdyż autorzy pomaszerowaliby do kryminału za złodziejstwo, rozboje, włamania, oszustwa, kazirodztwa, rozwiązłość itd. Takie utożsamiania wciąż się jednak praktykują. Zdziwiło mnie, iż znakomity pisarz, p. M.P. Arcybaszew, nie znając mego utworu, z racji jednego właściwie zdania podniósł przeciwko mnie tyle zarzutów. Uczynił to w sposób dosyć bezceremonialny, jakby, zamiast wyjaśnienia, trzeba było zaraz wywlekać z płotu żerdź, tą żerdzią zamierzać się na mnie i wywijać mi żerdzią nad głową.

Per longum et latum14 pan Arcybaszew udawadnia mi w swym Liście otwartym, kto to jest Puszkin, jakie zajmuje miejsce w literaturze, oraz domyśla się, iż ja, jako zaciekły szowinista, widzę w wielkim poecie „tylko pornografa” itd. Kim jest Puszkin, wiem bardzo dobrze ze szkoły rosyjskiej i z czytania utworów tego poety poza szkołą. Oddaję mu wszelkie honory jako świetnemu twórcy wśród rzeszy Słowian. Wiem może nawet więcej niż p. M.P. Arcybaszew, choćby po przeczytaniu znakomitego dzieła Jana Kucharzewskiego pt. Od białego do czerwonego caratu. Wywody rosyjskiego pisarza nic mi nowego nie powiedziały.

Jeżeliby jednak wywody, które tutaj przytoczyłem, nie przekonały naszego szanownego gościa, emigranta z Bolszewii, p. M.P. Arcybaszewa, jeżeliby on wciąż czuł się niemile dotkniętym wyrażeniem znalezionym w mej powieści, a formułującym pogląd mego bohatera, Cezarego Baryki, w pewnym okresie jego życia na pewne utwory Puszkina, to z całą gotowością, przez głęboki szacunek dla p. Arcybaszewa i przez pietyzm dla istotnie wielkich utworów Puszkina, gotów jestem w następnym wydaniu powieści, o ile się ukaże, zmienić to wyrażenie na inne, oraz w przekładach, o ile się ukażą, uczynić to samo.

[25 lutego 1925]

Przedruk za: S. Żeromski, Pisma zebrane, t. 26: Publicystyka 1920–1925, oprac. Z.J. Adamczyk, Warszawa 2017, s. 491–497.

13 Eo ipso (łac.) – tym samym [przyp. red.].

14 Per longum et latum (łac.) – długo i obszernie [przyp. red.].

Zdzisław Jerzy Adamczyk
Trzy ciągi dalsze Przedwiośnia (fragmenty)

W okresie polemik wokół Przedwiośnia w roku 1925 niektórzy dziennikarze utrzymywali, iż Żeromski nosi się z myślą napisania dalszego ciągu powieści o Cezarym Baryce. Ta druga część dylogii miała nosić tytuł Wiosna i miała przedstawiać bardziej optymistyczny, bardziej krzepiący obraz życia w Polsce.

Nie o takim ciągu dalszym Przedwiośnia będzie w tym artykule mowa. Mowa będzie o tym, jak Przedwiośnie oderwało się od autora i zaczęło samodzielne życie, jak dyskusje i polemiki wokół powieści wpłynęły na niektóre zachowania i decyzje Żeromskiego. Mowa będzie także o niezwykłej, nieznanej, zmienionej wersji tekstu powieściowego, o pewnym wydaniu Przedwiośnia, które także jest – jak się wydaje – efektem wspominanych sporów i polemik.

***

Od grudnia 1924 roku, kiedy Przedwiośnie trafiło do księgarń, do śmierci Żeromskiego w listopadzie roku następnego, a więc w ciągu jedenastu miesięcy polskie dzienniki i czasopisma zamieściły ponad sto recenzji, artykułów polemicznych i notatek o Przedwiośniu. Opinie były i pochwalne (niekiedy wręcz entuzjastyczne) i krytyczne. Pochwalnych było nawet trochę więcej, ale uwagę opinii przykuwały raczej sądy krytyczne, formułowane często w sposób krańcowy, napastliwy, wręcz obelżywy. Przedmiotem ataków stała się głównie ideowa, polityczna wymowa powieści, jednakże krytyczne oceny odnosiły się także do spraw innych. Zarzucano na przykład Przedwiośniu niemoralność, a nawet pornografię.

Podstawą zarzutów było to, iż w powieści Baryka uwikłany jest w erotyczny związek aż z trzema kobietami: łączy go burzliwy romans z sąsiadką, wdową Laurą Kościeniecką; obcałowuje pannę Karolinę Szarłatowiczównę, gdy tylko nadarza się sposobność; staje się przyczyną jej śmierci, gdy śmiertelnie zakochana w nim Wanda Okszyńska postanawia otruć rywalkę. I nigdzie w powieści nie jest wyraźnie powiedziane, że tak postępować nie należy, że takie postępowanie jest naganne i niemoralne. Cezaremu mówi o tym wyraźnie jedynie ksiądz Anastazy, ale to przecież tylko postać literacka, a więc twór pozbawiony autorytetu. Narrator – czego mogli oczekiwać czytelnicy przyzwyczajeni do powieści wcześniejszych – nie potępia młodego szaławiły. Nie dosyć tego. W tekście Przedwiośnia znalazł się przypisek autora (słynny przypisek!) wymierzony w pruderię krytyki i czytelników, przypisek, który w chwili wydania powieści wywołał pewne poruszenie wśród czytelników i ich – zróżnicowane, naturalnie – reakcje.

Przypomnijmy. Opowiadając o pierwszej miłosnej schadzce Cezarego z Laurą, narrator doprowadza bohaterów do sytuacji, gdy wreszcie mogą być z sobą, gdy wreszcie nikt i nic już im nie przeszkadza.

Wtedy dwa obnażone ramiona ujęły jego kędzierzawą głowę i odwróciły ją od okna. Śmiech radości zabrzmiał. Cezary stoczył się z podwyższenia przy oknie w objęcia czystego szczęścia.

Te zdania zamykają relację o miłosnym spotkaniu Cezarego i Laury, ale nie zamykają rozdziału. Następuje po nich wspominany przypisek, w którym autor prowokacyjnie wyznaje, iż „głęboki szacunek wobec pruderii czytelnika(-czki), a nade wszystko czołobitność wobec superpruderii krytyka nie pozwala na przytoczenie szczegółów i perypetii tego wieczora, które się dokonały w zamkniętym na klucz pokoju pani Laury”.

Wątek miłosny w fabule Przedwiośnia, a także cytowany przypisek sprowadziły na powieść i autora zarzuty: że została tutaj znieważona polska kobieta, że bohaterki tej powieści są odrażające, a sam utwór demoralizuje i może mieć szkodliwy wpływ na młodych czytelników. W formułowaniu takich zarzutów nie było nawet nic szczególnego, niezwykły był natomiast ich ton, skala pretensji czy wręcz nienawiści, jaką przy tej okazji wylano na Żeromskiego. Warto na ten ton zwrócić uwagę, nie mógł on przecież nie wywrzeć wpływu ma stosunek autora do sporów wokół jego powieści.

Wspomniane zarzuty najdobitniej chyba wyraził Franciszek Ksawery Pusłowski w krakowskim chrześcijańsko-demokratycznym „Głosie Narodu”, który krytycznie oceniając całą powieść, szczególną uwagę poświęcał także wątkowi miłosnemu. Pusłowski porównywał Przedwiośnie z Anną Kareniną Lwa Tołstoja i doszedł do następującego wniosku:

W pismach genialnego Rosjanina błąka się religijna tęsknota narodu sprowadzonego na manowce przez odszczepieństwo od epoki Chrystusowego Kościoła. W całym zaś waszym Żeromskim nie ma śladu Boga. Lew Tołstoj ma smak wielkiego pana, gdy maluje śmiało namiętność dusz na próżno szukających niemożliwego urzeczywistnienia w grzechu. Was nie razi chamstwo uczuć, bezwstydna lubieżność i ruja bydlęcych bipedów15, ulubiony temat pana Żeromskiego. Ta sama przepaść niezmierzona dzieli Annę Kareninę od Laury Kościenieckiej co pana Żeromskiego od hrabiego Tołstoja. […] Odczytajcie sobie genialny opis upadku Anny Kareniny. […] Potem powąchajcie cuchnącą kloakę Przedwiośnia, obrzydliwy dialog, po którym »Cezary stoczył się w objęcia czystego szczęścia«. Na zakończenie szczyt ordynarności, przypisek samego autora: […]

Jakież to szczegóły szanujący się literat byłby chciał dalej opisywać?

I autora takiego baciarstwa16 literackiego umieszcza się w prytaneum17 Zamku Warszawskiego! Zaprawdę upadliśmy nisko18.

Ten wątek zarzutów o niemoralność, jakkolwiek barwny i trochę sensacyjny, po pewnym czasie znalazł się jednak jakby na marginesie, a w każdym razie na drugim planie polemik wokół Przedwiośnia. Na plan pierwszy sporów i dyskusji wysunęła się, jak już wcześniej było powiedziane, kwestia wymowy politycznej powieści, obrazu życia w niepodległej Polsce, oceny władz państwowych. Szczególnie gwałtownie Żeromski był atakowany za to, że w scenie komunistycznego zebrania przytoczył fragmenty nielegalnych publikacji komunistycznych.

Jak wiadomo, w tekście Przedwiośnia, w scenie przedstawiającej przebieg komunistycznego zebrania, scenie – przypomnijmy – szczególnie ważnej dla ideowej biografii Cezarego Baryki, Żeromski wykorzystał dwa nielegalne druki: stenogram z tzw. świętojurskiego procesu komunistów we Lwowie, wydany w roku 1923 przez A. Hołówkę19, oraz tekst apelu Przeciwko białemu terrorowi w Polsce, podpisany przez stu lewicowych działaczy społecznych i kolportowany – po konfiskacie w kryptokomunistycznej „Kulturze Robotniczej” – w formie interpretacji poselskiej20. Fragmenty stenogramu Hołówki wykorzystał (nieznacznie przetwarzając autentyczne przemówienia) do skonstruowania wystąpień dwu pierwszych komunistycznych mówców. Fragmenty apelu w sprawie białego terroru przepisał miejscami dosłownie i włożył w usta trzeciego z mówców, „towarzysza Mirosława”. Powtórzył podawane w apelu fakty świadczące o nadużyciach polskiej policji, o znęcaniu się nad więźniami politycznymi, powtórzył autentyczne nazwiska więźniów i policjantów.

Wiele takich nielegalnych druków przysyłano Żeromskiemu przez pocztę. Te dwa wykorzystał w tekście Przedwiośnia. Stało się to podstawą zarzutów, że powieść upowszechnia szkalujące władze polskie teksty, które zostały skonfiskowane przez cenzurę państwową, że niezależnie od swych intencji Żeromski przyłączył się do chóru tych, którzy zniesławiają Polskę w świecie.

Natomiast pisma komunistyczne, głównie moskiewska „Prawda”, ogłaszały z tryumfem, że wybitny pisarz polski, Stefan Żeromski, dokonał znamiennego zwrotu ideowego, że przejrzał na oczy i zdecydował się poprzeć program partii komunistycznej. W związku z tym w Związku Radzieckim przygotowywano sześć (niezależnych od siebie) tłumaczeń i sześć wydań Przedwiośnia po rosyjsku.

W takiej sytuacji Żeromski zdecydował się, po raz pierwszy w życiu, wyłożyć – otwarcie i wprost – swoje rozumienie własnego utworu, intencje, jakie przyświecały mu, gdy pisał Przedwiośnie. W końcu lutego 1925 roku w „Echu Warszawskim” wydrukował głośny artykuł pt. W odpowiedzi Arcybaszewowi i innym. […]

Ten artykuł Żeromskiego był efektem polemik i dyskusji wokół Przedwiośnia. Był to pierwszy „ciąg dalszy” Przedwiośnia. Pierwszy, ale przecież nie ostatni.

Następny „ciąg dalszy” z polemikami wokół Przedwiośnia miał związek mniej bezpośredni.

W roku 1924 i 1925 w prasie zagranicznej, zwłaszcza lewicowej, ukazywały się (zapewne z inspiracji partii komunistycznych) publikacje piętnujące nadużycia władzy i terror policyjny w Polsce. Oskarżenia takie nasiliły się w roku 1925, zwłaszcza po tym, jak w marcu przodownik policji Józef Muraszko w pobliżu granicy radzieckiej – na oczach licznego konwoju policyjnego – zastrzelił zakutych w kajdanki Walerego Bagińskiego i Antoniego Wieczorkiewicza, którzy mieli być wymienieni na więźniów politycznych ze Związku Radzieckiego, a następnie w sierpniu, po tym, jak zostały wykonane wyroki śmierci na Władysławie Hibnerze, Władysławie Kniewskim, Henryku Rutkowskim i Naftalim Botwinie. Doszło nawet do tego, że pod koniec sierpnia grupa lewicowych pisarzy francuskich ogłosiła protest przeciwko „białemu terrorowi” w Polsce.

Temat był gorący. Nie tylko niechętni Żeromskiemu, ale także życzliwi mu recenzenci zwracali uwagę na możliwość wykorzystania Przedwiośnia w kampaniach propagandowych przeciw Polsce. Wyraźnie pisał o tym Zdzisław Dębicki w „Kurierze Warszawskim”:

To, co w książce powiedziane jest przez usta komunisty o więzieniach polskich, przetłumaczone na język obcy, stać się może bardzo łatwo oskarżeniem Polski, bo autor tego oskarżenia nie odparł21.

W prasie związanej z narodową demokracją i chrześcijańską demokracją obawy takie formułowano w atmosferze histerii.

Na początku czerwca ukazała się pełna oskarżeń i inwektyw broszura lwowskiego dziennikarza endeckiego pt. Saltomortale wielkiego pisarza. List otwarty do Stefana Żeromskiego z powodu „Przedwiośnia”. Autor twierdził, iż Żeromski swą powieścią oddał przysługę jedynie Żydom i komunistom; domagał się, by z następnych wydań Przedwiośnia usunięte zostały „wszelkie nieprawdziwe kalumnie o rzekomych okrucieństwach” policji22.

W dniu 16 czerwca 1925 roku odbyło się w Krakowie zebranie miejscowego Związku Inteligencji Polskiej. Prezes związku Karol Hubert Rostworowski wygłosił na owym zebraniu entuzjastyczny odczyt o faszyzmie, ale głównym tematem dyskusji stało się Przedwiośnie. Wspominany wcześniej krakowski chadecki dziennik „Głos Narodu” tak relacjonował fragment tej dyskusji:

Po wykładzie K.H. Rostworowskiego wystąpił z namiętnym oskarżeniem antypaństwowego czynu Żeromskiego F.K. Pusłowski, zapytujący, czy odtąd warto mu będzie tracić czas na towarzyszenie delegatom Ligi Narodów do więzień w Krakowie i Wiśniczu i bronić Polskę od oszczerstw międzynarodowej prasy żydowskiej oskarżającej policję polską o torturowanie więźniów, gdy Warszawa dopuszcza do odznaczenia Wielką Wstęgą „Polonia Restituta” oszczercę polskich rządów i polskiej policji23.

Tego rodzaju zarzuty i pretensje, formułowane na różne sposoby, powtarzały się; nie mogło to nie wywrzeć na autorze wrażenia.

Zarzuty i pretensje wysuwali nie tylko dziennikarze. W marcu 1925 roku do Żeromskiego napisał komisarz policji we Lwowie Leon Kajdan, który poczuł się skrzywdzony i zniesławiony fragmentem tekstu powieści.

Wypada przypomnieć, iż w trakcie przemówienia „towarzysza Mirosława” w scenie komunistycznego zebrania w Przedwiośniu pojawiają się i takie zdania przepisane przez Żeromskiego z apelu Przeciw białemu terrorowi w Polsce:

Zeznania wymusza się za pomocą bicia i tortur średniowiecznych. Więźniów bada się prądem elektrycznym. Rozebranego do naga Nykyfora Bortniczuka badał prądem elektrycznym komisarz Kajdan…

W tym fragmencie autentyczne były nazwiska i więźnia, i policjanta. W związku ze skargami Bortniczuka toczyło się nawet postępowanie wyjaśniające wobec Kajdana.

W zbiorach Moniki Żeromskiej zachowały się dwa listy Kajdana do Żeromskiego. Żaden list Żeromskiego do Kajdana nie zachował się.

W dniu 23 lutego 1925 roku komisarz Kajdan napisał w swym liście:

Nazywam się Leon Kajdan, jestem wyższym funkcjonariuszem policji państwowej i kierownikiem Ekspozytury policji politycznej we Lwowie, do której należą sprawy zbrodni, skierowane przeciw całości Państwa.

Gdyby Pan nie wymienił mnie po nazwisku, nie miałbym najmniejszej podstawy do żądania zadośćuczynienia, gdyż wymierzonego przeciw mej osobie zarzutu nie odniósłbym nigdy do siebie. Wiem, że nie ma drugiego funkcjonariusza policyjnego, który by się nazywał Kajdan. Zarzut więc dotyczy wyłącznie mojej osoby.

Wszelkie opowiadania, że mam się znęcać nad więźniami, wymuszać na nich zeznania – są nieprawdziwe i zmyślone w celu skuteczniejszej obrony wobec sądów i zohydzenia pracowników policyjnych. […]

Przyjmij, Czcigodny Panie, do wiadomości, że istniał komunista Nikifor Bortniczuk, że w aresztach policyjnych lwowskich był przytrzymany, że jednak ja wówczas nie byłem kierownikiem tego działu, tylko inny komisarz policji. Nie miałem w ogóle żadnej styczności z Bortniczukiem, a gdy mimo to w prasie ruskiej i interpelacji sejmowej zarzucono, jakobym to ja znęcał się nad Bortniczukiem, sąd okręgowy karny we Lwowie do liczby nr 1889/24 wdrożył przeciw mnie dochodzenia karne, które wykazały zupełną bezpodstawność zarzutów”.

Żeromski odpowiedział na ten list, ale owa odpowiedź nie zachowała się. Jej sensu można się domyślać na podstawie drugiego listu Kajdana do Żeromskiego, datowanego 23 marca 1925. Wynika z niego, iż Żeromski nie przyjmował tak łatwo zapewnień Kajdana, iż nie dawał im wiary; pisał do Kajdana, że miłość ku Polsce wyśnionej przez męczenników, a obecnie zohydzanej przez takich ludzi, jakich opisuje apel Przeciw białemu terrorowi, skłoniła go do publicznego zabrania głosu i napiętnowania nadużyć. Wacław Naake-Nakęski, który czytał list Żeromskiego do Kajdana, tak napisał na ten temat w przywoływanej już tutaj broszurze Saltomortale wielkiego pisarza:

Zrobiłeś Pan […] wielką krzywdę urzędnikowi policji polskiej, jednemu ze zdolniejszych i energiczniejszych komisarzy. Czytałem jego list w tej sprawie do Pana, w którym, tytułując Cię „Czcigodnym Panem”, w sposób grzeczny wytyka Ci ten błąd i zapytuje, w jaki sposób dać mu możesz zadośćuczynienie. Czytałem odpowiedź Twoją bardzo długą, niesmaczną i zgryźliwą, w której nie tylko nie udzielasz mu żadnej satysfakcji, nie przepraszasz za krzywdę wyrządzoną i gruby nietakt ze stanowiska obywatelskiego, ale dajesz mu wyraźnie do zrozumienia, że uważasz go za zdolnego do większych znacznie okrucieństw nad więźniami aniżeli te, co w krótkiej wzmiance o nim w książce uczyniłeś.

Stanowisko Żeromskiego, jego nieufność wobec zapewnień komisarza Kajdana, jego wewnętrzny opór wobec ataków prawicowej prasy miały swoje źródło także w tym, że i po wydaniu Przedwiośnia, a może nawet szczególnie wówczas, docierały doń następne druki, odezwy i listy otwarte zawierające informacje o prześladowaniu komunistów i działaczy mniejszości narodowych, zwłaszcza Ukraińców. W zbiorach Moniki Żeromskiej znajdują się liczne listy, telegramy i ulotki tego rodzaju. Międzynarodowa Organizacja Pomocy Rewolucjonistom przysyła Żeromskiemu kolejny list otwarty więźniów politycznych z powodu Przedwiośnia, a później w telegramie z Moskwy prosi o interwencję w obronie skazanych na śmierć Hibnera, Kniewskiego i Rutkowskiego. Związek Ukrainek ze Lwowa przysyła materiały sądowe odnoszące się do śmierci lwowskiej komunistki Olgi Besarabowej. I tak dalej, i tak dalej.

Przez długi czas Żeromski mężnie znosił takie naciski i ataki, jednak po pewnym czasie ustępuje, wycofuje się. Być może miała na to wpływ jego długotrwała choroba, trwająca od kwietnia do sierpnia 1925 roku i ograniczająca możność działania, ale miały zapewne wpływ także powtarzające się zarzuty wykorzystywania Przedwiośnia w kampanii oszczerstw przeciwko Polsce.

Jak już było powiedziane wcześniej, w końcu sierpnia 1925 roku, po wykonaniu wyroku śmierci na Hibnerze, Kniewskim i Rutkowskim, grupa pisarzy francuskich ogłosiła protest przeciwko „białemu terrorowi” w Polsce. Pisała o tym proteście prasa zagraniczna, pisała także polska. Dopiero po paru tygodniach polscy pisarze przygotowali odpowiedź, była to jednak odpowiedź nie środowiska literackiego, nie większej czy mniejszej grupy twórców, lecz kierownictw polskich organizacji i związków literackich: Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy, Zrzeszenia Związków Literackich, Związku Zawodowego Literatów Polskich, Związku Autorów Dramatycznych i Polskiego Klubu Literackiego (Pen Clubu). Inicjatorami byli chyba Wacław Sieroszewski i Jan Lorentowicz. W dniu 17 września Lorentowicz przysłał Żeromskiemu przygotowany tekst owej odpowiedzi i prosił go, by w imieniu Pen Clubu podpisał się pod nią.

Większość naszego społeczeństwa – głosił tekst odpowiedzi – jest przeciwna karze śmierci, ale skoro ona istnieje jeszcze w kodeksach, nad których zmianą pracujemy, sądy, starając się stosować ją jak najrzadziej, czynią to, rzecz prosta, w wypadku szczególnie okrutnego morderstwa. Wyroki wszelkie są utrudnione niezmiernie jeszcze dlatego, że zbrodnie dokonywane są pod pokrywką ideowych rzekomo haseł. Gdybyście sobie zadali choć trochę trudu, aby poznać istotne położenie rzeczy, nie podpisalibyście waszego niesłusznego protestu. Dowiedzielibyście się, że w Polsce, choć istnieją jak i gdzie indziej walki partyjne, nikogo za przekonania się nie prześladuje, lecz jedynie za czyny zbrodnicze i nieprawe. Dowiedzielibyście się także, że chociaż zaprowadzono u nas przejściowe sądy o skróconym przebiegu procedury, to jednak stosowane są one w bardzo rzadkich wypadkach. Właśnie takim rzadkim wypadkiem była sprawa Hibnera, Kniewskiego i Rutkowskiego, których bronicie, a którzy zachowali się tak, że w Ameryce, a może i we Francji, tłum rozszarpałby ich zaraz na miejscu24.

Odpowiedź pisarzy polskich stanowiła bezkrytyczną i bezwarunkową obronę władz polskich, polskiej policji i polskiego aparatu sprawiedliwości, wyrastała z innej zupełnie postawy wobec państwa, z innej, jeśli można tak powiedzieć, postawy obywatelskiej niż ta postawa obywatelska, z której wyrosło Przedwiośnie. Żeromski odpowiedź tę podpisał. To był drugi „ciąg dalszy” Przedwiośnia.

Trzeci „ciąg dalszy” ma charakter wydawniczo-tekstologiczny.

W roku 1925, a w każdym razie z datą 1925 roku na okładce, ukazały się cztery nakłady Przedwiośnia – po pięć tysięcy egzemplarzy każdy. Łatwo je można było rozróżnić, gdyż na odwrocie karty tytułowej umieszczona była odpowiednia formuła: „Wydanie pierwsze tłoczone w drukarni W.L. Anczyca w Krakowie na bezdrzewnym papierze mirkowskim”, „Wydanie drugie tłoczone…” itd. Niezależnie od tego oznaczenia – w ramach każdego z czterech wydań – egzemplarze Przedwiośnia posiadały własny numer od 1 do 5000, odbity numeratorem także na odwrocie karty tytułowej. Egzemplarze kolejnych nakładów miały 383 strony druku i tekstem prawie się od siebie nie różniły. Odbijane były z tych samych matryc drukarskich; drobne zmiany polegały na usunięciu zauważonych błędów druku.

Część nakładu wydania trzeciego (na przykład egzemplarze nr 000004 i 004191) różni się jednak od reszty – i to bardzo znacznie. Książka ma nie 383, lecz 378 stron druku, gdyż tekst został okrojony. Aż do relacji z zebrania komunistycznego (do strony 350) tekst Przedwiośnia w tej edycji nie różni się od reszty; odbity jest z tych samych matryc, z których drukowano wydania wcześniejsze. Zmiany dotyczą sceny komunistycznego zebrania. Usunięte zostało całe przemówienie „towarzysza Mirosława” – to kontrowersyjne przemówienie, które zawierało oskarżenie władz policyjnych i administracyjnych o nadużycia i torturowanie więźniów, a powtórzone zostało za apelem Przeciwko białemu terrorowi w Polsce. W dalszych partiach tekstu powieściowego skreślone zostały pojedyncze zdania, te zdania, które do owego przemówienia jakoś nawiązywały. Nie pojawiły się żadne zmiany stylistyczne, jakieś nowe określenia, jakieś łagodzenie tonu. Zostały tylko skreślone fragmenty tekstu, jak gdyby to ręka inna niż autorska owej operacji dokonywała.

Nie całe wydanie trzecie przyniosło taką okrojoną wersję tekstu, a tylko jego część - nawet nie wiadomo jak znaczna. Większość znanych egzemplarzy trzeciego nakładu liczy 383 strony druku. Także wydanie czwarte (z roku 1925) jest znowu pełne, ma 383 strony.

Nie udało się ustalić, kiedy dokładnie w roku 1925 drukowany był trzeci nakład Przedwiośnia, nie wiadomo zatem, kiedy została przeprowadzona operacja wykreśleń; najprawdopodobniej dokonywano jej latem, być może w czasie choroby autora, ale pewności mieć nie można.

Z pewnością była to decyzja nagła (zrealizowana w trakcie druku wydania trzeciego, a więc w trakcie procesu produkcyjnego), pośpieszna (świadczy o tym charakter zmian) i podjęta, a na pewno zaaprobowana przez autora. Być może nawet nie sam Żeromski dokonywał zmian, lecz uczynił to, z jego upoważnienia, ktoś inny. Być może wydawca. Jednak autor musiał na tę zmianę zezwolić. Nikt bowiem nie odważyłby się na tak poważne zmiany w tekście bez wyraźnego upoważnienia ze strony autora.

Powody tej decyzji mogły być takie same jak przy podpisaniu odpowiedzi na protest pisarzy francuskich. Być może nawet między podpisaniem przez Żeromskiego odpowiedzi i zmianami w tekście Przedwiośnia istnieje związek. Bo jeśli Żeromski umieścił swoje nazwisko pod listem polskich literatów, biorącym w obronę polski aparat policyjno-państwowy, to czy mógł pozostawić w powieści tak poważne oskarżenia komunistów pod adresem tego aparatu?

Ta sprawa pozostaje ciągle w kręgu domysłów i przypuszczeń, wśród znaków zapytania. Bo przecież w wydaniu czwartym – i we wszystkich wydaniach w księgarni Jakuba Mortkowicza po śmierci Żeromskiego – znowu pojawiał się tekst pełny, przywracający poprzednie wykreślenia.

Kto te wykreślenia przywrócił? Kiedy? Jaka była ostatnia wola autora w stosunku do tekstu Przedwiośnia? Zapewne przywrócił lub polecił przywrócić wykreślenia Żeromski, zapewne ostatnia jego woła była taka, by tekst powieści istniał w wersji poprzedzającej wykreślenia. Zapewne. Pewności jednak chyba mieć nie można i nigdy jej zapewne nie będzie.

Przedruk za: Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 137–146.

15 Bipedy – organizmy poruszające się na dwóch nogach [przyp. red.].

16 Baciarstwo (od galic. baciar) – łobuz, włóczęga [przyp. red.].

17 Prytaneurm (od gr. prytanejon) – budynek, w którym urzędowały najwyższe władze państw-miast greckich [przyp. red.].

18 F.K. Pusłowski, Przez-czas Żeromskiego, „Głos Narodu” 1925, nr 206.

19 Zob. Proces komunistów we Lwowie (sprawa świętojurska). Sprawozdanie stenograficzne, Warszawa 1958, s. 15–17.

20 Zob. Pod rządami bezprawia i terroru. Konstytucje, sejmy i wybory w Polsce przedwrześniowej. Materiały i dokumenty, oprac. J. Litwin, F. Kalicka, M. Minkowski, Warszawa 1952, s. 45–50.

21 Z. D[ębicki], Na marginesach „Przedwiośnia”, „Kurier Warszawski” 1925, nr 58.

22 W. Naake-Nakęski, Saltomortale wielkiego pisarza. List otwarty do Stefana Żeromskiego z powodu „Przedwiośnia”, Poznań 1925, s. 28.

23 [Uczestnik], K.H. Rostworowski o faszyzmie, „Głos Narodu” 1925, nr 137.

24 Pisarze polscy do pisarzy francuskich, „Wyzwolenie” 1925, nr 40.

Anna Bojarska
Żeromski w PRL (fragmenty)

[…] Żeromski nie wkraczał bynajmniej w czasy pepeermentu na pepeestkach25 jako ich wielki patron i duchowy opiekun. Stał raczej z pochyloną głową i w wyszarzałej kurteczce w długiej kolejce weryfikowanych, a przy stole pokrytym czerwonym suknem szykowano już dla niego tabliczkę z hańbiącym napisem, z kompromitującym epitetem, ze słowem, z którego zrobiono właśnie – i to na długo – obelgę: „inteligent!”.

Wtedy, gdy wychowanki wicedyrektorki Kończycowej przeżywać miały za sprawą Sumienia Narodu swoje objawienie26, w piśmie „Nowa Epoka” toczyła się dyskusja nad Żeromskim. Dyskusja w nowym stylu: autorzy kolejnych wypowiedzi głosili te same poglądy, wszystkie strumyki wpadały do jednej rzeki. Problem „rozdźwięku między pokoleniem dzisiejszym a Żeromskim” postawiła pryncypialnie Eugenia Krassowska, mająca przez wiele lat kierować oświatą w PRL. Jej tezy były klarowne i logiczne: wielkie przemiany, które zaszły w kraju, ujawniły „obcość” Żeromskiego, obcość wynikającą z jego „inteligenckiej postawy wobec problemów społecznych”. Nie doceniał proletariatu, przeżywał załamania ideologiczno-artystyczne, propagował „samotne, tragiczne ofiarnictwo”: teraz, w roku 1946, widać wreszcie, jak dalece było to błędne i bezpłodne, po inteligencku błędne i bezpłodne! A jeżeli do pomyłki ideowej tego niegdysiejszego wieszcza doda się coraz bardziej niemodną i drażniącą formę jego utworów (ten nieznośny patos i liryzm, w które uciekał przed uczciwym podjęciem tematyki społecznej!), wniosek wydaje się oczywisty: między tym, co pisał Żeromski, a współczesnymi Polakami pojawiła się przepaść.

Kolejni dyskutanci podjęli to, co w wypowiedzi Krassowkiej było najistotniejsze: temat „obcości” Żeromskiego, obcości wynikającej z fatalnego faktu, że był on tak bardzo, tak do szpiku kości inteligentem. Podsumował sprawę Stanisław Knauff: tak, dla Polski ludowej Żeromski jest i musi być obcy! Zawiódł haniebnie już w czasie wojny. Przyszły czasy zbiorowego cierpienia; nie mógł do tych czasów przystawać człowiek, dla którego najważniejsza była jednostka! Przeżyły się jego dylematy moralne, jego „sosny rozdarte”; świat nielicznych i samotnych bohaterów oraz obojętnych, biernych, samolubnych mas ocieka fałszem. Toż jest akurat na odwrót! „Myślę – pisał Knauff – że ma wiele racji Krassowska, stwierdzając, że to lubowanie się, wysuwanie na pierwszy plan cierpienia jednostki […] nie może nas dziś nie razić, że może wywoływać w nas naturalne odruchy protestu. Zmiana radykalna warunków społecznych, ustroju państwa, powoduje dalsze konsekwencje w postaci niemożności przetransponowania bohaterów Żeromskiego na grunt obecnej rzeczywistości politycznej”.

W tym samym roku ukazywały się jednak – a jakże – książki Żeromskiego. Bo przecież miał pozostać w kulturze narodowej, ale pozbawiony jadu, oświetlony właściwym światłem, zweryfikowany! We wstępie do Nowel, opowiadań i fragmentów Kazimierz Wyka pisał wówczas to samo, co pisali „wszyscy”: o największym grzechu Żeromskiego, jego „inteligenckości”. Inteligenckości, kryjącej w sobie tajemnicze i niepojęte zagrożenie…

Bo czyż nie istnieje powszechnie uznane, niemal powszechnie potępione zjawisko żeromszczyzny? Czyż ta żeromszczyzna – „typ sentymentalnego, cierpiętniczego przerostu uczuć społecznych, a niedorozwoju myśli i woli” – nie stała się ongiś chorobą inteligencji polskiej, w dużej mierze za sprawą tego, od którego wzięła swe miano? I czyż nie zagraża nadal?

Nie, nie było to wyłącznie jego winą. Ibsen też „w zagadnieniach społecznych poszukiwał przede wszystkim prawdy indywidualnej”. Tołstoj poszedł jeszcze dalej, sprowadzając wielkie problemy ludzkich zbiorowości do sprawy indywidualnego odrodzenia moralnego. Ale Żeromski – cóż, Żeromski, głosząc te same tezy, trafił w Polsce na grunt bardzo szczególny. Nigdzie w świecie inteligencja jako warstwa społeczna nie była tym, czym była tutaj. A Żeromski tę warstwę społeczną, i tak przekonaną o swojej misji, o swojej odpowiedzialności za trwanie życia narodowego – ośmielił.

Do czego?

Ano, do przyjęcia pewnej wizji rzeczywistości, „która jest wprawdzie bardzo wzruszająca, ale wyzwolona od prawideł realnej walki społecznej. […] Taka zaś rzeczywistość, wyprana z prawd społecznych, które naprawdę w niej działają, najbardziej odpowiadała umysłowości inteligenckiej jego czasu i jeszcze dzisiaj odpowiada [podkr. A.B.]. Żeromski jest bowiem pisarzem inteligenckim. Obchodzi go chłop i robotnik, ale nie widzi w nich siły samodzielnej, zdolnej przemienić ustrój kapitalistyczny; ratunek przychodzi zawsze ze strony idealnego społecznika – inteligenta. Żeromszczyzna zaś – to owa płaszczyzna porozumienia pomiędzy taką sentymentalną społecznie umysłowością a pisarzem, który ją ośmielił, pobudził, jak nikt ze współczesnych”.

I tu, i w innych tekstach tego czasu powraca wciąż nuta zagrożenia, jakby niewspółmierna z książkami dawno zmarłego pisarza: bo i cóż tak strasznego miałoby się stać za ich przyczyną? Czy zbuntowana, nieprzyjmująca oficjalnej wykładni Prawidłowości Dziejowych inteligencja miała dokonać przewrotu – na przekór zwycięskim armiom, zgodzie mocarstw, układom jałtańskim? Czy raczej – co prawdopodobniejsze – mogła „przeszkadzać”? Oczywiście, że przeszkadzała! Wtedy jednak i w latach późniejszych okazała raczej wobec nowego ustroju nieoczekiwany entuzjazm. Określenia żeromszczyzny – groźnej żeromszczyzny, mogącej „ośmielić i pobudzić” polskiego inteligenta – brzmią niemal jak proroctwo, wieszczące pojawienie się, w 30 lat później, korowca27, doskonałego wręcz przykładu umysłowości „sentymentalnej społecznie”. Te „sentymenty społeczne”, głupie i nieważne, z gruntu fałszywe, pozbawione szans wobec żelaznych praw historii przesądzających o nicości jednostki, musiały się jednak wydawać dziwnie niebezpieczne. Nieproporcjonalnie niebezpieczne. Cóż, pierwsze lata czerwonej Polski były czasem, gdy inteligencję doceniano, pozyskiwano, przekupywano, upokarzano i mieszano z błotem, zmuszano do składania samokrytyk, a potem zaszczycano honorowym włączeniem w szeregi zwycięskiego proletariatu. Żeromski spędził te lata między komisją weryfikacyjną a cokołem pomnika. Wiedza, że można świetnie wykorzystać tego superinteligenta, tę kwintesencję wszystkiego, co „obce”, przeciw inteligencji właśnie, przychodziła stopniowo.

W każdym razie nie przestawał być wydawany.

W czerwcu 1950, gdy po pepeermencie na pepeestkach nie pozostało nawet wspomnienie, gdy Polska ludowa stała się jednopartyjnym monolitem, we wszystkim naśladującym wielkiego sąsiada, na łamach organu teoretycznego PZPR „Nowe Drogi” ogłoszony został wyrok na Żeromskiego. Wyrok łagodny i pobłażliwy.

Był nim artykuł Leona Kruczkowskiego Stefan Żeromski. Napisany paradnym, zaledwie na kilka lat narzuconym stylem sowieckich gazet partyjnych, naszpikowany cytatami z klasyków i wiernopoddańczymi deklaracjami wobec ZSRR, przyznawał jednak Żeromskiemu pewne zasługi i pozwalał mu istnieć. W ściśle określonych granicach.

Czyż Lenin nie napisał po śmierci Tołstoja, że właściwa ocena tego pisarza jest możliwa tylko z pozycji rewolucyjnego proletariatu? „Podobnie i dla nas próba właściwej oceny twórczości Żeromskiego możliwa jest jedynie z pozycji klasy robotniczej, która – obaliwszy panowanie burżuazji w Polsce – stała się hegemonem narodu; z pozycji wspartych o myśl leninowską, o dorobek ideologiczny Związku Radzieckiego”.

Ocena Żeromskiego z punktu widzenia hegemona narodu, wsparta o dorobek ideologiczny Związku Radzieckiego, wypadła nie najgorzej. Oczywiście, nasz sławny pisarz był inteligentem; oczywiście, ulegał „wszystkim typowym dla warstw pośrednich wahaniom i sprzecznościom wewnętrznym”; oczywiście, dźwigał na sobie klasyczne drobnomieszczańskie obciążenia, z których wynikło przerażające „niedowidztwo polityczne”. W czasach, kiedy „proletariat rosyjski i polski dostarczał codziennie dowodów bohaterstwa w walce z przemocą”, wymyślał sobie żenujące dziś „sosny rozdarte”. Z jego powieści emanował niesłuszny pesymizm, z publicystyki natomiast naiwna wiara w utopijne reformy społeczne. Mało tego: szczery patriotyzm naszego reprezentanta „warstw pośrednich” padł ofiarą „nacjonalistycznej deformacji”, czego dowodem był „zdumiewająco prymitywny kompleks antyradziecki i antyrosyjski”. Ale to przecież nie wszystko. Obok wad należy widzieć i zalety, obok błędów – zasługi.

Jakież to zalety i zasługi? Cóż, da się przecież odnaleźć u Żeromskiego, oprócz zgubnych idei „europejskiego i warszawskiego pozytywizmu”, które chłonął tak ochoczo, także i wpływy postępowej myśli rosyjskiej. W jego twórczości oprócz pesymistycznych wniosków – z gruntu niesłusznych – zawarta jest także realistyczna i pełna pasji krytyka społeczna (ta, jako że dotycząca społeczeństwa przeszłości, całkowicie słuszna i godna pochwały). Cały obraz rozjaśnia zaś ostatecznie to, co najważniejsze: zbawienna ewolucja, którą Żeromski przeszedł, by wreszcie u schyłku życia, w Przedwiośniu, odejść od zgubnego wysuwania na pierwszy plan jednostki, by choć raz pokazać bohatera-nie-samotnego, inteligenta kroczącego w robotniczym pochodzie pod czerwonymi sztandarami, wtopionego w kolektyw, odkupionego! A zatem – ego absolvo te…28

Przykład mocno naciągnięty, zważywszy, że w ostatnim zdaniu Przedwiośnia Baryka opuszcza robotniczy pochód i samotnie, anarchistycznie, w eksplozji typowo inteligenckich „sentymentów społecznych” rzuca się na kordon wojska przed Belwederem – ale takim właśnie miało być i pozostać peerelowskie widzenie Żeromskiego. Jakiekolwiek były jego winy, krótkie komunizowanie bohatera Przedwiośnia – książki przecież ostatniej! – ujmuje im ciężaru.

Za rozgrzeszeniem przyszły czyny. Przestano Żeromskiego szarpać, zaczęto go wykorzystywać. Według klasycznego schematu, wielokrotnie sprawdzanego na żywych ludziach: zweryfikowany grzesznik, któremu odpuszczono, miał odtąd działać przeciw swoim. Ten, który tak namiętnie wzywał inteligencję do samoobrony, do organizowania się, do walki o własne, realne cele – nie tylko idealne, ale bodaj przede wszystkim ekonomiczne – przez dziesięciolecia dostarczał argumentów wspierających jej uciemiężenie i wyzysk. Dostarcza ich nadal.

Po wojnie brakowało lekarzy. „Ktoś Na Górze”, nieraz wspominany z podziwem, wymyślił proste, a skuteczne doraźne rozwiązanie tego problemu: należało skalkulować lekarskie pensje tak nisko, by niepodobna było z nich wyżyć. Zmusi to medyków do brania drugich i trzecich posad, do wykonywania podwójnej i potrójnej pracy – ku dobru powszechnemu. Stopniowo lekarzy przybywało (zanim ludzie dostrzegą, że zawód zawsze „dobry”, zawsze szanowany, od niepamiętnych czasów opłacalny, stał się zawodem pariaskim, musi minąć sporo czasu; jeszcze więcej czasu wymaga przekonanie ich, że podobna zmiana jest trwała i wieczna); zasada nie uległa zmianie. Służba zdrowia pozostała w PRL najgorzej opłacaną grupą zawodową przed pracownikami leśnictwa, co do których zakładano, że większa część ich wynagrodzenia będzie i tak – nielegalnie – brana „w naturze”. Nieco lepiej – ale tylko nieco – działo się nauczycielom. Mechanizm był zresztą podobny. A któż mógł być głównie rzecznikiem i patronem głodowych pensyjek lekarzy i nauczycieli, jeżeli nie ten, kto wymyślił Judyma i Siłaczkę? Publiczne biadania nad brakiem Judymów i Siłaczek stały się lejtmotywem peerelowskiej prasy i przemówień polityków, lejtmotywem niezależnym od jakichkolwiek zmian „kursów” i koniunktury. Towarzyszyły postępującej degradacji obu zawodów – lekarskiego i nauczycielskiego – niemal ją uświęcając. Gdybyż tak wszyscy pracowali z powołania, a nie dla brudnych pieniędzy, gdybyż – jak Judym – nie potrzebowali nawet firanek w oknach, nawet kilimka na ścianie, jaki piękny i dobry byłby świat! Ilekroć lekarze zaczynali szemrać, domagając się podwyżki płac czy poprawy warunków pracy, tylekroć w peerelowskich mass mediach pojawiał się Judym z ognistym mieczem; gdy zaczynali szemrać nauczyciele, ognisty miecz podnosiła Siłaczka. Nie tego, o, nie tego uczył inteligentów Żeromski!

Wielki autorytet, pouczający inteligencję, że powinna biedować, i to biedować radośnie: tym stał się Żeromski bodaj najwcześniej. Wkrótce doszły inne elementy, czyniące z niego wieszcza, który po prawdzie przewidział PRL i zza grobu wyciąga nad nią błogosławiące dłonie. Angażował się w plebiscyty śląskie, ostrzegał przed zagrożeniem niemieckim, napisał Wiatr od morza: czy nie można zatem uczynić zeń patrona „Polski Piastowskiej”, Polski w pojałtańskich granicach? Wymagało to tylko przemilczenia jego poglądów na temat kwestii wschodniej, a przemilczeć najłatwiej. Wkrótce przestano wytykać Żeromskiemu „zdumiewająco prymitywny kompleks antyrosyjski i antyradziecki”: po Październiku doceniono metody indoktrynacyjne wicedyrektorki Kończycowej. Zdanie „Macież wy odwagę Lenina?” przesądziło sprawę. Jeżeli doda się do tego marzenia autora Początku świata pracy o sprawiedliwości społecznej, łatwo dojść do wniosku, że powojenna rzeczywistość okazała się tych marzeń spełnieniem. Ten, który widział Polskę jako Świętego Jerzego, mającego pokonać czerwonego smoka, niepostrzeżenie zmienił się nieomal w jednego z ideologów PRL.

Niepostrzeżenie, ale nie bezboleśnie.

W czasach pepeermentu na pepeestkach ostrzegano przed żeromszczyzną, przed inteligenckimi „sentymentami społecznymi”, których nie wolno ośmielić. W okresie stalinizmu pozbawiono żeromszczyznę jadu, dowodząc, że owe sentymenty społeczne mogą i powinny zostać pokonane – tak jak zostały ponoć pokonane i odrzucone przez grono doborowych twórców, oddających tak ochoczo swe talenty na służbę hegemona narodu. Potem jeden z walczących o sukcesję po Stalinie zagrał va banque i zrobił to tak, że świat się zatrząsł. Przyszedł rok 1956. Sukcesy indoktrynerów zostały unicestwione decyzją odgórną. Rewolucyjna młodzież, wobec której odwołano ex cathedra większą część komunistycznego katechizmu, nakazując jednak pod groźbą ekskomuniki wierzyć w resztę, poczuła się wystrychnięta na dudków i przestała w swej masie być rewolucyjna. W powszechnym zamieszaniu przepadła – z góry spisana na straty w grze o władzę – żarliwa wiara naiwnych. Ze spuszczonymi głowami, bijąc się w piersi, naiwni dołączyli do większości. Kiedy po krótkim okresie wolnościowego rozpasania przywrócono porządek, na scenę wkroczyły w triumfie idee Patriotyzmu i Polskiej Racji Stanu. Poparte, czym się tylko dało.

Jednocześnie zaczęły się kłopoty z inteligencją. Nigdy już nie miały ustąpić.

Między 1956 a 1968 rokiem „jechano” na patriotyzmie. To on, pospołu ze zdrowym rozsądkiem i zrozumieniem konieczności dziejowej – czyli „polskiej racji stanu” właśnie – miał teraz, po odwołaniu stalinizmu, skłaniać rzesze do akceptacji podporządkowania Polski ZSRR. Czy skłaniał? Inteligencja w każdym razie zaczęła niezwłocznie demonstrować swoje ulubione, na krótko tylko przytłumione cechy: warcholstwo, anarchizm, „sentymenty społeczne”, słowem – żeromszczyznę. I to demonstrowała je z biegiem lat coraz bardziej uparcie, z coraz większą ostentacją.

Pierwszym, który dał takim postawom pryncypialny odpór, najzdolniejszym bodaj z sojuszników partyjnego betonu, był pułkownik Załuski. Od pierwszych tekstów, drukowanych skromnie w piśmie „Wojsko Ludowe” po wielokrotnie wznawiane i wywołujące gromkie dyskusje książki, był Załuski ozdobą peerelowskiego życia umysłowego. To on nadał inteligentom epitety, mające zrobić błyskawiczną i dziwnie trwałą karierę: „szydercy” i „prześmiewcy”. Szydzący z własnej ojczyzny, chichoczący nad krwią bohaterów wrogowie wszystkiego-co-polskie: tym właśnie mieli być studenci wystawiający tuż po Październiku Króla Ubu Jarry’ego, skandaliczną sztukę, której akcja dzieje się „w Polsce, czyli nigdzie”. A także twórcy wszelkich utworów cynicznych, aluzyjnych czy groteskowych. Podobnie jak krytycy „bohaterszczyzny”. Jak ci, którzy widzieli w historii Polski martyrologię – oraz ci, którzy się tej martyrologicznej wersji historii przeciwstawiali z niewłaściwych pobudek. I tak dalej, i tak dalej… Powody, dla których należało dać temu wszystkiemu odpór, były oczywiste: chodziło o młodzież. Młodzież, z którą stale i niezmiennie działo się niedobrze. Okres międzywojenny bowiem – zdaniem pułkownika – był przesycony duchem mesjanizmu, ideologią romantyczną, hasłem „Gloria victis”. Jakże niedojrzałą politycznie ukształtowało to wszystko młodzież! „Właśnie to pokolenie dokonywało cudów bohaterstwa w czasie wojny z faszyzmem hitlerowskim, oddało się całe POLSCE, nie pytając w swej masie – jakiej, dążyło do niej, nie pytając – jak. I niestety znaczna jej część […] z ogromną trudnością znajdowała drogę do Polski konkretnej, ludowej, rozsądnej, jaka z tej wojny i z rewolucji się wyłaniała”. Rezultatem było – u schyłku lat pięćdziesiątych – plwanie na historię ojczystą i uleganie podszeptom nihilizmu. Ale gdy, i to dość szybko, sytuacja się zmieniła, nie ujęło to pułkownikowi trosk. Przeciwnie – przysporzyło ich jeszcze.

U progu lat sześćdziesiątych bowiem nie kpiono już ze wszystkiego, co zstępuje z góry w aureoli i na koturnach. Młodzież czasów Małej Stabilizacji „przykładnie nosi kwiatki na narodowe cmentarze, zaczytuje się Sienkiewiczem i Wańkowiczem, »Tygrysami« i »Kulisami«”. I zmierza w ten sposób, według Załuskiego, ku własnym „kamieniom na szaniec”, ku straszliwemu zagrożeniu…

Innymi słowy – trwały, a może i rosły nastroje opozycyjne. I wtedy właśnie do patriotycznej indoktrynacji wykorzystany został – zgodnie z metodą wicedyrektorki Kończycowej – także i Żeromski. Patriota przecież niewątpliwy (zwłaszcza gdy się pominie milczeniem „nacjonalistyczną deformację”), a przy tym intelektualista, który dzięki prawdziwej wewnętrznej niezależności, popełniając wiele błędów, okazał jednocześnie zdumiewającą przenikliwość: przewidział – częściowo przynajmniej – rację stanu PRL! O przenikliwości właśnie pisał w 1962 roku w warszawskiej „Kulturze” Jan Zygmunt Jakubowski. Bo przecież „wróciliśmy na stare ziemie zachodnie i odzyskaliśmy szeroki dostęp do Bałtyku”: czy nie Żeromski właśnie był rzecznikiem tego? Czy nie ostrzegał w roku 1920 przed niemieckimi rewizjonistami? „Był to pisarz, który – wbrew nawet swoim fałszywym koncepcjom ideowo-politycznym – ukazywał nieuchronny upadek starego porządku społecznego. Był to twórca, który – wbrew tezom sugerującym, iż rzekomo nie posiadał on wiary w siłę polskiego ludu! – pozostał bliski historycznym dążeniom nowego, kształtującego się dziś narodu socjalistycznego, który gospodarzy na starych ziemiach piastowskich”.

W tym samym czasie powszechnie już używano w języku propagandy słowa „antypolskie” zamiast „antykomunistyczne” (albowiem Polska jest, jaka jest, i ktokolwiek występuje przeciw jej aktualnemu kształtowi, występuje przeciw niej samej). Podczas katowickiego Zjazdu Literatów Wilhelm Szewczyk, aktywny sojusznik pułkownika Załuskiego w walce wydanej „szydercom”, dał definicję „antypolonizmu”. Miała to być „twórczość literacka, która w swym historycznym rewizjonizmie poszła zbyt daleko, skrapiając patriotyczne porywy, z których wyrosło przecież nasze ludowe państwo, nihilistyczną mgiełką”. A potem nagle, dokładnie w połowie patriotycznych i stabilnych lat sześćdziesiątych, okazało się – z wielkim hukiem i w atmosferze skandalu – że „antypolonizm” wywodzi się wprost z Żeromskiego, że to właśnie owa żeromszczyzna, przed którą słusznie ostrzegano w czasach pryncypialnych klasowych analiz. Mianowicie Wajda sfilmował Popioły.

Sfilmował wiernie. Ale przyznanie tego oznaczałoby wyrzeczenie się Żeromskiego jako zacnego autora lektur szkolnych, pisarza polskiej racji stanu i nieustępliwego stróża niskiego pułapu inteligenckich dochodów. Wniosek mógł być tylko jeden: Wajda Żeromskiego sfałszował.

Był rok 1965. W trzy lata później, po przedstawieniu Dziadów doszło do demonstracji, represji, silniejszych demonstracji, silniejszych represji, wreszcie do wielkiej burzy i najpotężniejszej kampanii antyinteligenckiej w dziejach PRL. Punkt wyjścia był niemal taki sam, co przy Popiołach. Mickiewicz, ten wielki patriota, okazał się drastycznie antyrosyjski, a to, co pisał pod zaborami, w dalszym ciągu przystawało do sytuacji formalnie przecież wolnej, z najwznioślejszych pobudek i dla dobra powszechnego związanej z ZSRR Polski. Skoro tak, nie mógł to być prawdziwy Mickiewicz: sfałszował go reżyser. Nie zmienił wprawdzie tekstu – ale czy reakcyjna, antypolska, antypaństwowa wymowa Dziadów nie wynikła po prostu z tego, że jedna z postaci jedno ze zdań wypowiada, zwracając się wprost do widowni? I że włączono do przedstawienia dedykację? Przedstawienie zdjęto, reżysera zesłano na prowincję, Mickiewicz natomiast pozostał twórcą postępowym.

W 1965 odbyła się jakby próba generalna: film według Żeromskiego nie wywołał co prawda demonstracji, ale to, co zamanifestowali przy okazji inteligenci, było wystarczająco groźne. Pułkownik Załuski za motto do swojego wielkiego ataku na Wajdę wziął głos z dyskusji o filmowych Popiołach: „My rozumiemy Wajdę, bo on mówi o bezsensie życia naszego pokolenia”.

Słowem, Żeromski okazał się „żywy”. A to, co żywe w kulturze przeszłości, niezmiennie znaczyło tyle, co antyreżimowe. Przypominało dynamit. Popioły miałyby mówić o bezsensie życia nie tylko ludzi z zamierzchłych czasów niewoli, ale i współczesnych? Jak gdyby i oni żyli w niewoli, jak gdyby nic się nie zmieniło? Niewola, zawodzone wciąż na nowo nadzieje, walki w służbie obcych i dla cudzych interesów, wieczna bezsilność prowadząca wręcz do zwyrodnienia, do zbrodni… To miałby być obraz życia „naszego pokolenia”? Nie, skądże: to fałszerstwo. To nie jest cały Żeromski. „Czasem wystarczyło skreślić jedno zdanie, czasem zmienić jedno słowo…” (Jak mówił złowieszczy mecenas z powieści dla podlotków: ,,Ja Żeromskiego znam. To był bądź co bądź człowiek uczciwy. […] Dopisali mu”). To kłamstwo na czarno, to prokuratorska wizja historii! Nie tego wymaga prawdziwy patriotyzm!

W tym samym tonie grzmieli przeciwko Popiołom Wajdy profesorowie Jakubowski, Grzybowski, Leśnodorski, Herbst, Wyka. Jednocześnie odezwali się i entuzjaści. Wciąż z tym samym argumentem, najgorszym z możliwych: oto Żeromski, Żeromski Wajdy, okazał się aktualny, przypominał powstanie warszawskie, tłumaczył współczesność! Jak gdyby ta współczesność była straszna.

W trzy lata po próbie generalnej z Żeromskim nastąpiła premiera – z Mickiewiczem. Potem inteligencję polską spotkała wreszcie zasłużona kara. Na zorganizowanych w niezliczonych fabrykach masówkach robotnicy trzymali transparenty: „Literaci do pióra!”. Inaczej mówiąc: „Literaci, precz od polityki!”. Albowiem co wynika z tego, że się do niej biorą, każdy widzi…

W 1968 zobaczono zatem, że inteligencja jest zażydzona, stąd jej „antypolonizm”, czyli przeciwstawianie się „polskiej racji stanu”, czyli – tego już oczywiście nie ujmowano w słowa – wieczne rojenia niepodległościowe. Odkryto również, że jest nazbyt inteligencka, że brak jej ciągle zdrowego, robotniczo-chłopskiego kośćca, który pozwalałby skutecznie oprzeć się miazmatom i ułudom. Oraz że za wiele miała do tej pory swobód. Po dokonaniu szeregu podobnych odkryć władze przystąpiły do działania. Fala masowej, wymuszonej emigracji Żydów. Wprowadzenie do systemu przyjęć na studia „punktów za pochodzenie” (faworyzowanie dzieci pracowników fizycznych), a do regulaminu studiów obowiązkowych – „praktyk robotniczych”. Likwidacja dostępności w czytelniach uniwersyteckich wydawnictw emigracyjnych czy w ogóle „antykomunistycznych”. I tak dalej, i tak dalej.

A co z Żeromskim? Cóż, po burzy wokół Popiołów został uświęcony. Przestano wspominać o jego drobnomieszczańskich obciążeniach i nacjonalistycznych deformacjach. Stał się już na dobre Pisarzem Polskiej Racji Stanu. W latach siedemdziesiątych omówienie jego twórczości w „Lekturach obowiązkowych” (dla uczniów i nauczycieli szkół średnich) zajmowało tyleż miejsca, co omówienie twórczości Wyspiańskiego, Zapolskiej, Reymonta i Kasprowicza razem wziętych. Już w szkołach podstawowych przerabiano dwie jego powieści oraz nowele. Nakłady jego książek w powojennym trzydziestoleciu wyniosły ponad 8 milionów egzemplarzy. Dostojny i przypominany przy każdej okazji, niezmiennie wyciągał nad PRL błogosławiące ręce. Wciąż karcił złaknionych wyższych zarobków lekarzy i nauczycieli przykładami Judyma i Siłaczki. Fasadowy Związek Literatów miał być chlubną kontynuacją jego Związku Zawodowego (to jakże ważne słowo zawsze opuszczano) Literatów Polskich. Nawet ideę Akademii Literatury wyciągnięto w którymś momencie z lamusa, wybierając w sterowanym plebiscycie grupkę powszechnie uznanych autorytetów, mających ją – nie bardzo wiadomo, w jakim celu – tworzyć. I jeszcze Polska Piastowska, i sprawiedliwość społeczna, i wieczny, szczytny, świetlany patriotyzm… Rezultaty były łatwe do przewidzenia. Także w czasach lawinowego odradzania się „sentymentów społecznych” Żeromski pozostawał sentymentalnym wspomnieniem starszych i wstydliwą miłością oryginałów. Dla większości – niczym Lenin – był tym bardziej martwy, im bardziej Wiecznie Żywy.

Rok 1985 ogłoszono w PRL Rokiem Żeromskiego.

[…]

Czym mógłby on być dla Polaka „żyjącego między Odrą a Bugiem”?

Nie chodzi przecież o to, by duch Żeromskiego unosił się nad Solidarnością tak samo, jak kiedyś unosił się nad pepeermentem na pepeestkach, nie chodzi o pokazanie wieszcza, który „przeczuł” nawet Księdza Jerzego walczącego z czerwonym smokiem. Ważniejsze jest coś, czego między Odrą a Bugiem nie potrafimy nawet zrozumieć, coś, czego ostatni przedstawiciele wymarli nie tak dawno temu jako blisko stuletni starcy: niezależność myślenia. Żeromski nie był prorokiem i nie miał patentu na słuszność politycznych ocen. Mylił się wielokrotnie – choćby w swych tekstach antykomunistycznych. Zbyt łatwo utożsamiał Sowiety i „Rasiję”, Dzierżyńskich i Marchlewskich z carskimi komisarzami, przeprowadzającymi chociażby uwłaszczenie chłopów, które miało dobić powstanie styczniowe. Obawiał się haseł i pozorów sprawiedliwości społecznej, którymi nowy reżim mógł przyciągnąć uciemiężonych i wydziedziczonych, nie spodziewał się sukcesów samej metody tego reżimu u intelektualistów. Toż niezależność myślenia kwitła w zaborze rosyjskim! W PRL przestała istnieć. Odmieniając słowo „sowietyzacja” we wszystkich przypadkach, ciągle zakłamujemy jego treść. Przejęliśmy przecież to, co w nim najważniejsze. Kto nie z nami, ten przeciw nam; co nie jest białe, jest czarne; wróg nie może mieć racji. Gdyby Żeromski jakimś cudem żył w naszych czasach, byłby niedrukowanym ani w pierwszym, ani w drugim, ani w emigracyjnym obiegu pieniaczem. Co mógłby dziś pisać ten człowiek upolityczniony do szpiku kości? Zapewne nie byłby po stronie reżimu. Jeszcze pewniejsze, że nie układałby hymnów pochwalnych na cześć świetlanych chłopców z konspiry. Można sobie tylko wyobrażać – rozumując per analogiam – jak drastyczny, nieliczący się z niczyją racją polityczną obraz naszej sytuacji mógłby wyjść spod jego pióra. I co dalej? Żadna oficyna wydawnicza, żadna prowincjonalna drukarenka nie wydałaby czegoś, co „rany rozdrapuje, by się nie zabliźniły błoną podłości”. Obowiązuje pokrzepianie serc – w najprymitywniejszym, bynajmniej nie sienkiewiczowskim rozumieniu.

Minął czas Nałkowskich, Brzozowskich, Ossowskich, czas polskich liberałów, tak gorliwie starających się do każdej sprawy podejść z maksymalną intelektualną uczciwością. Ale ich spokojna uczciwość była niczym wobec „przesadnej” i nieliczącej się z żadnymi względami uczciwości Żeromskiego: na tym wyrósł, to sprawiło, że tak trwale połączono z jego nazwiskiem słowo „sumienie”. Ot, sprawa Brzozowskiego, w jakiś czas po przegranej rewolucji 1905 roku postawionego przed sądem partyjnym PPS pod zarzutem zdrady, wywołała zdecydowaną krytykę naszych światłych liberałów. Świadek oskarżenia był figurą ze wszech miar podejrzaną, nie zdołano zebrać przekonujących dowodów winy, wszystko pachniało gigantyczną prowokacją – a naturalnym skutkiem tej prowokacji byłby wyrok, wykonany skrytobójczo na człowieku wybitnym. I wtedy właśnie z ust przywódców partyjnych zaczęły padać zdania takie, jak: „Lepiej skazać dziesięciu niewinnych, niż puścić jednego winnego”, „Jeżeli na kogoś padło podejrzenie, to nie ma się co zastanawiać, trzeba strzelać w łeb”. Zdania te wywołały oburzenie liberałów – ale tylko u Żeromskiego nieliczącą się z niczym furię. Rozsądni Nałkowscy tłumaczyli w „kuluarach” procesu, że krytyka – konieczna przecież – musi być wyważona, że błędy czy „przegięcia” w praktyce PPS (naprawdę przecież infiltrowanej przez szpiclów, broniącej własnego istnienia i walczącej o słuszną sprawę) nie mogą być pretekstem do frontalnego ataku, na którym skorzysta przede wszystkim Rosja. Żeromski się z tym nie liczył i liczyć nie zamierzał. Ruszył do frontalnego ataku. Nie postępować uczciwie, nie mówić wszystkiego, co się myśli, tylko dlatego że wróg mógłby to wykorzystać? To wytyczne dla działaczy partyjnych, nie dla pisarzy, nie dla intelektualistów!

Drugi przykład – z Przedwiośniem. Nieszczęsna żarliwość komunistycznej agitacji w końcowej części tej książki, przerażająca prawdziwość argumentów! Jakież to wszystko niewyważone, jakie obiektywnie szkodliwe dla polskich interesów, jaka to – raz jeszcze – woda na młyn przeciwnika! I znów ta sama reakcja Żeromskiego. Więc antykomunista miałby nie przyznać racji komunistom, jeśli ją mają, i to w sprawie bardzo ważnej? W dodatku nie wystarczy przyznać ją kwaśno i półgębkiem, trzeba uczciwie, pełnym głosem! Choćby wróg miał to wykorzystać do własnych, niecnych celów? Oczywiście. Ale w takim razie uczciwość byłaby „obiektywnie szkodliwa”? O nie; „obiektywnie szkodliwe” jest właśnie wieczne znajdowanie pretekstów usprawiedliwiających własne małe i duże podłości.

Tego już nie mamy, nie znamy, niemal nie rozumiemy. Istotnie, „pochowała już Polska swe krwawiące sumienie”. Czy akurat w 1925, czy później, u schyłku lat czterdziestych lub u progu lat pięćdziesiątych, to już nie takie ważne. Najwyższy czas na ekshumację.

Przedruk za: S. Żeromski, Pisma polityczne, Londyn 1988, s. 125–134.

25 Autorka określa w ten sposób sojusz Polskiej Partii Robotniczej z Polską Partią Socjalistyczną, który trwał do zjednoczenia obu ugrupowań w 1948 r. [przyp. red.].

26 Anna Bojarska nawiązuje tu do propagandowej powieści dla młodzieży Dziewczęta szukają drogi, napisanej przez Elżbietę Jackiewiczową. Akcja rozgrywa się w liceum żeńskim. W indoktrynacji młodych ważną rolę odgrywa lektura Przedwiośnia prowadzona przez wicedyrektorkę szkoły [przyp. red.].

27 Korowiec – członek Komitetu Obrony Robotników – organizacji inteligenckiej stawiającej sobie za zadanie pomoc robotnikom Radomia i Ursusa represjonowanym za strajki przeprowadzone w czerwcu 1976 r. [przyp. red.].

28 Ego absolvo te (łac.) – rozgrzeszam cię [przyp. red.].

Jacek Łukasiewicz
Dwie przestrogi: Przedwiośnie – Popiół i diament (fragmenty)

Baryka wraca […] do Warszawy, do polityki i do rewolucji, w końcu idzie na Belweder. Jego osoba nie ma być ilustracją. Tylko rozumiany jako konkretny los ma on w tej powieści moc perswazji. Autor mówi: popatrzcie, oto on, z wadami i zaletami – młody, myślący, zapalczywy, kochliwy, doświadczony. Przyjechał tutaj, oddawał krew za Polskę, studiuje teraz medycynę, szuka swej drogi. Jest cząstką tego kapitału, którym jest Polska, bo ów kapitał składa się przede wszystkim z tu mieszkających i identyfikujących się z młodym państwem Polaków. Możecie tę cząstkę utracić.

Scena końcowa: mur żołnierzy, a naprzeciw Baryka, który „wyszedł z szeregu robotników i parł oddzielnie”. Oddzielnie – bo z robotnikami identyfikować się nie mógł, a z pierwszym szeregiem, gdzie szedł ideowy Lulek, należący do „młodej gwardii, a raczej awangardy Sowietów” – nie chciał. Nie podzielał ich ideologii. Jeszcze wracając do Polski, zastanawiał się, czy nie zostać w Charkowie, „podziwiał i uwielbiał niezrównane zjawisko przewrotu, ukazujące się oczom ludzkim w czynie najpotężniejszym od zarania świata, a wysnutym z logicznych przesłanek genialnego geometry”. Teraz już nie wierzy w słowa. Komunistyczne zebranie traktuje ironicznie jako kłamliwy obrzęd. Decyduje się jednak na wzięcie udziału w obrzędzie rzeczywistym: robotniczym pochodzie, w którym ryzykuje się życiem.

Żeromski nie utożsamiał się z Baryką. Intencje, jakie żywił, pisząc Przedwiośnie, wyłożył jasno w cytowanej wielokrotnie Odpowiedzi Arcybaszewowi i innym.

[…]

Ale jak tłumaczono nam i myśmy tłumaczyli: dzieło obok subiektywnych intencji pisarza zawiera też wymowę obiektywną, często z owymi intencjami sprzeczną. Owa obiektywna wymowa może być traktowana jako zmienna, zależna od nastawienia czytelniczego, od danej konkretyzacji. Przedwiośnie miało od razu kilka przekładów w Związku Radzieckim, a sam Żeromski skarżył się, że robią z niego adepta komunizmu… Młodzi, zawiedzeni i niecierpliwi, identyfikowali się z Baryką, pisali wiersze w jego imieniu, dokonywali wyborów… Wybierano inne drogi pokazane w powieści niż te, które sam Żeromski uważał za słuszniejsze. Baryka zaczynał żyć własnym życiem, jako legenda, która właściwie i zaczyna się i kończy w dwudziestoleciu międzywojennym.

Obiektywna wymowa może być traktowana jako zmieniająca się, ale może też być traktowana jako stała, jako część ogólnego systemu wiedzy o Polsce i świecie współczesnym i o nowszej historii. Zawarty jest ten system w podręcznikach, w programach szkolnych, komentarzach do nich, w wytycznych. Przedwiośnie weszło do programu, a mogło nie wejść, gdyż np. Snobizm i postęp nie został ani razu wydany po wojnie; a gdy dziś czytamy oba utwory, to powieść wydaje się i ostrzejsza, i propagandowo skuteczniejsza od eseju. Przerabiano Przedwiośnie na jednej lekcji, a na drugiej czytano Krótki kurs historii WKP(b)29, przerabiano Przedwiośnie i chodzono na akademie, przerabiano i oglądano monumentalne filmy o rewolucji – wspaniałe, oczyszczone z niewygodnych postaci i faktów. Powieść była jednym z komponentów obrazu trwałego i oficjalnego. Nie stała się beczką prochu, choć pisarz sformułował tam wprost cały katalog spraw, które potem okazywały się dziwnie żywotne.

Oto one:

– rewolucja jako konieczność historyczna i jako prawo moralne, „wyższa ponad wszystko”; wymaga to czegoś więcej niż racjonalnych przesłanek, żąda przyświadczenia wiary (tu cała złożoność mechanizmów prowadzących do aktu wiary i do jej utraty);

– antagonizmy narodowościowe, podobnie jak rewolucje, uwalniają instynkty, odsłaniają „żyłkę do rzezi”, niszczą bariery i hamulce; to, że pisarz wybrał jako przykład konflikt ormiańsko-azerbejdżański, okazało się dziwnie dalekowzrocznym;

– jasno sformułowana teoria nowej klasy rządzącej, nowych panów, którzy „zamieszkają w pałacach carskich i jusupowskich, odzieją się w miękkie szaty i stworzą nową czynowniczą, komisarską arystokrację, nową nawet plutokrację lubującą się w zbytku i zepsuciu starej”;

– kwestia dawnych ziem wschodnich, pałaców na Ukrainie, mówi Cezary do marzącej o powrocie Karoliny: „Tam jest ziemia ruska i lud ruski. Mamy tu, Polacy, ziemię polską i lud polski. Mamy wolność. O tym, żeby się tam znowu z powrotem pchać nawet nie należy marzyć, nie tylko myśleć”;

– ten sam problem rozpatrywany w perspektywie Gajowca nie jako restytucja dawnego porządku społecznego i związanych z tym stosunków narodowościowych, lecz jako możliwość federacji (Żeromski te perspektywy wyraźnie oddziela);

– dwór ziemiański jako ostoja, gdzie „wszystko na swoim miejscu, dobrze postawione”, i dwór ziemiański jako anachronizm dający się traktować tylko pobłażliwie, humorystycznie (ten Maciejuniu i stary jąkała, kucharz Wojciuniu, co to „nie może wytrzymać i strasznie błaga, żeby mógł spojrzeć na panicza. No, więc wołać w drodze łaski!”; i dwór ziemiański, widziany od strony Chłodka jako miejsce obżarstwa, celebrowanego wtedy, gdy inni głodują (,,zbuntujcież się, Chłopy” – chce wołać Baryka) i tenże dwór widziany jako obiekt zatrważającej i zagrażającej kulturze i społeczeństwu grabieży bezrozumnej i rzezi okrutnej (kompleks Szeli); na ileż da się to rozwiązać reformą rolną? jakie wartości i antywartości ma ten dwór jako model kultury?

– nowa warstwa średnia, powstająca ze sklepikarzy i paskarzy, jej mentalność wyzwolona z hamulców etycznych i kulturowych dawnych klas społecznych (rozwiązywano te problemy epitetem „drobnomieszczaństwo”, który – wiemy to dziś – nic prawie nie tłumaczył);

– koncepcja kooperacjonizmu, wypierania instytucji państwowych przez alternatywne instytucje społeczne, nawiązywanie do Abramowskiego, kto z czytających dyskusje wokół tych koncepcji, toczone w latach ostatnich w nadziemiu i w podziemiu, pamiętał o tym, że ich jasny wykład poznał był w Przedwiośniu? Boję się, że nikt, albo mało kto. Przedwiośnie należało do szkolnej lektury zakwestionowanej jako system;

– konfrontacja robotników i żołnierzy, która w zakończeniu powieści zawisła jako najgroźniejsza a bliska, niemal już nie do uniknięcia, a jednak do uniknięcia – ewentualność;

– problem straconego pokolenia („Byłoż kiedy pokolenie podlejsze niż moje i twoje, męczennico” – mówi Baryka do trupa pięknej Ormianki), trzeba je rzeczywiście przekonać, że nie jest stracone, że ma szansę;

– polski złoty, mocny pieniądz, który był przedmiotem dążeń Gajowca, ale nie był ideą, mogącą pociągnąć Cezarego…

I jeszcze: do dziś nierozwiązana regulacja Wisły; stosunek do mesjanistycznych idei, które można zaprzęgnąć w służbę pracy pozytywnej („mesjaszem” jest Baryka-wynalazca, twórca kooperatyw). I jakże jasno, dobitnie pokazany jeden z mechanizmów tworzenia propagandowego języka, gdy Lulek używa imion własnych jako pospolitych („Nawłoć”, „gajowszczyzna”). Z pewnością to jeszcze nie koniec. I czytano to cały czas, przez całe czterdziestolecie, i nic… Wszystko to przemykało obok, nieszkodliwie, przygłuszone przez ustalający hierarchię poruszanych w powieści spraw komentarz. Zarzucano kiedyś Przedwiośniu hipererotyzm, co śmieszy. Z pewnością jednak piętnastolatka bardziej interesuje, co Baryka wyprawiał w sypialni Laury, niż jakie racje wysuwał nudziarz Gajowiec, mówiąc o potrzebie silnego złotego. (Barykę zajętego Laurą i chęcią czynu też nudziły wypowiedzi wiceministra).

Wśród tych problemów, „publicystycznych mielizn”, jak pisał Artur Hutnikiewicz – i „miejsc niezrównanej piękności”, obraca się Baryka w powieści, nie mogąc sobie dać z tymi problemami rady. Ale też wcale nie chodzi o to, by dawał sobie z nimi radę. Nie on ma rozwiązywać trudne kwestie socjalne, ekonomiczne, polityczne. Chodzi o to, by współdziałał w budowaniu sprawiedliwego państwa, by wnosił swój entuzjazm i swoją pracę (zostanie lekarzem) i swoją czujność moralną, by on, który tyle przeżył, nie poszedł na służbę cudzą…

[…]

Patrzcie na młodych – mówił Przedwiośniem Żeromski – jeszcze chwila, a może być za późno.

Patrzcie na młodych, nie traćcie ich, nie niszczcie, bo może być za późno – powiedział Andrzejewski Popiołem i diamentem.

Historia, jak wiemy, potoczyła się swoją koleją. Obie powieści przestały być odczytywane jako polityczne apele. Były odbierane jako obiektywne świadectwo, panorama losów, oglądana w danej chwili, na danym zakręcie historii, który z perspektywy przestaje być zakrętem. Nie pamięta się, że dalsza droga (przyszłość) jest wtedy niewidoczna: już się nie pamięta, że były wtedy różne możliwości, ciąg dalszy – ten, który nastąpił – wydaje się czymś nieuchronnym i koniecznym.

Gdyby Baryka i Chełmicki przeżyli… […] Obaj musieli odjeść. Ich losy musiały się zamknąć z końcem powieści. […]

Taka konstrukcja bohaterów może mieć jednak i inne – nieoczekiwane przez autorów – funkcje. Młody, szlachetny, romantyczny człowiek ginący śmiercią gwałtowną może dostąpić szczególnej sakralizacji jako bohater uosabiający ideały i dążenia jakiejś grupy społecznej. Staje się wtedy legendą. Często świętym pokolenia, odkupującym jego winy, rzeczywiste lub mniemane. Jego kompensacją. I przybierając tę funkcję, jeśli to jest bohater literacki, wyzwala się z kontekstu utworu (powieści), z kontekstu dzieła (całości twórczości Andrzejewskiego czy Żeromskiego). Czasem sprzyja takiemu wyzwoleniu się zewnętrzna okoliczność. […] Legendę Baryki tworzyli – jak już pisałem – poeci.

„Święty” działa poza kontekstem dla siebie macierzystym (światem powieści, jeśli jest bohaterem książki: całością swej biografii, jeśli jest postacią rzeczywistą). Jest niedookreślony, by łatwo się było z nim utożsamić, jest romantycznym porywem, moralnym gestem. Ginie, a jego śmierć w legendzie jest najgłębszą, wymagającą czci tajemnicą, staje się „nieprzeźroczystością losu”. Baczyński zastrzelony przez Niemców, Baryka idący na szary mur żołnierzy, Chełmicki zabity przez patrol, Cybulski wpadający pod pociąg na wrocławskim peronie – to konieczności, dopełnienia losów. (W innym jednak wymiarze legendy jest ważne, że Baczyńskiego zabija wróg w czasie walki, że Baryka i Chełmicki giną od kuli bratniej, że śmierć Cybulskiego jest bezsensownym wypadkiem, skutkiem nieostrożności).

Wszystkie te śmierci są związane z brakiem ostrożności. Kiedy pedagogia autorów nakazywała: bądźcie ostrożni, nie igrajcie z ogniem młodości, skierowana zresztą była bardziej do starszego pokolenia niż do rówieśników głównych postaci, to w legendach jest przeciwnie. Ci, którzy żywią się legendą, powiadają: chwała im za to, że byli nieostrożni, że zdobyli się na poryw, odkupili naszą nieruchawość, naszą ostrożność, oportunizm, kunktatorstwo. (To, że zarówno zapalczywa nieostrożność, jak i gnuśny oportunizm są przeciwieństwem celowego, konstruktywnego i ideowego działania, wspólnej pracy z daleką perspektywą – propagowanej przez autorów obu powieści – nie ma tu znaczenia).

Zarówno jednak traktowanie bohaterów zgodnie z intencją autorską, jak i ich odbiór jako postaci z legendy jest – gdy mowa o Przedwiośniu i Popiele i diamencie – dokładnie likwidowany przez dydaktykę szkolną. Obaj funkcjonują tam w spłaszczonych światach powieściowych, przystosowanych przez interpretację do szkolnej wersji dziejów, w oficjalnym, nudnym pejzażu. Nudni najwyżej jak słuszne pogadanki nawiedzających szkołę kombatantów. W tej wersji problemy poruszone w Przedwiośniu giną, są niezauważone, choć przecie nikt ich z tekstu nie wykreślał. Komentarz ten kładzie nacisk na wątpliwości Żeromskiego, na brak wyraźnych opcji pisarskich w stopniu, który kłóci się nie tylko z autointerpretacją pisarza (co wolno), ale i z wyraźnymi poglądami należącymi do autora, a nie do samego bohatera. Żeromski wątpił, to wszystko nie było dla niego jasne. Rację miał Cezary, dokonując ostatniego wyboru wbrew wątpliwościom autora. Rację mieli komentatorzy pochwalający wybór Cezarego. Jak długo inercyjnie taki system będzie panował, tak długo Przedwiośnie będzie mu podlegało.

[…]

Poza tymi zaś kontekstami: poza intencją autorską, poza legendą, poza szkolną interpretacją jest coś, na czym owe konteksty się opierają: autonomiczny, estetyczny świat powieści, macierzysty, najwłaściwszy kontekst postaci. W wypadku dzieł wielkich on gwarantuje postaciom przetrwanie, on daje im głębię i niezależność, swoistą niezależność od autora i od czytelnika. W wypadku dzieł mniejszych – a obie omawiane powieści do takich należą (choć Przedwiośnie trzeba postawić tu wyżej) – takich gwarancji nie mamy.

Przedruk za: „Odra” 1988 (XXVIII), nr 11 (326), s. 44–50.

29 Krótki kurs historii WKP(b) (właśc. Historia Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Krótki kurs – wydane w 1938 r. propagandowe opracowanie historii bolszewizmu, nazywane „biblią stalinizmu” [przyp. red.].

Leszek Szaruga
Przedwiośnie: państwo czy rewolucja? (fragmenty)

Pytanie o dalsze losy głównego bohatera Przedwiośnia jest jednym z głównych pytań o rozumienie najnowszej polskiej historii. I tak Jacek Łukasiewicz twierdzi, że „strzał do Cezarego jeszcze nie został oddany”30, ale jest przekonany, że młody Baryka biorący udział w pochodzie robotniczym na Belweder zginąć musi. Tymczasem w poemacie Krzysztofa Karaska Warszawianka dziejącym się w roku 1968: „Siedemdziesięcioletni Cezary Baryka, siedząc za prezydialnym stołem, kierował akcją. Jego łysiejące skronie i tłusty brzuch uniemożliwiły studentowi wezwanemu na przesłuchanie rozpoznać go z obowiązujących lektur szkolnych”31. Jak widać, wymowa ostatniej sceny powieści Żeromskiego również i pół wieku później, po dyskusjach, jakie wzbudziła zaraz po publikacji, porusza wyobraźnię. W Rozmowie z Baryką pisał Kazimierz Wierzyński:

– Co to za krzyk? I co za przybysz

Tak się po placu głośno szasta?

– To lud Warszawy. Czy nie widzisz,

Epoka hurmą idzie z miasta.

– Powiedzcie im, że wiem, że słyszę

I chyba każdy mi to przyzna,

Że tutaj rządzi…

– Towarzysze,

Niech głośniej mówi. Kto?

– Ojczyzna.

Jak widać, Cezary Baryka stał się postacią niemal rzeczywistą, jego postawa, nie do końca jasna, prowokowała i prowokuje nadal do prób nakreślenia różnych „ciągów dalszych” jego historii – tym bardziej że na wydarzenia lat dwudziestych nakładają się ciągle nowe warstwy historii, zaś konflikty zarysowane w Przedwiośniu wciąż przez owe warstwy przeświecają. Dzieje się tak dlatego, że, jak trafnie zauważył Zdzisław Libera w artykule napisanym z okazji otwarcia w Muzeum Niepodległości w Warszawie wystawy poświęconej pisarzowi, „pojęcie ojczyzny w rozumieniu autora Ludzi bezdomnych i Przedwiośnia obejmuje także refleksję nad sprawiedliwością społeczną i zasadą poszanowania godności człowieka”32, nie da się więc zredukować do politycznej w istocie kategorii państwa. Wyrasta to pojęcie z tradycji romantycznych, z doświadczeń niewoli, gdy byt Polski – pozbawiony politycznych instytucji – realizował się przede wszystkim w przestrzeni wyobraźni: idei, utopii, literatury wreszcie. Ta literacka Polska skonfrontowana została po 1918 roku z realiami politycznymi. I tej właśnie konfrontacji poświęcone jest Przedwiośnie.

Odczytanie dalszych losów Cezarego Baryki – zginął od kuli czy przeżył i stał się funkcjonariuszem komunistycznym? – jest też odczytaniem dalszych losów Polski. Nic w tych interpretacjach nie znaczą słowa samego autora, który pisał wszak: „Nikogo nie wzywałem na drogę komunizmu, lecz za pomocą tego utworu literackiego usiłowałem, o ile to jest możliwe, zabiec drogę komunizmowi, ostrzec, przerazić, odstraszyć. Chciałem, jak to zaznaczył jeden z czujnych krytyków polskich, a człowiek serca – »uderzyć w sumienie polskie«, wezwać do stworzenia wielkich, wzniosłych, najczyściej polskich, z ducha naszego wyrastających idei, dokoła których skupiłaby się zwartym obozem młodzież, dziś pchająca się do więzień, ażeby w nich gnić i cierpieć za obcy komunizm. Nie zrozumiano mej przypowieści. Nie uderzyłem w sumienie, lecz tu i tam trafiłem w brzuch, tu i tam w serce poczciwe, niewiedzące, zaślepione. Nie rozumiano ohydy, okropności, tragedii pochodu na Belweder – sceny, przy której pisaniu serce mi się łamało”.

Dlaczego? Dlaczego tak wyznaczony pisarski zamiar spotkał się z aż takim nieporozumieniem, że sowieccy krytycy uznali książkę za prokomunistyczną propagandę? Dlaczego musiał Żeromski z tej powieści się tłumaczyć – on, autor Na probostwie w Wyszkowie? Nie bez znaczenia zapewne jest w tym kontekście taka konstrukcja narracji, która uniemożliwia czytelnikowi odtworzenie stosunku do poszczególnych postaci. Jak trafnie zauważa Alina Kowalczykowa: „Ta powieść była już nie tylko krytyką indywidualnych osób, stosunków czy środowisk, lecz była rozrachunkiem z programami politycznymi. Żeromski podał w wątpliwość to wszystko, co się w Polsce dzieje. Przedwiośnie to wyraz rozczarowania ówczesną Polską, a także świadomości kryzysu własnych poglądów ideowych. Żeromski przedstawił w powieści różne postawy ideowe i polityczne – i z żadną się nie identyfikował. Przedstawił program komunistów, którym zarzucał dogmatyzm – ale też ich słowami ukazywał współczesną sobie Polskę, opowiadał – za autentycznymi dokumentami – o robotniczej nędzy i policyjnym terrorze. Przedstawiał także o wiele sobie bliższy program socjalistów – i ukazał, jak odległa była praktyka budowania państwa od testamentu ideowego, pozostawionego przez działaczy kręgu Abramowskiego. Żeromski oba te programy odrzucał, innych nie brał w ogóle pod uwagę – ale rozbiciu uległy też jego własne, reformatorskie idee”33. To więc usytuowanie narratora ponad realnie istniejącymi w ówczesnej Polsce wyborami ideowymi prowadziło do uznania Żeromskiego za rzecznika raczej rewolucji niż państwa – tym bardziej że wobec braku narratorskiego komentarza do prezentowanych postaw ideowych automatycznie niejako utożsamiano go z postacią głównego bohatera powieści, Cezarego Baryki. „Marsz na Belweder” stał się dla wielu recenzentów symboliczną sceną, w której to autor, nie zaś bohater utworu opowiadał się przeciw odrodzonemu państwu – tym bardziej że scena ta jest końcową sceną Przedwiośnia, ma więc wymowę najdonioślejszą, stanowi mocną, wyrazistą jego pointę. „Ideowa »tragedia pochodu« – pisze Tomasz Burek – z Cezarym Baryką »na czele zbiedzonego tłumu« – powieściowy skrót współczesnych dziejów narodowych, wstrząsanych i rozłamywanych walką klas, jak tego dowiodło robotnicze powstanie krakowskie w listopadzie 1923 r. – była dla Żeromskiego tragedią straconych złudzeń w konfrontacji z obnażoną realnością polityczno-społeczną rodzącego się państwa. Przywołując, po roku 1918, wszystkie swoje najszlachetniejsze utopie i mity narodowe, wyrosłe zarówno z prometeizmu myśli romantycznej, jak [i] z pozytywistycznego scjentyzmu, racjonalizmu i humanitaryzmu, a zespolone w micie »Polski z ducha«, odradzającej się nie przez gwałt – drogą krwawej rewolucji – lecz przez czystą ofiarę, poświęcenie i miłość (to znaczy drogą bezkrwawego postępu pod duchowym i moralnym przywództwem inteligencji) Żeromski miał jednak odwagę im zaprzeczyć, ująć je w »cudzysłów utopijności«, gdy ich nie chciała potwierdzić Polska z ciała – Polska Nawłoci i Polska komisarza Kajdana. Miał odwagę ukazać w pełnym świetle własne rozdarcie”34.

W trakcie lektury Przedwiośnia warto zwrócić uwagę na rolę, jaką literatura, konkretnie zaś poezja odgrywa w kształtowaniu postaw bohatera. Młody Baryka we wstępnej fazie swej edukacji – wszechstronnej, lecz z wyraźnym naciskiem kładzionym na przyswojenie języków obcych – wkuwa na pamięć wiersze. Nie rozumie ich jeszcze, lecz już niebawem mają okazać się dlań zbawcze. Po koszmarze bolszewickiego przewrotu i jego skutków, po śmierci matki, właśnie poezja odmienia jego widzenie świata:

Gdy trawy otulające urwiste ogrody pięknej zatoki półwyspu zazieleniły się bujną i lśniącą barwą, a wśród nich stokroć, fiołki i sasanki otwarły swe oczy żywe i ukazały twarzyczki, przypomniał sobie pisma poetów, których mu się w różnych językach uczyć kazano i którymi dawniej pogardzał. Gdy wylewały woń swą, wiecznie rodzącą wzruszenie, przychodził do przeświadczenia, iż dwie są tylko na ziemi sprawy nieśmiertelne i niepodlegające zepsuciu śmierci: wiekuisty powrót kwiatów na wiosnę i odtworzenie ich powrotu w wierszach poetów. Wypowiadał teraz matce umarłej te ciche, woniejące jak fiołki słowa, na nic nikomu nieprzydatne, swojskie i obce, których dawniej nie rozumiał i nie cenił. Posyłał jej do zimnej czerni grobu wiadomość tamtymi słowy, iż wiosna przyszła znowu – iż ptaszek złotopióry, wilga boża-wola, którego tak lubili pokazywać sobie za dni szczęśliwych, upłynionych, którego śpiewu słuchać lubili w poranki wiosny, zjawił się skądsiś znowu i wśród gałęzi samotnego cedru niezrozumiałą mową swoją ogłusza niebiosom, morzu i ziemi szczęście powrotu przedwiośnia.

To bez wątpienia jeden z kluczowych fragmentów powieści, narzucający jeden ze sposobów jej rozumienia, wskazujący na możliwości interpretacji tytułu utworu. Poprzez poezję następuje bowiem rozbudzenie uśpionej świadomości młodego Baryki. Cezary zaczyna mówić językiem poezji, wierszami „na nic nikomu nieprzydatnymi”, tymi samymi, którymi „sam dawniej pogardzał”. Jest w tym, oczywiście, wyczuwalna ironia narratora, owo młodopolskie zdystansowanie się wobec nieuznającego wartości poetyckiego słowa życia praktycznego, broniącego się przed tymi, którzy pragną „ludzi w aniołów przerobić”. Przy tym jest to dystans podwójny niejako, gdyż nakłada się nań krytyczny stosunek do „poezji rewolucji” – to nie żaden przypadek, że kilka akapitów dalej zacytowany zostaje – ujęty w cudzysłów, co nie jest regułą w tych partiach narracji Przedwiośnia, które relacjonują myśli kreowanych tu postaci, nawet wówczas, gdy przytaczane są „dosłownie” – monolog wewnętrzny bohatera, swoisty poemat na cześć rewolucji opiewający męczarnie wyzyskiwanych przez stulecia mas:

Rewolucja […] jest to konieczność, wyższa ponad wszystko. Jest to prawo moralne. Przez dziesiątki setek lat ludzie nieszczęśliwi byli przez uprzywilejowanych deptani, ciemiężeni, wyzuwani ze wszelkiego prawa. […] Nawet w widzeniu i za pomocą lotnej wyobraźni niepodobna zliczyć ogromu istnień zamordowanych, bogactw ducha zniweczonych, piękna na zawsze unicestwionego. Jest to jakowyś kontynent pogrzebionych za życia, cmentarzysko bez końca, gdzie każda grudka ziemi wzywa o pomstę nad Kainem. Gdyby te grudki martwej ziemi mogły przemawiać albo znalazły możność dawania zrozumiałych znaków, to każdy kamień cerkwi i kościołów wydawałby jęk, każda cegła pałaców, każda kolumna sal ociekałaby krwią, a bruk ulicy zroszony byłby łzami.

Zacytowanie tego tekstu ma tu na celu odtworzenie tych konstrukcji myślowych, które kierowały sympatie ku rewolucji bolszewickiej, które uzasadniały poparcie dla niej. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że są to sformułowania jakby żywcem wyjęte z refleksji Michała Kaniowskiego z Płomieni Brzozowskiego.

Mamy tu do czynienia ze zderzeniem dwóch poetyk. Pierwszej, w której poezja jest głosem suwerennej jednostki, i drugiej, która powiadamia, że w obliczu ludzkości jednostka jest zerem, ma się jej bez reszty podporządkować. Co przy tym istotne, ta druga naznaczona jest wewnętrznym paradoksem, gdyż wypowiada się w obronie owych jednostek, godności owych „istnień zamordowanych”. Te dwa horyzonty – intymnego, osobistego oraz społecznego, historycznego widzenia – określać będą sytuację bohatera w przestrzeni całej powieści: nie przypadkiem sielankowa poetyka życia w Nawłoci – owego Soplicowa Przedwiośnia, w którym pielęgnowane są zasady polskości – skontrastowana zostaje z brutalnym światem folwarku w Chłodku. Ten kontrast powtarza się w wielu wymiarach powieści – także w konfrontacji poetyckiej, idealnej ojczyzny z polityczną rzeczywistością odradzającego się państwa. […]

Zarówno rodowód, jak i postawa Baryki są dlań [dla narratora] swoistym materiałem badawczym, przedmiotem analizy, preparatem. W powieści Żeromskiego mamy więc do czynienia ze studium postaci oświetlanej z różnych stanowisk. […]

Warto […] zwrócić uwagę na pewną osobliwość owej narracji auktorialnej: jest nią wyraźne określenie związku z opisywanym światem, specyficznej wspólnoty łączącej opowiadacza z jego bohaterami.

Widoczne jest to już w pierwszych zdaniach utworu:

Nic chodzi tutaj – u kaduka! – o herb ani o szeregi przodków podgolonych, z sarmackimi wąsami i przy karabelach – ani o wydekoltowane prababki, w fiokach. Ojciec i matka – otóż i cały rodowód, jak to u nas, w dziejach nowoczesnych ludzi bez wczoraj. Z konieczności wzmianka o jednym dziadku, z musu notatka o jednym jedynym pradziadku.

Warto się nad tymi zdaniami zatrzymać, gdyż ich konstrukcja wydaje się dość szczególna. Mamy tu przede wszystkim do czynienia z określeniem charakteru wspólnoty ogarniającej zarówno narratora, jak i jego bohaterów, wspólnoty pewnego momentu historycznego i mentalności ludzi tego czasu: „nowoczesnych ludzi bez wczoraj”. Historia zatem jakby się dopiero zaczynała, ludzie tu przedstawieni to postaci wykorzenione z historii, w szczególności – z historii szlacheckiej, sarmackiej. Nie istnieją więc „szeregi przodków” ani „karabele”, jest naga teraźniejszość naznaczona piętnem „nowoczesności”, która to nowoczesność oznacza oderwanie od przeszłości. Owo „my” ustanawiane w pierwszych zdaniach Przedwiośnia obejmuje zapewne również czytelników powieści, komuś się przecież całą rzecz opowiada, do kogoś ją kieruje. Narrator od razu zapewnia: nie będzie nudzenia o tym, co było, skupimy się jedynie na tym, co jest i co ma nastąpić w przyszłości. Utwór więc od początku jest na ową przyszłość nakierowany, ma zarysować jej kontur, wskazać możliwe drogi rozwoju – tak też czyni, przedstawiając utopię „szklanych domów”, systematyczne budowanie podwalin państwa przez ludzi takich jak Gajowiec czy wreszcie drogę rewolucji komunistycznej jako rozwiązania alternatywne. O realności żadnej z tych perspektyw nie przesądza, co wydaje się mieć szczególne znaczenie w kontekście przytoczonych uwag Irzykowskiego o „polityce niepolityków”.

Możliwa jest wszakże i inna lekcja – niewykluczająca powyższej, nakładająca się na nią i wobec niej komplementarna – tego wprowadzenia: ironiczna. Mielibyśmy wówczas do czynienia ze złożoną konstrukcją narratora odgrywającego rolę „człowieka nowoczesnego”, lecz wobec tej roli dystansującego się już od samego początku, co zresztą w wypadku Żeromskiego, dość silnie zakorzenionego w historii, wydaje się oczywistością (on nie jest wszak człowiekiem „bez wczoraj”). Stąd też i bezosobowy charakter kolejnego członu wypowiedzi zapisanego jako równoważnik zdania: „Z konieczności wzmianka o jednym dziadku, z musu notatka o jednym jedynym pradziadku”. Ten przymus opowiadania – „wzmianka”, „notatka” – o rodowodzie głównego bohatera ma swój wyraz w całej konstrukcji powieści: Rodowód jest krótki, lakoniczny, sprawozdawczy – tyle, ile konieczne jest dla określenia sytuacji, w jakiej znalazł się Cezary Baryka, dla zarysowania stanu jego świadomości.

Zarazem ten sposób prowadzenia narracji – ironiczny, bezosobowy – staje się wyrazem pewnego dążenia artystycznego, którego rzecznikiem stanie się w późniejszym okresie Witold Gombrowicz. Można zaryzykować tezę, że w Przedwiośniu mamy do czynienia z taką próbą zdystansowania się wobec problematyki polskiej, jaką w Dzienniku proponował autor Ferdydurke: „Mój stosunek do Polski wynika z mego stosunku do formy – pragnę uchylić się Polsce, jak uchylam się formie – pragnę wzbić się ponad Polskę, jak ponad styl – i tu i tam, to samo zadanie”35. Sprawa „formy polskości” jest, jak się zdaje, jednym z zasadniczych pytań pojawiających się na kartach Przedwiośnia. Konfrontując postawy pisarskie Żeromskiego i Gombrowicza, pisze Jan Błoński: „U Gombrowicza pierwotne jest poczucie przydybania, osaczenia, zagarnięcia świadomości przez formę. Młoda »niedojrzałość« (chaos, nowość, sztuka) walczy z tym, co zastygło w »międzyludzkim«, co podporządkowuje sobie wszechmożliwości jednostki. Dlatego zdobycie własnego stosunku do »formy polskiej« musi być dla pisarza sprawą najwyższej wagi. Żeromski – powiada Gombrowicz – był artystą, poza tym zaś – Polakiem (dowodem, dodajmy, wyznania Żeromskiego o ciężarze patriotycznego obowiązku, którym »psuł« swe utwory). Tymczasem Gombrowicz musi się określić jako Polak, aby móc zostać rzetelnym artystą”36.

Przedwiośnie wszakże – i czas to już wyraźnie powiedzieć – jest utworem przekraczającym dotychczasowy horyzont poszukiwań artystycznych Żeromskiego, jest, m.in. za sprawą konstrukcji bohatera, który „musi się określić jako Polak”, a także za sprawą konstrukcji narratora, powieścią na swój sposób prekursorską, podejmującą bardzo zdecydowanie kwestie nośności polskiej tradycji, dystansującą się wobec romantycznych wzorców, co trafnie już w tytule swej recenzji (Pożegnanie mesjanizmu) podchwycił Juliusz Kleiner. Ma rację więc Marta Piwińska, gdy charakteryzując program Gajowca (zapewne najbliższy samemu Żeromskiemu, lecz w narracji Przedwiośnia potraktowany z dystansem), wykrywa w nim romantyczne, niepojęte w gruncie rzeczy dla Baryki, odniesienia i pisze: „Pod romantyczną retoryką i pod szorstką konkretnością naczelnikowskiego stylu mówienia prawdy prosto w oczy narodowi ukrywa się – co? Polska dwudziestolecia nie miała być Polską kapitalistyczną, ludową, jakąś określoną Polską; miała być niepodległa. Biorąc rzecz od strony samej nawet propagandy, państwowość, warunek istnienia, został w niej obrócony w cel, któremu podporządkowano wszystko inne. W ten sposób oficjalnie i widomie byt realny kraju został zawieszony w polskiej formie. Anachronicznie anormalnej na tle świata”37.

Bohaterowie Przedwiośnia – każdy na swój sposób – zdążają do określenia się wobec owej „polskiej formy”, zaś punktem odniesienia, zarówno dla nich, jak i dla narratora utworu, staje się postawa Cezarego Baryki. Zarazem też mamy tu do czynienia z konfrontacją literatury mówiącej o ojczyźnie (także wcześniejszych utworów samego Żeromskiego) z realiami bytu państwowego: poetycka „Polska z ducha” zderza się tu z nagą praktyką polityczną.

[…]

Rola Baryki jest w tej scenie równie niejednoznaczna jak w całej powieści. Analizując jej konstrukcję, Henryk Markiewicz podkreśla: „Prawie wszystkie opinie ogólne zamknięte zostały w dyskusje bohaterów lub przepuszczone przez filtr mowy pozornie zależnej; nie przywołuje też pisarz żadnej postaci w roli rezonera, którego poglądom dawałby całkowitą akceptację. Dyskusje toczą się między równorzędnymi, pełnoprawnymi przeciwnikami. We wszystkich występuje młody Baryka, wobec przeciwników rewolucji jako jej rzecznik, wobec komunistów – jako oponent”38. Podobnie jest i w scenie końcowej z tą jednak różnicą, że to już nie dyskusja, lecz działania. Baryka znów jest „pomiędzy”.

Można założyć, próbując odczytać powieść Żeromskiego, a zwłaszcza sens owej ostatniej sceny, że właśnie owo „pomiędzy” określa sytuację nie tylko Baryki, lecz także narratora: tu właśnie, w działaniu, a nie w racjach dyskusyjnych, odnajduje opowiadacz owego rezonera, z którym może się utożsamić. Czy utożsamia się z nim sam Żeromski, który od początku stworzył dystans wobec wykreowanego na potrzeby Przedwiośnia narratora, trudno przesądzać. Jedno wszakże nie ulega wątpliwości: zmierza on w tym utworze do przekształcenia alternatywy „państwo czy rewolucja” w koniunkcję: i państwo, i rewolucja (choć nierozumiana na sposób bolszewicki, bliska raczej socjalizmowi Abramowskiego). Tak zarysowana perspektywa jest szansą wspólnej ojczyzny Polaków.

Przedruk za: L. Szaruga, Współczesna powieść polityczna. Sens literatury, sens historii, Warszawa 2001, s. 52–63.

30 J. Łukasiewicz, Rytm, czyli powinność. Szkice o książkach i ludziach po roku 1980, Wrocław 1993, s. 23.

31 K. Karasek, Wiersze i poematy, Warszawa 1982. s. 22.

32 Z. Libera, Nad utworami Stefana Żeromskiego. W siedemdziesiątą rocznicę śmierci pisana, „Polonistyka” 1996, nr 6.

33 A. Kowalczykowa, Programy i spory literackie w dwudziestoleciu 1918–1939, Warszawa 1981, s. 168.

34 T. Burek, Proza [w:] Literatura polska 1918–1975, t. 1: Literatura polska 1918–1932, red. A. Brodzka, H. Zaworska, S. Żółkiewski, Warszawa 1975, s. 492.

35 W. Gombrowicz, Dziennik (1953–1956), Paryż 1971, s. 51.

36 J. Błoński, Odmarsz, Kraków 1978, s. 281.

37 M. Piwińska, Legenda romantyczna i szydercy, Warszawa 1973. s. 255–256.

38 H. Markiewicz, W kręgu Żeromskiego. Rozprawy i szkice historycznoliterackie, Warszawa 1977, s. 79.

Włodzimierz Bolecki
Przedwiośnie oraz inne pory roku (fragmenty)

Powieść Żeromskiego, w zależności od perspektywy interpretatora, okazywała się albo utworem psychologicznym, albo obyczajowym, politycznym lub biograficznym, a nawet powieścią idei – rozumianą, za Bachtinem, jako utwór polifoniczny.

Nie deprecjonując takich sposobów czytania – do których powieść zresztą sama zachęca – proponuję inną lekturę, traktującą fabularne i kompozycyjne epizody powieści tylko jako elementy jej retoryki. W tej optyce fabuła Przedwiośnia ma znaczenie dla bohatera, ale nie dla czytelnika. Czytelnik bowiem oczywiście wie, że młody Baryka ostatecznie przyłączy się do komunistów i wystąpi przeciw władzom niepodległego państwa. Powieść Żeromskiego to zatem symulacja przyczyn, dla których tak się stało. Inaczej mówiąc, jest ona ilustracją pytania – zadanego w formie powieści, a nie zdania gramatycznego. Pytanie to brzmi: dlaczego wśród młodych Polaków, którzy otrzymali od losu niepodległe państwo (o czym poprzednie pokolenia mogły tylko marzyć), znajdują się tacy, którzy przyłączają się do partii komunistycznej, chcącej tę niepodległość zlikwidować? A w rezultacie – jak pisał Żeromski – „pchają się do więzień, ażeby w nich gnić i cierpieć za obcy komunizm”.

W mojej propozycji lektury poetyka Przedwiośnia to dość prosta – chociaż niezwykle finezyjnie zrealizowana – konstrukcja retoryczna oparta na grze argumentów i ich zaprzeczeń. Taka konstrukcja była Żeromskiemu potrzebna jedynie po to, żeby pokazać powieściową symulację przyszłych losów młodego pokolenia Polaków, które w darze od losu otrzymało niepodległe państwo. I które znalazło się w epicentrum zmian cywilizacyjnych po pierwszej wojnie światowej: zmian kulturowych, społecznych, ustrojowych, ideowych, obyczajowych i wszelkich innych. I którym – jakby powiedział Herbert – z jednej strony powtarzano „stare zaklęcia ludzkości, bajki i legendy”39, a z drugiej strony ich kuszono, odpowiednią w tamtym czasie, „dialektyką oprawców”, „łańcuchami tautologii”, „parcianą retoryką” czy „pojęciami jak cepy”40.

Cytowane wcześniej autokomentarze Żeromskiego pozwalają pominąć całą fabułę powieści i skupić się na problemie, któremu fabuła, a równocześnie nadrzędny temat utworu są podporządkowane.

A problem Przedwiośnia jest sformułowany prosto i jednoznacznie: skąd w państwie, które dopiero co odzyskało niepodległość, biorą się młodzi ludzie, którzy ulegają antyniepodległościowej propagandzie komunistycznej? Jakie doświadczenia, jakie argumenty, idee pchają ich w ręce partii, której celem jest unicestwienie Polski, a sposobem działania – czego Baryka doświadczył w Baku – „mordowanie ludzi przez ludzi z racji rzeczy, dóbr i pieniędzy”. I kto okaże się silniejszy w walce o serca i umysły tego młodego pokolenia: „duchy z lewej” czy „duchy z prawej strony” – by odwołać się do metafory Mickiewicza z Dziadów części III?

Problem jednak polega na tym, że pytanie Żeromskiego, na które odpowiada konstrukcja Przedwiośnia, znajduje się poza powieścią. W sensie ścisłym jest nim autokomentarz pisarza, w którym Żeromski wyjaśnia intencję powieści i przyczyny jej niezrozumienia. W sensie szerszym jest to zbiór wypowiedzi pisarza na temat rewolucji bolszewickiej i działalności komunistów w Polsce rozproszony w różnych utworach z ostatnich lat jego życia. […]

Najciekawszy jest jednak kontekst trzeci, dotąd nierekonstruowany. Przypomnę, że oryginalność oraz literacką siłę Przedwiośnia tłumaczono artystyczną odrębnością Żeromskiego i jego indywidualizmem polegającym na odwadze dostrzegania i nazywania spraw, których nie poruszali inni pisarze. Tę, trafną zresztą, charakterystykę chcę teraz dopełnić odmienną perspektywą. Przedwiośnie Żeromskiego jest bowiem jednym z wariantów analogicznych pytań i odpowiedzi formułowanych przez kilku innych, znanych polskich pisarzy.

Na użytek tego artykułu wybieram tylko kilka nazwisk.

Intertekstami Przedwiośnia w tej perspektywie są zatem: Ozimina oraz Idea w ruchu rewolucyjnym Wacława Berenta, Pożegnanie jesieni Witkacego, Ferdydurke Gombrowicza oraz Lewa wolna Józefa Mackiewicza. Istnieją ponadto jeszcze dwa inne interteksty powieści Żeromskiego: Zdobycie władcy oraz Zniewolony umysł Miłosza, ale o nich wspomnę na końcu. Co łączy Przedwiośnie z tymi utworami?

Ozimina oraz Idea w ruchu rewolucyjnym były reakcją Berenta na rewolucję 1905 roku. Wszystkie pytania, które Żeromski postawił w Przedwiośniu, miały swoje antecedencje w utworach Berenta. Rzecz jasna inny był ich kontekst sytuacyjny – o niepodległości Polski dopiero marzono, o bolszewikach i partii komunistycznej nikt jeszcze nie słyszał. Berent – podobnie jak później Żeromski – pytał, jaka Polska wyłoni się z zamętu rewolucji i z nadciągającej wojny, kto i jak rozwiąże palące kwestie społeczne, jaka jest postawa młodego pokolenia wobec idei polskości i niepodległości, a także jaką grę ideami oraz życiem ludzkim prowadzą partie polityczne. Również pory roku sygnalizowane przez tytuły obu powieści (Ozimina, Przedwiośnie) wskazywały na identyczną symbolikę, którą uruchomili obaj pisarze.

Przedwiośnie ukazało się w listopadzie 1924 roku i rozpętało gwałtowne polemiki. Witkacy – który znał Żeromskiego41 – śledził dyskusję na temat Przedwiośnia i w liście do żony z 1 stycznia 1926 roku zwracał jej uwagę na „ciekawy […] artykuł Bronowicza w ostatnim »Skamandrze«. Jest to Brun (z tej firmy War.) skazany na 8 lat za bolszewizm”42.

Czas publikacji i tytuły obu powieści pozwalają sądzić, że Przedwiośnie stało się dla Witkacego przedmiotem zamierzonej polemiki w Pożegnaniu jesieni. Żeromskiego w Przedwiośniu interesowało całe społeczeństwo, wszystkie jego grupy i warstwy. Witkacy w Pożegnaniu jesieni, tak jak Berent w Próchnie, pytał o wybory ideowe i postawy życiowe artystów. W istocie każdy z tych pisarzy pytał o postawę tzw. warstw oświeconych – polskiej inteligencji.

Witkacy pomijał kwestie narodowe, a w całej swej twórczości zadawał pytania uniwersalne. Interesowała go ludzkość i człowiek ze swoją samotnością wobec tajemnicy kosmosu, a nie konkretny naród czy poszczególni ludzie. Tak to wielokrotnie deklarował, ale w rzeczywistości było inaczej. Wszystkie jego utwory oparte są na konkretnym doświadczeniu historycznym (z rewolucją bolszewicką w roli głównej). Jego los, aż do śmierci 18 września 1939 roku, wpisał go w historię Polski, a spoza każdej postaci jego utworów wychyla się jakaś konkretna osoba – nie wspominając o stałym temacie jego polemik, którym były narodowe cechy i mentalność Polaków. Poświęcona im rozprawa Niemyte dusze to nie jest tytuł dotyczący Marsjan.

Szczególnym przypadkiem jest w tym kontekście Ferdydurke Gombrowicza. Ze wspomnianymi utworami łączy ją temat rewolucji społecznej, która została opisana w ostatniej części powieści. Gombrowicz – podobnie jak Witkacy – uniwersalizował wszystkie tematy swoich utworów. Interesował go, całkowicie apsychologiczny, uniwersalny algorytm sytuacji i zachowań ludzkich. Taka poetyka przyniosła, co prawda, w Ferdydurke rewelacyjny efekt artystyczny, ale jej efekt poznawczy nie wykroczył poza wiedzę w szkolnych czytankach, czyli tezę, że ludzie biedni, krzywdzeni i wyzyskiwani zemszczą się pewnego dnia na tych, którzy są bogaci, niesprawiedliwi i wyzyskują innych. Istnieje jednak w Ferdydurke – tak jak w całej twórczości Gombrowicza – pewien motyw, który wpisuje tę powieść w problematykę Przedwiośnia. Jest nim postawa Gombrowicza generalnie akceptująca rewolucję społeczną – zgodnie z Nietzscheańską koncepcją dionizyjskiej odnowy świata.

Co wspólnego z Żeromskim (albo z Witkacym) ma jednak Józef Mackiewicz i jego powieść opublikowana czterdzieści lat później, bo w 1965 roku? Bardzo dużo, nawet jeszcze więcej. Punktem odniesienia dla Przedwiośnia i Pożegnania jesieni była rewolucja bolszewicka, a ponadto bohater Przedwiośnia z odwagą i poświęceniem walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Jest to także temat Lewej wolnej, w której pytanie o sens wojny 1920 roku, o to, czym jest bolszewizm i dlaczego tysiące młodych ludzi idzie na wojnę przeciw bolszewikom, jest lejtmotywem utworu. Intertekstem tych porównań w powieści Mackiewicza jest postać Wacława Ruczetty, inteligenta z rodziny ziemiańskiej, wykształconego w dobrej polskiej szkole i zarazem artysty.

Ruczetta, tak jak Baryka w Przedwiośniu i Atanazy Bazakbal w Pożegnaniu jesieni, przyłączy się do bolszewików (nb., tak jak ten ostatni, zostanie przez nich zastrzelony).

Przedwiośnie, Pożegnanie jesieni i Lewą wolną łączy coś jeszcze – a mianowicie postać Juliana Marchlewskiego. […] Co miał wspólnego z Witkacym? Całkiem sporo. Witkacy wzorował na nim postać naczelnego bolszewika w Pożegnaniu jesieni, Sajetana Tempego. Z kolei Mackiewicz – podobnie jak Żeromski – przypomniał jego rolę w wojnie polsko-bolszewickiej. Nie chodzi jednak o szczegóły biograficzne, lecz o pytanie, któremu podporządkowane są utwory wspomnianych pisarzy. Brzmiało ono – w wersji Żeromskiego – następująco: co powoduje, że wychowani w patriotycznych rodzinach wrażliwi młodzi ludzie akceptują ideologię „mordowania ludzi przez ludzi z racji rzeczy, dóbr i pieniędzy”?

Paradoksalnie, symbolicznym pierwowzorem tego pytania był Julian Marchlewski. Ten Marchlewski, który w 1904 roku zamierzał z dumą uczyć Niemców, co znaczą słowa „Jeszcze Polska nie zginęła”, a w 1920 roku z pomocą Armii Czerwonej chciał przekształcić niepodległą Polskę w republikę sowiecką. Każdy z pisarzy, o których wspomniałem, zarysował w swej twórczości różne możliwości odpowiedzi na to pytanie. Ich rekonstrukcja w tym miejscu wymagałaby jednak nowego artykułu. […]

Szukając motywów przyłączania się młodych Polaków do bolszewizmu, Żeromski pokazywał przyczyny tkwiące w ludzkich emocjach, w ich altruizmie, w relacjach rodzinnych i międzyludzkich, we wrażliwości na ludzką krzywdę, słowem, w splocie czynników psychicznych i charakterologicznych konkretnych osób. Witkacy inaczej – szukał ich w logice idei filozoficznych, tłumaczących w sposób nieodparty wielkie procesy dziejowe. Mackiewicz zaś – w ludzkiej chęci zmieniania świata, braku refleksji nad jej środkami i konsekwencjami, a przede wszystkim w epidemicznym rozprzestrzenianiu się w ludzkich umysłach nawet najbardziej zbrodniczych idei. Wszyscy trzej wskazywali też wspólny motyw pchający ich bohaterów w pułapkę komunistycznej ideologii. Był nim upadek wiary w cywilizację europejską połączony z brakiem określenia swojego miejsca w świecie. Wszystkie te wątki doskonale pozbierał Miłosz w Zniewolonym umyśle, tłumacząc zaangażowanie intelektualistów w budowanie bolszewizmu poczuciem egzystencjalnej pustki, lękiem przed samotnością prowadzącym do tęsknoty za kolektywem (jakimkolwiek), a przede wszystkim potrzebą bycia użytecznym i uznanym bez oglądania się na cenę – rezygnację z własnej indywidualności. Miłosz nawiązał tu do Witkacego, który brawurowo przeprowadził tezę o transformacji dekadentyzmu w akceptację komunizmu. Erich Fromm – w odniesieniu do analogicznych procesów w Niemczech – użył określenia „ucieczka od wolności”.

Teraz zacytuję Mickiewicza: „tu zajdzie zmiana w scenach mojego widzenia”.

Przenieśmy się w świat w roku 2015 (trochę wcześniej albo trochę później). Pewien młody człowiek wraca do kraju ojczystego, o którym niewiele wie i z którym nic go w zasadzie nie łączy. Młodość spędził w innym kraju, gdzie rodzice z trudem zarabiali na życie. Wykształcenie, które otrzymał, wystarczy do sprawnego funkcjonowania, ale nie do ubiegania się o prestiżowy zawód czy rolę społeczną. Pracę ma niepewną lub żadnej. Na państwo patrzy jak na system zorganizowanej opresji, tym bardziej że został kiedyś pobity przez policję po jakimś meczu piłkarskim, a może gdy wracał lekko pijany z jakiejś imprezy. Rodziny nie założył, bo jego partnerki potrzebowały stabilizacji, której nie mógł im zapewnić. Koledzy opowiadają mu o bogactwie sąsiadów, o korupcji i nepotyzmie w administracji państwowej, o kłamstwach polityków wypowiadanych z kamienną twarzą w mediach i przekonują do konieczności obalenia tego niesprawiedliwego reżimu. Pewnego dnia nasz bohater, gdy się dowiaduje, że policja zastrzeliła chłopaka z sąsiedniej dzielnicy (a może znaleziono jego zwłoki na komisariacie), przyłącza się do demonstracji, która idąc w kierunku centrum miasta, podpala samochody i rozbija szyby w sklepach. To może być w Azji, w Afryce, w Ameryce, w Europie Wschodniej albo Zachodniej.

To może być święto wiosny, początek lub koniec lata. To może być ozimina albo pożegnanie jesieni. To może być przedwiośnie.

Przedruk za: Intryga interpretacji. Profesor Władysław Panas in memoriam, red. A. Fitas, Lublin 2016, s. 139–156.

39 Cytat z wiersza Z. Herberta Przesłanie pana Cogito.

40 Cytaty z wiersza Z. Herberta Potęga smaku.

41 Witkiewiczowie przyjaźnili się z Żeromskim. Witkacy podziwiał jego utwory, malował jego portrety, ale zabolało go zdanie w Snobizmie i postępie, że jego twórczość wyrasta z „oschłego, twardego i jałowego pnia duszy” (Listy do Stefana Żeromskiego [w:] S.I. Witkiewicz, Dzieła zebrane, red. J. Degler, t 17: Listy I, oprac. T. Pawlak. Warszawa 2013, s. 888–902).

42 S.I. Witkiewicz, Dzieła zebrane…, t. 19: Listy do żony (1923–1927), przygotowała do druku A. Micińska, oprac. J. Degler, Warszawa 2005, s. 84. Chodziło o Juliana Bruna (pseud. Bronowicz), działacza komunistycznego i sowieckiego, autora książki pt. Stefana Żeromskiego tragedia pomyłek (1926) – drukowanej wcześniej we fragmentach w „Skamandrze” – który zarzucał Żeromskiemu niedocenienie walki klas w Przedwiośniu i w jego innych utworach.

Łukasz Pawłowski
Czystość, brud i chaos rewolucji. O dwóch częściach Przedwiośnia (fragmenty)

Szklane domy i kloaki

W dwóch najważniejszych powieściach początku niepodległości: Przedwiośniu Stefana Żeromskiego i Pokoleniu Marka Świdy Andrzeja Struga, oraz bardzo wielu innych utworach tego okresu bohater zawsze powraca albo przedziera się do odrodzonej Polski ze Wschodu. Ta realizacja toposu Odysa posiadała, jak sądzę, szczególne znaczenie – moc strukturyzacji wyłaniającej się dopiero rzeczywistości II Rzeczypospolitej. Powrót stanowi przekroczenie granicy, tym samym zapewnia o jej istnieniu, utrwala wyobrażenie nowego państwa wyraźnie oddzielonego od rewolucyjnej barbarii. A kierunek wędrówki, nieodmiennie ze Wschodu, wskazuje na najważniejszego Innego, wobec którego, a właściwie przeciw któremu, konstytuuje się tożsamość zbiorowa.

Współczesna antropologia uwrażliwia na jeden z aspektów kształtowania się symbolicznej granicy. W pracach Mary Douglas i czerpiącej inspiracje z niektórych wątków jej myśli Julii Kristevej rozdzielenie na wnętrze i zewnętrze opiera się na opozycji czystości i brudu. Mówiąc w największym skrócie, w analizach kultur zaproponowanych przez Douglas i Julię Kristevą czystość jest synonimem świata uporządkowanego, brud zaś oznacza amorficzność, rozkład i chaos. Sytuuje się na krańcach tworzonej albo już uładzonej „naszej” rzeczywistości i zagraża nieustannie wtargnięciem do jej wnętrza43.

[…]

Wizji tej [objętego rewolucją imperium] zostaje przeciwstawione marzenie o Polsce szklanych domów. Dystynktywną cechą jej przyszłego w pełni nowoczesnego ustroju ma być czystość, która w opowieści na wpół obłąkanego Seweryna Baryki osiąga swój najdoskonalszy wyraz – w przezroczystości.

Perspektywa podróży do Polski, podczas której Seweryn Baryka snuje swoje fantastyczne wizje, otwiera także możliwość innego ujęcia kluczowej dla mojej interpretacji problematyki. Jak notuje narrator, kronikarz wędrówki, oczekując tygodniami w Charkowie na pociąg repatriacyjny, ojciec coraz mocniej zapadał na „niemoce”: „trzeba było podczas gorączkowania układać go w pewnej dziurze pod schodami, gdzie za dnia pozwalano choremu spoczywać”. Nawiązanie do legendy o Świętym Aleksym nadaje opisowi postaci charakter hagiograficzny (w podobny sposób przedstawiona zostaje matka Cezarego). Dyskretne odwołania do sfery religijnej pojawiają się w innych miejscach relacji z podróży: narrator używa określenia „dwaj wędrowcy”, umierającego w wagonie pociągu repatriacyjnego Seweryna Barykę nazywa „pątnikiem, który ze swoim celem rozstać się musiał”. Alegoryzacja drogi, nadanie jej znaczenia pielgrzymki, implikuje symboliczną czystość celu podróży44. Wobec świętej, ponad śnieg bielszej idei ojczyzny, do której zmierzają tułacze, bolszewizm jest w pierwszej części utworu tylko ciemną mocą chaosu. Wielu ówczesnych pisarzy i myślicieli utożsamiało komunizm z demonicznością45. Żeromski zgodziłby się zapewne z koncepcją Mariana Zdziechowskiego, który w rozprawie już z końca lat trzydziestych wiązał szatańskość ideologii bolszewickiej z jej zdolnością do odpodmiotowienia, redukcji świata do niezróżnicowanej materii46.

Przekroczenie polskiej granicy musi prowadzić do deziluzji. Rozczarowany widokiem tonącego w błocie kresowego miasteczka, Baryka powtarza z rozgoryczeniem: „gdzież są twoje szklane domy?”. Podobne obrazy można odnaleźć w następnych częściach utworu. Potwornym brudem zionie wprost z opisów życia „chłopskich pariasów” w folwarku Chłodek, „ze śmietników, rynsztoków i ścieków” na żydowskich Nalewkach. Brud ukazany w rzeczywistości nowej Polski w sposób naturalistyczny, w jego dosłownym wymiarze, prowokuje pytanie o symboliczne znaczenie nieczystości, nie tylko dla ustanowienia granicy, ale wewnętrznego porządku nowego państwa. […]

[Wiatr od wschodu w] nieuchwytny sposób przenika do wnętrza nowego państwa, przynosząc miazmaty upadającego Imperium i zarazki jego rozkładu. Popularne na początku dwudziestolecia metafory rewolucji – wiatr albo zakaźna choroba – podkreślają jej transgresyjną siłę. Być może jednak chaos przewrotu był w przestrzeni nowego państwa obecny od samego początku jako siła pierwotnego nieodróżnicowania poprzedzająca i warunkująca możliwość ustanowienia nowych form kulturowych. II Rzeczpospolita wyłania się dzięki fermentowi Historii, który obalił trzy wielkie imperia i jak można przypuszczać, wcale nie zanikł wraz z ich upadkiem.

W latach 1918–1923 przez ziemie polskie przetoczyła się fala manifestacji i strajków. Ich eskalację stanowiły bez wątpienia krwawe zamieszki w Krakowie w listopadzie 1923 roku. W prozie pierwszej potowy lat dwudziestych trudno odnaleźć wyraźne echa tych wydarzeń. Doświadczenie świata podminowanego społecznym wybuchem, w którym „kuchnie i kredensy zamieniają się w arsenały żywych bomb”47, przenika do literatury jako nieokreślony lęk. […]

Pierwsza część Przedwiośnia wskazuje na najważniejsze mechanizmy konstruowania nowej zbiorowej tożsamości. Symboliczna granica, której ustanawianie organizuje sens Szklanych domów, nie chroni jednak przed wewnętrznym zagrożeniem. Nieczyste, skażone chaosem może objawić się wszędzie, naruszając zasady rzeczywistości i spójność powieściowej narracji. W Przedwiośniu jest obecne tam, gdzie najmniej można by się tego spodziewać.

Nawłoć, czyli niepokój

Wojna 1920 to w powieści Żeromskiego zaledwie kilka epizodów utrzymanych w „morowym” stylu relacji z przygód frontowych. W drugiej części utworu autor przenosi akcję do leżącego na uboczu wielkich zdarzeń ziemiańskiego dworu. Znaczenie tego zabiegu w powieści próbującej przedstawić najważniejsze problemy rzeczywistości początku lat dwudziestych pozostaje niejasne. Nawłoć wymyka się spójnym porządkom odczytania utworu, jej krytyczno- i historycznoliteracka lektura naznaczona jest ambiwalencjami. Warto przywołać najważniejsze z nich: najświetniejsza część utworu, której obecność nie znajduje dostatecznego potwierdzenia w świetle jego kompozycji; pochwała urody ziemiańskiego życia, a jednocześnie surowa krytyka szlacheckich warstw posiadających (słowo „nawłoć” oznacza przecież w staropolszczyźnie chwast, o czym szczególnie chętnie przypominali autorzy prac poświęcanych tej powieści po 1945 roku).

Nawłoć nie mieści się także w formule powieści realistycznej, jeśli za jej kryterium uznać w przypadku Przedwiośnia zgodność z rzeczywistością początku lat dwudziestych. Jak przekonuje Artur Hutnikiewicz, istnienie pławiącej się w obfitości nawłockiej arkadii było wówczas nieprawdopodobne. Żeromski, dowodzi dalej badacz, wywiódł obraz ziemiańskiego świata ze wspomnień o dawnych szulmierskich, oleśnickich i łysowskich dworach, w których na początku lat osiemdziesiątych pełnił funkcje guwernera48. Na mitologię prywatną autora bardzo mocno nakłada się mitologia narodowa. Świat ziemiańskiej Nawłoci jest świadomym nawiązaniem do archetypicznego wzorca polskości, Soplicowa. Dwudziestowieczna kopia nie chce wiernie naśladować oryginału. W Nawłoci wyraźnie wyczuwalna jest gra konwencją, jej ironiczne przerysowanie. Pełna subtelnego erotyzmu scena, w której Pan Tadeusz podpatruje Zosię ubraną w poranny, swobodny strój dziewczęcy zamienia się w utworze Żeromskiego w „widok rozmamanej piękności, zadzierającej w celu zagrzania się tu i tam i tak już krótką koszulinę”.

Parodystyczne powtórzenie, osadzające tradycyjny wzorzec we współczesnym autorowi, zaktualizowanym kontekście, wskazuje na historyczność jego odczytania49. Ironia w drugiej części Przedwiośnia wydaje się mieć dwojakie znaczenie. Po pierwsze, nadaje niektórym postaciom na pozór trudno zauważalny rys refleksyjności (świadomości roli), która sprawia, że przestają być one naiwnymi mieszkańcami matecznika instynktownej polskości. Biorąc zaś w cudzysłów albo podważając sielski obraz nawłockiego świata, otwiera tekst na to, co w nim inne, być może przywołane nieświadomie. Dalsza analiza będzie próbą rozwinięcia obu interpretacyjnych tropów.

Począwszy od Pana Tadeusza, którego autor zamyka opisy postaci albo obyczajów epitetem „ostatni”, rozpoczyna się długi zmierzch paradygmatu kultury szlacheckiej. Epopeja Mickiewicza opisuje jednak świat, który wciąż budzi ontologiczne zaufanie. W Soplicowie wszystko jest jeszcze na swoim miejscu. Podobne przekonanie w Nawłoci wyrażone expressis verbis – „wszystko tu było na swoim miejscu, dobrze postawione” – ociera się jedynie o pustą stylizację. Świat ziemiańskiej arkadii w Przedwiośniu nie ma w sobie, znamionujących epicki majestat Pana Tadeusza, statyczności i niezmienności form. Jego symbolicznym skrótem mogłaby być za to metafora końskiego galopu. Pełne dynamiki sceny jazdy bryczką, linijką, konno, wolantem zajmują wiele stron powieści. Sięgając do młodzieńczych wspomnień autora, narrator nie chce pozostawać w tyle za bohaterami w ich ekstatycznym doświadczaniu świata. W tok opowieści zostaje wplecione jego autobiograficzne wyznanie: „Jakimiż to słowy wyrazić cię szczęście zdrowej młodości, gdy diabelnie tęgimi końmi jedzie się na bal ziemiański w Polsce!”.

Nie mniej, a może nawet bardziej znaczące od scen szaleńczej jazdy wydają się opisy spektakularnych upadków. Już sam przyjazd Baryki do Nawłoci zaznaczył się przewróceniem kolaski: „koła jej kręciły się spazmatycznie, podczas gdy podróżni wytrąceni zostali ze swoich miejsc jak z procy”. Gwałtowny zryw popędzonych batem koni sprawia, że ksiądz Atanazy i Karusia „zlatują ze swoich balansujących siedzeń w tył bryczki, dając nie lada przedstawienie ze swoich dessous”. W obu opisach narrator niezwykle mocno podkreśla moment wytrącenia, gwałtownego pozbawienia bohaterów miejsca. „Spazmatyczność” obracających się coraz wolniej kół przewróconej kolaski zdaje się naruszać anegdotyczny charakter relacji, w której pojawia się nagle dramatyczny i groźny ton. Opisy upadków mogą świadczyć o tym, że rewersem kipiącej życiem nawłockiej arkadii jest doświadczenie chwiejności i niepewności świata. Jak się wydaje, wielkie przedstawienie ziemiańskiego życia odbywa się na ruchomej i niedającej poczucia bezpieczeństwa scenie. Wciąż zagraża mu deziluzja, odsłonięcie tego, co powinno pozostać w ukryciu.

W Nawłoci można odnaleźć wiele postaci wytrąconych ze społecznej roli i związanej z nią kulturowej formy – właściwego im miejsca. Ksiądz Atanazy nuci frywolne francuskie piosenki i wspomina z rozrzewnieniem pobyt w Paryżu. Na balu w Odolanach „kokietuje” krótką „duchowną” spódniczką. Stajenny Jędrek od powrotu z wojska, w którym służył jako ordynans, zachorował na pańskość. W każdym ruchu, tonie głosu i uśmiechu naśladuje młodego jaśnie pana Hipolita. Dążenie do imitacji nie jest, jak można sądzić, przejawem wiernopoddańczego uwielbienia. Takie odczytanie pomijałoby sferę rozbudzonych aspiracji stajennego, który po powrocie ze służby w oficerskich przedpokojach przestał mieścić się w przypisanej mu w Nawłoci roli. Powtarzając z upodobaniem słowa ludzi z wyższych sfer typu „względnie”, „ewentualnie”, „absolutnie”, Jędrek zapewne jeszcze nie do końca świadomie nadaje pańskości charakter wiedzy albo sztuki, którą można posiąść. Pełną konsekwencją takiego sposobu myślenia byłaby całkowita denaturalizacja hierarchicznego, opartego na odwiecznym prawie wysokiego urodzenia ładu Nawłoci. Komiczne zachowania Jędrka są, co przeczuwa Baryka, niezwykle groźne, mają w sobie wywrotowy rewolucyjny potencjał.

Przeczucie tragedii nawłockiego dworu dręczy Cezarego natręctwem koszmarnych obrazów, złych przewidzeń. W tekście pojawiają się one w monologach wewnętrznych:

Kiedyż nadejdzie podły dzień, iż tenże Jędrek posiądzie odwagę i zdobędzie się na siłę, żeby jaśnie pana chwycić za gardło i bić w kufę względnie w mordę? Czy też Maciejunio da radę, czy potrafi wypchnąć jaśnie dziedziczkę za drzwi główne, właśnie w pazury motłochu? Czy potrafi wpuścić biedę okolicznych wsi, ażeby nareszcie zobaczyła, co to tam jest, co się mieści w salonie, w środku tego starego dworu, bardziej niedostępnym i bardziej tajemniczym dla tłumu niż święty kościół w Nawłoci?

Widoczne są również w wygłaszanych w alkoholowym zamroczeniu katastroficznych przepowiedniach:

Chwycił po pijanemu Hipolita za szyję i namiętnie szeptał mu do ucha:

– Strzeż się bracie! Pilnuj się! Za tę jedną srebrną papierośnicę, za posiadanie kilku srebrnych łyżek ci sami, wierz mi, ci sami, Maciejunio i Wojciunio, Szymek i Wałek, a nawet ten Józio – Józio! – wywleką cię do ogrodu i głowę ci rozwalą siekierą.

Obrazy powracają w momentach oderwania bohatera od świata: głębokiej zadumy albo alkoholowego upojenia, gdy osłabiona zostaje zdroworozsądkowa percepcja codzienności. Mają one charakter widmowy, snu na jawie, w którym znani ludzie, oswojone przedmioty i przestrzenie objawiają zupełnie inną naturę. Złe przewidzenia Baryki przypominają halucynacje, jeśli za Julią Kristevą rozumieć je jako mgliste znaki czegoś, co kryje się pod powłoką pozornie „spokojnej symboliczności”50.

Warto postawić zatem pytanie: jaka symboliczność zostaje naruszona przez niepokojące fantazmaty – podmiotu czy otaczającej go rzeczywistości? Inaczej mówiąc: czy źródłem obrazów jest wyłącznie porażona okrucieństwem rewolucji psychika Cezarego, jego pamięć? A może naznaczony traumatycznym doświadczeniem przybysz potrafi dostrzec śmiertelne zagrożenie, które rzeczywiście istnieje we wnętrzu idyllicznego świata Nawłoci? Pierwsza interpretacja jest oczywista, druga nie wydaje się całkowicie bezpodstawna.

[…]

Paradoksalnie, im bardziej narrator podkreśla symboliczny, utrwalony kulturowo charakter nawłockiego Soplicowa, tym mocniej ulega ono semiotyzacji. Tłumiony chaos, bełkot dziejącej się Historii wydobywa się na powierzchnię tekstu i pozostawia na niej inskrypcje, atakuje najmocniej osadzone w narodowej mitologii ikony i znaki. Słynna z epopei Mickiewicza scena karmienia drobiu zamienia się w Nawłoci we wściekły atak „ptasiego sowietu”, stateczny polonez, w Panu Tadeuszu symbol dystynkcji i stabilności formy kulturowej, zastąpiony zostaje na balu w Odolanach przez dziki „kacapski taniec” – kozaka. Jednoczące w założeniu uczty kończą się bełkotliwą pijacką kakofonią.

Niewiele zostało także z prostoduszności Mickiewiczowskiego „kochajmy się”, jeśli odnieść ten postulat do sfery relacji miłosnych bohaterów. […] Pod powloką stylizowanej na staroświecką narracji pulsują nierozdzielnie połączone ze sobą instynkty pożądania i śmierci. Ich eskalację można odnaleźć w scenie śmierci Karoliny, otrutej przez miłosną rywalkę. Na oczach i pod dotykiem Cezarego ciało pięknej dziewczyny przeistacza się z erotycznego w traumatyczne. Zaczyna budzić przerażenie i, o czym świadczy opis narratora, wstręt.

[…]

Nawłoć nie jest na tle innych części utworu anachroniczna. Jak można sądzić, dopiero kontekst początku lat dwudziestych nadaje opowieści o wizycie w ziemiańskim dworze właściwą jej niezwykle sugestywną wymowę. Nawłoć jest zapisem kruchości i niepewności świata po (pozornie odległej) rewolucji. Niestabilność i chaos, zdaje się przekonywać autor, kryją się nawet w tym, co jest najbardziej trwałe i własne – archetypicznym mateczniku polskości.

Przedruk za: „Teksty Drugie” 2009, nr 3, s. 176–188.

43 Zob. M. Douglas, Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, Warszawa 2007; J. Kristeva, Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, przeł. M. Falski, Kraków 2007 [przyp. red. na podstawie przypisu oryginalnego].

44 A. Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym, rycerz, włóczęga, Gdańsk 1996, szczególnie Wprowadzenie i pierwszy rozdział Alegoryczne peregrynacje.

45 E. Pogonowska, Armia Antychrysta [w:] eadem, Dzikie Biesy. Wizja Rosji Sowieckiej w antybolszewickicj poezji polskiej lat 1917–1932, Lublin 2002.

46 M. Zdziechowski, Widmo przyszłości [w:] idem, Wybór pism, red. M. Zaczyński, Kraków 1993; omówienie rozprawy: E. Pogonowska, Armia Antychrysta, s. 139.

47 K.H. Rostworowski, Antychryst. Tragedia w 3 aktach, Lwów 1925, s. 101.

48 A. Hutnikiewicz, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Warszawa 1971, s. 47–48.

49 Oczywiście zdaję sobie sprawę z ironiczności, historyczności i stylizacji, które przenikają także Mickiewiczowski opis kultury ziemiańskiej. Zaznaczają się one jednak w Panu Tadeuszu o wiele subtelniej i zdają się nie naruszać esencjalnego rdzenia świata Soplicowa.

50 J. Kristeva, Potęga…, s. 22.

Arkadiusz Morawiec
Baku. Uwagi na marginesie Przedwiośnia (i jego recepcji) (fragmenty)

Pośród pisarskich refleksów rewolucji październikowej, licznych w dwudziestoleciu międzywojennym, wymienić można utwory dziś już niemal zapomniane, jak Pożoga Zofii Kossak, Przez płonący Wschód Ferdynanda Goetla czy Noc i świt Józefa Weyssenhoffa, oraz – wciąż czytane, wchodzące w skład kanonu lektur szkolnych i uznawane za najwybitniejsze z dzieł podejmujących kwestię rewolucji – Przedwiośnie Stefana Żeromskiego. W obszernym fragmencie części pierwszej tego utworu, zatytułowanej Szklane domy, ukazującym wydarzenia rozgrywające się w Baku, liczni krytycy i historycy literatury dostrzegli obraz wyłącznie rewolucji. Wymownym tego świadectwem są dotyczące Przedwiośnia opracowania naukowe i popularnonaukowe. (Taki zatem wizerunek Baku, jako miasta ogarniętego głównie, a nawet wyłącznie rewolucją, noszą w sobie zapewne czytelnicy nieprofesjonalni, w tym uczniowie i studenci; domysł ten potwierdzają moje rozmowy z adeptami filologii polskiej).

[…]

Rewolucja, interwencja turecka oraz etniczne waśnie między Ormianami a Azerami w rzeczywistości były ze sobą splecione. Nie stanowiły jedynie sekwencji wydarzeń. Fakty te łączą się także w powieści Żeromskiego. Pisarz, wbrew temu, co sugerują niektórzy krytycy i badacze wypowiadający się na temat Przedwiośnia, wcale nie zaciera (z premedytacją) między nimi granicy. Jest ona w utworze uchwytna.

[…]

Na temat inspiracji bakijskiego wątku powieści wypowiedział się Stanisław Strumph-Wojtkiewicz. Ten pisarz i publicysta, który w młodości mieszkał w Baku i który w losach Cezarego Baryki dostrzegł podobieństwo do zdarzeń z własnej biografii, stwierdził:

Żeromski […] otrzymał informacje o środowisku – jak je nazywał – „bakuńskim” od dwu polskich matron, które długo w Baku mieszkały. Paniami tymi były: doktorowa Przedborska, matka dwu synów, oraz doktorowa Czarnocka (lub Czarnecka?). Obie te panie odwiedzały Żeromskich w Konstancinie. Przesiadując na werandzie, na wyścigi opowiadały mu o życiu polskiej kolonii w Baku, a więc oczywiście i o tamtejszej młodzieży, o jej losach rewolucyjnych i wojennych. Stąd […] poznał on „bakuńskie” tło i dowiedział się tylu rzeczy o nas, o naszym prawdziwym życiu, że można było z tego materiału wysnuć fabułę51.

Wolno przypuszczać, że opowieści repatriantek nie były jedynym źródłem, z którego pisarz korzystał, kreując bakijską rzeczywistość. Zapewne sięgał po doniesienia prasowe, być może wysłuchał również relacji innych przybyłych z Rosji, z Baku, Polaków. Sam Żeromski nigdy w Baku nie był, nie dziwi zatem, że – jak twierdzą historycy – obraz wydarzeń w stolicy Azerbejdżanu przedstawiony został w powieści „w sposób niezbyt dokładny”52.

Wszelako nieznajomość rzeczy i wynikające stąd nieścisłości w powieściowym obrazie miasta to jedno, natomiast zawarta w Przedwiośniu interpretacja i ocena bakijskiej rzeczywistości to drugie. Apologeci rewolucyjnych przemian (nie tylko peerelowscy, lecz także przedwojenni) pierwszy z „grzechów” pisarza traktowali z wyrozumiałością; trudniej było im przystać na „przyczerniony” obraz rewolucji (i innych związanych z nią zdarzeń przyczyniających się do „dziejowego postępu”).

[…]

Przywołane zarówno prawdopodobne (mamy tu na myśli opowieści repatriantek z Baku), jak i domniemane źródła, które mogły posłużyć autorowi do nakreślenia nieprzychylnego obrazu rewolucji, również Hutnikiewicz, historyk literatury, uznał za dość przypadkowe, subiektywne i jednostronne: „Podstawy wiedzy pisarza o wypadkach rosyjskich były zatem ograniczone”53. Inny badacz twórczości Żeromskiego, Adamczyk, suponuje, że pisarz nie prowadził żadnych gruntowniejszych studiów na temat rosyjskiej rewolucji54. Być może tak było. W każdym razie opinie obu literaturoznawców sugerują, iż zaprezentowany przez Żeromskiego obraz rewolucji niezbyt przystaje do jej rzeczywistego przebiegu. Wszelako niezależnie od tego, czy – jak utrzymuje Hutnikiewicz – „usytuowanie biografii głównego bohatera powieści w owym egzotycznym, kaukaskim Baku było sprawą najzupełniej nieprzewidzianego zbiegu okoliczności”55, mianowicie rozmów z dwoma repatriantkami, wypada zadać pytanie, co z tego usytuowania dla wymowy ideowej powieści wynika. Dlaczego pisarz umieścił akcję w Baku? Przecież znacznie łatwiej mógłby uzyskać szczegółowe informacje na temat przebiegu rewolucji na przykład w Piotrogrodzie.

Jako bodaj pierwszy i jeden z nielicznych wypowiedział się na ten temat Julian Bronowicz, publicysta i krytyk, działacz Komunistycznej Partii Polski. W recenzji Przedwiośnia, opublikowanej w 1925 r. w „Skamandrze”, pisze:

Można nawet uczynić autorowi zarzut, że dla zgęszczenia grozy tego krwawego odmętu [tj. rewolucji – A.M.] ułatwia sobie zadanie, obierając np. za punkt obserwacyjny nie ośrodki kierownicze, Petersburg lub Moskwę, lecz Baku, gdzie rewolucja ukazać się mogła wyłącznie od strony rozpętanego żywiołu. Bardziej jeszcze ulegającym tendencjom autora ułatwieniem jest opis straszliwych scen wojny angielsko-tureckiej – jednego z epizodów wojny światowej – które autor przemyca niejako do umysłów [!] czytelnika na konto bolszewików56.

Eksplikację tę, przypisującą Żeromskiemu niezbyt czyste intencje, suponującą brak obiektywizmu, podjął ćwierć wieku później, już po drugiej wielkiej wojnie, Henryk Markiewicz, historyk literatury, a przy tym, podobnie jak Bronowicz, marksista. […]

To, iż Żeromski, jak każdy nierewolucjonista, obawiał się rewolucji, jest i zrozumiałe, i nie ulega wątpliwości. Można się natomiast zastanawiać, czy rzeczywiście – jak sugeruje Adamczyk – wiedział o niej niewiele57. Czy „policzenie na konto” rewolucji rzezi Tatarów i Ormian jest faktycznie przejawem ignorancji lub – jak sugeruje Markiewicz – złej woli? Swoją drogą, Markiewicz nie dostrzega, iż w Przedwiośniu narrator wspomina, że w wyniku zaprowadzenia nowej władzy przez komisarza rewolucyjnego „Tatarzy i Ormianie dali pokój walce”. Nieuprzedzony czytelnik zorientuje się w także, iż w Baku rozgrywają się różne wydarzenia i że w toczącą się w tym mieście grę o władzę zaangażowani są różni gracze – w tym bolszewicy. Żeromski nie był ani socjologiem, ani historykiem. Był pisarzem – zaangażowanym. Zapewne niektóre fakty modelował stosownie do własnych (ideowych) zamierzeń, natomiast powstałe przeinaczenia mogą wynikać z informacji, jakimi dysponował – a te nie zawsze były dokładne. Niezależnie od tego niektóre zarzuty kierowane pod adresem pisarza i zaprezentowanej w Przedwiośniu wizji rewolucji, formułowane między innymi przez Bronowicza, Markiewicza czy Adamczyka, jawią się jako bezpodstawne. Świadczą o tym rozprawy historyków czy politologów. Oczywiście także historycy „ulegają tendencjom” i to nawet w krajach gwarantujących swobodę wypowiedzi; warto jednak konfrontować ze sobą narracje historyków w przypadku interesującej nas kwestii – nie tylko ormiańskich, azerbejdżańskich, tureckich, rosyjskich, lecz także brytyjskich czy polskich. Nawet badaczowi, który od lat zajmuje się dziejami innego narodu niż własny, zdarza się bowiem utracić dystans wobec badanego przedmiotu (sprzyjać tej nacji, którą się zajmuje).

W świetle wiedzy historycznej można stwierdzić, że wybuch rewolucji i obalenie caratu niewątpliwie przyczyniły się do wzrostu animozji etnicznych w Baku. Co istotne, krwawy konflikt między Ormianami a Azerami nie był wyłącznie ani pochodną polityki caratu, ani „efektem ubocznym” rewolucji; rewolucjoniści nie mniej umiejętnie i nie mniej cynicznie niż władze carskie wykorzystywali waśnie narodowe do własnych, politycznych celów, z czego zapewne nie tylko Markiewicz, już dawno temu, zdawał sobie sprawę. W książce zatytułowanej „Przedwiośnie”. Prawda i legenda, opublikowanej w 2001 r., a więc w Polsce suwerennej i wolnej od dyktatu ideologii marksistowskiej, Adamczyk, odnosząc się do powieściowego obrazu rewolucji w Baku, nie wspomina już o zapisywaniu przez Żeromskiego rzezi Tatarów i Ormian „na konto” rewolucji. Łagodzi swój sąd:

Jedyne podane tutaj [tj. w Przedwiośniu – A.M.] fakty dotyczą wyzwolonego lub raczej odżyłego pod wpływem rewolucji krwawego konfliktu narodowościowo-religijnego między mieszkającymi w Baku Azerami i Ormianami w roku 191858.

„Pod wpływem”, a więc – jako „efekt uboczny” rewolucji…

W Przedwiośniu wspomina się o trzech starciach Azerów i Ormian. Pierwsze jest zaledwie wzmiankowane. Stanowi je, dokonana przez „Tatarów”, „straszliwa rzeź z roku 1905, której ofiarą padło […] ormiańskie pogłowie”. Z opracowań historyków wiemy, że doszło do niej, co jest nie bez znaczenia, w czasie rewolucji. To właśnie w Baku 26 grudnia 1904 r. wybuchł strajk powszechny, który zainicjował falę masowych protestów robotniczych; uspokojenie etnicznych waśni nastąpiło wraz z wygaszeniem rewolucji. Starcie Azerów z Ormianami – jak się okazuje – sprowokowane przez władze rosyjskie, względnie dokonane za ich przyzwoleniem, miało wprawdzie charakter przede wszystkim etniczny – związane było z dążeniem osiedlających się w Baku i jego okolicach tysięcy Ormian do zbudowania tutaj własnego państwa, co wywołało opór rodzimej ludności tych ziem – jednak pewną rolę odegrał w nim również aspekt klasowy:

U podłoża narastających antagonizmów na Zakaukaziu, oprócz postrzegania Ormian jako grupy faworyzowanej przez Rosję, leżały względy ekonomiczno-społeczne: obok rywalizacji klas posiadających istniał konflikt interesów między muzułmańskimi pracownikami fizycznymi a ormiańskimi kupcami i przedsiębiorcami, jak również między wiejskim żywiołem muzułmańskim a miejską ludnością ormiańską59.

Wspomniana rzeź, zainicjowana przez Azerów, okazała się obustronna.

Kilkanaście lat później – dowiaduje się czytelnik Przedwiośnia – objąwszy w marcu 1918 r. władzę w mieście, „Ormianie pod wodzą Szaumianca” (Ormianina i – powtórzmy – przywódcy bolszewików, nazywanego „Kaukaskim Leninem”), w odwecie za tamtą zbrodnię „spalili meczety wraz z tatarskimi kobietami i dziećmi, które się tam schroniły”; do września Ormianie byli „dyspozytorami samej śmierci Tatarów”. W świetle ustaleń historyków rzecz przedstawia się następująco. 13 listopada 1917 r. władzę w Baku przejęli bolszewicy, którzy, mimo że – jak zauważa Charles King – nie byli tutaj partią ani najliczniejszą, ani cieszącą się największą popularnością,

mogli się poszczycić dwoma atutami, których początkowo zabrakło Müsavatowi: utalentowanym przywódcą w osobie przedsiębiorczego ormiańskiego działacza Stepana Szaumiana oraz umiejętnością wykorzystania podziałów etnicznych na swoją korzyść. Rozstrzygnięcie nastąpiło w marcu 1918 roku, kiedy miasto ogarnęły krwawe zamieszki, będące formalnie rozgrywką między bolszewikami i ormiańskimi socjalistami a partią Müsavat i jej zwolennikami. W rzeczywistości jednak gwałty te były zwykłą powtórką konfliktu między miejscowymi muzułmanami (Azerami) a Ormianami, do jakiego doszło w poprzedniej dekadzie. Zwycięzcą okazał się zdominowany przez bolszewików [nie w sensie liczby członków, lecz wpływów tej partii – A.M.] sowiet bakijski, a siły Müsavatu musiały się praktycznie udać na wygnanie60.

Wydarzenia marcowe w Baku stanowiły – stwierdza z kolei Bülent Gökay61 – pierwszy incydent, w którym „bolszewicy zabiegali o wsparcie jednej grupy etnicznej przeciwko drugiej w celu wzmocnienia swojej pozycji w regionie”. Tadeusz Świętochowski ujmuje rzecz podobnie:

Natychmiastowe korzyści z krwawych wydarzeń marcowych odnieśli bolszewicy, wprowadzając w mieście dyktaturę proletariatu - komunę bakijską. Na czele miejscowej Rady Komisarzy Ludowych […] stanął wybitny bolszewik ormiański Stiepan Szaumian i z miejsca ogłosił pełne podporządkowanie się Rosji Radzieckiej62.

Komuna Bakijska stała się – stwierdza Świętochowski – „symbolem bolszewicko-ormiańskiej zmowy zrodzonej z krwawej łaźni Dni Marcowych”. Szacuje się, że w wyniku tej masakry życie straciło około trzech tysięcy Azerów. Dzisiaj zbrodnie popełnione przez Ormian („pod sztandarem bolszewizmu”) na Azerach – nie tylko w tzw. Dni Marcowe (30 marca – 2 kwietnia), lecz także w okresie od 1918 do 1919 r. – określane są w Azerbejdżanie mianem „ludobójstwa”; 31 marca (jeden z Dni Marcowych, tzw. Czarna Niedziela) obchodzony jest w tym kraju, począwszy od 1998 r., jako Dzień Ludobójstwa.

Nie sposób referować tutaj całej skomplikowanej wówczas sytuacji politycznej Zakaukazia. Dla oświetlenia historycznego tła powieści Żeromskiego nie jest ona szczególnie istotna. Wspomnijmy tylko, iż pod koniec lipca 1918 r. bolszewicy musieli ustąpić, zrzec się władzy63. Czytamy w Przedwiośniu, że prześladowani Tatarzy znaleźli wsparcie „nad Bosforem, u stóp kalifa”. Istotnie, Turcy, dbając przede wszystkim o własne interesy (dobro współwyznawców znajdowało się na dalszym planie), aby realizować własną politykę, w niemałej mierze podporządkowaną idei Wielkiego Turanu – zjednoczenia w jednym organizmie państwowym obszaru od Bosforu do Ałtaju – ruszyli w kierunku Baku. Jak pisze King:

Oficerowie osmańscy i ochotnicy z Kaukazu, określani ogólną nazwą Armii Islamu, zebrali siły i w połowie lata zaczęli przygotowywać ofensywę przeciwko Baku, zamierzając pozbyć się sowietu i przejąć kontrolę nad stolicą. Właśnie ta ofensywa – która wydała się siłom sprzymierzonych [tj. entencie – A.M.] operacją osmańską przybraną w azerbejdżańskie pozory – doprowadziła do interwencji wojsk brytyjskich. […] Wojska [brytyjskie – A.M.] miały za zadanie zapobiec zajęciu Baku przez Turków osmańskich [walczących po stronie państw centralnych – A.M.] i chronić instalacje naftowe i linie kolejowe64.

Tak oto dochodzi do trzeciego, przywołanego w Przedwiośniu, starcia dwóch nacji: Ormian i Azerów, będącego w znacznej mierze reakcją na Dni Marcowe. W powieści jest ono ukazane w sposób obszerniejszy i dokładniejszy niż poprzednie i ze zgoła naturalistycznym zacięciem. Przywołajmy fragment przedstawiający Baku po zdobyciu miasta przez wojska tureckie:

Niewesoły widok przedstawiały znane ulice, bez żadnej przesady i bez przenośni mówiąc, krew płynęła nie rowami, lecz lała się po powierzchniach jako rzeka wieloramienna. Ściekała do morza i farbowała czyste fale. Trupy wyrżniętych Ormian wrzucano w morze, podwożąc je na brzeg samochodami ciężarowymi i wozami. Ryby z dalekich okręgów kaspijskich napłynęły ławicą szeroką, zwiedziawszy się o nieprzebranej wyżerce.

W powieści Żeromskiego sprawcami tej zbrodni są Tatarzy (Azerowie). Zarzut Markiewicza, że pisarz wybiela okupację turecką, okazuje się w dużej mierze uzasadniony. Czytamy w utworze, iż „po ukróceniu barbarzyńskiej rzezi i rabunków” panowanie tureckie w Baku było „nacechowane w ogóle rozumem i dobrą wolą”; tymczasem opisywane w Przedwiośniu epizody ukazujące zdobycie Baku i zajęcie go przez armię pod wodzą Nuri-Paszy ujmowane są w historiografii między innymi jako jeden z ostatnich etapów, trwającego od 1915 do 1923 r., dokonywanego przez Turków ludobójstwa Ormian. Bezpośrednimi sprawcami (wykonawcami) wspomnianej w dziele Żeromskiego „barbarzyńskiej rzezi”, określanej dziś mianem Dni Wrześniowych, byli Azerowie, jednak nie dokonaliby jej bez udziału Turków; niektórzy historycy stwierdzają, że wina była wspólna – zarówno wojsk osmańskich, jak i miejscowych Azerów. Oto po wycofaniu się oddziałów angielskich (co nastąpiło 14 września) wojska tureckie nie od razu wkroczyły do Baku. Uczyniły to, rozmyślnie, dopiero rankiem 16 września, pozwalając w ten sposób Azerom na dokonanie zemsty za masakrę marcową, po czym rzeczywiście ostatecznie położyły kres rzezi, do której skądinąd się przyczyniły. W powieści mowa jest o tym, że pogrom trwał cztery dni i że zginęło wówczas siedemdziesiąt kilka tysięcy mieszkańców miasta: Ormian, Rosjan i „wszelkich innych”. Rzezi dokonano zasadniczo 15 września 1918 r.; ostatecznie wygasła dwa dni później. Wprawdzie w opracowaniach historyków ormiańskich pojawia się liczba ofiar podobna do wspomnianej w Przedwiośniu, jednak większość badaczy przyjmuje, iż zamordowano wówczas od dziesięciu do trzydziestu tysięcy osób.

Zawarte w Przedwiośniu stwierdzenie, że panowanie tureckie ukróciło barbarzyńską rzeź i rabunki, jest więc prawdziwe, ale częściowo – zdobywcy Baku, gdy pogrom zasadniczo się dokonał, zaprowadzili w mieście porządek. Był to jednak porządek względny, zbliżony do terroru. Okazuje się, że tureccy okupanci dręczyli również (bratnią) ludność azerską: „»Przeklętych szyitów« traktowali z jak największą pogardą. Przeprowadzali wyjątkowo drastyczne rekwizycje, a nawet zwykle grabieże i gwałty”65. Ma więc – powtórzmy – Markiewicz rację, zarzucając Żeromskiemu wybielanie Turków, okresu ich panowania w Baku. Trudno wszelako orzec, czy pisarz uczynił tak z premedytacją czy wskutek braku wiedzy.

Powróćmy do oszczędzonego przez Turków Cezarego Baryki. Czy istotnie usytuowanie biografii głównego bohatera Przedwiośnia w egzotycznym, kaukaskim Baku było – jak sądzi Hutnikiewicz – sprawą najzupełniej nieprzewidzianego zbiegu okoliczności? Może jednak był to celowy zabieg, mający spotęgować w czytelniku przerażenie tym, do czego wiedzie rewolucja, jakie rozpętuje żywioły? Może pisarz chciał pokazać, że rewolucja może być nie tylko narzędziem tzw. sprawiedliwości dziejowej (klasowej), lecz także, a nawet przede wszystkim, zapalnikiem, niosących liczne konsekwencje, konfliktów narodowościowych i religijnych… (Od rewolucji bolszewickiej do agresji Rosji sowieckiej na Polskę wiodła – w rzeczywistości i w Przedwiośniu – niedługa droga). Więcej nawet – że dla własnych interesów rewolucja (właściwie: rewolucjoniści) skłonna jest te waśnie podsycać lub co najmniej im nie zapobiegać!

Żeromski, kreśląc w Przedwiośniu historyczne milieu66, w niektórych szczegółach bez wątpienia się mylił; nie jest jednak takim ignorantem w sprawach zasadniczych (niepoddających się marksistowskiej wykładni), jak się to wydaje niektórym, zwłaszcza marksistowskim, krytykom i historykom literatury. Z pewnością przejawia skłonność do uniwersalizacji zbrodni, masakr; można odnieść wrażenie, że nie stanowi dla niego szczególnie istotnej kwestii pytanie, kto jest mordercą, a kto ofiarą w przypadku konkretnych konfliktów religijnych i etnicznych oraz wojen: muzułmanie, chrześcijanie, Ormianie, Tatarzy (Azerowie), Rosjanie, Turcy, Anglicy… Oto czytamy w powieści:

Tatarzy i Ormianie nie próżnowali w tym czasie, zagryzając się wzajem na śmierć i mordując, gdzie się tylko zdarzyło. Okazało się naocznie, że nie tylko rewolucjoniści, lecz i wszyscy inni mają w sobie żyłkę do rzezi. Cezary nie wiedział, kim właściwie jest i gdzie jest jego miejsce w tych zatargach. Nie mógł stać po stronie Ormian ani Tatarów, ani Turków, ani Anglików, ani Rosjan, którzy tu kiedyś władali, a później obalili swą władzę, przynosząc hasła rewolucji. Rewolucja jednak upadła i nie było o niej mowy w ogniu dwu frontów rozjuszonych.

Zapewne przywodzące na myśl biblijną opowieść o wieży Babel stwierdzenie: „Nic innego przecie, tylko tajemne nagromadzenie skalnego oleju we wnętrzu ziemi zegnało w to miejsce tyle nacji wszelkich i rozmaitych, a tak je między sobą skłóciło”, nie usatysfakcjonuje historyka poszukującego wielorakich, raczej jednak nie metafizycznych, źródeł międzyludzkich waśni – wojen i rewolucji. Oczywiście Żeromski zdaje sobie sprawę także z ekonomicznych uwarunkowań konfliktów – zarówno narodowościowych (międzynarodowych), jak i klasowych. […]

Warto jednak zwrócić uwagę, iż bakijskie masakry są dla Cezarego nie tylko lekcją, argumentem, przestrogą („Chcą tu stworzyć raj ziemski – taki jak w Baku…”), lecz także – w sferze moralnej – źródłem jego nikczemnienia. […] w przypadku sytuacji granicznej cynizm i gnuśność wydają się zrozumiałe, usprawiedliwione – jako reakcja obronna.

W podsumowaniu swojej książki o Przedwiośniu Szypowska stwierdza:

Za bardzo interesujące i głęboko trafne trzeba uznać spostrzeżenie Stefana Żeromskiego, że na to, co się dzieje w życiu społecznym, mają wpływ nie tylko siły polityczne i programy partyjne, ale także indywidualne procesy psychiczne, z polityką zupełnie nie związane67.

Wspomniane przez autorkę procesy determinowane są zarówno przez obcowanie z konkretnymi ludźmi, jak i nierzadko przez – by tak rzec – miazgę historii, stanowiącą bolesne wcielenie (mniej lub hardziej wzniosłych) idei. W 1947 r. Kazimierz Wyka opublikował szkic Zarażeni śmiercią, poświęcony opowiadaniu Buty Jana Józefa Szczepańskiego. Krytyk ulokował ten utwór „w moralnym pobliżu Dnia na Harmenzach Borowskiego i uznał za świadectwo „porażenia śmiercią idącą od okupanta”68. Tytułowe określenie urosło do rangi skrzydlatych słów. Wprawdzie Żeromskiego w Przedwiośniu zajmowała głównie kwestia ozdrowienia, odbudowy ojczyzny (w duchu społecznej sprawiedliwości), jednak jego bohater zdaje się być, tak jak bohaterowie opowiadania Szczepańskiego, „zarażony śmiercią”.

Czy marsz na Belweder jest przejawem ideowej, politycznej dojrzałości czy konsekwencją miłosnego zawodu? A może, maszerując na szary mur żołnierzy, Baryka wciąż pozostaje we władzy choroby? Pytanie to, czyniąc zapewne zadość domniemanej intencji pisarza, pozostawiam otwarte. Zamiast odpowiedzi proponuję – już na zakończenie – zajrzeć do Nawłoci, nie tej sielskiej jednak, lecz tej, w której nie ma już miejsca ani na dobrotliwą ironię, ani na żart:

Nikt tego nie zauważył, żeby śmierć, sekcja zwłok i pogrzeb panny Karoliny Szarłatowiczówny wywarły jakiekolwiek wrażenie na Cezarego Barykę. […] Można utrzymywać, iż wojna z jej okrucieństwem, a przed wojną widoki dostrzeżone w rewolucjach bakińskich wyziębiły w nim wrażliwość na sprawy tragiczne. Cezary zbyt wiele już widział tych „smutnych kawałków”, ażeby mógł się nimi przejmować do głębi. Przeciwnie – tragizm wydarzeń rodził w nim suchość, czerstwość, zdrętwiałość wewnętrzną, a nadto rozniecał jakąś chełpliwość, cynizm, zdolność do przechwalania się, przelicytowywania w okrucieństwie i jeżeli nie samą zbrodniczość instynktu, to pewien surogat zbrodniczości, snobizm uwielbiający zdolność do zbrodni.

Jedna przestroga – najczęściej i zwykle jako jedyna podnoszona przez krytyków i badaczy Przedwiośnia – zawarta jest w zakończeniu: w scenie marszu na Belweder. Druga tkwi tutaj, w Nawłoci, a właściwie – w Baku.

Przedruk za: „Poznańskie Studia Polonistyczne” 2016, Seria literacka 27 (47), s. 37–66.

51 S. Strumph-Wojtkiewicz, Rozmowa z Żeromskim o „Przedwiośniu” [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim, zebrał, oprac. i przypisami opatrzył S. Eile, przedm. H. Markiewicz, Warszawa 1961, s. 335.

52 B. Baranowski, K. Baranowski, Historia Azerbejdżanu, Wrocław 1987, s. 212.

53 A. Hutnikiewicz, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, wyd. 2, Warszawa 1968, s. 24.

54 Z.J. Adamczyk, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego w świetle dyskusji i polemik z 1925 roku, wyd. 2 poszerz., Warszawa1989, s. 37.

55 A. Hutnikiewicz, „Przedwiośnie”…

56 J. Bronowicz [właśc. Julian Brun], Wzywanie trzeciego cudu. Z powodu „Przedwiośnia” Żeromskiego, „Skamander” 1925, z. 39, s. 146.

57 Z.J. Adamczyk, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego…, s. 71.

58 Z.J. Adamczyk, „Przedwiośnie”. Prawda i legenda, Poznań 2001, s. 120 [podkr. – A.M.].

59 T. Świętochowski, Azerbejdżan, Warszawa 2006, s. 46–47.

60 Ch. King, Widmo wolności. Historia Kaukazu, przeł. A. Czwojdrak, Kraków 2010, s. 146–147.

61 B. Gökay, The battle for Baku (May–September 1918): A peculiar episode in the history of Caucasus, „The Turkish Yearbook Turkish International Relations” 1995, t. 25, s. 29.

62 T. Świętochowski, Azerbejdżan…, s. 66.

63 A. Chodubski, Polacy w Azerbejdżanie, Toruń 2003, s. 36.

64 Ch. King, Widmo…, s. 146–147.

65 B. Baranowski, K. Baranowski, Historia…, s. 214.

66 Milieu (fr.) – stanowisko pośrednie [przyp. red.].

67 I. Szypowska, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Warszawa 1993, s. 59.

68 K. Wyka, Zarażeni śmiercią, „Odrodzenie” 1947, nr 7, s. 11.

Andrzej Mencwel
Plemienny regres (fragmenty)

Czy Stefan Żeromski był pisarzem polskim? Oto pytanie, które zakrawa na bluźnierstwo. Czy mógłby nie być pisarzem polskim autor dzieł, w których polskość nie jest tematem, lecz substancją? Czy spod pióra Żeromskiego w ogóle wyszły utwory, których substancją nie była polskość? Dzieje grzechu grzęzną – jeśli wolno tak powiedzieć – w rodzimych falansterach i romantycznych testamentach, a i Pomyłek, może z wyjątkiem Pavoncella, nie uda się uznać za świadectwo odstępstwa. […]

Nie tylko koncepcja narodu, nie tylko konstytucja języka narodowego, także samowiedza literatury jest składnikiem sposobu bycia pisarzem polskim, francuskim czy rosyjskim. Samowiedza, a więc świadomość społecznego miejsca, historycznych zadań, filozoficznych i artystycznych preferencji. W ukształtowaniu się owego „polskiego rodzaju twórczości” radykalnie przeciwstawionemu „europejskiemu” samowiedza ta odegrała rolę podstawową, a znalazła swój wyraz w całej serii romantycznych samookreśleń odróżniających zadania literatury polskiej od zadań literatury europejskiej. To, co w wiele lat później, w tekście dwudziestowiecznym, ale na zeszłowieczną, mesjanistyczną modłę ustylizowanym, napisał Stanisław Brzozowski, jest aforystycznie zwięzłym ujęciem tej samowiedzy: „Logika rozwoju romantyzmu polskiego, skoro tylko zrozumie się jego założenia - jest niezmiernie prosta. Jest on aktem wiary w ducha narodu, samoutwierdzeniem w duchu narodu, któremu zabrakło oczywistości fizycznej”69.

„Oczywistość” tutaj to rzeczywistość, rzeczywistość to niepodległe państwo narodowe, a państwo takie to własny rząd, sejm, wojsko, urząd, szkoła i policja. Gdy tak pojmowanej „oczywistości” brak, jej funkcje pełni świadoma swoich zadań historycznych, a nawet ponadhistorycznej mesjańskiej misji literatura. Jej szczególnym wcieleniem staje się „wieszcz narodowy”, „prorok i wódz”, „bardziej słuchany przez naród”, jak pisał Lechoń, „niż przywódcy polityczni i dowódcy wojskowi”. […] Lechoń sądził, że „tragiczna wenedyjska harfa, którą – jego mistrz – odziedziczył po wielkich poetach romantycznych” miała być teraz „odstawiona do lamusa historii, do muzeum literatury”. Żeromski wiedział, że co najmniej musi być przestrojona.

Przestrojenie to oznaczało zmianę miejsca społecznego literatury polskiej, jej historycznych zadań, a co za tym idzie, filozoficznych i artystycznych preferencji. Odpadały wreszcie, tak się przynajmniej wydawało, wszystkie zastępcze obowiązki i literatura mogła przestać być duchowym rządem, urzędem, szkołą i komisariatem. Przeświadczenie takie było wówczas dość wśród twórców rozpowszechnione i nie tylko Stefan Żeromski dawał mu wyraz, choć rzecz jasna z nim dopiero zyskiwało ono moc wyjątkową. Był on bowiem jedynym i ostatnim, autentycznym wcieleniem owego „polskiego rodzaju twórczości”, a potwierdzeniem tego była również siła ataków, na jaką, z powodu Przedwiośnia, został wystawiony. Stwierdzenie to stanowi pośrednią odpowiedź na pytanie o dorzeczność upowszechnianych w ostatnich latach diagnoz kulturalnych. Oto bowiem, tak twierdzi Maria Janion, romantyczny wzorzec literatury polskiej miał zostać zamknięty ostatecznie dopiero w roku 1989, a formalne przejęcie władzy przez obóz polityczny Solidarności miałoby być datą graniczną70.

[…] „Tragicznej wenedyjskiej harfy” nie przyjął też Czesław Miłosz, nawet wtedy, kiedy stanął pod Pomnikiem Poległych Stoczniowców. Jest to rozstrzygająca odpowiedź na pytanie o granice romantycznej interpretacji nowoczesnej literatury polskiej.

Istotna natomiast jest kwestia: co zamiast? Czy na miejscu literatury zniewolonej „klauzulą obowiązków” i spętanej „społeczną pańszczyzną”, rytualnej i mitycznej „sztuki plemiennej”, z istoty swojej instrumentalnej, socjologicznej i kolektywnej, zjawi się samorodnie i żyworodnie literatura wolna, piękna i czysta, powodowana „spokojem badacza”, „przenikliwością odkrywcy” i „czułością poety” sztuka autoteliczna, psychologiczna i indywidualistyczna? Rozświetlająca mroki, przenikająca tajniki, odsłaniająca głębie? Tak zdało się Stefanowi Żeromskiemu w roku 1915, kiedy pamiętał jeszcze promieniowanie Conrada, a przeczuwał już niepodległość ojczyzny. Przeczucie to, jak zwykle przeczucie, miało kształt idealny, wieścił więc pisarz w zakopiańskim odczycie, że literatura polska może teraz wejść w „swoje własne kolisko” i odzyskać wreszcie „swobodę ruchów, prawo wyboru zagadnień i metod swej pracy”. Miał w tym pewne racje – swoboda ruchów w sztuce polskiej była niewątpliwie coraz większa, a wraz z odzyskaniem niepodległości została poszerzona. Z coraz większą też stanowczością egzekwowali pisarze swoje prawa wyboru. Wybór ten zaś, co Żeromski miał sobie dopiero uświadomić, nie był tylko artystycznym, mógł też oznaczać różne formy zaangażowania i zakorzenienia. I to z nimi zmagał się on w ostatnim okresie swego twórczego życia.

A jeśli nie? Jeśli swobodna literatura nie będzie „zapuszczać się w tajne głębie ducha ludzkiego”, „w kraje tajemnicy i zmyślenia”, „żyć w gwarze walk i prac, wśród rozpaczy i śmiechu” – jak zapowiadał to z emfazą w zakończeniu autor zakopiańskiego odczytu? Jeśli nie zjawi się wcale „sztuka samoistna, indywidualna, charakterystyczna, a więc narodowa”, lecz jej miejsce zajmie naśladowcza, banalna i stadna mechaniczna reprodukcja? Jeśli rozpowszechni się „blaga życiowa”, „fascynacja zbrodnią i zboczeniem”, „nieliczenie się z niczym” – czyli tandeta estetyczna i etyczna. Jeśli wyrażający się w literaturze „duch polski” powtarzać będzie niewolniczo wszelkie „ślepe miotania się” ducha zachodniego albo i wschodniego? Jeśli każda nowostka i każda też błyskotka znajdzie tu sobie łatwe wzięcie, a zanikać będzie zastraszająco poczucie odpowiedzialności za własną kulturę, a nawet własny język? „Pogarda dla sensu” i „kult myślowego chaosu” wyrażą się w podważaniu nawet tych „podstaw narodowej cywilizacji, jakie stanowią gramatyka oraz interpunkcja”. Święto odzyskanej wolności twórczej okazać się bowiem może triumfem „niszczycieli przecinków” i „zadeptywaczy kropek”. Co wtedy? Jakie tej inwazji miernoty, presji głupoty i eksplozji samowoli przeciwstawić środki? Czy można w ogóle znaleźć na to sposób?

Wszystkie ujęte powyżej w cudzysłowy określenia i zwroty pochodzą z innej programowej wypowiedzi Stefana Żeromskiego, mianowicie Snobizmu i postępu (1922). […]

Autor Snobizmu i postępu tego nie mówi wprost. […] Ale ma w sobie, by tak rzec, pewną tradycyjną wizję kultury i ona czyni go szczególnie wrażliwym na ten rodzaj zagrożeń, jakie niosą ze sobą awangardyzm i kultura masowa. Choć zarówno krytyka snobizmu, jak i koncepcja „istotnego postępu” są tu pociągająco zarysowane, a autor obejmuje swoimi rozpoznaniami cały zakres kultury, a nie tylko jego wybrane artystyczne rewiry, broszurka ta naprawdę jest swego rodzaju preparatem i z tego głównie powodu zasługuje ciągle na studia analityczne71. Kosmopolityzm i eskapizm mass mediów i multimediów jest dziś zagrożeniem powszechnym i już nie tylko pisarze czy myśliciele, ale szkoła, Kościół i dom rodzinny usiłują sobie z nim poradzić. Twórczość natomiast samoistna zmienia się w samowolną, a jej samocelowość graniczy z bezcelowością. Odruchowo zwracamy się w takiej sytuacji po lekarstwa podręczne i pozornie najbardziej poręczne. Dokładnie tak, jak czynił to Stefan Żeromski – ewokując mit kultury plemiennej i literatury etnicznej.

Ten mit nie jest tu wysłowiony wprost, lecz jak na mit przystało – uobecniony. Uobecniony przez obraz, głównie przez obraz czystego języka polskiego. Autor mówi również o literaturze bezpośrednio i to nie tylko negatywnie, także pozytywnie. „Pawiopapugizmowi” futurystów (i innych awangardystów) przeciwstawia, na przykład, „wydobytą z surowizny mazowieckiej gleby” i „wysłuchaną z mowy tutejszego ludu” „perłę poezji polskiej”, jaką jego zdaniem stanowi twórczość Teofila Lenartowicza. Ale przykłady literackie, jakimi się posługuje, są luźno rzucone i wolne na szczęście od doktrynerskich zaniewidzeń. Dość przypomnieć, że w tej burzy potępień, jaką zesłał tutaj na współczesną mu literaturę, dostrzegł Żeromski świetność prozy młodego Jarosława Iwaszkiewicza i oryginalne utwory dramatyczne Stanisława Ignacego Witkiewicza (z „dziwnie oschłego, twardego i jałowego pnia duszy wystrzelające”). Zresztą dla literatury ojczystej miał on wciąż czułe serce, nie miał go wcale dla rosyjskiej. „Mistyczny entuzjazm rewolucji i państwa” go odpychał, a w „rozkoszach majakowszczyzny” ujrzał „najistotniejszy kacapizm”. I ten kojarzył z Brunonem Jasieńskim.

Snobizm i postęp jednak jest to program przebudowy całej kultury narodowej, a nie tylko poprawiania literatury. Nić główną w tym programie stanowi zagadnienie języka i ono też jest najbardziej systematycznie rozważane. Język zaś jest, jak wiemy, podstawowym systemem kultury w jej antropologicznym rozumieniu – stąd całościowe znaczenie rozważań Żeromskiego. Dwie są podstawowe przesłanki tych rozważań. Pierwsza wywodzi się z niewoli i dlatego, w obliczu odzyskanej niepodległości, traci na znaczeniu. Poprzestańmy więc na jej przypomnieniu – obrona czystości języka w okresie zaborczej rusyfikacji i germanizacji była poniekąd obroną samej egzystencji narodowej. To dlatego śpiewano: „nie rzucim ziemi, skąd nasz ród, nie damy pogrześć mowy”. Druga z tych przesłanek natomiast – i tę Żeromski jasno, choć zaskakująco wykłada – związana jest ze świadomością sztucznego jakby bytu językowego naszej literatury. Literatura ta bowiem, zdaniem autora, przez wieki całe oderwana była od „żywych źródeł mowy ludowej”, zasklepiona w konwencjach językowych jednej warstwy i ta „uszlachcona gwara wielkopolska” stanowi naprawdę jej knebel. Temu oderwaniu i temu zakneblowaniu trzeba teraz, oznajmia Żeromski, położyć kres.

Ale jak? Przez ożywienie języka i jego odnowienie. W jaki sposób odnowienie to i ożywienie ma się dokonać? Przez dotarcie do żywych źródeł języka i zaczerpnięcie z ich krynicy. Gdzie mianowicie biją te źródła i gdzie język nasz ma kryniczną czystość? Czy wystarczy po prostu pójść „w lud”, udać się na łono macierzy, do jakichś Bronowic, i odtańczyć tam wesele? Żeromski pozbawiony jest już zarówno narodnickich, jak chłopomańskich złudzeń (jedne z nich, zauważmy nawiasem, hołubiono w Kongresówce, drugie w Galicji) i udziela odpowiedzi bardziej wyrafinowanej. Jego wywód lingwistyczny, poważnie zresztą przez językoznawców ówczesnych traktowany, jest bogaty w przykłady i w swej zwierzchniej warstwie spoisty. Otóż polszczyzna, powiada autor, jeśli nie od tysiąca, to od wieluset lat poddana była kaleczącym ją i degradującym wpływom obcym. Były to najpierw wpływy czeskie, po których zaraz nastąpił pierwszy zalew niemczyzny, potem długa dominacja łaciny zubożyła język narodowy, podobnie wypaczała go dworska francuszczyzna, wreszcie ograniczał zaborczy germanizm i rusycyzm. Wszystko to razem spowodowało, że odnaleźć ów język czysty, kryniczny niełatwo, a nie jest nim też budząca fałszywy zachwyt gwara góralska, mowa pograniczna, więc nieczysta. Puentując: o lud dziś niełatwo, o macierz tym bardziej, a Bronowice zamieszkane są przez mieszańców.

Wizja kultury, zwłaszcza kontaktów międzykulturowych, jaka z tej konstrukcji historycznej się wyłania, jest nadzwyczaj jednostronna – kontakty te zawsze powodują zubożenie, nigdy nie przynoszą wzbogacenia. Mamy do czynienia ze swego rodzaju redukcją do absurdu, której skutków autor nie jest świadomy. Tak rozumując, musielibyśmy odrzucić idee chrześcijaństwa, koncepcje państwa, wzór miasta, zasady szkoły, reguły pisma i rachunku, ponieważ wszystkie one przyszły skądinąd i zostały nałożone na ową pierwotną czystość kryniczną. Oto zaskakujący u Stefana Żeromskiego, ale nieprzypadkowy bynajmniej, bo znajdujący wzmocnienie w innych utworach, regres ideowy. Regres ten polega, najkrócej mówiąc, na sprowadzeniu kategorii narodu do kategorii plemienia, co daje o sobie znać nawet w pewnym natręctwie frazeologicznym. Realna historia narodowa w jej wymiarze kulturowym odczuwana jest jako zniekształcona, obca, chce się więc znaleźć taki stan przedhistoryczny, zatem mityczny, który będzie swój, kształtny. Ani Żeromski, ani jego ówcześni czytelnicy nie pojmują, że nie jest to niewinna „podróż do źródeł czasu”.

Jeszcze bardziej jest to widoczne w słynnej „morskiej trylogii” (Wisła, Wiatr od morza, Międzymorze), stanowiącej bezpośrednie zaplecze artystyczne Snobizmu i postępu. Ten „rapsod plemienny”, „bajeczna księga”, „słowiańska bylina”, z której buchał „gorący żar stylu” i tryskały „cuda mowy lechickiej”, jak pisali ówcześni recenzenci, chłodnym dziś czytana okiem, wzbudza wątpliwości, a nie zachwyty. W jej niewątpliwym leksykalnym bogactwie monotonnie dźwięczy rodowo-plemienna frazeologia, a owe „wszechdzieci plemienia”, „pradziadowiska Słowian rodu”, „gniazda słowiańskiego plemienia” są wyraźnie przestylizowane. Przestylizowana jest również, powściągliwie mówiąc, historia, ściślej: historia polsko-niemiecka. Nie są to dzieje długiego konfliktu dwóch narodów, a więc dwóch typów kulturowych, mających sprzeczne idee i interesy, lecz przedwieczna właściwie i odwieczna walka dwóch manichejsko przeciwstawnych pierwiastków bytu, dwóch bóstw – dobra i zła, jasności i ciemności, zbawienia i potępienia. Kwestia nawet nie w tym, że Smętka (który jest demonem zła) przeciwstawia się tu Świętemu Wojciechowi (który jest aniołem dobra), bo to można uznać za zwykły sztafaż symboliczny. I nie w tym też, że wizję procesu historycznego pisze się z perspektywy ofiar, bo zazwyczaj pisano ją z perspektywy zwycięzców, a odwrócenie takie byłoby płodne poznawczo i społecznie sprawiedliwe. Jak sądzili później Tadeusz Borowski i Jan Strzelecki, mając na uwadze doświadczenia „oświęcimskiego zagłębia”.

Kwestia w tym natomiast, że ofiarą tą jest naród, nawet wtedy, kiedy jeszcze nie był narodem, że z narodem tym pierwiastek anielski został utożsamiony, jak z jego przeciwnikiem – diabelski. Że jest on przeto dobry i jasny, przez męczeństwo swe do zbawienia przeznaczony, jak wróg jego jest zły i ciemny, a przez zbrodniczość swą skazany na potępienie. Jeśli pierwiastki te są substancjalnie tak rozdzielone, to rzecz jasna, tak samo rozdzielone są role historyczne. Naprzeciw „króla wolnych ludów polskiej korony”, o którym chciałoby się powiedzieć, że w niego wcieliło się „jedyne w świecie Jeruzalem miłości i sprawiedliwości”, staje „zbójecka moc krzyżacka”, „drgające szatana ciało”, „objawienie piekieł podspodnich”. I tak dzieje się zawsze, niezależnie od zmiany historycznych okoliczności i geograficznej scenerii. A jeśli jeden z tych „niemiłosiernych morderców”, mianowicie Fryderyk II, Polaków porównywał do orangutanów, co słusznie autor Wiatru od morza mu wytyka, to sam ten autor wrogom naszym plemiennym przypisuje kanibalizm72. I w ten sposób czyni zadość mitowi już nie etnicznemu, lecz antropologicznemu.

W kreacji mitu etnicznego jest jednak bardziej pociągający, bo naiwny jak twórcy sztuki tak nazywanej. Wobec potopu obcości i najazdu mieszańców nie ustaje w poszukiwaniu owej idealnie czystej macierzy, z której wszyscy ssać winniśmy. „Należałoby wynaleźć w Polsce krainę położoną z dala od wszelkich granic, a więc od wpływu niemieckiego, czeskiego i ruskiego, iście słowiańską od samego początku, wreszcie nieobfitującą w miasta i mało uprzemysłowioną”. Miasta i przemysł, jak z tego widać, sprzyjają zniekształcaniu kultury rodzimej i reprodukcji mieszańców, a kiedy szuka się źródeł plemiennych, trzeba je oczyszczać nawet z pobratymców. I gdzie odnaleźć tę macierz kulturową oraz krynicę językową? Otóż między Iłżą a Opatowem – bajecznie opowiada nam autor – a „jest to mniej więcej obszar gór i lasów świętokrzyskich”, „najściślejsza moja ojczyzna”. „Najpiękniejsze tam drzewa owocowe rosną przy chatach” i „najpiękniejsze w Polsce żyją dziewczęta i kobiety”. Dziewiczość tej krainy taka, że nawet „drogi tam nadzwyczaj pierwotne”. Z tego też powodu pewnie brak mieszańców, bo obcy się nie przedostanie.

Ilekroć to czytam, tylekroć wzruszam się i zżymam. Wzrusza mnie oczywiście dziecięce przywiązanie i chłopięca naiwność wypowiedzi dojrzałego mężczyzny, a nawet męża opatrznościowego. Dziecięce przywiązania i chłopięca naiwność stwarzają mity osobiste, a te sprzyjają artystycznej kreacji „gór”, „dolin”, „zakątków” i „mateczników”. Rzecz jednak w tym, że tu mamy do czynienia nie tylko z mitem ponadosobistym, ale i plemiennym – z mitem etnicznie czystego języka i kultury rdzennie etnicznej. Zżymam się, bo w pewnym sensie nie rozumiem nieświadomości Stefana Żeromskiego. Wiemy, że kiedy załamują się odziedziczone wzory kultury i zamierają style narodowej literatury, kiedy nie umie ona jasno zobaczyć swojej roli i usłyszeć swego głosu, wtedy mity etniczne pojawiają się jako rozwiązanie łatwe i zastępcze. A jeśli obiera się rozwiązania łatwe i zastępcze, nigdy nie kończy się na literaturze. O czym niestety cała ta historia współczesna, której autorowi Snobizmu i postępu nie było już dane dożyć, poucza nas nadmiernie. Dlatego mając do czynienia choćby tylko z zalążkami takiego mitu, na wszelki wypadek wołajmy: Gór Świętokrzyskich nie ma!

Przedruk za: A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997, s. 71–87.

69 S. Brzozowski, Filozofia romantyzmu polskiego [w:] idem, Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, wstęp A. Walicki, Warszawa 1973, s. 384.

70 Zob. M. Janion, Wolny rynek marzeń [w:] eadem, Projekt krytyki fantazmatycznej, Warszawa 1991, s. 5–6. Ponadto: Zmiana kodu. Z prof. Marią Janion rozmawia Adam Krzemiński, „Polityka–Kultura” 1991, nr 1. Polemizowałem z tą diagnozą, wskazując na jej uzależnienie od romantycznego horyzontu badawczego autorki w artykule Przedwczesna abdykacja, „Polityka–Kultura” 1991, nr 2. Maria Janion powtarza swoje tezy w szkicu Zmierzch paradygmatu w kolejnej książce: „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś”, Warszawa 1996, s. 5–23.

71 Antropologiczne ujęcie kultury w Snobizmie i postępie celnie wydobywa i życzliwie interpretuje Grzegorz Godlewski w studium Polska myśl kulturalna na progu niepodległości. Żeromski, Zdziechowski, Znaniecki [w:] Historia i kultura. Studia z dziejów polskiej myśli kulturalnej, red. A. Mencwel, Warszawa 1987, zwłaszcza strony 180–187. Sądzę jednak, że jego odczytanie zanadto poszerza sens stanowiska Żeromskiego, dlatego też moja lektura może być uznana za polemiczną.

72 Dokładnie: „W czasie głodu rozcinają piersi kobiece dla wychłeptania zawartego w nich pokarmu”. Kto? – ci „zza Wisły” o „twarzach zziajanych żądzą zemsty”, wśród których miał wylądować św. Wojciech i którzy mieli go zabić. Oni zresztą nie byli tutejsi, lecz byli może „potomkami Jutów” (a więc Germanów) albo „przychodniami z puszcz Wschodu” (aluzja jasna) (S. Żeromski, Wisła, Wiatr od morza, Międzymorze, oprac. S. Pigoń, Warszawa 1970, s. 82, 105). O sensie mitu ludożerstwa zob.: W. Arens, The Man-Eating Myth. Anthropology and Anhtropophagy, Oxford – New York 1980, s. 206.

Ewa Tierling-Śledź
O regionalistycznym czytaniu Żeromskiego (fragmenty)

O regionalizmie w twórczości autora Puszczy jodłowej pisano wielokrotnie. Podobnie twierdzenie, iż Żeromski regionalistą był, powtarzano na tyle często, iż wydaje się, że nie trzeba go udowadniać. Warto jednak uzmysłowić sobie, jak różnorodne treści mogą kryć się (kryją się) za tym przekonaniem […]. Przede wszystkim uznanie kogoś za regionalistę (zwolennika regionalizmu, znawcę i miłośnika regionu – zarówno działacza regionalnego, jak i badacza regionalizmu, ale także pisarza) wymaga doprecyzowania samego pojęcia regionalizmu w ujęciu diachronicznym (historycznym) i synchronicznym. Ważne jest bowiem z jednej strony, jak rozumiano regionalizm za życia autora i jaki był jego udział w dookreślaniu tego pojęcia, a więc niebagatelna pozostaje perspektywa „od wewnątrz” epoki, w której Żeromski tworzył i przez samych regionalistów został uznany za ich prekursora i patrona oraz nie mniej istotna perspektywa „z zewnątrz”, ex post, z przełomu XX i XXI wieku, kiedy mamy za sobą prawie sto lat wszelkiego rodzaju przedefiniowań pojęcia regionalizmu. Ta druga optyka postrzegania wpływa między innymi na ocenę dokonywanej przez poprzedników regionalistycznej percepcji dzieł Żeromskiego. Konieczność pogodzenia obu perspektyw z szacunkiem szczególnie dla tej pierwszej nie może umknąć naszej uwadze.

Mamy zatem do czynienia ze „starym” i „nowym” regionalizmem, przy czym ów „stary regionalizm” jest inny na przełomie XIX i XX wieku, inny w międzywojniu, a inny po 1945 roku w PRL, gdzie jego kształt właściwie jest odmienny w poszczególnych dziesięcioleciach. Umiejscowienie historycznoliterackie Żeromskiego jako protoplasty i prekursora regionalizmu obok Orkana czy Patkowskiego stanowić może jedynie wstęp do dalszych rozważań. Regionalizm w dwudziestoleciu funkcjonował jako ruch społeczno-kulturalny, przejawiał się w twórczości regionalnej powstającej na motywach regionalnych, w działalności naukowo-badawczej w postaci „studiów nad regionem”. Czy we wszystkich trzech odmianach regionalizmu Żeromski miał swój udział?

Dokonując synchronicznego oglądu regionalizmu z perspektywy interdyscyplinarnej, możemy wyróżnić jego wiele odmian. […] Twórczość Żeromskiego miała być przykładem regionalizmu kielecko-sandomierskiego. Byłyby zatem dzieła Żeromskiego egzemplifikacjami regionalizmu literackiego, regionalizmu w literaturze? Recepcja twórczości pisarza dowodzi zasadności i ciągłej aktualności nie tylko powyższych pytań: Czy Żeromski był regionalistą dlatego, że używał w swoich utworach zwrotów gwarowych? Czy Żeromski regionalistą był w całej swojej twórczości, gdy poczynając od Syzyfowych prac i Dzienników na Puszczy jodłowej kończąc, zachwycał się po prostu urokiem „gór domowych”, czy dopiero wtedy, gdy formułował na swój sposób tezy programowe regionalizmu, niekoniecznie nawet samej nazwy regionalizm używając? Wielokrotnie określano Żeromskiego mianem pisarza regionu kieleckiego czy Gór Świętokrzyskich, taki mit Żeromskiego funkcjonuje w historii literatury. Jednak synonimiczne traktowanie pojęcia „pisarz regionu” i terminu „pisarz regionalista” może budzić już wątpliwości. I w końcu zdania „Żeromski regionalistą był” oraz „Żeromski za regionalistę jest uważany” nie muszą znaczyć tego samego, choć nie muszą też funkcjonować w semantycznej opozycji wobec siebie.

[…]

Wszystko zaczęło się bowiem od artykułu Aleksandra Patkowskiego pt. Regionalizm, w którym jeden z „ojców regionalizmu polskiego” nazwał Żeromskiego regionalistą właśnie73. Patkowski postrzega szeroko pojęcie regionalizmu, włączając do jego historii to wszystko, co po latach Kolbuszewski wyraźnie uzna jedynie za inspirację, nie zaś przejaw regionalizmu74.

Korzeni polskiego regionalizmu doszukuje się on w twórczości filomatów oraz Adama Mickiewicza. Kolejną fazą rozwoju regionalizmu byłoby dla niego wytworzenie idei krajowości w odniesieniu do ziem b[yłego] Księstwa Litewskiego oraz „odkrycia regionalnych wartości Podhala”. Na skalnym Podhalu Kazimierza Przerwy-Tetmajera uchodzić może zdaniem Patkowskiego za „arcydzieło literatury regionalnej”, a Na przełęczy Stanisława Witkiewicza za „ewangelię regionalizmu podhalańskiego”. Trzecim etapem w historii regionalizmu jest „wystąpienie Stefana Żeromskiego, który całą swą twórczością od Popiołów do Puszczy jodłowej odkrywa regionalne wartości Świętokrzyszczyzny […], a z drugiej strony w Wietrze od morza i w Międzymorzu – Pomorze polskie. Postulaty programowa regionalizmu polskiego ujmuje Żeromski w Snobizmie i postępie”. Patkowski zreferował dalej te postulaty w osobnym passusie oraz wykazał wpływ tego dzieła Żeromskiego na konkretne inicjatywy regionalistyczne.

Wydaje się więc, że sam autor Regionalizmu miał świadomość swoistej drogi Żeromskiego do regionalizmu, która została zwieńczona zwerbalizowaniem idei regionalistycznej, a następnie wpływem autora Snobizmu i postępu na określone inicjatywy ruchu regionalistycznego. Przejrzystość koncepcji zaciemnia jednak pewien stopień zmetaforyzowania języka, co odbiło się zapewne na dalszej recepcji jego konstatacji. Cóż bowiem znaczy nazwanie tekstu „ewangelią regionalizmu”? Jest to tekst kanoniczny, pierwszy w danej dziedzinie, kodyfikujący, zawierający wytyczne kierunku w literaturze (i ruchu społecznego)?

[…]

„Objaśnianie regionalizmem” całej twórczości Żeromskiego ma, jak się wydaje, naturalne przyczyny. Żeromski, z ducha państwowiec i jednocześnie autor rzeczywiście zakochany w regionie kieleckim, całym swoim autorytetem pisarskim włączył się w działanie na rzecz idei regionalistycznej. Odkrył on ją w „wersji francuskiej” jako ruch społeczny podkreślający idee decentralizacji, dekoncentracji, indywidualności i autonomii regionów, ale jednocześnie „stojący bezwzględnie na stanowisku jedności terytorialnej państwa”. Wyraził postulaty regionalizmu w swej publicystyce i eseistyce, m.in. gdy w przywoływanym Snobizmie i postępie nie tylko postulował badanie gwar, ale gdy marzyła mu się regionalistyczna praca zbiorowa zajmująca się wszechstronnie sprawami regionu. W końcu, […] uczestniczył bezpośrednio w pracach na rzecz konkretnych instytucji oraz inicjatyw regionalistycznych. Jednak dla wszystkich, zarówno dla działaczy regionalistycznych wcielających jego postulaty w życie, dla kolejnych pisarzy regionu nawiązujących do jego prozy, jak i dla szeregu zwykłych odbiorców jego dzieł także później, nie tylko w dwudziestoleciu, zachęcanych do wędrówek po Górach Świętokrzyskich szlakami autora Puszczy jodłowej, Żeromski po prostu wielkim pisarzem był.

Jeżeli zaś przyjąć, iż „regionalistą jest człowiek, który działając z pobudek altruistycznych, poznaje wybrany region, dostrzega, wydobywa i opisuje tkwiące w nim elementy unikalne, niekiedy przetwarza je artystycznie – odnalezione skarby umieszcza w światowym dorobku ludzkości”75, to w odniesieniu do Żeromskiego najważniejsze w potocznym odbiorze stało się owo „przetworzenie artystyczne”. Cecha szczególna pisarstwa Żeromskiego, jaką jest specyficzne przedstawianie natury przez autora, pochwała krajobrazów świętokrzyskich, oddanie kolorytu lokalnego Łysogór, waloryzacja przestrzeni regionu nie tylko estetyczna, ale i poprzez odwołanie do kategorii dawności, odwieczności, w końcu doszukiwanie się wpływu przyrody na osobowość twórcy, a więc wszystko to, co może stać się elementem, ale niekoniecznie głównym wyróżnikiem regionalizmu literackiego – jak się wydaje – stało się swoistą, swobodnie konstruowaną, synekdochą regionalizmu Żeromskiego. […]

W najnowszych badaniach poświęconych regionalizmowi oraz w pracach o ujęciu tematologicznym, publikacjach autorstwa zarówno naukowców, jak i działaczy regionalnych wyraźne jest zwiększenie zainteresowania rolą Żeromskiego w rozwoju regionalizmu w ścisłymi tego słowa znaczeniu, czyli bezpośrednim udziałem pisarza w kształtowaniu się ruchu regionalistycznego oraz – także już po jego śmierci – oddziaływaniem konkretnych dzieł twórcy na dalsze losy regionalizmu.

Przypomniano między innymi, że 1–2 listopada 1924 roku miał miejsce w Warszawie zjazd uczestników kursów i wycieczek, na którym dyskutowano nad projektem statutu Towarzystwa Powszechnych Uniwersytetów Regionalnych, a już 20 listopada tegoż roku odbyło się pierwsze posiedzenie Komitetu Organizacyjnego tegoż towarzystwa. Projekt statutu, który przeszedł z niewielkimi poprawkami, zreferował Aleksander Patkowski, w składzie komitetu znalazł się Stefan Żeromski.

Nie umknęło uwadze, iż to Snobizm i postęp miał bezpośredni wpływ na Idee przewodnie regionalizmu autorstwa Patkowskiego. Odnotowano również wcześniejszy udział pisarza w zakładaniu Towarzystwa Przyjaciół Nałęczowa oraz rolę Żeromskiego w powstaniu w 1924 roku podejmującego problemy regionalizmu Koła Kielczan, organizacji społecznej skupiającej wychowanków szkół kieleckich.

Odświeżono pamięć o założonym w 1926 roku Komitecie Ochrony Puszczy Jodłowej i jego inicjatywach, m.in. wydaniu odezwy W rocznicę śmierci Żeromskiego. Memoriał w sprawie ochrony Puszczy Jodłowej czy przedstawieniu przezeń w 1928 roku projektu organizacyjnego przyszłego rezerwatu w Górach Świętokrzyskich. Zauważono, iż w tymże roku na Zjeździe Regionalnym w Lublinie powołano Powszechny Uniwersytet Regionalny im. Stefana Żeromskiego.

Nie umknął uwagi fakt, iż w końcu 1931 r. wyszedł w Kielcach „Pamiętnik Świętokrzyski” za rok 1930 wydany przez Sekcję Regionalistyczną ZNP pod red. Aleksandra Patkowskiego. Wydawnictwo to stanowić miało ucieleśnienie marzenia Żeromskiego o monografii regionalistycznej, które wyraził w Snobizmie i postępie.

[…]

Edward Chudziński, analizując dokładnie problem obecności regionalizmu w międzywojennej refleksji o literaturze, nie tylko dokładnie zreferował i zinterpretował tezy Snobizmu i postępu, prześledził najważniejsze tendencje jego recepcji oraz udowodnił, iż „publicystyka i eseistyka literacka Żeromskiego stanowiła impuls i wzór dla regionalistycznie zorientowanej krytyki w spełnianiu przez nią zadań programowo-postulatywnych”76 W jego wypowiedzi znaleźć można zdanie, które z powodzeniem można odnieść także do tekstów literackich Żeromskiego, widząc w nich wyraz wspomnianego „konstytuowania się tendencji programowej w literaturze”, w tym przypadku tendencji regionalistycznej:

Snobizm i postęp, choć został napisany z pasją polemiczną i zaangażowaniem ideowym, z formalnego punktu widzenia trudno uznać za przejaw regionalistycznej tendencji w refleksji nad literaturą. Nie pada tu w ogóle słowo regionalizm, nie ma ulubionych przez regionalistów słów-kluczy, jak region, rasa, plemienność, a jednak ta właśnie książka stała się ich biblią. Żeromski bowiem jawi się w niej jako zdeklarowany obrońca tradycji i swojszczyzny, a nadto jako rzecznik odnowy kultury polskiej poprzez jej silniejsze powiązanie z kulturą ludową. Nic więc dziwnego, że te i inne jego myśli weszły do Programu regionalizmu polskiego77.

[…]

Zwróćmy uwagę jednak na pewne przesunięcie w stosunku do szerokiej interpretacji prozy pisarza, ukierunkowanej przez samego Patkowskiego. Jest to zawężenie repertuaru tekstów do późnej twórczości z pierwszych lat niepodległości, dzieł tworzonych równolegle do publicystycznych tekstów i regionalistycznych zaangażowań twórcy:

[…] późna twórczość pisarza, przypadająca na pierwsze lata niepodległości, stała się przedmiotem operacji krytycznych, mających wydobyć z niej regionalne czy wręcz regionalistyczne treści. Pod tym kątem analizowano i interpretowano Wisłę, Międzymorze, Wiatr od morza oraz Puszczę Jodłową. Nie przeoczono faktu, że ten ostatni utwór zadedykowany został Aleksandrowi Janowskiemu, wybitnemu krajoznawcy, co miało być dodatkowym potwierdzeniem więzi pisarza i jego twórczości z regionalizmem. Żeromski sam zresztą dał temu wyraz w wypowiedzi publicznej oraz w listach. Wychodząc ze stanowiska fizjograficznego, regionaliści nazwali wymienione utwory „poematami geograficzno-krajoznawczymi”78.

Podążając za przemyśleniami Chudzińskiego, właśnie te kilka tekstów Żeromskiego plus dramat Uciekła mi przepióreczka uznałabym, nie tylko ze względu na respekt wobec tradycji interpretacyjnej, za przejawy regionalizmu w literaturze. Proponowałabym dostrzeżenie i podjęcie opisu regionalizmu zwerbalizowanego w formie postulatów w publicystyce Żeromskiego obok immanentnego, zawartego w tekstach sensu stricte literackich, wyrażanego środkami właściwymi dla na przykład prozy poetyckiej, jaką jest Puszcza jodłowa. Katalog regionalistycznych inspiracji w twórczości Żeromskiego poszerzyłby się w stosunku do wąskiego rejestru tychże wpływów odnotowanych przez Adamczyka79, ale korekta takowa nie byłaby rewolucyjna. Otwierałaby natomiast dalsze pole do dyskusji.

Przedruk za: Przerabianie Żeromskiego, red. T. Czerska, Wrocław 2016, s. 189–216.

73 A. Patkowski, Regionalizm [w:] Dziesięciolecie Polski Odrodzonej. Księga pamiątkowa 1918–1928, red. M. Dąbrowski, P. Lot, Kraków–Warszawa 1928. Cytaty w następnym akapicie pochodzą z tej pracy.

74 J. Kolbuszewski, Literackie oblicza regionalizmu [w:] Region, regionalizm – pojęcia i rzeczywistość, red. K. Handke, Warszawa 1993.

75 P. Pierściński, Pochwała krajobrazów [w:] Być regionalistą. Inspiracje, autodefinicje, poerspektywy, red. D. Kasprzyk, Łódź 2014.

76 E. Chudziński, Regionalizm. Idea, ludzie, instytucje, wstęp T. Skoczek, Warszawa 2013, s. 79.

77 Ibidem, s. 78.

78 Ibidem, s. 79.

79 Z.J. Adamczyk, Stefana Żeromskiego idea regionalizmu [w:] W hołdzie Aleksandrowi Patkowskiemu (w setną rocznicę urodzin), red. J. Grzywna, A. Rembalski, Kielce 1991.

Jarosław Ławski
Żeromski. Pisarz środkowoeuropejski (fragmenty)

Oś świata: środkowoeuropejska

Zwraca moją uwagę fenomen niebywałej popularności Żeromskiego w Polsce i słabej poza nią. Już o tym pisano, pisałem i ja. Na ziemiach polskich czasów zaborów, potem w II Rzeczypospolitej wielbiony i odsądzany od czci i wiary. Wszystko to są akty zawłaszczycielskie. Popularność Żeromskiego rozwija się według mechanizmu, który w kulturze polskiej wytwarza romantyzm (pisarz jako wyraziciel i apologeta wspólnoty będącej w zagrożeniu), a utwierdzają pozytywizm (pisarz jako bystry krytyk wspólnoty w zagrożeniu) i modernizm (artysta jako psychoanalityk głębi ducha wspólnoty w zagrożeniu, która ma już dość „bycia w zagrożeniu”). Na kolejnych etapach twórczości Żeromski – co wspaniale pokazują Dzienniki – wpisuje się w rolę apologety-kontestatora. Młodziutki Stefan w 1882 roku, lat prawie 18, jeszcze wpasowuje się, obija między opcją „romantyka” i „sceptyka”…

Razu jednego po przedyktowaniu życiorysu Mickiewicza wspominał coś p. Bem o Towiańskim i o rozprawie napisanej przez siebie o towianizmie. Zaintrygowany do wysokiego stopnia, proszę p. Bema, by mi pożyczył jej. Pożyczył z chęcią. Po przeczytaniu tych kilku stronic „Przeglądu Tygodniowego” zmieniłem się w mych przekonaniach zupełnie: z pobożnego stałem się za wiele myślącym… Rozprawa ta zabałamuciła mi głowę do najwyższego stopnia. Zdawało mi się, że wszystkie punkta, wskazane przez mistrza Andrzeja, zgadzają się w zupełności z przekonaniami moimi, z moimi usposobieniami… W obałamuceniu tym umysłu trwałem aż do czasu spowiedzi wielkanocnej…80

Mamy tu, niedaleko w czasie, jeszcze obraz Stefana, który na lekcji płacze pod wpływem Grobu Agamemnona81. Ale ten dojrzalszy z 1889 roku, lat 25, wie już świetnie, kim jest, a bardziej jeszcze, kim chce być, to jest pisarzem wspólnoty:

O godzinie piątej po południu miałem posłuchanie u wodza i naczelnika dzisiejszego warszawskiego izmu, redaktora „Głosu”, p. Potockiego […]. Potocki ma około lat czterdziestu pięciu, jest chudy, niski, brodaty i ma minę kasjera kolejowego. Mówi nadzwyczajnie cicho, drąc machinalnie gazety leżące na stole.

Bogowie! moje szkice pochlebnie ocenionymi zostały, przyjęte są i drukowane będą, ale dopiero przed Bożym Narodzeniem. Prócz tego mam wolne do redakcji wejście z każdym artykułem, przeważnie literackim lub szkicowym „w guście Taine’a lub Brandesa”, jak szydersko wyraził się pan redaktor. Jest popularny pan redaktor i wprost wciska się z pytaniami w głąb twej kieszeni. Czy ma pan środki zaspokojenia głodu, czy chce pan „żyć z pióra”?82

Żeromski nie miał szans na wyjście poza ten paradygmat estetyczny romantyzmu i wszelkich neo-, post- i antyromantyzmów. Sukces pisarski autora – właśnie: Syzyfowych prac, Wiernej rzeki, Urody życia, opowiadań – trwa tak długo, jak długo trwają konwulsje i kontuzje odrodzeńcze „wiecznej” polskości: do śmierci pisarza. Do 1925 roku, kiedy ostatnim – wieloznacznym83 – aktem afirmacji tej strategii jest finezyjne i paradoksalne przekreślenie jej podstaw: obrazu nowego państwa polskiego, będącego jakby spełnieniem procesu, który trwał od 1795 roku. Ta afirmacja przez negację wydaje mi się konsekwentna jako ukoronowanie całej drogi pisarza. Po 1918 roku coraz częściej znaczą ją teksty przez niemądrych „światowców” z początku XXI wieku określone jako „anachroniczne”, „patriotyczne prowincjonalnie”, „zaściankowe”, takie jak Sambor i Mestwin, Wiatr od morza czy Puszcza jodłowa, z jej egzaltacją naturą:

Żyj wiecznie, świątnico, ogrodzie lilii, serce lasów! Przeminęły nad tobą czasy złe, zlane ludzką krwią. Ciągną inne, inne... Lecz któż może wiedzieć, czy z plemienia ludzi, gdzie wszystko jest zmienne i niewiadome, nie wyjdą znowu drwale z siekierami, ażeby ściąć do korzenia macierz jodłową na podstawie nowego prawa, w interesie jakiegoś handlu lub czyjegoś niezbędnego zysku. Jakie bądź byłoby prawo, czyjekolwiek by było, do tych przyszłych barbarzyńców poprzez wszystkie czasy wołam z krzykiem: Nie pozwalam!84

Zwrócę tu uwagę na to, jak zmityzowana „puszcza” zostaje odjęta naturze, a przypisana „wspólnocie” za pośrednictwem pisarza – medium. Choć wieczna i dzika – jest czyjaś. Czyjaś – polska, świętokrzyska, kielecka, plemienna, ludzka. Ma sens ze względu na doglądającą jej lub zagrażającą jej bytowi wspólnotę. I to też jest część tej strategii pisarskiej, która daje na przemian krzepiące „puszcze jodłowe” i obrazoburcze „przedwiośnia”. […]

Ani wieszczolatria jako forma czczenia fałszywych bóstw, ani brak popularności na Zachodzie nie świadczą o podrzędności Żeromskiego. Być może dopiero oczyszczony z kultu i rozgłosu może być on dostrzeżony jako pisarz polski i pisarz środkowoeuropejski. I w ten sposób – uniwersalny.

W pierwszej roli jest twórcą szczególnie naznaczonym problemem – jak to nazywam – polskiego idiolektu kulturowego. Jawi się jako do bólu polski: przez wybór tematów, przestrzeni i czasów, kreacje bohaterów. I język – polszczyznę doprowadzoną do spazmu. (Jakże świetną, bezbłędną, określoną stylistycznie, która może nam się podobać lub nie, ale jest stylowa).

W drugiej roli – Środkowoeuropejczyka – praktycznie nie jest postrzegany. Przeciwnie, sam Żeromski ustawiał się między tu i teraz a kosmosem, polskim partykularyzmem a uniwersalizmem, patriotyzmem a ponadczasowością. Żeromski chce być polski i uniwersalny. Patrzy na polską literaturę przez szkła tej ambicji – ambicji dorównania Iwanowi Turgieniewowi, Fiodorowi Dostojewskiemu, Francuzom i Niemcom. Nie chce powtarzać błędów naszych klasyków oraz domowych sław […].

[…]

Łącznik i rozłącza

Co więc takiego – wprawdzie na swój polski sposób – spaja świadomość Żeromskiego z artystami środkowoeuropejskimi?

Najpierw – oczywistość i pierwszeństwo tożsamości etnicznej nad wszelką inną: płciową, regionalną, „filozoficzną”. Polskość jest tu czymś danym z góry. Korzeniami. Siłą i słabością. „Od dzieciństwa, od lat ośmiu wieku mojego zapamiętałem treść Córy Piastów, którą matka czytała” – to głos z pierwszej strony Dzienników. Ta dana polskość, z którą pisarz się mierzy, jest siłą naddaną, wykrystalizowaną. U pisarzy ukraińskich czy białoruskich tożsamość ta kształtuje się w dramatycznych często okolicznościach, zawieszona między polskością a ukraińskością, ukraińskością a rosyjskością, poświadczona bilingwizmem. Lecz – pisarze ci wszyscy są z narodu, chcą wyrazić narodowość (afirmując czy negując…) i w pewnym stopniu do narodowości jako idei należą. Wyrastają więc z ducha XIX wieku, kiedy narodowości nowoczesne się kształtują.

Żeromski, nolens volens, przynależy też do polskiej „odmiany” tej etniczności – jej szlachecki rodowód potwierdza się u niego mocno i skomplikowanie (sprawa chłopska jako temat twórczości – znów rodem z XVIII i XIX wieku). Tymczasem pisarze innych kultur legitymują się często plebejskim pochodzeniem, a nawet, urodzeni i wykształceni w kulturach obcych, wybierają ethos pisarza litewskiego czy białoruskiego. Dla autora Wiernej rzeki, tak jak dla większości pisarzy Europy Środkowo-Wschodniej, kwestia różnic klasowych jest sprawą zasadniczą, chociaż objawia się w tym wymiarze, jaki na Zachodzie był już przebrzmiały: emancypacji kulturowej, bogacenia się i osiągania świadomości etnicznej przez chłopstwo, warstwę związaną z ziemią (a nie na przykład przez klasę robotniczą lub mieszczaństwo). Rozdziobią nas kruki, wrony… to nie jest przypadkowy tekst – także z tego punktu widzenia. Dylematy i tyrady doktora Piotra też są z tego świata. Wszyscy to znamy, czytajmy raz jeszcze:

Dominik Cedzyna wysoko podniósł brwi i ze zdumieniem patrzał na syna.

– Ty chyba masz bzika, mój Piotrusiu. Cóż ty pleciesz?

Doktor Piotr usiadł przy stoliku, przysunął arkusz czystego papieru i zaczął mówić powoli:

– Wartość każdego towaru po ukończeniu produkcji składa się z kapitału stałego (oznaczmy go literą c), z kapitału zmiennego, czyli płacy najemników (dajmy na to v), i z tak zwanej wartości dodatkowej, czyli zysku, co oznaczam literą p. Stosunek wartości dodatkowej do kapitału zmiennego, czyli zysku do płacy najemnika, p : v, pokazuje stopę wartości dodatkowej, czyli normę wyzysku. Obliczmy, proszę ojca, skrupulatnie przychód i rozchód…

Nad wieczorem dopiero skończył się zajadły spór między ojcem i synem. Obydwaj zamilkli pod wpływem tej zaciętości, co zdaje się zamykać serce tak szczelnie, jak się zamyka wieko trumny nad drogimi zwłokami.

Stary obojętnie i z pogardą patrzał na krzątanie się doktora Piotra dokoła walizki. Od czasu do czasu szyderczy uśmiech przemykał się po jego wargach i oczy błyskały gniewem85.

Prawdą jest jednak, że Żeromski potrafi nadać nawet kwestii społecznej wymiar dojmującego dramatu ojca i syna. Publicystykę zmienia w – nie waham się rzec – wielką literaturę. Tymczasem młode literatury środkowej Europy stają dopiero na poziomie artystycznego wyartykułowania problemów świadomości narodowej, chłopa, ziemi, powoli nadając tym tematom wymiar symboliczny. Dla tych kultur bywał wtedy (ale nie dziś) Żeromski zbyt wieloznaczny, nie pasował do ich dualistycznego obrazu świata (narodowe–obce).

W innym wymiarze jest autor Urody życia pisarzem procesu historycznego – po prostu bez reszty podlegającym wpływowi historii.

Nie mogło być inaczej, z uwagi i na miejsce, gdzie się rodzi: kawałek nizinno-wyżynny w środkowej Europie, w wielkim historyczno-politycznym przeciągu między Niemcami i Rosją, w kulturowym przejściu między germańską Północą a śródziemnomorskim Południem. Nie jest już ani udoskonalaczem Historii przez jej racjonalizację, jak oświeceni i pozytywiści, ani historiozofem romantycznym, odczytującym znaki Boże, działania Opatrzności w historii, jak Zygmunt Krasiński, Cyprian Norwid, August Cieszkowski86. Zderza historię z życiem, z głęboko, modernistycznie pojętą kategorią życia. To, co zapisuje jego proza, jest złożonym, wieloznacznym – jak w Wiernej rzece czy Urodzie życia, Popiołach – odsłonięciem tego czegoś, co można nazwać środkowoeuropejskim splątaniem życia osobistego ze wspólnotowym, intymności i bycia na widowni publicznej. Co nazwę niepięknie „życiohistorią”. I w tym wymiarze będzie bliskim wszystkim pisarzem środkowoeuropejskim.

Nie znajduję u niego dzieła (może Tabu?), gdzie dramat człowieka nie odsłaniałby się w zderzeniu ze społeczno-historyczną koniecznością, determinantą. Fakt, że Żeromski raczej komplikuje to, co pisarze z emancypujących się narodowości starają się przeciwstawiać jako ideowy wybór: na przykład za ukraińskością lub przeciw niej. (Ale rzeczywistość skrzeczy, stąd biorą się tak złożone figury tożsamościowe i ideowe, jak Mikołaj Gogol, Taras Szewczenko, Pantelejmon Kulisz, Antoni Baranowski czy Konstanty Kalinowski)87.

Mechanizmem, który porusza światy Żeromskiego, okaże się już nie tyle zasada narodowej lub klasowej emancypacji, ile zasada metafizycznego ugruntowania wyborów aksjologicznych, podstaw wyborów dobra i zła. Jest to – i w tym wymiarze – pisarz na tle środkowoeuropejskim chyba dość osobny, bo z gruntu, do dna metafizyczny. Nawet zmieszanie patriotyzmu i solidarności międzyklasowej ma u niego wymiar tragiczny. Lecz bohaterowie tacy jak Judym, Siłaczka, doktor Piotr, Bodzanta należą do wielkiej galerii środkowoeuropejskich społeczników, utopistów, reformatorów, często skazanych na katastrofę w konfrontacji ze światem. U Żeromskiego klęska przychodzi także w wyniku spotkania z własną naturą: ciałem, sumieniem, instynktem. Wydaje się, że polski pisarz dzieli retoryczną egzaltację ideą reformowania świata, symboliką inicjacyjno-odrodzeńczą, z całym pisarskim światem z tej części Europy. Nic nie ma przypadkowego w tym, że po tylu sukcesach i skandalach pisze „publicystyczną” Walkę z szatanem, której nawet miłośnicy jego talentu zarzucali papierowość:

To wszystko jednak mniej jest przekonywające niż logika pesymizmu dawnego. Może dlatego, że w Żeromskim, odkąd się uznał za pisarza przewodnika, publicysta coraz poważniej władać poczynał, że całe ustępy Walki z szatanem są publicystyką nieskrystalizowaną w dzieło sztuki, i że akcję często prowadzi publicysta, nie twórca dusz o logice sugestywnej. Może dlatego, że w nim samym trwała dowolność, że nie umilkły poglądy dawnych wyznań bolesnych. Toteż wracają obie dawne postawy wobec świata. Jedna – ta, co wypowiedziała się kreacją Rafała w Popiołach, wraca niezmieniona. Poeta, co czuł bezwładność woli w obliczu minionych burz dziejowych, tragicznie odczuł ją ponownie w obliczu nowej epoki olbrzymiej. Cezary Baryka jest jeszcze bardziej manekinem niż Rafał. Przedwiośnie jest spotęgowaniem bezradności psychicznej łkającej w Popiołach.

Za to druga postawa zespoliła się ze zdobyczami nowymi: drogę Ludzi bezdomnych zamknęła harmonijnie komedią okrutnego zwycięstwa: Uciekła mi przepióreczka… Nowy Judym wyrzeka się nowej Joasi. Ale nie dochodzi do załamania się wewnętrznego. A choćby i doszedł – to cóż?88

To zawieszenie między ideą a sumieniem, instynktem seksualnym a metafizycznym pytaniem pokazuje, że przynależy Żeromski do tych pisarzy, którzy mocno tkwią w całym wieku XIX, ale równie gorączkowo przeczuwają XX stulecie. To samo zjawisko widzę u „ateistki” czy „panteistki” Łesi Ukrainki – wciąż przeżywa ona metafizyczne dreszcze w spotkaniu z „odwieczną” Naturą, tyranię mitu narodowego i próby uwolnienia się od niego przez sięganie po mity antyczne, symbol, po filozofię89.

Wszyscy pisarze z tej części świata w mniejszym lub większym stopniu dotykają problemu „ziemi” – ale ojczystej, narodowej, chłopskiej, grabionej i odzyskiwanej, a nie planety Ziemi, tej zawieszonej w kosmicznym nicestwie. W jakimś złowieszczym sensie po dziś dzień problemem tym żyją – w ukryciu – kultury niemiecka i rosyjska (przypomnijmy mitologię germańską Blut und Boden, ziemi i krwi; Dostojewskiego marzenia o zajęciu Konstantynopola lub uzurpacje Fiodora Tiutczewa – przecież urzeczywistnione po 1945 roku – o panowaniu Rosji od Łaby po Pacyfik)90. Dopiero geopolityczny i społeczny wymiar losu (= przynależność) ziemi prowadzi do tematu „natury”. Rzadko natura staje się u nich tematem autonomicznym. Nie jest ona też filozoficzną naturohistorią romantyków. To dzika materia, obca i wroga, z którą potyka się człowiek historyczny, homo historicus. Tak jest w O żołnierzu tułaczu Żeromskiego:

– Co czynić, jeśli kto ma mdłości? – nagle zapytano z szeregów. Okrzyk ten, powtórzony przez kilku kapralów, sierżantów i oficerów, doszedł do uszu przewodnika.

– Kogo nudzi, niechaj się zaraz kładzie piersiami na lodzie i niech wziewa zimno.

Zapytania umilkły, ale wnet dały się słyszeć jęki, przekleństwa i gwar niespokojny.

– Nie oglądać się, to nie będzie mdłości! – zawołał Fahner głosem ochrypłym, rąbiąc bez przerwy z niesłabnącą energią […].

Rozpacz szarpała ich serca. Wzniósłszy oczy do góry, znowu spostrzegali pasmo drogi tuż nad karkiem wiszące, a nie odwracając głowy, głębią mózgu widzieli obraz bezdennej przepaści roztwartej pod piętami. Wówczas była to już sroga bitwa z tą górą91.

Trzeba przedrzeć się przez historię i życie społeczne, przedrzeć się przez siebie jako naturę, biologię, zwierzęcość i siebie jako animal socialis, by spocząć, wpatrując się w apofatyczne „to”, niewyrażalną Naturę. Żeromski zna te momenty. Choć zapisuje przedzieranie się. I tak jest zawsze u Środkowoeuropejczyków, w tym przewiewie-huraganie między Zachodem a Azją.

Jeszcze jedna rzecz: twórca O żołnierzu tułaczu zbyt słabo wciąż został poznany jako człowiek odnoszący się do kultur, państw, sztuki, żywiołów społecznych Niemiec, Francji, Rosji. Niemniej jednak są to u niego tematy zasadnicze i – właśnie – charakterystyczne dla orientacji kulturowej Środkowoeuropejczyków. Jaki pisarz francuski będzie sobie zaprzątał głowę Europą Środkową? Anglią, Ameryką, Niemcami i Rosją, Azją – tak, ale nie Polską, Ukrainą, Węgrami. Zamyśli się nad I wojną światową lub epoką napoleońską, lecz nie nad polskim w nich udziałem. U Żeromskiego sprawy mają się odwrotnie; co widać, gdy pisze o francuskich ofiarach I wojny światowej:

Niezliczonością ciał jedynych i ostatnich swych synów, ku zdumieniu ziemskiego okręgu, zamurował wyłom Verdun, podwoje, przez które niewola narodów i hańba świata na ziemię francuską wejść miała.

Drugą rzekę krwi wypuścił z żył jedynych i ostatnich synów swych do nurtu Marny, świętej rzeki ludzkości, gdy przyszła z dawna przewidziana godzina złamania, zniszczenia, wypędzenia i rzucenia na kolana wroga narodów.

Legenda mówi, że gdyby cienie poległych synów Francji za tej wojny straszliwej przechodzić poczęły ciągłym szeregiem, żołnierskimi czwórkami, w marszu pośpiesznym poprzez jakąkolwiek miejscowość ziemi, to te armie umarłych, legie duchów kroczyłyby nieprzerwanie przez dni czternaście i czternaście nocy.

Serce ludzkie drży wobec tej rewii straszliwej i z głębi swojej wypycha na usta krzyk:

– Wieczna chwała poległym!92

Jakbym czytał Mickiewicza. Żeromski raz jeszcze: „O, Francjo! Zaufaj wdzięczności, męstwu i honorowi Polaków…”. Francja już za czasów autora Ksiąg narodu (1832) nie chciała ani idei, ani wdzięczności polskiej, co ukazują reakcje Francuzów, trzeźwych i oświeconych, rozgoryczonych Napoleonem, na mesjanizm Mickiewicza z czasów jego prelekcji w Collège de France93. Jeszcze trudniej – choć to fascynujące dla badacza tematu rodem z Mazur – wytłumaczyć dziś sens plebiscytowej misji Żeromskiego w Prusach Wschodnich, gdy pisał:

Gdyby cukrownie malborskie przeszły na własność Polaków, gdyby żywioł robotniczy został przez jakąś partię robotniczą polską zorganizowany, wszystko przekręciłoby się do góry nogami. Kupcy w Kwidzynie, Sztumie czy Malborku, pozostawieni na peryferii państewka północno-niemieckiego ze stolicą w Królewcu, straciliby wszelaką rację egzystencji. Przeciwnie, po przyłączeniu tych miast do ogromu polskiego, przeciętego przez kolej Warszawa–Mława–Iława–Malborg–Gdańsk, staliby w ogniu handlowego ruchu, obsługiwaliby obszary szerokie i czerpali soki z wielkich obszarów94.

Dla mnie są to jednak głosy zasadnicze w innym wymiarze: pokazują opcję pro- i anty- Żeromskiego, jego polityczne, a więc i kulturowe uwikłania w relacjach z Niemcami, Francją czy (wyobrażaną sobie) Rosją. Dla Litwina, Ukraińca, Bułgara sprawa tego, czy iść z Rosją czy przeciw niej, z Niemcami, Austrią czy przeciw nim, była zasadnicza. I dla Polaka z epoki Legionów Piłsudskiego. Widzę w tym szersze zjawisko, specyfikację środkowo- i wschodnioeuropejskiej świadomości, która orientuje się na Paryż, Petersburg, Berlin, Wiedeń, a niekoniecznie na Londyn, Sztokholm, Madryt czy Budapeszt. Pięknie pokazuje to Żeromski w inicjalnym fragmencie eseju o Warszawie:

Istnieją miasta na podobieństwo dzieci „dobrze urodzonych”, w szczęśliwej chwili poczęte, dla których rozwoju czyniono wszystko: Rzym, Wenecja, Paryż, Wiedeń, Berlin, Petersburg. Błota zamieniano na suszę, wbijając w nie tysiące dębowych słupów, burzono stare dzielnice i wznoszono nowe prospekty, jak Via Venti Settembre w Genui, przewiercano góry i rozsadzano skały. Warszawa należała do typu miast wydziedziczonych, spychanych z linii rozwoju. W jej rozroście, rozkwicie, monumentalności i pięknie znać dzieje jej niewoli95.

Znów: niewola, znów te same miasta. Czysta środkowo-wschodnia europejskość. Nie jako obciążenie, skazanie – ale jako los i tożsamość. Tożsamość, nie gorszość.

Przedruk za: Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015, s. 47–63.

80 S. Żeromski, Dzienniki, oprac., wstęp J. Kądziela, t. 1, Dzieła, red. S. Pigoń, Warszawa 1963, s. 48.

81 Zob. ibidem, s. 60–61.

82 Ibidem, t. 6, Warszawa 1966, s. 226.

83 Podkreślam pewną jednowymiarowość interpretacji Przedwiośnia jako tekstu o rozczarowaniu, gdy jest to tekst o przedwiośniu, o czymś, co ma nadejść.

84 S. Żeromski, Puszcza jodłowa, Warszawa 1973, s. 29.

85 S. Żeromski, Siłaczka. Doktor Piotr, Rzeszów 1986, s. 54.

86 Zob. F. Gabryl, Polska filozofa religijna w wieku dziewiętnastym, t. 1–2, Poznań–Warszawa 1914.

87 Wszyscy ci pisarze byli dwujęzyczni. I na swój sposób „skaleczeni”. Zob. szkic: T. Studentowa, Semantyka kalectwa w świecie poetyckim Tarasa Szewczenki, „Slavia Orientalis” 2011, nr 3, s. 337–347.

88 J. Kleiner, Żeromskiego walka z szatanem [w:] idem, W kręgu Mickiewicza i Goethego, Warszawa 1938, s. 229.

89 Zob. E. Papla, „Antybizantynizm” poezji Łesi Ukrainki [w:] Ateny. Rzym. Bizancjum. Mity Śródziemnomorza w kulturze XIX i XX wieku, red. J. Ławski, K. Korotkich, Białystok 2008.

90 Zob. A. Walicki, Rosja, katolicyzm i sprawa polska, Warszawa 2002 (tu o Tiutczewie i Dostojewskim).

91 S. Żeromski, O żołnierzu tułaczu, Warszawa 1985, s. 33.

92 Idem, Inter arma [w:] Utwory publicystyczne Stefana Żeromskiego, Warszawa–Kraków 1929, s. 6 (Francja).

93 Uświadamia to tom: Adam Mickiewicz w oczach Francuzów, oprac. Z. Mitosek, przeł. R. Forycki, Warszawa 1999.

94 S. Żeromski, Inter arma…, s. 44 (Iława–Kwidzyn–Malbork).

95 Idem, Bicze z piasku [w:] Utwory publicystyczne…, s 109 (Nowa Warszawa).

BIBLIOGRAFIA PRZEDMIOTOWA

Adamczewski S., Sztuka pisarska Żeromskiego, Kraków 1949.

Adamczyk Z.J., *** [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red.  Z. J. Adamczyk, Kielce 2015.

Adamczyk Z.J., Boje Stanisława Pigonia o pełne wydanie utworów Stefana Żeromskiego [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015.

Adamczyk Z.J., Manipulacje i tajemnice. Zagadki późnej biografii Stefana Żeromskiego, Warszawa 2017.

Adamczyk Z.J., Przedwiośnie. Prawda i legenda, Poznań 2001.

Adamczyk Z.J., Stefan Żeromski i narodowy komitet Zakopiański w świetle niepublikowanej korespondencji, „Przegląd Humanistyczny” 2008, nr 4.

Adamczyk Z.J., Żeromski. Pod rozkazami Piłsudskiego [w:] Marzenia, projekty i testamenty Stefana Żeromskiego, red. K. Sobolewska, Warszawa 2016, „Zeszyty Stowarzyszenia im. Stefana Żeromskiego” nr 6.

Ankieta „Przedwiośnie” dziś, „Dekada Literacka” 2001 (XI), nr 5/6 (175/176).

Ankieta Żeromski po 75 latach, „Tygodnik Powszechny” 2000, nr 48.

Bełcikowski J., Przeklęty wychowawca, „Słowo” 1908, nr 22.

Bałus W., Wokół „Ecce Homo” Adama Chmielowskiego, „Znak” 1996, nr 3 (490).

Kaden-Bandrowski J., Aby się spełniło marzenie, „Wiadomości Literackie” 1925, nr 51.

Biernacki M., Stefan Żeromski w Nałęczowie, „Zdrój” (Lublin) 1946, nr 13.

Bojarska A., Żeromski w PRL [w:] S. Żeromski, Pisma polityczne, Londyn 1988.

Bolecki W., Przedwiośnie i inne pory roku [w:] Intryga interpretacji. Profesor Władysław Panas in memoriam, red. A. Fitas, Lublin 2016.

Bron M. JR, Dlaczego Sienkiewicz? [w:] Henryk Sienkiewicz. W stulecie nagrody Nobla, red. T. Lewandowski, W. Maciejewski, Poznań 2006.

Cywiński B., Ogniem próbowane. Z dziejów najnowszych Kościoła katolickiego w Europie środkowo-wschodniej, t. 1: Korzenie tożsamości, Rzym 1982.

Czachowski K. (kcz), Żeromski a nagroda Nobla, „Wiadomości Literackie” 1927, nr 49, s. 2.

Czarnocki K., Nobel dla Żeromskiego?, Warszawa 2007.

Dąbrowski A., Słowo wstępne [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015.

Dobrowolska J., Pisarz dyktatorem Zakopanego. O rzeczypospolitej Zakopiańskiej i prezydencie Stefanie Żeromskim [w:] Przerabianie Żeromskiego, red. T. Czerska, Wrocław 2016, s. 217–238.

Dzendzel H., O Reymoncie. Wspomnienia, Warszawa 1972.

Eile S., Legenda Żeromskiego. Recepcja twórczości pisarza w latach 1892–1926, Kraków 1965.

Eros – Thanatos – Polis w prozie Stefana Żeromskiego, red. D. Pernal, Opole 2013.

Eustachiewicz L., Horyzonty religijne polskiej prozy końca XIX i początku XX wieku [w:] Proza polska w kręgu religijnych inspiracji, red. M. Jasińska-Wojtkowska, K. Dybciak, Lublin 1993.

Falkowski S., Siły większe niż chaos. Tajemnica „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego, wyd. 2, b.m.w., 2018.

Faron B., Wokół literackiej Nagrody Nobla dla Reymonta, „Przegląd Humanistyczny” 2004, nr 2, s. 27–43.

Gabryś M., Metafizyczne niepokoje. Bóg w twórczości Stefana Żeromskiego, Lublin 2011.

Gawin D., Polska, wieczny romans Żeromskiego [w:] idem, Polska, wieczny romans. O związkach literatury i polityki w XX wieku, Kraków 2005.

German I., Biblia w twórczości Stefana Żeromskiego [w:] Problematyka religijna w literaturze pozytywizmu i Młodej Polski, red. S. Fita, Lublin 1993.

Głowiński M., Proza żałobna Żeromskiego [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok 2013.

Godlewski G., Polska myśl kulturalna na progu niepodległości. Żeromski, Zdziechowski, Znaniecki [w:] Polono-Slavica Varsoviensia. Historia i kultura. Studia z dziejów polskiej myśli kulturalnej, red. A. Mencwel, Warszawa 1987.

Gombrowicz W., Dziennik 1953–1969, Kraków 2007.

Goźliński P., Noble dla Polaków. Flota w czeku na Wiedeń, „Gazeta Wyborcza”, 10 X 2002, „Duży Format” nr 23/501.

Górski K., O pierwiastkach sprzecznych z katolicyzmem w kulturze polskiej [w:] idem, Literatura a prądy umysłowe. Studia i artykuły literackie, Warszawa 1938.

Górski K., Żeromski i katolicyzm [w:] idem, Literatura i katolicyzm, wybór, wstęp, komentarz A. Bielak, Lublin 2004.

Grzymała-Siedlecki A., „Charitas” Żeromskiego i jej naczelne idee, „Tygodnik Ilustrowany” 1919, nr 42, 43, 44.

Gutowski W., Religie – wiary – teksty. Pytania (nie tylko) do młodej Polski [w:] Religie i wierzenia w literaturze polskiego modernizmu, red. H. Ratuszna, Toruń 2009.

Gutowski W., Tropy gnostyczne w twórczości Stefana Żeromskiego [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok 2013, s. 267–296.

R. Handke, W świecie tekstów i wartości. Szkice z teorii lektury, Warszawa 1991.

Herlaine J., Żeromski na warsztacie tłumacza, „Echo Tygodnia” 1928, nr 6.

Hulewicz J., Źródła ideologii społeczno-politycznej St. Żeromskiego, „Pamiętnik Literacki” 1930, z. 3.

Hutnikiewicz A., „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Warszawa 1967, „Biblioteka Analiz Literackich”, 23.

Hutnikiewicz A., „Przedwiośnie” Żeromskiego, Gdańsk 1994.

Hutnikiewicz A., Stefan Żeromski, Warszawa 1960.

Hutnikiewicz A., Żeromski, Warszawa 1987.

Irzykowski K., Rzeczy „niepotrzebne” [w:] M.J. Olszewska, Spór o niezależność polskiej literatury u progu niepodległości Polski, czyli polemiki ze Stefanem Żeromskim po jego odczycie „Literatura a życie polskie”, Poznań 2019.

Iwaszkiewicz J., Wspomnienie, „Rzeczpospolita” 1945, nr 321.

Iwaszkiewicz J., Wspomnienie [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim, oprac. S. Eile, Warszawa 1961, s. 339–342.

Jakiel E., Życie religijne bohaterów Żeromskiego (wymiar kultyczny) [w:] Żeromski. Piękno i wolność. Studia, red. A. Janicka, I. Rusek, G. Czerwiński, Białystok–Raperswil 2014–2015.

Jakubowski J.Z., Stefan Żeromski, Warszawa 1964.

Janaszek-Ivaničková H., Krystalizacja i rozpad mitów Żeromskiego po roku 1918 [w:] Problemy literatury polskiej lat 1890–1939, red. H. Kirchner, Z. Żabicki, Wrocław 1972.

Janaszek-Ivaničková H., Świat jako zadanie inteligencji. Studium o Stefanie Żeromskim, Warszawa 1971.

Jarzębski J., Pożytki z noblistów, „Bez Porównania” 2010, nr 2 (9).

Jędrzejewicz W., Kronika życia Józefa Piłsudskiego, t. 1, Londyn 1977.

Jodełka-Burzecki T., Nagroda Nobla dla Reymonta, „Kierunki” 1985, nr 32.

Kalemba-Kasprzyk E., Prometeusz z przepiórką. Dramaty Stefana Żeromskiego od Czarowica do Przyłęskiego, Poznań 2000.

Klucze do Żeromskiego, red. K. Stępnik, Lublin 2003.

Kłoskowska A., Potoczny odbiór literatury na przykładzie utworów Żeromskiego, „Pamiętnik Literacki” 1976, z. 1.

Kochanowski M., Melodramatyzm i powieść. [Żeromski, Mniszkówna, Strug]. Od rytuału do sensacji, Białystok 2015.

Kościewicz K., Preparowanie dziedzictwa. Pisma Kraszewskiego, Sienkiewicza, Żeromskiego i innych autorów pod cenzorskim nadzorem (1945–1955), Białystok 2019.

Kowalczykowa A., Żeromski w Niepodległej. Szkice, Warszawa 2013.

Kozłowski M., Żeromski na czele Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, „Gazeta Warszawska” 1932, nr 393.

Krzywobłocka B., Biografie nietypowe, Warszawa 1969.

Kulas P., Początek końca. Analiza debat o przeobrażeniach inteligencji po 1989 roku [w:] Od inteligencji do postinteligencji. Wątpliwa hegemonia, red. P. Kulas, P. Śpiewak, Warszawa 2018.

Kulas P., Śpiewak P., Czy pojęcie inteligencji jest nam dzisiaj jeszcze potrzebne? [w:] Od inteligencji do postinteligencji. Wątpliwa hegemonia, red. P. Kulas, P. Śpiewak, Warszawa 2018, s. 7–18.

Lam S., O ideologię przyszłej literatury polskiej (z powodu uwag Stefana Żeromskiego o narodowym piśmiennictwie) [w:] M.J. Olszewska, Spór o niezależność polskiej literatury u progu niepodległości Polski, czyli polemiki ze Stefanem Żeromskim po jego odczycie „Literatura a życie polskie”, Poznań 2019.

Lechoń J., Fragmenty wspomnień [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim, oprac. S. Eile, Warszawa 1961.

Linkner T., (Za)poznawanie Żeromskiego, Gdańsk 2017.

„LiteRacje” 2011, nr 2 (numer poświęcony Dziejom grzechu).

Lorentowicz J., Nagroda, która go nie doszła [w:] idem, Spojrzenie wstecz, Warszawa 1935.

Lubaszewska A., Filozofia jako „pociecha smutna” – [Ostatnie notaty] Stefana Żeromskiego [w:] Żeromski i inni, red. M. Gabryś-Sławińska, M.J. Olszewska, Lublin 2015.

Lubaszewska A., Mit – ethos – konstrukcja. „Duma o hetmanie” Stefana Żeromskiego, Wrocław 1984.

Lubaszewska A., Wstęp [w:] S. Żeromski, „Snobizm i postęp” oraz inne utwory publicystyczne, Kraków 2003.

Łaszcz Z., Piast i Nagroda Nobla, „Wieś” 1948, nr 7.

Ławski J., Żeromski. Wolta w kanonie [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok 2013.

Ławski J., Żeromski. Pisarz środkowoeuropejski [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015.

Łukasiewicz J., Dwie przestrogi: „Przedwiośnie” – „Popiół i diament”, „Odra” 1988 (XXVIII), nr 11 (326).

Markiewicz H., „Przedwiośnie”, Warszawa 1953.

Massalski E., Wstąpienie Żeromskiego do Strzelca, „Strzelec” 1933, nr 49.

Matuszek G., Inteligenci w przestrzeni zła [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok 2013.

Matuszewski I., Nowa „legenda” o Żeromskim [w:] J.M. Olszewska, , Spór o niezależność polskiej literatury u progu niepodległości Polski, czyli polemiki ze Stefanem Żeromskim po jego odczycie „Literatura a życie polskie”, Poznań 2019.

Mencwel A., Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997.

Micińska M., Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008.

Mironowicz-Panek M., Oktawia Żeromska. Portret rodzinny, Lublin 2018.

Mocarska-Tycowa Z., Chrystus w literaturze pozytywizmu [w:] Chrystus w literaturze polskiej, red. P. Nowaczyński, Lublin 2001.

Morawiec A., Baku. Uwagi na marginesie „Przedwiośnia” (i jego recepcji), „Poznańskie Studia Polonistyczne” 2016, Seria literacka 27 (47).

Mortkowicz-Olczakowa H., O Stefanie Żeromskim. Ze wspomnień i dokumentów, Warszawa 1965.

Mortkowicz-Olczakowa H., Wspomnienie, „Życie Literackie” 1955, nr 200, s. 7.

Nasierowski T., Żeromski, Strug, Dąbrowska a psychiatrzy wolnomularze, Warszawa 1997.

Nałęcz D., Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości, Warszawa 1994.

Nola A.M. di, Tryumf śmierci. Antropologia żałoby, red. M. Woźniak, przeł. J. Kornecka et al., Kraków 2006.

Okońska A., Adam Chmielowski. Brat Albert, Warszawa 1999.

Olech B., Adam Żeromski w listach i wspomnieniach Stefana Żeromskiego [w:] Żeromski. Tradycja i eksperyment, red. A. Janicka, A. Kowalczykowa, G. Kowalski, Białystok 2013.

Olszewska M.J., Spór o niezależność polskiej literatury u progu niepodległości Polski, czyli polemiki ze Stefanem Żeromskim po jego odczycie „Literatura a życie polskie”, Poznań 2019.

Olszewska M.J., Stefan Żeromski. Spotkania, Warszawa 2015.

Oracki T., Jeszcze o Noblu dla Reymonta, „Kierunki” 1985, nr 37 i 38.

Pawłowski Ł., Czystość, brud i chaos rewolucji. O dwóch częściach „Przedwiośnia”, „Teksty Drugie” 2009, nr 3.

Pękala B., Żeromskiego świat i Polska (zarys życia i twórczości), [Międzyrzecz 2003].

Pigoń K., Stanisław Pigoń o Liście 34. „Podpisałem z przekonaniem”, „Tygodnik Powszechny” 1994, nr 14.

Pigoń S., Zabiegi o wzniesienie Słowackiemu grobowca w Tatrach [w:] Miscellanea z pogranicza XIX i XX wieku, red. S. Pigoń, „Archiwum Literackie”, t. 8, Wrocław 1964.

Piłsudski J., Pisma – mowy – rozkazy, t. 6, Warszawa 1931.

Pinkwart M., Stefan Żeromski. Prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej, Nowy Targ 2018.

Pogonowska E., Czytanie nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim w latach trzydziestych XX wieku, Lublin 2012.

Przerabianie Żeromskiego, red. T. Czerska, Wrocław 2016.

Rurawski J.; Nobel i polityka, „Literatura” 1974, nr 44.

Ryn Z., Brat Albert – portret psychologiczny, „Nasza Przeszłość” (Kraków) 1987, t. 67.

Sadowska J., Książki i czasopisma w Polsce w świetle liczb (1990–2010), Białystok–Wilno 2013.

Safjan Z., [komentarz do ankiety Żeromski – żywy czy martwy], „Kultura” 1964, R. 2, nr 5 (34).

Saganiak M., Świat Żeromskiego, czyli Polska. Początek drogi – Polska w „Dziennikach” (1882–1891) [w:] Światy Stefana Żeromskiego, red. M.J. Olszewska, G.P. Bąbiak, Warszawa 2005.

Siedlecki S., Stefan Żeromski w Legionach, „Gazeta Polska” 1933, nr 271.

Skonka C., Śladami Stefana Żeromskiego na Pomorzu, Gdańsk 2001.

Skwarczyński S., W „Oleandrach” [w:] W czterdziestolecie wymarszu Legionów. Zbiór wspomnień, Londyn 1954.

Słonimski A., Za czerwoną bramą [w:] idem, Moja podróż do Rosji, Łomianki 2018.

Snopek J., Dwie lekcje polskiego: Żeromski i Gombrowicz [w:] Stefan Żeromski. Kim był? Kim jest?, red. Z.J. Adamczyk, Kielce 2015.

Snopek J., Ocalić od zapomnienia. Anna i Monika Żeromskie, Warszawa 2013.

Sobolewska K., Żeromski i Reymont. Wyścig po Nobla [w:] Marzenia, projekty i testamenty Stefana Żeromskiego, red. K. Sobolewska, Warszawa 2016.

Sokolnicki M., Czternaście lat, Warszawa 1936.

Sokolnicki M., W kręgu Żeromskiego, „Wiadomości” 1956 (XI), nr 28 (536).

Stefan Żeromski 1864–1925. Szkice i materiały, red. A. Stawarz, Warszawa 2003.

Stefan Żeromski. Kalendarz życia i twórczości, oprac. S. Eile, S. Kasztelowicz, wyd. 2, Kraków 1976.

Stefan Żeromski. Twórca, działacz, obywatel, red. R. Kotowski, S. Zacharz, Kielce 2019.

Sten J., Młoda Polska. I. Stefan Żeromski, „Krytyka” 1899, z. 1.

Stępnik K., Metafory rewolucji w literaturze polskiej lat 1905–1914, „Pamiętnik Literacki” 1992, z. 2.

Stępnik K., Wojenna szarada. Twórczość Żeromskiego w latach 1914–1918 [w:] idem, Rekonesans. Studia z literatury i publicystyki okresu I wojny światowej, Lublin 1997.

Strumph-Wojtkiewicz S., Rozmowa o „Przedwiośniu” [w:] Wspomnienia o Stefanie Żeromskim, oprac. S. Eile, Warszawa 1961.

Szaruga L., „Przedwiośnie”: państwo czy rewolucja? [w:] idem, Współczesna powieść polityczna. Sens literatury, sens historii, Warszawa 2001.

Szypowska I., „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, Warszawa 1993, „Biblioteka Analiz Literackich”, 76.

Światy Stefana Żeromskiego, red. M.J. Olszewska, G.P. Bąbiak, Warszawa 2005.

Święch J., Burze wokół kanonu/kanonów [w:] Kanon i obrzeża, red. I. Iwasiów, T. Czerska, Kraków 2005.

Świętochowski A., Liberum veto, t. 2, wybór S. Sandler, Warszawa 1976.

Tierling-Śledź E., O regionalistycznym czytaniu Żeromskiego [w:] Przerabianie Żeromskiego, red. T. Czerska, Wrocław 2016.

Tych F., Polski ruch robotniczy [w:] Polska XIX wieku. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1986.

Utkowska B., Anna versus Xenia. Pułapki biograficznej lektury Zamieci Stefana Żeromskiego, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” 2016, nr 27.

Varga K., Żeromski pożarty, czyli żywe trupy literackie, „Gazeta Wyborcza”, 14 X 2010, „Duży Format” nr 241.

Z.W. [Zygmunt Wasilewski], Z listów do przyjaciela na prowincji. O „inteligencji”, „Głos” 1891, nr 32.

Widz. [Józef Wasserzug-Wasowski], Wina Stefana Żeromskiego, „Kurier Polski” 1923, nr 121.

Wędkiewicz S., Dookoła literackiej nagrody Nobla z 1924 r. „Chłopi” Reymonta w Szwecji, „Przegląd Współczesny” 1924, t. XIV, nr 4.

Wierzyński K., Z pamiętnika poety. O Stefanie Żeromskim, „Na Antenie” 1963, nr 916.

Wilkoń T., „Pieta” Ribery. Tajemnicze odkrycie Żeromskiego [w:] Alfabet Paszka. Berent, stylistyka (i okolice), Żeromski, red. J. Jakóbczyk, K. Kralkowska-Gątkowska, M. Piekara, Katowice 2010.

Woltyński F., Adam Chmielowski (Brat Albert) jako malarz, Kraków 1938.

Wyka M., Żeromski albo „nasze ja i historia” [w:] eadem, Światopoglądy młodopolskie, Kraków 1996.

Zalewska A., Legenda i lektura. O „Dziejach grzechu” Stefana Żeromskiego, Warszawa 2016.

Zapałowa K., Rodzina Stefana Żeromskiego w Świętokrzyskiem, Kielce 2003.

Zdanowicz A., Metafizyka i życie społeczne. Stefan Żeromski wobec problemów współczesności, Warszawa 2005.

Zielonka J., Kontrrewolucja. Liberalna Europa w odwrocie, przeł. J. Bednarek, Warszawa 2018.

Zych D., „Wygnaniec na Sybir, więzień, bohater, założyciel sekty”. J.W. Machajski jako bohater utworów Żeromskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1990, nr 2.

Zychowicz J., Ożywić Żeromskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1995 (XXXIX), nr 6 (333).

Żarnowska A., Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa 1985.

Żarnowski J., Dawne i nowe role inteligencji w Polsce, „Kultura i Społeczeństwo” 2000, nr 2.

Żeromski. Piękno i wolność. Studia, red. A. Janicka, I. Rusek, G. Czerwiński, Białystok–Raperswil 2014–2015.

Żeromski i inni, red. M. Gabryś-Sławińska, M.J. Olszewska, Lublin 2015.

Żeromski niepokojący, red. W. Ratajczak, Poznań 2016, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka”, 27 (47).

INDEKS OSÓB

Abramowski Edward

Adamczewski Stanisław

Adamczyk Zdzisław Jerzy

Albert, św. zob. Chmielowski Adam

Albert Wielki

Aleksander II

Aleksy, św.

Andrzejewski Jerzy

Anusz Antoni

Arcybaszew Michaił

Arens William

Aron Raymond

Arskij R. (właśc. Andrzej Radziszewski)

Augustyn, św.

Bachtin Michaił

Baczyński Krzysztof Kamil

Bagiński Paweł

Bagiński Walery

Bajon Filip

Balicki Zugmunt

Bałus Wojciech

Baranowski Antoni

Baranowski Bohdan

Baranowski Krzysztof

Baudelaire Charles

Bąbiak Grzegorz Paweł

Bednarek Joanna

Belotti Giovanni

Bełcikowski Jan

Bem Gustaw Antoni

Bem Józef

Bendi Ernesto

Berent Wacław

Bergson Henri

Besarabowa Olga

Bezkiszkin Matwiej

Bielak Agnieszka

Biernacki Mieczysław

Blankenheim Young

Błoński Jan

Bohusz Marian (właśc. Józef Karol Potocki)

Bojarska Anna

Bolecki Włodzimierz

Bolesław Chrobry

Bologna Giovanni

Böök Fredrik

Borowski Tadeusz

Borowy Wacław

Bortniczuk Nikifor

Botwin Naftalim

Brandes Georg

Brodzka Alina

Bron Michał JR

Bronowicz zob. Brun Julian

Brun Julian (Bronowicz)

Brzozowski Stanisław

Bucholc Marta

Buckle Henry Thomas

Bujnickie Tadeusz

Bukowiński Henryk

Burek Tomasz

Burnham James

Calderini Fermo

Caroli Luigi

Cellini Benvenuto

Chlebowski Bronisław

Chmielewski Tadeusz

Chmielowski Adam

Chodubski Andrzej

Christofoli Angelo

Chudziński Edward

Chwalba Andrzej

Chwin Stefan

Cieszkowski August

Cięglewicz Kasper

Clerici Giuseppe

Conrad Joseph (właśc. Józef Konrad Korzeniowski)

Cybulski Zbigniew

Cyrankiewicz Józef

Cywiński Bohdan

Czachowski Kazimierz

Czarnocka (Czarnecka?)

Czarnocka Henryka

Czarnocki Konrad

Czepulis-Rastenis Ryszarda

Czerska Tatiana

Czerwiński Teodor

Czwojdrak Aleksandra

Dawid

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Andrzej

Dąbrowski Marian

Degler Janusz

Dembiński Henryk

Derdowski Hieronim

Deutscher Izaak

Dębicki Zdzisław

Dilani Giuseppe

Dmowski Roman

Dobrowolska Joanna

Domski-Stein Leon

Dostojewski Fiodor

Douglas Mary

Dunin Kinga

Dybciak Krzysztof

Dzendzel Henryk

Dzierzkowski Józef

Dzierżyński Feliks

Eckblom Richard

Eile Stanisław

Endrych Bolesława

Eustachiewicz Lesław

Falkowski Stanisław

Falski Maciej

Faron Bolesław

Febo Archangeli

Firlej-Bielańska Karolina

Fita Stanisław

Fitas Adam

Flaubert Gustave

Foch Ferdynand

Forycki Remigiusz

Fourier Charles

Fra Angelico

Franciszek Józef

Fromm Erich

Fryderyk II

Fukuyama Francis

Gabryl Franciszek

Gabryś Monika

Gabryś-Sławińska Monika

Gałęzowski Józef

Gawin Dariusz

Genty Paul

German Iwona

Gierymski Maksymilian

Giupponi Ambrogio

Głowacka Oktawia

Głowacki Aleksander zob. Prus Bolesław

Głowiński Michał

Godlewski Grzegorz

Goetel Ferdynand

Goethe Johann Wolfgang

Gogol Mikołaj

Gökay Bülent

Gombrowicz Witold

Goźliński Paweł

Górski Artur

Górski Konrad

Grabski Władysław

Grzybowski Konstanty K.

Grzymała-Siedlecki Adam

Grzywna Józef

Gutowski Wojciech

Haller Józef

Handke Kwiryna

Handke Ryszard

Harnack Adolf

Herbert Zbigniew

Herbst Stanisław

Herlaine Janusz

Herling-Grudziński Gustaw

Hibner Władysław

Hildebrand Hans

Hołówka Andrzej

Hulewicz Jan

Hutnikiewicz Artur

Huysmans Joris-Karl

Irzykowski Karol

Iwasiów Inga

Iwaszkiewicz Jarosław

Jackiewiczowa Elżbieta

Jakiel Edward

Jakimowicz Jadwiga

Jakóbczyk Jan

Jakubowski Jan Zygmunt

James William

Janaszek-Ivaničkowa Halina

Janicka Anna

Janion Maria

Jankowski Paweł

Jansen Alfred

Jarry Alfred

Jarzębski Jerzy

Jasieński Bruno

Jasińska-Wojtkowska Maria

Jeremiasz (prorok)

Jerzy św.

Jeż Tomasz Teodor zob. Miłkowski Zygmunt

Jędrzejewicz Wacław

Jodełka-Burzecki Tomasz

Joyce James

Jusserand Jean Jules

Kaden-Bandrowski Juliusz

Kajdan Leon

Kalemba-Kasprzak Elżbieta

Kalicka Felicja

Kalinowski Konstanty

Kandziora Jerzy

Karasek Krzysztof

Karpowicz Ignacy

Kasprowicz Jan

Kasprzyk Damian

Kasztelanowicz Stanisław

Kądziela Jerzy

Kieniewicz Stefan

King Charles

Kirchner Hanna

Kleiner Juliusz

Kłoskowska Antonina

Kłyszewski Władysław

Knauff Stanisław

Kniewski Władysław

Kochanowski Marek

Kolbuszewski Jacek

Kołakowski Leszek

Komorowski Paweł

Kon Feliks

Konieczny Włodzimierz

Konopnicka Maria

Kornecka Jolanta

Korniłowicz Tadeusz

Korotkich Krzysztof

Kossak Zofia

Koszutski Witold

Kościewicz Katarzyna

Kotowski Robert

Kowalczykowa Alina

Kowalski Grzegorz

Kozłowski Medard

Kralkowska-Gątkowska Krystyna

Krasiński Zygmunt

Krassowska Eugenia

Kraszewski Józef Ignacy

Kristeva Julia

Kruczkowski Leon

Krzemiński Stanisław

Krzywicka Irena

Krzywicki Ludwik

Krzywobłocka Bożena

Kucharzewski Jan

Kuhn Tadeusz

Kulas Piotr

Kulisz Pantelejmon

La von Tamten zob. Jasieński Bruno

Laderchi Pietro

Lam Stanisław

Le Corbusier (właśc. Charles-Édouard Jeanneret-Gris)

Lechoń Jan

Lenartowicz Teofil

Lenin Włodzimierz

Leon XIII (właśc. Gioacchino Vincenzo Raphaelo Luigi Pecci)

Leśnodorski Bogusław

Lewandowski Tomasz

Libera Zdzisław

Liebelt Karol

Limanowski Bolesław

Limanowski Zygmunt

Linkner Tadeusz

Litwin Jakub

Londyński Bolesław

Lorentowicz Jan

Lot Piotr

Lubaszewska Antonina

Luksemburg Róża

Łagowski Bronisław

Łaszcz Zdzisław

Ławski Jarosław

Łesia Ukrainka (właśc. Łarysa Petriwna Kosacz-Kwitka)

Łopalewski Tadeusz

Łukasiewicz Jacek

Mach Ernst

Machajski Jan Wacław

Maciejewski Witold

Maciąg Włodzimierz

Mackiewicz Józef

Maironi Emanuele

Makowski Wacław

Malinowski Bronisław

Małkowski Andrzej

Mann Thomas

Marchetti Elia

Marchlewski Julian

Markiewicz Henryk

Marks Karol

Massalski Edmund

Maszyński Julian

Matuszek Gabriela

Matuszewski Ignacy

Mazowiecki Tadeusz

Mazzoleni Paolo

Mehoffer Józef

Mencwel Andrzej

Meul Giacomo

Meul Lucio

Michał Anioł

Micińska Anna

Micińska Magdalena

Mickiewicz Adam

Mieczkowski Wiktor

Mierzyński

Miłkowski Zygmunt (Tomasz Teodor Jeż)

Miłosz Czesław

Minkowski Maksymilian

Mironowicz-Panek Maria

Mitosek Zofia

Mocarska-Tycowa Zofia

Mochnacki Maurycy

Modzelewski

Modrzejewska Helena

Mojżesz

Morawiec Arkadiusz

Mortkowicz Jakub

Mortkowicz-Olczakowa Hanna

Morzycka Faustyna

Morzycka Róża

Morzycki Julian

Muraszko Józef

Naake-Nakęski Wacław

Nagel Henryk

Nagórski Adam

Nałęcz Daria

Nałkowski Wacław

Napoleon Bonaparte

Narutowicz Gabriel

Nietzsche Friedrich

Nikifor (patriarcha)

Nobel Alfred

Nola Alfonso Maria di

Norwid Cyprian

Nowaczyński Adolf

Nowaczyński Piotr

Nowicki Fortunat

Nullo Francesco

Nuri-Pasza

Okońska Alicja

Olech Barbara

Olszewska Maria Jolanta

Oracki Tadeusz

Ordon Konstanty Julian

Orkan Władysław

Orzeszkowa Eliza

Otton III

Papla Eulalia

Parazza Francesco

Paszek Jerzy

Patkowski Aleksander

Pawlak Tomasz

Pawlica Franciszek

Pawłowski Łukasz

Pawłowski Roman

Pernal Daria

Pękala Bolesław

Piekara Magdalena

Pierściński Paweł

Pigoń Krzysztof

Pigoń Stanisław

Pilarz Roman

Piłsudski Józef

Pinkwart Maciej

Piołun-Noyszewski Stanisław

Pius IX (właśc. Giovanni Maria Mastai Ferretti)

Pius X (właśc. Giuseppe Melchiorre Sarto)

Piwińska Marta

Pizzaferri Carlo

Pogonowska Ewa

Poincaré Henri

Popławski Jan Ludwik

Potebnia Andrij

Potocki Józef Karol

Potocki Jan

Promyk Kazimierz (Konrad Pruszyński)

Prus Bolesław (właśc. Aleksander Głowacki)

Przedborska

Przerwa-Tetmajer Kazimierz

Przesmycki Zenon (Miriam)

Pusłowski Franciszek Ksawery

Puszkin Aleksander

Puzyna Jan

Ratajczak Wiesław

Ratuszna Hanna

Redliński Ignacy

Regiec Wincenty

Rembalski Andrzej

Renan Ernest

Reymont Władysław

Ribera José de

Romanowski Andrzej

Rostworowski Karol Hubert

Rubczyński Witold

Rudzki Marek P.

Rurawski Józef

Ruszczyc Ferdynand

Rutkowski Henryk

Rużycki Włodzimierz

Ryn Zdzisław

Sacchi Ajace

Sacewicz Alina

Sadowska Jadwiga

Safjan Zbigniew

Saganiak Magdalena

Sandler Samuel

Saski Józef

Schleiermacher Friedrich

Sermadeni Władysław

Siedlecki Stanisław

Siemieński Lucjan

Sienkiewicz Henryk

Sieroszewski Wacław

Skarga Piotr

Skibiński Ziemowit

Skierska Maria

Skierski Stefan

Skoczek Tadeusz

Skonka Czesław

Słonimski Antoni

Słowacki Juliusz

Smoleński Władysław

Snopek Jerzy

Sobolewska Katarzyna

Sokolnicki Michał

Sokrates

Sorel Georges

Stalin Józef

Sten Jan

Stępnik Krzysztof

Strauss David Friedrich

Strug Andrzej

Strumph-Wojtkiewicz Stanisław

Suchanek

Sue Eugène

Sullivan Louis

Spencer Herbert

Strzelecki Jan

Studentowa Tatiana

Szaruga Leszek

Szaumian Stepan

Szczepański Jan Józef

Szela Jakub

Szeptycki Andrzej

Szewczenko Taras

Szewczyk Wilhelm

Szweykowski Zygmunt

Szymborski Wincenty

Szypowska Irena

Śliwiński Artur

Śpiewak Paweł

Święch Jerzy

Świętochowski Aleksander

Świętochowski Tadeusz

Taine Hyppolite

Tchórznicki Władysław

Testa Luigi

Tierling-Śledź Ewa

Tischner Józef

Tiutczew Fiodor

Tołstoj Lew

Towiański Andrzej

Trembiński Emil

Turgieniew Iwan

Tych Feliks

Tymiński Stan

Uniłowski Zbigniew

Uthof Lew

Utkowska Beata

Varga Krzysztof

Venanzio Alessandro

Verrocchio Andrea del

Vigny Alfred de

Vries Hugo de

Wajda Andrzej

Walicki Andrzej

Wallisch József

Wałęsa Lech

Wańkowicz Melchior

Wasilewski Zygmunt

Wasserzug-Wasowski Józef

Wester Ellen

Weyssenhoff Józef

Wędkiewicz Stanisław

Wieczorkiewicz Anna

Wieczorkiewicz Antoni

Wierzyński Kazimierz

Wiesiołowski Franciszek

Wiesiołowski Michał

Wilhelmi Janusz

Wilkoń Teresa

Wilson Woodrow

Wirsén Carl David af

Witkacy (właśc. Stanisław Ignacy Witkiewicz)

Witkiewicz Stanisław

Witkiewicz Stanisław Ignacy zob. Witkacy

Witkiewiczowie

Wojciech, św.

Wojciechowski Stanisław

Wojtałowicz

Woltyński Franciszek

Woźniak Monika

Wroński Marcin

Wrotnowski Antoni

Wrotnowski Lucjan

Wyczółkowski Leon

Wyka Kazimierz

Wyka Marta

Wysocki Alfred

Wyspiański Stanisław

Zacharz Sylwia

Zaczyński Marian

Zalewska Agata

Załuski Zbigniew

Zamoyski Maurycy

Zapałowa Kazimiera

Zapolska Gabriela

Zaruski Mariusz

Zawadzka Anna

Zawadzka Maria

Zawadzki Józef

Zaworska Helena

Zdanowicz Anna

Zdziechowski Marian

Zieliński Leon

Zielonka Jan

Zych Daniel

Zychowicz Jacek

Żabicki Zbigniew

Żarnowska Anna

Żarnowski Janusz

Żeleński Tadeusz (Boy)

Żeromska Monika

Żeromska Oktawia

Żeromski Adam

Żeromski Stefan passim

Aryman mści się

Duma o hetmanie

Dzieje grzechu

Dzienniki

Listy

Ludzie bezdomni

Magdalena

Nokturn

O Adamie Żeromskim wspomnienie

Opowiadania

Ostatnie notaty

Pomyłki

Popioły

Powieść o Udałym Wałgierzu

Promień

Przedwiośnie Publicystyka Puszcza jodłowa

Róża

Sen o szpadzie

Siłaczka

Snobizm i postęp

Syzyfowe prace

Uciekła mi przepióreczka

Uroda życia

Walka z szatanem

Wiatr od morza

Wierna rzeka

Wilga

Wspomnienia

Złe spojrzenie

Żmichowska Narcyza

Żółkiewski Stanisław

Żółkiewski Stefan

Żukotyński Zygmunt

Nie jest to […] propozycja innej niż do tej pory przyjęta lektury znanej powieści Żeromskiego, prowokującej czytelników za pomocą wyszukanej, modnej w danej chwili metodologii badawczej. W tym przypadku mamy do czynienia z pracą o charakterze filologicznym, w której zebrany materiał został poddany wnikliwej analizie hermeneutycznej. […] książka została oparta na bardzo ciekawym pomyśle interpretacyjnym, polegającym na wgłębieniu się w tekst Przedwiośnia w celu odsłonięcia jego kolejnych warstw, a następnie na wydobyciu na światło dzienne i odczytywaniu ukrytych tam treści i umiejscowieniu ich w szeroko potraktowanym kontekście o charakterze pozaliterackim. Mamy zatem do czynienia z książką budującą narrację poświęconą późnej twórczości Żeromskiego, mniej znanej szerokiemu odbiorcy niż ta wcześniejsza. Za pomocą zbudowanej w niej narracji Wojciech Gruchała starał się dotrzeć do prawdy o autorze Przedwiośnia jako o człowieku i pisarzu, co można sprowadzić do pozornie tylko prostego pytania: „Kim był Żeromski?”.

(z rec. prof. dr hab. Marii Jolanty Olszewskiej)

Książka dr. Wojciecha Gruchały stanowi ważny głos w dyskusji o miejscu Żeromskiego nie tylko w kulturze polskiej, ale – szerzej – w kulturze europejskiej. Ujawniając po raz kolejny różne aspekty jego polskiej lokalności, wskazuje tym samym na jego uniwersalność. Tym bowiem, co pisarz polski może odsłonić z pożytkiem czytelnikowi zachodniemu, będzie los człowieka bez reszty zanurzonego w procesie historii, usiłującego tę swą historyczność przezwyciężyć, a nie „prawda” imitatora „uniwersalizmu” zachodniego, który to uniwersalizm jest przecież zawsze ciekawszy w oryginale, a nie we wschodnioeuropejskim naśladownictwie, w podróbce.

(z rec. prof. dr. hab. Jarosława Ławskiego)

Wojciech Gruchała – absolwent polonistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jego zainteresowania badawcze związane są z poetyką i stylistyką literatury polskiej przełomu XIX i XX w., a także wpływem przemian społecznych na formy ekspresji artystycznej. Jako pracownik Instytutu Humanistycznego w KPU im. Stanisława Pigonia w Krośnie podejmuje także zadania edytorskie związane głównie z wydawaniem utworów prozatorskich.