Maiestati Rei Publicae
Poloniae reddere
proprium decus

Recenzenci: ks. prof. zw. Jan Walkusz, dr hab. Krzysztof Lesiakowski, prof. UŁ

Redakcja naukowa: ks. dr hab. Waldemar Gliński, prof. UKSW

Redakcja językowa i korekta: Beata Gołkowska

Projekt okładki: Sylwia Szafrańska

Skład i łamanie: Katarzyna Szubka

Zdjęcia na okładce: sarkofag marszałka Józefa Piłsudskiego

© Copyright for this edition: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu, 2022

ISBN epub: 978-83-8229-795-9
ISBN mobi: 978-83-8229-794-2

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Przedmowa

Każdy jubileusz stanowi okazję do podsumowań i refleksji obejmujących dokonania i wydarzenia pewnego okresu, etapu życia bądź też całokształtu spraw, przeżyć, okoliczności i osiągnięć. Istnieją biografie podobne do nurtu rzeki: wartkie i porywiste, a czasami powolne i spokojne; niekiedy jednak bogactwo curriculum vitae jest tak wielkie, że porównanie to – do przepływającego potoku – staje się nieadekwatne i raczej należałoby odwołać się do innego obrazu, być może do szerokiego dorzecza zbierającego w sobie wiele strumieni bądź rozłożystego drzewa, rozrastającego się swoimi konarami pośród okalającej przestrzeni, w których tworzy w ten sposób złożony ekosystem. Ludzka wyobraźnia przywołuje wówczas metaforykę Księgi Jeremiasza, w której znajduje bardziej odpowiedni ku temu opis:

„Jest on podobny do drzewa zasadzonego nad wodą,

co swe korzenie puszcza ku strumieniowi;

nie obawia się, skoro przyjdzie upał,

bo utrzyma zielone liście;

także w roku posuchy nie doznaje niepokoju

i nie przestaje wydawać owoców” (Jr 17, 7–8).

W przypadku Profesora Wiesława Jana Wysockiego bardziej trafne byłoby to drugie porównanie, do czego też skłania wielonurtowość jego aktywności naukowej, literackiej, społecznej i politycznej.

Jej odzwierciedleniem jest również treść oddawanego do rąk Czytelnika tomu, na który składają się trzy części. W pierwszej, zatytułowanej „Patri commodis serviens”. Być użytecznym swojej Ojczyźnie, znajduje się biogram Profesora, uzupełniony niezwykle ważnym świadectwem, złożonym przez dr. Jana Tarczyńskiego, dyrektora Biura b. Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Ryszarda Kaczorowskiego w Londynie, dotyczącym współpracy Prezydenta RP z Jubilatem oraz krótkim tekstem księdza pułkownika Krzysztofa Gołębiewskiego na temat aktywności Jubilata w Związku Piłsudczyków Rzeczypospolitej oraz aktem jego mianowania na stopień generała brygady tegoż Związku. Pewne wątki biograficzne Jubilata zawiera zamieszczony w tej części Księgi tekst autorstwa Filipa Frąckowiaka, zatytułowany Humanista polski – Profesor Wiesław Jan Wysocki. Posiada on charakter osobisty, a dotyczy relacji i współpracy tytułowego bohatera z ostatnim więźniem politycznym PRL, prof. Józefem Szaniawskim. Oprócz bibliografii podmiotowej bardzo ważny jest też wybór wywiadów udzielonych przez prof. Wiesława Wysockiego w latach 2012–2020, które ukazały się w ogólnopolskich czasopismach. Ich tematyka dotyczy problemów związanych z polskimi drogami do niepodległości 1918 roku oraz przemian dokonujących się w Polsce po roku 1989. Często się zdarza, że pewne intuicje, idee i ważkie zagadnienia przekazywane są przez wybitnych twórców poza dyskursem naukowym, w formie popularnej i bardziej przystępnej dla czytelnika, jako wypowiedzi publicystyczne, co nie pomniejsza ich rangi, ale przeciwnie – powoduje, że stają się one bardziej nośne społecznie. Tak też jest w przypadku 12 wywiadów zaprezentowanych w niniejszym tomie. Przewodnim ich tematem jest NIEPODLEGŁOŚĆ oraz tak dla historyków rudymentarne zagadnienia, jak świadomość historyczna, pamięć historyczna oraz związane z nimi problemy dotyczące polityki i dyplomacji historycznej. Przypuszczać należy, że znajdujące się w nich wypowiedzi staną się przedmiotem pogłębionej refleksji, a w przyszłości będą przywoływane jako ważki głos w dyskusjach na temat zbiorowej pamięci.

Część druga niniejszego tomu, zatytułowana Niepodległość będzie nagrodą, obejmuje 27 artykułów naukowych przygotowanych przez przyjaciół i uczniów Profesora, naukowców, osoby duchowne, zasłużonych działaczy społecznych i kulturalnych. Zostały one zamieszczone według kolejności alfabetycznej nazwisk autorów, przy których podano afiliację instytucjonalną wraz z numerem ORCID, jeżeli osoby te posługują się takimi danymi. Teksty te można podzielić na kilka bloków problemowych.

Pierwszy, najbardziej ogólny, dotyczy zagadnienia niepodległości oraz jej statusu i uwarunkowań we współczesnym zglobalizowanym świecie, a także szeroko pojętej kultury i oświaty, jako nośników pamięci historycznej i patriotyzmu. W dziale pierwszym znajdują się opracowania przygotowane przez ks. Henryka Skorowskiego – o aksjologii niepodległości, Doroty Kielak – o projektach instytucjonalnych polskiej kultury podejmowanych w czasach I wojny światowej, Jolanty Załęczny – o wychowaniu młodzieży w II Rzeczypospolitej oraz Grzegorza Kuby – o świątyniach dedykowanych Matce Bożej Zwycięskiej, jako swoistych upamiętnieniach Bitwy Warszawskiej. W bardzo szerokiej perspektywie geopolitycznej i historiozoficznej znajdują się dwa eseje autorstwa Krzysztofa Jasiewicza i Bohdana Urbankowskiego, w których podjęto próby zrekapitulowania polskiej niepodległości w tych panoramicznych kontekstach problemowych. W trzecim nurcie tematycznym, zamykającym się chronologicznie w okresie przedrozbiorowym, znalazł się artykuł ks. Waldemara Glińskiego – o kolegiacie łaskiej i jej roli w kulturze polskiej. Czwarty blok zatytułować można jako polskie drogi do niepodległości oraz wysiłki zmierzające do jej utrwalenia w okresie II Rzeczypospolitej. Obejmuje on artykuły ks. Józefa Mandziuka – o pierwszym powstaniu śląskim, Janusza Odziemkowskiego – o walkach w rejonie Dęblina i Mińska Mazowieckiego podczas wojny polsko-bolszewickiej, Janusza Szczepańskiego – o roli gen. Józefa Hallera w Bitwie Warszawskiej, Sławomira Z. Frątczaka – o formowaniu systemu poboru osób duchownych do armii polskiej u progu niepodległości, Romualda Szeremietiewa – o możliwościach i perspektywach wojny prewencyjnej w 1933 roku, Jana Żaryna – o polaryzacji środowisk narodowych po 1926 roku i Wielkim Ślubowaniu Młodzieży Akademickiej w 1936 roku, a także wspólne opracowanie trzech autorów – Ewy Kozłowskiej, Grzegorza Nowika i Łukasza Wieczorka – poświęcone kadrze oficerskiej Wojska Polskiego w okresie 1918–1921. Piąta grupa tekstów odnosi się do wybranych wątków polskiej martyrologii i walk podczas II wojny światowej. Dział trzeci obejmuje bardzo intersujący szkic Iwony Walentynowicz na temat udziału Polaków w obronie Hongkongu, artykuł ks. Zbigniewa Werry o kapelanach wyznania mojżeszowego w Armii Polskiej na wschodzie i w 2 Korpusie oraz opracowanie Tadeusza Wolszy o prasowych reperkusjach zbrodni katyńskiej, ukazanych na łamach „Nowego Kuriera Warszawskiego” i „Gońca Krakowskiego”. W nurcie biografistycznym znajdują się natomiast teksty Bogusława Polaka o gen. Stanisławie Kopańskim, Eweliny Prokopiuk – o hm Józefie Kantorze, Michała Polaka – o kawalerach Orderu „Virtuti Militari” – obrońcach Lwowa oraz Krzysztofa Filipowa – o węgierskich kawalerach Orderu Orła Białego i Orderu Odrodzenia Polski z lat 1921–1939. W siódmym bloku problemowym, dotyczącym konfrontacji Kościoła katolickiego z systemami totalitarnymi komunizmu i nazizmu, znalazło się sześć artykułów przygotowanych przez Elżbietę Paziewską, Andrzeja Anusza, bp. Andrzeja F. Dziuby, Adama Dziuroka, Annę Jagodzińską i ks. Jerzego Myszora. W cyklu historii najnowszej PRL znajduje się też opracowanie Krzysztofa Sychowicza dotyczące wydarzeń 1956 roku w regionie łomżyńskim. Osobne miejsce zajmuje natomiast artykuł ks. bp. Wojciecha Osiala pt. Historia katechezy doktrynalnej w Kościele katolickim. Ostatnią część prezentowanego tomu, zatytułowaną „Żyjesz póki się nie boisz, bo jak się lękasz, to jesteś jak w grobie…” tworzy tabula gratulatoria.

Wszystkim Autorom składam serdeczne podziękowanie za poniesiony trud w przygotowaniu tekstów oraz bardzo życzliwą współpracę. Jubilatowi natomiast, Panu Profesorowi Wiesławowi Janowi Wysockiemu, przekazuję gorące życzenia: Ad multos annos w dalszej owocnej pracy we wszystkich tych obszarach, w których zebrano już tak obfity plon jego talentów i trudów. Powracając do metafory drzewa zasadzonego nad płynącą wodą, dedykuję mu też słowa Psalmu 92:

„Sprawiedliwy zakwitnie jak palma,

rozrośnie się jak cedr na Libanie” (Ps 92, 13).

Ks. dr hab. Waldemar Gliński, prof. UKSW

CZĘŚĆ I

PATRI COMMODIS SERVIENS
BYĆ UŻYTECZNYM
SWOJEJ OJCZYŹNIE

Z córkami po powrocie z Wilna na peronie Dworca Wileńskiego, 27 VIII 1932 r. Po lewej gen. Kazimierz Fabrycy, po prawej gen. Felicjan Sławoj Składkowski (NAC)

Biogram Wiesława Jana Wysockiego

prof. zw. dra hab. pracownika naukowego Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Urodzony 18 czerwca 1950 roku w Łowiczu; mieszka w Warszawie.

Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1968 roku w VI Liceum Ogólnokształcącym im. Obrońców Helu w Gdańsku. Studiował w Gdańsku, Lublinie i Łodzi. W 1974 roku w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na Wydziale Teologicznym (specjalizacja w zakresie historii Kościoła) uzyskał magisterium na podstawie pracy pt. Martyrologia duchowieństwa w KL Stutthof 1939–1945. Równolegle studiował filologię polską, którą ukończył w Uniwersytecie Łódzkim w 1978 roku, broniąc pracy pt. Twórczość literacka więźniów Majdanka 1941–1944. W 1981 roku studia doktoranckie w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie uwieńczył obroną rozprawy zatytułowaną Życie religijne więźniów KL Auschwitz w latach 1940–1945. Studium w wersji poszerzonej, pt. Bóg na nieludzkiej ziemi. Życie religijne w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (Oświęcim–Majdanek–Stutthof), ukazało się drukiem w 1982 roku (wyd. drugie z 1999 roku). Habilitował się w ATK w 1993 roku dysertacją pt. O. Anicet z Frydlądu, kapucyn 1875–1941. Studium biograficzne. Jedenastego kwietnia 2003 roku otrzymał tytuł profesora zwyczajnego.

W 1989 roku przebywał na trzymiesięcznym stypendium naukowym w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku.

Otrzymał dwukrotnie Nagrodę Pokojową im. M. Kolbego i R. Schneidera (1980 i 1982), nagrodę literacką E. Mossmaiera z NRF (1987), nagrodę Varsaviana (2002) oraz Nagrodę im. Jerzego Ślaskiego (2009).

W latach 1995–1996 wykładał historię najnowszą w Wyższej Szkole Służby Społecznej w Suwałkach. Od 1997 roku jest pracownikiem naukowym ATK, dziś Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Kieruje Katedrą Historii XIX i XX wieku. Pełnił funkcję prodziekana i dziekana Wydziału Nauk Historycznych i Społecznych. Był członkiem senatu UKSW.

Pracował jako dziennikarz, pedagog, archiwista i urzędnik państwowy.

Współtworzył Klub Inteligencji Katolickiej w Łowiczu. W 1978 roku sygnował list do E. Gierka w sprawie katolickich stowarzyszeń akademickich. Od 1978 roku był związany ze środowiskami opozycji, m.in. z Ruchem Obrony Praw Człowieka i Obywatela (współpracował z Benedyktem Czumą, Andrzejem Woźnickim, Andrzejem Ostoja-Owsianym i Karolem Głogowskim), Konfederacją Polski Niepodległej, Klubem Politycznym „Wolność i Solidarność”, Klubami Służby Niepodległości, Stowarzyszeniem Opieki nad Więźniami „Patronat”. Współdziałał ze środowiskami niepodległościowymi (m.in. z Wojciechem Ziembińskim) i „rewizjonistami” paxowskimi – Romualdem Szeremietiewem, Tadeuszem Stańskim, Konradem Pstrąg-Bieleńskim, Tadeuszem Jandziszakiem i Tadeuszem Walentynowiczem. Był członkiem Konfederacji Polski Niepodległej. W sierpniu 1980 roku przebywał od początku strajku w Stoczni Gdańskiej i następnie współpracował z prof. Jerzym Łojkiem, kierującym Pracownią Historii Najnowszej w Ośrodku Badań Społecznych Regionu Mazowsze NSZZ „Solidarność”. Zaangażowany w podziemnych strukturach „S” w Łowiczu; m.in. współorganizował poświęcenie sztandaru „S” im. ks. Jerzego Popiełuszki. Przewodniczył miejskiemu Komitetowi Obywatelskiemu „Solidarność” w Łowiczu.

Publikował w prasie „drugiego” obiegu („Wola”, „Opinia”, „ABC” i innych) oraz wydawał szkice historyczne w wydawnictwach podziemnych.

W latach 1981–1989 był nauczycielem w Niższym Seminarium Duchownym w Niepokalanowie; w latach 1984–1985 prowadził wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym Zakonu Pijarów; uczestniczył w pracach badawczych Archiwum Wschodniego (Ośrodek KARTA).

Współpracował z zespołami i komitetami zajmującymi się upamiętnieniem wydarzeń w postaci pomników, tablic i opracowań oraz utrwalającymi narodową pamięć (m.in. poprzez wbudowanie tablicy katyńskiej w kościele księży Pijarów w Łowiczu, odbudowę pomnika Józefa Piłsudskiego i żołnierzy 10 pp w Łowiczu oraz umieszczenie tablicy pamiątkowej na cześć patrona koszar 10 pp Łowiczu – marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza, rewaloryzację Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie w 1990 roku, budowę warszawskiego Pomnika Ofiar Agresji Sowieckiej 17 IX 1939 – Pomnika Poległym i Pomordowanym na Wschodzie, opracowanie wykazu kapelanów zmarłych, poległych i zamordowanych w czasie II wojny światowej i w latach komunistycznych, znajdującego się Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie).

W 1990 roku – jako pracownikowi Urzędu Rady Ministrów – powierzona mu została funkcja sekretarza generalnego Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa (pełnił ją przez pół roku, podejmując prace nad przywróceniem lwowskiego Campo Santo – Cmentarza Orląt), a następnie kierował jako redaktor naczelny pismem WP „Żołnierz Polski”, natomiast w latach 1992–1994 był doradcą ministra i wiceministrem w Urzędzie ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, zaś od 1994 roku pracował w MON (do marca 1999 roku – w Ordynariacie Polowym WP na stanowisku dyrektora tamtejszego archiwum i muzeum, a następnie w Departamencie Społeczno-Wychowawczym – Departamencie Wychowania i Promocji Obronności).

W latach 2000–2010 był prezesem Fundacji Poległym i Pomordowanym na Wschodzie, która corocznie 17 września organizowała centralne uroczystości przy pomniku Poległym i Pomordowanym na Wschodzie w Warszawie, oraz przewodniczył przez dziewięć edycji Olimpiadzie „Losy Polaków na Wschodzie po 17 września 1939 roku”.

Przewodniczył również Radzie Muzealnej Muzeum Wojska Polskiego i kilkakrotnie uczestniczył w Radzie Muzeum Niepodległości w Warszawie. Inspirował utworzenie w Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej celi poświęconej bł. o. Honoratowi Koźmińskiemu. Był też członkiem Rady Muzeum Ordynariatu Polowego WP (filia Muzeum m.st. Warszawy) i Muzeum w Łowiczu. Udzielał się we władzach warszawskich Towarzystwa Miłośników Historii (Polskiego Towarzystwa Historycznego), Komitetu Dialogu Episkopatu Polski z Religiami Niechrześcijańskimi, Rady Wspólnej Katolików i Muzułmanów, Rady Naukowej Klubu „Grota” w Warszawie, Rady Naukowej „Nasza Warszawa”, Komitetu Założycielskiego Społecznego Trybunału Międzynarodowego do Osądzania Komunizmu „Norymberga II” oraz Komisji Historycznej i Pamięci Narodowej przy ZG ŚZŻAK i Rady Programowej „Biuletynu Informacyjnego” ŚZŻAK. Pozostaje prezesem Rady Muzeum Izby Pamięci płk./gen. Ryszarda Kuklińskiego i Fundacji Józefa Szaniawskiego.

Jest przewodniczącym Rady Fundacji „Żołnierze Wyklęci”. Jest członkiem Zarządu Światowej Rady Badań nad Polonią i Towarzystwa Naukowego im. Stanisława ze Skalbimierza. Przewodniczył Komitetowi Głównemu Olimpiady „Losy Żołnierza Polskiego i Dzieje Oręża Polskiego”, a obecnie stoi na czele Komisji Egzaminacyjnej Olimpiady. Od początku (2011) należy do grona organizującego Dzień Pamięci o Żołnierzach Wyklętych – Niezłomnych (1 marca).

Przez śp. prezydenta Lecha Kaczyńskiego został powołany do Społecznej Rady ds. Kombatantów przy Prezydencie RP. Jest kanclerzem Kapituły Krzyża Polonii i Krzyża Pamiątkowego Powstania Sejneńskiego. Powołany został do kapituły Krzyża Służby Niepodległej oraz do Ogólnopolskiego Komitetu Pamięci Księdza Jerzego Popiełuszki i kapituły Medalu „Zło dobrem zwyciężaj”. Jest też honorowym konsulem Rycerzy Jana Pawła II oraz przez wiele lat przewodniczył Konfraterni św. Wiktorii DiM przy Katedrze Prymasowskiej w Łowiczu.

Jest prezesem Instytutu im. Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego, zaś w 2014 roku został prezesem Instytutu Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Wszedł w skład Komitetu Obrony Dobrego Imienia Polski i Polaków. W styczniu 2020 roku minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński powołał go na przewodniczącego Rady Muzeum – Domu Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej.

Jest zwyczajnym i honorowym członkiem ŚZŻAK, a od 2021 roku wiceprezesem Zarządu Głównego tej organizacji kombatanckiej, i honorowym obywatelem miast Łowicza (2007), Sejn (2010) i Warszawy (2020). W 2011 roku zyskał tytuł „Łowiczanina Roku”.

Zajmuje się edycją źródeł do okresu II Rzeczypospolitej, dziejami duszpasterstwa wojskowego, historią wojskowości, biografistyką, regionalizmem oraz przejawami życia społecznego w sytuacjach granicznych w czasach totalitaryzmu. Jest promotorem ponad 20 dysertacji doktorskich. Występował jako recenzent przed Centralną Komisją ds. Stopni i Tytułów, wielokrotnie recenzował przewody profesorskie i dysertacje habilitacyjne. Był laudatorem doktoratu h.c. ostatniego prezydenta II RP Ryszarda Kaczorowskiego na Zamku Królewskim w Warszawie w 2008 roku.

Inspirował i organizował konferencje, spotkania i zjazdy naukowe. Uczestniczy w wielu przedsięwzięciach naukowych na forum krajowym i zagranicznym, m.in. w Wiedniu, Rzymie, Paryżu, Londynie (PUNO i POSK), Wilnie, we Lwowie oraz na uniwersytetach w Kijowie i Charkowie.

W 2010 roku Klub Jagielloński św. Kazimierza w USA zaliczył go do prestiżowego grona 10 historyków Niepodległej Polski, zajmującymi się dziejami najnowszymi i najbardziej wyróżniającymi się w ciągu ostatnich 20 lat (Sławomir Cenckiewicz, Henryk Głębocki, Piotr Gontarczyk, Wojciech Materski, Janusz Odziemkowski, Włodzimierz Suleja, Krzysztof Szwagrzyk, Wiesław Wysocki, Jan Żaryn, Leszek Żebrowski).

Autor ok. 70 książek historycznych, wielu szkiców naukowych, publicystycznych i popularyzatorskich. Do Archiwum Państwowego m.st. Warszawy, do Oddziału w Łowiczu, przekazał dużą część swoich zbiorów z lat opozycyjnych oraz działalności w okresie „Solidarności” i stanu wojennego; w sumie 285 jednostek archiwalnych (prasa i wydawnictwa niezależne, afisze i plakaty, kalendarze, dokumenty, fotografie, druki ulotne), które stanowią zespół archiwalny pt. „Zbór materiałów ulotnych opozycji politycznej Wiesława J. Wysockiego 1976–1990” (1,30 mb). Także do zbiorów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Warszawie trafiło szereg dokumentów, różnorodnych źródeł archiwalnych i publikacji z jego prywatnych zasobów.

Był działaczem antykomunistycznym związanym z formacją niepodległościową i ruchem solidarnościowym. Od Instytutu Pamięci Narodowej uzyskał status osoby pokrzywdzonej i działacza antykomunistycznego.

Jako zasłużonemu piłsudczykowi (m.in. inspirował umieszczenie w sanktuarium na Jasnej Górze w Kaplicy Pamięci Narodu tablicy upamiętniającej Akt oddania Rzeczypospolitej Najświętszemu Sercu Pana Jezusa i wdzięczności Królowej Polski i Hetmance Żołnierza Polskiego za zwycięski 1920 rok, dokonany przez Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza 20 października 1921 roku, oraz upamiętnił te wydarzenia tablicą umieszczoną na budynku dawnych koszar 10 pp w Łowiczu im. Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza. Był konsultantem naukowym filmu fabularnego „Legiony” oraz filmów dokumentalnych o powstaniu sejneńskim i batalii niemeńskiej , i innych inscenizacji historycznych oraz wielu wydarzeń upamiętniających przeszłość. Był inspiratorem, współautorem i organizatorem wielu wystaw i uroczystości historycznych). Związek Piłsudczyków Rzeczypospolitej Polskiej mianował go generałem brygady.

Został odznaczony:

– Krzyżem Komandorskim, Oficerskim i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski;

– Krzyżem Wolności i Solidarności;

– Krzyżem Wielkim z Gwiazdą i Komandorią Orderu św. Stanisława;

– Krzyżem św. Wiktorii „Pro Ecclesiae Lovicensis”;

– Krzyżem Zasługi (Złotym i Srebrnym);

– Krzyżem Służby Niepodległej;

– Krzyżem Honoru Związku Legionistów Polskich;

– Krzyżem Sztabu Generalnego WP;

– Krzyżem KPN;

– Krzyżem Zasługi dla ŚZŻAK;

– Złotym Krzyżem Zasługi Związku Piłsudczyków;

– Krzyżem Pamiątkowym 3 Dywizji Strzelców Karpackich;

– Krzyżem Pamiątkowym Powstania Sejneńskiego 1919 roku;

– Krzyżem Polonii;

– Krzyżem Solidarności Polskich Kombatantów;

– Krzyżem „Zasłużony dla ZKRPiWP”;

– Krzyżem Sybiraków;

– Krzyżem Formacji Niepodległościowej;

– Medalem Komisji Edukacji Narodowej;

– Medalem Dziedzictwa Kresów Wschodnich;

– Złotym Medalem „Zasłużony dla Obronności”;

– Złotym Medalem Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej;

– Medalem Pamięci Ofiar Katynia (tzw. Medalem Golgoty Wschodu, ustanowionym przez ks. Zdzisława Jastrzębiec-Peszkowskiego);

– Medalem Katyńskim;

– Medalem „Milito pro Christo” Biskupa Polowego WP;

– Medalem „Pro Memoria”;

– Medalem „Pro Patria”;

– Medalem 100. rocznicy Odzyskania Niepodległości;

– Medalem 100-lecia Bitwy Warszawskiej „Cudu nad Wisłą”;

– Medalem 100-lecia Odzyskanej Niepodległości”;

– Medalem Pamiątkowym w 100. rocznicę Powstania Wielkopolskiego;

– Orderem (medalem) Społecznej Fundacji Pamięci Narodu Polskiego „Polonia Mater Nostra est”;

– Odznaką honorową działaczy opozycji antykomunistycznej;

– odznakami resortowymi, pamiątkowymi i kombatanckimi;

– węgierskim Medalem Świętego Stefana oraz medalami państwa Izrael.

Otrzymał w 2009 roku – z rąk prezydenta RP Ryszarda Kaczorowskiego – od ministra obrony narodowej medal i tytuł Kustosza Tradycji, Chwały i Sławy Oręża Polskiego.

Dr Jan Tarczyński

Przyjaciel Prezydenta. Wspomnienie świadka

Jubileusz 70. rocznicy urodzin skłania do zadumy i refleksji nad latami, które przeszły, nad życiowymi dokonaniami, radościami i sukcesami, a także chwilami trudnymi. Jest także okazją do złożenia Stwórcy szczególnych podziękowań za 70 lat życia, za możliwość służby Bogu, Polsce i bliźnim.

Życiorys Dostojnego Jubilata, wypełniony pracą na rzecz Narodu Polskiego, jest nie tylko spełnieniem tej myśli, ale przede wszystkim drogowskazem dla młodego pokolenia Polaków.

Przywołuję w tym miejscu ponadczasowy zapis Konstytucji Rzeczypospolitej z kwietnia 1935 roku, który chociaż nie powtórzony w dzisiejszej Ustawie Zasadniczej, spełnia Pan Profesor Wiesław Jan Wysocki całym swym życiem:

„Państwo Polskie jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli. Wskrzeszone walką i ofiarą najlepszych swoich synów, ma być przekazywane w spadku dziejowym, z pokolenia na pokolenie. Każde pokolenie obowiązane jest wysiłkiem własnym wzmóc siłę i powagę państwa. Za spełnienie tego obowiązku odpowiada przed potomnością swoim honorem i swoim imieniem”.

Wierzę głęboko, że te słowa, staną się także mottem działania nowych pokoleń, ukształtowanych przykładem życiowych dokonań Dostojnego Jubilata.

Emigracja niepodległościowa w Wielkiej Brytanii – piszę te słowa jako jej przedstawiciel – z uwagą obserwowała życie polityczne i państwowe III Rzeczpospolitej. Dla jej czołowych polityków – a do nich należał mój śp. Szef, Pan Ryszard Kaczorowski, ostatni Prezydent II Rzeczpospolitej, zmuszony dyktatem jałtańskim do życia na Uchodźstwie – oczywistym było stosowanie w ocenie wysokich urzędników państwowych i kadry naukowej (a dzisiejszy Jubilat należy do obu tych grup) dekomunizującej się Ojczyzny kryteriów odnoszących się do elit zachodnich demokracji, podbudowanych jeszcze odniesieniem do przywódców Polski międzywojennej. W tę wizję służby państwu i Narodowi wpisuje się znakomicie swymi dokonaniami Pan prof. dr hab. Wiesław Jan Wysocki, wybitny propaństwowiec i zasłużony działacz niepodległościowy. Pan Prezydent Ryszard Kaczorowski, który poznał wolnościowe i naukowe zaangażowanie Pana Profesora na początku lat 90. ubiegłego wieku, gdy dzisiejszy Dostojny Jubilat pełnił m.in. odpowiedzialną funkcję wiceministra w Urzędzie ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, powiedział do mnie przy okazji londyńskich obchodów piątej rocznicy przekazania do kraju insygniów władzy prezydenckiej II Rzeczpospolitej: „Panie Janku, często żałuję, że nie dane nam było uhonorować odznaczeniami Wolnej Polski tych wszystkich w kraju, którzy na to szczególnie zasłużyli” – i tu Pan Prezydent wyjął z półki podręcznej biblioteczki w swoim gabinecie książkę pióra Pana Profesora, traktującą o życiu religijnym więźniów niemieckiego obozu zagłady KL Auschwitz w latach II wojny światowej.

„Autor – kontynuował mój niezapomniany Szef – pierwszy podjął ten bliski mi temat, ale jak Pan wie, ma także ogromne zasługi w walce z komunizmem w Polsce, w ROPCiO i KPN [Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela; Konfederacja Polski Niepodległej]”.

Pan Prezydent, z racji pełnionej uprzednio funkcji Ministra ds. Kraju Rządu RP w Londynie, miał świetne rozeznanie w tej dziedzinie i gdy nieco później poznał Pana Profesora, potraktował Go od razu jak kolegę – kombatanta.

Pamiętam pierwsze bliższe spotkanie Pana Prezydenta z dzisiejszym Jubilatem, zainicjowane – pośrednio – przez przywołane powyżej środowiska wolnościowe. Senator RP Andrzej Ostoja-Owsiany, ceniony przez Emigrację Niepodległościową opozycjonista, zaprosił w lecie 1997 roku mojego Szefa do Łodzi na uroczystości odsłonięcia reaktywowanego pomnika Józefa Piłsudskiego. W czasie przemówienia Pana Prezydenta Pan Profesor, wówczas pracownik Ministerstwa Obrony Narodowej, stanął obok mnie, sympatycznie komentując uroczystość. Było o czym rozmawiać, bowiem przy pomniku zgromadziły się tłumy mieszkańców Łodzi, pragnących zobaczyć i usłyszeć Prezydenta, który uosabiał przez lata komunistycznego zniewolenia narodu majestat wolnej Rzeczpospolitej. Gdy w pewnym momencie tłum niesiony falą entuzjazmu przerwał bariery ochronne i ruszył w stronę Pana Prezydenta, obaj pospieszyliśmy wspomóc funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu, ochraniających mojego Szefa, i obaj wyszliśmy z tych działań nieco „wygnieceni”, ale szczęśliwi z wypełnionego zadania. Gdy wraz z Panem Prezydentem odpoczywaliśmy po ceremonii w przedwojennym Domu Żołnierza – Szef wypełniał czas odpoczynku indywidualnymi spotkaniami – zawiązała się między nami przyjaźń trwająca do dzisiaj. Pan Prezydent wielokrotnie wspominał to zdarzenie i osobiste zaangażowanie Pana Profesora, śmiał się nawet czasami, że jest Mu winien nowy garnitur. Miałem wielką satysfakcję, obserwując rozwój znajomości obu Panów, która przerodziła się w przyjaźń, opartą na wzajemnym szacunku i poszanowaniu tych samych wartości moralnych, wywodzących się z tradycji chrześcijańskich. Z ich spotkań docierał do mnie przekaz Pana Prezydenta – Wiesław Jan Wysocki był w Jego odczuciu człowiekiem wybitnej inteligencji, co w połączeniu z koncyliacyjnym charakterem i niepospolitą umiejętnością zjednywania różnych środowisk do pracy ponad podziałami dla wspólnego dobra, tworzyło wizerunek doskonałego działacza społecznego i prawdziwego polityka.

Mój Szef często podkreślał i stawiał jako wzór szczególne cechy Pana Profesora: ogromną kulturę osobistą, wynikającą – co dało się odczuć – z odpowiedniego wychowania domowego o tradycjach niepodległościowych, płynącą stąd wielką kulturę słowa, a także umiejętność jasnego i przekonywującego wyrażania poglądów.

Pan Prezydent Ryszard Kaczorowski z satysfakcją wspierał działania Pana Profesora na rzecz kształtowania świadomości narodowej młodego pokolenia Polaków. Ze szczególnym wzruszeniem objął Honorowym Patronatem Olimpiadę „Losy Polaków na Wschodzie po 17 września 1939 roku”, którą Jego Przyjaciel prowadził przez 10 lat. Pan Prezydent, skazany przez Sowietów na karę śmierci, zamienioną po 100 dniach na dożywotnie zesłanie do syberyjskiego łagru, żywo interesował się nie tylko przebiegiem Olimpiady, ale także kłopotami organizacyjnymi oraz sukcesami jej uczestników. Mój Szef uważał, że tym działaniem i jakże owocną prezesurą Fundacji Poległym i Pomordowanym na Wschodzie, organizatorem corocznych uroczystości przy warszawskim pomniku o tej samej nazwie, zbudował Pan Profesor trwałe podwaliny narodowej pamięci o tragicznych wydarzeniach, wymazywanych ze świadomości Polaków przez lata komunistycznego zniewolenia.

Uznanie Pana Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego dla dokonań Pana Profesora Wiesława Jana Wysockiego przejawiało się także uczestnictwem w wydarzeniach przez Niego prowadzonych lub Jego dotyczących. Widziałem, z jaką przyjemnością mój Szef pisał wstęp do książki Marszałek Edward Śmigły-Rydz. Portret Naczelnego Wodza, autorstwa Pana Profesora i Jego córki Małgorzaty, i z jaką radością wręczył Mu na prośbę Ministra Obrony Narodowej medal „Kustosza Tradycji Chwały i Sławy Oręża Polskiego” w czasie prezentacji dzieła w Muzeum Wojska Polskiego, na którą przyjechał bezpośrednio po przylocie z domu, z Londynu. I chociaż zmęczony podróżą, wnikliwie scharakteryzował postać Naczelnego Wodza, budując wystąpienie na kanwie głębokiej wiedzy historycznej. To umiłowanie ojczystej historii było kolejnym elementem spajającym przyjaźń Prezydenta i Profesora. Z wielką przyjemnością uczestniczyłem w ich historycznych dywagacjach, prowadzonych często w sytuacjach tak niecodziennych, jak wspólna podróż do Tomaszowa Lubelskiego w 2009 roku, gdzie Pan Prezydent odbierał tytuł Honorowego Obywatela Miasta, a Pan Profesor, w doskonale skrojonym smokingu, wygłaszał w czasie tej uroczystości wspaniałą laudację na cześć głównego gościa. Najpełniejszą – i chyba najciekawszą – laudację dotyczącą Przyjaciela wygłosił Profesor Jan Wiesław Wysocki dwa lata wcześniej, gdy na Zamku Królewskim w Warszawie Ostatni Prezydent II Rzeczpospolitej odbierał tytuł i dyplom doktora honoris causa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, w czasie gdy Pan Profesor był dziekanem Wydziału Nauk Historycznych i Społecznych. W obecności Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, prof. Lecha Kaczyńskiego, Pan Profesor, promotor Honorowego Doktoratu, przedstawił dokonania mojego Szefa, a podkreślając Jego oddanie w pracy na rzecz Kraju i Narodu Polskiego, zakończył wystąpienie słowami legionowego biskupa Władysława Bandurskiego, że „służba Rzeczpospolitej kapłaństwem jest”, wywołując wzruszenie Szefa i aplauz zebranych. Szczególnie dostojnie zabrzmiały w zamkowych murach łacińskie słowa dyplomu doktorskiego, odczytane przez Pana Profesora ze swadą, wskazującą na umiłowanie tego podstawowego języka naszej cywilizacji, powodując później żartobliwą uwagę Pana Prezydenta, że Pan Profesor minął się z powołaniem, a togę profesorską mogłaby zastąpić sutanna biskupia.

Pan Prezydent Ryszard Kaczorowski wspominał także jedną z rozmów na temat Żołnierzy Wyklętych, gdy Pan Profesor zaangażowany w przywrócenie prawdziwego obrazu ich powojennej walki o Polskę, zgodził się z tezą mojego Szefa o celowości dopełnienia tej nazwy słowem „Niezłomni”, głębiej oddającym ich żołnierską wierność Polsce wolnej i suwerennej oraz antykomunistyczną postawę, a także – jak uznali obaj rozmówcy – zmieniającym rozłożenie akcentów: z „wyklętego” przez komunistów żołnierz niepodległościowego podziemia stałby się także „niezłomnym”, a więc godnym czci i naśladowania. Termin „Żołnierze Niezłomni – Wyklęci”, który zaczął funkcjonować w świadomości społecznej dopiero sześć lat po katastrofie smoleńskiej, można więc traktować jako swego rodzaju ideowy testament zarówno nestora polskiej emigracji niepodległościowej, jak i przedstawiciela polskich patriotów, zjednoczonych w działaniach na rzecz przywrócenia Narodowi historycznej prawdy.

Szanowny Panie Profesorze! Wiesiu Drogi!

Proszę o przyjęcie najlepszych życzeń zdrowia, pogody ducha i radości życia. Niech Stwórca obdarza Cię łaską na dalsze długie lata życia.

Dr Jan Tarczyński

Dyrektor Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.
Od 1992 roku współpracownik b. Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Ryszarda Kaczorowskiego w Londynie.
latach 1996–2010 (do 10 kwietnia) Dyrektor Biura b. Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Ryszarda Kaczorowskiego w Londynie.

Profesor Wiesław Jan Wysocki – członek Związku Piłsudczyków Rzeczypospolitej Polskiej

Od ok. 2003 roku należę do Związku Piłsudczyków Rzeczypospolitej Polskiej, w którym sprawowałem (i nadal sprawuję) funkcję kapelana. Jedną z ważniejszych imprez organizowanych przez Związek jest coroczna (od 2015 roku) pielgrzymka jego członków na Jasną Górę. W takich okolicznościach miałem okazję poznać prof. Wiesława Wysockiego. Profesor dał się poznać m.in. jako badacz religijności Józefa Piłsudskiego. Był to temat, który mnie, jako księdza, szczerze interesował. Profesor z dużym zacięciem przybliżał słuchaczom często zapomniane lub wręcz nieznane fakty z życia Józefa Piłsudskiego, a świadczące o wierze w Boga tego Wielkiego Polaka. Swoimi wnioskami potrafił przekonać nie tylko mnie, ale także innych piłsudczyków oraz – kapłanów.

Po wielomiesięcznych staraniach członków Związku (w tym prof. Wysockiego) oo. paulini na Jasnej Górze wyrazili zgodę na godne upamiętnienia tam osoby Marszałka Piłsudskiego. 18 sierpnia 2016 roku, podczas II Pielgrzymki Piłsudczyków na Jasną Górę, w tamtejszej Kaplicy Narodu Polskiego została odsłonięta tablica upamiętniająca pobyt Marszałka Piłsudskiego w dniu 20 października 1921 roku w klasztorze jasnogórskim. Tablicę tę razem z prezesem Zarządu Krajowego Związku generałem Stanisławem Władysławem Śliwą odsłonił wówczas prof. Wiesław Wysocki.

Zainteresowanie Związkiem i jego działalnością sprawiło, iż decyzją nr 1 z dnia 23 sierpnia 2018 roku prof. Wiesław Jan Wysocki otrzymał stopień generała brygady Związku. Uroczyste wręczenie nominacji nastąpiło w Sali Rycerskiej jasnogórskiego klasztoru podczas V Pielgrzymki Piłsudczyków 22 sierpnia 2019 roku.

Od tej pory niejednokrotnie miałem okazję uczestniczyć w różnorodnych uroczystościach (w tym VI Pielgrzymce Piłsudczyków w dniu 20 sierpnia 2020 roku), w których brał udział prof. Wysocki, zarówno jako generał Związku, jak i prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Współpraca z prof. Wysockim w ramach Związku Piłsudczyków trwa w dalszym ciągu i – mam nadzieję – trwać będzie jeszcze wiele lat. Niech to krótkie wspomnienie stanie się świadectwem aktywności prof. Wysockiego na niwie Związku.

Ks. płk zw. Krzysztof Gołębiewski
Kapelan Okręgu Mazowieckiego

∙ Profesor Wiesław Jan Wysocki – członek Związku Piłsudczyków Rzeczypospolitej Polskiej ∙

Akt mianowania Pana prof. Wiesława Wysockiego na stopień generała brygady Związku Piłsudczyków RP

Filip Frąckowiak

Humanista Polski – Profesor Wiesław Jan Wysocki

W minionych dekadach, setki, a być może tysiące dzieł naukowych i artykułów wyszło spod pióra wybitnego historyka, prof. dra hab. Wiesława Jana Wysockiego. Równie długa lista opisuje przedsięwzięcia o charakterze patriotycznym, niepodległościowym, po prostu polskim, które wymyślił, przygotował i nadał im charakterystycznego kształtu. Swoją wyjątkową intensywnością działań inspirował studentów, którzy szli dalej, niosąc naukę profesora, pracując w organizacjach, które na różnorodnych polach zabiegają o pamięć i patriotyzm. Nie byłoby bowiem rozlicznych działań patriotycznych w Polsce bez inspiracji prof. Wysockiego.

Nie byłem studentem pana prof. Wiesława Wysockiego. Nie byłem też jego bezpośrednim wychowankiem. Wziął mnie pod swoje skrzydła w jednym z najtrudniejszych dla mnie momentów w życiu. Jego osoba jest w moich oczach nierozerwalnie związana z moim śp. ojcem, prof. Józefem Szaniawskim. Stąd w poniższej treści, pragnąc opisać wyjątkową rolę prof. Wysockiego w obszarze wspólnych prac ostatniej dekady, wielokrotnie powrócę do wspólnej panów przyjaźni.

Profesor Wiesław Wysocki i mój Ojciec

Był 5 września 2012 roku. Od 24 godzin całą moją uwagę pochłaniała sprawa tragicznej śmierci Taty. Zginął dzień wcześniej w Tatrach, spadając pod Błękitną Turnią, na szlaku prowadzącym ze Świnicy na Zawrat. Gdy odebrałem z Komendy Policji w Zakopanem rzeczy, które przy Tacie znaleziono, był tam też telefon, który jakimś cudem ocalał po upadku. Wiele osób dzwoniło tamtego dnia. Jedną z osób był profesor Wiesław Wysocki.

– Czy pan Filip Frąckowiak? – zapytał spokojnym, niskim głosem. – Chciałbym pomóc w organizacji pogrzebu Ojca.

Następnego dnia spotkaliśmy się w jednej z kawiarni przy Senatorskiej, na Starym Mieście. Po kilku krótkich zdaniach o okolicznościach tamtego tragicznego zdarzenia profesor stanowczym tonem powiedział:

– To muszą być Powązki Wojskowe. Józef musi być pochowany obok Ryszarda Kuklińskiego.

Był to jeden z dowodów na to, jak Wiesław Wysocki „globalnie” rozumie przykłady postaw patriotycznych i procesy łączące ludzi i instytucje działające dla Polski. Silnie wierzy w chrześcijańskie przejście z życia doczesnego do wieczności, a w szczególności intencje te zanosi w imieniu bohaterów oddanych Ojczyźnie. Dlatego widział związek tych dwóch postaci, przyjaciela – ostatniego więźnia politycznego PRL, walczącego przez wiele lat o rehabilitację w świetle prawa i dobre imię Ryszarda Kuklińskiego oraz samego bohaterskiego generała. Postanowił upamiętnić i połączyć starania tych dwóch osób także po ich śmierci.

Profesor „wziął na siebie” sprawę negocjacji z Urzędem Miasta, właścicielem Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Ponieważ wątpliwości dotyczące śmierci mego Ojca znalazły odzwierciedlenie w publikacjach medialnych, sprawy zaczęły nabierać szczególnego obrotu. Niektórzy nadali wypadkowi w Tatrach charakter powiązany z polityką. Po kilku rozmowach z urzędem profesor Wysocki zadzwonił i z goryczą w głosie powiedział:

„Zgodzą się na wszystko… tylko nie obok Kuklińskiego”.

Dotąd znałem pana profesora głównie z opowiadań Taty. Wiele spraw ich łączyło. Jak mówił, na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego trzymali się razem. Byli oddanymi Piłsudczykami z ogromnym zamiłowaniem do wiktorii oręża polskiego, którego emanacją w XX wieku było dziedzictwo Józefa Piłsudskiego. To znalazło odzwierciadlenie w niezliczonych pracach monograficznych poświęconych Marszałkowi. Wspólnie zorganizowali wyjazd, swoistego rodzaju pielgrzymkę, połączoną z badaniami historycznymi, do Zułowa i Wilna, śladami „Ziuka”. Po latach odkryłem, że łączyło ich znacznie więcej. Były to nie tylko zainteresowania, ale i pewna nieustępliwość. Gabinety obu przyjaciół miały podobny wygląd. Poprzecinane ścieżkami, wąwozami i górami książek, notatek, rękopisów i maszynopisów. A na ścianach rozliczne polskie pamiątki, zdjęcia, ryngrafy, i podobizny marszałka Józefa Piłsudskiego.

Piętnastego września, w przemówieniu na zakończenie Mszy św. pogrzebowej mego Ojca w Archikatedrze św. Jana (nazywanej przez obu Katedrą Rzeczypospolitej), Wiesław Wysocki, ubrany w profesorska togę, zwrócił się do zgromadzonych najpiękniejszym językiem polskim, którego próżno nasłuchiwać w życiu codziennym. Zaczął od trawestacji Sienkiewiczowskiego Pana Wołodyjowskiego:

„Dla Boga, Panie Szaniawski! «Larum» grają!”

By potem przejść od wspomnienia przyjaciela do sytuacji społeczno-politycznej w Polsce.

„Dlaczego zatem wciąż gdzieś unosi się zatęchłe pobłażanie dla generała WRON-y, «pacyfikatora» Wybrzeża i najeźdźcy Czechosłowacji? Czyżby Jakub Szela naszych czasów wciąż był politycznie powabny?! I skąd ta fascynacja Rosją jako imperium zła i jego «fruktami» w postaci Jaruzelskich?! Dlaczego redaktor jednej, podobno najważniejszej gazety, «mającej zawsze rację», insynuuje Pułkownikowi niskie pobudki, a były prezydent twierdzi wprost, że Kukliński zdradził? Jaki wstrząs moralny jest potrzebny, by społeczeństwo z jego elitami politycznymi otrząsnęło się z traumy zauroczenia czy ukąszenia przez komunizm? Papieski głos z czerwca 1979 roku: «Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi! Tej ziemi!» – byłby zbyt słaby?!”.

Słuchając tego, zgromadzeni w kościele i przed telewizorem mogli nie tylko oddać się wspomnieniom o zmarłym, lecz nadto wsłuchać się w muzykę słów Wiesława Wysockiego.

Z wspomnianym wyżej przydomkiem Józefa Piłsudskiego profesor kojarzy mi się w sposób wyjątkowy. W późniejszych wspomnieniach o swym przyjacielu Józefie właśnie tak go opisał:

„Józef Szaniawski – dla mnie «Ziuk» – był dość niezwykłym dydaktykiem. (…) Innym wątkiem analiz Józefa Szaniawskiego był pamiętny rok 1920 i wielkie zwycięstwo nad Wisłą i Niemnem naczelnego wodza Józefa Piłsudskiego. Jeździliśmy razem śladami Marszałka po Litwie i Żmudzi, i podążaliśmy po miejscach pamięci «Cudu nad Wisłą»; ileż reminiscencji budziliśmy wtedy… w nocnych rodaków rozmowach. Józek wykorzystał to w swoim wielkim dziele o «opatrznościowym» Piłsudskim (tak nazwał Marszałka kardynał Aleksander Kakowski). Mam to jego monumentalne (a także zminiaturyzowane) dzieło z autorską dedykacja i wskazaniem konkretnych stron obu nam bliskich. (…)

Józek – «Ziuk» odszedł bardzo nie w porę; bardzo będzie Go brakowało, Jego myśli, pióra, osądów, działań… Wysoko zawsze mierzył i wysokość go zabiła. Non omnis moriar…”.

W kilka dni po pożegnaniu Ojca rozpocząłem prace na rzecz utrzymania działalności Izby Pamięci Pułkownika Kuklińskiego. Ponieważ ekspozycja mieściła się w lokalu należącym do miasta, należało powołać podmiot, który będzie mógł kontynuować najem lokalu od miasta, a następnie prace w muzeum. Zaprosiłem na naradę najbliższych przyjaciół mojego Ojca. Nieodżałowaną Olgę Johann wraz z mężem Wiesławem Johannem i oczywiście profesora Wysockiego. W tym gronie, w domu państwa Johannów, powstała idea utworzenia Fundacji Józefa Szaniawskiego. Zadania kierowania Zarządem Fundacji podjął się profesor Wiesław Wysocki. Do tego grona zaprosiliśmy następnie innych wybitnych i nieustępliwych, w których sercach pali się żar miłości do Ojczyzny, prof. Jana Żaryna i Andrzeja Melaka.

Profesor Wiesław Wysocki – Muzeum Izba Pamięci Generała Kuklińskiego

Ośmioletnia współpraca Muzeum profesora z Muzeum Izbą Pamięci Pułkownika Kuklińskiego, a od 11 listopada 2016 roku Izbą Pamięci Generała Kuklińskiego , przyniosła ogromny rozwój placówce. Opieka Prezesa Zarządu budziła wielkie zaufanie wśród podmiotów, z którymi Muzeum nawiązało współpracę. Instytucja wchodziła w nowy etap rozwoju. Po latach Izby Pamięci otwartej jedynie „na telefon” profesor Wysocki zgodził się na mój pomysł patronowania przemianie w regularne muzeum. Dotąd instytucja nie miała swojego budżetu, a czynsz za lokal w całości był finansowany przez mojego ojca, Józefa Szaniawskiego, z jego prywatnych pieniędzy. Z góry założyliśmy z profesorem, że proces profesjonalizacji placówki będzie trwał przez lata. Decyzja profesora o objęciu funkcji prezesa Zarządu, była być może ważniejsza niż samo bezpośrednie zaangażowanie wybitnego akademika i zaufanego przyjaciela założyciela Muzeum Izby Pamięci Generała Kuklińskiego.

Profesor Wiesław Wysocki nie ograniczył się jednak do roli patrona instytucji. Czynnie zaangażował się w działania. Już w pierwszym roku zaprosił do muzeum na spotkanie kombatantów Powstania Warszawskiego. Do powstającej w 2013 roku książki Józef Szaniawski – Ostatni więzień polityczny PRL napisał wspomniane wyżej wspomnienia pt. Ziuk. W 2015 roku zaangażował się w konferencję organizowaną przez Fundację Józefa Szaniawskiego i Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego pod patronatem „Naszego Dziennika”, która wraz z wystawą upamiętniała Józefa Szaniawskiego w trzecią rocznicę jego śmierci. W 2017 roku profesor Wysocki nagrał wykłady wideo o wojnie polsko-bolszewickiej oraz o dojściu Polski do niepodległości i warunkach jej odzyskania w 1989 roku. Wykłady przetłumaczone zostały na język angielski i wyemitowane na stronie internetowej Muzeum. Profesor był promotorem pracy magisterskiej napisanej na Wydziale Nauk Historycznych i Społecznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, a zatytułowanej Izba Pamięci Pułkownika Kuklińskiego 2006–2014, autorstwa Sebastiana Warlikowskiego. W Muzeum odbył się także wykład promujący obszerną publikację pt. Legiony Polskie 1914–1918, autorstwa Jana Wiesława Wysockiego, Jana Józefa Kasprzyka i Wiktora Cygana, dokumentującą „dzieło Legionowe”.

Profesor Wiesław Jan Wysocki – audycja pt. Krótka historia

Ciekawym i znaczącym obszarem pracy dydaktycznej profesora Wiesława Wysockiego była trzyletnia współpraca z audycją Krótka historia. W styczniu 2016 roku rozpoczął się nowy rozdział dla emitowanej przez Telewizję Polską anteny satelitarnej – TVP Polonia. Stacji brakowało wówczas audycji historycznej, która przedstawiałaby skomplikowane losy Ojczyzny, a jednocześnie łączyła w sobie prostotę przekazu. Pomysł został wprowadzony w życie dzięki zgodzie ówczesnej, nowej dyrektor anteny, Magdalenie Tadeusiak-Mikołajczak. Jako zastępca dyrektora ds. repertuaru wdrażałem projekt. Audycja miała jednak łączyć coś więcej niż tradycję z nowoczesnością. Miała być oglądana przez Polaków mieszkających na wschód od polskich granic i na Zachodzie. Trzeba było stworzy coś, co zrozumieliby polscy Sybiracy, Wilniucy, jak i młoda Polonia z Unii Europejskiej oraz Polonusi z Chicago. Zaproponowałem więc profesorowi Wysockiemu, by podjął próbę przedstawienia wybranych przez siebie tematów w krótkiej formie, nie rezygnując jednocześnie z charakterystycznego dla swoich wykładów języka i powagi. Profesor przedstawił kilka propozycji napisanych przez siebie felietonów, z których każdy trwał ok. 15 minut. Gdy powiedziałem, że chodzi o coś jeszcze krótszego, popatrzył z niedowierzaniem, czy aby jest to dobry pomysł. Ostatecznie stanęło na rozwiązaniu technicznym. Profesor miał zwracać się do kamery jak na pogadance ze studentami, a ludzie od telewizji mieli zająć się rzetelnym montażem. Audycji nadaliśmy łatwy i zrozumiały tytuł przyciągający widzów – Krótka historia. Argumentem, który ostatecznie przekonał profesora Wysockiego do współpracy, była moja obietnica, że będzie mówił na tle wielkiego białego orła w koronie.

Wspólna praca profesora z zespołem produkcyjnym TVP Polonia dała wszystkim wielką satysfakcję. Choć nierzadko towarzyszyły jej twarde negocjacje i „przeciąganie liny”, to efektem było ok. 200 odcinków, czy też jakby ktoś inny to nazwał, po prostu lekcji historii, nadawanych pięć razy w tygodniu z powtórkami, w różnych strefach czasowych i w internecie. Formuła dostojnego profesora, mówiącego klasyczną polszczyzną, bardzo się przyjęła.

Pierwszy odcinek cyklu miał szczególne znaczenie. Jego temat musiał być nie tylko ważny, lecz ponadczasowy, i budzący powszechne uznanie. Profesor wybrał Grób Nieznanego Żołnierza. Tak mówił w inaugurującym cykl odcinku.

„Są takie miejsca, przy których trzeba się zatrzymać i skłonić głowę. Jednym z nich jest Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Miejsce drogie pokoleniom Polaków. Kiedy w czerwcu 1979 roku papież Jan Paweł Wielki przybył z pierwszą pielgrzymką do Polski, chyląc czoło przed nieznanym żołnierzem, powiedział:

«W dziejach Polski, dawnych i współczesnych, grób ten znajduje szczególne pokrycie, szczególne uzasadnienie. Na ilu to miejscach ziemi ojczystej padał ten żołnierz, na ilu miejscach Europy i Świata przemawiał swoją śmiercią, że nie może być Europy sprawiedliwej bez Polski niepodległej na jej mapie (…)».

«W grudniu ’23 roku prezydent Stanisław Wojciechowski zdecydował powołać specjalny komitet, który przygotuje koncepcję Grobu Nieznanego Żołnierza. (…) Maria Zarugiewiczowa, której syn Konstanty zginął w nieznanych okolicznościach, dokonała wyboru jednej z tych trumien. To stało się 29 października ’25 roku. Drugiego listopada trumna, po uroczystym odprowadzeniu we Lwowie, przybyła do Warszawy. Tutaj też po uroczystościach w katedrze, w wielkim pochodzie przeniesiono ją do Pałacu Saskiego, by spoczęła pod arkadami. (…)

Warto pamiętać, że w okresie okupacji niemieckiej Zawiszacy pełnili tam dyżury, by upominać Polaków, którzy przechodzili obok Grobu Nieznanego Żołnierza, żeby uchylili kapelusza lub czapki. I dzisiaj warto też pamiętać, że jest to pierwszy grób Rzeczypospolitej i przychodząc tam, należy oddać honory»”.

Przy okazji prac nad audycją Krótka historia warto znów przytoczyć opinię, której nabrałem po przemówieniu Wiesława Jana Wysockiego na pogrzebie mojego śp. Ojca. Słuchając tego znakomitego akademika, zgromadzeni mogli nie tylko oddać się lekcji historii, lecz nadto wsłuchać się w muzykę słów profesora. W przypadku telewizji miało to chyba jeszcze większe znaczenie. Przywoływało wspomnienia o audycjach, w których treść wypowiadanych słów odgrywała rolę równie ważną co obraz, a które tworzyli Jeremi Przybora, Jerzy Wasowski, Jerzy Waldorff czy Stefan Kisielewski.

W ramach cyklu wyemitowano 582 odcinki. Do zespołu prowadzących dołączyli także prof. Jan Wiśniewski z Wyższej Szkoły Kultury Społecznej i Medialnej oraz dr Andrzej Smoliński.

Profesor Wiesław Wysocki – Honorowy Obywatel Warszawy

W roku 100. rocznicy Bitwy Warszawskiej oraz w miesiącach i latach ją poprzedzających przed Radą m.st. Warszawy stał szczególny obowiązek upamiętnienia historycznej wiktorii. Niestety, od lat wiadomo było, że miasto nie przygotowuje żadnych szczególnych uroczystości. Przygotowania do budowy pomnika były znacząco opóźnione. Trwał szeroki spór o kształt pomnika, jego lokalizację i kwestie poboczne, jak funkcje dodatkowe (ławeczki, zieleń, woda) oraz źródło finansowania.

W atmosferze tego oraz innych sporów przed samorządowcami, jak co roku, pojawił się obowiązek przedstawienia Radzie Warszawy osoby zasługującej na wyróżnienie honorowym obywatelstwem stolicy. Jako radny zaproponowałem Cezaremu Andrzejowi Jurkiewiczowi – przewodniczącemu Klubu Radnych Prawa i Sprawiedliwości w radzie miasta – kandydaturę profesora Wiesława Wysockiego, którą następnie zaprezentował na forum Rady. Nie mieliśmy żadnych wątpliwości, że prof. Wiesław Wysocki, z całym swoim dorobkiem naukowym i społecznym, jest osobą godną tego wyróżnienia w roku 100. rocznicy bitwy warszawskiej. Byłem także przekonany, że właśnie w okresie sporów osoba ta znajdzie uznanie wśród poróżnionych, lecz poszukujących pewnych płaszczyzn porozumienia radnych.

Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że wybór honorowych obywateli przez Radę Warszawy nie jest jedynie spektaklem, podczas którego przez aklamację zwaśnione środowiska polityczne akceptują nawet propozycje swoich przeciwników politycznych. Bywało tak w poprzednich latach, że większość w Radzie, jeszcze na etapie kuluarowych porozumień, odrzucała proponowane kandydatury osób zacnych i wybitnych. Z powodu szacunku dla tych osób nie należy ich nazwisk wymieniać.

Miałem jednak rację, że profesor Wiesław Jan Wysocki sam tworzył płaszczyznę porozumienia swoją całą osobowością. Zarówno dokonaniami naukowymi, dydaktycznymi, jak i otwartością wobec drugiego człowieka, będąc wyjątkowo wiarygodnym i konsekwentnym w swoich pracach. Dlatego podczas XXXI sesji Rady Warszawy radni podjęli uchwałę nadającą tytuł Honorowego Obywatela m.st. Warszawy pięciu postaciom w dowód uznania za ich zasługi i wybitne osiągnięcia. Wśród nich, obok profesora Wiesława Jana Wysockiego, znaleźli się: Olga Tokarczuk, Władysław Findeisen, Wojciech Noszczyk, Andrzej Rottermund. Tym samym profesor dołączył do grona 87. laureatów nadawanego od 1918 roku tytułu.

Tamtego dnia zadzwoniłem do profesora Wysockiego, przedstawiając decyzję Rady Warszawy. Na co szanowny Honorowy Obywatel stolicy z dystansem odpowiedział:

– A to miły prezent na urodziny.

Niedługo potem zrozumiałem ten spokojny dystans profesora do stołecznej uchwały w jego własnej sprawie. Wszakże nie była to pierwszyzna dla samego profesora. Już 14 lat wcześniej Rada Łowicza podjęła decyzję o nadaniu Wiesławowi Janowi Wysockiemu tytułu honorowego obywatela miasta . Jako radny stolicy, z żalem muszę schować dumę i ustąpić wobec tytułu nadanego przez rodzinne miasto profesora.

W tym miejscu warto zaznaczyć, dla osób zawiedzionych faktem, iż nie zostały zaproszone na uroczystość wręczenia medalu Honorowego Obywatela Warszawy profesorowi Wysockiemu, że stan na październik 2020 roku jest taki, iż ceremonia jeszcze się nie odbyła. Dopiero gdy zakończy się pandemia koronawirusa, uroczyste posiedzenie Rady zostanie zwołane decyzją przewodniczącej zgromadzenia.

Minęło osiem lat od ważnego dla mnie telefonu profesora Wiesława Jana Wysockiego we wrześniu 2012 roku. Po latach muszę wyrazić wdzięczność za zaufanie, jakim mnie obdarzył w okresie naszej współpracy. Z dumą zauważam, iż mimo że choć nie na uniwersyteckiej auli, lecz jednak stałem się uczniem pana profesora Wysockiego, i z wielką satysfakcją oddaję się klasycznej relacji „uczeń–mistrz”. Dostrzegam wieloaspektowość naszej współpracy. Nie mogłaby ona jednak dojść do skutku, gdyby nie wyjątkowa postawa profesora. To jest polski humanizm, czyli miłość do Ojczyzny, realizowana poprzez całkowite oddanie swej pracy i mające na celu wydobycie z niepamięci i przywrócenie do życia najwspanialszego ojczystego dziedzictwa i kultury. To zaś z uwzględnieniem szczególnie bliskich profesorowi wiktorii oręża polskiego i przywiązania Ojczyzny do Boga. Najlepiej jednak pana profesora Wiesława Jana Wysockiego określa sformułowanie jego własnego autorstwa, którego użył, żegnając swojego przyjaciela „Ziuka” w Archikatedrze pw. Męczeńskiej Śmierci św. Jana Chrzciciela: „Jest nieuleczalnie chory na Polskę”.

Filip Frąckowiak

Fundator Fundacji Józefa Szaniawskiego
Dyrektor Muzeum Izby Pamięci gen. Kuklińskiego
Radny m.st. Warszawy

Bibliografia podmiotowa

Encyklopedia osobistości Rzeczypospolitej Polskiej, IV/2018, Britishpedia, British Publishing House LTD, Londyn 2018, s. 1513–1514 [zdjęcie].

Encyklopedia OSOBISTOŚCI Rzeczypospolitej Polskiej, V/2020, Britishpedia, British Publishing House LTD, Londyn 2020, s. 1484–1486 [zdjęcie].

G. Polak, Kto jest kim w Kościele? Ekumeniczne „who is who” chrześcijaństwa w Polsce. Stan na dzień 15 lutego 1999 r., KAI, Warszawa 1999, s. 420–421 [zdjęcie].

„In Perpetuam Rei Memoriam”. Kronika Nauki Polskiej 2003–2006 [Polski Instytut Biograficzny, Polskie Towarzystwo Biograficzne], Wyd. Helion, Gliwice 2007, s. 173–174.

M. R. Bombicki, Encyklopedia „Actus Purus”. Kto jest kim w Polsce Nowego Millenium (2000–2002), Polska Narodowa Oficyna Wydawnicza [Poznań] 2004, s. 584.

Nowy Leksykon PWN, Warszawa 1998, s. 1960.

Who is who w Polsce [założone przez Ralpha Hünera], wyd. III, uzup., Zug (Schweiz) 2004, s. 4786–4787.

Wielka Encyklopedia Polonii Świata, pod red. prof. Z. S. Piaska, Fundacja „Instytut Edukacji i Rozwoju”, Wyd. Akademii Polonijnej w Częstochowie „Edukator”, Częstochowa 2014, s. 532–534 [zdjęcie].

Wykaz 2000 osób sprawujących władzę w RP, Wyd. Wiejska, Warszawa 1994, s. 193 [zdjęcie].

Złota Księga Nauki Polskiej. Naukowcy Zjednoczonej Europy [Mastemedia sp. z o.o. przy współpracy z Polskim Instytutem Biograficznym i Polskim Towarzystwem Biograficznym], Wyd. Helion, Gliwice 2006, s. 935.

Dorobek naukowy i publicystyczny oraz artystyczne formy upamiętnień

Książki autorskie:

10 Pułk Piechoty 1918–1939, OW Volumen i DW Bellona, Warszawa 1997, s. 200.

10 Pułk Piechoty, Muzeum w Łowiczu, Łowicz 2009, s. 20.

1918. Księga Chwały Odrodzonej Rzeczypospolitej. Album niepodległościowe… Bóg–Honor–Ojczyzna, OW „Adam”, Warszawa 2018, s. 368.

August Emil Fieldorf, Wyd. DiG, Warszawa 2000, s. 130.

Biblioteka Związku Katolickiego w Chruślinie w latach 1907–1912. Przyczynek do dziejów czytelnictwa ludowego, OW „Nowy Łowiczanin”, Łowicz 1993, s. 68.

Błogosławiony Ojciec Anicet Kopliński. Męczennicy 1939–1945 [z. 78], Wyd. Duszpasterstwa Rolników, Włocławek 2001, s. 112.

Bóg na nieludzkiej ziemi. Życie religijne w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (Oświęcim–Majdanek–Stutthof), IW Pax, Warszawa 1982, s. 236; wyd. II, Warszawa 1999, s. 306.

Cień Zawiszy. Ostatnie lata marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza [w „drugim obiegu”], Wyd. „Antyk”, bmw 1986, s. 66; wyd. II, Wyd. „Antyk”, Warszawa 1991, s. 132.

Edward Śmigły-Rydz, malarz i poet., OW Rytm, Warszawa 1997, s. 144.

Józef Piłsudski – twórca Niepodległej. Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek…, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2017, s. 112.

Józefa Piłsudskiego wizerunek religijny, Centralna Biblioteka Wojskowa im. Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2016, s. 136.

Kościół polski w latach wielkiej wojny 1914–1918 i wobec zagrożenia bolszewickiego w 1920 r., Instytut Józefa Piłsudskiego w Warszawie, OW „Zbroja”, Mińsk Mazowiecki–Warszawa 2016, s.100.

Ksiądz major Ignacy Jan Skorupka (1893–1920), Wyd. IPN, Warszawa 2020, s. 408;

Leksykon prasy łowickiej, Stowarzyszenie Szarych Szeregów i Państwowe Archiwum m.st. Warszawy – Oddział w Łowiczu, Łowicz 1998, s. 210.

Modlitwa wiernych Ziemi Łowickiej, Poligrafia s.j., Łowicz, czerwiec 2007, s. 12.

Modlitwa wiernych Ziemi Sejneńskiej na 100. rocznicę Powstania Sejneńskiego, Warszawa 2019, s. 8.

O. Anicet z Frydlądu, kapucyn 1875–1941. Studium biograficzne, Wyd. OO. Franciszkanów, Niepokalanów 1992, s. 272.

Osaczanie prymasa. Kardynał Stefan Wyszyński jako „podopieczny” aparatu bezpieczeństwa w latach 1853–1956, OW Rytm, Warszawa 2002, s. 320.

Ossów. Początek cudu nad Wisłą, Wyd. Bellona, Warszawa 2017, s. 106.

Polonia Christiana. Szkice z dziejów Polski chrześcijańskiej, OW Pax, Warszawa 2018, s. 370.

Powstanie Sejneńskie 1919, Wyd. Bellona, Fundacja Historia i Kultura, Warszawa 2019, s. 106.

Radzymin 1920. Bój na śmierć i życie, Wyd. Bellona, Warszawa 2018, s. 106.

Rotmistrz Pilecki 1901–1948, WOW Gryf i OW Pomost, Warszawa 1994, s. 272.

Rotmistrz Witold Pilecki [w „drugim obiegu”] Wyd. Polskie [Warszawa 1984], s. 16.

Rotmistrz Witold Pilecki 1901–1948, Biblioteka Armii Krajowej – dowódcy, OW Rytm, Warszawa 2010, s. 240.

Rotmistrz Witold Pilecki 1901–1948, OW Rytm, Warszawa 2009, s. 238.

Starzyńscy w Łowiczu (studium z dziejów oświaty łowickiej w dobie strajku szkolnego), Łowickie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Łowicz 1993, s. 76.

[W. J. Wysocki, S. Zieliński], Krypta wawelska i papieski tron, Wyd. Naukowe UKSW, Wyd. Vipart [Warszawa–Pruszków] 2013, s. 136.

[W. J. Wysocki, J. Cienciara, D. Radziwiłłowicz, J. Ślipiec, A.C. Żak], Patroni jednostek Wojska Polskiego, Wyd. Bellona, Warszawa 1998, s. 226.

[W. J. Wysocki, J. Cygan], Niepodległość była nagrodą. Polski wysiłek zbrojny w latach 1914–1922, Wyd. Vipart, Warszawa 1999, s. 140.

[W. J. Wysocki, J. Żaryn], Cud nad Wisłą (1920–2020), Wyd. SS. Loretanek, Warszawa 2020, s. 160;

[W. J. Wysocki, ks. S. Majkut], Św. Wiktoria Dziewica i Męczennica. Z dziejów Patronki Łowicza i Diecezji Łowickiej, Konfraternia św. Wiktorii DiM, Łowicki Ośrodek Kultury, Łowicz 2014, s. 136.

[W. J. Wysocki, M. W. Wysocka], Marszałek Edward Śmigły-Rydz. Portret Naczelnego Wodza, Wyd. Vipart, IPN, Warszawa 2009, s. 264.

[W. J. Wysocki, R. Bzinkowski, J. Tomczyk, Z. Falkowski], Powstanie Warszawskie 1944, „Edukacja obywatelska w wojsku”, z. 10, MON, Warszawa 2004, s. 60.

[W. J. Wysocki, W. Cygan, J. J. Kasprzyk], Legiony Polskie 1914–1918 [album], Oficyna Wyd. Volumen, ROPWiM, Stowarzyszenie Pokolenie, Warszawa 2014, s. 864.

[W. J. Wysocki, W. Cygan, J. Tarczyński], Prezydent Ryszard Kaczorowski – Honorowy obywatel Ziem i Miast Rzeczypospolitej/President Ryszard Kaczorowski, Honorary Citizen of Polish Lands and Cities, Muzeum Ziemi Mińskiej, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Zespół Szkół Nr 1 w Krakowie, Mińsk Mazowiecki–Warszawa–Kraków 2011, s. 444.

[W. J. Wysocki, W. K. Cygan, ks. Zbigniew Kępa], Duchowni na drogach ku Niepodległości 1914–1918, OW „Zbroja”, Wyd. Naukowe UKSW, Ordynariat Polowy WP, Mińsk Mazowiecki–Warszawa 2014, s. 428 + VIII.

[W. J. Wysocki, W. K. Cygan], W służbie Bogu i Ojczyźnie. Służba duszpasterska w polskich formacjach wojskowych 1914–1918, OW „Zbroja”, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Muzeum Ziemi Mińskiej, Mińsk Mazowiecki–Warszawa 2012, s. 174.

[W. J. Wysocki, A. Cyra], Rotmistrz Witold Pilecki, Fundacja Pamięci Ofiar Obozu Zagłady Auschwitz-Birkenau, OW Volumen, Warszawa 1997, s. 236 (wersja polsko-angielska).

[W. J. Wysocki, A. C. Żak], Biskup Władysław Bandurski 1863–1932, OW Ajaks, Pruszków 1997, s. 144.

[W. J. Wysocki, J. Giejło, M. W. Wysocka], Bohater spod Ossowa. Ks. mjr Ignacy Jan Skorupka 1893–1920, OW Rytm, Warszawa 2010, s. 128.

[W. J. Wysocki, S. Zieliński], Rzeczypospolita Niepodległa była nagrodą, Wyd. Vipart, Pruszków–Warszawa 2021, s. 488.

[W. J. Wysocki, W. Cygan], „Dla Ciebie, Polsko, krew i czyny moje!…” Duszpasterstwo wojskowe Legionów Polskich, OW Rytm, Warszawa 1997, s. 152.

[W. J. Wysocki, W. K. Cygan, S. Z. Frątczak, ks. J. Konieczny, H. Sieński, A. C. Żak], Kapelani Wrześniowi. Służba duszpasterska w Wojsku Polskim 1939 r. Dokumenty, relacje, opracowania, pod red. W. J. Wysockiego, OW Rytm, Warszawa 2001, s. 976.

Witold Pilecki „Serafiński”, Wyd. DiG, Warszawa 2000, s. 126.

W służbie Pani Biedy. Ojciec Anicet, jałmużnik Warszawy, Michalineum, Warszawa 1991, s. 88.

Zadwórze 1920, Fundacja Historia i Kultura, Warszawa 2020, s. 104.

Zbudź człowieka gdziekolwiek na ziemi… Sylwetki religijne, Wyd. OO. Franciszkanów, Niepokalanów 1984, s. 160.

Redakcja naukowa opracowań:

„Deo et Patriae”. Jubileuszowe spotkanie byłych alumnów, którzy w latach 1959–1981 pełnili służbę wojskową Warszawa-Modlin, 17–18 października 1997, pod red. ks. mjr. J. Domiana, W. J. Wysockiego, Ordynariat Polowy WP, Warszawa 1998, s. 130.

11 Listopada – Narodowe Święto Niepodległości [oprac. i wybór tekstów W. J. Wysocki, J. Tomczyk, A. C. Żak], MON, Warszawa 2005, s. 72; wyd. II, Warszawa 2011, s. 68.

15 sierpnia – Święto Wojska Polskiego [oprac. i wybór tekstów W. J. Wysocki, J. Tomczyk], MON – Dom Wojska Polskiego, Warszawa 2005, s. 60; wyd. III, Wojskowe Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Swat”, Dom Żołnierza Polskiego, Warszawa 2008, s. 52, wyd. IV, Wojskowe Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Swat” i Dom Żołnierza Polskiego], Warszawa 2009, s. 52.

15 sierpnia – święto Wojska Polskiego [oprac. i wybór tekstów J. Tomczyk, W. J. Wysocki], MON–CBW, Warszawa 2009, s. 166.

Błękitna Armia, pod red. W. J. Wysockiego [IPN], Warszawa 2017, s. 24.

Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisanych, pod red. W. J. Wysockiego, OW Rytm, Warszawa 2000, s. 520.

Kapelani wrześniowi. Służba duszpasterska w Wojsku Polskim w 1939 r. Dokumenty, relacje, opracowania, pod red. W. J. Wysockiego, OW Rytm, Warszawa 2001, s. 976.

Kościół i Prymas Stefan Wyszyński 1956–1966, pod red. A. Dziuroka, W. J. Wysockiego, Wyd. IPN, Wyd. Naukowe UKSW, Katowice–Kraków 2008, s. 15–22.

Kościół i społeczeństwo w stanie wojennym, pod red. W. J. Wysockiego, IW PAX i Towarzystwo im. Stanisława ze Skarbimierza, Warszawa 2003. s. 500.

Legiony Polskie 1914–1918, pod red. nauk. J. Tarczyńskiego, W. J. Wysockiego, Centralna Biblioteka Wojskowa im. Józefa Piłsudskiego, Warszawa 2018, s. 406.

M. Skrzeszewski, Historyczne podstawy radykalizmu działalności politycznej Tadeusza Stańskiego w świetle odtajnionych dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej (1977–1982), pod red. nauk. W. J. Wysockiego, Wyd. Akces-Sukces Sport, Warszawa 2020.

Patriae commodis serviens… Być Ojczyźnie pożytecznym… Księga pamiątkowa dedykowana prezydentowi RP Ryszardowi Kaczorowskiemu, pod red. W. J. Wysockiego, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2008, s. 608.

Pojednanie i polityka. Polsko-niemieckie inicjatywy pojednania w latach sześćdziesiątych XX wieku a polityka odprężenia, pod red. F. Bolla, W. J. Wysockiego, K. Ziemera, we współpracy z T. Rothem, Wyd. Neriton, Warszawa 2010, s. 390.

Polska – dwa światy: Kraj i Polonia. Materiały z Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Polacy w Ameryce Północnej 400-lecie, pod red. nauk. W. J. Wysockiego, W. Glińskiego, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2009, s. 388.

Polski obyczaj patriotyczny od XVIII do przełomu XX/XXI w. – ciągłość i zmiana, pod red. S. Stawarza, W. J. Wysockiego, Muzeum Niepodległości, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2007, s. 308.

Prymasi i prymasostwo w dziejach państwa i narodu polskiego, pod red. Wiesława J. Wysockiego, IW Pax, Towarzystwo im Stanisława ze Skarbimierza, UKSW, Urząd m. Łowicza, Warszawa 2002, s. 132.

Szlakiem oręża polskiego. Vademecum miejsc walk i budowli obronnych, t. 1: W granicach współczesnej Polski, pod red. W. J. Wysockiego, OW Rytm, Warszawa 2003, s. 376.

Szlakiem oręża polskiego. Vademecum miejsc walk i budowli obronnych, t. 2: Poza granicami współczesnej Polski, pod red. W. J. Wysockiego, Wyd. Gamb, Warszawa 2005, s. 410.

Versöhnung und Politik. Polnisch-deutsche Versöhnungsinitiativen der 1960er-Jahre und die Entspannungspolitik, von Friedhelm Boll, W. Wysocki, Klaus Ziemer (Hrsg.) unter Mitarbeit von Thomas Roth, Verlag J. H. W. Dietz Nachf. GmbH, Bonn 2009, s. 430.

Włochy w cieniu powstańczej Warszawy, pod red. W. J. Wysockiego, Wyd. Vipart, Pruszków–Warszawa 2004, s. 224.

Z artykułów i szkiców naukowych oraz tekstów publicystycznych:

„Burza”. Powstanie powszechne ostatnią racją stanu Polskiego Państwa Podziemnego, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2014, R. XXIV, luty, nr 2 (286), s. 12–19.

„Czerwony Szatan” wobec polskiego Kościoła. Prymas Polski Stefan Wyszyński w zainteresowaniu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i Urzędu ds. Wyznań, w: Kardynał Wyszyński a wolność religijna w Europie, pod red. nauk. ks. prof. dr. hab. J. K. Przybyłowskiego, Wyd. Bernadinum, Pelplin 2021, s. 107–160.

„Miłość żąda ofiary”, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 7 (255), lipiec, s. 1–2.

„Naród mój widzę ogromny…” Niepodległościowe inspiracje w działalności publicznej Karola Wojtyły, w: Myśl społeczno-polityczna Jana Pawła II. Wskazania dla polityków. Konferencja zorganizowana przez Komisję Kultury i Środków Przekazu Senatu RP 15 kwietnia 2011 r., oprac. M. Lipińska, Kancelaria Senatu RP, Warszawa 2011, s. 95–105.

„Naród mój widzę ogromny…” Niepodległościowe inspiracje w działalności publicznej Karola Wojtyły, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 4 (252), kwiecień, s. 11–17.

„Nil” – historia bez ostatniego rozdziału, „«Biuletyn Informacyjny». Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2001, nr 2 (130), luty, s. 6–9.

„O ojców grób bagnetów poostrz stal…” Zaczęło się od dziedziczenia po pokoleniu Styczniowej Nocy, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 1 (237), styczeń, s. 35–39.

„Prometeizm polityczny” XX wieku, w: O likwidację skutków zmowy Hitler–Stalin. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Ustawodawczą oraz Komisję Spraw Zagranicznych i Integracji Europejskiej Senatu RP, Warszawa 1999, s. 73–93.

„To młodzi byli głodni takich postaci jak Pilecki” [rozmowa z] prof…, „Rzeczpospolita” 2018, nr 120 (11060), 25 maja, s. 4.

„Wojny domowej” między „utrwalaczami” a „zaplutymi karłami” ciąg dalszy…, „Niepodległość i Pamięć” 1997, nr 9, s. 25–34.

„Wolność jest nam dana, ale i zadana…”. Rola rządu polskiego na wychodźstwie w podtrzymywaniu dążeń niepodległościowych, w: Rola emigracji polskiej w odzyskaniu niepodległości 1918 roku, Warszawa 2018, s. 393–406.

10 pułk piechoty. Próba prozopografii strat w 1939 r., „Roczniki Łowickie” 2011, t. 9, Łowicz 2012, s. 180–185.

1795–1918. Pod trzema zaborami. Wiara w okresie zniewolenia, w: Chrześcijaństwo w dziejach Polski i Polaków 966–2016, pod red. nauk. W. Parucha, wyd. II, popr. i uzup., Wydawnictwa Sejmowe, Warszawa 2018, s. 155–198.

1795–1918. The Three Partitigns. Faith at the Time if National Bondage, w: Christianity in the History of Poland and the Poles 966–2016, pod red. W. Parucha, Warszawa 2018, s. 155–198.

59. rocznica mordu na „Nilu”, „Nasz Dziennik” 2012, nr 45 (4280), 23 lutego, s. 2.

70. rocznica „chrzcin” Armii Krajowej, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2012, R. XXII, luty, nr 2 (262), s. 5–6.

Agresja historyczna, „Nasz Dziennik” 2017, nr 200 (5953), 30 sierpnia, s. 9.

Agresja ze Wschodu. Wrzesień 1939 ambasadora RP w Moskwie, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2002, nr 9 (149), wrzesień, s. 14–19.

Arcybiskup Aleksander Kakowski wobec sprawy niepodległości Polski w latach I wojny światowej, „Rocznik Naukowy Wyższej Szkoły Służby Społecznej im. ks. Franciszka Blachnickiego w Suwałkach” 1998, nr 2 (1994/1995), s. 188–206; wyd. inne: Arcybiskup Aleksander Kakowski wobec sprawy niepodległości Polski w latach I wojny światowej, w: Twórcy Niepodległości, pod red. W. L. Ząbka, Warszawa 1999, s. 131–150.

Arcybiskup Jan Cieplak, w: „… nam Ecclesia quotidie gignit Ecclesiam”. Praca zbiorowa poświęcona śp. Markowi Budziarkowi, pod red. M. Marczewskiego, Polihymnia, Lublin 2010, s. 115–121.

Armia marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza, „Dziennik Polski” („Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”) 2009, 1 stycznia, Londyn, wyd. specjalne, s. 27–28.

Beatyfikacja, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 5 (253), maj, s. 22–23.

Białorusini się budzą. Rozmowa z prof. dr. hab… kierownikiem Katedry XIX i XX wieku w Instytucie Nauk Historycznych UKSW, pod red. M. Kamienieckiego, „Nasz Dziennik” 2020, nr 196 (6854), 24 sierpnia, s. 8.

Bory Tucholskie (1–3 IX 1939), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 268–269.

Bóg, honor, Ojczyzna [cykl Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 1 (787), styczeń, s. 28–29.

Brukanie pamięci Żołnierzy Niezłomnych, Z prof.…, historykiem z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, autorem książki o rotmistrzu Pileckim, rozmawia Mateusz Rawicz, „Nasza Polska” 2013, nr 21 (916), 21 maja, s. 4.

Brygidki (Lwów) (1939–1945), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 388–389.

Captain Witold Pilecki – commentary to the „Report”, w: Witold’s Report from Auschwitz, „Gdzie” Foundation Cracow, Apostolicum Publishing House, Ząbki–Londyn 2017, s. 219–248.

Cena wolności [cykl Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 4 (790), kwiecień, s. 30–31.

Chatyń ili Katyń. Sowieckie mistyfikacje na arenie międzynarodowej dotyczące likwidacji polskich oficerów, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, R. XXXI, nr 04 (370), kwiecień, s. 39–48.

Chrzest Piastowiczów i denar św. Piotra, „Nova Vetera. Pismo Ruchu Kultury Chrześcijańskiej Odrodzenie” 2015, nr 5 (183), 29 listopada, s. 6–12.

Chrześcijanie w świecie „Shoah”. Christians in the world of the Shoah, w: Świat NIEpożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII–XX wieku (A world where no farewell. Jews in the eastern territories of the Polish Republik from 18-th to 20-thcen-tury), pod red. K. Jasiewicza, Instytut Studiów Politycznych PAN, OW Rytm, Polonia Aid Fundacion Trust, Warszawa–Londyn 2004, s. 927–932, 1079.

Chrześcijanie w świecie Shoah, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2018, R. XXVIII, nr 2 (334), luty, s. 83–88.

Chrześcijanie wobec Shoah, „Mińskie Zeszyty Muzealne” 2013, z. 2, s. 17–24.

Chrześcijańskie inspiracje polskich dążeń niepodległościowych, w: Chrześcijaństwo a kultura, pod red. ks. R. Bartnickiego i ks. W. Kaweckiego, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2006, s. 89–104.

Chrześcijańskie inspiracje polskich powstań narodowych, w: Kościół katolicki w najnowszych dziejach Polski, pod red. nauk. J. Gmitruka, T. Skoczka, Wyd. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego i Muzeum Niepodległości z okazji 100-lecia urodzin Karola Wojtyły, Jana Pawła II i beatyfikacji kard. Stefana Wyszyńskiego, Prymasa Tysiąclecia, Warszawa 2020, s. 481–502.

Cień KL Auschwitz na życiorysie Witolda Pileckiego, w: Wolni i zniewoleni. Rtm. Witold Pilecki i inni więźniowie KL Auschwitz wobec nowej rzeczywistości powojennej, praca zbiorowa pod red. W. Stankowskiego, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Oświęcimiu, Oświęcim 2010, s. 33–39.

Czas świąteczny w obozach koncentracyjnych, [fragm. Bóg na nieludzkiej ziemi. Życie religijne w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (Oświęcim–Majdanek–Stutthof), Warszawa 1982], „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2012, R. XXII, grudzień, s.16–25.

Człowiek Bezprawny, w: Prymas Wyszyński – mąż stanu i kardynał, dodatek specjalny IPN do „Gościa Niedzielnego” 2011, nr 21, 29 maja, s. 4.

Czy byliśmy w wojnie z Sowietami (1 i 2), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 2017 (Londyn), nr 36 (3058), 8–10 September, 15–17 September, s. 4–5.

Czy byliśmy w wojnie z Sowietami?!, „Saeculum Christianum” 1917, t. 24 (1917), s. 247–255.

Czy byliśmy w wojnie z Sowietami?!, „Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego” 2017, nr 1 (7), 2017 [„Kresy we krwi”, Warszawa 2018], s. 91–101.

Desperackie próby dowódców AK [rozmowa red. Michała Płocińskiego z prof…], „Rzeczpospolita” 2014, nr 155 (9882), 7 lipca, s. 2.

Dlaczego cud?, „Idziemy” 2020, nr 33 (773), 16 sierpnia, s. 12–13.

Duchowieństwo polskie wobec zagrożenia bolszewickiego i wojny polsko-rosyjskiej 1919–1920 roku, w: Wojna polsko-rosyjska 1919–1920 i jej międzynarodowe odniesienia z perspekywy 90-lecia, pod red. nauk. J. Ślipca, T. Kośmidera, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2010, s. 301–314.

Duchowni w KL Majdanek, w: Kościół katolicki na ziemiach Polski w czasie II wojny światowej, t. 7, „Materiały i Studia”, pod red. ks. F. Stopniaka, z. 3, Warszawa 1978, s. 151–177.

Duchowy wymiar człowieka w sytuacjach granicznych (Spiritual dimension of man in extreme circumstances), w: Religie o drogach pokoju i bezdrożach wojny (Religions on roads of peace and unbeaten tracks of war), Lublin 1995, s. 69–78, 169–178.

Duszpasterstwo polowe powstań śląskich, w: Górny Śląsk 1918–1922, pr. zb. pod red. T. Skoczka, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2015, s. 161–178.

Duszpasterstwo wojskowe armii gen. Andersa w ZSSR, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 2017 (Londyn, wyd. specjalne), 18 maja, s. 13–15.

Duszpasterstwo wojskowe w armii gen. Andersa w ZSSR, „Dziennik Polski” 2014 [wyd. specjalne z okazji 70. rocznicy bitwy o Monte Cassino], Londyn 2014, 18 maja, s. 29–31.

Duszpasterstwo wojskowe w Armii Polskiej w ZSSR i w I Armii Wojska Polskiego, w: Historia duszpasterstwa wojskowego na ziemiach polskich, pod red. J. Ziólka, A. Barańskiej, W. Matwiejczyka, D. Nawrota, E. M. Ziółek, Wyd. KUL, Lublin 2004, s. 571–592.

Duszpasterstwo, w: Warszawa we wrześniu 1939 roku. Obrona i życie codzienne, pod red. nauk. C. Grzelaka, Wyd. DiG, Warszawa 2004, s. 297–309.

Dwa wielkie zwycięstwa: Kłuszyn w cieniu Grunwaldu, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 7–8 (243–244), lipiec–sierpień, s. 7–9.

Dyplomacja wobec wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku (Wybrane aspekty), „Niepodległość”. Czasopismo poświęcone najnowszym dziejom Polski, T LXIX, Warszawa–Londyn–Nowy Jork 2020, s. 160–194.

Dyplomatyczne szachy, w: NIEPODLEGŁA 1918, Warszawa 2018, s. 331–358.

Działalność publiczna biskupa Alojzego Orszulika w okresie przełomu, w: Kościół katolicki i społeczeństwo w okresie przełomu. Od Jana Pawła II do Niepodległości. Materiały z VIII ogólnopolskiego seminarium [seria „Archiwa Przełomu 1989–1991”] (wspólny projekt Kancelarii Prezydenta RP i Kancelarii Senatu), Warszawa 2020, s. 55–61.

Dziedzictwo pokolenia Styczniowej Nocy, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2013, R. XXIII, styczeń, nr 1 (273), s. 13–20.

Edward Śmigły-Rydz. Wizerunek zawarty w formach sztuk pięknych i użytkowych, w: Marszałek Edward Rydz-Śmigły w 60. rocznicę śmierci, Muzeum Wojska Polskiego, Białystok 2003, s. 99–134.

Egzekucje na stokach Cytadeli warszawskiej. W poszukiwaniu szczątków Romualda Traugutta, w: Epilog insurekcji 1863 roku, pod red. E. Niebelskiego, Wyd. KUL, Lublin 2006, s. 39–49.

Etos człowieka za drutami – duchowy wymiar więźnia na przykładzie KL Dachau, w: Eksterminacja polskiego duchowieństwa w niemieckich obozach koncentracyjnych Dachau i Mauthausen-Gusen 1939–1945, pod red. A. Gąsiorowskiego, A. Jagodzińskiej, IPN, Warszawa 2021, s. 87–99.

Etos w świecie pogardy. Świadectwa życia religijnego więźniów obozów koncentracyjnych, w: Patriae commodis serviens… Być Ojczyźnie pożytecznym…, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2008, s. 210–228.

Etos w świecie pogardy. Świadectwa życia religijnego więźniów obozów koncentracyjnych, „Miejsca Święte” 2009, nr 9 (153), s. 12–17.

Gen. Wacław Teofil Stachiewicz i jego związki z polską i francuską Wyższą Szkołą Wojenną, w: „…oddanie służbie bez reszty”. Studia z dziejów Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie w stulecie jej utworzenia (1919–2019), pod red. R. Parafianowicza, Wyższa Szkoła Wojenna, Warszawa 2020, s. 13–24.

Generał „Nil” i jego mordercy, „Nasz Dziennik” 2018, nr 46 (6100), 24–25 lutego, s. 8–9.

Generał August Emil Fieldorf „Nil”, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2018, R. XXVIII, nr 2 (334), luty, s. 64–67.

Generał broni Władysław Eugeniusz Sikorski (1881–1943) z Tuszowa Narodowego k. Mielca; Marszałek Edward Śmigły-Rydz (1886–1941) z Brzeżan na Podolu; Ks. Prałat Zdzisław Jastrzębiec-Peszkowski (1918–2007) z Sanoka, w: Wielcy Polacy z Galicji i Kresów Południowo-Wschodnich, pod red. J. Marciak-Kozłowskiej, Wydawnictwo BUK, Białystok 2013, s. 39–48, 59–70, 417–422 [aneksy: 472–3, 475–6, 543–545] [nota o autorze, s. 563].

Golgota Wschodu. Rzeczypospolita w imperialnej polityce Rosji, „Kresowe Stanice” 2009, nr 4 (470), s. 51–66.

Golgota Wschodu. Rzeczypospolita w imperialnej polityce Rosji, w: Materiały z Międzynarodowej Konferencji „Prawda, pamięć, tożsamość Katynia i Golgoty Wschodu”, Warszawa, 28 września 2006 [Sejm RP], „Golgota Wschodu” 2007, t. 5, s. 163–178.

Golgota Wschodu. Rzeczypospolita w imperialnej polityce Rosji, w: Katyń 1040. Walka o prawdę, pod red. Nauk. W. Lisa, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2012, s. 57–71.

Golgotha of the East. Polish polity in imperial Russia, „Dialogue and Universalism” 2011, vol. XXI, nr 3, s. 99–112.

Grób Nieznanego Żołnierza – Panteon Chwały Oręża Polskiego i Ołtarz Ojczyzny [Wstęp],

Grób Nieznanego Żołnierza, w: Warszawa. O czym mówią pomniki i kamienie, pod red. K. Mórawskiego, A. Stawarza, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Muzeum Woli, Warszawa 2000, s. 104–135.

Grudniowe obrachunki, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 12 (248), grudzień, s. 13.

Hierarchia kościelna wobec wydarzeń Wielkiej Wojny, w: Społeczeństwo Mazowsza wobec wydarzeń I wojny światowej, pod red. A. Kosteckiego, J. Szczepańskiego, Akademia im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Pułtusk 2017, s. 121–149.

Historia nasza – rocznice i… zakręty, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 1 (249), styczeń, s. 12–13.

Idea niepodległości w kształtowaniu świadomości narodowej w polskiej literaturze historycznej, „Rota. Kwartalnik dla środowisk polskich i polonijnych w świecie” 2008, nr 3, s. 3–11.

Jaka ma być Polska? Rozmowa red. Mariusza Kamienieckiego z prof. …kierownikiem Katedry XIX i XX wieku w Instytucie Nauk Historycznych UKSW, „Nasz Dziennik” 2020, nr 144 (6802), 23 czerwca, s. 7.

Jan Nowak-Jeziorański (3 X 1914–20 I 2005), „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 1 (237), styczeń, s. 45.

Jedwabne – miasto zadżumionych, „Nasz Dziennik” 2001, nr 67 (956), 20 marca, s. 11–12.

Józef Piłsudski – współtwórca Niepodległej, w: Twórcy państwowości polskiej. Daszyński, Dmowski, Korfanty, Paderewski, Piłsudski, Witos, pod red. T. Skoczka, Muzeum Niepodległości, Wydawnictwo Naukowe Muzeum Niepodległości, Warszawa 2020, s. 385–479.

[J. W. Wysocki, K. Komorowski], Podróż studyjna Wojskowego Biura Badań Historycznych na Litwę (sprawozdanie), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2008, R. IX, nr 1 (221), s. 191–202.

[Prezentacja szkicu] Józefa Piłsudskiego, 22 stycznia 1863 (150. rocznica Powstania Styczniowego), reprint pierwszego wydania z 1914 r. [fragm. Wstępu W. J. Wysockiego], „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2013, R. XXIII, styczeń, nr 1 (273), s. 95.

[Słowo prof. dr hab…], w: ks. T. Białous, Biskup Stanisław Kostka Łukomski (1874–1948). Pasterz Niezłomny, Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, Rajgród 2010, s. 7–8.

[W. J. Wysocki, J. Tarczyński], Władze Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie 1939–1990. W 100-lecie urodzin ostatniego Prezydenta II RP Ryszarda Kaczorowskiego, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 2019 [wyd. specjalne], Londyn, 26 listopada, s. 4–32.

[Wspomnienie o ks. prof. dr. hab. Franciszku Stopniaku (1930–2001), historyku Kościoła], w: Ocalić od zapomnienia. Profesorowie Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie we wspomnieniach wychowanków, pod red. ks. Józefa M. Dołęgi, ks. J. Mandziuka, Warszawa 2002, s. 193–197.

Józef Szaniawski „Ziuk” (1944–2012), „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2012, R. XXII, wrzesień, nr 9 (269), s. 7–8.

Józefa Piłsudskiego konterfekt religijny, „Niepodległość i Pamięć” 1997, nr 9, s. 95–102.

Józefa Piłsudskiego wizerunek religijny, „Niepodległość”. Czasopismo poświęcone najnowszym dziejom Polski, T. LXIX, Warszawa–Londyn–Nowy Jork 2020, s. 209–247.

Józefa Piłsudskiego wizerunek religijny, „SiM – Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego” 2018, nr 2 (9), s. 15–42.

Józefa Piłsudskiego wizerunek religijny, w: Piłsudski i piłsudczycy u Hetmanki Żołnierza Polskiego, pod red. W. L. Ząbka, S. Zielińskiego, Związek Piłsudczyków Rzeczypospolitej Polskiej, Kosakowo 2017 [Pruszków] 2017, s. 178–209.

JP II dziedzicem pokolenia JP II, w: Święty Jan Paweł II syn oficera Wojska Polskiego, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej MON, Ordynariat Polowy WP, Warszawa 2014, s. 55–67.

Kapelan z ciało-czerwoną opaską (W powstaniowym martyrologium znalazło się około 40 kapłanów), „Nasz Dziennik” 2011, nr 177 (4108), 1 sierpnia, s. 11.

Kapelani – ofiary zbrodni, w: II Półwiecze Zbrodni: Katyń–Twer–Charków, Warszawa 1995, s. 74–81; przedruk: „«Piłsudczyk» Kwartalnik społeczno-historyczny” 1999, nr 6, s. 25–28.

Kapelani Powstania Warszawskiego, w: Historia duszpasterstwa wojskowego na ziemiach polskich, pod red. J. Ziółka, A. Barańskiej, W. Matwiejczyka, D. Nawrota, E. M. Ziółek, Wyd. KUL, Lublin 2004, s. 553–569.

Katalog polskiego plakatu wojskowego [rec. Poland first to fight. Katalog polskiego plakatu wojskowego, oprac., pod red. nauk. A. Gąsiorowskiej, M. Lewnau], „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2002, nr 3 (193), s. 218–219.

Katechizmowa polityka historyczna. O konieczności mocnego zaznaczania sprzeciwu wobec nieuzasadnionych zarzutów pod adresem Polski i Polaków z prof. …rozmawia Wiesława Lewandowska, „Niedziela” 2018, nr 9, 4 marca, s. 42–43.

Katyń po raz wtóry odkryty…, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010 , nr 4 (240), kwiecień, s. 23–25.

Katyń, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2020, nr 04 (358), kwiecień, s. 1–3.

Katyń–Charków–Miednoje (1940), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 392–393.

Katyń. Dokumenty zbrodni, t. 4: Echa Katynia: kwiecień 1943–marzec 2005 [Warszawa 2006], „Łambinowicki Rocznik Muzealny”, t. 30 [Opole] 2007, s. 145–151.

Kłopoty z „materiałami” resortu bezpieczeństwa dotyczącymi antykościelnej polityki państwa komunistycznego (na przykładzie „spuścizny” związanej z osobą kard. Stefana Wyszyńskiego), „Ateneum Kapłańskie” 2004, z. 1 (569), t. 142, s. 33–47.

Kompromitacja władz Gdańska. Rozmowa z prof. dr hab…, kierownikiem katedry XIX i XX wieku w Instytucie Nauk Historycznych UKSW, „Nasz Dziennik” 2019, nr 178 (6534), 2 sierpnia, s. 5.

Koncepcja działania zbrojnego podziemia niepodległościowego po II wojnie światowej.Wybór drogi czy konieczność?, w: „Bić się, czy się nie bić?” Dylematy polskie 1944–1989. VIII Konferencja Świętokrzyska, 7–9 czerwca 2019 r. [Instytut Historyczny Nurtu Niepodległościowego im. Andrzeja Ostoja Owsianego], Warszawa 2020, s. 186–205.

Koncepcja działań obronnych Naczelnego Wodza marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza w kampanii polskiej 1939 r., w: Bezpieczeństwo Polski w Europie. Historyczne uwarunkowania bezpieczeństwa. Księga dedykowana Profesorowi Bogusławowi Polakowi z okazji 45-lecia pracy twórczej oraz 70-lecia urodzin, pod red. Z. Danielewicza, J. Knopka, M. Polaka, Koszalin 2015, s. 199–213.

Koncepcja działań obronnych Naczelnego Wodza w kampanii wrześniowej 1939 r., w: Bitwy pod Tomaszowem Lubelskim w 1939 roku, pod red. T. Guza, W. Lisa, R. Sobczuk, Wyd. Werset, Lublin 2010, s. 65–78.

Konspiracyjna twórczość literacka więźniów Majdanka (1941–1944), „Zeszyty Majdanka”, t. 11, Lublin 1983, s. 97–142.

Konstytucja 3 maja [cykl Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 5 (791), maj, s. 28–29.

Konterfekt religijny Marszałka, „Periodyk Naukowy Akademii Polonijnej” 2015, Częstochowa, t. 13, s. 71–90.

Konterfekt rodu Piłsudskich – genealogia i młodość [i] Panicz z Zułowa (rzeczorodowodzie Józefa Piłsudskiego), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 2017 (Londyn), 5 grudnia, s. 4–5, 6–7.

Konterfekt rodu Piłsudskich – genealogia i młodość Józefa Piłsudskiego, w: Społeczeństwo–wojsko–polityka. Studia i szkice ofiarowane Profesorowi Adamowi Czesławowi Dobrońskiemu z okazji 70. urodzin, pod red. M. Dajnowicz, A. Miodowskiego, T. Wesołowskiego, Wyd. Prymat, Białystok 2013, s. 179–191.

Konterfekt rodu Piłsudskich, „«Nasza Gazeta – Czas». Magazyn Publicystyczny” 2001, nr 51, 8–14 lutego (Wilno), s. 7, 9.

Konterfekt rodu Piłsudskich, w: Konferencja „Marszałek Piłsudski i Wilno”, Bydgoszcz, 22 listopada 2010 [Urząd Miasta Bydgoszcz], s. 14–16.

Kościół katolicki miejscem społecznego oporu i budowy społeczeństwa alternatywnego w Polsce komunistycznej, w: Dla Niepodległej. Obywatele i ich organizacje 1918–2020, pod red. nauk. prof. E. Leś, Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2020, s. 171–198.

Kościół katolicki w Polsce wobec Powstania Warszawskiego, cz. 1, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, 2021, nr 9 (375), wrzesień, s. 5–11.

Kościół katolicki w Polsce wobec Powstania Warszawskiego, cz. 2, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, nr 10 (376), październik, s. 6–15.

Kościół katolicki w Polsce wobec Powstania Warszawskiego, w: Póki my żyjemy… Tradycje insurekcyjne w myśli polskiej, pod red. J. Kloczkowskiego, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 133–160.

Kościół polski w 1920 roku, „Wiadomości KAI. Biuletyn Katolickiej Agencji Informacyjnej” 1920, nr 32 (958), 15 sierpnia, s. 2, 6–10.

Kościół polski w dziele odbudowy Niepodległej, „Studia Loviciensia. Łowickie Studia Teologiczne” 2018, nr 20, s. 29–59.

Kościół polski wobec najazdu bolszewickiego w 1920 roku, w: W nieustannej trosce o polską diasporę. Tom studiów historycznych i politologicznych dedykowany Księdzu Arcybiskupowi Szczepanowi Wesołemu, pod red. R. Nira, M. Szczerbińskiego, K. Wasilewskiego, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Uniwersytet Zielonogórski, Zamiejscowy Wydział Kultury Fizycznej Poznańskiej Akademii Wychowania Fizycznego w Gorzowie Wlkp., Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna w Bielsku Białej, Stowarzyszenie Naukowe „Polska w Świecie”, Instytut Historii i Archiwistyki Polonijnej w Chicago, Polskie Towarzystwo Naukowe na Obczyźnie w Londynie, Gorzów Wielkopolski 2012, s. 81–96.

Kościół polski wobec zagrożenia bolszewickiego w 1920 r., w: Dziedzictwo Marszałka. Myśl i czyn Józefa Piłsudskiego, pod red. J. J. Kasprzyka, P. Wywiała [Warszawa 2016], s. 47–64.

Kościół w czasie Wielkiej Wojny [cykl: Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 10 (796), październik, s. 28–29.

Kościół–władza–społeczeństwo w okresie przygotowań do „okrągłego stołu” w zapiskach ks. Alojzego Orszulika, w: Na przełomie wieków. Księga jubileuszowa dedykowana pierwszemu biskupowi łowickiemu Alojzemu Orszulikowi, pod red. ks. A. Lutera, Mazowiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna w Łowiczu, Łowicz 2005, s. 109–127.

Kpt. Lucjan Sikora „Skarżyński” (1928–2012), „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2012, R. XXII, październik, nr 10 (270), s. 123.

Ks. Edward Detkens (1885–1942). Duszpasterz warszawskich akademików – męczennik KL Dachau, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, 2021, nr 3 (369), marzec, s. 28–36.

Ks. mjr Ignacy Skorupka (1893–1920), w: Śladami świętych. Księga pamiątkowa ku czci Gabriela Jana Bartoszewskiego OFMCap., red. A. Derdziuk, Wyd. Diecezjalne w Sandomierzu, Lublin 2007, s. 333–360.

Ks. płk W. F. Kubsz a duszpasterstwo wojskowe w okresie wojny i PRL (problem badawczy), w: Wojskowa służba śląskich duchownych w latach 1918–1990, pod red. Z. Kapały, J. Myszora, Katowice 1999, s. 149–160.

Ks. płk Wilhelm Franciszek Kubsz, kapelan w wojsku Berlinga. Problemy duszpasterstwa wojskowego w świecie indoktrynacji, w: Służba duszpasterska kapelanów Wojska Polskiego na frontach II wojny światowej 1939–1945. Sympozjum historyczne, Sianów 2003, s. 113–130.

Ks. Stefan Wyszyński „Radwan III”, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, nr 4 (370), kwiecień, s. 2–4.

Księgarze w „Garłuchu”, w: Włochy w cieniu powstańczej Warszawy, Wyd. Vipart, Warszawa 2004, s. 111–116.

Legiony Polskie, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2014, R. XXIV, lipiec, nr 7 (291), s. 1–27.

Listopad – niebezpieczna dla Polaków pora…, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 11 (247), listopad, s. 6–7.

Łowczówek (24 XII 1914), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 264–267.

Łowicz prymasowski na przełomie XVII i XVIII wieku, „Studia Loviciensia. Łowickie Studia Teologiczne” 2015, nr 17, s. 37–49.

Łubianka–Butyrki (1939–1945) w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 390–391.

Madrzejsi o trudne doświadczenia. Z… profesorem historii na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, rozmawia ks. Łukasz Czubla, „«Pastores» Kwartalnik poświęcony formacji kapłańskiej” 2018, nr 80 (3), s. 97–104.

Mały Powstaniec symbolizuje naszą niełatwą historię. Rozmowa z prof…, „Rzeczpospolita” 2018, nr 228 (11 168), 1 października, s. 3.

Marszałek Edward Śmigły-Rydz – ekshumacja mogiły nr 139 w kw. IV na Powązkach, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, 2021, nr 12 (378), grudzień, s. 2–7.

Marszałek Edward Śmigły-Rydz a przysposobienie wojskowe, „Vademecum Przysposobienia Wojskowego” (dla instruktorów przysposobienia wojskowego) 2002, nr 5, s. 149–151.

Marszałek Józef Klemens Piłsudski (1867–1935) z Zułowa na Wileńszczyźnie; Marszałek Józef Piłsudski a Edward Śmigły-Rydz, w: Józef Piłsudski i jego współpracownicy, pod red. A. Suchońskiego, Opole 1999, s. 105–113.

Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza koncepcja działań obronnych w wojnie z Niemcami, „Saeculum Christianum” 2020, R. XXVII, nr 1, s. 221–234.

Martyrologia duchowieństwa w obozie koncentracyjnym Stutthof, w: Kościół katolicki na ziemiach Polski w czasie II wojny światowej, t. 10, „Materiały i Studia”, pod red. ks. F. Stopniaka, z. 5, Warszawa 1981, s. 319–377.

Mechanizmy represji wobec Kościoła i kleru w latach 1945–1956, w: Represje wobec duchowieństwa Kościołów chrześcijańskich w okresie stalinowskim w krajach byłego bloku wschodniego, pod red. J. Myszora i A. Dziuroka, Wyd. IPN, Katowice 2004, s. 203–209.

Medal na stulecie – wywiad z Wiesławem J. Wysockim, pod red. D. Pogorzelskiego, „Nasz Dziennik” 2018, nr 16 (6070), sobota–niedziela, 20–21 stycznia, s. 8–9.

Memorandum biskupa Zygmunta Łozińskiego w sprawie wschodnich granic Rzeczypospolitej, „Niepodległość i Pamięć” 1998 (Tradycje i dorobek II Rzeczypospolitej w 80. rocznicę odzyskania Niepodległości), nr 13, s. 137–-145.

Miejsce katolików w nowej rzeczywistości powojennej, w: Komu służył PAX. Materiały z sympozjum „Od PAX-u do Civitas Christiana”, zorganizowanego przez Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana, 30–31 stycznia 2008 roku, pod red. S. Bober, IW Pax, Warszawa 2008, s. 11–26.

Miesiąc pamięci dopełnionej…, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 4 (252), kwiecień, s. 1.

Militaryzm, w: Encyklopedia katolicka, t. 12, Lublin 2008, s. 1058–1059.

Misja Rzeczypospolitej [cykl Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 2 (788), luty, s. 28–29.

Mocno czerstwa pamięć o Wyklętych, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 3 (251), marzec, s. 1.

Mord na rotmistrzu Witoldzie Pileckim (lata 1945–1948), w: Jednostka przeciw totalitaryzmowi – w 60. rocznicę zamordowania rotmistrza Witolda Pileckiego, oprac. M. Lipińska, Kancelaria Senatu RP, Warszawa 2008, s. 31–37.

Mowa pożegnalna, w: Księga Pamięci Józefa Szaniawskiego 1944–2012, pod red. J. Czajko, F. Frąckowiaka, Wyd. Marpress, Gdańsk 2012, s. 79–82.

Na biurku zostawił swój Testament, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 4 (240), kwiecień, s. 58–59.

Naczelnego Wodza plan obrony Rzeczypospolitej w 1939 roku, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 9 (257), wrzesień, s. 6–19.

Najodważniejszy „wyklęty” – kłopotliwy dla Miasta Niezłomnego. Rtm. Witold Pilecki (1901–1948), „Myśląc Ojczyzna” 1913 [Biuletyn parafii bł. Jana Pawła II w Ełku], nr 5, maj, s. 3–11 [informacja o autorze, s. 12].

Najodważniejszy wyklęty – kłopotliwy dla miasta niezłomnego, „Nasz Dziennik” 2011, nr 120 (4051), 25 maja, s. 16–17.

Najwierniejszy z wiernych. Wojciech Ziembiński – współzałożyciel Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, „Nasz Dziennik” 2007, 24–25 marca, s. 20.

Najwyższa Izba Kontroli, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, R. XXXI, nr 02 (368), luty, s. 26–35.

Nasze Westerplatte, czyli walka o pamięć. Z prof. dr hab… wykładowcą na wydziale Nauk Historycznych i Społecznych UKSW o stanie świadomości historycznej, wolności badań najnowszej historii Polski, i przemilczanych bohaterach rozmawia Elżbieta Szmigielska-Jezierska, „Nasza Służba” 2013, nr 2 (459), 16–31 stycznia, s. 6–7.

Nie było Jej, a jest…, „Biuletyn IPN. Pismo o najnowszej historii Polski” 2018, nr 11 (156), listopad, s. 32–47.

Nie tylko Warszawa [cykl „Suwerenność dziś”], „Nasz Dziennik” 2018, nr 268 (6322), 19 listopada, s. 12.

Niechciana pamięć o KL Warschau, „Nasz Dziennik” 2012, nr 237 (4472), 10 października, s. 2.

Niepokorny romantyk i pasjonat polemiki, w: Jerzy Łojek niepokorny historyk dylematów niepodległości. Życie–Twórczość–Nagroda, Wyd. Alfa, Warszawa 2006, s. 266–269.

O 10 pułku piechoty inaczej, „Łowiczanin. Kwartalnik Historyczny” 2011, nr 4 (35), grudzień, s. 1–2.

O Witoldzie Pileckim (1901–1948), w: Zeszyty Studium Społecznej Nauki Kościoła, Archikonfraternia Literacka, Kuria Metropolitalna Warszawska, Warszawa 1985, s. 42–69.

O wolną Polskę [wstęp do wystawy], w: Polonia Restituta. O niepodległość i granice 1914–1921. Ekspozycja stała w Muzeum Niepodległości w Warszawie. Polonia Restituta. For indepedence and boundaries 1914–1921. Permanent exhibitionin Independence museum in Warsaw, Muzeum Niepodległości w Warszawie [Warszawa 2007], s. 5–10.

Obchody Święta Niepodległości w Polsce niesuwerennej 1939–1945, w: Święto Niepodległości – tradycja a współczesność, pod red. A. Stawarza, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2003, s. 55–61.

Obrona Śląska (1–5 IX 1939), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 272–274.

Odeszła na wieczną wartę [o prof. Barbarze Otwinowskiej], „Nasz Dziennik” 2018, nr 19 (6073), (sobota–niedziela), 24 stycznia, s. 16–17.

Odsłanianie prawdy [rozmowa red. Z. Baranowskiego o otwartym Parku Pamięci Narodowej w Toruniu], „Nasz Dziennik” 2020, nr 186 (6844), 11 sierpnia, s. 4.

Oduczono ludzi myślenia. Z prof. …kierownikiem katedry XIX i XX w. w Instytucie Nauk Historycznych UKSW, „Nasz Dziennik” 2020, nr 277 (6935), 27 listopada, s. 6.

Okoliczności powstania Społecznego Komitetu Upamiętnienia Czynu Niepodległościowego 1914–1922, w: Czyn zbrojny Legionów Polskich 1914–1918, pod red. P. Michalaka, M. Polaka, W. Wierzejewskiego, Politechnika Koszalińska, Stowarzyszenie im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Koszalinie, Koszalin 2015, s. 107–111.

Okręg Polesie, w: Operacja „Burza” i Powstanie Warszawskie 1944, pod red. K. Komorowskiego, ŚŻŻAK, OW Rytm, Warszawa [2004], s. 239–258.

Organizacja naczelnych władz wojskowych w II Rzeczypospolitej w okresie przygotowań do wojny, „«Niepodległość i Pamięć». Kwartalnik muzealno-historyczny” 1999 (Wrzesień 1939 roku. U źródeł Polskiego Państwa Podziemnego), nr 15, s. 137–142.

Organizacja Przysposobienia Wojskowego Kobiet, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska” 2008, nr 21, s. 46–49.

Osaczanie Prymasa. Kardynał Wyszyński w operacyjnym „rozpracowywaniu” przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego i Urząd ds. Wyznań, w: Polska Prymasa Wyszyńskiego. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej w ramach obchodów roku Prymasa Stefana Wyszyńskiego, Tarnów, 26.04.2001, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej „Biblos”, s. 85–161.

Oskarżenie Witolda Pileckiego i współtowarzyszy. Charakter śledztwa, procesu publicznego i procesów odpryskowych, w: Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944–1956, pod red. W. Kuleszy, A. Rzeplińskiego, Warszawa 2000, s. 219–240.

Osłanianie prawdy – rozmowa z prof…, „Nasz Dziennik” 2020, nr 186 (6844), 11 sierpnia, s. 4.

Ostatni Prezydent II Rzeczypospolitej Ryszard Kaczorowski (1919–2010) z Białegostoku, w: Wielcy Polacy Wileńszczyzny i Kresów Północno-Wschodnich, pod red. J. Marciak-Kozłowskiej, Wyd. BUK, Białystok 2014, s. 87–98, 123–134 [aneksy: s. 488–490, 498] [nota o autorze: s. 563].

Panicz z Zułowa (Rzecz o rodowodzie Józefa Klemensa Piłsudskiego herbu Kościesza odmieniona), w: Rodzina dobro uniwersalne. Księga pamiątkowa dedykowana księdzu prof. zw. dr. hab. Władysławowi Majkowskiemu, pod red. nauk. U. Bejmy, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2015, s. 283–293.

Panicz z Zułowa (Rzecz o rodowodzie Józefa Klemensa Piłsudskiego herbu Kościesza odmieniona), w: Marszałek Józef Piłsudski w pamięci Polaków [cykl: Józef Piłsudski. Czyn, myśl polityczno-wojskowa], Politechnika Koszalińska, Stowarzyszenie im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Koszalinie, Koszalin 2016, s. 8–17.

Panicz z Zułowa (rzecz o wywodzie Józefa Klemensa Piłsudskiego herbu Kościesza odmieniona, w: Z dziejów wojskowości polskiej – epoka staropolska, czasy zaborów, czasy najnowsze, pod red. D. Milewskiego, INH UKSW, Kraków 2011, s. 149–160.

Panicz z Zułowa, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 5 (253), maj, s. 32–41.

Panicz z Żułowa (Rzecz o rodowodzie Józefa Piłsudskiego), „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 2017 (wyd. specjalne, Londyn), 5 grudnia, s. 6–9.

Panteon Chwały Oręża Polskiego i Ołtarz Ojczyzny, w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 7–24.

Patriotyzm Polaków dawniej i dziś – refleksje historyka, w: Polski obyczaj patriotyczny od XVIII do przełomu XX/XXI w. – ciągłość i zmiana, pod red. S. Stawarza, W. J. Wysockiego, Muzeum Niepodległości w Warszawie,Warszawa 2007, s. 9–13.

Piersiom narodu wróć rycerskość Panie! [cykl Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 3 (789), marzec, s. 28–29.

Pierwsze formacje polskie we Francji w czasie pierwszej wojny światowej, w: „Błękitna Armia” i jej dowódca gen. Józef Haller, pod red. B. Kopki, J. Tarczyńskiego, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej im. płk. dypl. Mariana Porwita, Warszawa 2017, s. 11–32.

Pierwszy wniosek o uznanie kardynała Stefana Wyszyńskiego patronem internowanych, w: Prymasi i prymasostwo w dziejach państwa i narodu polskiego, pod red. W. J. Wysockiego, IW Pax, Towarzystwo im. Stanisława ze Skarbimierza, Wyd. Naukowe UKSW, Urząd m. Łowicza, Warszawa 2002, s. 118–120.

Piłsudski a idea federacyjna, w: Myśl polityczna Józefa Piłsudskiego, pod red. nauk. W. L. Ząbka, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2007, s. 161–170.

Piłsudski to twórca a nie współtwórca niepodległości. Z prof. dr. hab. Wiesławem Wysocki, historykiem, prezesem Instytutu Józefa Piłsudskiego rozmawia Łukasz Perzyna, „Gazeta Samorządność” 2020, nr 50, sierpień, s. 5.

Po prostu PRAWDA, „Kurier Wnet. Gazeta Niecodzienna” 2018, nr 44, luty, s. 1 + spec. dod. (nr 2).

Podziwiać należy jej hart ducha [gen. „Zo” Zawacka], „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2009, nr 3 (227), marzec, s. 1–4.

Poeta [o Ziemowicie Skibińskim], „Roczniki Łowickie” 2007, nr 4, s. 23–24.

Poetycka nalewka Babuni, w: B. Betley, Moc ziół prawdy (wstęp), Wyd. Vipart, Pruszków 2012, s. 8–11.

Polish Martyrology in the 20th Century, w: Poland. In the heart of European, IPN, [Warszawa 2015], s. 12–13.

Polscy duchowni wobec agresji bolszewickiej, „Biuletyn IPN” 2020, nr 7–8 (176–177), lipiec–sierpień, s. 74–89.

Polsko-litewska organizacja sił zbrojnych i sztuka wojenna w XV–XVII wieku, „Vademecum Dydaktyczno-Wychowawcze” 2001, nr 7, s. 244–253.

Posłowie, w: J. Cygan, W. K. Cygan, Rok 1920 na Ziemi Mińskiej, Muzeum Ziemi Mińskiej, Mińsk Mazowiecki 2010, s. 77–78.

Potyczki z historią, „«Wnet». Gazeta Niecodzienna” 2018, nr 52, październik, s. 15.

Powstanie Sejneńskie 1919 roku, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2013, R. XXIII, styczeń, nr 1 (273), s. 33–38.

Powstanie Sejneńskie. Z prof. …rozmawia Marcin Bartnicki, „Do Rzeczy – Historia” 2019, nr 10 (80), s. 56–58.

Powstanie Warszawskie (1 VIII–2 X 1944), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 268–269.

Powstanie żyje. O Powstaniu Warszawskim jako elemencie akcji „Burza”, stosunku Naczelnego Wodza do walki i o tym, jakie miejsce powinno być miejscem zrywu Sierpnia ’44 – z prof.
…rozmawia Mateusz Kosiński, „Tygodnik Solidarność” 2019, nr 31 (1596), 2 sierpnia, s. 12–15.

Poznań – VII Fort (1939–1945), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 385.

Ppor. dr Józef Rell ps. „Klon” 18 IX 1930–2 II 2013, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2013, R. XXIII, styczeń, nr 2 (274), s. 118–121.

Pragmatyczny Romantyk (refleksja o płk. Czesławie Cywińskim), „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2020, nr 4 (358), kwiecień, s. 73–74.

Pragmatyczny Romantyk (refleksja o płk. Czesławie Cywińskim), „Opinia Nurtu Niepodległościowego. Kwartalnik Ośrodka Myśli Niepodległościowej” 2020, nr 27, s. 144–146.

Prawny i moralny wymiar zbrodni stalinowskich w świetle orzeczeń rehabilitacyjnych i ustawy kombatanckiej, „Zbrodnia Katyńska. Historia–Rzeczywistość–Prawda” (Materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w 55. rocznicę zbrodni katyńskiej), Gdańsk–Gdynia 1995, s. 95–103; przedruk: „Jaworzniacy». Pismo młodocianych więźniów politycznych lat 1944–1956” 1996, nr 3 (60), marzec, s. 4–7.

Prezydent Ryszard Kaczorowski – doktorem honoris causa Uniwersytetu kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, w: Patriae commodis serviens… Być Ojczyźnie pożytecznym…, Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2008, s. 11–24.

Prof. Barbara Otwinowska „Witek Błękitny”, „Baśka”, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2018, R. XXVIII, nr 2 (334), luty, s. 97–99.

Prof. dr hab. Wiesław Jan Wysocki [notka biograficzny i cytat o Stefanie Melaku oraz Krzyżu Katyńskim na Powązkach], w: Ł. Kudlicki, A. Melak, Pomnik Prawdy. W 40. rocznicę wzniesienia Krzyża Katyńskiego na cmentarzu wojskowym na Powązkach, [wyd. nieznane] Warszawa 2021, s. 94.

Prometeizm w polskiej myśli niepodległościowej, w: Kształcenie świadomości historycznej żołnierzy, pod red. J. Karwata, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Oficerskiej im. Stefana Czarnieckiego, Warszawa–Poznań 2002, s. 41–59.

Przedmowa, w: J. Żurek, Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949–1956, IPN Warszawa–Katowice 2009, s. 19–20.

Przedmowa, w: S. Chobian-Chéron, Wędrowne maki, PIW Warszawa 2007, s. 7–15.

Przedmowa, w: Szare Szeregi w Łowiczu i powiecie łowickim, Wyd. Sigma, Łowicz [2009], s. 5–6.

Przełomowy rok 1920, „Wrota Bitwy Warszawskiej 1920” 2014, cz. 9, 11, nr 01, wrzesień, s. 4–7.

Przesłanie na 2021 rok, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, R. XXXI, nr 1 (367), styczeń, s. 1–2.

Przesłanie na 2021 rok, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, nr 1 (367), styczeń, s. 1–2.

Przesłanie zjazdowe, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2021, nr 9 (375), wrzesień, s. 1.

Przetrwamy [rozmowa z prof. J. M. Fiszerem i W. J. Wysockim], w: A. Talaga, Rozmowy o Polsce. Między przeszłością a współczesnością, Muzeum Niepodległości, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Warszawa 2005, s. 11–23.

Przyczynek do informacji o źródłach dotyczących abp. Gen. Józefa Feliksa Gawliny, w: Nieznane karty z życia biskupa Józefa Gawliny w świetle dokumentów, pod red. nauk. J. Myszora, przy współudziale D. Bednarskiego, Wyd. WueM, Katowice 2015, s. 33–36.

Przywrócenie pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego, „Łowiczanin. Kwartalnik Historyczny” 2018, rok XVI, nr 4 (63), grudzień, s. 1–2.

Reakcja Warszawy na uwięzienie Prymasa Polski, „Studia Prymasowskie” 2007, z. 1, s. 23–46.

Reakcje władz na milenijną Nowennę i peregrynację, w: „Studia Prymasowskie” 2008, nr 2, s. 21–44.

Recenzja wydawnicza dot. materiałów konferencyjnych „90 lat Centralnego Archiwum Wojskowego”, w: 90 lat Centralnego Archiwum Wojskowego – konferencja naukowa, pod red. A. C. Żaka, Warszawa 2008, s. 153–154.

Reforma systemu edukacji, w: Budowa nowego systemu edukacji obronnej młodzieży, Wyd. Bellona, Warszawa 1999, s. 72–73.

Relacje Naczelnego Wodza gen. W. Sikorskiego z gen. J. Gawliną, Biskupem Polowym Wojska Polskiego, w: Arcybiskup Józef Gawlina w oczach historyków i duszpasterzy, Wyd. Zbroja, Warszawa–Mińsk Mazowiecki 2015, s. 67–73.

Religia instrumentem wolności [cykl Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 7–8 (793–794), lipiec–sierpień, s. 32–33.

Rola czynu zbrojnego 1914–1918 w wybiciu się na niepodległość, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2008, R. IX, nr 5 (225), s. 15–26.

Rola i znaczenie twierdzy Modlin w rozwoju sztuki wojennej XIX i XX wieku, „Vademecum Dydaktyczno-Wychowawcze” 2001, nr 6, Warszawa 2001, s. 314–327.

Rotmistrza Witolda Pileckiego „komentarz” do „Raportu”, w: Raport Witolda, Fundacja „Gdzie” Kraków, Wyd. Apostolicum, Ząbki 2017, s. 219–247.

Rtm. Witold Pilecki (1901–1948), „Pamięć walki – Powstanie Warszawskie 1944”, Warszawa 2008, s. 41–43.

Rtm. Witold Pilecki (1901–1948), „Rota. Kwartalnik dla środowisk polskich i polonijnych w świecie” 2008, nr 2, s. 6–10.

Ryszard Kaczorowski Prezydent RP [fragm. laudacji W. J. Wysockiego przy wręczeniu w 2008 roku doktoratu h.c. prezydentowi R. Kaczorowskiemu na Zamku Królewskim za Patriae commodis serviens…, Warszawa 2008], w: Ryszard Kaczorowski – harcerz, żołnierz, prezydent. Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów [nr specjalny], Warszawa 2010, s. 65–66.

Ryszard Kaczorowski, ostatni Prezydent RP i jego misja na uchodźstwie, „Ognisko Harcerskie” 2011, kwiecień–czerwiec, nr 2, R. XLVII, s. 21–26.

Samorząd, w: E. Paziewska, Samorząd terytorialny wczoraj i dziś, Wyd. Vipart, Warszawa 2011, s. 271–272.

Santo subito, „«Biuletyn Informacyjny». Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2008, nr 4 (204), kwiecień, s. 1.

Sejny a Niepodległość, „Studia Ełckie” 2019, nr 1 (21), s. 101–115.

Skarb narodowy fundamentem walki, w: Poszukiwanie dróg wyjścia i odnowy. Koncepcje gospodarki opozycji niepodległościowej w latach 1975–1989, pod red. P. Bromskiego, Warszawa 2018, s. 147–151.

Służba duszpasterska w Powstaniu Warszawskim, „Pamięć walki. 65. rocznica Powstania Warszawskiego”, Warszawa 2009, s. 31–41.

Smoleńska boleść, „Nasz Dziennik” 2010, nr 85 (3711), 12 kwietnia, s. 22.

Społeczne echa kultu św. Wiktorii, „Roczniki Łowickie” 2009, t. 6, s. 309–318.

Społeczne echa kultu św. Wiktorii, w: Veritati serviens. Księga Pamiątkowa Ojcu Profesorowi Januszowi Zbudniewkowi ZP, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2009, s. 327–338.

Spory o powstańczy sierpień?…, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 8 (256), sierpień, s. 1–3.

Stalinowska narracja wciąż aktualna. Rozmowa z prof dr hab…, „Nasz Dziennik” 2019, nr 217 (6573), 18 września, s. 2.

Stracili złudzenia. Rozmowa z prof. Wiesławem Wysockim, historykiem [rozmawia Artur Stelmasiak], „Niedziela” 2014, nr 38 (475), 21 września, s. III.

Stworzenie pełnego samorządu terytorialnego, społeczno-gospodarczego i kulturalno-oświatowego, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, R. XVIII, nr 9 (221), wrzesień, s. 1–4.

Surkonty (21 VIII 1944), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 264–267.

Sztuka miłości kochanej Ojczyzny. Wizja polskiego patriotyzmu – konferencja w Sejmie RP, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2007, nr 1 (201), styczeń, s. 1–3.

Szturm duchowy. Cud nad Wisłą porównywany jest z ratunkiem chrześcijańskiej Europy przed Turkamii wiktorią wiedeńską króla Jana III z 1683 r., „Nasz Dziennik” 2019, nr 188 (6544), 14–15 sierpnia, s. 14–15.

Śladem Jagiellonów. Prometeizm. Józef Piłsudski a idea federacyjna, opr. m. r., „U źródeł Niepodległości”, dodatek specjalny w 93. rocznicę odzyskania państwa przez Polaków. Muzeum Niepodległości; „Rzeczpospolita” 2011, listopad [przedruk fragm. artykułu
W. J. Wysockiego, Piłsudski a idea federacyjna, w: Myśl polityczna Józefa Piłsudskiego, pod red. A. Stawarza, W. Ząbka, Warszawa 2007].

Śp. Krystyna Junosza-Woysław (1942–2020), „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2020, nr 12 (366), grudzień, s. 9.

Świadectwa życia religijnego więźniów obozów koncentracyjnych, w: Dialog u progu Auschwitz, t. 1, pod red. ks. M. Deselaersa, Kraków 2003, s. 37–59.

Świadectwo kapelanów Powstania Warszawskiego, w: Monodia et harmonia polonica sacra. Giorgio Pikulik cordis donum, pod red. nauk. S. Dąbka, C. Grajewskiego, ks. Z. Kołodziejczaka, ks. K. Niegowskiego SDB, UKSW–Warszawa 2013, s. 83–96.

Światopogląd religijny Józefa Hallera, w: W kręgu Józefa Hallera, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2010, s. 60–67.

Święty Maksymilian Maria Kolbe (1894–1941), franciszkanin, twórca klasztoru i ośrodka wydawniczego w Niepokalanowie, patron Ruchu Trzeźwości, wybór tekstów i oprac. W. J. Wysockiego, w: W trosce o trzeźwość Narodu. Sylwetki najwybitniejszych działaczy trzeźwościowych XIX i XX wieku oraz antologia ich pism, t. 4, pr. zb. pod red. M. P. Romaniuka, Wyd. Yamaco, Warszawa 2007, s. 135–147.

Ten Pomnik wciąż krwawi…, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2008, R. XVIII, nr 9 (221), wrzesień, s. 30–31.

Terror i zniewolenie. Rzecz o obozach koncentracyjnych od r. 1896 do dziś – na marginesie analizy Andrzeja Józefa Kamińskiego „Koszmar niewolnictwa”, „Głos”1990, nr 64/66, s. 104–124.

Testament generałówny, „Nasz Dziennik” 2010, nr 283 (3909), 4–5 grudnia, s. 14.

Testament Marszałka, w: Józef Piłsudski. Niepodległość. Dziedzictwo. Pamięć, pod red. T. Skoczka, J. Załęczny, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2019, s. 41–59.

Testament Polskiego Państwa Podziemnego, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2009, nr 3 (227), marzec, s. 1–4.

The Commonwealth of two nations and the „for our freedom and yours” tradition, „Dialogue and Universalism Metaphilosophy as the Wisdom of Science, Art and Life” 2009, vol. XIX, nr 3–5, s. 273–285.

To był piękny dzień, 11 listopada. Rozmowa z prof. Wiesławem Janem Wysockim, prezesem Instytutu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, „Opinia. Kwartalnik Ośrodka Myśli Niepodległościowej Instytutu Historycznego NN im. Andrzeja Ostoja Owsianego”, Warszawa 1917, nr 15, s. 104–120.

To nie Polska nazwała Cię zdrajcą… [rec. książki J. Szaniawskiego, Pułkownik Kukliński. Polska samotna misja, wyd. V, uzup. i poprawione], „Niedziela” 2012, nr 30, 22 lipca, s. 16–17.

Tomaszów Lubelski (17–27 IX 1939), w: Dzieje oręża polskiego na tablicach Grobu Nieznanego Żołnierza zapisane, pod red. W. J. Wysockiego, OR Rytm, Warszawa 2000, s. 297–299.

Twierdza Modlin – rola i znaczenie militarne w XIX i początkach XX wieku, w: Warszawa i Mazowsze w walce o niepodległość kraju w latach 1794–1920, pod red. A. Koseskiego, A. Stawarza, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych im. Stanisława Herbsta, s. 316–333.

Uczony generał, w: Wspomnienia o Tadeuszu Płoskim – biskupie, generale i profesorze, oprac., pod red. nauk. Z. Kępy, M. Seroki, Wyd. UW-M, Olsztyn–Warszawa 2012, s. 108–111.

Uspołecznienie własności wielkokapitalistycznej i zorganizowanie sprawiedliwego podziału dochodu społecznego, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej”, R. XVIII, nr 10 (222), październik, s. 1–4.

Uwikłany w historię w cieniu Kremla, „Kombatant” 2008, nr 1 (204), styczeń, s. 13–17.

Virtuti Militari dla Żołnierzy Wolności roku 1863, w: B. Szwedo, Powstańcy Styczniowi odznaczeni Orderem Wojennym Virtuti Militari, OW Zbroja, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Mińsk Mazowiecki–Warszawa–Tarnobrzeg 2013 (wprowadzenie), s. 7–9.

Walka i konspiracja po „Burzy”, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2010, nr 10 (246), październik, s. 1–2.

Wiele cudów nad Wisłą. O znaczeniu Bitwy Warszawskiej 1920 r. i problemach w przygotowaniu obchodów 100. rocznicy tego wydarzenia z prof. dr. hab… rozmawia Wiesława Lewandowska, „Niedziela” 2019, nr 32, 11 sierpnia, s. 38–40.

Witold Pilecki – cyncynatus polski, w: Rtm Pilecki. Żołnierz–bohater–patriota. Konferencja naukowa „Rotmistrz Witold Pilecki: Żołnierz–bohater–patriota” w Sali Kolumnowej Sejmu RP zorganizowana w ramach projektu „Rotmistrz Pilecki – bohater Niezwyciężony”, 18 listopada 2016 r., Wyd. Apostolicum [Warszawa 2016], s. 17–19.

Witold Pilecki (1901–1948), w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, Kraków–Warszawa–Wrocław 2002, s. 356–359.

Wizje Polski niepodległej Chrześcijańskiej Demokracji (chadecka myśl polityczna okresu II wojny światowej), w: Wizje programowe Polski niepodległej w przeszłości i teraźniejszości, pod red. A. Stawarza, Muzeum Niepodległości, Fundacja „Polonia Restituta, Warszawa 2002, s. 117–143.

Władze powstańcze 1794 roku, w: Insurekcja Kościuszkowska w dziejach i tradycji, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa 2004, s. 43–50.

Wojsko Polskie na ziemiach polskich (Legiony Polskie 1914–1918; Polski Korpus Posiłkowy; Polska Siła Zbrojna; Polska Organizacja Wojskowa), w: NIEPODLEGŁA 1918, OW Volumen, Warszawa 2018, s. 51–248, 331–358.

Wolność, wierność, niepodległość [cykl: Wiara i Życie – 100 lat Niepodległości], „Różaniec” 2018, nr 9 (795), wrzesień, s. 28–29.

Wpływ przemian Października 1956 r. na politykę władz państwowych wobec Kościoła w latach 1956–1966, w: Kościół i Prymas Stefan Wyszyński 1956–1966, IPN, UKSW, Katowice–Kraków 2008, s. 15–22.

Wprowadzenie do reprintu pierwszego wydania szkicu Józefa Piłsudskiego „22 stycznia 1863”, w: Józef Piłsudski, 22 stycznia 1863. 150. rocznica Powstania Styczniowego, Akces, [Warszawa 2013], s. VII–XVI.

Wprowadzenie do wydania polskiego, w: Konstanty (Kot) Piekarski, Umykając piekłu. Wspomnienia polskiego oficera z Auschwitz i Buchenwaldu, Wyd. Antyk, Warszawa 2005, s. 7–21.

Wprowadzenie, w: Prymasi i prymasostwo w dziejach państwa i narodu polskiego, pod red. W. J. Wysockiego, IW Pax, Towarzystwo im. Stanisława ze Skarbimierza, Wyd. Naukowe UKSW, Urząd m. Łowicza, Warszawa 2002, s. 5–9.

Wrześniowe tętno pokoleń, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” 2011, nr 9 (257), wrzesień, s. 4–5.

Wspomnienie o Józefie Szaniawskim [obszerne fragmenty mowy pogrzebowej], „Dziennik Polski” 2012 (Londyn), nr 200, 5–7 października, s. 4.

Wspomnienie o Wojciechu Ziembińskim, „«Niepodległość i Pamięć». Kwartalnik muzealno-historyczny” 2001, nr 17, s. 125–129.

Wstęp, w: A. Nowiński, Miejsce pamięci bitwy 26 Dywizji Piechoty – Nowy Dębsk – 16 IX 1939 r., Gmina Nowa Sucha, Kozłów Szlachecki 2011, s. 3.

Wstęp, w: G. J. Sosnowski, Wśród ofiar Katynia. Słownik biograficzny łowiczan, nauczycieli i wychowanków szkół łowickich, oficerów 10 pułku piechoty, łowickich policjantów i innych osób z Łowiczem związanych – ofiar stalinowskich zbrodni, Łowickie Towarzystwo Historyczno-Regionalne im. Romualda Oczykowskiego, Łowickie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Łowicz 2002, s. 7–9.

Z Bielan na Młociny przechadzka z Historią, w: Społeczeństwo, historia, sztuka. Księga na 30-lecie Wydziału Nauk Historycznych i Społecznych UKSW w Warszawie, pod red., oprac. A. S. Czyża, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2017, s. 23–34.

Z dziejów tradycji wojskowych – Lelewelowska idea Gwiazdy Wytrwałości, „Vademecum Dydaktyczno-Wychowawcze” 2002, nr 7, Warszawa, s. 72–77.

Z rozkazu gen. Andersa. Misja rotmistrza Pileckiego w okupowanym kraju, „Dziennik Polski” 2011 [„Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” – „The Polish Daily & Soldiers Daily”], wyd. specjalne, Londyn, 14 sierpnia, s. 35.

Zainteresowanie komunistycznych służb gen. Stanisławem Maczkiem, „Dziennik Polski” 2012 („Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”), wyd. specjalne: Londyn, 8 sierpnia, s. 34–35.

Zdeptanie ofiar stanu wojennego. Z prof. dr. hab., kierownikiem katedry XIX i XX wieku w Instytucie Nauk Historycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego rozmawia M. Kamieniecki, „Nasz Dziennik” 2021, nr 87 (7249), 11–12 grudnia, s. 2.

Zeugnisse religiösen Lebens von Konzentrationslager-Häftlingen, w: Dialog an der Schwelle von Auschwitz, B. 1: Herausgggeben von Manfred Deselaers, Kraków 2003, s. 23–46.

Zeugnisse religiösen Lebens, https://cdim.pl/zeugnisse-ehemaliger-h-ftlinge,2961 (polska wersja: Świadectwa życia religijnego więźniów, https://cdim.pl/swiadectwa-bylych-wiezniow,502). Tekst szkicu w języku niemieckim i polskim opublikowany na stronie internetowej education@cdim.pl przez Krakowską Fundację Centrum Dialogu i Modlitwy w Oświęcimiu pod przewodnictwem ks. Manfreda Deselaesa.

Zmobilizowani przed ponad 70. laty – zorganizowani od 20 lat, „Biuletyn Informacyjny. Miesięcznik Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej” (nr specjalny) 2010, nr 9 (245), wrzesień, s. 1–2.

Żelazne białogłowy i lwice kresowe. Kobiety w walce o całość Rzeczypospolitej, w: Lux ex Silesia. Księga Pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Józefowi Mandziukowi w 70. rocznicę urodzin, pod red. W. Glińskiego, Wyd. Naukowe UKSW, Warszawa 2013, s. 743–752.

Życie religijne więźniów Majdanka, „Studia Theologica Varsaviensia” 1976, nr 1, s. 193–210.

Inne (artystyczne formy upamiętnień):

„Batalia Niemeńska” – konsultant naukowy i uczestnik-referent filmu dokumentalno-fabularyzowanego, reż. S. Skrzypczak (2020).

„Bitwa Warszawska. Bitwa Niemeńska 1920”, autorska wystawa i katalog wystawy pt. „Cud nad Wisłą – wystawa w setną rocznicę Bitwy Warszawskiej i Operacji Niemeńskiej 1920”, przygotowana przez Fundację Pomocy i Więzi Polskiej „Kresy RP”, Warszawa 2020, s. 36.

„Błękitna Armia 1917–1919” – konsultant naukowy scenariusza filmu dokumentalnego (Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2017). Film zdobył Grand Prix XXXIII Międzynarodowego Katolickiego Festiwalu Filmów i Multimediów „Niepokalanów 2018”.

„Błękitna Armia – Armia Polska we Francji w I wojnie światowej i w walce o polskie granice” – konsultant naukowy wystawy eksponowanej m.in. we Francji i w Eurokorpusie w Strasburgu (Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2017).

„«Całym życiem…» Testament Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego” – konsultant naukowy filmu dokumentalnego (Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2016).

„Dni przełomu. Warszawa 1918” – konsultant naukowy scenariusza filmu dokumentalnego (Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2018).

„Edward Rydz-Śmigły Marshall” – film węgierskiej telewizji (TV Hungaria), reż. Pörös Géza, komentarze i narracja W. J. Wysocki (2008).

„Krótka historia” – udział w cyklu nagrań o wydarzeniach i wybitnych postaciach naszej historii – na 582 odcinków ok. 200 z udziałem W. J. Wysockiego (TVP Polonia, 2016–2017).

„Legiony” – konsultant historyczny w filmie fabularnym, reż. D. Gajewski. Film powstał z inspiracji A. Borowskiego i T. Łysiaka (2019).

„Ostatnie lata marszałka Edwarda Śmigłego Rydza” – udział w trzyodcinkowej audycji dokumentalnej o losach marszałka Śmigłego po 1 września 1939 roku, reż. prowadzenie T. Terlecki (2009).

„«Nie opuścili swoich owiec…» Kapelani Powstania Warszawskiego” – wypowiedzi w filmie dokumentalnym (TV Trwam, 2012).

„«Polska Góra była ich redutą…» Kostiuchnówka 1916” – konsultant filmu dokumentalno-fabularyzowanego o bitwie Legionów Polskich (42’33’’) (Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 2016).

„Powstanie Sejneńskie 1919 r.” – konsultant naukowy i uczestnik filmu dokumentalnego, reż. S. Skrzypczak (2019).

„Śmierć rotmistrza Pileckiego” – konsultant widowiska dla TVP1, reż. R. Bugajski (M. Probosz w roli głównej) (2006).

„Święty Jan Paweł II i Wojsko Polskie” – konsultant wystawy eksponowanej w CBW im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie i prezentowanej m.in. podczas Światowych Dni Młodzieży w Krakowie (Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, luty 2014).

„Wielcy Polacy” – udział w cyklu nagrań o biografiach wybitnych polskich działaczy niepodległościowych; wystąpienia w kilkuset audycjach (TV Trwam, 2020–2021).

Wywiady

Patriotyzm pod pręgierzem

Z prof. Wiesławem Janem Wysockim, historykiem z UKSW rozmawia Artur Stelmasiak.
(Tygodnik „Niedziela” 2012, nr 46, 11 listopada).

Artur Stelmasiak: – W rocznicę odzyskania niepodległości ulicami stolicy przejdą aż trzy marsze. Jeden z będzie raczej formą sprzeciwu wobec jakichkolwiek przejawów polskości. Czy takie sytuacje zdarzały się na ulicach przedwojennej Warszawy?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – Tak, ale tylko 1 maja. Organizowano wówczas wiele marszów z różnymi odcieniami czerwoności.

– Współczesnej lewicy 1 maja już nie wystarcza?

– 11 listopada mają większą szanse na zaistnienie w mediach. Telewizje pokazują lewaków jako takich bohaterów, którzy walczą z wykreowanym „polskim faszyzmem”. To, co zaserwowano w zeszłym roku, przekroczyło już wszystkie dopuszczalne granice. Defilada historyczna w Święto Niepodległości musiała przejść inną trasą, bo na Trakcie Królewskim atakowali ich Niemcy.

– Czy to nie jest tragiczna powtórka z historii?

– Trzeba jasno powiedzieć, że ściąganie zagranicznych sojuszników przeciwko własnemu narodowi jest działaniem antypaństwowym. Tak działali przecież komuniści.

– W II RP za takie postępowanie trafiało się do więzienia. Dlaczego teraz polskie państwo osłania ich, a nawet wspiera?

– To jest jednak tylko jeden element większej całości. Od lat wmawia się, że jeden model patriotyzmu jest akceptowalny, a drugi nie. Ludzie, którzy są dumni ze swej polskości, są wystawiani pod pręgierz opinii publicznej.

– Środowisko związane m.in. z „Gazetą Wyborczą” od 20 lat przestrzega Polaków przed patriotyzmem. Jednocześnie specjalizuje się w wyśmiewaniu wszystkiego, czym różnimy się od reszty liberalnego świata. Po co to robią?

– Odwołują się do słów Żeromskiego, który pisał, że „trzeba rozrywać rany polskie, żeby się nie zabliźniły błoną podłości”. Jednak środowisko z Czerskiej idzie o wiele dalej. Z lubością kaleczy zdrowy organizm, wmawiając Polakom winy nawet wówczas, gdy są niewinni. Przecież próbowano zaszczepić w naszej świadomości nawet takie kłamstwo, w którym sugerowano, że Polacy wywołali Powstanie Warszawskie tylko po to, aby zlikwidować garstkę ocalałych Żydów.

– Wróćmy jednak do 11 listopada i odzyskania w 1918 roku niepodległości. Jak wówczas wyglądało przejęcie władzy przez Polaków?

– Koniec I wojny światowej zbiegł się z zupełnym załamaniem sił i morale w wojsku niemieckim. Wówczas nadeszła chwila, gdy mogły sprawdzić się wszystkie polskie organizacje paramilitarne, takie jak: Polska Organizacja Wojskowa, galicyjskie Sokolnie, a także Straż Ogniowa. Jeżeli zaś chodzi o władzę publiczną, to bardzo wiele udało się uzyskać dzięki Radzie Regencyjnej, która już wiele miesięcy wcześniej zainicjowała proces polonizacji w sądownictwie, administracji i szkolnictwie.

– Dlaczego więc Rada Regencyjna była tak bardzo nielubiana?

– Skompromitowała się tym, że początkowo prowadziła zbyt minimalistyczną politykę. Rada obudziła się dopiero po kolejnym rozbiorze Polski w Brześciu. Od tej pory działała już z większym przekonaniem i całkowicie przejęła inicjatywę niepodległościową. Jednak największym ciężarem, który wisiał nad Radą Regencyjną, był fakt, że jej władza pochodziła z obcego nadania.

– Pomiędzy Radą Regencyjną a sejmem kontraktowym i rządem Tadeusza Mazowieckiego jest więc pewna analogia. Czy Polacy mieli w 1989 roku poczucie, że władze PRL-u również są z obcego nadania?

– Niestety nie. Zamiast kategorycznego odrzucenia skompromitowanej władzy, dowartościowaliśmy stary układ. Przecież peerelowski minister spraw wewnętrznych, gen. Czesław Kiszczak, w wolnej Polsce dostał jeszcze więcej władzy. Zamiast iść do więzienia, awansował na wicepremiera. Jako historyk szukam odpowiedzi na pytanie: Dlaczego wówczas doszło do „cudownego” uratowania osób, które były już na dnie?

– Co można było zrobić?

– Kiedy wycofały się już obce wojska, mogliśmy rozpocząć rozliczanie komunizmu. To byłby wyraźny sygnał dla społeczeństwa, że Polska odzyskała niepodległość i sprawiedliwości stało się zadość. Już dawno powinniśmy mówić o niektórych Wojciech J. i Czesław K.

– Po 1989 roku nie było świadomości odzyskanej niepodległości. Czy zgodzono się wówczas, że III RP będzie miękką kontynuacją PRL-u?

– Słowo niepodległość zastąpiono technicznym terminem transformacja. Dzięki temu udało się przekonać opinię publiczną, że oto komuniści nie są tacy źli, bo podzielili się władzą z opozycją. Wiemy jednak, że podczas obrad okrągłego stołu to raczej opozycja podzieliła się władzą z komunistami. Pamiętam z lat 80. jedno spotkanie przyjaciół z „Solidarności”. Nasze żony powiedziały wówczas trochę żartobliwie, że się upiją, gdy my wygramy. Do tej pory jednak tego nie zrobiły, bo po prostu – jak twierdzą – nie było okazji.

– Nie słyszałem jednak, aby po 1918 roku były jakieś czystki. Jak pozbywano się ze stanowisk osób, które na to nie zasługiwały?

– Administracja wyczyściła się samoistnie. Do władzy doszli ludzie, którzy mieli pełne świadectwo służby Polsce. Na ważnych stanowiskach II RP nie było ludzi, którzy otrzymali posady z obcego nadania.

– Okres międzywojenny był o wiele trudniejszy dla młodego pokolenia niż minione dwudziestolecie III RP. Mimo wrogich sąsiadów oraz szalejącego kryzysu gospodarczego udało się zrealizować wielkie gospodarcze idee, jak budowa we wsi Gdynia wielkiego miasta i nowoczesnego portu, stworzenie przemysłu lotniczego czy realizacja Centralnego Okręgu Przemysłowego. Doskonale rozwijała się polska nauka i kultura. Jak na tym tle wyglądają nasze współczesne dokonania?

– Każde pokolenie ma ambicje, aby pozostawić po sobie jakiś trwały ślad, z którego jest się dumnym. Pokolenie II RP pozostawiło po sobie sprawnie działającą i rozwijającą się gospodarkę oraz wychowało wspaniałych następców, tzw. Pokolenie Kolumbów. Oni byli gotowi zarówno pracować dla dobra Polski, jak i oddać za nią życie. Ludzie urodzeni po 1918 roku byli doskonale przygotowani pod względem intelektualnym, psychicznym, jak i moralnym. Natomiast dziś mamy nie tylko rabunkową gospodarkę, ale również zbrodnicze posunięcia w edukacji. Jeżeli tak będzie dalej, to doprowadzimy do intelektualnego wyjałowienia. Ministerstwo wyszło chyba z założenia, że im Polak głupszy, tym będzie bardziej potrzebny. Do tej pory takie postępowanie charakteryzowało jedynie władze zaborcze, które chciały zagospodarować Polaków jedynie jako siłę roboczą.

– Zapomniałem dodać, że II RP miała piątą na świecie armię i dobrze rozwijający się przemysł zbrojeniowy. Jak pod tym kątem postrzega Pan Profesor obecny stan naszego wojska?

– (śmiech).

– Co bardziej zaszkodziło nam w XX wieku – nazizm czy komunizm?

– Kiedyś Piłsudski powiedział, że z Niemcami możemy stracić wolność, jednak Rosja może zabrać o wiele więcej – duszę. Po kilkudziesięciu latach komunizmu doskonale widać, że Marszałek miał rację. Nie było żadnego rozliczenia ani też większej dyskusji, w której znacznie potępilibyśmy komunizm. Każda współpraca z hitlerowskimi Niemcami została nazwana kolaboracją i osądzona. Natomiast zdrajcy komunistyczni zostali nagrodzeni i odgrywają ważne role polityczne.

– Jakoś nie wyobrażam sobie sytuacji, że w powojennych demokratycznych Niemczech szef nazistowskiej propagandy Joseph Gebbels zakłada prywatną gazetę i jest wpływową osobą życia publicznego. Dlaczego w Polsce jest to możliwe?

– To jest konsekwencją układu okrągłostołowego. Wszyscy, którzy siedzieli po jego lewej stronie, urządzili się dobrze. Jerzy Urban jest tego najjaskrawszym przykładem. Niestety, rynsztokowa fala „urbańszczyny” rozlewa się coraz bardziej na życie publiczne. Regularnie urażane są uczucia religijne oraz systemy państwowe.

– Porównując czasy przedwojenne z obecnymi, szukałem wydarzenia, które by tak mocno przeorało świadomość całego narodu, jak tragedia smoleńska. Nasze państwo już nie jest takie jak przed 10 kwietnia 2010 roku. Czy taką datą graniczną był rok 1926?

– Porównanie do przewrotu majowego jest bardzo celne. To wydarzenie również było niezwykle bolesne i brzemienne w skutkach. Jednak obydwie strony chciały jak najszybciej załagodzić sytuację. Bano się wybuchu wojny domowej i interwencji Moskwy. Interes państwa wziął górę. Choć wydarzenia majowe bardzo mocno zaciążyły na Piłsudskim, to Marszałek, a także jego otoczenie, nigdy nie odważyliby się powiedzieć: „Polacy, nic się nie stało”. A to dziś „żałobnikom smoleńskim”, mówią smoleńscy „prześmiewcy”.

Nasze Westerplatte, czyli walka o pamięć

Z prof. dr. hab. Wiesławem Janem Wysockim, wykładowcą na Wydziale Nauk Historycznych i Społecznych UKSW o stanie świadomości historycznej, wolności badań najnowszej historii Polski i przemilczanych bohaterach rozmawia Elżbieta Szmigielska-Jezierska.

(„Nasza Służba” 2013, nr 2/459, 16–31 stycznia, s. 6–7).

Elżbieta Szmigielska-Jezierska: – W czasie spotkania opłatkowego w Muzeum Ordynariatu Polowego bp Józef Guzdek odznaczył Pana Medalem „Milito pro Christo” m.in. za dokumentowanie dziejów duszpasterstwa wojskowego. Jaki był Pański udział w tworzeniu muzeum w podziemiach Katedry Polowej?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – Zostałem łaskawie powołany do zespołu, który przygotowywał koncepcje, dyskutował, jak ma wyglądać przyszła ekspozycja. Wchodziliśmy przecież do podziemi Katedry Polowej , której część nadziemna została odbudowana, a podziemia od czasów wojny nawet nieodgruzowane. A tutaj mieścił się szpital powstańczy, zbombardowany w sierpniu 1944 roku, a więc również cmentarz (znalezione podczas prac ludzkie kości zostały po Mszy św. odprawionej przez bp. Tadeusza Płoskiego, złożone na Powązkach – przyp. red.). Rada, której byłem członkiem, miała charakter doradczy i ekspercki. Przyznam jednak, patrząc z punktu startowego, że to, co udało się stworzyć – ostateczny kształt muzeum, zaskoczył mnie.

– Imponująca jest wielostronność pańskiej aktywności, bogactwo inicjatyw społecznych, w których Pan partycypował, dzieł, które Pan profesor autoryzował. Jacy mistrzowie stali za wyborem takiego modus vivendi?

– Jest taki wewnętrzny imperatyw, sprawy, tematy, które trzeba podjąć, wobec których nie potrafię przejść obojętnie. Można coś zrobić… albo się gnuśnieje. Trzeba wybierać. Wychował, formował mnie o. Ludwik Wiśniewski, od gdańskich dominikanów. W latach 70., jeszcze w szkole średniej, uciekałem nawet z lekcji religii, które były przy kościołach, pod skrzydła o. Ludwika, na spotkania u dominikanów. Jeździliśmy ze studentami w różne miejsca. To była dla mnie naprawdę dobra szkoła. Miałem też szczęście do dobrych bakałarzy w szkole średniej, z którymi długo po maturze utrzymywałem serdeczny kontakt.

– Przez 10 lat, od 1981 roku, uczyłem języka polskiego w seminarium Franciszkanów w Niepokalanowie, po sąsiedzku razem z Bronisławem Komorowskim, który uczył historii. Do dziś mam kontakty z moimi ówczesnymi uczniami, którzy pozostali w zakonie franciszkańskim, a także z tymi, którzy pracują w innych diecezjach. Duża grupa jest na Mazurach. Po latach usłyszałem od nich, że być nieprzygotowanym na moich lekcjach, to był dla nich ogromny wstyd. Dla bakałarza taka opinia jest niewątpliwie satysfakcjonująca.

– W najnowszej historii Polski jest jeszcze wielu nieodkrytych bohaterów, „nieobecnych” nie tylko w podręcznikach szkolnych, przekazie pokoleniowym, a więc i szerzej – w świadomości narodu. Jedną z nich jest Rotmistrz Pilecki. Jak Pan odkrywał Rotmistrza Pileckiego?

– Dziś już Rotmistrz Pilecki powoli wychodzi ze sfery niepamięci. Wiele szkól wybiera go na patrona, są biegi, marsze jego imienia, ukazują się o nim publikacje. To cieszy. Moje spotkanie z Witoldem Pileckim nastąpiło… w Auschwitz. To znaczy, w początkach mojej pracy naukowej zajmowałem się najpierw niemieckimi obozami koncentracyjnymi, a potem sowieckimi. W czasie pisania pracy doktorskiej zetknąłem się z postacią Rotmistrza po raz pierwszy. Wtedy też wydałem zbiór szkiców o wielkich osobowościach, które przewinęły się przez obozy koncentracyjne. Dotknąłem tam m.in. osoby dziś błogosławionego kapucyna, o. Aniceta Koplińskiego. Promotor mojej pracy habilitacyjnej wręcz wymusił na mnie – chociaż miałem inny pomysł na habilitację, aby właśnie o. Anicet stał się bohaterem mojej dysertacji. Dziś mogę więc powiedzieć, że mam błogosławionego Patrona mojej pracy. Jan Paweł II beatyfikował go w czerwcu 1999 roku, wśród 108. męczenników II wojny światowej. Jeden ze szkiców w mojej książce poświęciłem Rotmistrzowi Witoldowi Pileckiemu. I cały ten rozdział cenzura zdjęła. To były lata stanu wojennego. Ale to, co władza chce ukryć, jest tym bardziej intrygujące. Nie zaprzestałem więc badań nad historią jego życia i z czasem powstały kolejne publikacje oparte na źródłach, m.in. o proweniencji ubeckiej w zbiorach podówczas Urzędu Ochrony Państwa.

– Jakie są, Pana zdaniem, główne powody, motywy, oporu przeciw popularyzacji „męczennika dwóch totalitaryzmów”, jak się określa Witolda Pileckiego? Jakie środowiska blokują dostęp do wiedzy o jego heroizmie?

– Niewątpliwie są to środowiska z rodowodem postkomunistycznym o poglądach lewicowoliberalnych. W końcu z partią komunistyczną związanych było kilka pokoleń. Nawet jeśli byli wyrzucani z partii za przeróżne „odchylenia” czy „rewizjonizmy”, to przecież pozostały sentymenty, poczucie przynależności do „awangardy postępu”, który zawsze negował zakorzenienie w tradycji patriotyczno-religijnej. Część tych ludzi odnalazła się w nowej rzeczywistości i ma duży wpływ na obraz naszego życia publicznego.

– Czy możemy zaryzykować twierdzenie, że walka o pamięć tych zmarginalizowanych w przekazie historycznym, zapomnianych, to również z chrześcijańskiego punktu widzenia walka o prawdę, prawdziwy przekaz wartości, na których wyrastali najdzielniejsi z dzielnych, z których powinniśmy być dumni? Czy to nie jest nasze dzisiejsze Westerplatte, które musimy obronić dla przyszłych pokoleń?

– Z pewnością. Ta walka o pamięć trwa już od dłuższego czasu i przybiera coraz ostrzejsze formy. W 1992 roku, po kilku miesiącach oczekiwania, z Urzędu Ochrony Państwa dostałem zgodę na przejrzenie dokumentów związanych z Rotmistrzem Witoldem Pileckim. Otrzymałem 11–12, nie pamiętam dokładnie, tomisków akt, z których mogłem sporządzać notatki. Tak powstała pierwsza monografia o Witoldzie Pileckim. I wtedy się zaczęło; jedni zaczęli prostować, inni chcieli się czegoś dowiedzieć o procesach odpryskowych. Wtedy poznałem i zaprzyjaźniłem się z prof. Barbarą Otwinowską, która została zatrzymana w 1947 roku przez UB w związku ze śledztwem i procesem rtm. Witolda Pileckiego i jego współpracowników pod zarzutem udzielania pomocy Stanisławowi Kuczyńskiemu, kurierowi z 2 Korpusu do rtm. Pileckiego.

Odkrywanie tych przemilczanych dotąd rozdziałów historii najnowszej dla niektórych oznacza np. tragiczną wiedzę, że np. ojciec był konfidentem. Inni dowiadują się, w jakich okolicznościach stracili najbliższych. Chcę tu jednak powiedzieć o czymś, co ma konsekwencje dużo poważniejsze dla nas wszystkich – o instytucjonalnej zmowie. W 1995 roku zwróciłem się ponownie do UOP o zgodę na przejrzenie dokumentów, żeby uzupełnić informacje, zwłaszcza dotyczące procesów odpryskowych. Akta dostałem po prawie dwóch latach, ale były to już inne akta; przeszyte na nowo, tym razem tylko osiem tomów. Część dokumentacji była przysłonięta bibułką. Siedziała przy mnie funkcjonariuszka UOP i gdy próbowałem odchylić bibułkę, to groziła mi, że cofną mi uprawnienia do przeglądania akt. Nie byłbym historykiem, gdybym nie próbował dotrzeć do tego, co jest zakryte. Komu w 1995–1997 zależało na tym, żeby nie wszystko można było o Pileckim powiedzieć? A przecież tak się chlubimy, że jesteśmy państwem prawa… Myślę, że ten, kto to wymyślił, zakpił sobie z Polaków…

– Pokaźną część pańskiego dorobku naukowego zajmuje biografistyka. Jaki życiorys, jakie świadectwo życia szczególnie Pana poruszyły, otworzyły szerzej na działanie Boga w życiu człowieka?

– Gdy zeznawałem w procesie beatyfikacyjnym jako biograf o. Aniceta Koplińskiego, zapytano mnie, jaka osoba świecka mogłaby być kandydatem na ołtarze? Dla mnie takimi osobami o niezwykłej prawości i szlachetności byli zarówno rtm. Witold Pilecki, jak i General ,,Nil” – Emil Fieldorf.

– W Pańskiej biografii intelektualnej przewija się wyraźnie wątek męczeństwa duchowieństwa polskiego, począwszy od pracy magisterskiej na KUL-u. W diecezji drohiczyńskiej otwarty został proces beatyfikacyjny Męczenników Wschodu (komunizmu), wśród których jest ponad 20 kapelanów wojskowych. Przebieg procesu napotyka jednak na duże trudności. Jakiego rodzaju są to przeszkody?

– Mówiąc wprost, są to przyczyny polityczne. Dominująca pozycja Rosji sprawia, że zwłaszcza Zachód bardzo dyskretnie próbuje patrzeć w jej przeszłość. Dotyczy to też dyplomacji kościelnej. Głębsze badanie historii na Wschodzie pod tym kątem odsłoniłoby przecież niszczenie cerkwi przez władze Rosji Sowieckiej. Są to więc kwestie bardzo wrażliwe politycznie, które mogłyby naruszyć status quo w stosunkach państwo–Kościół. Druga przyczyna trudności w przebiegu procesu beatyfikacyjnego Męczenników Wschodu – to fakt, że dokumenty dotyczące ostatnich momentów życia kandydatów na ołtarze (proces, więzienie itd.) są w rękach obcych. Mamy niewielką liczbę świadectw (wielu świadków nie żyje), większość to świadectwa pośrednie. Stąd ten mechanizm wstrzemięźliwości wobec spraw nie do końca zbadanych.

– Jest wielka dysproporcja pomiędzy stanem badań historycznych nad ofiarami komunizmu i ofiarami nazizmu, choć komunizm na świecie w XX w. pochłonął ich ok. 120 mln. Przedstawił Pan główne przyczyny tego stanu rzeczy, a jakie widzi Pan remedium, by sprawiedliwości dziejowej stało się zadość, i ten proces Męczenników Wschodu ruszył? Czy potencjał społeczny, o czym mówili uczestnicy konferencji na UKSW, jest wykorzystany?

– Tym większa wdzięczność należy się bp. Antoniemu Dydyczowi, który podjął się tego trudu, bo dobrze rozumie znaczenie tej sprawy. Gdyby np. Episkopat in gremio zobowiązał uczelnie o profilu wyznaniowym do badań w tym kierunku, byłoby znacznie łatwiej. W diecezjach podjęto się przeglądu dokumentacji. Należy pójść dalej i dokonać syntezy tych źródeł. A potem ewentualnie zaprezentować te wielkie, naprawdę wielkie świadectwa wierności i służby najwyższym wartościom. Często były to lata bohaterstwa najwyższej próby.

– Jak Pan jako nauczyciel akademicki ocenia stan edukacji historycznej młodego pokolenia Polaków?

– Dominuje dziś wizja postmodernistycznej historii. Mniejsza o fakty, byleby nam to pasowało do naszego kotylionu. Ja tych kotylionów nie cierpię i nazywam z przekąsem „patriotyzmem kotylionowym”, zwłaszcza że kotyliony przyczepiano podczas uroczystości koniom, a ludzie nosili kokardy.

To jest odejście od tego, co jest porządną polityką historyczną. Historia i inne przedmioty, które mają charakter obywatelski, propaństwowy są w pogardzie… To jest pogarda świadoma. Taki stosunek do treści spajających państwo, umacniających tożsamość widoczny jest też w wybiórczym podejściu do przeszłości… i niezdrowej licytacji: wy macie muzeum powstania, my zrobimy swoje, konkurencyjne. To nasz wielki ból – zanika myślenie propaństwowe. Dominacja życia partyjnego jest tak ogromna, że właściwie zmiata myślenie o państwie. To jest nasz wspólny dramat, który przekłada się na wszystkie sfery działalności publicznej. Nie mogę tego pojąć, zwłaszcza że ludzie po obu stronach partyjnych waśni odwołują się do tego samego kanonu wartości. Takie podejście do historii neguje jej rolę sprawdzoną przez doświadczenie pokoleń – nauczycielki życia. Życia godnego dziedzictwa, które przekazali nam nasi przodkowie. Takie antywzory życia publicznego i mediów przejmują młodzi. Wśród wielu z nich zanika kultura dialogu merytorycznego. To powinno nam, rodzicom, nauczycielom, duchownym dać do myślenia…

Dochodzi tu element skandalu, kreowanego świadomie. Przebije się ten, kto bardziej obrazi drugiego. To są kalki publicznych pyskówek. Kto kogo przebije w pogardzie lub ośmieszaniu strony przeciwnej… Spotykam jednak młodych ludzi, moich studentów, którzy zachowali szacunek dla przeciwnika politycznego. Ostatnio podczas manifestacji podchodzi do mnie mój były student, który był społecznym ochroniarzem tej manifestacji.

– Pan profesor jest moim wrogiem politycznym, przepraszam, sam się poprawił, przeciwnikiem. Ja mam poglądy endeckie, a Pan profesor jest Piłsudczykiem. Nie musimy przecież podzielać poglądów politycznych, ale wzajemny szacunek to podstawa jakości naszego życia.

Marzenia o niepodległości

O różnicy między niepodległością a wolnością, wzorcach II Rzeczypospolitej i niedostatkach III z prof. Wiesławem J. Wysockim rozmawia Wiesława Lewandowska.

(„Tygodnik Niedziela” 2015, nr 45, 8 listopada, s. 22–23).

Wiesława Lewandowska: – Przy okazji Narodowego Święta Niepodległości często porównujemy „dwie niepodległości” – tę odzyskaną w 1918 roku i tę ponownie odzyskaną w 1989 roku. Zastanawiamy się, kiedy było łatwiej, która była dla Polaków większym zaskoczeniem, która większym wyzwaniem. Różnie też obchodziliśmy i obchodzimy to święto…

Prof. Wiesław J. Wysocki: – W II RP ze Świętem Niepodległości był tylko jeden problem: dość długo zastanawiano się nad najbardziej odpowiednią datą, ponieważ było wiele symbolicznych wydarzeń zasługujących na tego rodzaju upamiętnienie. Ostatecznie wybrano dzień przejęcia władzy wojskowej przez Józefa Piłsudskiego, co miało swą wymowę w kontekście I wojny światowej, po której na gruzach trzech zaborczych imperiów mogła odrodzić się Rzeczpospolita. Święto to obchodzono zawsze bardzo radośnie, początkowo jako święto wojskowe. W czasie okupacji, a także w PRL, pamięć o 11 Listopada nie zaginęła, lecz świętowano w konspiracji, przywołując w ten sposób wspomnienie narodowej suwerenności.

– W III RP Święto Niepodległości przywrócono natychmiast, w 1989 roku. Czy jednak nie chowa się dziś ono w cieniu innych dat, innych świąt?

– Można powiedzieć, że w III RP 22 lipca, czyli data narzucenia Polsce niesuwerenności przez Manifest PKWN została zastąpiona 4 czerwca – datą wyborów koncesjonowanych, także przecież niesuwerennych. Uważam, że datą założycielską III RP powinien być dzień przekazania przez prezydenta II RP insygniów państwowych Rzeczypospolitej prezydentowi wybranemu w prawdziwie już wolnych wyborach w 1990 roku.

– Dzień 4 czerwca zestawia się często z dniem 11 listopada jako datą odzyskania niepodległości. Niesłusznie, Panie Profesorze?

– Moim zdaniem święto 11 Listopada jest rzeczywistym świętem niepodległości, gdyż z żadnymi uświęconymi datami III RP nie wiąże się pojęcie niepodległości. Zresztą, nawet nie mówi się tu o niepodległości, lecz co najwyżej o wolności lub transformacji.

– Trudno więc porównywać te nasze „dwie niepodległości”?

– Tak, ponieważ ogłoszona po 1989 roku wolność jest, moim zdaniem, tylko substytutem takiej niepodległości, jaką mieliśmy po 1918 roku. Dzisiaj żyjemy w świecie pewnej mimikry; w sensie instytucjonalnym mamy kontynuację PRL-u. Poza deklaracją Senatu, mającą charakter jedynie moralny, nie mamy dziś właściwie żadnego nawiązania do istoty niepodległości, do takiej suwerenności, jaką mieliśmy w II Rzeczypospolitej.

– Na czym polegała ta istota niepodległości lI RP?

Nie sposób zaprzeczyć temu, że II Rzeczpospolita miała ośrodek władzy wśród swoich, wybranych przez naród; bez wątpienia było to wolne społeczeństwo.

– Ponoć nigdy nie byliśmy tak wolni jak w III RP, Panie Profesorze!

– W III RP znaleźliśmy się w dość dziwnej sytuacji, ponieważ nie doszło do oczyszczającego odcięcia się od okresu, który uznawano za byt niesuwerenny. Do tego stopnia, że dziś pojawiają się podejrzenia o zewnętrzne sterowanie np. polskimi wyborami, były już nawet oskarżenia o ich fałszowanie za pośrednictwem moskiewskich serwerów. Obawiam się, że przyszły historyk będzie mógł kiedyś powiedzieć, iż III RP to okres, w którym byliśmy nie wprost uzależnieni od mocarstwa, które wcześniej wprost i bezpośrednio nami zawiadywało. A poza tym, bez wątpienia, na tej naszej „nowej niepodległości” bardzo ciąży postkomunistyczna świadomość i mentalność.

– W latach 90. Sejm w specjalnej uchwale właśnie z okazji 11 Listopada zachęcał do refleksji nad minionym półwieczem, w którym „wolnościowe i demokratyczne aspiracje Polaków były dławione. Niepodległościowej refleksji chyba nadal brakuje, zadowoliliśmy się tą «wielką wolnością»?

– Niestety, bardzo nam dziś brakuje szerokiej refleksji historycznej. Nawet w czasie okupacji i w PRL-u Polacy potrafili pamiętać o 11 listopada i na różne sposoby świętować – rozklejano klepsydry, odprawiano Msze św., składano kwiaty itp. – choć to było zakazane. Ten nurt narodowej pamięci nie zaistniał w podobny sposób w III RP.

– Może dlatego, że nie było już takiej potrzeby; Polaków przekonano, że niepodległość została właśnie na nowo i raz na zawsze odzyskana?

– Otóż to! Polakom wmówiono też, że dojście do wolności stało się możliwe dzięki PZPR-owskim liberałom i tzw. opozycji demokratycznej. Nie pozostawiono miejsca dla opozycji niepodległościowej, która przecież nadal powinna odgrywać ważną rolę. Przypomnijmy choćby pierwszy KPN, PPN, środowisko Wojciecha Ziembińskiego nurty niepodległościowe w ROPCiO, KO: który wywodzi się z prawicy niepodległościowej… Niestety, to, co powinno wytyczać wzorce przyszłemu społeczeństwu, zostało stłamszone przez dwie strony umawiające się przy Okrągłym Stole. A drogę niepodległościową zaczęto z czasem metodycznie zamazywać.

– A zatem mówienie o nawiązywaniu do tradycji II RP – co często podkreślał poprzedni prezydent – to jedynie mydlenie oczu?

– W III RP, mimo wszystko, zdarzały się epizody władzy doceniającej walory niepodległościowe. Pojawiały się dążenia do tego, a problem niepodległości należycie wybrzmiał. Jednak częściej był to tylko parawan dla tych, którzy pod pozorami afirmowania ideałów niepodległościowych robili swoje i osiągali swoje bardzo doraźne cele.

– Tym parawanem było zrównywanie obu niepodległości?

– Zapewne, bo przecież różnice są zasadnicze, a tymczasem zestawia się niepodległość z jakąś formą wolności. Jako historyk oczywiście doceniam także okresy rządów niepełnej suwerenności, doceniam np. działalność Rady Regencyjnej w 1918 roku, bo ona wyraźnie ewoluowała, a jej działania w sposób zdeterminowany zmierzały do poszerzania niepodległości w formalnie jeszcze okupowanym kraju, i w pewnym momencie ogłosiła Manifest o Niepodległości Państwa. W III RP podobnie klarownej sytuacji nigdy nie mieliśmy; na dobrą sprawę Polacy nie do końca rozumieli i rozumieją to, co się dzieje.

– Inaczej niż po 1918 roku?

– Z całą pewnością! Wtedy pojawiają się struktury Wojska Polskiego, tworzone przez gen. Tadeusza Rozwadowskiego z Polskiej Siły Zbrojnej. Pojawia się autorytet Józefa Piłsudskiego, od razu formułującego program niepodległościowy, przejmującego pełnię władzy politycznej i nostryfikującego powstanie niepodległej Polski. W III RP nie ma podobnej procedury ani podobnego aktu; nie ma też poczucia, że coś się radykalnie jakościowo, duchowo, a nie materialnie zmienia.

– Jak możemy porównać stan ducha Polaków ,,dwu niepodległości”?

– W 1989 roku była, oczywiście, satysfakcja, że komuniści oddali władzę, choć w istocie jej nie oddali… Po 1918 roku mieliśmy dwa opisy stanu ducha narodu. Najbardziej typowy – Marii Dąbrowskiej, że właściwie nic się nie stało, nie było huku, wielkiej euforii, ale stało się coś ważnego: narodziła się Polska! Drugi opis odnosi się do młodych z POW, którzy przejmowali władzę, rozbrajali Niemców, zakładali opaski, uciekali z domów do wojska. Trzeba pamiętać o tym, że społeczeństwo polskie w okresie I wojny światowej przeszło wielką metamorfozę: od wspierania zaborców, do pełnych aspiracji niepodległościowych. Wydaje się, że w III RP przechodziliśmy drogę odwrotną.

– Od euforii do marazmu?

– Tak. Euforia była w sierpniu 1980 roku i trwała, nawet mimo stanu wojennego, przez kilka lat, ale potem także postawy liderów politycznych nie zachęcały do mobilizacji ducha. To było powolne rozbrajanie moralne narodu, chociaż wtedy mieliśmy przecież jeszcze wielkie wsparcie autorytetu papieża Jana Pawła II.

– Na ten autorytet chętnie powoływali się przedstawiciele elit politycznych IlI RP, jednakowoż bez większych konsekwencji w działaniu. Dziś coraz częściej przyznajemy, że elity polityczne są niesolidne, że z kretesem przegrywają z tymi z lI RP. Zgadza się Pan Profesor z taką opinią?

– W II Rzeczypospolitej krąg elit wokół liderów niepodległościowych rozrastał się, tworząc – mimo wielu różnic ideowych i politycznych – spójną tkankę budowanej wspólnie państwowości. Działacze polityczni przekształcali swe dotychczas oportunistyczne programy w radykalnie niepodległościowe. Niezależnie od różnic i możliwych sporów, wszyscy ciągle odwoływali się do pewnego systemu wartości, do poczucia przyzwoitości, do tego, że nie można naśladować stosunku władzy zaborczej do obywateli i do własności. A poza tym ci ludzie naprawdę mieli honor.

– A dziś po prostu zabrakło w III RP solidnego wzorca, tak charyzmatycznej i niepodległościowo zdeterminowanej osoby, jaką dla lI RP był Józef Piłsudski?

Rzeczywiście, tam Piłsudski wyznaczył cel, drogę i środki. Tutaj nie wiadomo, kto i jaki cel wytyczył, wydaje się, że chodziło tylko o korzystny podział władzy. Wprawdzie niekwestionowanym liderem był Lech Wałęsa, który jednakże został wykorzystany jako narzędzie tzw. intelektualistów do sterowania tłumami. W III RP, odwrotnie niż w II, wszechogarniająca bylejakość zaczęła iść z góry i stawała się wzorcem. Powstawała państwowość uciekająca od wszelkiego etosu: od szlachetności, powagi, godności i – jakby to kiedyś powiedziano – stała się dziewką europejską, którą każdy może dowolnie wykorzystać. Słabi politycy doprowadzili do tego, że dyrektywy unijne – choć Unia Europejska jest niewątpliwą wartością – zastępują nam dziś konstytucję…

– …i samodzielne myślenie?

– Otóż to! Piłsudski bardzo często podkreślał, żeby myśleć własnym rozumem. Także polskim rozumem, czyli polską racją stanu. Dzisiaj obowiązuje myślenie narzucone, także politykom, przez media oraz dyspozycyjność wobec zewnętrznych układów. Kiedyś była to agentura…

– Wielu polityków chciałoby dziś naśladować Józefa Piłsudskiego. Czego im brakuje?

– Niemal wszystkiego. Piłsudskiego ukształtowała wizja państwa niepodległego i marzenie o nim; już we wczesnej młodości planował, że jak tylko skończy szkołę i osiągnie pełnoletność, to natychmiast zajmie się wypędzaniem Moskali. Nie dorobił się, chodził w pocerowanych portkach…

– Nie nosił drogich zegarków, nie palił cygar. Dziś byłby to obciach…

– Niewątpliwie, zwłaszcza że herbatki u pani marszałkowej Piłsudskiej były cieniutkie, a herbatniki podawano od wielkiego święta. Swoje pensje Piłsudski przekazywał na uniwersytety, głównie wileński, żył tylko z tego, co napisał, z tantiem. I taki właśnie człowiek stał się idolem. Stanisław Cat-Mackiewicz napisał: ,,Jednej tylko rzeczy, jednej tajemnicy ani moja, ani żadna inna książka o Piłsudskim nie wyjaśni. Tajemnicy miłości, którą do siebie wzbudzał”. Dość powiedzieć, że gdy zmarł, płakali nawet jego przeciwnicy. Niezależnie od tego, że budził różne odczucia i ostre krytyki, był w swoich czasach niewątpliwie wielkim autorytetem. Tej miary autorytetu politycznego w III RP zabrakło.

– Jednakże wykreowano co najmniej kilka wielkich autorytetów.

– To są raczej jedynie „autoryteciki”… Niekwestionowanych autorytetów niewątpliwie w III RP zabrakło. Co nie znaczy, że nie było w naszej polityce i kulturze ludzi uczciwych, wspomnę tu chociażby śp. Lecha Kaczyńskiego, Zbigniewa Herberta.

– Jednak chyba zaledwie na palcach jednej ręki można policzyć tego rodzaju uczciwe wzorce Polaków…?

– To prawda. Ale możemy, na szczęście, sięgać po wielki wzorzec w nieco innym wymiarze…

– Po św. Jana Pawła lI, dla którego niepodległa Polska była wielką wartością?

– Tak. 11 listopada 1978 roku w krypcie wawelskiej przy trumnie Piłsudskiego por. Stanisław Przywara-Leszczyc zameldował: ,,Panie Komendancie, w 60. rocznicę wywalczenia wolnej i niepodległej Polski stajemy wszyscy przy Tobie. Kard. Karol Wojtyła jest nieobecny, ale on jest już w Rzymie naszym JP II. Ty jesteś naszym JP I. A JP to wiekopomna sława – Jeszcze Polska…”. Mamy więc dziś przynajmniej taką naszą polską mistykę, która dodaje ducha.

Idzie się i czyni!

O odbudowywaniu pamięci narodowej przed stuleciem Bitwy Warszawskiej, zwanej Cudem nad Wisłą, z prof. Wiesławem Janem Wysockim rozmawia Wiesława Lewandowska.

(„Tygodnik Niedziela” 2016, nr 33, 14 sierpnia, s. 36–37).

Wiesława Lewandowska: – Jak to jest, Panie Profesorze, że z jednej strony zarzuca się nam, Polakom – a może sami sobie zarzucamy – przesadny patos w rozpamiętywaniu naszej historii, skłonność do użalania się nad przegranymi powstaniami, nad zdradą sojuszników, a z drugiej – świat nie ma pojęcia o takich faktach z polskich dziejów, które mają wielkie znaczenie dla historii powszechnej? Najlepszym przykładem jest tu Bitwa Warszawska.

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – Rzeczywiście, trudno to zrozumieć… Kiedy dwa lata temu zbliżała się setna rocznica czynu legionowego, w kręgach związanych z opozycyjnym wówczas Prawem i Sprawiedliwością powstała idea, by powołać specjalny komitet, który będzie dążył do odpowiedniego upamiętnienia Legionów; w Sejmie zgłoszono wniosek, by rok 2014 ustanowić Rokiem Czynu Niepodległościowego. Niestety, okazało się, że czczenie 25-lecia rozpoczętej w czerwcu 1989 roku transformacji ustrojowej – którą elity okrągłostołowe uznały za odzyskaną niepodległość – jest ważniejsze niż stulecie ogromnego wysiłku zbrojnego Polaków, który doprowadził do przywrócenia Polsce prawdziwej niepodległości.

– Pamięć o czynie legionowym nie po raz pierwszy starano się odesłać do lamusa historii…

– Przykre, że tak działo się właśnie w Polsce wolnej już od wpływów sowieckich. W takiej sytuacji zasugerowałem – przyznaję się do autorstwa tego pomysłu – aby komitet rozszerzył swoją aktywność i nazwał się Społecznym Komitetem Stulecia Czynu Niepodległościowego, a jako datę wyjściową obchodów przyjął rok 2014 – wymarsz z Oleandrów i powstanie Legionów, zaś jako końcową rok 2022, czyli stulecie powrotu Górnego Śląska i Wileńszczyzny do Macierzy.

– Przywracanie pamięci narodowej to sprawa ostatnich dwóch–trzech lat, jeśli nie kilku miesięcy. Czy da się jeszcze nadrobić te luki w zbiorowej świadomości, które powstały choćby w ciągu dwóch ostatnich dekad?

– Wierzę, że tak, stulecie Czynu Niepodległościowego stwarza do tego znakomitą okazję. Wprawdzie wcześniej trzymający władzę zarządzili bezwzględny odwrót od historii, ale od pewnego czasu mamy swego rodzaju bunt młodzieży, która czci Żołnierzy Wyklętych, bardzo popularne stają się historyczne grupy rekonstrukcyjne. Teraz z kolei, w ramach Komitetu Stulecia Czynu Niepodległościowego, postaramy się przypominać wszystkie, nawet najbardziej zapomniane wątki z tamtego okresu. Nie tak dawno obchodziliśmy stulecie największej legionowej bitwy pod Kościuchnówką, w której walczyły razem wszystkie formacje legionowe.

– Dlaczego tak niewiele zrobiono w historii II RP, ale – jak się zdaje – także w III Rzeczypospolitej, aby odpowiednio podkreślić znaczenie Legionów dla Polski i bitwy warszawskiej dla całej Europy?

– W II Rzeczypospolitej społeczeństwo, które z całą swoją energią wywalczyło tę niepodległość, uznało, że nie musi fundować sobie pomników, aczkolwiek pod wspomnianą Kościuchnówką zaczęto w latach 30. budować pamiątkowy kopiec, który miał być ukończony w 1942 roku i osiągnąć wysokość 25 m, w 1939 roku miał 16 m… Powstał też krakowski kopiec Czynu Niepodległościowego, nazwany później kopcem Marszałka Józefa Piłsudskiego. Tego rodzaju ówczesnych działań upamiętniających było mimo wszystko bardzo wiele, zaczęto też zbierać dokumentację historyczną. Niestety, wkrótce przyszła noc okupacji niemiecko-sowieckiej, potem niemieckiej, a następnie sowieckiej… A później w oficjalnej polityce III RP z premedytacją nie eksponowano pamięci narodowej; starano się co najwyżej jakoś odnotowywać to, co wypada – 3 Maja, 11 Listopada…

– Czy dziś, w zunifikowanej Europie, nie jest już za późno, by przywracać, nie tylko Polakom, tę pamięć o polskich zasługach w historii?

– Nigdy nie jest za późno. Do tej pory jesteśmy, niestety, niewyraźną „szarą kartą” w księdze europejskiej historii, ale jeśli wreszcie zbudujemy pewną narrację historyczną, jeżeli sami w sobie odbudujemy poczucie dumy z własnej historii, to dopiero wtedy będziemy gotowi przekazywać ją innym. Dziś nie pomaga nam to, że – jak to obserwuję w polskiej nauce – jesteśmy całkowicie uzależnieni od modelu zachodniego, ostatnio za sprawą niwelującego dosłownie wszystko tzw. systemu bolońskiego. Coraz częściej jednak słyszę pytania o suwerenność myślenia… Pojawia się niezgoda na tolerowanie tego, co jest ewidentnie złe.

– Na przykład na lekceważenie historii narodowej?

– Otóż to! Pocieszające jest, że obecnie w Polsce przeżywamy niemal rewolucyjny, samoistny wzrost świadomości historycznej młodego pokolenia, któremu przecież od ponad 20 lat oficjalnie się wmawia: po co wam historia, wybierzcie przyszłość, historia to niepotrzebny balast, bądźcie bardziej Europejczykami niż ludźmi formacji narodowej! Na szczęście polska młodzież zaczęła się buntować! Wyzwalaczem tego buntu było Muzeum Powstania Warszawskiego, stworzone dzięki uporowi Lecha Kaczyńskiego, wbrew niechęci dominujących elit III RP. Wiele do myślenia daje fakt, że dzisiejsza młodzież znalazła sobie patriotyczne wzorce w powstańcach warszawskich, a zwłaszcza w Żołnierzach Wyklętych, czyli tych, którzy po II wojnie światowej starali się bronić Polski przed sowiecką okupacją…

– Co z tradycji legionowej i niepodległościowej należałoby dziś szczególnie pokazywać polskiej młodzieży?

– Przede wszystkim postać Józefa Piłsudskiego. Powinniśmy pamiętać, że Józef Piłsudski w sferze wojskowo-politycznej historii Polski pozostaje postacią największego wymiaru, wzorem do naśladowania, bo nawet niepowodzenia potrafił przekuć w sukces, niełatwo się poddawał – dla niego naprawdę Polska była najważniejsza! Jeżeli w roku 1914 dla bardzo wielu, mówiąc dzisiejszym językiem, był terrorystą i awanturnikiem, i jeszcze w 1915 r., gdy Rosjanie wychodzili z Warszawy, jej mieszkańcy żegnali ich jako „naszych”, to już w latach 1917–1918 Piłsudski staje się mężem opatrznościowym Polaków.

– To był pierwszy „cud” tamtego czasu?

– Tu nie było cudu, była wizja, były przemyślane i skuteczne działania dostosowane do nadarzających się możliwości. Legiony były niewątpliwie sukcesem, jako oficjalny sposób działania, czyli zbrojna współpraca z zaborcami przeciwko Rosji – w zamian za niepodległość Polski. Piłsudski nieustannie podwyższał poprzeczkę swoich oczekiwań wobec zaborców; domagał się coraz więcej tego, co nazywał imponderabiliami tworzącymi polską niepodległość. Ale na tym przecież nie poprzestał – założył strukturę konspiracyjną, czyli niezależną całkowicie od zaborców Polską Organizację Wojskową. To był człowiek czynu, bez reszty oddany Polsce.

– W którym momencie dotarło to do ówczesnej zbiorowej świadomości Polaków?

Docierało powoli i czasem dość opornie, ale już po uwięzieniu Piłsudskiego w Magdeburgu nastąpiła masowa reakcja, żądano uwolnienia go, a POW przygotowywało nawet akcję odbicia Piłsudskiego z niemieckiego więzienia. To wszystko budowało powszechną świadomość, że znalazł się wreszcie w Polsce człowiek, któremu można zawierzyć własne interesy, także polityczne. Mimo że najwyższe elity odbierały jego działania z nieufnością, to za sobą zawsze miał inteligencję, która tak ochoczo wspierała Legiony. Kto tylko żyw – artyści, profesorowie, nauczyciele chętnie odwiedzali miejsca stacjonowania formacji legionowych, by chłonąć tę ich nadzwyczajną, patriotyczną atmosferę i przekazywać ją dalej. Tworzyła się niezwykła społeczna aura.

– Zwłaszcza wokół osoby samego Piłsudskiego?

– Tak. Wtedy półżartem mówiło się nawet, że „Legioniści nie muszą myśleć, bo mają od tego Piłsudskiego”. Niezwykłość jego osoby była zauważalna jeszcze przed I wojną światową. Gdy podczas pogrzebu Józefa Strzemieńczyk-Janowskiego, ostatniego członka Rządu Narodowego z powstania styczniowego, 26 czerwca 1914 roku we Lwowie Piłsudski wygłosił krótkie, ale bardzo mocne przemówienie, przemawiający po nim lwowski biskup Władysław Bandurski, nazywany złotoustym kaznodzieją, powiedział tylko jedno zdanie: „Po takim przemówieniu już nic nie można powiedzieć, idzie się i czyni!”. Nawiasem mówiąc, między tymi dwiema osobami nawiązała się bardzo głęboka przyjaźń; bp Bandurski został honorowym kapelanem I Brygady i duchowym opiekunem Legionów.

– Można więc powiedzieć, że niepodległościowy wysiłek zbrojny sprzed 100 lat to zasługa jednej charyzmatycznej osoby?

– Z pewnością tak, aczkolwiek oczywiście są i tacy, którzy do dziś podważają to przekonanie. Niewątpliwie na arenie międzynarodowej sprawa Polska została postawiona właśnie przez Legiony i przez Piłsudskiego. Trzeba mocno podkreślić, że żaden z polskich liderów politycznych nie wysuwał tak zdecydowanych żądań wobec zaborców jak on. Można by co najwyżej powiedzieć, że jedynie zabieganie Ignacego Paderewskiego w Ameryce o polskie sprawy jest w jakiś sposób porównywalne z działaniami Piłsudskiego.

– O polskiej niepodległości zadecydował zatem nie tylko splot korzystnych okoliczności geopolitycznych – co jest często podkreślane przez historyków – ale przede wszystkim wyrąbana własną polską bronią i myślą przestrzeń?

– Absolutnie tak. Piłsudski wyraźnie powiedział, że nie do pomyślenia jest, aby wśród broni, która jest używana podczas wojny światowej, zabrakło polskiej szabli. I bardzo dbał o to, by jej nie zabrakło. Ale przede wszystkim miał skonkretyzowaną wizję – dzisiaj mamy już pełne udokumentowanie tego, że jest to oryginalna myśl późniejszego Marszałka – iż najpierw państwa centralne pobiją Rosję, następnie państwa zachodnie pobiją państwa centralne i właśnie w tym kontekście Polska powinna znaleźć swoje miejsce, swoją niepodległość; na początku musi więc być z państwami centralnymi, a potem już przeciwko nim.

– A trochę później przeciwko Rosji bolszewickiej.

– Szybko okazało się, że trzeba było tej odzyskanej niepodległości bronić właśnie przed bolszewikami, jak później przed Sowietami; już pół roku po odzyskaniu niepodległości rozpoczyna się niewypowiedziana wojna z bolszewikami o tereny, które Niemcy, wycofując się, im oddawali, a myśmy mieli przecież wspaniałą ideę odbudowania I Rzeczypospolitej… Piłsudski mówił o tym w odezwie do narodów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, mówił do Ukraińców, podejmując sojusz z Petlurą. Wyprawa kijowska była w istocie wojną o wolną Ukrainę, podjętą przez Polaków, bo sami Ukraińcy swą szansę na wolność przespali, siły Petlury okazały się za słabe – Petlura nie zdołał ich wycisnąć ze swego narodu tak, jak zrobił to Piłsudski. Polska w 1920 roku miała milionową armię!

– To chyba kolejny cud!

– Rzeczywiście, po trudnym okresie wielkiej wojny i ponad stuletnich podziałów na trzy różne struktury organizacyjne stworzenie w krótkim czasie tak wielkiej armii graniczyło z cudem, ale przecież dla Piłsudskiego nie było wtedy rzeczy niemożliwych. Różne były koleje wojny z bolszewikami, w ostatecznym rozrachunku mamy bitwę warszawską, nazywaną Cudem nad Wisłą. Na początku używano tego określenia przeciwko Piłsudskiemu, starając się pomniejszyć jego zasługi… W jego obronie stanął prymas Hlond, który po śmierci Piłsudskiego napisał w specjalnym liście pasterskim, że zwycięstwo wojska polskiego pod wodzą Marszałka Józefa Piłsudskiego w bitwie pod Warszawą można porównać do bitwy pod Lepanto i pod Wiedniem, gdzie chrześcijańska Europa pokonała muzułmanów. Słowa kard. Hlonda umieściliśmy na tablicy na Jasnej Górze jako upamiętnienie zasług Marszałka, który, idąc za myślą dzisiejszego świętego biskupa Józefa Pelczara, miał uczestniczyć na Jasnej Górze – wraz z rządem, parlamentem, episkopatem i wojskiem – w akcie dziękczynnym za 1920 roku.

– Jednak do tego nie doszło. Dlaczego?

– Dlatego że zaczęły się już swary o zagospodarowanie niepodległości. Piłsudski chciał odbudować Rzeczpospolitą w kształcie federacyjnym, przegrał jednak tę swoją koncepcję na rzecz państwa inkorporacyjnego. Kończący wojnę polsko-sowiecką pokój ryski był zwycięstwem ducha narodowców. Dlatego nie chciano już fetować wojskowych sukcesów Piłsudskiego, próbowano je nawet przypisać innym, czy to gen. Rozwadowskiemu, czy Hallerowi, Sikorskiemu lub Weygandowi… Do tego stopnia, że Piłsudskiemu wyciągano nawet brak kwalifikacji wojskowych. Chociaż więc z planowanego aktu dziękczynnego nic nie wyszło, to 20 października 1921 roku Marszałek przybył na Jasną Górę, by odczytać Akt Oddania Najświętszej Maryi Pannie, przygotowany przez bp. Pelczara… Właśnie to wydarzenie, niemalże w stulecie, upamiętniamy dziś tablicą na Jasnej Górze.

Katechizmowa polityka historyczna

O konieczności mocnego zaznaczania sprzeciwu wobec nieuzasadnionych zarzutów pod adresem Polski i Polaków z prof. Wiesławem Janem Wysockim rozmawia Wiesława Lewandowska.

(„Tygodnik Niedziela” 2018, nr 9, 4 marca, s. 42–43).

Wiesława Lewandowska: – W burzliwej dyskusji związanej z ustawą o IPN padła sugestia, że potrzebna jest redefinicja polskiej polityki historycznej. Na czym, Panie Profesorze, powinna polegać dobra polityka historyczna?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – W Polsce zbyt długo nie mieliśmy systemowej aktywności w zakresie polityki historycznej. Były podejmowane różne sporadyczne inicjatywy, które nigdy nie miały charakteru ogólnopaństwowego. A jednocześnie nasza polityka historyczna została przecież już dość dawno wyraziście zdefiniowana – oparta na wartościach przez samego Jana Pawła Wielkiego, którego ostatni wielki tekst Pamięć i tożsamość powinien być…

– …katechizmem polskiej polityki historycznej?

– Tak, to jest chyba najlepsze określenie. Dlatego że naszą politykę historyczną chcielibyśmy przecież opierać na etosie prawdy i poczuciu własnej wartości.

– Chcielibyśmy – co to znaczy?

– To znaczy, że właściwie dopiero w ostatnim okresie możemy mówić o tym, iż próbuje się podejmować usystematyzowane działania w zakresie stosunku do historii. Wreszcie prezydent, premier, ministrowie i inne instytucje państwa przedstawiają jeden kierunek widzenia polityki historycznej podporządkowanej interesowi państwa i narodu. I co najważniejsze, pojawiają się tu poczucie misji i służby oraz dobitne zaznaczenie sprzeciwu wobec nieuzasadnionych zarzutów pod adresem Polski i Polaków.

– Czy nie to właśnie „katechizmowe” ujęcie polityki historycznej sprowokowało niedawny absurdalny zarzut o „uprawianie przez Polskę polityki historycznej”?

– Zapewne tak, ponieważ przestaliśmy się wreszcie godzić na stosowaną wobec nas ,,pedagogikę wstydu”, na skandalicznie niesprawiedliwe oskarżenia związane z II wojną światową i Holokaustem, na to choćby, że np. Jedwabne ma być naszym kamieniem u szyi… Takich kamieni chętnie by nam nawieszano jeszcze więcej, a my powinniśmy być wiecznie zniewoleni tym zawstydzeniem wobec świata… Wreszcie podnieśliśmy głowę, ale musimy pamiętać, że w istocie chodzi tu nie o ten nasz dzisiejszy bunt, ale o bardzo wyrafinowaną, wyrachowaną politykę historyczną prowadzoną przez naszych oponentów i krytyków.

– O to, że wszyscy wokół nas prowadzą politykę historyczną zgoła „niekatechizmową”: interesowną i zaprzeczającą prawdzie?

– Oczywiście! Wystarczy się przyjrzeć polityce historycznej Rosji – czy to białego, czy czerwonego caratu. Podobnie zakłamana od wielu dziesiątków lat jest polityka niemiecka, która jako sprawców wszelkich zbrodni wskazywała wyłącznie „odnarodowionych” nazistów, a dodatkowo starała się podzielić winą z Polakami… Na szczęście w końcu doczekaliśmy się kilku gestów dzisiejszych niemieckich władz, które oddały Polsce należną prawdę.

– Ironią losu jest to, że najbardziej krytyczni wobec tej wydobytej z niebytu polskiej polityki historycznej są Żydzi. Dlaczego ustawa o IPN wywołała w środowiskach żydowskich aż tak wielkie poruszenie, że zaczęto Polaków oskarżać o udział w Holokauście, dlaczego właśnie teraz?

– Moim zdaniem, ma to związek z całkiem inną ustawą – z czekającą już na podpis prezydenta USA ustawą nr 447, która przyznaje Departamentowi Stanu prawo do wspierania organizacji żydowskich w odzyskiwaniu na całym świecie mienia po ofiarach Holokaustu. Choć nie jest to akt formalnie wymierzony w Polskę, to pośrednio może prowadzić do ogromnych roszczeń, których egzekwowanie będzie tym łatwiejsze, im bardziej świat uzna, że Polacy kolaborowali z Niemcami, że maczali ręce w Holokauście… Do dziś nie potrafię zrozumieć, dlaczego na terenie byłego obozu w Dachau mógł powstać klasztor karmelitański, a na terenie byłego KL Auschwitz było to niemożliwe. Czy za tym nie kryje się tylko wysokość sumy…?

– Wydaje się, że polska „katechizmowa” polityka historyczna jest dość bezradna wobec tak interesownej polityki historycznej, Panie Profesorze!

– Sądzę, że już jakiś doraźny jej cel udało nam się osiągnąć, ale aby wygrać całą batalię o prawdę historyczną, potrzeba konsekwencji, systemowego, długofalowego działania. Niestety, istnieją antypolskie siły odśrodkowe, które są gotowe zniszczyć każdy program służący narodowi. Nawet za cenę totalnego politycznego zniszczenia siebie samych.

– Rzeczywiście, okazuje się, że opinia publiczna bardzo przychylnie reaguje na obecny kształt polityki historycznej, natomiast opozycja twierdzi, że rządząca Zjednoczona Prawica zaproponowała nowelizację ustawy o IPN tylko po to, by sobie zwiększyć popularność przez obudzenie demona antysemityzmu…

– To całkowicie nietrafna i bardzo krzywdząca ocena. Ustawa o IPN – moim zdaniem, zbyt długo się z nią ociągano – jest niezbędną reakcją na zarzuty pod adresem Polski. O ile pojawiające się z dala od europejskich doświadczeń wypowiedzi o „polskich obozach śmierci” można było do pewnego stopnia lekceważyć, bo wynikały tylko z niewiedzy, to już nagminne używanie tego określenia przez Niemców mogło być traktowane jako perfidia i zła wola. Trzeba było to przeciąć, szkoda, że tak późno.

– Dlaczego nie wcześniej?

– Wcześniej w Polsce nawet nie było świadomości, jak bardzo groźne staje się to pomawianie nas o najgorsze czyny. Gdy niemiecka telewizja nadawała oczerniający Armię Krajową serial „Nasze matki, nasi ojcowie”, zorganizowaliśmy w środowisku Armii Krajowej konferencję, by zastanowić się, jak powinniśmy odpowiedzieć na tego rodzaju oszczerstwa. Wtedy usłyszałem od przedstawiciela ważnej instytucji państwowej, że w tym filmie nie została obrażona żadna instytucja państwa polskiego… Zadałem pytanie: Czy Armia Krajowa to nie część Wojska Polskiego i czy Wojsko Polskie nie zostało w filmie obrażone?

– A zatem państwo polskie nie zamierzało wtedy w jakikolwiek sposób zaprotestować? Nie mogło, nie chciało?

– Trudno mi to zrozumieć. Na szczęście znalazł się jeden zdeterminowany żołnierz AK, pan Karol Tendera, który prywatnie wytoczył niemieckiej telewizji proces, przy wsparciu społeczności Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Ten jeden żołnierz dzisiaj powinien być wzorcem dla całego środowiska AK i dla nas wszystkich. Nikt z nas w żadnym razie nie powinien się godzić na „pedagogikę wstydu”, zwłaszcza gdy stosują ją wobec nas ci, którzy mają wielkie grzechy na sumieniu. Jakiś czas temu prezydent Francji upominał Polskę, że powinna milczeć… Teraz więc, gdy przywołuje się naszą rzekomą kolaborację z niemieckim okupantem, powinniśmy śmiało wypomnieć rzeczywistą kolaborację Francji z Niemcami w czasie II wojny światowej.

– Jesteśmy chyba wciąż zbyt delikatnie zastraszeni.

– Bardziej martwi mnie to, że nasza dbałość o to, by prezentować osiągnięcia okresu Polskiego Państwa Podziemnego, jest naprawdę minimalna. Podam przykład książki o „Żegocie”, która ukazała się w latach 60. ubiegłego wieku, a potem dopiero w latach 90. były cztery wznowienia, ale w nakładzie 50–100 egzemplarzy… Powinniśmy tego typu publikacje wydawać w dużych nakładach i w obcych językach. Na tym polega dobrze prowadzona polityka historyczna.

– Dlaczego nas na nią nie stać, dlaczego jest tak mało konkretna?

– Wciąż tego nie rozumiem. Niedawno zwróciłem się do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, byśmy z racji setnej rocznicy odzyskania niepodległości wydali przynajmniej dzieła najważniejsze dla II Rzeczypospolitej. Dlaczego do tej pory nie wydano np. ,,Archiwum Belwederskiego”? Publikacja w internecie to jednak za mało… Moim zdaniem ministerstwo kultury powinno stworzyć listę najważniejszych publikacji o charakterze politycznym z okresu międzywojennego, a także z okresu niepodległej emigracji, która przecież wydała wielkie dzieła do dziś nieznane w kraju lub znane co najwyżej bardzo wąskiej grupie. Dorobek emigracji niepodległościowej, tej II RP na wychodźstwie powinniśmy koniecznie przywołać po to, żeby poznać nasze korzenie niepodległościowe, by naprawdę móc się ich trzymać. Bo mentalnościowo wciąż tkwimy w II PRL.

– Ostra diagnoza, Panie Profesorze!

– Cóż, obawiam się, że próba ugruntowania tej peerelowskiej deformacji naszej świadomości przez III RP powiodła się znakomicie. Nie jest więc łatwo stanąć teraz wobec świata z podniesionym czołem i w sposób dostatecznie skuteczny bronić honoru Polski. Dlatego bardzo ucieszyło mnie to, że premier Mateusz Morawiecki w swym przemówieniu podczas obchodów 73. rocznicy wyzwolenia KL Auschwitz wreszcie powiedział o wartościach. Wcześniej nikt z liderów III RP nie mówił o tym, że można spojrzeć na Auschwitz z perspektywy trzech świętych: świętego ofiarnika Maksymiliana Kolbego, Żydówki i chrześcijanki św. Edyty Stein oraz rtm. Witolda Pileckiego, którego jego współpracownik, późniejszy profesor, Tadeusz Płużański nazwał „narodowym świętym”.

– Dlaczego, zdaniem Pana Profesora, wcześniej zabrakło tego właśnie spojrzenia?

– Dlatego że dominowało i nadal dominuje przekonanie, iż w Auschwitz mordowano wyłącznie Żydów… O martyrologii Polaków mówi się zbyt mało, nie przekazuje się całej prawdy historycznej. Nie mówi się choćby o tym, że w powstaniu w gettcie brał czynny udział oddział AK, a w Narodowych Siłach Zbrojnych jeden z najwyższych oficerów był pochodzenia żydowskiego… Nie przywołuje się pamięci gen. Bernarda Monda, legionisty i oficera Wojska Polskiego. Takich przykładów jest wiele. Niestety, zbyt często zamiast konkretnej prawdy historycznej pojawiały się rozmaite tendencyjnie zakłamane tezy, jak np. ta, że powstanie żydowskie było po to, by na Gęsiówce wymordować resztkę Żydów…

– Mieliśmy do czynienia z typową propagandową dezinformacją historyczną?

Można by tak to określić. Trudno dziś zrozumieć i wybaczyć to, że nie poinformowaliśmy świata o naszych rzeczywistych osiągnięciach, takich jak Polskie Państwo Podziemne z prawodawstwem jedynym na świecie, które kolaborantów z okupantem skazywało sądownie i wykonywało wyroki, które stworzyło instytucję wspierającą Żydów, w której działali „antysemiccy katolicy” – jak ich nazywano – z pisarką Zofią Kossak-Szczucką na czele. Tę organizację założyło środowisko ultrakatolickie! Apel Kossak-Szczuckiej skierowany do polskich katolików, będący protestem wobec zagłady Żydów, winien być zrównany z misją Karskiego, z raportami Witolda Pileckiego.

– Tymczasem została ona skazana na zapomnienie, także jako pisarka.

– Uważam, że z okazji naszego tegorocznego jubileuszu odzyskania niepodległości Zofia Kossak-Szczucka powinna zostać przywrócona naszej świadomości czytelniczej.

– Dopiero całkiem niedawno zaczęto przywracać pamięć o rtm. Pileckim. Pan Profesor chyba już dość dawno rozpoczął swoje studia nad tą postacią, których owocem była monografia wydana w 1994 roku?

– To było w czasie, kiedy zajmowałem się kacetami i łagrami, czyli w okresie studiów akademickich i pierwszego etapu pracy naukowej. Niestety, musiałem odejść od tej tematyki, ponieważ to ciągłe obcowanie ze śmiercią, z relacjami z obozów, w których opisywano nieprawdopodobne zbrodnie, okazało się bardzo wyczerpujące psychicznie. Wtedy, tuż przed latami 80., pisząc książkę o życiu religijnym w Auschwitz i innych niemieckich obozach, zacząłem wchodzić głębiej w sylwetkę Witolda Pileckiego. Cenzura nie puściła mi, oczywiście, żadnego tekstu. Potem dopiero w latach 90. Urząd Ochrony Państwa dał mi możliwość zajrzenia do dokumentów i wówczas napisałem pierwszą, opartą na źródłach, monografię o rtm. Pileckim.

– Była wtedy jakaś reakcja czytelników?

– Zgłaszali się do mnie ludzie w związku nie tyle z samą postacią Pileckiego, ile z tymi, którzy zostali skazani na śmierć w tzw. procesach odpryskowych, z prośbą o jakieś informacje. Wtedy zwróciłem się do UOP o umożliwienie mi ponownego zajrzenia do tych materiałów. Dostałem osiem tomów – wcześniej miałem 12 grubych, jeszcze nieuporządkowanych tomów – przy czym wiele dokumentów było już zasłoniętych bibułkami, których nie mogłem odsłaniać, czego pilnował funkcjonariusz. To było w 1996 roku.

– To był przejaw polityki historycznej niby wolnej III RP…

– Niby wolnej… Wtedy pomyślałem, że widocznie komuś nadal bardzo zależało na tym, aby pamięć o Witoldzie Pileckim ciągle była na marginesie historii.

– A przecież mamy tu do czynienia z bohaterem – może to kiepskie porównanie – zasługującym na wielką produkcję kinową w rodzaju filmów o Jamesie Bondzie, tyle że bez szczęśliwego zakończenia…

– W minionych latach zgłaszały się do mnie w tej sprawie cztery ekipy filmowe ze Stanów Zjednoczonych, które chciały nakręcić film o Pileckim – bohaterze z Auschwitz. Już nawet zaczynaliśmy współpracę, ale kiedy amerykańscy filmowcy zorientowali się, że Pilecki nie był Żydem, natychmiast stracili zainteresowanie. Nie ma więc wielkiej produkcji filmowej, ale powstało kilka niszowych polskich filmów, kilka widowisk teatralnych, które nie pozwoliły pamięci Witolda Pileckiego skazać na całkowity niebyt, i już dzisiaj w Polsce nie można obok tego nazwiska przejść obojętnie.

– A jutro, Panie Profesorze? Wydaje się, że jeszcze bardzo wiele trzeba by zmienić w polskich instytucjach, których misją jest wspieranie dobrej polityki historycznej. Mamy Instytut Józefa Piłsudskiego, którego Pan Profesor jest prezesem, mamy Światowy Związek Żołnierzy AK i wiele innych. Jak wzmocnić ich oddziaływanie?

– Wprost konieczne wydaje się połączenie i wykorzystanie wszystkich sił, aby nie ulegały one sztucznemu rozproszeniu w świecie, wobec ataków którego teraz bywają bezradne. Należałoby zatem wzmacniać naturalne historyczne więzi oraz – co z biegiem lat staje się najważniejsze – łączność między kolejnymi pokoleniami. Bo przecież nie byłoby Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego, gdyby nie było żołnierzy i wychowanków Józefa Piłsudskiego… O powstańcach styczniowych mówi się, że wygrali 11 listopada 1918 roku. Obyśmy więc o pokoleniu AK-owskim, o Niezłomnych mogli zawsze mówić, że naprawdę wygrali dzisiaj. Dzieci i wnukowie bojowników Polski Walczące j muszą być bardzo silnym ogniwem w łańcuchu polskich pokoleń.

Marzenia o Niepodległej

O świadomości tworzenia wolnego państwa polskiego i dzisiejszym potarganiu ciągłości polskiej historii z prof. Wiesławem Janem Wysockim rozmawia Wiesława Lewandowska.

(„Tygodnik Niedziela” 2018, nr 45, 11 listopada, s. 36–37).

Wiesława Lewandowska: – W szkole uczono nas, Panie Profesorze, że Polacy pod zaborami nieustannie marzyli o niepodległej, wolnej Polsce. Czy jednak ta myśl niepodległościowa zawsze była powszechna i silna, bo przecież niełatwo było ją przekuć w skuteczny czyn niepodległościowy?

Prof. Wiesław J. Wysocki: – Upadek niepodległości był dla Polaków zjawiskiem szokującym; upadło przecież państwo ścigające się z Francją o to, które z nich jest większym mocarstwem. Zmowa trzech sąsiadów doprowadziła do tego, że Polska została starta z mapy Europy, co zostało potwierdzone traktatami międzynarodowymi i zatwierdzone – to też trzeba przypomnieć – przez Sejm, wprawdzie zewnętrznie przymuszony, ale przecież własny. Stąd już w pokoleniu, które doznało tego szoku upadku państwowości, pojawiły się silne tendencje do walki o niepodległość, powstały np. Legiony Dąbrowskiego, po których do dziś został nam przekaz: ,,Jeszcze Polska nie umarła…”

– Potem były powstania, zrywy patriotyczne, z których jednakowoż – jak lubiano narzekać – niewiele wynikało…

– A jednak coś wynikało! Powstanie listopadowe, a potem Wiosna Ludów zrodziły swoisty mit konieczności walki. Kolejne pokolenia mogły więc bazować na tego rodzaju romantycznym przekazie. A najtragiczniejszy z polskich porywów – powstanie styczniowe, które zostało już niejako wymuszone, ma wielkie następstwa; Polacy zapłacili za nie wielką cenę, a okres popowstaniowy nazwano na ziemiach polskich „ciszą grobów”. Jednak właśnie to powstanie 1863 roku doprowadziło do tego, że po raz pierwszy stworzono koncepcję państwa podziemnego.

– A zatem, Panie Profesorze, mimo rozmaitych narzekań na „bezsensowne przelewanie polskiej krwi” – co w pewnych kręgach polskich elit ma miejsce do dziś – nawet te nieudane zrywy patriotyczne miały i zawsze mają wielki sens?

– Trudne doświadczenie powstania styczniowego jest tego potwierdzeniem. Niewątpliwie miało ono wpływ na późniejsze pokolenie niepodległościowe, które wyrosło na legendzie 1863 roku. Dlatego gdy tylko powstało Wojsko Polskie, w 1919 roku, Józef Piłsudski nakazał, aby żyjący jeszcze powstańcy styczniowi dostali własne mundury, a w specjalnym rozkazie przywitał ich jako kolegów-żołnierzy, jako weteranów, po których polskie wojsko dziedziczy tradycję bojową i którzy są żywym symbolem ciągłości państwa polskiego. Powstańcy styczniowi cieszyli się w społeczeństwie i w wojsku II RP tak wielką estymą, że salutowali im nawet generałowie. Byli natchnieniem dla młodych chłopców wstępujących do wojska w 1920 roku.

– Także dla samego Józefa Piłsudskiego?

– Bez wątpienia. Na przełomie XIX i XX stulecia w polskim społeczeństwie ukształtowały się dwie koncepcje rozumienia patriotyzmu – romantyczna i zachowawcza. Na czele nurtu romantycznego, proponującego bezwarunkową walkę o niepodległość, z biegiem lat stanął Piłsudski jako niekwestionowany przywódca, z całą swoją tradycją socjalistyczno-niepodległościową. Ta piękna tradycja polskiego romantyzmu niepodległościowego, socjalistycznego – niemająca nic wspólnego z agenturalnym socjalizmem importowanym ze wschodu – nawiązywała do postaw romantycznych bohaterów, do tych Winkelriedów, Gustawów i Konradów, przywołanych do życia przez wieszczów epoki Romantyzmu i Młodej Polski i sączących myśl o wyzwoleniu Polski.

– I znów musimy ponarzekać, że ta postawa romantyczna była – i nadal jest traktowana nieufnie i krytykowana, a nawet wyśmiewana.

– To, niestety, prawda. Pomińmy tu jednak dzisiejsze skojarzenia… Wtedy przeciwnicy niepodległościowego romantyzmu zachowawczo proponowali odtworzenie substancji polskiej w oparciu o państwo carskie. Na terenie byłego Królestwa Polskiego (nazywanego pogardliwie priwislinskim krajem) ta prorosyjska ideologia przeorała społeczną świadomość do tego stopnia – mimo doznanych właśnie tu największych upokorzeń i cierpień – że gdy w 1915 roku wojska zaborcy wychodziły z Warszawy, to jej ludność płakała, że „nasi odchodzą”…

– Jednak doszło do patriotycznego przebudzenia. Jak to się stało?

– Aby ta prorosyjska postawa mogła być zastąpiona postawą niepodległościową, trzeba było budzić społeczeństwo przez organizację manifestacji patriotycznych przypominających Konstytucję 3 maja i powstanie styczniowe. I tak w 1916 roku, w związku z rocznicą śmierci Romualda Traugutta i postawieniem krzyża w miejscu egzekucji tego dyktatora powstania oraz członków Rządu Narodowego, odbyła się manifestacja 150–200 tys. mieszkańców Warszawy. Zapanował patriotyczny klimat przypominający czas przed powstaniem styczniowym, kiedy to podczas pogrzebu zabitych na placu Zamkowym polskich patriotów czoło konduktu dochodziło do Powązek, a trumien jeszcze nie wyniesiono z kościoła Świętego Krzyża… Ten ostateczny przewrót świadomościowy Polaków zaczął się powoli dokonywać dopiero w czasie I wojny światowej.

– Bo dopiero wojna między zaborcami dała Polakom szansę na odzyskanie własnego państwa?

– Wcześniej było Mickiewiczowe błaganie: ,,o wojnę powszechną prosimy cię, Panie”, i rzeczywiście, realna szansa pojawiła się dopiero, gdy nasi zaborcy znaleźli się w konflikcie ze sobą. Wtedy ożywa też legenda własnego czynu zbrojnego, idea buntu, powstania, którego jednak Piłsudskiemu nie udaje się wzniecić. Przejmuje więc inicjatywę Naczelnego Komitetu Narodowego, opowiada się za Legionami, z czasem zostaje dowódcą jednej z brygad, stara się też oddziaływać na powszechną opinię.

– Można powiedzieć, że był świetnym propagandystą idei niepodległości?

– Rzeczywiście, był przecież redaktorem pisma „Robotnik”, sam wiele pisał i przez jakiś czas w rubryce zawód wpisywał: ,,literat”, a przy tym doceniał znaczenie mediów. A jako polityk dobrze wiedział, że bez szerokiego poparcia społecznego oraz bez wsparcia uznanych już przez społeczeństwo autorytetów wiele się nie zdziała. Dlatego dosłownie przymusił Wyspiańskiego, aby ten przygotował mu odezwę wzywającą naród do walki. I – jak lubił z przekąsem opowiadać – on, stary socjalista, szmuglował przez kordon graniczny obrazki z Matką Bożą Częstochowską i apelem Wyspiańskiego sformułowanym w słowach pięknego hymnu Veni Creator Spiritus – Przyjdź, Duchu Święty.

–Ale nie można chyba porównywać tych działań Piłsudskiego do dwulicowej religijności wielu polityków III RP?

– W żadnym razie. Tego rodzaju bogoojczyźniany przekaz wśród socjalistów niepodległościowych był czymś najzupełniej naturalnym. Piłsudski był bezwzględnie i szczerze przekonany, że wbrew polskiej tradycji religijnej nie można formować wizji Polski. O tej pewności Piłsudskiego pisze Stefan Żeromski. Otóż w 1911 roku Piłsudski odwiedza Żeromskiego w Zakopanem; przez kilka godzin rozmawiają o wolnej Polsce. Piłsudski siedzi w kalesonach – bo jedyne jego portki są akurat cerowane przez służącą – i snuje opowieść o Polsce. A jest to przecież czas, kiedy jakiekolwiek myślenie o niepodległej Polsce wydawało się fantasmagorią. A on ją już widział, jakby już istniała, już ją urządzał, organizował. Jaką trzeba mieć wiarę w sobie – pisze Żeromski w zadziwieniu – żeby siedząc w kalesonach, mówić o Polsce, której nie ma…

– A w dodatku tego rodzaju strategiczne myślenie chyba długo jeszcze nie zaprzątało polskich elit…

– Mało tego, jeszcze w 1914 roku abp Aleksander Kakowski i elity warszawskie widziały w Piłsudskim – mówiąc dzisiejszym językiem – terrorystę. Dopiero od 1916 roku, a już na pewno w 1918 roku, dostrzegli w nim męża opatrznościowego. Abp Kakowski wyraźnie wtedy napisał, że nie ma innej osoby, której można by powierzyć funkcję przywódcy narodowego. Piłsudskiego uznano wreszcie za jedyną osobę odpowiednio przygotowaną do tej roli i odpowiednio zdeterminowaną.

– Bo nie wystarczyło odzyskać niepodległość i cieszyć się z niej, ale tę rozsypaną polską państwowość i zdezorientowany naród należało ująć w jakieś karby…

– Tak. Ale co najważniejsze, Piłsudski miał świadomość, że nie można odbudować państwa polskiego tylko w oparciu o część społeczeństwa, o partie polityczne. Dlatego gdy wysiadł z „czerwonego tramwaju na przystanku Niepodległość”, powiedział swoim towarzyszom: odtąd jesteśmy „na Pan”. Wiedział, że tej prawicy, która była i zawsze będzie mu przeciwna, nie można wykluczać z organizmu tworzonego państwa. Gdy wkrótce przyszła godzina próby, rok 1920, wtedy już nie było żadnych podziałów politycznych.

– A jednak niełatwo było nad nimi zapanować, a z dzisiejszej perspektywy patrząc, wydaje się to całkiem niemożliwe.

– Jednak w 1918 r. nasza polska elita zachowuje się pięknie. Dwaj najwięksi antagoniści – Piłsudski i Dmowski współpracują ze sobą; jeden działa w Polsce, drugi – w Paryżu. Gen. Józef Haller, który ma tytuł Naczelnego Wodza Wojsk Polskich, po przybyciu ze swoją Błękitną Armią na ziemie polskie melduje się do dyspozycji Naczelnika Państwa, uznaje jego autorytet. Wielki polski pianista i kompozytor Ignacy Jan Paderewski staje na czele rządu. Wszystkie siły są więc skupione. Gdy na Polskę najeżdża bolszewicka armia „robotniczo-chłopska”, w Rzeczypospolitej mamy akurat także rząd robotniczo-chłopski Witosa i Daszyńskiego… Jednak po naszej stronie istnieje głębokie poczucie polskości, patriotyzm, a po stronie „robotniczo-chłopskiego” najeźdźcy potrzeba takiego umiędzynarodowienia rewolucji bolszewickiej, aby podbiła cały świat.

– Można zatem powiedzieć, że rok 1920 był ostateczną próbą odpowiedzialnego patriotyzmu elit oraz jedności polskiego narodu?

– Bez wątpienia. Okazało się, że naród polski nagle stał się jednym tworem, mimo podziału na trzy zabory i na tę „czwartą dzielnicę”, którą zawsze była polska emigracja, i która teraz wnosi ogromny wkład w odbudowę niepodległego państwa polskiego.

– Czy jednak bez determinacji tej jednej osoby, bez charyzmy Józefa Piłsudskiego polska niepodległość byłaby możliwa?

– To pytanie wciąż sobie zadajemy…

– I od czasu do czasu marzymy, aby ktoś taki znów się w polskiej polityce pojawił?

– Rzeczywiście, ale w dzisiejszych czasach to niełatwe. To był człowiek, który niemal od dzieciństwa przygotowywał się do tego, żeby – mówiąc językiem romantyków – spełnić tę rolę mesjańską. Jako młody chłopak marzył, aby wyrzucić Moskali ze swego rodzinnego powiatu… Potem całe jego życie było walką z carem, z Rosją – białą i czerwoną.

– Gdzie znajdował ludzi podobnie myślących, współpracowników podobnie mesjańsko nastawionych?

– Przede wszystkim w kręgach akademickich Lwowa; na Politechnice Lwowskiej, na późniejszym Uniwersytecie Jana Kazimierza, wtedy jeszcze cesarskim. Także na uczelniach krakowskich – na Uniwersytecie Jagiellońskim, na Akademii Sztuk Pięknych. Właśnie z tych środowisk wywodzą się jego najbliżsi współpracownicy, późniejsi liderzy życia politycznego. Nie zapominajmy też o polskich naukowcach z uczelni zachodnich.

– To byli nie tylko marzyciele, ale – jak Piłsudski – ludzie konkretnego czynu, potrafiący skutecznie działać…

– To byli ludzie znakomicie przygotowani zarówno do czynu zbrojnego, jak i do pracy publicznej. Wielu generałów przeszło przecież do pracy w administracji cywilnej państwa. Nie zapominajmy też o wkładzie Władysława Zamoyskiego w odbudowę Niepodległej, który za własne pieniądze fundował struktury polskiej dyplomacji. A Ignacy Jan Paderewski zainwestował w kampanię wyborczą Thomasa Woodrowa Wilsona, przyszłego prezydenta Stanów Zjednoczonych, by mieć „dostęp do jego ucha” i móc go przekonać do sprawy polskiej… To prezydent Wilson, dzięki podpowiedzi Paderewskiego, rzuca hasło o Polsce z dostępem do morza… itd., itd. Takich działań układających się w jedną całość było wtedy wiele.

– W setną rocznicę odzyskania niepodległości – po trzech dekadach od jej przywrócenia w 1989 roku – przyszło nam zazdrościć właśnie tego ówczesnego współdziałania dla dobra Polski.

– Pamiętajmy, że tamto pokolenie niepodległości wyrosło na prawdziwym, a nie tylko udawanym czynie niepodległościowym. Doświadczyło zmaterializowania idei „snu o szpadzie”, jak to określał Żeromski. To był czyn czynów. Zazdrościć możemy też tamtej wielkiej świadomości tworzenia wolnego państwa polskiego w ciągłości z historią. W lutym 1919 roku zbiera się Sejm Polski – która nie ma jeszcze granic – i deklaruje, że rodząca się II Rzeczpospolita jest kontynuacją I.

– A tymczasem III Rzeczpospolita nie jest kontynuacją II…

– Nasze pokolenie też odzyskało niepodległość, ale w żadnym razie nie jesteśmy spadkobiercami tamtej niepodległości, lecz co najwyżej spadkobiercami tzw. transformacji ustrojowej. Ciągłość polskiej historii została potargana… Dorobek niepodległościowy II Rzeczypospolitej został wręcz zanegowany, a świadomość niepodległości uległa zamazaniu. Gdy w 2014 roku środowiska niepodległościowe chciały obchodzić rocznicę czynu legionowego, oto Sejm odrzucił tę propozycję. Uznano, że ważniejsze są obchody 25-lecia koncesjonowanych wyborów… Wtedy to pojawił się ów symbolizujący „nową niepodległość” czekoladowy orzeł…

– Na szczęście już dawno zjedzony!

– A jednak do dzisiaj nie mamy żadnej deklaracji prawnej, że dzisiejsza Rzeczpospolita jest kontynuatorką II i I. Mamy ciągle nieodciętą pępowinę z Polską komunistyczną.

Wiele cudów nad Wisłą

O znaczeniu Bitwy Warszawskiej 1920 roku i problemach w przygotowaniu obchodów 100. rocznicy tego wydarzenia z prof. Wiesławem Janem Wysockim rozmawia Wiesława Lewandowska.

(Tygodnik „Niedziela” 2019, nr 32, 11 sierpnia, s. 38–40).

WIESŁAWA LEWANDOWSKA: – Już cztery lata temu polski parlament przyjął uchwałę w sprawie wsparcia obywatelskich inicjatyw uczczenia 100. rocznicy Bitwy Warszawskiej, nazywanej Cudem nad Wisłą. Kolejna uchwała Sejmu – w lipcu br. – w patetycznych słowach mówi o ustanowieniu roku 2020 Rokiem Bitwy Warszawskiej. Jednakże na rok przed stuleciem, poza sporami i dyskusjami, nie wyklarowało się jeszcze, w jaki sposób pokażemy sobie i światu doniosłość wydarzenia, które zadecydowało o przyszłości Europy…

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – To dobrze, że parlament podejmuje takie uchwały, obawiam się jednak, że mogą one podzielić los uchwały Rady Miasta Warszawy w sprawie budowy pomnika Bitwy Warszawskiej: jest lokalizacja (Plac na Rozdrożu), są wszelkie wymagane zgody, ale nic się nie dzieje; pomnika z pewnością nie będzie…

– Bo po prostu zabrakło determinacji obywatelskiej oraz stosownego wsparcia?

– Trudno się oprzeć wrażeniu, że sami lekceważymy i trywializujemy nasze rocznice. Wydawało się, że ubiegłoroczna 100. rocznica odzyskania niepodległości będzie doskonałą okazją, by pokazać, iż po raz drugi mamy możliwość odzyskania wolnego państwa, by zestawić pokolenie tamtej Niepodległej z dzisiejszym pokoleniem tzw. transformacji ustrojowej.

– Za dużo patosu i pustych słów w tych naszych rocznicach, a za mało treści i lekcji na przyszłość…

– Niestety tak. Niby wszyscy podkreślają, że w 1920 roku została obroniona niepodległość Polski i Europa została uratowana przed bolszewizmem, ale na tym ta polska opowieść się zamyka. Znamy i powtarzamy kilka sloganów o Bitwie Warszawskiej – i na tym koniec naszej lekcji historii. Kto dziś pamięta o kampanii niemeńskiej, która przyniosła nam pokój na granicy wschodniej? Warszawska batalia toczyła się w świetle jupiterów, ale niemeńska – będąca w całości planem Naczelnego Wodza – była przecież ostatecznym rozstrzygnięciem wojskowym i zadecydowała o przyszłości Niepodległej. W 1923 roku Józef Piłsudski udzielił wywiadu, w którym wypowiedział okrutne prorocze słowa: Polska nie jest niepodległa, nie może być niepodległa między potężnymi Niemcami i potężną Rosją.

– Zamiast głębokiej refleksji nad niepodległością mamy po dziś dzień wciąż tylko jałowe spory o historyczne zasługi dla niepodległości…

– Czy to rzeczywiście Józef Piłsudski, czy może generał Tadeusz Rozwadowski, czy przypadkiem nie Francuzi zwyciężyli pod Warszawą? Mamy do dziś na ten temat niekończące się spory polityczne. Gdyby 100 lat temu polska armia przegrała, odpowiedzialność niewątpliwie spadłaby wyłącznie na Naczelnego Wodza, który przygotował nie tylko koncepcję całej batalii obronnej, lecz także scenariusz w razie przegranej, według którego polski rząd miał się ewakuować do Częstochowy, na Jasną Górę. Byłby to nie tyle akt desperacji, ile krzepiący symbol niepoddawania się. Po wygranej w 1920 roku myśl tę podjął bp Józef Pelczar; w akcie dziękczynnym na Jasnej Górze miało dojść do spotkania Naczelnika Państwa, rządu, parlamentu, wojska i episkopatu. Nigdy do niego nie doszło… Dopiero 21 października 1921 roku sam Naczelnik Państwa złożył przed Matką Jasnogórską przygotowany przez bp. Pelczara Akt Oddania Rzeczypospolitej Najświętszemu Sercu Pana Jezusa.

– To rzadko przypominany fakt z życia Naczelnika, częściej mu się wypomina, że był na bakier z wiarą.

– Rzeczywiście, niedawno, gdy chcieliśmy tamtą obecność Naczelnika na Jasnej Górze upamiętnić specjalną tablicą, ojcowie paulini opierali się, bo przecież „Piłsudski to bezbożnik”. Dopiero po lekturze specjalnie przeze mnie przygotowanej 100-stronicowej broszury o religijności Józefa Piłsudskiego o. Marian Waligóra, przeor klasztoru jasnogórskiego, napisał piękne wprowadzenie do tejże broszury i wmurowanie tablicy stało się możliwe. Bardzo ubolewam nad tym, że ta czarna legenda o niereligijności Piłsudskiego po 100 latach jest wciąż podtrzymywana w dyskusjach politycznych. Były prezydent Bronisław Komorowski mówił nawet o agnostycyzmie Marszałka. Wtedy w odpowiedzi na to napisałem szkic pt. Maryjny marszałek i generał. Józef Piłsudski i Józef Haller, w którym starałem się pokazać, że o ile Haller wręcz ostentacyjnie obnosił się ze swoją religijnością, to Piłsudski raczej ją skrywał; jednak z całą pewnością obaj byli ludźmi bardzo głębokiej, autentycznej wiary.

– Można powiedzieć, że Józef Piłsudski był od kołyski przesiąknięty kultem maryjnym, nigdy nie kalkulował korzyści ze swej wiary, nie instrumentalizował jej, przesadnie nie demonstrował, jak to czyniło i nadal czyni w Polsce wielu polityków?

– Tak! Jego polityczny adwersarz – Roman Dmowski przez całe życie był obok religii, ale doceniał jej walor w życiu politycznym i publicznym, i to sprawiło, że jego Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne religię i wiarę katolicką miało na odświętnych sztandarach. Tymczasem Piłsudski miał tę swoją skromną, osobistą, niepolityczną więź z Matką Bożą Ostrobramską, z którą bardzo często „rozmawiał na poważne tematy”.

– Jednak nie bardzo godził się na przypisanie zwycięstwa w 1920 roku Matce Bożej i określenie „Cud nad Wisłą”, co – zdaniem późniejszych komentatorów – miało pomniejszać zasługi polskiego wojska. Czy rzeczywiście je pomniejszało?

– Znakomity polemista, zaciekły narodowiec Stanisław Stroński, pisał przed bitwą, że może nas uratować tylko cud. To słowo zostało szeroko podchwycone. Potem kard. Aleksander Kakowski napisał w swych wspomnieniach o jeńcach bolszewickich, którzy opowiadali, że widzieli Matkę Bożą unoszącą się nad polem bitwy. To samo powtarzał abp Józef Teodorowicz w swoich wielkich kazaniach po zakończeniu batalii, wiele też pisano o cudzie w ówczesnych czasopismach. Wówczas to była żywa dyskusja, a dzisiaj już zamiennie używamy określeń Bitwa Warszawska i Cud nad Wisłą.

– Zamiennie, lecz nie zawsze bez historyczno-politycznego podtekstu…

– To prawda, zapominamy, że tę dyskusję, moim zdaniem, skutecznie ukrócił już kard. August Hlond, Prymas Polski, gdy w oficjalnym komunikacie po śmierci Piłsudskiego zawarł znakomitą syntezę owego sporu, pisząc m.in., że Wojsko Polskie pod dowództwem Józefa Piłsudskiego odniosło zwycięstwo pod Warszawą na miarę wiktorii pod Lepanto i Wiedniem, za co należy się Wojsku Polskiemu i Naczelnemu Wodzowi wieczna wdzięczność, nie tylko Polski, ale i chrześcijańskiej Europy.

– Cudu zatem nie było?

– Przeciwnie, zdarzyło się wiele cudów! Począwszy od tego, że bolszewicy poznali plan bitwy – znaleziony przy poległym polskim majorze – lecz uznali, iż został on specjalnie podrzucony, dlatego Michaił Tuchaczewski zlekceważył polski kontratak znad Wieprza. Za cud można uznać również zajęcie radiostacji Aleksandra Szuwajewa, dzięki czemu cała armia bolszewicka została pozbawiona łączności. Także i to, że por. Stefan Pogonowski zupełnie przypadkowo, na parę godzin przed wyznaczonym terminem, zaatakował i rozbił bolszewicki sztab… A radiowywiad czytający depesze wroga… A zagłuszanie wrogich stacji tekstem Pisma Świętego… Najwyraźniej nad polską stroną czuwała ręka Bożej Opatrzności! Błędy bolszewików zawsze przekładały się na ich klęskę, a nasze – a było ich wiele – zawsze okazywały się zbawienne. A przecież cofająca się armia polska, w odróżnieniu od nacierającego wroga, była w kiepskiej kondycji psychicznej…

– Jednak najwyraźniej Ktoś u góry czuwał, a cały naród bardzo się modlił!

– A Piłsudski zawczasu prosił kard. Kakowskiego o najlepszych kapelanów. Zresztą sami dowodzący bitwą – Haller, Śmigły i inni – mieli wielką charyzmę, potrafili budzić ducha, zelektryzować żołnierzy. W tej bitwie było wielkie zapotrzebowanie na ducha, na wiarę. Do dziś okazjonalnie pielęgnujemy wielką legendę ks. Ignacego Skorupki, ale przecież było wielu jeszcze innych zwykłych księży, którzy stawali do boju ramię w ramię ze zwykłymi żołnierzami. Warto by dziś tamtego ducha przypomnieć.

– A w istocie chyba nie mamy w Polsce do dziś żadnego upamiętnienia, żadnego miejsca, w którym można by się zadumać nad duchem tamtej bitwy, nad niezwykłym duchem jej zwykłych bohaterów…

– Dlatego wraz z ordynariuszem diecezji warszawsko-praskiej chcemy, aby w 2020 roku odbył się w Warszawie drugi pogrzeb ks. Ignacego Skorupki. By jego doczesne szczątki z grobu rodzinnego zostały przeniesione w asyście wojska do katedry praskiej i tam złożone w sarkofagu wykonanym z podstawy pomnika, która w 1938 roku została przygotowana pod praski pomnik ks. Skorupki, a po wojnie komuniści ukradli ją i wykorzystali, jak na ironię, w pomniku żołnierzy Armii Czerwonej, tzw. pomniku Czterech Śpiących. Ponadto diecezja warszawsko-praska zamierza rozpocząć proces beatyfikacyjny ks. Ignacego Skorupki – pierwsze listy w tej sprawie wysłano już do Watykanu.

– Do obchodów 100. rocznicy Bitwy Warszawskiej pozostaje już tylko rok – to chyba niewiele, aby zrealizować deklarowane wcześniej przez różne gremia wielkie plany godnego uczczenia tego wielkiego polskiego jubileuszu…

– Ubolewam, że wiele z tych planów utknęło w stadium dyskusji i nieporozumień, np. wojsko zaproponowało stworzenie muzeum w Ossowie – pomysł świetny, ale szybko zaczęły się kłopoty, bo zabrakło pieniędzy, jako że projektant kilkakrotnie przekroczył planowane koszty, a w dodatku to muzeum mogłoby zostać otwarte dopiero w 2025 roku. Pytam więc: czy nie lepiej byłoby stworzyć w Ossowie pawilon wystawienniczy – na co dzień użytkowany przez samorząd, a od święta przejmowany przez wojsko? Zaproponowałem ponadto, aby na polach pod Ossowem został wzniesiony kopiec Cudu nad Wisłą. Żeby w roku 100. rocznicy bitwy przyjeżdżali tu ludzie z całej Polski, by wysypać choćby taczkę swojej ziemi. To przecież piękna polska tradycja, angażuje wszystkich, zmusza do refleksji… Byłby to najpiękniejszy prezent Polaków dla Polski, gdyby na szczycie tego kopca właśnie na 100. rocznicę Cudu nad Wisłą mogła zostać zatknięta biało-czerwona flaga.

– Pomysł prosty i znakomity, ale można się obawiać, że okaże się niewykonalny, podobnie jak wiele innych. Raczej nie będziemy mieć w Warszawie łuku triumfalnego na stulecie Bitwy Warszawskiej…

– Obawiam się, że nie. A jest to projekt, który zaakceptował sam Marszałek Piłsudski tuż przed śmiercią, kiedy planowano zbudowanie na terenie warszawskiego Pola Mokotowskiego nowoczesnej dzielnicy mieszkaniowej – już położono tam wtedy kamień węgielny pod Świątynię Opatrzności – którą miała otwierać wielka brama w postaci łuku triumfalnego 1920 roku.

– Wtedy zabrakło czasu…

– A dziś brakuje dobrej woli. Miasto zobowiązało się zbudować taki łuk na placu Na Rozdrożu, ale jego władze nie zamierzają się z tego zobowiązania wywiązać. Są alternatywne plany postawienia łuku na Wiśle, która nie jest we władaniu miasta, lecz Ministerstwa Środowiska… Cóż, to hańba i wielki wstyd, że nie potrafimy się porozumieć, że – wszystko na to wskazuje – Cud nad Wisłą/Bitwa Warszawska nie zostanie pokazana światu i nam samym tak, jak na to zasługuje.

To młodzi byli głodni takich postaci jak Pilecki

Z prof. dr hab. Wiesławem Janem Wysockim rozmawia Katarzyna Płachta.

(„Rzeczpospolita” 2018, 25 maja).

Katarzyna Płachta: – W piątek mija 70 lat od śmierci rtm. Witolda Piłeckiego – żołnierza AK, autora Raportu z Auschwitz, skazanego na śmierć przez komunistyczny sąd. Dziś Polacy widzą w nim symbol bohaterstwa, ale nie zawsze tak było. Jak udało się wydobyć tę postać z zapomnienia?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – W czasach PRL wielu zależało na tym, by Pilecki nie zaistniał w polskiej świadomości. Jeśli już o nim pisano, to raczej jako o zdrajcy, szpiegu, bandycie. Dopiero zmiana ustroju sprawiła, że powoli ta pamięć zaczęła wracać. Tu dużą rolę odegrało najmłodsze pokolenie, głodne wartości i szlachetnych postaci. Pamiętam, jak w latach 90. młodzież z Grudziądza chciała zmienić patrona szkoły, właśnie na Pileckiego. Przeciwko były władze szkolne, samorząd, kuratorium. Młodzież dotarła do mojego szkicu o rotmistrzu (w 2013 roku Pilecki został awansowany do stopnia pułkownika, przyp. red.), wydanego jeszcze w podziemiu. Przedrukowano go i rozdano mieszkańcom. Dzięki temu udało się przekonać władze.

– A więc był to ruch oddolny?

– Myślę, że to było najważniejsze w przywracaniu pamięci o Pileckim. Oczywiście wyszły też różne książki. W 1974 roku Józef Garliński wydał w Londynie Oświęcim walczący, gdzie przedstawił światu jego sylwetkę. Od tej publikacji właściwie wszystko się zaczęło. Sam wydałem pierwszą polską biografię rotmistrza, potem ukazały się inne książki. Ale to była wiedza, którą trzeba było jeszcze uczynić elementem zbiorowej świadomości, co jest zasługą młodych ludzi.

– A może również sprawnej polityki historycznej?

– Ja systemowej polityki historycznej prawie nie widzę. Owszem, organizowane jest Muzeum Domu Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej, pojawiają się pomniki. Ale to się dzieje od niedawna. Trzeba raczej przypomnieć rolę dzieci Pileckiego – Zofii i Andrzeja. Zwłaszcza „generałka”, jak nazywał ją ojciec, przyczyniła się po 1989 roku do przywracania ojcu dobrego imienia.

Mądrzejsi o trudne doświadczenia

Z Wiesławem Janem Wysockim, profesorem historii na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, rozmawia ks. Łukasz Czubla.

(„Pastores” 2018, nr 80 (3), s. 97–104).

Ksiądz Łukasz Czubla: – Wiele razy słyszymy pojęcia „polityka historyczna” i „pamięć historyczna”. Co te terminy oznaczają i czym się różnią?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – Należałoby zacząć od terminów „państwo” i „naród”. Oba te terminy wskazują na rzeczywistości będące wielkimi wartościami i wciąż toczy się spór o to, która z nich jest ważniejsza. Warto pamiętać, że naród rozwija się zdrowo i najpiękniej w wolnym państwie. Jednak w sytuacji, gdy nie istnieje państwo, naród jest wartością dominującą. Zatem wartość najwyższą stanowi tu państwo, o ile jest to państwo suwerenne, a nie narzucone. Zawsze jednak istniały próby normalnego funkcjonowania narodu w sytuacji zniewolonego państwa. Na przykład w XIX wieku lojalizm starał się przekonywać, że naród może normalnie funkcjonować pomimo braku Polski na mapach. I inaczej wyglądał on w każdym z zaborów.

Nie chcę absolutyzować pojęcia państwa, ale też nie można go bagatelizować. Podobnie jest z polityką historyczną, która powinna być funkcją dodatkową państwa. A pamięć historyczna to coś tkankowego, co jest elementem ciśnienia narodowego na zachowanie swojej tożsamości. Przez długi czas nie miewaliśmy polityki historycznej, a i teraz – w mojej ocenie – jeszcze jej nie mamy. Owszem, pojawiają się pewne jej pierwiastki, ale to wciąż polityka resortowa, a nie państwowa. Poszczególne grupy lepiej lub gorzej zorganizowane próbują ją realizować poprzez różne państwowe urzędy, jest to jednak polityka partykularna; brakuje polityki zorganizowanej, strukturalnej. Tę z kolei mieli Niemcy; Konrad Adenauer, zawierając umowę z premierem Izraela, Menachemem Beginem, zakładał, że efekty będą dopiero za 50 lat. Planował na dwa pokolenia do przodu…

– Co jest tego powodem?

– Zapłaciliśmy olbrzymią cenę jako społeczeństwo w okresie II wojny światowej i w okresie komunizmu. Wówczas po władzę sięgnęli „stajenni”, nie elita. A z elitą jest tak, jak z trawnikiem angielskim. 200 lat trzeba strzyc, żeby był porządny. Chcielibyśmy, żeby to było już, ale jeszcze tych elit nie mamy. Pięćdziesiąt pięć proc. naszej elity wojskowej straciliśmy do 1941 roku, a potem te straty się powiększały. To samo było z Kościołem. Dlatego kard. August Hlond a później kard. Stefan Wyszyński chcieli ratować biologiczną substancję, odbudować społeczeństwo materialnie, żeby już nie ubywało tej krwi. Społeczeństwo było na skraju biologicznego wyczerpania.

Mieliśmy zatem do czynienia z pewną tragiczną niemocą. Równolegle do tego narzucano nam ideologię komunistyczną, która rugowała prawdziwą historię Polski, a w jej miejsce wstawiała przekaz fałszywy. Prawdziwa historia była zohydzana. Kiedy przyszła III Rzeczpospolita, nie mówiono w ogóle o niepodległości, tylko o wolności, a to rozróżnienie jest dość specyficzne. W tym okresie część opozycji w gruncie rzeczy wywodziła się przecież z czerwonych szeregów komunistycznych. Tak zwane grupy rewizjonistyczne dogadały się z liberalnymi komunistami i powstał taki różowy system, który kontynuował, a właściwie zintensyfikował niszczenie polskiej kultury historycznej.

Do tego wszystkiego doszła jeszcze oikofobia. Mówiono o Polsce źle na każdym kroku. Wmawiano nam, że jesteśmy winni za wszystkie zbrodnie. Zaczęto także używać częściej terminu „naziści” bez wskazywania ich narodowości. My wiemy, że nazistami byli Niemcy, ale w świecie już od dawna tej świadomości nie ma, dlatego łatwo nałożono Polakom kaftan nazizmu i słyszymy o zbrodniach polskich nazistów. Już się zdarzały także oskarżenia o winę za II wojnę światową. Z rzeczywistych ofiar przesuwa się nas na pozycję katów. Dopiero w tym roku na konferencji w Oświęcimiu wybrzmiały słowa, że obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau jest symbolicznym miejscem mówiącym wiele o Polsce i Polakach, ale wypowiedź ta została jednak niemal niezauważona z powodu skandalu wywołanego przemówieniem ambasador Izraela. A przecież Auschwitz to wielkie zwycięstwo człowieka w osobach Polaków właśnie. Bo to św. Maksymilian Kolbe, który oddał życie za nieznanego współwięźnia, to św. Edyta Stein – Żydówka i karmelitanka, to Witold Pilecki, który poszedł do obozu dobrowolnie, aby pomóc przetrwać zniewolonym tam ludziom. A jednak przez lata o tych ludziach nie można było mówić. Reasumując, bardzo długo nie było w Polsce miejsca na jakiekolwiek elementy historii narodowej.

W naszych najnowszych dziejach również mamy do czynienia z tego rodzaju wypaczaniem historii. Temu właśnie służy bardzo oszczędne, można powiedzieć, że dyplomatyczne ograbienie młodzieży w szkole z historii, zawężenie, wręcz „wyprowadzenie” z programu nauczania okresu historii najnowszej. A przy tym uchwalono Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”, dzięki pojedynczym ludziom, którzy do tego uparcie dążyli – mam tu na myśli głównie prezydenta Lecha Kaczyńskiego i Janusza Kurtykę. Mamy zatem teraz młodzież, którą pozbawiono pamięci historycznej, a z drugiej strony wielu z tych młodych tej pamięci wciąż poszukuje. Wyraża się to w oddolnym ruchu młodzieży zaangażowanej w upamiętnianie żołnierzy niezłomnych. Widziałbym w tym jednak nie felix culpa, a raczej chichot historii. Wciąż z mediów płynął przekaz, że bycie Polakiem, przyznawanie się do polskości, to coś archaicznego, niemodnego, wręcz wstydliwego, nienormalnego. Z kolei „bycie Europejczykiem” okraszano wieloma pozytywnymi epitetami, co miało nadawać wrażenie nowoczesności, otwartości, rodzić poczucie dumy z europejskości, którą przeciwstawiano polskości.

Dodałbym jeszcze, że termin „polityka historyczna” ma pewne konotacje negatywne, bo słowo „polityka” niesie w sobie negatywne emocje. My jednak mamy piękny synonim, który brzmi „pamięć i tożsamość”, tak jak tytuł dzieła Jana Pawła II. To jest właściwie jego testament. Jest w nim wszystko: patrzenie na Polskę, na siebie, na przyszłość. To swoisty katechizm. Jak kiedyś był obowiązek uczenia się wiersza Bełzy Kto ty jesteś?, tak teraz powinniśmy się uczyć lektury Pamięci i tożsamości. Tam znajdziemy wszystko, łącznie z tym, czego tak bardzo potrzebujemy.

– Czy czasem nie boimy się prawdy o przeszłości, bo jest zbyt bolesna, albo po prostu nie akceptujemy zachowania się naszych przodków?

– Pisarz Stefan Żeromski, który z powodów rodzinnych odszedł od katolicyzmu i przeszedł na protestantyzm, uważany jest wszakże za sumienie narodu. Był człowiekiem wrażliwym na sprawy społeczne, narodowe. I powiedział, że polska państwowość od momentu chrztu tak bardzo splotła się z katolicyzmem, że jeśli ktoś próbuje te dwa konary mocno ze sobą splecione oddzielić, ma krew pod siekierą. Mówi to wiele o sojuszu tronu z ołtarzem w polskim wydaniu. A przecież pamiętamy, że Rzeczpospolita przez wiele wieków była państwem otwartym, wielowyznaniowym, tolerancyjnym, gdzie wolność znajdowali prześladowani w innych krajach, gdzie były prawne gwarancje tej wolności.

Próbuje nam się jednak wmówić, że jesteśmy ksenofobami. Czasami może razić to, jacy jesteśmy. Musimy być uważni na to, by nie pomijać innych narodów w naszej historii. Znajomy historyk pokazał mi książkę o najnowszych dziejach. Jeden z rozdziałów nosi tytuł Rozbiory Polski. A to przecież były rozbiory Rzeczypospolitej, nie tylko Polski, lecz także Litwy. W rozmowach z Litwinami, Białorusinami czy zwłaszcza Ukraińcami mówię, że nie mogą uciekać od historii Rzeczypospolitej, bo to przecież także ich historia. Zaakceptowanie tej historii, bez jej wypaczania, po pierwsze, przywraca pamięć o korzeniach, pozwala się odnaleźć, a po drugie, zobowiązuje do szukania porozumienia, dbania o przyszłość.

– Co zrobić, żeby historia była przekazywana w sposób rzetelny, panoramiczny i jednocześnie atrakcyjny? I czy możemy mówić o czymś takim jak właściwa interpretacja faktów?

– Po kilkunastu latach badań prowadzonych już po roku 1990 odkrywam, że źródła publikowane w okresie komunistycznym były fałszowane. Przesuwano przecinki, usuwano lub dodawano słowo. Chodziło o to, by nastawić ludzi negatywnie do II Rzeczypospolitej, i to się udawało. Przecież na podstawie tych źródeł powstawały monografie. Najpierw zatem muszą być rzetelne badania, także źródłowe, aby to, co było zafałszowane, zostało napiętnowane i aby można było zacząć odczytywanie historii z autentycznych źródeł. Wtedy nie będzie trzeba się bać żadnych krytyk, bo będziemy sięgać do prawdziwego źródła. Zawsze w pochylaniu się nad historią dochodzą do głosu emocje. Tak jest ze sprawą żołnierzy podziemia antykomunistycznego i odnajdywaniem w ich postawach poszukiwanego systemu wartości. Czasem krótka wypowiedź, ale z podaniem kontekstu i jej autora, potrafi żyć własnym życiem, kształtować pokolenia. Tak jest teraz na przykład ze słowami: ,,Zachowałam się, jak trzeba” Danuty Siedzikówny „Inki”. Jest to wciąż to samo przesłanie, które dali Zawisza Czarny w średniowieczu albo Romuald Traugutt. Wciąż zatem mamy ten sam sens przekazu konkretnych wartości. Dlatego z historii ma wyrastać system wartości wspierany przez politykę państwową. To państwo ma pokazywać, co jest wartościowe w historii. Jednocześnie naród ma prawo wskazywać na ważne wydarzenia i postacie. Jeśli to idzie w parze – polityka historyczna i pamięć historyczna – możemy mówić, że budujemy nową tożsamość.

W art. 1 Konstytucji z kwietnia 1935 roku – nazywanej przez komunistów faszystowską – jest zapis o tym, że każde pokolenie jest zobowiązane, by przejmować od poprzedników całe dziedzictwo, a następnie je ubogacać i przekazywać następnym pokoleniom. I za to zadanie odpowiada się własnym honorem. Ten artykuł Konstytucji kwietniowej powinien być elementarzem każdego Polaka. Od 1945 roku do dzisiaj w żadnym akcie prawnym nie ma zapisanego pojęcia honor. Można się tego doszukać tylko w Kodeksie postępowania karnego, gdzie widnieje utrata praw honorowych, choć definicji honoru nie ma. Wcześniejsze pokolenia powoływały się na honor i według niego żyły.

Element wartościowania jest niezwykle istotny. Bo wtedy wiem, jak się zachować, zachowam się godnie i żeby nie wiem co, nie pójdę na łatwiznę, kolaborację, bo sumienie mi nie pozwala. I takie postawy „człowieka sumienia” warto promować.

– Jakich ludzi Kościoła mógłby Pan Profesor wskazać jako przykład osób opatrznościowych, może mało znanych, które potrafiły się zachować jak trzeba?

– Sięgnijmy po trochę dalszy historycznie przykład – postać i dzieło o. Honorata Koźmińskiego. Pozostawał w internowaniu, ale mocno oddziaływał przez konfesjonał. Ludzie ściągali do niego z daleka. Mimo że nie było takich mediów jak teraz, ludzie potrafili przekazać sobie ważną dla nich informację o tym niezwykłym spowiedniku. A on przez konfesjonał zmieniał życie ludzi, wielu po latach znów zaczynało wierzyć; dawał nadzieję, budował nowe pokolenie pełne zapału. I przez konfesjonał założył 26 zgromadzeń zakonnych. Kapucyni byli uważani za zakon ostatniej posługi, wzywano ich do umierających, oni też spowiadali skazańców. Byli przez Polaków traktowani jako ostatnia na ziemi więź z Bogiem. U kapucynów zawsze ustawiały się kolejki do spowiedzi. Ale też inne zgromadzenia, choćby zmartwychwstańcy, jakże wiele dobrego czyniły… Jakie oddziaływanie miał na ludzi przykład dzieci z Wrześni… Jednocześnie wielkim bodźcem były objawienia w Gietrzwałdzie, gdzie Matka Boża mówiła po polsku, co było dla Polaków znakiem, że mają poparcie Nieba. Otrzymywali przez takie znaki, przez takie osoby istotną motywację. W końcu Otto Bismarck uznał, że Kulturkampf przegrał z Polakami.

Tak samo mocno oddziaływał przykład księży, którzy byli katowani przez bezpiekę, inwigilowani, prześladowani, a mimo to zostali wierni. Nasz kapelan „Solidarności” mówił nam, że on niczym nie ryzykuje, tylko swoim życiem, a my mamy przecież rodziny, za które jesteśmy odpowiedzialni, ryzykujemy zatem o wiele więcej, i on nas za to podziwia. Te słowa i jego postawa dodawały nam otuchy, mobilizacji, czuliśmy się dowartościowani. Każde pokolenie ma swoich pasterzy, którzy je prowadzą. Zawsze można więcej, ale na miarę czasów zawsze znajdują się osoby, które się sprawdzają i dają innym potrzebne wsparcie.

– Jak należycie wykorzystać obchody 100. rocznicy odzyskania niepodległości? Widać w przestrzeni publicznej, że jest więcej elementów świadczących o polskości. Co teraz, przy okazji obchodów, zostanie dobrego zbudowanego, zdaniem Pana Profesora, w Polakach?

– Już widzimy pozytywne skutki, bo nie ma tego strasznego zawstydzenia polskością. Ludzie zakładają koszulki patriotyczne, mają breloczki, długopisy, plecaczki, różne gadżety, chętniej też wywieszają flagę. Pojawia się duma w miejsce oczekiwanego wstydu. Nie zawsze potrafimy to zrozumieć, ale posiadamy już pragnienie życia w wolności. Intuicyjnie chcemy być wolnymi. Patrząc jednak na pokolenie, które uzyskało niepodległość w 1918 roku, wydaje się, że wciąż nam do niego daleko. Sejm w 1919 roku uchwalił bowiem rzecz, która nam może wydawać się abstrakcyjna. Pierwszy sejm II Rzeczypospolitej uznał się za kontynuatora I Rzeczypospolitej. Czyli hermeneutyka ciągłości! Pięć pokoleń żyło w niewoli, ale nawiązano do wolnego państwa, do jego tradycji.

My jesteśmy już 30 lat podobno w sferze wolnego państwa, ale wciąż jesteśmy kontynuacją PRL-u, nie nawiązano żadnej więzi z II Rzecząpospolitą. Być może ten rok będzie wreszcie czasem, gdy nastąpi dekomunizacja ducha polskiego. I odbędzie się to drogą oddolną.

Chodzi bowiem o poczucie ciągłości z prawdziwie wolną Polską, a nie o trwanie w poczuciu przynależności do postkomunistycznego tworu.

– Co musiałoby się hipotetycznie zdarzyć, żeby na nowo zszyć tkankę narodu? Zazwyczaj dzieje się to przy jakichś traumatycznych przeżyciach. Jest szansa, by inne okoliczności scementowały Polaków?

– Trauma w naturalny sposób zbliża ludzi do siebie. Wydaje się, że jesteśmy pokoleniem mądrzejszym o wiele nowych trudnych doświadczeń. Ale widzę tak ogromne przepaście, że trudno w tym obszarze być optymistą. Należałoby tu oczekiwać większego zaangażowania ze strony hierarchii kościelnej. Kiedyś w prywatnej rozmowie z prymasem Józefem Glempem pojawił się taki pomysł, by zapraszać do prymasa ludzi z różnych opcji politycznych i dawać im czas na opowiedzenie o swoich pomysłach na Polskę, potem dyskutować i pracować nad wspólną konkluzją. To mogłoby ułatwiać dialog, ale zależałoby w dużej mierze także od osobistej kultury rozmówców.

Bp Zygmunt Łoziński z Mińska wysłał Józefowi Piłsudskiemu memoriał, w którym wyliczał mu wszystkie jego przewinienia związane z przewrotem majowym w 1926 roku. Biskup wprost napisał, że Piłsudski nie ma moralnego prawa przewodzić narodowi, bo dokonał zbrodni. Jest to napisane niezwykle eleganckim językiem, dyplomatycznie, a jednocześnie bardzo mocno, ale bez obrażania. Jakaż to ogromna różnica w porównaniu z obecnym dziś językiem politycznym! Piłsudski powiedział zresztą o Łozińskim, że gdyby miał choć jednego takiego generała, mógłby umierać spokojnie. I jako jednego z nielicznych uhonorował biskupa Orderem Orła Białego. To przykład, jak wiele w życiu publicznym zależy od kultury osobistej i używanego języka.

Powstanie żyje

O Powstaniu Warszawskim jako elemencie akcji „Burza”, stosunku Naczelnego Wodza do walk i o tym, jakie miejsce powinno być symbolem zrywu Sierpnia ’44 z prof. Wiesławem Wysockim z UKSW rozmawia Mateusz Kosiński.

(Tygodnik „Solidarność” 2019, nr 31, 2 sierpnia, s. 12–15).

Mateusz Kosiński: – Czy przebieg akcji „Burza” do sierpnia 1944 roku stwarzał podstawy do przygotowań do Powstania Warszawskiego?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – To, że zdecydowano się na Powstanie w Warszawie, było aktem desperacji. Zdawano sobie sprawę, że po doświadczeniach „Burzy”, kiedy w styczniu 1944 roku ponownie wojska Armii Czerwonej weszły w granice Rzeczpospolitej, kiedy zapadła decyzja, myślę, że wielu miało wątpliwości co do postanowienia premiera Mikołajczyka. To nie był najszczęśliwszy polityk. Wtedy dowództwo Armii Krajowej i przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego ujawnili się jako gospodarze danych terenów wobec wkraczających Sowietów. Doświadczenia ze Wschodu – Wilna, Lwowa i innych miejscowości, nie nastrajały optymistycznie. Jednocześnie przewidywano, że Warszawa ma inny status niż miejscowości kresowe. Pamiętajmy, że Zachód nazbyt łatwo zgodził się na linię Curzona, która stała się nieszczęściem dla polskiej polityki. Zarówno na Zachodzie, jak i Wschodzie obsesyjnie obstawano, że to rozgraniczenie między dążeniami sowieckimi i polskimi. Pierwotnie notabene zostawiała ona po polskiej stronie Lwów. Desperacja decyzji odnośnie do Warszawy polegała na tym, że zaważyły względy polityczne. Jeśli był chociaż cień szansy, to trzeba było go wykorzystać i wobec świata pokazać, że Polacy chcą decydować w swoim kraju o sobie. Dlatego zdecydowano się na podjęcie walki, ale plany były zupełnie inne – walka miała trwać dwa, trzy dni. To miał być element zaskakujący Niemców, ale i wyzwalający miasto. Walki przeciągnęły się długo przy bierności strony sowieckiej, która również nie pozwoliła samolotom alianckim lądować po swojej stronie, co mogło ratować te załogi, które musiały wracać na południe Włoch i były narażone na ryzyko zestrzelenia. Pamiętajmy, że Sowieci mieli szansę zajęcia Warszawy, ale się wycofali. Oczywiście, ich porażka w bitwie pancernej pod Radzyminem była tylko pretekstem. To była decyzja polityczna, by czekać, aż Warszawa się wykrwawi.

– Czy Stalin, powołując PKWN, sprowokował Polaków do działania? Ten twór zadziałał chociażby na lewicowców w Europie Zachodniej, którzy uważali, że powinniśmy go uznać za oficjalny polski rząd.

– Wiemy, że PKWN nie powstał w Chełmie, tylko w Moskwie. To był element politycznej prowokacji Stalina. Pamiętajmy, co prowokacyjnie w świat głosiło Radio Kościuszko [Radiostacja należąca do komunistycznego ZPP kilkukrotnie powtórzyła wezwanie, w którym znalazły się słowa: ,,Ludu Warszawy! Do broni! Niech ludność cała stanie murem wokół Krajowej Rady Narodowej, wokół warszawskiej Armii Podziemnej. Uderzcie na Niemców. Udaremnijcie ich plany zburzenia budowli publicznych. Pomóżcie Armii Czerwonej w przeprawie przez Wisłę (…) Milion mieszkańców Warszawy niechaj się stanie milionem żołnierzy, którzy wypędzą niemieckich najeźdźców i zdobędą wolność” – przyp. red.], co prowokacyjnie robił samozwańczy generał Skokowski, który rozlepiał plakaty zachęcające do powstania w Warszawie, w których informowano fałszywie, że „Bór” i Komenda Główna AK opuściła Warszawę. Pamiętajmy prowokację niemiecką, która wzywała warszawian do sypania okopów. Oczywiście, reakcji nie było, należało spodziewać się restrykcji. Te wydarzenia musiały wpłynąć na decyzję przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Ona nie zapadła tylko w gronie dowódców wojskowych, ale także z udziałem wicepremiera Jana Stanisława Jankowskiego, który jako delegat Rządu na Kraj zgodził się na nie.

Pamiętajmy, przez prawie sześć lat przygotowywano młodych żołnierzy, AK-owców, do walki. Wprawdzie była to armia zdyscyplinowana, ale wobec prowokacji, jakie szykowano, bardzo łatwo było dać się w nie wciągnąć. W związku z tym lepiej było sterować odgórnie Powstaniem. Zresztą imperatyw walki był dodatkowym bodźcem. Pamiętajmy, że w pierwszych dniach Powstania ludność Warszawy była w pełni za powstańcami. Tu nie było oporów, wszyscy byli szczęśliwi, że można się na wrogu odegrać. To miało olbrzymi wpływ psychologiczny.

W kwestii militarnej – zdawano sobie sprawę, że skoro Sowieci mają dwa przyczółki na linii Wisły, to oznacza, że będą chcieli przejść do ofensywy, a Warszawa jest w centrum ich działań. Jednak motywy polityczne były ważniejsze niż militarne. Okazało się, że brutalna polityka weszła do gry, Stalin zdecydował, że na pół roku zamrozi działania. Inna sprawa, że wtedy Sowieci nie spotkaliby aliantów na Renie, tylko gdzieś dalej. Stalin miałby więcej do zaoferowania w ramach różnych wymian. Mógłby być większym potentatem politycznym.

– Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski był przeciwnikiem wybuchu Powstania. Jak wyglądały relacje między premierem Mikołajczykiem, Komendą Główną AK a Sosnkowskim?

– Generał Sosnkowski jako Naczelny Wódz był człowiekiem, który znakomicie kalkulował sytuację. Świetnie ją opracowywał intelektualnie, natomiast znane jest jego hamletyzowanie. On jednak potrzebował Naczelnego Wodza, to był doskonały Szef Sztabu, natomiast jako Naczelny Wódz nie potrafił podjąć jednoznacznej decyzji. To, że był przeciwny Powstaniu, to jedno, ale nie zabronił go. Inna sprawa, że wcześniej ustalono, że to w kraju zapadnie decyzja. Mikołajczyk, jako premier, parł do Powstania, bo twierdził, że to będzie atut w rozmowach ze Stalinem. Uważał, że wszystkie sprawy związane z Sowietami, jeśli są niekorzystne dla Polski, należy przemilczeć. Jednak, licząc na ich dobrą wolę, bardzo się przeliczył. Jego zabiegi na Kremlu były wyjątkowo żałosne i na dobrą sprawę degradował urząd Premiera RP. Dobrze, że szybko odszedł. Przyjeżdżając później w randze wicepremiera do Polski, był raczej marionetką, do dziś pozostał slogan, który pojawił się przy okazji wyborów: ,,Wrzucasz Mikołajczyk, wychodzi Gomułka”. To był człowiek, który nie nadawał się do polityki na tym szczeblu. Nie da się go obronić, zachowywał się jak skunks – zarówno w życiu publicznym, jak i prywatnym. Chodzi m.in. o współpracowników, których porzucił, którzy za jego ucieczkę zapłacili olbrzymią cenę.

– Czytając wspomnienia z okresu przed Powstaniem, mam wrażenie, że dominowało przekonanie, że III Rzesza wkrótce upadnie…

– Pamiętajmy, że z Warszawy przez kilka dni ewakuował się cały personel cywilny, niemiecka administracja. Oni później zaczęli wracać, ale te powroty były mniej widoczne, natomiast ucieczka była paniczna. Wychodzenie Niemców wywołało odpowiednie wrażenie. W Powstaniu Warszawskim wzięli udział nie tylko AK-owcy, ale i żołnierze Narodowych Sił Zbrojnych, a także ok. 800 komunistów…

– Nie było napięć?

– Nie, w okresie walki był zasadniczy cel – przeciwnik. Wspierano się, nie było tego, co działo się gdzie indziej, czego doświadczyła m.in. 27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK, kiedy okazało się, że początkowo walczące po sąsiedzku oddziały sowieckie nagle się wycofały i AK-owcom grozi okrążenie przez Niemców. AK-owcy zachowali się wyjątkowo szlachetnie wobec komunistów, bo skoro wynegocjowali z Niemcami uprawnienia kombatanckie dla siebie, to również komunistów włączono w swoje szeregi, dając legitymacje akowskie.

– Z czego wynikały nieprawdziwe informacje, które Tadeuszowi Komorowskiemu „Borowi” przekazał Antoni Chruściel „Monter” o sowieckich czołgach widzianych na Pradze? Już po odprawie, na której zapadła decyzja, pojawił się Kazimierz Pluta-Czachowski „Kuczaba” (szef łączności), który poinformował o tym, jak wygląda prawda. Czy gdyby stan wiedzy był inny, Powstanie mogłoby się opóźnić?

– Dzisiaj łatwo nam dywagować, bo wiemy, w jakich okolicznościach to nastąpiło. Wówczas informacja była dość względna. Łącznicy docierali, można było coś telefonicznie przekazać, ale szyfrem. Te informacje mogły być nieprecyzyjne. To wcale nie musiało być kłamstwo. Zwróćmy uwagę, że decyzja była polityczna, Stalina, a nie lokalnego dowódcy, który nie chciał zająć Warszawy. Przypominam, że zdawało się, że pozycje niemieckie są słabe, nieprzygotowane do obrony.

– Donald Trump podczas swojej poprzedniej wizyty w Warszawie jako symbol Powstania przywołał barykadę w Alejach Jerozolimskich, która łączyła Śródmieście Północne i Południowe. Czy to rzeczywiście dobry symbol?

– To ważne miejsce z punktu widzenia militarnego. Ono zapewniało łączność z Pragą i przedmościem praskim, to była oś strategiczna, którą Niemcy próbowali opanować, i to im się nie udało. Na drodze, przy Alejach Jerozolimskich, była niezdobyta do końca reduta Pileckiego. To była przeszkoda, która uniemożliwiała pełne opanowanie tej osi. Natomiast dla Powstania, dla Polaków, znakomitym symbolem jest budynek, w którym odbywamy rozmowę. To PAST-a. Tu nawiązywano łączność ze światem, dopiero po dwóch tygodniach walk udało się ją zdobyć. Podkreślam bliskość Ogrodu Saskiego, gdzie lądowały zrzuty. Żelbetowe mury, znakomite warunki do obrony. To był jeden z dwóch wysokościowców w Warszawie, ogień stąd panował nad najbliższą okolicą. Zdobycie tego budynku było szalenie ważne. Ważne było zdobycie Starego Miasta, kościoła Świętego Krzyża, nie udało się zdobyć UW, dzielnicy niemieckiej. Jedna z dzielnic prawie cała zapłaciła za powstanie. To oczywiście Wola.

– No właśnie… W społecznej świadomości Powstanie to głównie wyobrażenie walk w ruinach, ale to przecież również straszne ludobójstwo. W trakcie trzydniowej rzezi Woli zamordowano nawet 65 tys. cywilów.

– W najszerszej skali, oddziały sprzymierzone z Niemcami, własowcy, żołnierze Kamińskiego, Kałmucy, w dużym stopniu przestraszyli nawet Niemców swoją skalą zbrodni. Niemcy byli podobnie zbrodniczo-ludobójczy, jednak niektórych oprawców z wojsk sojuszniczych postawili pod sąd. Ich bezwzględność porażała.

– Czy dyskusja o sensie Powstania, która się przetoczyła w Polsce kilka lat temu, jest dobra? Nie jest to odmitologizowanie zrywu?

– Gdyby nie było Powstania, NKWD miałaby więcej roboty, wtedy drugi przeciwnik byłby bardziej obciążony zbrodniami w Warszawie. Przypominam, że bezpieka w 1949 roku przyszła do matki Baczyńskiego, żeby aresztować jej syna. Ze zdziwieniem się dowiedzieli, że w 1944 roku zginął. To najlepszy dowód, że listy proskrypcyjne były przez długie lata w użyciu. To pokazuje, że skala ofiar komunistycznych byłaby większa. Ważne jest to, że mamy pewien mit, że Polacy chcą walczyć o swoje, że tak ukochali wolność, że gotowi są do najwyższych ofiar. Powstanie Warszawskie było deprecjonowane, później deprecjonowano tylko przywódców, twierdząc, że bezwolna masa powstańców była ogłupiana przez sanacyjnych dowódców. Mimo wszystko powojenne społeczeństwo Warszawy nogami poświadczało szacunek dla powstańców. Ta legenda pozostała żywa, co więcej, dzisiaj jest żywa w skali całej Polski. Cały kraj świętuje pamięć o tym wydarzeniu. To jeden z tych przykładów bezgranicznego oddania, nawet w sytuacji najtrudniejszej. Nawet w sytuacji beznadziejnej, opuszczeni przez Zachód, atakowani przez dwóch wrogów, podjęliśmy desperacką walkę o wolność. Oni na dwa miesiące stworzyli Rzeczpospolitą Warszawską.

– Czy pamięć o Powstaniu Warszawskim była jednym z kamieni węgielnych „Solidarności”?

– Myślę, że tak. Odwoływał się do tego Ignacy Matuszewski, oficer, który uratował polskie złoto w 1939 roku, który stracił w Powstaniu jedynaczkę, studentkę zamordowaną przez Niemców, napisał, że Powstanie żyje. Ono zwyciężyło, mimo że żołnierze przegrali swój bój. Ono żyło, bo przekazało pewien ideał następnemu pokoleniu. Te ofiary tysięcy ludzi są jednak pewną wartością, pewnym znakiem, symbolem, edukacyjnym świadectwem tego, że imponderabiliów – to pojęcie z dwudziestolecia międzywojennego – nie można się wyzbyć. Żeby pokonać Polaków, trzeba ich co do jednego wybić. Inaczej zawsze będą dążyć do odzyskania wolności.

Z Marszałkiem do Niepodległości

O twórcy polskiej niepodległości i nauce, jaka płynie z jego życiorysu, mówi prof. Wiesław Wysocki z Wydziału Nauk Historycznych UKSW, od niedawna honorowy obywatel m.st. Warszawy.

Wywiad przeprowadzony przez Karolinę Piotrowską, opublikowany na stronie internetowej UKSW, 9 listopada 2020 roku

(https://uksw.edu.pl/pl/uniwersytet/uczelnia-dzis/aktualnosci/2338-z-marszalkiem-do-niepodlegosci).

Karolina Piotrowska: – Mówimy o Józefie Piłsudskim jako bohaterze narodowym, ale jakim był człowiekiem? Czego możemy się od niego nauczyć?

Prof. Wiesław Jan Wysocki: – Zapytano kiedyś Piłsudskiego, czy warto dla kogoś zginąć. Bez namysłu odpowiedział: dla matki. Łączyły go z nią szczególne relacje. Wspominał, że po ojcu odziedziczył zdolności i talenty, po matce zaś charakter – uważał go za coś o wiele ważniejszego niż talent. W naszej kulturze pojęcie matki odnosi się również do Ojczyzny. I to był wymiar myślenia globalnego Marszałka Piłsudskiego, dla którego największymi wartościami były niepodległość, suwerenność i wolność. Już jako siedmioletnie dziecko mówił, że gdy dorośnie, to wyrzuci z całej guberni wszystkich moskali. Podstawą jego wszelkich późniejszych aktywności było wychowanie. Codzienna, wieczorna modlitwa kończyła się zdaniem: „Będzie Polska w imię Pana”. Jego sprzeciw wobec ówczesnej sytuacji politycznej objawił się szczególnie wtedy, gdy wywieziono go na Syberię – podczas buntu więźniów w Irkucku stracił przednie zęby, wybite kolbą przez jednego z żołnierzy. Stąd też wziął się sumiasty wąs, maskujący defekt, który stał się później elementem rozpoznawczym Marszałka.

– A jakie wartości ceni Pan w Marszałku najbardziej?

– Konsekwencję w działaniu do czynu niepodległościowego połączoną z poczuciem służby. Odznaka za wierną służbę, ustanowiona w formacji legionistów po rocznym pobycie na froncie, znaczyła dla piłsudczyków dużo więcej, niż „Virtuti Militari” czy Krzyż Niepodległości. Ideologia propaństwowa, ukształtowana przez Marszałka Piłsudskiego, była dla niego jedną z największych wartości. Dziś ten przekaz powinien wrócić – pośród partyjnego jazgotu, w którym każdy ciągnie w swoją stronę, kiedy państwo ma tylko dawać coś obywatelom, a wobec niego nie czujemy żadnych zobowiązań.

– Piłsudski nazywany jest jednym z ojców niepodległości. Co wiemy o zasługach innych, którzy przyczynili się do jej odzyskania ponad 100 lat temu?

– Kilka lat temu, gdy Muzeum Niepodległości poprosiło mnie o napisanie broszury o Józefie Piłsudskim, nie zgodziłem się na tytuł: Piłsudski – współtwórca niepodległości. Uważam bowiem, że Józef Piłsudski był twórcą niepodległości, a wszyscy inni byli współtwórcami. Nie można zakwestionować tego, że pomagali w dążeniu do niepodległości i ich zasługi są ważne – przede wszystkim Dmowskiego, ale i Daszyńskiego, który był twórcą rządu lubelskiego; Moraczewskiego, którego radykalne reformy sprawiły, że Polska zyskała szereg praw socjalnych, w tym jako jeden z pierwszych krajów dała kobietom prawa wyborcze; Paderewskiego, dzięki któremu niepodległą Polskę uznały inne państwa czy gen. Hallera, który mimo braku wyższych kwalifikacji wojskowych, posiadał znakomite kwalifikacje organizatorskie. Gdyby zabrakło Józefa Piłsudskiego, droga do niepodległości byłaby bardziej kręta, a Polska nie odniosłaby takich sukcesów. A na pewno nie odniosłaby zwycięstwa nad bolszewikami w 1920 roku. Bo to jego był plan akcji pod Warszawą, plan bitwy niemeńskiej i innych, które świadczą o tym, jak dobrym był dowódcą.

– Co według Pana kryje się dziś pod określeniem „bohater narodowy”?

– Dzisiaj żyjemy w świecie, w którym zdewaluowano wartości. Często pokazuje się jako wzór kogoś, kto coś posiadł, dorobił się. W naszej historii najważniejszym obrazem przeszłości jest martyrologia, a wielu mówi, żeby przed tym uciekać. Ale właśnie tam, na cmentarzach, w pomnikach, odnajdujemy, czym jest pojęcie służby i ofiary. Bohater narodowy to wartość sama w sobie i można być bohaterem na rożnych poziomach – przykładem tego jest opowieść o dwóch najważniejszych postaciach naszej historii: 11 listopada 1978 roku do krypty wawelskiej przybyli legioniści, żołnierze 1920 roku, II wojny światowej, i ci, którzy chcieli upamiętnić swojego Komendanta. Wtedy głos zabrał najstarszy z nich, por. Stanisław Przywara-Leszczyc, żołnierz 4 Pułku Piechoty Legionów, obrońca Lwowa z 1918 roku. „Jak co roku, panie Komendancie, a dziś w 60. rocznicę odzyskania niepodległości, u Ciebie jesteśmy. Miał z nami być kard. Wojtyła, ale jest daleko, w Watykanie. On jest naszym JP II, a Ty jesteś naszym JP I. A JP znaczy Jeszcze Polska” – powiedział. To taka mistyka żołnierska – prosta, ale jakże wymowna.

– Niedawno został Pan utytułowany honorowym obywatelem m.st. Warszawy. Jakie działania, oprócz ściśle naukowych, podejmuje Pan, by propagować polską historię i kulturę?

– Kiedy przybyłem do Warszawy w 1990 roku zostałem powołany do komitetu, który zajmował się rewaloryzacją Grobu Nieznanego Żołnierza. Byłem również współbudowniczym pomnika Poległym i Pomordowanym na Wschodzie, którego pomysłodawcą był mój przyjaciel, Wojciech Ziembiński. Współorganizuję także formację niepodległościową, zasiadam m.in. w światowej Radzie Badań nad Polonią. Wspólnie z Instytutami Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku i Londynie wydajemy czasopismo „Niepodległość”, które ukazuje się systematycznie od 1929 roku.

CZĘŚĆ II

NIEPODLEGŁOŚĆ BĘDZIE NAGRODĄ

Dr Andrzej Anusz

Instytut Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła w PRL

Magisterium Kościoła upowszechnia prawa człowieka i budzi świadomość ich przysługiwania każdej osobie ludzkiej w encyklikach społecznych papieży, dokumentach II Soboru Watykańskiego, dokumentach synodów, przemówieniach i orędziach papieży, w listach pasterskich episkopatów. Papieże zajmowali się bezpośrednio lub pośrednio prawami człowieka w następujących dokumentach: Leon XIII w encyklice Rerum novarum (1891); Pius XI w Quadragesimo anno (1931), Mit brennender Sorge (1937), Non abbiamo bisogno (1931), Divini illius Magistri (1929), Divini Redemptoris (1937); Pius XII w przemówieniu radiowym (24 grudnia 1942); Jan XXIII w encyklikach Mater et Magistra (1961), a przede wszystkim w Pacem in terris (1963), Paweł VI w Populorum progressio (1967) i w liście Octogesima adeveniens (1971), skierowanym do kardynała Roya, w licznych przemówieniach i orędziach – w orędziu do ONZ i orędziach z okazji Światowego Dnia Pokoju; II Sobór Watykański w konstytucji Gaudium et spes, w deklaracji Dignitatis numanoe i Gravissimum educationis oraz w dekrecie Inter mirifica; Jan Paweł II w encyklice Redemptor hominis (1979) i Laborem exercens (1981), w licznych przemówieniach podczas swych podróży i orędziach; w orędziu wygłoszonym w siedzibie ONZ i orędziach z okazji Światowego Dnia Pokoju.

Synod Biskupów w Rzymie ogłosił dokumenty: De iustitia in mundo (1971) oraz Prawa człowieka i pojednanie (1974). Papieska Komisja „Iustitia et Pax” ogłosiła dokumenty: Kościół i prawa człowieka (1974) oraz Ogólna tematyka praw człowieka (1974). Wiele uwagi poświęcają prawom człowieka krajowe episkopaty w listach pasterskich (m.in. Episkopat Polski).

Istotny przełom w nauce Kościoła o prawach człowieka nastąpił dzięki papieżowi Janowi XXIII, dzięki jego encyklice Pacem in terris, ogłoszonej w Rzymie 11 kwietnia 1963 roku¹. Encyklika ta uważana jest za pierwszy katolicki kodeks praw człowieka, w którym papież nie tylko wymienia je i systematyzuje, lecz także podaje ich gruntowne uzasadnienie².

Jan XXIII stwierdza, że należne osobie uprawnienia wynikają z godności osobowej człowieka: „Wszelkie współżycie ludzi, jeżeli chcemy, aby było dobrze zorganizowane i rozwijało się pomyślnie, musi opierać się na podstawowej zasadzie, że każdy człowiek jest osobą, to znaczy istotą obdarzoną rozumem i wolną wolą, wskutek czego ma prawa i obowiązki, wypływające bezpośrednio i równocześnie z własnej jego natury. A przecież są one powszechne i nienaruszalne, dlatego nie można się ich w żaden sposób wyrzec”.

Jan XXIII w swej encyklice formułuje i szczegółowo omawia poszczególne prawa człowieka.

Na pierwszym miejscu wymienia prawo do życia oraz godnego człowieka poziomu życia, następnie prawo do korzystania z wartości moralnych i kulturalnych. Kolejnym jest prawo do oddawania czci Bogu, zgodnie z wymaganiami prawego sumienia. Potem prawo do wolnego wyboru stanu i do swobody życia rodzinnego. Kolejnym jest prawo gospodarcze. Następnym prawem, szczególnie istotnym w kontekście mojego tematu, jest prawo do zrzeszania się: „Ze społecznej natury człowieka wynika, że ludzie mają prawo zbierania się i zrzeszenia w takiej formie, jaką uważają za najwłaściwszą dla osiągnięcia zamierzonego celu, działania w tych zrzeszeniach z własnej woli i na własną odpowiedzialność oraz dążenia do uzyskania jak najlepszych wyników. Jak sami zalecaliśmy usilnie w encyklice Naszej Mater et Magistra, jest również rzeczą ze wszech miar pożądaną, aby powstawały liczne organizacje czy też instytucje pośrednie dla osiągania celów, do których poszczególny człowiek nie może sam skutecznie dążyć. Te bowiem organizacje oraz instytucje są niezbędne dla ochrony godności i wolności osoby ludzkiej, mającej się odznaczać pełnym poczuciem odpowiedzialności”. Kolejne fundamentalne prawa to prawa do emigracji oraz imigracji. Następne – do udziału w życiu publicznym: „Trzeba dodać, że z godnością ludzkiej osoby wiąże się prawo czynnego udziału w życiu publicznym oraz wnoszenia własnego wkładu we wspólne dobro obywateli. Na ten temat powiedział Poprzednik nasz, wielkiej pamięci Pius XII: «Człowiek nie może być uważany za przedmiot względnie za jakiś bierny element życia społecznego, lecz powinien być uznany za podmiot, podwalinę i cel tego życia»”³. Ostatnie to prawo do ochrony swych praw.

Charakterystyczne, że wspomniana wyżej oraz poprzednia encyklika Jana XXIII Mater et Magistra⁴ w środowiskach lewicowych zostały przyjęte z pewnym uznaniem i satysfakcją, a nawet przekonaniem, jakoby papież czerpał w nich z dorobku marksizmu i dokonywał próby adaptacji jego założeń do nauczania społecznego Kościoła. Dotyczyło to zwłaszcza tych wątków obu dokumentów, w których pojawiła się krytyka krytyki dostrzeganych przejawów zła społecznego oraz uznanie dla oznak postępu. Chodziło tu przede wszystkim o podkreślenie nie tylko tradycyjnego w nauczaniu Kościoła prymatu własności prywatnej, lecz także dopuszczanie, jeśli wymaga tego dobro ogółu, istnienia własności państwowej, brak wyraźnego potępienia socjalizmu z jednoczesnym dopuszczaniem tak zwanej „socjalizacji życia”, uwzględnienie wzrostu uspołecznienia sprzyjającego zrzeszeniu się ludzi, poparcie dla inicjatyw zmierzających do respektowania uprawnień pracowniczych, a także obrona wsi i rolnictwa, sprzeciw wobec kolonializmu i neokolonializmu, potępienie wojny, promocja pokoju, aprobata dla demokratyzacji stosunków społecznych oraz swobód obywatelskich. Wiele z tych postulatów od dawna było obecnych, choć nie zawsze dostrzeganych przez marksistów, w nauczaniu społecznym Kościoła. Uwzględnienie zaś innych postulatów, wysuwanych wcześniej przez środowiska lewicowe, wyraźnie świadczyło, iż Jan XXIII, odchodząc od schematycznego widzenia problemów otaczającego świata, pragnął dostrzegać rodzące się dobro wszędzie, niezależnie od źródła jego pochodzenia. W niczym nie zmieniało to negatywnej oceny marksizmu, w ramach którego, nawet jeśli pojawiały się słuszne aspiracje i dążenia ludzkie, brakowało realnych możliwości ich spełnienia, ze względu na podważanie zasadniczych podstaw ładu społecznego⁵.

Nowym impulsem do rozwoju nauki społecznej Kościoła o prawach człowieka były dokumenty Soboru Watykańskiego II. Najwięcej informacji o prawach człowieka znajduje się w: Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym⁶, Deklaracji o wolności religijnej⁷, Dekrecie o środkach społecznego przekazywania myśli⁸, Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim⁹.

Nauka społeczna Soboru Watykańskiego II o prawach człowieka zmierzała w trzech zasadniczych kierunkach: ukazania całego katalogu praw należnych osobie ludzkiej, omówieniu kontekstu współczesnych zagrożeń tych praw, analizy godności człowieka jako źródła uzasadniającego prawa człowieka. W ten sposób nauka Soboru stanowi całościowy wykład na temat tej problematyki¹⁰.

Jan XXIII na krótko przed śmiercią powiedział: „Dziś bardziej niż kiedykolwiek, na pewno bardziej niż w minionych stuleciach, jesteśmy powołani, by służyć człowiekowi jako takiemu, nie tylko katolikom, by bronić przede wszystkim i wszędzie praw osoby ludzkiej, a nie tylko praw Kościoła katolickiego. Świat dzisiejszy, jego potrzeby, które się ujawniły w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat oraz głębsze zrozumienie nauki Kościoła doprowadziły nas do nowej sytuacji, jak to powiedziałem w przemówieniu otwierającym Sobór. To nie Ewangelia uległa zmianie, to tylko my zaczynamy ją lepiej rozumieć. Ci, którzy żyli tak długo jak ja, stanęli na początku tego stulecia wobec nowych zadań w porządku społecznym, obejmującym całego człowieka; ci, którzy jak ja spędzili dwadzieścia lat na wschodzie i osiem we Francji, i mogli porównać różne kultury i tradycje, wiedzą, że przyszła chwila, by rozpoznać znaki czasu, by korzystać z tej sposobności i patrzeć daleko w przyszłość”¹¹.

Zasadniczy wkład w rozwój nauki Kościoła o prawach człowieka ma także nauczanie Pawła VI, który położył akcent na ochronę praw człowieka przez rozwój społeczno-gospodarczy i solidarną współpracę między wszystkimi narodami. Przyczynił się do znacznego rozwoju treści tych praw. Wyeksponował prawo osoby ludzkiej do rozwoju integralnego, które jest syntezą wszystkich praw¹². Najpełniejszy wyraz swoim poglądom w dziedzinie praw człowieka Paweł VI dał wyraz w encyklice Populorum Progressio¹³.

Paweł VI ma również ogromne zasługi w otwarciu Kościoła na współpracę z licznymi organizacjami międzynarodowymi na rzecz wspólnej ochrony praw człowieka. Należy pamiętać, że wprowadzenie praw człowieka do prawa narodów rozpoczęło się już w 1948 roku poprzez Deklarację Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych, dwa Pakty Praw Człowieka ONZ z 1966 roku oraz akty końcowe KBWE, uchwalone w Helsinkach w 1975 roku. Państwa, które takie deklaracje podpisały, zobowiązały się wobec społeczności światowej do przestrzegania praw człowieka. Miało to najpierw moralne znaczenie, lecz z czasem wspierało ruchy działające na rzecz ochrony praw ludzkich¹⁴.

Nauczanie społeczne Kościoła odnoszące się do praw człowieka stale było obecne w nauczaniu polskiego Kościoła. Wynikało to m.in. z ciągłej łączności polskiego Kościoła ze Stolicą Apostolską.

Chrześcijańską koncepcję praw człowieka podkreślał Prymas Polski Stefan Wyszyński, m.in. w swych głośnych kazaniach świętokrzyskich, zaś kardynał Wojtyła mówił w roku 1976, w wywiadzie dla Radia Watykańskiego: „Sądzę, że sprawą zasadniczą dla realizacji Soboru jest pogłębianie tego wszystkiego, co służy godności człowieka, powszechnemu poszanowaniu nienaruszalności praw osoby ludzkiej, z których ona nie może rezygnować. Owe prawa nie mogą być traktowane jako koncesja ze strony władz cywilnych, ponieważ one należą do osoby jako osoby ludzkiej. Wśród nich zaś, i to na pierwszym miejscu, prawo do wolności sumienia i do wolności religijnej”¹⁵.

Przesłanie to zawarł Karol Wojtyła również w napisanej przez siebie, już jako Jan Paweł II, swej pierwszej encyklice Redemptor hominis¹⁶. Stwierdził tam również: „W każdym razie trudno tutaj nie wspomnieć z uznaniem i głęboką nadzieją na przyszłość o tym wspaniałym wysiłku, jaki podjęto wraz z powołaniem do życia Organizacji Narodów Zjednoczonych – o wysiłku zmierzającym do tego, aby określić i ustalić obiektywne i nienaruszalne prawa człowieka, zobowiązując się wzajemnie do ich przestrzegania. Zobowiązanie to zostało przyjęte i ratyfikowane przez wszystkie prawie państwa współczesne, co powinno być gwarancją, że prawa człowieka staną się wszędzie na świecie podstawową zasadą pracy dla dobra człowieka”¹⁷. Jan Paweł II stwierdzał dalej: „Już w pierwszej połowie niniejszego stulecia, w okresie narastających wówczas totalizmów państwowych, które doprowadziły jak wiadomo do straszliwej katastrofy wojennej, Kościół sformułował wyraźnie swoje stanowisko wobec tych ustrojów, które rzekomo działały na rzecz dobra wyższego, jakim jest dobro państwa – historia zaś wykazała, że jest to dobro określonej tylko partii utożsamiającej siebie z państwem – ograniczały prawa obywateli, pozbawiały ich tych właśnie nienaruszalnych praw człowieka, które mniej więcej w połowie naszego stulecia doczekały się sformułowania na forum międzynarodowym”¹⁸. Papież dodawał: „Sam podstawowy sens istnienia państwa jako wspólnoty politycznej polega na tym, że całe społeczeństwo, które je tworzy – w danym wypadku odnośny naród – staje się niejako panem i władcą swoich własnych losów. Ten sens nie zostaje urzeczywistniony, gdy na miejsce sprawowania władzy z moralnym udziałem społeczeństwa czy narodu jesteśmy świadkami narzucania władzy przez określoną grupę wszystkim innym członkom tego społeczeństwa. Sprawy te są bardzo istotne w naszej epoce, w której ogromnie wzrosła świadomość społeczna ludzi, a wraz z tym potrzeba prawidłowego uczestniczenia obywateli w życiu politycznym wspólnoty. Przy tym nie należy tracić z oczu realnych warunków, w jakich znajdują się poszczególne narody i konieczności sprężystej władzy publicznej. Są to zatem sprawy istotne z punktu widzenia postępu samego człowieka i wszechstronnego rozwoju człowieczeństwa.

Kościół zawsze uczył obowiązku działania dla dobra wspólnego, przez co starał się wychowywać dobrych obywateli w każdym państwie. Kościół także uczył, że podstawowym obowiązkiem władzy jest troska o dobro wspólne społeczeństwa, stąd wynikają jej zasadnicze uprawnienia. Ale właśnie w imię tych założeń obiektywnego porządku etycznego uprawnienia władzy nie mogą być rozumiane inaczej, jak tylko na zasadzie poszanowania obiektywnych i nienaruszalnych praw człowieka. Tylko wówczas owo dobro wspólne, któremu służy w państwie władza, jest w pełni urzeczywistniane, kiedy wszyscy obywatele mają pewność swoich praw. Bez tego musi dochodzić do rozbicia społeczeństwa, do przeciwstawiania się obywateli władzy albo też do sytuacji ucisku, zastraszenia, zniewolenia, terroru, którego dowodów dostarczyły totalizmy naszego stulecia pod dostatkiem. Tak więc zasada praw człowieka sięga głęboko w dziedzinę wielorako rozumianej sprawiedliwości społecznej i staje się podstawowym jej sprawdzianem w życiu organizmów politycznych.

Wśród tych praw wyróżnia się – i z jakąż słusznością – prawo wolności religijnej obok prawa wolności sumienia.(…) Z pewnością bowiem ograniczenie wolności religijnej osób i wspólnot nie tylko jest bolesnym doświadczeniem tychże osób i wspólnot, ale nade wszystko godzi w samą godność człowieka niezależnie od wyznawanej religii czy też światopoglądu. Godności człowieka, jego obiektywnym uprawnieniom sprzeciwia się ograniczanie wolności religijnej i jej naruszanie. (…) Z pewnością mamy tutaj do czynienia z radykalną niesprawiedliwością wobec tego, co jest szczególnie głębokie w człowieku, wobec tego, co jest autentycznie ludzkie. Owszem, samo nawet zjawisko niewiary, areligijności, ateizmu jako zjawisko ludzkie, rozumie się tylko w relacji do zjawiska religii i wiary. Trudno więc z «czysto ludzkiego» nawet punktu widzenia przyjąć takie stanowisko, wedle którego tylko ateizm ma prawo obywatelstwa w życiu publicznym i społecznym, a ludzie wierzący niejako z zasady bywają zaledwie tolerowani czy też traktowani jako obywatele «gorszej kategorii», a nawet – co już także ma miejsce – odmawia się im w ogóle prawa obywatelstwa”¹⁹. Charakterystyczne, że encyklika ta opublikowana została, jak wszystkie encykliki papieskie, po łacinie, jednak Jan Paweł II napisał ją po polsku²⁰.

Najobszerniejszy wykład o prawach społecznych człowieka podał Jan Paweł II w encyklice Laborem exercens, opublikowanej 14 września 1981 roku²¹. Warto zauważyć, że jej tekst wydrukowany został w „L’Osservatore Romano”, tak aby zdążyć z nim na zjazd Solidarności. Sama encyklika w jakiś sposób była zainspirowana ówczesną sytuacją w Polsce²². I Zjazd Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” uznał ją za „szczególne źródło inspiracji w pracy codziennej”²³.

Jan Paweł II pisał: „Dla realizacji sprawiedliwości społecznej w różnych częściach świata, w różnych krajach i we wzajemnych pomiędzy nimi stosunkach, potrzebne są coraz to nowe fronty solidarności ludzi pracy, a także solidarności z ludźmi pracy. Solidarność taka winna występować stale tam, gdzie domaga się tego społeczna degradacja podmiotu pracy, wyzysk pracujących i rosnące obszary nędzy, a nawet wręcz głodu”²⁴. Papież stwierdzał dalej: „Tak więc samo przejęcie środków produkcji na własność przez państwo o ustroju kolektywistycznym nie jest jeszcze równoznaczne z «uspołecznieniem» tejże własności. O uspołecznieniu można mówić tylko wówczas, kiedy zostanie zabezpieczona podmiotowość społeczeństwa, to znaczy, gdy każdy na podstawie swej pracy będzie mógł uważać siebie równocześnie za współgospodarza wielkiego warsztatu pracy, przy którym pracuje wraz ze wszystkimi. Drogą do osiągnięcia takiego celu mogłaby być droga połączenia, o ile to jest możliwe, pracy z własnością kapitału i powołania do życia w szerokim zakresie organizmów pośrednich o celach gospodarczych, społecznych, kulturalnych, które cieszyłyby się rzeczywistą autonomią w stosunku do władz publicznych; dążyłyby one do sobie właściwych celów poprzez lojalną wzajemną współpracę, przy podporządkowaniu wymogom wspólnego dobra, i zachowałyby formę oraz istotę żywej wspólnoty, to znaczy takich organizmów, w których poszczególni członkowie byliby uważani i traktowani jako osoby, i pobudzani do aktywnego udziału tychże organizmów”²⁵.

O roli związków zawodowych Jan Paweł II pisał: „Katolicka nauka społeczna nie uważa, ażeby związki zawodowe stanowiły li tylko odzwierciedlenie «klasowej» struktury społeczeństwa i były wykładnikiem nieuchronnie rządzącej życiem społecznym walki klas. Owszem, są one wykładnikiem walki o sprawiedliwość społeczną, o słuszne uprawnienia ludzi pracy wedle poszczególnych zawodów. Jednakże «walka» ta winna być traktowana jako normalne staranie o właściwe dobro: w tym wypadku o dobro odpowiadające potrzebom i zasługom ludzi zrzeszonych wedle zawodów – nie jest to natomiast walka «przeciwko» innym. Jeśli w sprawach spornych przybiera również i taki charakter, to dzieje się to z uwagi na dobro społecznej sprawiedliwości, a nie «dla walki» albo też dla wyeliminowania przeciwnika. Praca ma to do siebie, że przede wszystkim łączy ludzi – i na tym polega jej siła społeczna: siła budowania wspólnoty”²⁶. Dalej stwierdzał: „W tym znaczeniu działalność związków zawodowych wkracza niewątpliwie w dziedzinę «polityki» rozumianej jako roztropna troska o dobro wspólne. Równocześnie jednak zadaniem związków nie jest uprawianie «polityki» w znaczeniu, jakie się powszechnie nadaje temu słowu dzisiaj. Związki nie mają charakteru «partii politycznych» walczących o władzę i nie powinny podlegać decyzjom partii politycznych ani też mieć zbyt ścisłych związków z nimi. W takiej bowiem sytuacji łatwo tracą łączność z tym, co jest ich właściwym zadaniem, to znaczy zabezpieczenie słusznych uprawnień ludzi pracy w ramach dobra wspólnego całego społeczeństwa, stają się natomiast narzędziem do innych celów”²⁷. Dodawał: „Zabiegając o słuszne uprawnienia swych członków, związki zawodowe posługują się także metodą strajku, czyli zaprzestania pracy, jako pewnego rodzaju ultimatum skierowanym do odpowiedzialnych czynników, a nade wszystko do pracodawców. Jest to metoda, którą katolicka nauka społeczna uważa za uprawnioną pod odpowiednimi warunkami i we właściwych granicach. Pracownicy powinni w związku z tym mieć zapewnione prawo do strajku, bez osobistych sankcji karnych za uczestnictwo w nim. Przyznając, że jest to środek uprawniony, trzeba równocześnie podkreślić, że strajk pozostaje poniekąd środkiem ostatecznym. Nie można go nadużywać. Nie można zwłaszcza nadużywać go dla rozgrywek «politycznych»”²⁸. Jak zauważył ks. Jarosław Koral: „Jan Paweł II uznaje zatem strajk jako metodę, którą mogą się posługiwać ludzie pracy, ale w rozsądnych granicach. Winna być ona stosowana z uwzględnieniem wymogów dobra wspólnego oraz celów i warunków pracy”²⁹.

Jan Paweł II w swej encyklice nie akceptował ówczesnej rzeczywistości, w której: „Marksistowski program oparty na filozofii Marksa i Engelsa widzi w walce klas jedyny środek wiodący do wyeliminowania klasowych niesprawiedliwości, jakie istnieją w społeczeństwie, a także do wyeliminowania samych klas. Realizacja zaś tego programu zakłada uspołecznienie środków produkcji, aby przenosząc to posiadanie z prywatnych właścicieli na kolektyw, zabezpieczyć pracę robotników przed wyzyskiem. Do tego zmierza walka prowadzona metodami nie tylko ideologicznymi.

Ugrupowania kierujące się ideologią marksistowską, jako partie polityczne, poprzez wywieranie wielorakiego wpływu, a także poprzez nacisk rewolucyjny dążą w imię zasady «dyktatury proletariatu» do opanowania wyłącznej władzy w poszczególnych społeczeństwach, ażeby przez likwidację własności prywatnej i środków produkcji wprowadzić w nich ustrój kolektywny. Wedle głównych ideologów i przywódców tego wielkiego międzynarodowego ruchu celem owego programu działania jest dokonanie rewolucji społecznej i zaprowadzenie socjalizmu, ostatecznie zaś ustroju komunistycznego na całym świecie”³⁰.

Encyklika Laborem exercens jest jeszcze jednym dowodem na to, że nauczanie społeczne Jana Pawła II posiada zdecydowanie personalistyczną opcję. Nauka o godności ludzkiej i prawach człowieka, o prawach do życia i do wolności wyrosła z doświadczenia ciągłego nauczania tych praw w ustroju totalitarnym. Całe nauczanie papieskie pozbawione było złudzeń co do reformowalności realnego socjalizmu. Za sprawą Jana Pawła II pokojowa walka „Solidarności” została uwieczniona w nauczaniu społecznym³¹.

Kościół, walcząc o realizację praw człowieka, zmierza do rozwoju cywilizacji miłości proponowanej przez Pawła VI jako program naprawy społeczności państwowej i międzynarodowej. Budowa pokoju społecznego została, według tego programu, oparta na zagwarantowaniu i respektowaniu praw osobowych. Gwarancje te stanowią podstawową funkcję umów międzynarodowych. Zmierzają one do uczynienia ze współczesnych społeczności politycznych takich ośrodków społecznej myśli, które wprowadzają pokój zarówno między poszczególnymi osobami, jak i wśród wspólnot społecznych, narodowych i politycznych. Prawa człowieka są podstawą społecznych, politycznych, ekonomicznych i kulturowych odniesień obywateli między sobą. Przestrzeganie praw człowieka stanowi gwarancję pokojowego współdziałania społeczeństw, państw i narodów. W tej perspektywie warto zauważyć, że realizacja praw człowieka jest podstawą wprowadzenia w życie ludzkie zasad prawdy, sprawiedliwości oraz miłości, traktowanych jako wyraz solidarności między ludźmi i narodami, jak również i zasada wolności³².

Prawa człowieka są rzeczywistością zabezpieczającą poszanowanie godności człowieka w ramach codziennej egzystencji. Zabezpieczają one bowiem dwie podstawowe przestrzenie wolności i sprawiedliwości. Bez nich z kolei nie ma poszanowania godności ludzkiej. Na tyle zatem, na ile prawa te autentycznie zabezpieczają wolność i sprawiedliwość, służą także zabezpieczeniu godności osoby w otaczającej go rzeczywistości³³.

Walka o prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła w PRL, jak i w programie formułującej się opozycji politycznej, stała się pomostem, dzięki któremu formowanie się społeczeństwa obywatelskiego w ówczesnej rzeczywistości stawało się faktem.

1 F. Mazurek, Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła, Warszawa 1991, s. 235.

2 Jan XXIII, Encyklika „Pacem in terris”, w: Nauczanie społeczne Kościoła. Dokumenty, Warszawa 1984, s. 1.

3 Ibidem, n. 26.

4 Jan XXIII, Encyklika „Mater et Magistra”, w: Nauczanie społeczne Kościoła, op. cit., s. 105–154.

5 P. Nitecki, Socjalizm, komunizm i ewangelizacja, Lublin 1998, s. 90.

6 Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym, w: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje, tekst polski (wyd. III fotooffsetowe), s. 537–620.

7 Deklaracja o wolności religijnej, w: ibidem, s. 414–426.

8 Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli, w: ibidem, s. 78–86.

9 Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim, w: ibidem, s. 313–324.

10 H. Skorowski, Problematyka praw człowieka…, ibidem, s. 63.

11 J. Turowicz, Ciągłość i zmiana, „Tygodnik Powszechny” 1985, nr 47, 24 września, w: idem, Kościół nie jest łodzią podwodną. (Wybór publicystyki z lat 1964–1987), wybór i red. J. Henelowa, s. 223.

12 F. Mazurek, Prawa człowieka w nauczaniu społecznym Kościoła…, op. cit., s. 77.

13 Paweł VI, Encyklika „Populorum Progressio”, w: Nauczanie społeczne Kościoła…, op. cit., s. 257–286.

14 B. Sutor, Etyka Polityczna. Ujęcie całościowe na gruncie chrześcijańskiej nauki społecznej, Warszawa 1994, s. 404.

15 J. Turowicz, Zamiast wstępu, w: J. Turowicz, Kościół nie jest łodzią…, op. cit., s. 7–8.

16 Jan Paweł II, Encyklika „Redemptor hominis”, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, t. I, Kraków 1996, s. 3–53.

17 Ibidem, n. 17.

18 Ibidem.

19 Ibidem.

20 J. Poniewierski, Pontyfikat, wstęp J. Tischner, Kraków 1999, s. 28.

21 Jan Paweł II, Encyklika „Laborem exercens”, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II…, op. cit., s. 103–154.

22 A. Boniecki MIC, Rzymianin z Polski, „Rzeczpospolita” 2000, nr 241, 14–15 października.

23 J. Poniewierski, Pontyfikat…, op. cit., s. 62.

24 Jan Paweł II, Encyklika „Laborem exercens”…, op. cit., n. 9.

25 Ibidem, n. 14.

26 Ibidem, n. 20.

27 Ibidem.

28 Ibidem.

29 Ks. J. Koral SDB, Prawne podstawy strajku, w: „Seminare. Poszukiwania Naukowo-Pastoralne”, nr 11, 1995, Kraków–Ląd–Łódź, s. 195.

30 Jan Paweł II, Encyklika „Laborem exercens”…, op. cit., n. 11.

31 A. Dylus, Zmienność i ciągłość. Polskie transformacje ustrojowe w horyzoncie etycznym, wstęp M. Zięba OE, Warszawa 1997, s. 164.

32 J. Koperek, Nowe demokracje i spór o naturę społeczeństwa obywatelskiego, Warszawa 2001, s. 98–101

33 H. Skorowski, Człowiek, Kultura, Świat. Refleksje etyczno-społeczne nad współczesną rzeczywistością, Warszawa 2002, s. 42.

Ks. bp prof. zw. dr m.in. Andrzej F. Dziuba

Ordynariusz diecezji łowickiej

ORCID: 0000-0002-3845-5364

„Czcij ojca twego i matkę twoją” (Wj 20, 12).
Przesłanie moralne kard. Stefana Wyszyńskiego,
Prymasa Polski

Druga tablica Dekalogu odnosi się do człowieka w jego wyrazie społecznego życia. Oczywiście, dla chrześcijanina, obydwie są ze sobą ściśle związane. „Nie można mówić kocham Boga, a bliźni jest mi obojętny, nie można powiedzieć dla Boga zrobię wszystko, a dla człowieka nie jestem w stanie poświęcić najmniejszej rzeczy, czy chwili swojego czasu, taki człowiek jest wobec siebie faryzeuszem, sam siebie oszukuje”¹. W tym kluczu mieści się także pierwsze przykazanie otwierające drugą tablicę Dekalogu.

Zadania wychowawcze rodziny

Czwarte przykazanie Dekalogu rozpoczyna drugą tablicę i jest niejako spoiwem łączącym Boga z człowiekiem. Pan Bóg chce, aby ludzkość po nim czciła rodziców, zawsze konkretnych i osobowych, nawet jeśli nie są fizycznie czy biologicznie znani. Im bowiem zawdzięcza każdy człowiek życie i tych którzy uczą swoje dzieci miłości do Boga i człowieka, a także świata (por. Mt 22, 34–40)². To właśnie przestrzeganie tego przykazania Dekalogu dla Prymasa Wyszyńskiego warunkuje w dużej mierze ważność innych przykazań odnoszących się do człowieka (por. Wj 20, 13–17; Kpł 19, 1–18.20–37). prymas powie: „losy świata rozstrzygają się pod dachem rodzinnego domu”³.

Dom rodzinny to miejsce, w którym dziecko przechodzi pierwszą szkołę życia. Dlatego Prymas Tysiąclecia zaznacza, że fakt wychowania dziecka w domu rodzinnym jest bardzo ważnym momentem, mającym wpływ na całe życie. Stąd jego przekonania: „Dzieci i młodzież najwięcej dobra lub zła wynoszą z życia rodzinnego i domowego”⁴. Słowa te podkreślą fakt, że wychowanie w domu rodzinnym oraz szacunek dzieci do rodziców są kluczową sprawą do dobrego i właściwego uformowania młodego człowieka.

Dlatego Prymas Polski apelował wyraźnie i dobitnie: „Rodzice katolicy! Musicie korzystać ze swoich praw rodzicielskich, by wypełnić obowiązek wychowania dzieci waszych po ludzku, jako istoty rozumne, wolne i miłujące, jako dzieci Boże, jako dzieci Kościoła, jako dzieci narodu katolickiego, jako obywateli państwa i członków rodziny narodów”⁵.

Jednocześnie Prymas Polski zdaje sobie sprawę z faktu, że nie każda rodzina jest w stanie wychować dziecko w sposób właściwy, zgodny z Bożym prawem i będącym w zgodzie z Bożymi przykazaniami⁶, dlatego w słowie skierowanym do misjonarzy i rekolekcjonistów wskazywał: „Niech rodzina nie będzie jakimś zamkniętym gettem, gdzie nikt nie ma już prawa wglądu w jej życie. Niech rodzice nie myślą, że wychowanie dzieci ma charakter jakiejś autonomii i niezależnej czynności, powiem – samoczynności: że nie potrzeba tutaj wysiłku i trudu, że nie trzeba się tym przejmować”⁷.

Dla Prymasa Tysiąclecia wychowanie dzieci przez rodziców ma podwójny charakter, rodzice bowiem, którzy wkładają trud w wychowanie swoich dzieci, troszcząc się o ich prawidłowy rozwój, pracują na swój szacunek. Pracując nad wychowaniem dzieci, wypracowują także drugą płaszczyznę wychowania, czyli poczucie jedności młodzieży z rodzicami. Młodzież, która czuje troskę rodziców, nie przechodzi wobec niej obojętnie⁸. Dlatego w swoim pasterskim nauczaniu Prymas podkreślał: „trzeba ponadto uczyć młodzież, aby włączała swoje życie w życie rodziny i Narodu, aby nie uprawiała «partyzantki» wbrew rodzinie i jej nakazom, jak również wbrew narodowi i jego nakazom”⁹.

Tak formowana rodzina, która swoje wychowanie dzieci opiera na wzajemnym szacunku, połączonym z wiarą w Boga¹⁰, jest w stanie prawidłowo wychować młodego człowieka. Człowieka, który będzie chciał przestrzegać IV przykazania Dekalogu, a nie tylko upatrywać w nim posłuszeństwo swoim rodzicom. Człowiek zobaczy, że IV przykazanie to obietnica błogosławieństwa Bożego, w zamian za jego przestrzeganie (por. Ef 6, 1–3).

Jak przypomina Prymas Polski: „Bóg przygotował człowiekowi społeczność rodzinną. Raz tylko dokonał Bóg stworzenia człowieka – resztę zostawił rodzinie. (…) Człowiek ma wszczepione przez Boga dążenie do życia rodzinnego. (…) W rodzinie doznaje człowieka najtrwalszych uczuć miłości. Bóg zespala ta miłością serca rodziców i dzieci. Tylko ta miłość uzdalnia do pełnego zapomnienia o sobie i oddania się dziecku”¹¹.

Takie rozumienie IV przykazania Dekalogu przez młodego człowieka stanowi podstawę do jego dalszego wyjaśniania, aby rozumiał, po co Pan Bóg je mu dał. Właśnie fakt zrozumienia IV przykazania spotyka się z największym oporem u młodego dorastającego człowieka, który w tym okresie niemal każde słowo rodziców, wypowiadane nie po jego myśli, traktuje jako formę ograniczenia jego wolności lub pozbawienia go niej, nie widząc w tym troski o jego zdrowie, życie i wychowanie ku dorosłości.

I chociaż słowa: „Czcij ojca swego i matkę swoją” (Wj 20, 12; por. Kpł 19, 3) są wypowiedziane głównie do dzieci i określają ich relację do ojca i matki, to dotyczą również związków pokrewieństwa wobec dziadków, rodzeństwa czy przodków. W swojej treści nie pomijają także obowiązków względem nauczycieli, opiekunów oraz obywateli względem ojczyzny. Należy zaznaczyć, że przykazanie to dotyczy także relacji odwrotnej, rodzice a dzieci, dziadkowie, przodkowie a młodzież¹². „Dlatego młodzież powinna być otoczona już dziś szczególną troska i miłością rodziców, kapłanów i wychowawców”¹³.

Relacje rodzice–dzieci

W nauczanie Prymasa Tysiąclecia można zauważyć, że dużo miejsca poświęca on relacjom młodzieży z rodzicami, pokazując, że są one podstawą do działania i wzajemnego zrozumienia. Wskazuje, że dzisiejsza młodzież ma poczucie opuszczenia, osamotnienia i zagubienia wynikającego z braku zainteresowania od strony rodziców¹⁴, zaznacza, że to oni powinni być dla niej wzorem odpowiedzialności, pokoju, opanowania i trzeźwości¹⁵. Tym samym, ostrzegając przed pochopnym osądzaniem młodzieży, mówi: „Dziś ostrożnie z oskarżeniem młodzieży, bo w dużej mierze to nasza wina, że jest taka, jaką jest”¹⁶.

Warto zaznaczyć, że kardynał Stefan Wyszyński w swoim nauczaniu, odnoszącym się do IV przykazania Dekalogu, zwraca się do rodziców, uświadamiając im, że to oni swoim postępowaniem wobec potomstwa warunkują dalsze zachowanie dzieci w stosunku do nich. Wypominając im niejako grzech braku wychowania swoich dzieci, mówił: „Wiele dowodów wskazuje na to, że młodzież dzisiejsza nie jest wychowywana, w całym tego słowa znaczeniu; nasza młodzież jest tylko «obuczana»”¹⁷, w ten sposób zaznaczał fakt, że to, jak zachowują się młodzi ludzie, jest w dużej mierze uwarunkowane zachowaniem się dorosłych, często zdemoralizowanych, którzy dają młodzieży zły przykład¹⁸.

Prymas Polski powie wprost na Jasnej Górze: „Rzecz znamienna, że dotychczas nie zdołano rodziny niczym zastąpić. Były próby, aby zastąpić ją inną społecznością, na przykład opieką społeczną nad dziećmi. A jednak, wpierw czy później, przekonano się, że opieki rodziców, choćby najsłabszej, najbardziej nieumiejętnych, nie zastąpi żadna inna opieka, najbardziej mądra i rozumna, bo dziecko wychowane poza matką i ojcem, przez najmędrszych nawet pedagogów, nie posiada tych wartości, które daje rodzina”¹⁹.

Dla Prymasa Polski wychowanie młodego pokolenia, a tym samym wypełnienie IV przykazania Dekalogu, opisującego relacje osób starszych do dzieci, to nie tylko zapewnienie podstawowych rzeczy potrzebnych do egzystencji czy edukacji, ale nade wszystko wsparcie w okazanie miłości²⁰. Prymas apelował: „Prosimy, by nas nie ateizowali, nie wykorzystywali swej pozycji społecznej czy politycznej do narzucania dziatwie i młodzieży katolickiej przymusowej niewiary, laicyzacji, indyferentyzmu”²¹. Mówił: „Monopol szkolny w ręku państwa jest niesłusznym i niesprawiedliwy”²².

Zdając sobie sprawę z faktu, że świat pochłania ludzi, wpajając im, że najważniejsze są dobra materialne, ostrzega ich, aby godny byt finansowy, pogoń za pieniądzem, nie zasłoniła wychowania młodego człowieka w zdrowej i kochającej się rodzinie. Prymas przypominał: „W nauce Kościoła najbardziej trwałą społecznością jest rodzina i naród. Ludzie mają obowiązek dorastać do trwałości i rodziny”²³.

Ostrzegając dorosłych przed odrzuceniem młodego pokolenia, mówił: „Współcześni ludzie zmęczeni są nadmierną mądrością świata, aktywizmem, przesadną działalnością, która zabiera im wszystkie siły. Mówią nawet własnym dzieciom: daj mi święty spokój, jestem zmęczony. Daj mi spokój, jestem utrudzona bieganiną i krzątaniną całego dnia”²⁴. Tym samym powodują, że ich dziecko „odchodzi od kolan matki niepocieszone, smutne, osamotnione”²⁵. W dalszej części ostrzegał rodziców, że takie odrzucenie często prowadzi do tragicznej w skutkach sytuacji, w której młody człowiek szuka serca i zrozumienia u innych obcych ludzi, czasem złych.

Prymas wołał: „Tak, kochajcie dzieci swoje, rodacy! Chciejcie poprawić ich byt! Zamiast wydawać pieniądze na wódkę, która szkodzi waszemu zdrowiu i osłabia wasze siły, oddajcie je na poprawienie warunków bytowania dzieci waszych, aby się lepiej odżywiały, aby się cieplej ubierały, aby żyły w lepszych warunkach domowego życia”²⁶.

W nauczaniu Prymasa odnoszącym się do IV przykazania Dekalogu, a dokładnie relacji osób starszych do dzieci, znajdujemy też słowa, które uświadamiają dorosłym, że dla dziecka nie są najważniejsze dobra materialne, ale nade wszystko poczucie zrozumienia i wysłuchania, czyli chwili poświęcone jego problemom i życiowym dylematom, które niejednokrotnie dla osoby dorosłej są mało znaczące, natomiast dla dziecka są ważne. Prymas mówił: „Coraz częściej się zdarza, że matki przywiązują więcej uwagi do osobistych dążeń i osiągnięć w pracy niż do najbardziej istotnego ich obowiązku – obdzielenia sercem i troską tych, którzy wyszli spod ich serca”²⁷.

Ta nauka Prymasa może być streszczona w trzech krótkich zdaniach:

„Rodzino, miej czas dla dzieci,

Rodzino, postępuj tak, by być wzorem dla młodych,

Rodzino, wychowuj swoje dzieci w duchu bojaźni Bożej.”

Staje się ona podstawą do wymagania od młodego człowieka przestrzegania IV przykazania Dekalogu, czyli szacunku wobec rodziców. Z tych punktów, charakteryzujących postępowanie rodziców wobec dzieci, wypływają prawa, obowiązki i zadania wychowawcze spoczywające na rodzicach, które kształtują relacje pomiędzy dzieckiem a rodzicami²⁸.

Macierzyństwo i ojcostwo

Pasterskie nauczanie Prymasa Wyszyńskiego odnoszące się do relacji rodzic–dziecko pozwala dokonać analizy jego nauczania w sytuacji odwrotnej. Czwarte przykazanie Dekalogu w swojej treści odnoszącej się do relacji dzieci względem rodziców dokonuje podziału na dzieci małe, czyli te, które są zależne od rodziców, jak i te starsze, dorastające, które nie potrzebują pomocy rodziców w codziennym funkcjonowaniu. I chociaż zadania oraz obowiązki dzieci wynikające z treści przykazania będą różne w zależności od wieku, to zawsze będą one wymagały szacunku wobec sowich rodziców, wynikającego z wdzięczności wobec tych, „którzy przez dar życia, swoja miłość i pracę wydali na świat dzieci i pozwolili im wzrastać w latach, w mądrości i łasce”²⁹ (por. Łk 2, 52).

Ten szacunek ma objawiać się w uległości, tak długo, aż dziecko mieszka z rodzicami. Należy jednak zauważyć, że wyprowadzenie się z domu rodzinnego, podjęcia samodzielnego utrzymania czy założenia rodziny nie oznacza całkowitego zerwania z rodzicami, ale zmienia formę uległości wobec tych, którzy dziecko wychowali. To forma wskazówek, rad osób starszych, bardziej doświadczonych życiem, dawanych tym, którzy wkraczają w dorosłe życie.

Dla Prymasa Wyszyńskiego szacunek wobec rodziców okazywany przez dzieci jest ważnym elementem wychowania młodego człowieka i podstawą do kształtowania dobrych relacji dzieci z rodzicami. Fakt zrodzenia dziecka, niejednokrotnie podejmowany z ryzykiem, jego wychowanie i wzięcie na siebie codziennych trosk to podstawowy obszar wdzięczności dziecka wobec matki i ojca³⁰. „Trzeba więc wprowadzić (…) zagadnienie rodziny, (…) a zwłaszcza wykazać wysoka godność matki, której się mówi: «concepi hominem per Deum» (por. Rdz 4, 1)”³¹.

Dlatego Prymas Polski uczył: „Musimy wspomnieć tutaj wszystkie niewiasty mężne, cierpiące i walczące, które umiały stanąć w obronie wiary i ołtarzy, w obronie kołyski i rodziny, w obronie wolności sumienia i swojej godności: one to wychowały wspaniałe pokolenie kobiet katolickich, za które jesteśmy wdzięczni Bogu, Chrystusowi i Kościołowi”³².

Wyrazem takiego przekonania są słowa wypowiedziane w parafii pw. św. Michała Archanioła w Inowłodzu: „Nie byłoby papieży, architektów, inżynierów, poetów, myślicieli, wynalazców, wszystkich ludzi, którzy stanowią o postępie narodów, gdyby nie było uczciwej, rzetelnej matki, która była zdolna poświęcić się, nawet za cenę niebezpieczeństwa własnego życia. Bywa tak, że matka umiera, gdy rodzi nowe życie, jak Chrystus umarł, gdy zrodził na Krzyżu nowe Życie, powołując Matkę – Kościół Święty. Dla wielkiej ofiary, dla ich gotowości do każdej ofiary, czcimy nasze matki i wspominamy je z czcią”³³.

Mając na względzie ówczesne zjawiska, które często miały za cel ośmieszyć matkę – kobietę, zniszczyć należy jej szacunek³⁴, prosił dzieci, mężów, aby broniły należytej czci polskich matek: „W Polsce kobieta ma ogromny szacunek i należy ten szacunek zachować”³⁵, upatrując w takim zachowaniu okazję do umocnienia więzi rodzinnych i domowych. „Istotę osobowości człowieka stanowią jego walory duchowe – rozum, wola, serce, wrażliwość uczuciowa, dobroć, usłużność, uczynność. Wartości te przejawiają się szczególnie w świecie kobiecym. Te walory mają olbrzymie znaczenie dla wychowania młodego pokolenia”³⁶.

Ten szacunek wobec kobiety – matki miał mieć źródło w dobrze wykonywanych przez nią obowiązkach, które nakłada m.in. IV przykazanie Dekalogu. Do tych zadań i obowiązków matki rodziny Kardynał Wyszyński zaliczał: zrodzenie potomstwa i wychowanie dziecka w wierze i szacunku do Ojczyzny³⁷. Te trzy podstawowe zadania nałożone na matki wynikały z okoliczności ówczesnego bytowania państwa, potrzebne były bowiem młode pokolenia ludzi uformowane w głębokiej wierze i wielkiej miłości do ojczyzny, które będą zdolne stawić czoła wrogom w wolnej i katolickiej Polsce. To za ten trud zrodzenia oraz chrześcijańskiego i patriotycznego wychowania dziecko powinno czuć wdzięczność wobec swojej matki³⁸.

Prymas nie zapomina także o szacunku dzieci wobec ojców. Dostrzegając trud, jaki włożyli oni w wychowanie dzieci, troskę o ich dostatek materialny, mówił: „Drogie dzieci, nie zapominajcie o swoich ojcach, o ich spracowanych dłoniach i trudzie, jaki wkładają w rodzinę, niech serce ojca czuje wdzięczność i szacunek, niech będzie przepełnione waszą miłością, aby ojciec, idąc codziennie do pracy, czuł siłę do podjęcia tego mozolnego trudu”³⁹.

Nawet relatywnie słabe wykonywanie pracy na rzecz społeczeństwa ma mniejsze znaczenie niż rola ojcowska i wychowawcza, spełniana wobec własnych dzieci. Ksiądz Prymas wyrażał pogląd, że „w nierównych warunkach konkurencyjnych należałoby ojcu rodziny przyznać pierwszeństwo ze względu na jego użyteczność społeczną, jako ojca rodziny, dzięki której pewne braki w świadczeniach pracy kontraktowanej, zwłaszcza publicznej, wyrównać może przez sumienne wychowanie rodziny”⁴⁰.

Prymas Polski jeszcze jako ksiądz wskazywał: „Głową rodziny jest ojciec, a wspólniczką zwierzchnictwa domowego – matka. Rodzice tworzą władzę rodzicielską, wyposażoną w obowiązki i prawa, starsze i wyższe od wszelkich praw ludzkich”⁴¹. Przecież rodzina jest „źródłem , z którego bierzemy życie, pierwszą szkołą uczącą nas myśleć, pierwszą świątynią, w której uczymy się modlić”⁴².

Wychowując młodych ludzi w duchu wierności IV przykazaniu, Prymas starał się wpoić im szacunek do każdego człowieka. Uświadamiając im, że wchodzą w okres dorosłego życia, czas budowania ludzkiej rodziny, czas, kiedy wprowadzają w życie wychowanie z domu rodzinnego, prosił ich o okazanie szacunku innym: rodzinie i rodzeństwu, ale także wychowawcom⁴³. Ten szacunek wobec bliskich osób można okazać poprzez wypełnianie swoich obowiązków. Obowiązków, które jawią się jako okazja do zacieśnienia więzi rodzinnych, domowych i społecznych⁴⁴.

Kardynał Prymas wskazywał: „Rzecz znamienna, że dotychczas nie zdołano rodziny niczym zastąpić. Były próby, aby zastąpić ją inną społecznością, na przykład opieką społeczną nad dziećmi. A jednak, wpierw czy później, przekonano się, że opieki rodziców, choćby najsłabszej, najbardziej nieumiejętnych, nie zastąpi żadna inna opieka, najbardziej mądra i rozumna, bo dziecko wychowane poza matką i ojcem, przez najmędrszych nawet pedagogów, nie posiada tych wartości, które daje rodzina”⁴⁵.

Zobowiązania dzieci

Pierwszym i podstawowym obowiązkiem dorastających dzieci wobec rodziców jest pomoc w codziennym życiu. Proste wykonywanie czynności, samodzielnie lub z rodzeństwem, dostosowane do wieku i możliwości dzieci jest okazją do zjednoczenia rodziny, uczy odpowiedzialności i poczucia troski o wspólny dom, o odpoczynek, chwilę wytchnienia dla spracowanych rodziców⁴⁶. „Rodzina jest więc pierwszą i podstawową komórką ludzkiej społeczności; jest źródłem, z którego wypływa rzeka pokoleń; jest gleba, w której wzrasta i dojrzewa ziarno następnych pokoleń; jest drogą w przyszłość świata”⁴⁷.

Drugim ważnym obowiązkiem należącym do dorosłych dzieci jest troska o rodziców w podeszłym wieku, którzy nierzadko schorowani wymagają opieki i pielęgnacji. W swoim słowie Prymas zaznacza troskę dzieci o zmierzających do kresu swoich ziemskich dni rodziców. To nie tylko obowiązek wynikający z faktu bycia dzieckiem i podziękowania za wychowanie, ale także szkoła postępowania wobec własnych dzieci, które patrzą, jak są traktowani ich dziadkowie.

XXIV Tydzień Miłosierdzia stał się dla Prymasa okazją do zwrócenia uwagi młodemu pokoleniu na znieczulicę wobec drugiego człowieka, zwłaszcza w podeszłym wieku⁴⁸. W słowie wygłoszonym w Gnieźnie mówił: „Czuwajmy nad tym, aby przezwyciężyć wszelkie trudności na drodze do należytego urządzania życia ludzi starszych. Zwłaszcza w ognisku domowym nie może nigdy zabraknąć miejsca dla rodziców, należytego im szacunku, opieki i pomocy, zarówno materialnej, jak i duchowej. Tylko w ostatecznym wypadku można by zlecić tę opiekę zakładom społecznym, nigdy jednak motywem nie może być osobista wygoda. Niech dzieci nie zapominają, że rodzicom należy się serce, którego sami od nich doznali. Niech pamiętają, że kiedyś też dojdą do wieku dojrzałego. Niech dadzą dobry przykład młodzieży, aby w przyszłości nie naśladowała zła, które widziała w domu. Niech wczuwają się we wrażliwe serce ludzi starszych, którzy teraz bardziej odczuwają potrzebę bliskości i miłości”⁴⁹.

W nauczaniu Prymasa Wyszyńskiego można zauważyć troskę o to, aby młodzież swoją wdzięczność i szacunek okazywała także tym, którzy ją wychowywali poza domem rodzinnym. Ten trudny wysiłek powinien spotkać się z wdzięcznością. „Drogie dzieci nie zapominajcie o tych, którzy was wychowali, o tych, którzy poświęcali swój czas, wysiłek i serce, abyście wyrośli na dobrych ludzi, ludzi kochających Pana Boga i drugiego człowieka. To oni starali się wychowywać was, kiedy nie robili tego wasi rodzice, to im w dużej wierze zawdzięczacie to, kim teraz jesteście”⁵⁰.

Wskazując na relacje wychowawcze między rodziną i szkołą, Prymas Tysiąclecia przypominał: „Kościół stoi na stanowisku, że najważniejszym środowiskiem wychowawczym jest rodzina i współdziałająca z nią, dobrze zorganizowana, szkoła, którą rodzice mają prawo wybrać. Prawo to jest tak mocno podkreślone, że wchodzi ono do wszystkich niemal konstytucji państw współczesnych i do Karty Praw Człowieka i Obywatela”⁵¹. Prymas Polski wraz z Episkopatem kierował także zachętę do praktykowania cnót społecznych: „Poczucia wspólnoty, wzajemnego poszanowania, do uczynności, i sumienności w pracy szkolnej”⁵².

Kolejnym obszarem, o którym wspomina Prymas Wyszyński, próbując wychować młode pokolenie w duchu wierności przykazaniom, jest relacja łącząca rodzeństwo. Naczelnym obowiązkiem dzieci w rodzinie jest wzajemna miłość⁵³, to one zrodzone są z tej samej miłości, żyją w tej samej rodzinie i na siebie mogą liczyć. I chociaż zdarzają się niejednokrotnie kłótnie, to rodzeństwo znajdzie porozumienie⁵⁴.

To właśnie na podstawie rodzinnej miłości starsze dzieci powinny być wzorem dla młodszych, niech „starsze rodzeństwo” opiekuje się „młodszym”, niech daje mu przykład „miłości rodziców, posłuszeństwa i obowiązkowości”⁵⁵. „I wreszcie – wychowanie do miłości! Od niego się zaczyna, ono musi stale towarzyszyć i nigdy się nie kończy. Miłość dwojga przechodzi na potomstwo, idzie w przyszłość, z pokolenia na pokolenie. Bo miłość trwa i nigdy nie umiera”⁵⁶.

Wychowanie społeczne

Wychowanie młodego człowieka w szacunku do rodziców, rodziny, rodzeństwa i wychowawców odbywa się w duchu wzajemnej miłości. Bez miłości rodzinnej człowiek karłowacieje, traci wrażliwość na potrzebę innych, żyje wyłącznie dla siebie. Dlatego w miłości do drugiego człowieka żyjącego z nami w rodzinie Prymas Wyszyński upatrywał nadzieję wychowania młodzieży w duchu szacunku wobec Ojczyzny – naszej matki⁵⁷.

Wyrazem takiego przekonania są słowa wypowiedziane w 1959 roku: „Pragnąłbym, aby rodzina, która w najtrudniejszych chwilach Narodu zawsze zdawała egzamin i z natchnieniem Kościoła dobrze Narodowi służyła, i dzisiaj była najcenniejszym skarbem Ojczyzny, poprzez wychowanie dzieci w duchu najcenniejszym skarbem Ojczyny, poprzez wychowanie dzieci w duchu miłości do innych ludzi i narodu”⁵⁸.

Także na Jasnej Górze wskazywał: „Inne doniosłe zadanie rodzinne – wychowanie w narodzie, wychowanie osobiste i społeczne, czyli takie ukierunkowanie młodego Polaka, aby wchodził on w życie publiczne, społeczne i zawodowe w poczuciu przede wszystkim swoich obowiązków, które ma do wykonania, oraz w poczuciu praw, które posiada w ojczyźnie”⁵⁹.

Młody człowiek, który potrafi kochać inne osoby, jest wrażliwy na potrzeby drugiego człowieka, potrafi dostrzec jego problemy, walczyć o godność swojej Ojczyzny, a tym samym o godność drugiego człowieka, który w niej żyje. Dlatego Prymas mówił: „Jeśli nie kocham swojej małej rodziny, z którą żyję, to nie jestem w stanie pokochać swojej dużej rodziny, do której należę, czyli Ojczyzny”⁶⁰.

Nauczanie Prymasa Wyszyńskiego jest bogate w treści patriotyczne⁶¹. Sytuacja polityczno-gospodarcza, w jakiej przyszło mu żyć i pełnić posługę, często kreśliła poruszane tematy i zmuszała do podjęcia trudu wychowania młodego człowieka w duchu patriotycznym. Tym samym stwarzała okazję do realizacji ostatniego obszaru obejmującego moralnie wychowanie młodego człowieka w odniesieniu do IV przykazania Dekalogu.

Komunizm panujący w Polsce nie kształtował ducha patriotyzmu i szacunku wobec ojczyzny. Tymczasem, jak podkreślał Prymas: „Młodzież polska, wobec sytuacji, w jakiej jest Naród, musi być mężna i ofiarna!”⁶², dlatego, przywołując obraz młodzieży walczącej o prawa do wolności myśli, wiary, studiów i poglądów, daje wzór kształtowania szacunku wobec ojczystego domu. Młodzi ludzie, którzy poświęcili czas, a niejednokrotnie zdrowie i życie, są wzorem dla młodzieży, jak żyć i kochać swoją Ojczyznę.

Przywołując historyczne wydarzenia, Prymas Polski uczył: „Widzieliśmy, jak w 1968 roku na brukach Warszawy, pod kościołem św. Krzyża, młodzież upomniała się o prawa do wolności: wolności myślenia, sądów i studiów, wolności wyznawania Boga i miłowania Ojczyzny. Młodzież umiała o to walczyć. Byliśmy tego świadkami”⁶³. Przy innej okazji dodał: „Ta Pospolita Rzecz jest tak wspaniałą Sprawą, iż poświęcić się Jej musi w Ojczyźnie naszej każdy człowiek, każdy umysł, każda wola, każde serce, każdy mężczyzna, każda niewiasta, każde dziewczę, każdy młodzieniec, dziecko niemal”⁶⁴.

W obronie własnego kraju Prymas upatrywał podstawowy obowiązek młodego człowieka wobec Ojczyzny⁶⁵. Pokazywał wzór miłowania ojczyzny w słowach skierowanych do młodzieży: „Całą niemal kulturę narodową zawdzięcza młody człowiek ojczyźnie. Ojczyzna jest niejako tym silnym ogromnym ramieniem, pod którym rodzina czuje się bezpiecznie. Dlatego też święty Ambroży, potężny umysł wczesnego średniowiecza, na drugim miejscu – zaraz po Bogu – stawia miłość do ojczyzny”⁶⁶.

Z miłości do Ojczyzny wypływa drugi obowiązek młodego człowieka względem ojczystego kraju, a mianowicie pragnienie zmiany go na lepsze. Młodzi ludzie, którzy są pełni entuzjazmu, werwy i nadziei do życia, muszą mieć ambicje zmiany kraju ku lepszemu⁶⁷. „Taką ambicję musi mieć każde pokolenie. Kształcąca się młodzież akademicka (…), młodzież ze szkół licealnych, zawodowych, a nawet podstawowych”⁶⁸. Nie pomijając nauczycieli, wychowawców i rodziców, wszyscy mają prawo „dążyć do tego i ufać, że stworzą jeszcze lepszą, piękniejszą rzeczywistość, aniżeli ta, w której żyjemy”⁶⁹.

Chodzi o to, „aby pod wspólnym dachem naszej Ojczyzny nie było głodnych i płaczących, nędznych i wyzyskiwanych, aby zapanowała sprawiedliwość nie tylko wobec Boga i jego chwały, ale i we współżyciu ludzkim”⁷⁰. I dalej mówił: „Tylko wtedy, gdy na świecie zwycięży miłość, można będzie mówić o sprawiedliwości. Dopiero wtedy, gdy na pomoc przyzwie się miłość, jest rzeczą możliwą, że urzeczywistni się sprawiedliwość”⁷¹.

Prymas Polski razem z Episkopatem przypominał: „Musimy sobie niemniej uprzytomnić, że jesteśmy spadkobiercami tysiącletniej historii i twórcami przyszłych dziejów naszego Narodu. Przed Bogiem i Ojczyzną odpowiadamy za to, jakie one będą. «Z trudu naszego i znoju», z krwi i cierpień milionów bohaterów «Polska powstała, by żyć». Jesteśmy odpowiedzialni za to, żeby żyła!”⁷².

Kolejnym zadaniem stawianym przed młodym człowiekiem, który pragnie wypełnić IV przykazanie Dekalogu poprzez umiłowanie ojczystego kraju, jest przywiązanie do ziemi ojczystej⁷³. I nie chodzi tutaj tylko o umiłowanie ziemi w dosłownym słowa tego znaczeniu, ale także o umiłowanie tego, co tę ziemię tworzy, czyli języka, obyczajowości, tradycji, kultury twórczej i religijnej. Nie można tworzyć przyszłości kraju w oderwaniu od przeszłości. Młody człowiek, który zrywa z tradycją, przeszłością swojego narodu, prowadzi do powolnej śmierci swojego kraju⁷⁴.

Ważnym zadaniem młodego człowieka jest obowiązek rzetelnej pracy dla dobra ojczyzny. Pracy, która zaczyna się już od najmłodszych lat, począwszy od nauki szkolnej⁷⁵. „Im bardziej człowiek jest zasobny w dobra kulturalne, właściwości psychiczne, w zdolności i talenty, tym większy ma obowiązek pracy, czyli rozwijania wartości, jakie w nim są. Obowiązek pracy to ratunek przed dekadencją i deformacja własnej osobowości”⁷⁶.

Rzetelne zdobywanie wiedzy na temat własnego kraju pozwala lepiej zrozumieć jego kulturę, zachowania i podejmowane decyzje, zaś znając jej przeszłość, człowiek może uniknąć popełniania błędów. Jednak „tajemnicą prawdziwej wiedzy jest to, że wymaga ona uszanowania wolności, wymaga atmosfery duchowej, w której rodzi się nowe życie”⁷⁷. „Dlatego też takie państwa, które pod pozorem przybudowy ustroju zakładają program wyniszczenia Boga w sercach obywateli, są potwornością i wielkim nieporozumieniem”⁷⁸.

Dla Prymasa Tysiąclecia przykładem umiłowania ojczystego kraju jest wzorowa postawa młodego człowieka, objawiająca się w przestrzeganiu praw, bronieniu dobrego imienia, pielęgnowaniu tradycji, trosce o środowisko i architekturę, czyli to, co tworzy wizerunek kraju dla odwiedzających⁷⁹. Młodzież nie jest dobrym przykładem, tam gdzie gromadzą się chuligańskie grupki, gdzie niejednokrotnie dochodzi do sytuacji „łamania prawa, tam nie ma mowy o dobrym imieniu Polski, tam nie troszczy się o kulturę czy środowisko naturalne”⁸⁰. Jednak „każdą odnowę należy zaczynać od siebie”⁸¹. „Dlatego młodzież powinna być otoczona już dziś szczególną troską i miłością rodziców, kapłanów i wychowawców”⁸².

Zakończenie

Niejako podsumowaniem nauczania Prymasa Polski dotyczącego IV przykazania Dekalogu są słowa do młodzieży: „Odrzuciwszy precz zuchwałe bezbożnictwo, zobojętnienie religijne, zeświecczenie, laicyzm, indyferentyzm, odrzuciwszy precz seksuomanię – bo inaczej tego nazwać nie mogę – świadomi swoich obowiązków wobec dusz i ciał, świadomi swoich praw i zbliżających się zadań życiowych, musicie wychowywać się w poczuciu ciążących na was obowiązków. Macie obowiązki wobec waszego ciała i duszy; wobec własnego rozumu, woli i serca; wobec rodziny, rodziców, rodzeństwa i waszych wychowawców; wobec Boga i Kościoła świętego; wobec bliźnich, Narodu i Państwa; wobec kultury rodzimej i ojczystej, wobec przyszłości Narodu, która przed nami!”⁸³.

1 S. Wyszyński, List wielkopostny do duchowieństwa i wiernych „O zagrożeniu moralności narodu”, Gniezno–Warszawa, 2 lutego 1968, w: idem, Listy pasterskie Prymasa Polski 1946–1974, Paris 1975, s. 577.

2 Por. KKK 2197; F. Gryglewicz, Problem, miłości w Nowym Testamencie, RBL 1974, R. 27, s. 260–267; B. Häring. L’amour du Christ, notre Loi, Paris 1968, s. 33–45; J.-F. Collange, De Jésus à Paul; L’etique du Nouveau Testament, Geneve 1980, s. 130–133.

3 S. Wyszyński, Do rodziców katolickich na uroczystość Świętej Rodziny, Warszawa, 18 listopada 1976, w: Listy pasterskie Prymasa Polski oraz Episkopatu 1975–1981, Paryż 1988, s. 278. Por. T. Kukołowicz, Prymas Polski w służbie rodziny polskiej, AK 1981, R. 97, s. 292–302.

4 S. Wyszyński, Pomóżmy młodzieży! Do księży misjonarzy i rekolekcjonistów, Warszawa, Miodowa, 28 stycznia 1972, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 39, s. 90.

5 Idem, Do rodziców katolickich w sprawie religijnego wychowania dzieci i młodzieży, Gniezno–Warszawa, 15 sierpnia 1951, w: idem, Dzieła zebrane, t. 1, 1949–1953, Warszawa 1991, s. 166.

6 Por. KKK 2226.

7 S. Wyszyński, Pomóżmy młodzieży! Do księży misjonarzy i rekolekcjonistów…, op. cit, s. 90.

8 Por. J. Mariański, Emigracja z Kościoła. Religijność młodzieży polskiej w warunkach zmian społecznych, Lublin 2008, s. 349.

9 S. Wyszyński, Włączenie młodzieży starszej w IX Rok Wielkiej Nowenny. Przemówienie do duszpasterzy diecezjalnych starszej młodzieży męskiej, Warszawa, Seminarium Metropolitalne, 21 kwietnia 1965, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 20, s. 90.

10 Por. idem, Walczymy o wolność Kościoła do życia i pracy. Podczas Pielgrzymki Tysiąclecia Mężczyzn i Młodzieży Męskiej, Jasna Góra, 28 sierpnia 1966, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 24, s. 546–547.

11 Idem, Biada człowiekowi samemu, „Ład Boży” 1945, 1, nr 4, s. 3.

12 Por. KKK 2199; L. Dyczewski, Rodzina–społeczeństwo–państwo, Lublin 21994, s. 29–48.

13 S. Wyszyński, Głos Prymasa Polski na XXVIII Tydzień Miłosierdzia, Gniezno, 15 sierpnia 1972, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 41, s. 116.

14 Por. idem, Słowo biskupów polskich do duchowieństwa i wiernych w 10-lecie rozpoczęcia Soboru Watykańskiego II, 8 października 1972, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 41, s. 115–116.

15 Por. idem, Na progu Nawiedzenia Bogurodzicy w Gnieźnie. Uroczystość św. Wojciecha, Gniezno, 23 kwietnia 1978, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 59, s. 232–233.

16 Idem, Przygotowanie się w Wielkim Poście do przyrzeczeń Jasnogórskich, Gniezno–Warszawa, Popielec, 1957, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 2, s. 81.

17 Idem, Egoizm dojrzałości, „Słowo Kujawskie” 1925, 8, nr 106, 1.

18 Por. idem, Pomóżmy młodzieży! Do księży misjonarzy i rekolekcjonistów…, op. cit., s. 90–92.

19 Idem, Rodzina Bogiem silna. Kazanie Prymasa Polski na szczycie Jasnej Góry do wiernych z całej Polski podczas odnowienia Ślubów Narodu, w piątym roku Wielkiej Nowenny, roku „Rodziny Bogiem silnej”, Jasna Góra, uroczystość Matki Bożej Jasnogórskiej, 26 sierpnia 1961, w: idem, Dzieła zebrane, t. 7, 1961, Warszawa 2008, s. 362.

20 Por. KKK 2223; K. Majdański, Wspólnota życia i miłości. Zarys teologii małżeństwa i rodziny, Poznań–Warszawa 1979, s. 48–102.

21 S. Wyszyński, List wielkopostny do duchowieństwa i wiernych o zagrożeniu moralności narodu, Gniezno–Warszawa, 2 lutego 1968, w: idem, Listy pasterskie Prymasa Polski…, op. cit., s. 577.

22 Idem, Rodzina a Kościół i państwo w wychowaniu, „Ład Boży” 1946, 2, nr 33, s. 3.

23 Idem, Proces odnowy w Ojczyźnie już się rozpoczął… Do kombatantów, Warszawa, Dom Prymasowski, 24 stycznia 1981 r., w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 67, s. 39. Por. C. Bartnik, Pedagogia narodowa Prymasa Stefana Wyszyńskiego, Lublin 2001, s. 67–68; Z. Struzik, Rodzina Bogiem silna mocą swego narodu. Nauczanie o rodzinie kard. S. Wyszyńskiego, „Kultura, Media, Teologia” 2010, nr 3, s. 105–106.

24 S. Wyszyński, Myśmy przyszłością narodu! Ale jaką? Podczas koronacji cudownego obrazu matki Bożej Pocieszenia, Czerwińska, 6 września 1970, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 35, s. 27.

25 Ibidem, s. 27.

26 Idem, W starogardzkiej świątyni Królowej Polski, Starogard Szczeciński, 30 listopada 1957, w: idem, Dzieła zebrane, t. 3, 1956–1957, Warszawa 1999, s. 594.

27 Idem, Słowo biskupów polskich do duchowieństwa i wiernych w 10-lecie rozpoczęcia Soboru Watykańskiego II…, op. cit., s. 115.

28 Por. R. Bednarczyk, Prawa, obowiązki i zadania wychowawcze rodziców w myśli Prymasa Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2017.

29 KKK 2215.

30 Por. S. Wyszyński, Spokojni o chleb dla licznych ust… Do rodziców katolickich, Inowłódź, 23 sierpnia 1964, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 18, s. 87–96.

31 Idem, Teologiczne argumenty w duszpasterstwie rodzin. Do duszpasterzy rodzin, Warszawa, 17 lutego 1977, w: Pastoralne nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 57, s. 124–125. Por. KDK 61; Idem, Matka–Syn–Rodzina. Kazanie świętokrzyskie, Warszawa, 11 stycznia 1976, w: idem, Nauczanie społeczne 1946–1981, Warszawa 1990, s. 676–680.

32 Idem, Początek cudów w polskiej Kanie Narodu. W dniu oddania kobiet polskich w macierzyńską niewolę Maryi za Kościół, Jasna Góra, podczas sumy na szczycie, 26 sierpnia 1965, w: idem, Dzieła zebrane, t. 15, czerwiec–grudzień 1965, Warszawa 2017, s. 196.

33 Idem, Spokojni o chleb dla licznych ust…, op. cit., s. 94.

34 (…) „jako to niestety często bywało, szczególnie w telewizji, gdzie pokazywało się mnóstwo filmów, sprowadzonych z zagranicy za ciężkie dewizy, by zdemoralizować naród i ośmieszyć kobietę” (idem, Odpowiedzialność–obowiązki–prawa w życiu Narodu. Kazanie podczas sumy w uroczystość Matki Bożej Częstochowskiej, Jasna Góra, 26 sierpnia 1980, w: Pasterskie nauczanie Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 65, s. 72.

35 Ibidem, s. 72.

36 Idem, Teologiczne argumenty w duszpasterstwie rodzin…, op. cit., s. 121.

37 Por. idem, Matka – Matce Ojczyźnie, „Ład Boży” 1946, 2, nr 13, s. 3.

38 Por. B. Mackiewicz, Rola kobiet w nauczaniu patriotycznym prymasa Stefana Wyszyńskiego (zarys problematyki), w: Prymas Wyszyński a niepodległa, op. cit., s. 135–151; B. Dawidowska, Godność kobiety w nauczaniu Stefana kardynała Wyszyńskiego, w: Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Tysiąclecia i ewangelizator, red. M. Kowalczyk, C. Parzyszek, Warszawa 2012, s. 238–253.

39 S. Wyszyński, Matka–Matce Ojczyźnie…, op. cit., s. 3. Por. A. Pelc, Prymasa Tysiąclecia duchowość pracy ludzkiej, w: Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Tysiąclecia…, op. cit., s. 82–90.

40 S. Wyszyński, Posady dla ojców rodzin, AK 1933, R. 19, t. 32, z. 3, s. 306.

41 Idem, Społeczność rodzinna, „Ład Boży” 1945, 1, nr 11, s. 3; por. K. Romaniuk, Małżeństwo i rodzina według Biblii, Warszawa 1994, s. 169–179.

42 S. Wyszyński, List pasterski na Czwarty Tydzień Miłosierdzi, w: idem, Nauczanie społeczne 1946–1981, Warszawa 1990, s. 82. Por. DA 11, A. Frossard, Jak przekazywać wiarę w rodzinie, Kraków 2003, s. 5–7.

43 Por. S. Wyszyński, Apel Prymasa Polski do młodzieży Bydgoszczy, Bydgoszcz, 11 czerwca 1972, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 40, s. 198–200.

44 Por. idem, „Żal mi tego ludu…”. Do wychowawców i nauczycieli. Trzeci Dzień Modlitwy wychowawców i nauczycieli na Jasnej Górze, 28 czerwca 1958, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 5, s. 309.

45 Idem, Rodzina Bogiem silna. Kazanie Prymasa Polski ze szczytu Jasnej Góry do wiernych z całej Polski podczas odnowienia Ślubów Narodu, w piątym roku Wielkiej Nowenny, roku „Rodziny Bogiem silnej”, Jasna Góra, uroczystość Matki Bożej Jasnogórskiej, 26 sierpnia 1961, w: idem, Dzieła zebrane, t. 7, Częstochowa 1961, s. 362. Por. A. Skreczko, Małżeństwo i rodzina w urzeczywistnianiu programu Wielkiej Nowenny przed tysiącleciem chrztu Polski – inspiracje kardynała Stefana Wyszyńskiego, w: Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Tysiąclecia…, op. cit., s. 224–237.

46 Por. S. Wyszyński, „Żal mi tego ludu…”, op. cit., s. 309.

47 Idem, Do rodziców katolickich na uroczystość Świętej Rodziny, Warszawa, 18 listopada 1976, w: Listy pasterskie Prymasa Polski oraz Episkopatu 1975–1981, Paryż 1988, s. 278. Por. DWCH 3; J. Nagórny Małżeństwo i rodzina jako „communio personarum”, w: Człowiek, miłość, rodzina. „Humanae vitae” po 30 latach. Materiały z sympozjum KUL, 3–4 grudnia 1998, pod red. J. Nagórnego, K. Jeżyny, Lublin 1999, s. 85–116.

48 Por. S. Wyszyński, Słowo Pasterskie na XXIV Tydzień Miłosierdzia Chrześcijańskiego, Warszawa, 1 listopada 1968, w: idem, Listy pasterskie Prymasa Polski…, op. cit., s. 590–591.

49 Ibidem, s. 590–591.

50 Ibidem, s. 590–591.

51 Idem, Do nauczycieli, inżynierów, architektów i techników podczas „opłatka”, Warszawa, Miodowa, 29 grudnia1972, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 41, s. 473.

52 Konferencja Episkopatu Polski, List pasterski Episkopatu Polski na nowy rok pracy wychowawczej, Jasna Góra, 3 września 1959, w: Listy pasterskie Episkopatu Polski 1945–1974, Paryż 1975, s. 185.

53 Por. S. Wyszyński, Lekarstwo Kościoła dla świata. Do mężczyzn podczas Ogólnopolskiego Dnia Modlitwy, Jasna Góra, 27 sierpnia 1967, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 27, s. 191.

54 Por. tenże, Adoracja dla młodzieży. Na uroczystość Ślubów Narodu, Jasna Góra, 25 sierpnia 1956, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 1, s. 59.

55 Idem, Oblicza twego wszyscy pożądamy. Do ludu Wrocławia, Wrocław, kościół św. Wojciecha, 14 sierpnia 1959, w: idem, Dzieła zebrane, t. 5, 1959, Warszawa 2006, s. 371

56 Idem, Perspektywy duszpasterskie małżeństwa i rodzin. Na zakończenie cyklu wykładów poświęconych zagadnieniu małżeństwa i rodziny, Warszawa, kościół akademicki św. Anny, 9 czerwca 1969, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 31, s. 405.

57 Por. idem, Będziesz miłował… Kongres Maryjny Archidiecezji Gnieźnieńskiej, Wągrowiec, 2 września1962, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 12, s. 21–22. Por. KDK 75; DA 140; A. Rynio, Wychowanie patriotyczne w nauczaniu Sługi Bożego kardynała Stefana Wyszyńskiego, w: Prymas Wyszyński a niepodległość. Naród–patriotyzm–państwo w nauczaniu Prymasa Tysiąclecia, pod
red. E. K. Czaczkowskiej, R. Łatki, Warszawa 2019, s. 105–120.

58 S. Wyszyński, Urzeczeni prostotą chrześcijańską pierwszych wieków… Do pielgrzymów u grobu Świętego Wojciecha. Kazanie po sumie z balkonu domu prymasowskiego, Gniezno, odpust św. Wojciecha, 26 kwietnia 1959, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 5, s. 152. Por. KK 6, 11; KDK 92; KKK 2224; Papieska Rada Iustitia et Pax, Kompendium nauki społecznej Kościoła, Kielce 2005, nr 213; P. Poręba, Rodzina chrześcijańska „małym Kościołem”, w: Wychowanie w rodzinie chrześcijańskiej, red. F. Adamski, Kraków 1982, s. 182–198; J. Majka, Katolicka nauka społeczna. Studium historyczno-doktrynalne, Rzym 1986, s. 376–378.

59 S. Wyszyński, Odpowiedzialność–obowiązki–prawa w życiu narodu…, op. cit., s. 72.

60 Idem, Urzeczeni prostotą chrześcijańską pierwszych wieków…, op. cit., s. 153.

61 Por. W. Tracz, Wychowanie do wspólnoty jako zadanie katechezy w listach pasterskich z lat 1948–1981 Kardynała Wyszyńskiego, Warszawa 2012 (maszynopis).

62 S. Wyszyński, Przyszliście do ojczyzny swojej… Do młodzieży Polskiej z Londynu, Warszawa, kaplica na Miodowej, 8 stycznia 1971, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa 1971, t. 36, s. 44.

63 Ibidem, s. 44.

64 Idem, Akademicy przed Milenium. Do męskiej młodzieży akademickiej, Warszawa, kościół św. Jakuba, 7 maja 1958, w: idem, Dzieła zebrane, t. 4, 1958, Warszawa 2002, s. 112.

65 Por. idem, Bezimienny bohater symbolem ofiarnego poświęcenia dla Ojczyzny. 50. rocznica sprowadzenia zwłok nieznanego żołnierza do Warszawy, Warszawa, bazylika archikatedralna św. Jana, 31 października 1975, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 52, s. 111–112.

66 Ibidem, s. 112.

67 Por. idem, Beatissime Pater, 16 października 1975, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, t. 52 s. 42.

68 Ibidem, s. 42.

69 Ibidem.

70 Idem, Patronka miłości i sprawiedliwości społecznej. Dekanalny Kongres Maryjny, Pleszew, 1 września 1963, w: idem, Dzieła zebrane, t. 11, lipiec–grudzień 1963, Warszawa 2012, s. 142.

71 Ibidem.

72 Konferencja Episkopatu Polski, Biskupi polscy wzywają do odnowy życia w rodzinach, Warszawa, 15 grudnia 1977, w: Listy pasterskie Prymasa Polski oraz Episkopatu…, op. cit., s. 314–315.

73 Por. S. Wyszyński Bochen chleba, Poznań 2001, s. 153.

74 Por. R. Nęcek, Państwo w nauczaniu społecznym Prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego, Kraków 2014, s. 189.

75 Por. S. Wyszyński, Do młodzieży na nowy rok szkolny, Warszawa, 1 października 1951, w: idem, Listy pasterskie Prymasa Polski…, op. cit., s. 214.

76 Idem, Obowiązek i prawo ludzkiej pracy. Dzień skupienia Instytutu Prymasowskiego, Choszczówka, 1 maja 1971, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 37, s. 10–11.

77 Idem, 400-lecie Skargowskiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, Warszawa, bazylika archikatedralna św. Jana, 29 listopada 1978, w: Pasterskie nauczanie kardynała Stefana Wyszyńskiego, Częstochowa, t. 61, s. 171–172.

78 Idem, Król cichy… Tobie… Konferencja na zakończenie rekolekcji urzędników, Warszawa, kościół św. Anny, 11 kwietnia 1965, w: idem, Dzieła zebrane, t. 14, styczeń–maj 1965, Warszawa 2016, s. 338.

79 Por. idem, Jedna jest Polska, Warszawa 2000, s. 53–57.

80 Idem, Idzie nowych ludzi plemię, Poznań 1973, s. 24–26.

81 Konferencja Episkopatu Polski, Nawróćcie się do Pana, otwórzcie drzwi serc Chrystusowi, Warszawa, 11 marca 1981, w: List pasterskie Prymasa Polski oraz Episkopatu…, op. cit., s. 486.

82 S. Wyszyński, Głos Prymasa Polski na XXVIII Tydzień Miłosierdzia…, op. cit., s. 115–116.

83 Idem, Będziesz miłował…, op. cit., s. 34.

Dr hab. Adam Dziurok, prof. UKSW

Instytut Historii UKSW w Warszawie

Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

ORCID: 0000-0001-6631-0544

Nastroje społeczne w województwie katowickim po aresztowaniu Prymasa Stefana Wyszyńskiego w 1953 roku¹

Na rok 1953 przypadła kulminacja napięć między Kościołem katolickim a władzami PRL. Relacje te zaognił przede wszystkim tzw. dekret lutowy, znoszący autonomię Kościoła w sprawach obsady stanowisk kościelnych, a zdecydowana odpowiedź Episkopatu Polski w formie memoriału Non possumus z 8 maja pokazywała jasno, że czas niekonfrontacyjnego współistnienia państwa i Kościoła już dawno minął. Pokazowy proces biskupa kieleckiego Czesława Kaczmarka skończył się 22 września wydaniem wyroku 12 lat więzienia, ale uderzenie w najważniejszego polskiego hierarchę przyszło kilka dni później. Kardynał Stefan Wyszyński został aresztowany 25 września i jeszcze tego samego dnia rząd PRL ogłosił komunikat o pozbawieniu go funkcji Prymasa².

Podczas narady w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, która odbyła się 26 września, o „izolacji” Prymasa poinformował wiceminister Jan Ptasiński, wskazując, że informacja ta stanowi jeszcze „tajemnicę operacyjną”. Zwracał jednak uwagę, że to wydarzenie może wywołać pewne poruszenie w środowiskach wiejskich, stąd wskazał na konieczność podjęcia działań zmierzających do wysondowania opinii społeczeństwa („należy przysłuchiwać się bacznie, co mówią ludzie w tej sprawie”)³. Analogiczną akcję już prowadzono, zarządzeniem MBP nr 49/53 z 10 września 1953 roku nakazano bowiem dokładne śledzenie nastrojów społecznych w trakcie procesu bp. Kaczmarka, zobowiązując struktury aparatu bezpieczeństwa wszystkich szczebli do nadsyłania meldunków „o sytuacji w terenie dot. procesu ośrodka dywersyjno-szpiegowskiego kierowanego przez ordynariusza kieleckiego biskupa Kaczmarka”. Po aresztowaniu Prymasa rozszerzono jedynie zakres tematyczny meldunków o reakcje na „izolację Wyszyńskiego”⁴.

Kilka dni po aresztowaniu Prymasa, 29 września minister bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz wystosował dwa pisma do szefów WUBP. W pierwszym z nich wskazywał na nową sytuację w relacjach kościelno-państwowych, która miała zostać odpowiednio wykorzystana w działaniach aparatu bezpieczeństwa. Zalecił m.in. dalsze izolowanie „elementów zdecydowanie wrogich wśród kleru” oraz pozyskiwanie „elementów dotychczas chwiejnych”⁵. W drugim z pism, mającym charakter szczegółowych wytycznych prowadzenia pracy operacyjnej, zarządził mobilizację aparatu bezpieczeństwa, wskazując na niebezpieczeństwo działań „agentów imperialistycznych i resztek podziemia”. W związku z aresztowaniem Prymasa mieli oni dążyć do „wywołania fermentu wśród ludności wierzącej, podjudzania sfanatyzowanych środowisk do różnych wrogich aktów, szkalowania Polski Ludowej”. Obawiano się też organizowania masowych modłów przez „reakcyjnych” księży, a nawet różnych demonstracji religijnych. W związku z tym funkcjonariusze UB zostali zobowiązani do natychmiastowego informowania o wszelkich wrogich wystąpieniach, a nawet zamiarach podjęcia takich działań. Mieli dokładnie raportować o wszelkich odgłosach i wypowiedziach (zarówno pozytywnych, jak i negatywnych) na temat aresztowania Prymasa, a także stanowiska Episkopatu. Sondowanie nastrojów miało objąć różne środowiska – od hierarchii kościelnej, „dołowego kleru”, „elementów klerykalnych”, po robotników, chłopów, studentów i kobiety. Do tych zadań zmobilizowano agenturę wszystkich wydziałów aparatu bezpieczeństwa. Na nogi postawiono funkcjonariuszy całego resortu – minister nakazał, by „zmobilizować wszystkie siły dla pełnego zabezpieczenia całkowitego spokoju i porządku w całym kraju” i niedopuszczenia do wrogich wystąpień lub demonstracji. O skali obaw przed „gniewem ludu” świadczy choćby decyzja o wzmocnieniu ochrony operacyjnej obiektów przemysłowych, gdyż spodziewano się tam aktów dywersyjno-sabotażowych, jak i prób podburzania załóg do różnego rodzaju demonstracji. Funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa mieli „zorganizować stałą obsługę” kościołów, nie tylko w niedziele, lecz także w dni powszednie, tak by uzyskać meldunki z każdego nabożeństwa⁶.

Akcję sondowania nastrojów społecznych po aresztowaniu Prymasa przeprowadzono także na terenie województwa katowickiego, zwanego wówczas stalinogrodzkim⁷. Z kilku względów był to teren szczególny. Górny Śląsk, jako najbardziej uprzemysłowiona część kraju skupiał największe rzesze robotników, których ewentualne protesty w związku z aresztowaniem Prymasa mogły zaburzyć funkcjonowanie polskiej gospodarki. Jednak wcześniejsze doświadczenia związane z reakcją mieszkańców województwa na represje wobec duchowieństwa z pewnością uspokajały władze. Tradycyjnie mocno związani z Kościołem Górnoślązacy nie zademonstrowali bowiem sprzeciwu wobec usunięcia z diecezji katowickiej biskupów śląskich w listopadzie 1952 roku. „Osierocona” diecezja była zarządzana przez wikariusza kapitulnego (ks. Filipa Bednorza), narzuconego przez władze komunistyczne. Niemal bezproblemowo udało się także przeprowadzić w marcu 1953 roku upokarzającą dla mieszkańców operację zmiany nazwy Katowic (i województwa katowickiego) na Stalinogród – opór przeciwko tej decyzji był jedynie symboliczny. Zastraszone społeczeństwo swoje prawdziwe poglądy wyrażało w rozmowach prywatnych, ale i do tego kręgu starał się przeniknąć aparat bezpieczeństwa poprzez swoją sieć agenturalną.

Podstawą źródłową stanowią przede wszystkim meldunki sytuacyjne sporządzone w katowickim Wydziale XI Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego⁸ oraz meldunki dzienne szefa tamtejszego WUBP⁹. Zachowało się m.in. 12 meldunków sytuacyjnych od 30 września do 14 października dotyczących „wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka i usunięcia Wyszyńskiego ze stanowiska w poszczególnych środowiskach wojew. stalinogrodzkiego”. Sporządzano je niemal codziennie (z 30 września i 1 października pochodzą nawet dwa raporty) i były wysyłane do wiadomości wojewódzkich władz partyjnych. Sprawozdania mają swój schemat prezentacji nastrojów w poszczególnych środowiskach – w większości z nich najpierw przedstawiano reakcje i wypowiedzi „kleru”, potem „inteligencji pracującej”, a następnie „środowisk robotniczych”. Z czasem odnotowywano osobno reakcje w kategoriach: „kler świecki”, „inne wyznania i sekty religijne” oraz „środowiska chłopskie” (zaś w kilku dodatkowo „kler zakonny”, „aktyw katolicki”). Uzupełnienie tych meldunków sytuacyjnych stanowią sprawozdania dzienne szefa WUBP kierowane do Gabinetu MBP oraz nieliczne meldunki władz partyjnych szczebla powiatowego.

Analiza szczegółowych meldunków z kilku tygodni po aresztowaniu Prymasa pozwala zapoznać się z zebranymi drogą operacyjną opiniami i komentarzami pojawiającymi się w różnych środowiskach na terenie województwa. Oczywiście, należy pamiętać, że materiał ten gromadził UB w celu określenia skali zagrożenia i ewidencji wrogich wypowiedzi i z pewnością nie oddaje pełnego obrazu nastrojów społecznych.

Pierwsze meldunki sporządzone na podstawie zalecenia z 29 września napłynęły w dniu następnym, ale w późniejszym sprawozdaniu wspomniano o postawie wikarego parafii św. Józefa w Świętochłowicach, który 29 września podczas Mszy powiedział, że Prymas został aresztowany i prosił parafian o gremialne uczęszczanie do kościoła oraz o modlitwy w jego intencji, „ażeby spadły mu kajdany z rąk, na które mu je założono”¹⁰. Jednak w meldunku z 30 września wspomniano, że w tym dniu nie odnotowano, by w kościołach na terenie województwa katowickiego księża wspominali o bp. Kaczmarku i Prymasie Wyszyńskim, a jedynie w powiecie pszczyńskim jeden z księży „płakał przy ołtarzu”¹¹. W rozmowach prywatnych temat ten jednak był niezwykle szeroko komentowany wśród duchowieństwa. Jeden z kapłanów z Zabrza uznał usunięcie Prymasa za „fakt oburzający i jako robotę szatańską”, przewidując, że stanowi to początek jawnej walki z religią i Kościołem. Podobne obawy wyrażała siostra zakonna zatrudniona w szpitalu w Chorzowie, która stwierdziła, że „teraz się biorą za księży, a wkrótce się wezmą za nas”. Co ciekawe, większość odnotowanych komentarzy księży wyrażało poparcie dla działań władz i solidaryzowało się z oświadczeniem Episkopatu. Zdarzały się tak skrajne opinie, jak wypowiedź robotnika kopalni Pokój w Nowym Bytomiu, który stwierdził, że „Rząd nasz jest jeszcze za dobry [sic!] dla takich osobistości jak Kaczmarek i Wyszyński, których powinni powywieszać, to może by w ten sposób kler skończył okłamywać ludzi”. Pojawiały się spekulacje odnośnie faktycznego powodu zatrzymania Wyszyńskiego oraz opinie, że Kościół nie powinien wtrącać się do polityki¹².

Raport o nastrojach społecznych z 1 października wskazywał, że podczas nabożeństw porannych księża wciąż nie komentowali wydarzeń z 25/26 września ani też nie odmawiali modlitw za usuniętego Prymasa Wyszyńskiego, a tylko w jednym przypadku (w parafii Bronów, pow. Bielsko) miejscowy kapłan po odprawieniu Mszy wezwał do modlitwy za Episkopat. Pojawiały się za to komentarze na temat nowego przewodniczącego Episkopatu Polski bp. Michała Klepacza (ksiądz z Chorzowa oceniał, że „jest on bardzo energiczny, i jak mu jest wiadomo, trzyma księży z podległej mu diecezji w karbach”; z kolei górnik z kopalni „Wesoła” nazwał go „księdzem komunistą”). UB odnotował głosy, że za aresztowaniem Wyszyńskiego stały „władze Moskwy”, które jednak i tak „walki z Kościołem nie wygrają”. Kierownik w jednym z bielskich zakładów dodał ponadto, że szkoda, że Prymas „nie posłuchał Ojca św. i nie pozostał w Rzymie w czasie ostatniego tam pobytu […]. Jako dobry pasterz wrócił do Polski, by pozostać przy swych owieczkach. Obecnie będzie musiał przebywać w klasztorze jako męczennik Polski”. Ponownie przytoczono opinię o spodziewanym zaostrzeniu kursu antykościelnego, a nawet zamykaniu świątyń („jak tak dalej pójdzie to wszystkie kościoły za rok zostaną zlikwidowane”), choć robotnik z Bielska przekonywał, że „z Kościołem i tak nie będą długo wojować, bo z nim jeszcze nikt nic nie nawojował”, a władze, gdyby mogły, to by aresztowały wszystkich księży, ale nie dopuszczą do tego… Amerykanie. Kilka osób w rozmowach podkreślało, że prymas winien się zajmować sprawami religijnymi, a nie politycznymi (m.in. pracownik huty „Pokój” w Nowym Bytomiu powiedział: „Rząd dobrze postąpił, usuwając Wyszyńskiego z zajmowanego stanowiska, gdyż ten żył sobie jak w niebie i komu mogło się lepiej powodzić jak jemu, pomimo to zachciewało mu się polityki, za takie grzechy trzeba obecnie odpokutować, ale co to za pokuta w klasztorze? Dobrze by było, gdyby sobie tak parę ładnych lat posiedział w więzieniu jak biskup Kaczmarek”). Choć większość przytaczanych komentarzy świadczyła o akceptacji decyzji władz, to m.in. „średniorolna chłopka” z powiatu cieszyńskiego okazała się odporna na propagandę komunistyczną. Stwierdziła bowiem, że nie należy wierzyć informacjom na temat rzekomych czynów Prymasa, gdyż tylko radio nadaje taki przekaz, „aby ludziom kręcić głowę”. Jeden z górników przekonywał kolegów z kopalni, że „zdjęcie prymasa Wyszyńskiego ze stanowiska jest posunięciem na skalę światową”¹³.

W drugim meldunku z 1 października funkcjonariusz UB raportował, że księża w rozmowach prywatnych uznawali działania rządu w sprawie Prymasa za słuszne (tak miało twierdzić trzech księży z powiatu częstochowskiego i dwóch kapłanów z Katowic – czyli wszyscy, których opinie przywołano w meldunku). Dużo bardziej krytyczne stanowisko mieli zająć przedstawiciele „inteligencji pracującej”, którzy powoływali się na informacje w sprawie aresztowania kard. Wyszyńskiego z zagranicznych rozgłośni. Jeden z katowickich urzędników zauważył, że „likwidacja” kolejnych biskupów, a ostatnio prymasa, spowodowała, że władze „osiągają przez to nienawiść ludzi, którzy tym bardziej będą za Kościołem”. Narastały przy tym obawy o losy katolików, gdyż w sytuacji, gdy „już najważniejszego usadzili”, przewidywano (w jednej z częstochowskich fabryk), że władze będą monitorowały, kto chodzi do kościoła, gdyż trzeba będzie przedkładać listy wierzących i praktykujących. Ze środowisk robotniczych odnotowano jedynie komentarze o charakterze antyklerykalnym i popierającym „ukaranie Wyszyńskiego”¹⁴.

Wśród wielu opinii przytoczonych w meldunku UB z 2 października na uwagę zasługują m.in. wypowiedzi na temat następcy na stanowisku przewodniczącego Episkopatu Polski bp. Klepacza (księża z Będzina stwierdzili, że jest „większym dyplomatą”, a duchowni z Katowic nazwali go „znanym ugodowcem”). Propaganda antykościelna przynosiła owoce, skoro jeden z robotników zakładu w Kamienicy (pow. Bielsko) podczas zebrania partyjnego domagał się zlikwidowania kościołów i wiary katolickiej w Polsce i zaprowadzenia jednej „wiary narodowej”¹⁵.

Odnotowano pełne najgorszych przewidywań wypowiedzi aktywu katolickiego ze Strumienia (pow. Cieszyn) o tym, że niedługo będą zamykane kościoły i „będziemy się modlić w imię Ojca, Lenina i Stalina”. W podobnym duchu wypowiedział się pracownik PKP w Chorzowie, który stwierdził, że w przyszłości w kościołach nie będzie żadnych portretów świętych, tylko wisieć będą portrety Stalina, Lenina, Marksa, Bieruta, m.in. w rozmowach pojawiał się też wątek umiędzynarodowienia kwestii aresztowania Prymasa. Robotnik z elektrowni Szombierki przewidywał, że „zacznie się ruch w Polsce, gdyż Rzym będzie robił wielki chaos [sic!] i sprawa będzie rozpatrywana na ONZ”. Również studenci Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Katowicach twierdzili, że sprawa ta wpłynie do ONZ, gdyż jest naruszeniem Karty Narodów Zjednoczonych oraz pogwałceniem podstawowych praw człowieka, a zajął się już nią Departament Stanu USA¹⁶.

Ważnym momentem akcji kontrolowania nastrojów społecznych była niedziela 4 października, kiedy to w kościołach w całym kraju miał zostać odczytany komunikat Episkopatu Polski napisany pod naciskiem władz. Uspokajający i serwilistyczny przekaz oświadczenia miał stonować nastroje, stąd władzom zależało na tym, by jego treść dotarła do wiernych. Do zadań funkcjonariuszy UB należało ustalenie, czy księża odczytali podczas nabożeństw komunikat¹⁷ (czy zapoznali wiernych z całą jego treścią, czy komentowali tekst oraz czy przeczytali także komunikat wicepremiera Józefa Cyrankiewicza). Z województwa katowickiego wysłano wówczas do Gabinetu Ministra Bezpieczeństwa Publicznego trzy meldunki podpisane przez samego szefa katowickiego WUBP: pierwszy ukazujący sytuację do godz. 10.30, drugi wysłany o 13.40 i ostatni podsumowujący akcję w całym dniu. Wynika z nich, że ogółem na 477 kościołów i kaplic na terenie województwa, w których odbywały się nabożeństwa, aż w 370 komunikat został odczytany w całości, w 55 „częściowo, tj. bez oświadczenia tow. Cyrankiewicza”¹⁸. Według nieco innych danych na 466 kościołów dokument odczytano w 412¹⁹, co stanowiło ponad 88 proc. wszystkich świątyń i plasowało województwo katowickie na czwartym miejscu w kraju²⁰.

Kwestia odczytania komunikatu Episkopatu stanowiła dla księży pewien kłopot. Grupa księży uczestniczących w uroczystościach odpustowych w Łaziskach Górnych (4 października) dyskutowała na ten temat i wszyscy doszli do przekonania, że należy to uczynić (jeden z duchownych stwierdził, że „nie należy przecież robić komedii, trzeba się już przecież trochę podporządkować”). Niektórzy kapłani z niedowierzaniem przyjęli odezwę Episkopatu – m.in. jeden z księży diecezji katowickiej specjalnie udał się na teren diecezji częstochowskiej, aby sprawdzić, czy będzie tam także odczytywany komunikat, gdyż podejrzewał, że to był podstęp zastosowany przez rządcę w Katowicach – wikariusza kapitulnego ks. Filipa Bednorza²¹. Księża stosowali różne wybiegi, aby spełnić zalecenia władz, ale równocześnie dać do zrozumienia, że podchodzą do komunikatu z dystansem – donoszono więc m.in., że jeden z księży z powiatu zawierciańskiego przeczytał tylko fragmenty deklaracji i to w sposób niezrozumiały, a inny ograniczył się do odczytania „mniej ważnych urywków”²². Duchowni zwykle ograniczyli się jedynie do odczytania komunikatu, z rzadka dodając swoje komentarze. Między innymi ksiądz w Czechowicach „wypowiedział się ironicznie, «że swoje zadanie wykonał»”, a w częstochowskiej katedrze i kościele pallotynów po odczytaniu komunikatu wezwano do modlitwy za kard. Wyszyńskiego. Szef WUBP w Katowicach oceniał, że przebieg nabożeństw niedzielnych był spokojny, a wierni w kościołach wysłuchali komunikatu „dość obojętnie” i nie zanotowano też na terenie województwa wrogich wystąpień ani prowokacji ze strony duchowieństwa²³.

Wciąż pojawiały się nowe komentarze odnośnie sytuacji Kościoła katolickiego. Wśród duchowieństwa na terenie Częstochowy rozeszła się pogłoska (5 października), że w Gnieźnie aresztowany został biskup sufragan Lucjan Bernacki, a akcja aresztowań księży w całym kraju objęła 400 księży²⁴. Następnego dnia jeden z górników wspomniał już o aresztowaniu pięciu biskupów i 500 księży, którzy mieli zostać wywiezieni do Rosji. Z kolei w Pszczynie pojawiła się wśród księży pogłoska, że „Rzym rzucił ekskomunikę na Polskę”. W dalszym ciągu przytaczano sporo wypowiedzi niechętnych wobec Prymasa – m.in., kiedy robotnicy huty w Sosnowcu podczas przerwy śniadaniowej dyskutowali na temat usunięcia kard. Wyszyńskiego, jeden z nich stwierdził, że „choćby ich wszystkich powiesili, to nie byłaby to za wysoka kara”²⁵.

W kolejnych dniach komentarze odnośnie uwięzienia kard. Wyszyńskiego utrzymane były w podobnym duchu, choć odnotowywano ich już znacząco mniej. Podobnie było w innych regionach kraju, gdyż w informacji MBP z 8 października zauważono, że zainteresowanie „izolacją Wyszyńskiego” osłabło²⁶. Ponownie przy okazji niedzielnych nabożeństw (11 października) w niektórych parafiach pojawiła się kwestia spóźnionego odczytywania komunikatu Episkopatu (jeden z księży tłumaczył, że otrzymał go zbyt późno, aby mógł go ogłosić 4 września)²⁷.

Na koniec fali komentarzy odnośnie losów Prymasa przytoczono ciekawą wypowiedź jednego z przedstawicieli „środowiska inteligencji”. Miał on stwierdzić, że wydarzenie to spowodowało, że wzmogła się religijność wśród ludności i jeszcze nigdy tylu ludzi nie chodziło do kościoła, w tym wielu dotąd religijnie obojętnych. Ponownie też pojawiły się głosy o międzynarodowych reperkusjach represji wobec przewodniczącego Episkopatu Polski. Mieszkańcy Chełmu Śląskiego podnosili fakt, że Prymas musiał być bardzo popularny zagranicą, skoro „amerykańskie chrześcijaństwo protestuje przeciwko temu, co się dzieje, nawet świat protestancki i organizacje żydowskie przychylają się do tych protestów”²⁸.

Wpływ na kształtowanie opinii publicznej miała szeroka akcja propagandowa, za którą, na poziomie wojewódzkim, odpowiadali I sekretarze KW PZPR. Ofensywna akcja wyjaśniająca politykę władzy ludowej wobec Kościoła miała zostać przeprowadzona według jednego scenariusza i obejmować m.in. organizację aktywów partyjnych, powiatowych i miejskich (do 3 października), zebrań podstawowych organizacji partyjnych w zakładach pracy oraz członków partii w gminach. Akcja propagandowo-wyjaśniająca prowadzona była także na „odcinku młodzieżowym”. Katowicki Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Polskiej opracował plan działania uwzględniający odbycie poszerzonych plenów ZW, narad środowiskowych, zebrań na szczeblach zakładu, szkoły, gminy, a także plan odczytów i pogadanek dla mieszkańców Domów Młodego Robotnika. W końcu „celem szerszego zejścia do młodzieży z wyjaśnieniem jej tych zagadnień” odbyła się w Zarządzie Wojewódzkim ZMP w Stalinogrodzie narada aktywu wojewódzkiego z udziałem 138 osób. Zorganizowano także we wszystkich powiatach i miastach województwa poszerzone plena ZP (ZM) ZMP, które zgromadziło ok. 4000 aktywu ze wszystkich środowisk. Podczas spotkań pojawiały się głosy, że „Prymas Wyszyński nie powinien być umieszczony w klasztorze, a w więzieniu, gdyż słusznie sobie zasłużył na więzienie” (takie wypowiedzi młodzieży odnotowano w Tarnowskich Górach, Zabrzu, Świętochłowicach i Gliwicach) oraz pytania, dlaczego prymas nie stanął przed sądem²⁹. Kontynuowanie intensywnej akcji polityczno-wyjaśniającej tłumaczono m.in. kontrakcją wrogich środowisk. Odnotowano m.in., że w kopalni Bobrek po ogłoszeniu komunikatu przez Prezydium Rządu „zakazującej działalności Wyszyńskiemu” 14 oddziałów nie wykonało swych planów dziennych oraz „celowo wróg spowodował awarię”³⁰.

Jedną z prób sprzeciwu wobec wszechogarniającej propagandy przypisującej prymasowi winę za łamanie porozumienia oraz podburzanie społeczeństwa podjęła anonimowa autorka listu do redakcji „Trybuny Robotniczej” – organu wojewódzkich struktur PZPR w Katowicach. Napisała ona m.in.: „Kaczmarka skazaliście, Wyszyńskiego usunięto, a teraz to pewnie kościoły będzie[cie] zamykać, bo taka jest ta wasza wolność”. Autorka listu uznała, że jest wyrazicielką poglądów znacznej części społeczeństwa, gdyż podpisała się jako „jedna z wielu” i była przekonana, że redakcja nie odpowie na jej list, gdyż nie znajdzie odpowiednich argumentów. Redakcja „Trybuny Robotniczej” wydrukowała fragment tego anonimu, wskazując list jako przykład otumanienia naiwnych przez propagandę Zachodu i dowodząc, że władze szanują i uwzględniają potrzeby religijne wierzących³¹.

Katowickie władze bezpieczeństwa z satysfakcją odnotowywały, że aresztowanie kard. Wyszyńskiego całkowicie załamało psychicznie „skrajnie reakcyjnych dziekanów” (za przykład podano ks. Michała Lewka) oraz niektórych księży kurialistów (którzy odstąpili od wrogiej działalności i zgłosili akces do ruchu „księży patriotów”). Z kolei wśród tzw. kleru dołowego zaobserwowano postawę bardziej przychylnego ustosunkowania się do Polski „ludowej”, gdyż, jak przekonywano, większość z księży od dawna oczekiwała likwidacji nieporozumień na linii Kościół–państwo³². W zbiorczym sprawozdaniu z nastrojów społecznych we wrześniu 1953 roku na terenie województwa katowickiego zauważono, że duchowieństwo żyło sprawą procesu bp. Kaczmarka i usunięcia kard. Wyszyńskiego. O ile jednak hierarchia kościelna i „reakcyjne elementy spośród kleru” uznawały posunięcia rządu za przejaw walki państwa z Kościołem i próbowały przedstawić obu hierarchów jako męczenników za wiarę katolicką, to niższe duchowieństwo miało się solidaryzować z działaniami władz³³. Wyrazem tego poparcia miał być masowy udział księży z terenu województwa katowickiego w konferencji duchownych i świeckich działaczy katolickich, zorganizowany w październiku przez Wojewódzki Komitet Frontu Narodowego. Donoszono, że jedynie „najbardziej reakcyjne jednostki spośród kleru odmówiły udziału w tej konferencji, wzgl[ędnie] wrogo ją komentowały”³⁴.

Po aresztowaniu prymasa Wyszyńskiego władze, obawiając się fali protestów, zmobilizowały aparat partyjny i funkcjonariuszy UB. Bacznie monitorowano nastroje społeczne, sporządzając dokładne meldunki z informacjami o komentarzach na temat losów prymasa. Wbrew obawom władz nie doszło na terenie województwa katowickiego ani do protestów, ani też do zakłócenia produkcji. Wierni przewidywali dalsze zaostrzenie polityki antykościelnej, ale w atmosferze stalinowskiego terroru nie odważyli się podjąć żadnych działań w obronie Kościoła. Z jednej strony widoczny był wśród mieszkańców województwa katowickiego wpływ przekazu propagandy komunistycznej, z drugiej zaś w cytowanych opiniach wielokrotnie powoływano się na informacje z zachodnich rozgłośni. Akcja „sondażowa” połączona z intensywną kampanią propagandową po aresztowaniu Prymasa Wyszyńskiego była ostatnią przed 1956 roku tak wielką mobilizacją aparatu władzy w działaniach o charakterze antykościelnym.

1 Tekst stanowi nawiązanie do artykułu Wiesława Jana Wysockiego pt. Reakcje Warszawy na uwięzienie Prymasa Polski, „Studia Prymasowskie” 2007, t. 1, s. 23–46.

2 Zob. m.in: J. Żaryn, Aresztowanie Prymasa Polski – okoliczności, przebieg, konsekwencje (1953–1956), „Studia Prymasowskie” 2007, t. 1, s. 47–69; B. Noszczak, Polityka państwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w okresie internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego 1953–1956, Warszawa 2008; P. Raina, Kardynał Wyszyński. Losy więzienne, Warszawa 1993; Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski w dokumentach aparatu bezpieczeństwa PRL (1953–1956), wybór i oprac. B. Piec, Warszawa 2001; W. J. Wysocki, Osaczanie Prymasa. Kardynał Stefan Wyszyński jako „podopieczny” aparatu bezpieczeństwa w latach 1953–1956, Warszawa 2002.

3 Przemówienie wiceministra bezpieczeństwa publicznego J. Ptasińskiego na naradzie „po linii” Departamentu IV MBP, 29 IX 1953 r., w: Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1953–1954. Taktyka, strategia, metody, wstęp A. Paczkowski, wybór i oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2004, s. 252.

4 Na przykład w przypadku województwa krakowskiego obowiązek raportowania o reakcjach na aresztowanie Prymasa wprowadzono depeszą WUBP z 29 września 1953 r., zob. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie, PUBP w Nowym Targu, sygn. 023/2, t. 4; Meldunek szefa PUBP w Nowym Targu do naczelnika Wydziału XI WUBP w Krakowie, 29 września 1953 r., k. 61.

5 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie [dalej: AIPN], Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego [dalej: MBP], sygn. 1572/706, Pismo ministra bezpieczeństwa publicznego S. Radkiewicza do szefów WUBP, 29 września 1953 r., k. 16–17; omówienie tego dokumentu zob. B. Noszczak, Polityka państwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego…, op. cit., s. 100–101.

6 Zarządzenie nr 052/53 ministra bezpieczeństwa publicznego S. Radkiewicza, 29 września 1953 r., w: P. Raina, Kardynał Wyszyński. Losy więzienne, t. 2, Warszawa 1993, s. 113–118; jak wspominał Józef Światło „bezpośrednio po aresztowaniu kardynała Wyszyńskiego wszyscy funkcjonariusze UB w całym kraju otrzymali polecenie uczęszczania na nabożeństwa do kościołów i przysłuchiwania się dosłownie od rana do nocy temu, co się mówi o aresztowaniu Prymasa. Bezpiece szło o sprawdzenie reakcji społeczeństwa. A społeczeństwo było do głębi wstrząśnięte i oburzone. Wiedzieliśmy o tym z podsłuchanych rozmów telefonicznych, z przejętej korespondencji i od agentów bezpieki”, Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, Londyn 1985, s. 188.

7 W celu uczczenia zmarłego 5 marca 1953 roku Józefa Stalina KW PZPR i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach uchwalili 7 marca zmianę nazwy miasta – Katowice, na Stalinogród. Tego samego dnia Rada Państwa i Rada Ministrów podjęły uchwałę w tej sprawie.

8 Znajdują się one w spuściźnie po Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej, Archiwum Państwowe w Katowicach [dalej: APKat], Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej [dalej: KW PZPR], Wojewódzka Komisja Kontroli Partyjnej [dalej: WKKP], sygn. 301/V/6, t. 2.

9 AIPN, MSW, Departament IV, Prymas, sygn. 01283/108/J.

10 AIPN, MSW, Departament IV. Sprawozdania, sygn. 0445/141, t. 2, Sprawozdanie z pracy Wydziału XI WUBP w Stalinogrodzie za wrzesień 1953 r., 9 października 1953 r., k. 294.

11 Chodziło prawdopodobnie o ks. Maksymiliana Siwonia – administratora parafii w Bojszowach (w dokumencie Wojsczowy), Archiwum Państwowe w Katowicach [dalej: APKat], Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej [dalej: KW PZPR], Wojewódzka Komisja Kontroli Partyjnej [dalej: WKKP], sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka i usunięcia Wyszyńskiego ze stanowiska w poszczególnych środowiskach województwa stalinogrodzkiego, 30 września 1953 r., k. 17.

12 Ibidem, k. 22.

13 Meldunek UB na temat komentarzy wśród mieszkańców województwa katowickiego po usunięciu prymasa S. Wyszyńskiego, 1 października 1953 r., w: A. Dziurok, J. Myszor, Prymas Stefan Wyszyński a Górny Śląsk – kontakty, wizyty, wystąpienia, Katowice–Warszawa 2020, s. 138–142.

14 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu bp. Kaczmarka i usunięcia Wyszyńskiego w poszczególnych środowiskach województwa stalinogrodzkiego, 1 października 1953 r., k. 30–31.

15 Ibidem, 2 października 1953 r., k. 32–33, 35.

16 Ibidem, 5 października 1953 r., k. 42, 44.

17 Zarządzenie nr 052/53 ministra bezpieczeństwa publicznego S. Radkiewicza, 29 września 1953 r., w: P. Raina, Kardynał Wyszyński. Losy więzienne, op. cit., t. 2, s. 117.

18 Liczby podane w zestawieniu nie sumują się, gdyż wskazano, że dodatkowo w 49 kościołach komunikatu nie odczytano, AIPN, MSW, Departament IV, Prymas, sygn. 01283/108/J, Meldunek sytuacyjny dot. odczytania komunikatu Episkopatu w kościołach przez księży woj. stalinogrodzkiego, 4 października 1953 r., k. 245; ibidem, Meldunek sytuacyjny szefa WWUBP w Stalinogrodzie (od godz. 9.00 do 10.30), 4 października 1953 r., k. 246; ibidem, Meldunek sytuacyjny szefa WUBP w Stalinogrodzie (godz. 13.40), 4 października 1953 r., k. 240.

19 AIPN, MSW, Informacje Departamentu IV i KC, sygn. 01283/1030/J, Liczbowe dane o odczytaniu w kościołach komunikatu rządu i Episkopatu w dniu 4 października 1953 r., k. 268.

20 B. Noszczak, Polityka państwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego…, op. cit., s. 87.

21 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka, usunięcia Prymasa Wyszyńskiego i odczytanego komunikatu wydanego przez Episkopat, 6 października 1953 r., k. 42.

22 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka i usunięcia Wyszyńskiego w poszczególnych środowiskach województwa stalinogrodzkiego, 5 października 1953 r., k. 46.

23 AIPN, MSW, Departament IV, Prymas, sygn. 01283/108/J, Meldunek sytuacyjny dot. odczytania komunikatu Episkopatu w kościołach przez księży woj. stalinogrodzkiego, 4 października 1953 r., k. 244–245.

24 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka, usunięcia Wyszyńskiego i odczytanego komunikatu wydanego przez Episkopat, 6 października 1953 r., k. 49.

25 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka i usunięcia Wyszyńskiego w poszczególnych środowiskach województwa stalinogrodzkiego, 7 października 1953 r., k. 52–54.

26 Informacja nr 10 dotycząca izolacji Wyszyńskiego i deklaracji Episkopatu, 8 października 1953 r., w: Stefan Kardynał Wyszyński Prymas Polski w dokumentach aparatu bezpieczeństwa PRL (1953–1956), oprac. B. Piec, Warszawa 2001, s. 101.

27 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka i usunięcia Wyszyńskiego w poszczególnych środowiskach województwa stalinogrodzkiego, 13 października 1953 r., k. 61.

28 APKat, KW PZPR, WKKP, sygn. 301/V/6, t. 2, Meldunek sytuacyjny dot. wypowiedzi i komentarzy na temat procesu biskupa Kaczmarka i usunięcia prymasa Wyszyńskiego w poszczególnych środowiskach województwa stalinogrodzkiego, 14 października 1953 r., k. 64–65.

29 A. Dziurok, Kruchtoizacja. Polityka władz partyjno-państwowych wobec Kościoła katolickiego w latach 1945–1956 w województwie śląskim/katowickim, Katowice 2012, s. 502–503.

30 APKat, ZW ZMP Katowice, sygn. 211/X/14, Notatka o pracy polityczno-wyjaśniającej i nastrojach wśród młodzieży woj. stalinogrodzkiego w związku z procesem Kaczmarka i zakazaniem działalności Wyszyńskiemu, oprac. przez organizatora ZG ZM Henryka Świątnickiego, s. 68.

31 W odpowiedzi „jednej z wielu”, „Trybuna Robotnicza” 1953, nr 238, 5 października, s. 3.

32 A. Dziurok, J. Myszor, Prymas Stefan Wyszyński a Górny Śląsk…, op. cit., s. 38.

33 AIPN, MSW, Departament IV. Sprawozdania, sygn. 0445/141, t. 2, Sprawozdanie z pracy Wydziału XI WUBP w Stalinogrodzie za wrzesień 1953 r., 9 października 1953 r., k. 294.

34 AIPN, MSW, Departament IV. Sprawozdania, sygn. 0445/141, t. 2, Sprawozdanie z pracy Wydziału XI WUBP w Stalinogrodzie za październik 1953 r., 7 listopada 1953 r., k. 326; szerzej zob. J. Żurek, Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 1949–1956, Warszawa–Katowice 2008.

Dr hab. Krzysztof Filipow

Uniwersytet w Białymstoku

Wydział Historii i Stosunków Międzynarodowych

ORCID: 0000-0002-0748-4277

Węgierscy kawalerowie Orderu Orła Białego
i Orderu Odrodzenia Polski (1921–1939)

Hungarian Knights of the Order of the White Eagle
and the Order of Polonia Restituta (1921–1939)

A Fehér Sas és a Polonia Restituta Rend magyar lovagjai
(1921–1939)

Odzyskanie przez Polskę niepodległości zmusiło władze do znalezienia środków pozwalających wynagrodzić trud obywateli włożony w dzieło odbudowy państwowości. Poza mieszkańcami ziem Rzeczypospolitej o wyróżnienie i pamięć w formie nagrody materialnej, w postaci orderów, upominali się liczni przedstawiciele państw obcych i sojuszniczych. Należało ustanowić więc nowe ordery odrodzonej Polski lub restytuować ordery dawne. Te jednak, włączone do orderów rosyjskich i nadmiernie nadawane carskim urzędnikom, uważano za spospolitowane i upodlone. Widziano w nich po prostu symbol carskiego despotyzmu i rosyjskiego panowania nad narodem i Rzeczpospolitą. Należał do nich obok Orderu Świętego Stanisława także Order Orła Białego. Nic więc dziwnego, iż podczas pierwszego posiedzenia Kapituły Tymczasowej Orderu Wojskowego „Virtuti Militari” (20 stycznia 1920 roku) gen. Józef Haller w obecności Naczelnego Wodza i Naczelnika Państwa „zwrócenie się do sejmu o odnowienie orderu św. Stanisława i Orła Białego. Były to ordery skalane – należy je odtworzyć, żeby choćby po tym znieść”¹.

Ustanowiono więc w 1921 roku Order Orła Białego oraz Order Odrodzenia Polski. Ten ostatni de facto miał zastąpić Order Świętego Stanisława z czasów utraty suwerenności².

Na odnowienie Orderu Orła Białego i ustanowienie Orderu Odrodzenia Polski musieli Polacy czekać do 1921 roku. Wtedy to Sejm 4 lutego 1921 roku przywrócił prastary polski symbol narodowy. Restytuowany był już Order „Virtuti Militari”. Powstawały też „odznaczenia dzielnicowe”, funkcjonujące na terenie Wielkopolski, Śląska i Małopolski³.

Pierwsze projekty odnowienia Orderu Orła Białego powstały na przełomie lat 1919 i 1920. Dopiero jednak kolejne wersje projektu takiej ustawy, po przeróbkach, zostały przedstawione sejmowi.

Sejm Ustawodawczy 4 lutego 1921 roku przyjął projekt o odnowieniu instytucji Orderu Orła Białego. Order został wskrzeszony: „W celu nagradzania znamienitych zasług cywilnych, jak i wojskowych, położonych w czasie pokoju lub wojny dla chwały i pożytku Rzeczypospolitej. Uchwalona ustawa stanowiła, iż order jest: najwyższą odznaką honorową Rzeczypospolitej i będzie nadawany osobom, które istotnie i wybitnie przyczyniły się do odzyskania lub utrwalenia niepodległości i zjednoczenia Polski albo jej rozkwitu”⁴.

Zgodnie z tradycją order był nadawany tylko w jednej klasie. Z urzędu Naczelnik Państwa Józef Piłsudski stał się pierwszym wielkim mistrzem Orderu Orła Białego. Tytuł ten przysługiwał każdorazowo prezydentowi Polski, jednocześnie był on także kawalerem orderu. Sprawami orderu zajmowała się specjalnie do tego celu powołana Kapituła Orderu, która opiniowała kandydatów do wyróżnienia. Nie dotyczyło to cudzoziemców.

Odznaki orderu składały się z krzyża, gwiazdy orderowej, wstęgi oraz łańcucha dla wielkiego mistrza⁵. Na stronie głównej krzyża emaliowanego na czerwono z białym obrzeżem umieszczono stylizowanego orła pokrytego biała emalią. Pomiędzy ramionami krzyża umieszczono złote pęki promieni. Korona orła, dziób i łapy były złocone. Na stronie odwrotnej, gładkiej znajdował się napis na ramionach krzyża: ZA / OJCZYZNĘ / I NARÓD. Obrzeże krzyża miało białą obwódkę; w centrum w wieńcu z liści dębowych na biało emaliowanej tarczce umieszczono monogram RP (Rzeczpospolita Polska). Do orderu przynależna była gwiazda orderowa wykonana ze srebra. Na gwieździe z ośmiu pęków promieni umieszczono odznakę krzyża z wieńcem dębowym, tarczkę emaliowaną na biało z monogramem RP oraz napisami na ramionach krzyża: ZA / OJCZYZNĘ / I NARÓD. Odznakę krzyża zawieszano na wstędze błękitnej wykonanej z mory i noszonej z lewego ramienia do prawego boku.

Ustawa mówiła także o Łańcuchu Orderowym. Jednak do jego wykonania, mimo zapisu w ustawie, nigdy nie doszło. Łańcuch ten miał nosić wielki mistrz orderu, którym z urzędu był zawsze prezydent. W jego miejsce ustawą z 18 marca 1932 roku jako odznakę Wielkiego Mistrza i klejnot Rzeczypospolitej uznano łańcuch wykonany dla króla Stanisława Augusta. Występował z nim prezydent Ignacy Mościcki.

Oznaki orderu, krzyż, gwiazda orderowa oraz zamierzony łańcuch orderowy zaprojektowane zostały przez znanego artystę prof. Mieczysława Kotarbińskiego.

Powołano Tymczasową Radę Orderu, której zadaniem było przygotowanie propozycji dekorowania pierwszych wyróżnionych, co pozwoliłoby na powołanie kapituły. Latem 1921 roku przygotowano pierwsze propozycje i 11 lipca udekorowano pierwszych wyróżnionych. Byli nimi Antoni Osuchowski, odznaczony za zasługi na polu działalności oświatowej, obywatelskiej i filantropijnej; prof. Kazimierz Morawski za zasługi w działalności naukowej i pisarskiej; Ignacy Jan Paderewski w uznaniu wybitnych zasług położonych dla Rzeczypospolitej Polskiej na polu działalności obywatelskiej i politycznej; gen. Zygmunt Zieliński, za zasługi na polu działalności bojowej i organizacyjnej; Wojciech Trąmpczyński – przewodniczący Tymczasowej Rady Orderu Orła Białego, za zasługi w działalności politycznej i organizacyjnej; prof. Oswald Balzer, za zasługi w działalności naukowej i obronie praw narodowych; gen. Józef Haller, za zasługi w działalności organizacyjnej na emigracji oraz w okresie inwazji bolszewickiej; Prymas Polski, kardynał Edmund Dalbora, za zasługi na polu obrony wiary i narodowości polskiej; Wincenty Witos, za zasługi w działalności politycznej i państwowej, zwłaszcza w okresie inwazji bolszewickiej; biskup miński Zygmunt Łoziński, za zasługi w nieustraszonej działalności duszpasterskiej na zagrożonym posterunku narodowym⁶. Spośród nich dokonano wyboru pierwszej kapituły orderu. Piątego listopada 1921 roku wybrano ją w składzie: Wojciech Trąmpczyński, Edmund Dalbor, kanclerz kapituły i zastępca wielkiego mistrza, Józef Haller, Aleksander Osuchowski i Kazimierz Morawski. Na zastępców członków kapituły wybrano Wincentego Witosa i Zygmunta Zielińskiego.

Wielkim mistrzem orderu do czasu wyboru prezydenta był Naczelnik Państwa Józef Piłsudski. W latach późniejszych funkcję kanclerza orderu pełnili m.in.: Wojciech Trąmpczyński (26 kwietnia 1926–26 kwietnia 1932 roku), kardynał Aleksander Kakowski (26 kwietnia 1932–25 stycznia 1939 roku), prymas August Hlond (od 25 stycznia 1939 roku).

W okresie II Rzeczypospolitej nadano jedynie 112 Orderów Orła Białego. Polaków udekorowano tylko 24. Większość odznaczonych to cudzoziemcy⁷.

W przypadku cudzoziemców nadania Orderu Orła Białego były w większości wypadków dekoracjami okazjonalnymi i grzecznościowymi stosowanymi podczas oficjalnych wizyt państwowych. Często też nadawano order w ramach rewanżu za otrzymane odznaczenie państwa obcego. Nadano ich cudzoziemcom 88.

Wśród cudzoziemskich kawalerów Orderu Orła Białego dominowali obywatele państw, z którymi Polskę łączyły szczególne więzy przyjaźni i sojusze wojskowe. Na czele tych państw stały kraje: Rumunia (16 kawalerów)⁸, Francja (15 kawalerów), Belgowie i Włosi (po siedem dekoracji). Byli także przedstawiciele Stolicy Apostolskiej (pięć kawalerów orderu). W mniejszości znajdowali się Japończycy, Holendrzy, Węgrzy i Estończycy (po trzy dekoracje) oraz Hiszpanie, Brazylijczycy, Grecy i Finowie (po dwie dekoracje). Pozostałe sporadyczne wyróżnienia dotyczyły przedstawicieli Stanów Zjednoczonych Ameryki, Portugalii, Łotwy, Danii, Norwegii, Czechosłowacji⁹, Peru, Iranu, Bułgarii, Afganistanu, Szwecji, Chile, Etiopii i Luksemburga (po jednej dekoracji). Były to dekoracje monarchów, prezydentów państw, premierów lub ministrów spraw zagranicznych¹⁰.

Wśród dekorowanych cudzoziemców znajdowało się trzech polityków węgierskich, których wyróżniono Orderem Orła Białego. Byli to: regent – admirał Miklós de Nagybánya Horty (1868–1957), premier Gyula Gömbös (1886–1936) oraz minister spraw zagranicznych Królestwa Węgier Kalman Kányá (1869–1945). Dekoracje te miały wymiar polityczny i przyznane zostały przez prezydenta Rzeczypospolitej jako „kurtuazja dyplomatyczna” w momencie politycznego zbliżenia władz polskich z polityczną elitą Węgier¹¹.

Pierwszym z odznaczonych węgierskich polityków był regent Królestwa Węgier admirał Miklós de Nagybánya Horty, dekorowany 10 stycznia 1929 roku¹². We wspomnieniach polskiego urzędnika Ministerstwa Spraw Zagranicznych Jana Meysztowicza z czasów pobytu w Budapeszcie: „Horty był wysokim, przystojnym, wytwornym 68-letnim mężczyzną, a w admiralskim mundurze galowym prezentował się wspaniale. Wśród licznych orderów dostrzegłem wyraźnie preferowany w szeregu innych Krzyż Kawalerski Orderu Marii Teresy, najwyższe odznaczenie wojskowe monarchii habsburskiej, niemiecki Krzyż Żelazny I klasy oraz Gwiazdę Orderu Orła Białego. Te trzy ordery, tak różne lśniące na piersiach jednego człowieka, symbolizowały po swojemu zygzakowate dzieje Europy Środkowo-Wschodniej od 1914 roku”¹³.

Bogaty był życiorys wojskowy i polityczny Hortiego. Miklós Horthy de Nagybánya (ur. 18 czerwca 1868 roku w Kenderes, zm. 9 lutego 1957 roku w Estoril) był regentem Królestwa Węgier w latach 1920–1944 i tytularnym wiceadmirałem cesarskiej i królewskiej Marynarki Wojennej.

Po wojnie powrócił do ojczyzny i zorganizował kontrrewolucję przeciwko Węgierskiej Republice Rad rządzonej przez Bélę Kuna. Razem z wojskami rumuńskimi i czechosłowackimi w sierpniu 1919 roku zdobył Budapeszt, rozpoczynając okres „białego terroru” skierowanego przeciwko socjaldemokratom, komunistom, związkowcom. Po przejęciu władzy został mianowany głównodowodzącym węgierskich sił zbrojnych, a 1 marca 1920 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało go na regenta Królestwa Węgier, okrojonego po pokoju w Trianon. Jako regent, przy współudziale rządu, uniemożliwił powrót na tron byłemu cesarzowi Austrii i królowi Węgier Karolowi I (na Węgrzech: Karol IV) (marzec i październik 1921 roku)¹⁴.

Podczas rządów Horthyego Węgry stały się po pierwszej wojnie prawicową dyktaturą w Europie. Rząd Horthyego, niesiony na fali silnych żądań narodowych, zamierzał dokonać rewizji traktatu z Trianion z 1920 roku. Królestwo Węgier zagrożone komunizmem i okrążone przez wrogie kraje znalazło się w trudnym położeniu. Sojusz z III Rzeszą, która zgodziła się na przyłączenie części ziem węgierskich utraconych wcześniej na rzecz Czechosłowacji i Rumunii, większości Węgrom wydał się jedynym rozwiązaniem.

Po rozpadzie Czecho-Słowacji w marcu 1939 roku Węgry, podejmując działania zbrojne przeciw Karpato-Ukrainie, zlikwidowały jej państwowość i uzyskały wspólną granicę z Polską wzdłuż pasma Karpat Wschodnich, co ułatwiło po przegranej kampanii polsko-niemieckiej 1939 roku internowanie żołnierzy wojska polskiego i uratowanie ich niemieckimi obozami jenieckimi. Wsparcie dla roszczeń terytorialnych Węgier przez III Rzeszę było rozstrzygające dla późniejszego ich udziału po stronie Niemiec w wojnie przeciw ZSRR.

Po zajęciu Węgier przez Niemców 19 marca 1944 roku pozostał na stanowisku. Po przejściu Rumunii na stronę aliantów Horty zdymisjonował rząd i poczynił starania o wyprowadzenie Węgier z wojny. Okoliczności (kontrakcja III Rzeszy, uprowadzenie syna i groźby śmierci) doprowadziły do rezygnacji 16 października 1944 roku z urzędu regenta. Internowany w Bawarii (Weilheim) trafił do niewoli amerykańskiej. Nie uznano go za zbrodniarza wojennego (był świadkiem w procesie norymberski), lecz zakazano mu powrotu do Węgier. Osiedlił się w Estoril, w Portugalii, gdzie zmarł po stłumieniu rewolucji węgierskiej 1956 roku wstrząśnięty narodową tragedią¹⁵.

Kolejnym politykiem węgierskim odznaczonym Orderem Orła Białego był premier i przywódca węgierskiej prawicy Gyula Gömbös de Jákfa. Order nadano mu 19 października 1934 roku podczas przyjazdu premiera do Warszawy z okazji podpisania umowy kulturalnej i umów gospodarczych pomiędzy obu państwami¹⁶.

Gyula Gömbös de Jákfa (węg. Vitéz jákfai Gömbös Gyula) (ur. 26 grudnia 1886 roku w Murga, zm. 6 października 1936 roku w Monachium) był konserwatywnym węgierskim politykiem. Piastował urząd premiera Węgier w latach 1932–1936. Sam określał się jako narodowy socjalista¹⁷ i był klasycznym węgierskim rewizjonistą.

W latach 20. Gömbös był rzecznikiem reorganizacji państwa: przeprowadzenia reformy ziemskiej, wprowadzenia antyżydowskich przepisów i wycofania Węgier z Ligi Narodów. W 1929 roku Gömbösa mianowano generał majorem, a Horty przyznał mu tytuł „bohatera”¹⁸. Horthy wyznaczył go na ministra obrony. Była to próba zaspokojenia rosnącej w siłę prawicy. W 1932 roku siła ta była tak wielka, że regent Horthy zdecydował się mianować Gömbösa premierem. Wymusił na Gömbösu wyparcie się antysemityzmu i wycofanie się z planów rozwiązania parlamentu.

Gömbös był bardzo aktywny w polityce międzynarodowej. Jednym z jego głównych celów było wprowadzenie Węgier do Osi z Włochami i Austrią. Wkrótce po tym, jak został premierem, Gömbös poleciał do Włoch i zobaczył się z Benito Mussolinim. Obaj doszli do porozumienia i Mussolini obiecał poparcie przy planach rewizji traktatu trianońskiego, a także pomoc Włoch w przypadku wojny Węgier z Jugosławią i Rumunią, mającej na celu odzyskanie utraconych na rzecz tych państw terytoriów. W czerwcu 1933 roku Gömbös zażądał obalenia tych punktów traktatu, które ograniczały liczbę węgierskich sił zbrojnych do 35 tys. żołnierzy i zabraniały posiadania lotnictwa i ciężkiej artylerii. W tymże roku Węgry zerwały całkowicie z dawną proangielską i profrancuską orientacją. W zaistniałej sytuacji stało się jasne, że premier zamierza związać Węgry z obozem faszystowskim.

W październiku 1934 roku Gyula Gömbös odbył podróż do Polski. Wizyta ta służyć miała również jego rewizjonistycznym planom, wymierzona była bowiem przeciwko Czechosłowacji. Premier Węgier z tej okazji dekorowany został Orderem Orła Białego. Ta wizyta związana była z koncepcją Gyuli Gömbösa, jak zanotował 18 lutego 1935 roku polski wiceminister spraw zagranicznych Jan Szembek po rozmowie z ambasadorem w Rzymie Janem Gawrońskim: „Usunięcie bowiem sporów między Austrią i Niemcami byłoby, zdaniem czynników węgierskich, równoznaczne z pozbyciem się największej przeszkody do zrealizowania Goembeszowskiej koncepcji bloku centralno-europejskiego. W skład tego bloku miałyby, jak wiadomo, wejść państwa następujące: Polska, Austria, Węgry, Włochy i Niemcy.

Na podstawie swych wiedeńskich obserwacji G.[awroński] konstatuje, iż Goembesz jest bardzo ze swej podróży do Warszawy zadowolony i że w swych koncepcjach politycznych bardzo na Polskę liczy. To propolskie nastawienie Goembesza nie znajduje jednak stuprocentowego poparcia w łonie społeczeństwa węgierskiego. Zdaniem Gawrońskiego, tzw. „klasy historyczne” na Węgrzech odnoszą się z wielkim sceptycyzmem do Polski współczesnej, myśląc przedwojennymi [sprzed 1914 roku, KF] kategoriami, i wychodząc z założenia, że prawdziwie mocarstwowymi organizmami państwowymi w Środkowo-Wschodniej Europie pozostają jedynie Niemcy i Rosja”¹⁹.

Plany te spotkały się ze sprzeciwem zarówno polityków konserwatywno-liberalnych, jak i legalnej opozycji lewicowej, którzy ostro atakowali zamierzenia premiera. Dużą rolę w negacji zmian miała także śmiertelna choroba Gyuli Gömbösa, niewydolność nerek. Zmarł w Monachium 6 października 1936 roku²⁰.

Obaj kawalerowie Orderu Orła Białego byli wysokiej rangi wojskowymi. Wspólnie też walczyli z komunistycznym rządem Węgierskiej Republiki Rad. Obaj brali udział w pacyfikacji nieudanego puczu króla Karola. Horty odmówił przekazania władzy, a „Przeważył szalę energiczny i bezwzględny kapitan Gömbös²¹.

Ostatnim kawalerem Orderu Orła Białego z Królestwa Węgier odznaczonym (zgodnie z dekretem podpisanym 4 lutego 1938 roku) był minister spraw zagranicznych Kálmán Kánya.

Kálmán József Edvárd Kánya, do 1926 roku Khan (ur. 7 listopada 1869 roku w Sopron, zm. 28 lutego 1945 roku w Budapeszczie) był dyplomatą ze „starej szkoły” monarchii Austro-Węgierskiej i politykiem węgierskim: „Wśród członków rządu wyróżniał się minister spraw zagranicznych Kánya, typowy produkt dyplomacji austro-węgierskiej z czasów jej chylącej się ku upadłości świetności. Lubił finezyjne gesty i metody”²².

Pełnił on funkcję ambasadora Austro-Węgier w Meksyku i Berlinie. Odegrał decydującą rolę w organizacji niezależnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych Królestwa Węgier. Dzięki talentom dyplomatycznym został długoletnim rzeczywistym ministrem resortu, mimo że pełnił tylko funkcję wiceministra w latach 1920–1925. Ministerstwem Spraw Zagranicznych kierował w kolejnych rządach (1933–1938). Stał na czele węgiersko-czechosłowackiej delegacji podczas negocjacji w Komárom, zabiegał o poparcie przez Hitlera węgierskich roszczeń terytorialnych. Ustąpił po fiasku planu ataku na Ukrainę Zakarpacką²³.

Wizyta w Warszawie związana była z budowaniem bloku państw współpracujących przeciw polityce Niemiec wobec Austrii oraz kontaktów w ramach Małej Ententy. Polski dyplomata Jan Szembek zanotował swe wrażenia ze spotkania: „W wynurzeniach pana de Kanya wobec mnie wysuwało się bardzo wyraźnie na plan pierwszy poważne zaniepokojenie ekspansywną polityką Niemiec w stosunku do Austrii oraz związana z tym obawa przed Anschlussem”. Konkluzja była dramatyczna: „staniemy się wszyscy wasalami Niemiec”²⁴.

Pobyt w Warszawie, mimo dekoracji Orderem Orła Białego, nie przyniósł sukcesu dyplomatycznego. W rozmowie z Szembekiem poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny w Budapeszcie Leon Orłowski stwierdził: „że nieporozumienia jakie miał z min. de Kanya, nie są jeszcze całkowicie wyrównane. Węgrzy wyjeżdżali z Warszawy pod wrażeniem, że nie przyjęto ich w Polsce odpowiednio. Dopiero po powrocie do Budapesztu, po zapoznaniu się z entuzjastycznymi opisami ich pobytu, które były odpowiednio spreparowane […] doszli do przekonania, że wszystko odbyło się bardzo świetnie. Konsternacja z rozmów politycznych jest natomiast bardzo silna. Min. de Kanya bardzo nastraszył się aluzjami […] pod adresem Czechosłowacji. Węgrzy twierdzą, że sprawy czeskiej bez wojny nie da się załatwić, a uważają, że do zbrojnego konfliktu nie są jeszcze przygotowani”. W konkluzji Szembek zanotował, że „Pos. Orłowski odnosi wrażenie, że min. de Kanya jechał do Polski z myślą pozyskania nas do koncepcji utworzenia jakiejś zapory na linii Rzym–Belgrad–Budapeszt–Warszawa z ewentualną odnogą do Bukaresztu. To mu się nie udało i dlatego jest taki zdeprymowany rezultatami rozmów warszawskich”²⁵.

Jak widać, dekoracje Orderem Orła Białego, jak wzajemne obdarowywanie się orderami, były elementem gier dyplomatycznych. Nie zawsze odnosiły pozytywny skutek. Otrzymanie orderu było niejako częścią protokołu dyplomatycznego. Władysław Günther dyplomata polski, który całe swoje życie poświęcił służbie dyplomatycznej Polski, w swoich wspomnieniach zapisał: „Jak wiadomo, wszelkie ważniejsze akta dyplomatyczne, a więc i oficjalna wizyta jakiegoś męża stanu bywa okazją do wzajemnych odznaczeń wszystkich działających przy realizacji tego aktu. Odznaczenia te załatwiają odnośne protokoły dyplomatyczne według przewidzianych z góry kanonów i reguł”²⁶.

Nie inaczej było także z Orderem Orła Białego.

Drugim z najwyższych orderów cywilnych II Rzeczypospolitej, którym dekorowano także cudzoziemców, był Order Odrodzenia Polski, również ustanowiony 4 lutego 1921 roku. Order ten zwany też Orderem Polonia Restituta – od jego dewizy orderowej – należał do jednych z najpiękniejszych wyróżnień II Rzeczypospolitej.

Jego geneza sięgała początków 1920 roku. Istniała bowiem pilna potrzeba utworzenia orderów cywilnych mimo toczących się działań wojennych. Proponowano utworzenie Orderu Zasługi z dewizą łacińską „Bene Merenti”. Inny projekt zakładał utworzenie orderu na wzór XVIII-wiecznego Orderu Virtuti Civili. Ostatecznie wybrano wersję rządową („Bene Merenti”), zmieniając nazwę na Order Odrodzenia Polski, a dewizę orderu na „Polonia Restituta” – Polska Odrodzona²⁷.

Pierwotnie order dzielił się na cztery klasy. W roku następnym (1922) ustawowo dołożono jedną klasę, tworząc ostateczną wersję orderu. Były to: Wielka Wstęga, czyli Krzyż Wielki na Wstędze z gwiazdą (I klasa); Krzyż Komandorski z Gwiazdą (II klasa); Krzyż Komandorski (III klasa); Krzyż Oficerski (IV klasa) i Krzyż Kawalerski (V klasa).

Oznakę orderu stanowił krzyż pokryty białą emalią, z orłem polskim w koronie, umieszczonym na czerwonej emaliowanej tarczy o zróżnicowanych z zależności od klasy wymiarach. Do I i II klasy przywiązana była ośmiopromienna gwiazda orderowa, z monogramem „RP” i dewizą orderu: „Polonia Restituta”. Taka też dewiza widniała na krzyżu wokół orła. Na stronie odwrotnej krzyży umieszczono datę 1918²⁸.

Autorem graficznym orderu był malarz i grafik Mieczysław Kotarbiński (1890–1943), a jego wykonaniem zajęła się pracownia grawerska Wiktora Gontarczyka²⁹.

Ustawa powołująca nowy order szczegółowo precyzowała rodzaje zasług, za które nadawano order. Należały do nich m.in.: „wybitna twórczość na polu nauki, sztuki i kultury” oraz wszelka działalność na korzyść państwa i społeczeństwa w dziedzinie życia gospodarczego, politycznego czy społecznego. Mimo cywilnego charakteru orderu można go było nadawać za czyny wybitnego męstwa i odwagi. Orderem można było nagradzać także obywateli państw obcych³⁰.

Ośmioosobową Kapitułę Orderu Odrodzenia Polski powołano w sierpniu 1921 roku. Funkcję Kanclerza sprawował przez wiele lat znany historyk Jan Karol Kochanowski, a przed wybuchem wojny gen. broni Kazimierz Sosnkowski. W Kapitule zasiadało też trzech generałów Wojska Polskiego: Aleksander Osiński, Lucjan Żeligowski i Leon Berbecki. Wielkim Mistrzem Orderu z urzędu był zawsze prezydent Rzeczypospolitej³¹.

Nadawanie Orderów Odrodzenia Polski w latach 1921–1939 były oszczędne i limitowane. W sumie do 1939 roku udekorowano jedynie 6908 obywateli polskich. Co zaś się tyczy cudzoziemców, udekorowano 7265 (do 1937 roku ze względu na brak archiwaliów) obywateli państw obcych. Co więcej, cudzoziemcom nadano 709 Wielkich Wstęg, wobec 80 nadań Polakom (!).

Okazuje się, że w II Rzeczypospolitej więcej honorowano cudzoziemców Orderem Polonia Restituta niż własnych obywateli. Tak jakby Polska więcej zawdzięczała w Odrodzenie Rzeczypospolitej obywatelom państw obcych niż własnym rodakom. Szczególnie dominowali oni w nadaniu Wielkiej Wstęgi. Dysproporcje były prawie dziesięciokrotne (709:80). Wynikało to z konstrukcji ustawy orderowej oraz samodzielnej polityki orderowej prowadzonej przez polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

Wpływ na to miało w pierwszym rzędzie Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Stało ono na stanowisku, że świeżo niepodległa Polska nie może czekać na kurtuazyjne kroki państw zaprzyjaźnionych, które przyczyniły się do jej suwerenności. Pierwsza powinna podziękować w pierwszym rzędzie tym obywatelom państw obcych, którzy wspomogli Polskę w drodze do odzyskania niepodległości. Jak pisano: „Odznaczając naczelników państw i naczelników rządów, niektórych ministrów odznacza się Naród i Państwo […] Jedynym sposobem odwdzięczenia się, a po części i zachęcenia do dalszej pomocy, jakim Polska rozporządza – są ordery”³².

Przyjęte przez MSZ zasady nagradzania i pozyskiwania przyjaciół najlepiej ilustruje liczba nadań Orderu Odrodzenia Polski cudzoziemcom. Do końca 1937 roku przyznano: Francuzom – 2100 orderów; Rumunom – 980; Jugosłowianom – 750; Amerykanom – 540; Włochom – 510; Belgom – 345; Czechom i Słowakom (Czechosłowacja) –: 235; Węgrom – 205; Szwedom – 180; Estończykom – 150 orderów i wielu przedstawicielom innych państw.

W sumie dekoracje Orderem Odrodzenia Polski objęły obywateli 52 państw całego świata. Wysokie miejsce zajmowali obywatele Królestwa Rumunii z 980 Orderami Polonia Restituta. Wyżej od nich plasowali się jedynie Francuzi, którzy otrzymali około 30 proc. nadań orderu. Wytłumaczenie tego stanu rzeczy jest dosyć proste. Francja, Rumunia i Jugosławia uchodziły za strategicznych partnerów politycznych i wojskowych II Rzeczypospolitej. Pozostawało to w zgodzie z główną linią polskiej polityki zagranicznej. Polityka międzynarodowa Polski opierała się na zawartych lub planowanych sojuszach militarnych, tzw. „Małej Ententy”, która miała chronić interesy Polski oraz Królestwa Rumunii. To pokazywało priorytety polskiej polityki zagranicznej lat 1921–1939.

Wśród tej grupy dekorowanych cudzoziemców na ósmym miejscu pośród państw plasują się Węgry z 205 dekoracjami we wszystkich pięciu klasach Orderu Odrodzenia Polski. Nawet nieprzyjazna Polsce w dwudziestoleciu międzywojennym Czechosłowacja miała o 30 nadań orderu więcej od obywateli Węgier. Nie ma jednak w tym nic dziwnego i wynikało to z polityki prowadzonej przez państwo polskie.

Węgry zaliczały się w Wielkiej Wojnie do grupy państw centralnych, od których odciął się ostatecznie Józef Piłsudski. Po traktacie w Trianion, kiedy Węgry zostały upokorzone i utraciły na rzecz sąsiadów olbrzymie tereny ziem etnicznych, w polityce zbliżyły się do Niemiec. Rzeczpospolita w polityce zagranicznej nastawiona była zaś na bliską współpracę z Rumunią. A ta była jednym z głównych wrogów Węgier. Dopiero rok 1938 i wspólna granica zbliżyła Polskę i Węgry, do czego przyczyniła się także podobna polityka antysowiecka. Nic więc dziwnego, że miało to swoje odzwierciedlenie w nadawaniu Orderów Odrodzenia Polski premierom, ministrom, wojskowym i urzędnikom państwowym Węgier.

Pamiętać też należy o priorytetach i założeniach polityki orderowej prowadzonej w polskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Wprowadzając pod obrady sejmu ustawę, przypominano: „Polska świeżo przywrócona do niepodległości, stojąc w rzędzie krajów wolnych, nie może czekać na pierwsze kroki kurtuazyjne ze strony tych państw, które po części przyczyniły się do przywrócenia jej bytu niezależnego, ale winna pierwsza wykazać wdzięczność narodom lub poszczególnym obywatelom zasłużonym dla sprawy polskiej. Niektórym osobom wyrażenie wdzięczności należy się osobiście, innym ze względu na zajmowane stanowisko. Odznaczając naczelników państw i naczelników rządów, niektórych ministrów odznacza Naród i Państwo”³³.

W początkowym okresie nadań Orderu Odrodzenia Polski Węgry do tej grupy państw nie należały. Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz ze zmianami w polskiej polityce zagranicznej.

1 CAW, GISZ, t. 302.17, t. 2, niepaginowane; Virtuti Militari 1919–1997. Wybór źródeł, wybór i oprac. B. Polak, Koszalin 1999, s. 27: „Nr 3. 1920 styczeń 22, Warszawa. Protokół z posiedzenia Tymczasowej Kapituły Orderu Wojskowego Virtuti Militari”.

2 K. Filipow, Od Orderu Świętego Stanisława do Orderu Odrodzenia Polski, „Prace Komisji Wojen i Wojskowości PAU” 2016, t. 10, Kraków, s. 49–71.

3 K. Filipow, Zasłudze Rzeczypospolitej. Ordery, odznaczenia, odznaki pamiątkowe i honorowe II Rzeczypospolitej 1919–1939, Warszawa 2019, s. 21–36.

4 206. posiedzenie Sejmu Ustawodawczego.

5 Szczegółowe opisy, z wyjątkiem łańcucha, zob. Za Ojczyznę i Naród. 300 lat Orderu Orła Białego, Warszawa 2005, s. 458–479; zob. także A. Saratowicz-Dudyńska, O łańcuchach Orderu Orła Białego; ibidem, s. 282–300.

6 K. Filipow, Order Orła Białego 1705–2005, Białystok 2005, s. 151–174.

7 S. Łoza, Historia Orderu Orła Białego, Warszawa 1922; ibidem, Order Orła Białego, Warszawa 1939; Z. Puchalski, Order Orła Białego, „Akcent” 1988, nr 1, s. 173–183.

8 K. Filipow, Rumuni kawalerami Orderu Orła Białego, w: Świat relacji polsko-rumuńskich. Lumea relatiilor polono-romane, Suceava 2012, s. 138–149.

9 B. Kuklik, K. Filipow, Tomas Garrigue Masaryk – rytier Radu Bielej Orlice, „Numizmatika” 2008, nr 22, Bratislava-Humenne, s. 114–115.

10 K. Filipow, Order Orła Białego, Białystok 1995, s. 47–50.

11 Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008, oprac. M. Męclewska, Warszawa 2008, s. 301, 304, 306.

12 Ibidem, s. 301; S. Łoza, Order Orła Białego, Warszawa 1939, s. 72.

13 J. Meysztowicz, Czas przeszły dokonany. Wspomnienia ze służby w Ministerstwie Spraw Zagranicznych w latach 1932–1939, Kraków 1984, s. 108.

14 Hasło Miklós Horthy de Nagybánya, w: Słownik biograficzny Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku, pod red. W. Roszkowskiego, J. Kofmana, Warszawa 2005, s. 445.

15 Słownik biograficzny…, op. cit., s. 446.

16 Kawalerowie i statuty…, op. cit., s. 304; S. Łoza, Historia Orderu Orła Białego, op. cit., s. 73; Relacje o przyjeździe obszernie przedstawiała „Polska Zbrojna” 1934, nr 286, z 19 października, s. 1–2.

17 M. Molnár, A Concise History of Hungary, Cambridge 2001.

18 Hasło Gyula Gömbös, w: Słownik biograficzny…, op. cit., s. 381.

19 Dariusz i teki Jana Szembeka (1935–1945), oprac. T. Komarnicki, t. 1, Londyn 1964, s. 234–235.

20 Słownik biograficzny…, op. cit., s. 382.

21 J. Meysztowicz, op. cit., s. 105.

22 Ibidem, s. 108.

23 1939–1944. évi országgyűlés Haeffler István, szerk.: Országgyűlési almanach. Az 1939–44. évi országgyűlésről, Budapest 1940; https://library.hungaricana.hu/hu/view/OGYK_Almanach_1939-1944/?query=K%C3%A1lm
%C3%A1n%20K%C3%A1nya&pg=569&layout=s; s. 570–572 (dostęp: 15.07.2019).

24 Diariusz i teki…, op. cit., t. 4, s. 18–20.

25 Ibidem, s. 321–32.

26 W. Günther, Pióropusz i szpada. Wspomnienia ze służby zagranicznej, Paryż 1963, s. 124.

27 K. Filipow, Zasłudze Rzeczypospolitej…, op. cit., s. 139.

28 Z. Puchalski, Dzieje polskich znaków zaszczytnych, Warszawa 2000, s. 142–144.

29 J. Strzałkowski, Słownik medalierów polskich i z Polska związanych 1508–1965. Materiały, Warszawa 1982, s. 49, 67.

30 Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924, Warszawa 1926, s. 5–14.

31 Z. Dunin-Wilczyński, A. Chojnacki, Order Odrodzenia Polski, Warszawa 2010, s. 21–83.

32 Archiwum Akt Nowych, Prezydium Rady Ministrów, cz. 4, nr 47, t. 35.

33 Ibidem.

Sławomir Z. Frątczak

Kierownik Muzeum Katyńskiego w Warszawie

Organizacja poboru służby duchownej do sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w od jesieni 1918 roku do początków 1920 roku

„[…] w obecnej dobie zanika szacunek dla autorytetu i kapłaństwa, trzeba wydobywać z cienia piękne postacie kapłanów, którzy żyli wiarą, prawdą Ewangelii i umiłowania Chrystusa”.

Z listu Ojca Świętego Jana Pawła II
do ks. prof. dr hab. Stanisława Olejnika,
25 października 2002 roku

Deprecjonowanie obecnie należnego miejsca Kościoła w Polsce zmusza do przeciwdziałań, m.in. poprzez przypominanie roli duchowieństwa w walce o wywalczanie Niepodległości umiłowanej Ojczyzny. Dobrą ku temu okazją jest stulecie wiekopomnego „Cudu nad Wisłą” – tak nierozerwalnie związane z heroizmem narodu polskiego, w tym także szerokich rzesz duchowieństwa. Jako że ilekroć pogwałcona była wolność narodu polskiego, tylekroć jego ważna część, świadomy swej roli kler, występował do walki o jej utrzymanie. Kiedy bowiem zagrożona była wolność Polski, zagrożona była i wolność Kościoła. Mnogość wojen w naszych dziejach spowodowała, że duchowni – jako kapelani wojskowi – towarzyszyli żołnierzowi polskiemu od wieków. Uczestnicząc w wyprawach wojennych książąt i królów, razem z wojskiem cierpieli niedostatek, nie bacząc na trudy i niebezpieczeństwa, mimo iż byli marnie wynagradzani. Duchowni towarzyszyli także żołnierzom w obronie Warszawy przed armią sowiecką w sierpniu 1920 roku, kiedy to jako kapelani wojskowi licznie wzięli czynny udział w batalii zbrojnej o utrzymanie wymarzonej niepodległości Polski. Za bohaterstwo wykazane w wojnie 1920 roku jedenastu kapelanów¹ wojskowych uhonorowano Orderem „Virtuti Militari”, w tym dwóch pośmiertnie. Ten najwyższy polski order wojskowy, przypięty na kapelańskiej sutannie, był niepodważalnym dowodem na to, że wśród zamętu bitewnych pól kapłan trwał przy wojsku, niosąc mu sakramentalną posługę i umacniając jego wolę walki, przyczyniając się tym samym do zwycięstwa.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku, wraz z budową armii narodowej, tworząca się w jej ramach służba duszpasterska stawiała zgłaszających się w jej szeregi duchownych w swoistym dylemacie – czy wpierw miał on być kapelanem, czy też wojskowym i na odwrót. Odpowiedź na tak postawione pytanie jest trudna do zdefiniowania. Istniała zapewne grupa duchownych, która trafiała do kapelanii w Wojsku Polskim (najczęściej ochotniczo) w wyniku spełnienia chłopięcych marzeń o byciu żołnierzem lub też z patriotycznego obowiązku służenia Ojczyźnie w potrzebie. Oni też czuli się bardziej oficerami-kapłanami, podkreślając np. swój status przez „oficerskie” tzw. „czamary”, czego wyrazem było noszenie „nieregulaminowego”, w znaczeniu prawno-kanonicznym, ubioru lub też wręcz munduru oficerskiego. Była też część księży, którzy do armii trafiali z „przymusu”, w drodze oddelegowania (lub też dobrowolnie w ramach tzw. armii ochotniczej – latem 1920 roku) i ci czuli się przede wszystkim – kapłanami, podkreślając to przez noszenie przepisowej vestis talaris – sutanny, jedynie pod oficerską czapką i takim że szynelem. Ci z duchownych, którzy zgłaszali się latem 1920 roku w szeregi „Armii Ochotniczej”, utworzyli osobną kategorię duchowieństwa armijnego – tzw. kapelanów lotnych². Nosili „przepisowy” strój kapłański z dodatkowo przypiętą „kokardą – odznakę ochotniczą” (biało-czerwoną rozetą)³. Elementem „militaryzującym” wszystkich duchownych wojskowych (regulaminowo) było obowiązujące generalnie w armii – oddawanie honorów – przez salutowanie⁴. Natomiast nigdzie autor niniejszego opracowania nie spotkał się ze źródłowym przekazem, mówiącym o oddawaniu honorów np. przez biskupa polowego Wojska Polskiego.

Duszpasterstwo wojskowe, jako odnoszące się do wiernych w mundurach (lub związanych z armią), winno być określane jako duszpasterstwo specjalistyczne (skierowane do wiernych znajdujących się w określonej sytuacji, innej niż ogół członków wspólnoty), realizowane w sposób zwyczajny w czasie pokoju lub też w sposób nadzwyczajny w czasie działań wojennych albo w innych momentach, różnych od tzw. codziennej posługi⁵.

W zadaniach zwyczajnych znajdujemy następujące zakresy działań duszpasterskich:

– głoszenie Słowa Bożego i nauki Kościoła, zarówno liturgicznie (Msza św. i inne nabożeństwa odprawiane w kościołach i kaplicach wojskowych lub w warunkach ekstremalnych, np. na poligonie), z odpowiednim przygotowaniem wiernych;

– sprawowanie sakramentów świętych, nie tylko na Mszy św., ale podczas zwyczajnej posługi wobec wiernych wojskowych, w tym też prowadzenie odpowiedniego przygotowania do przeżywania tych sakramentów świętych;

– kierownictwo duchowe prowadzone indywidualnie wobec wiernych, dla ich osobistej dojrzałości chrześcijańskiej i uświęcenia;

– kapłańskie wsparcie żołnierza w chrześcijańskim przeżywaniu przez niego trudu żołnierskiej służby, inaczej mówiąc, towarzyszenie żołnierzowi w jego służbie, ale także obecność kapelana w sytuacjach ważnych życiowo dla żołnierza, wspieranie go modlitwą, dodawanie zachęty⁶.

Zadania nadzwyczajne dotyczyły sprawowania sakramentów św. na polu walki, opatrywanie rannych i umierających żołnierzy, jak również sprawowania kierownictwa duchowego „wobec żołnierza biorącego udział w działaniach operacyjnych, pogrzebach i obecność przy rodzinie poległego na polu walki” itp.⁷. Ponadto duszpasterz wojskowy był także realizatorem funkcji o charakterze kulturalnym – inspiratorem działań „oświeceniowych” wśród wojskowych, zwracającym uwagę na kształtowanie i podtrzymywanie ogólnej kultury człowieka, i wreszcie propagatorem etosu żołnierskiego – mającego swe znaczenie w kulturze narodowej⁸.

„Zaszczytnym” zaś zadaniem duchownych wojskowych było:

„[…] utrzymanie w duszy żołnierza wiary, będącej ostoją życia moralnego, ufności w opatrzność Boską oraz ducha poświęcenia dla dobra Ojczyzny. W tym celu roztropność duszpasterska nakazuje wpływać na żołnierza nie tylko wtenczas, gdy żołnierz stoi w obliczu wroga, ale każe duszę jego urabiać także, w czasie postoju i wypoczynku”⁹.

Konkludując, należy podkreślić, że wszystkie rangi kapelanów wojskowych łączył nadrzędny cel duszpasterstwa, czyli m.in. zbawianie dusz (poprzez udzielanie sakramentów), sprawowanie kultu i obchodzenie świąt oraz w sytuacji wojennej opieka nad żołnierzami w szczególnych okolicznościach towarzyszących walkom. Zaś głównym celem duszpasterstwa w warunkach frontowych było m.in.:

1. Przygotowanie do niespodzianej (a zawsze niechcianej) śmierci żołnierza w „stanie łaski” (i był to niewątpliwie najważniejszym celem duszpasterstwa wojskowego – frontowego), wojna bowiem zawsze niosła zagrożenie dla życia.

2. Wychowanie do „zachowania cnót żołnierskich”, jako że „Chrześcijaństwo zawsze podkreślało, że katolicki żołnierz musi być gotowy na bohaterstwo”.

3. Ochrona przed zagrożeniami wynikającymi z życia w warunkach wojennych. Wojny, bowiem wzbudzały najgorsze instynkty człowiecze i „zawsze im towarzyszyły u żołnierzy rozluźnienia węzłów sprawiedliwości”¹⁰.

Ciekawe, że niejednokrotnie kapelani spotykali się z opinią ze strony wojskowych, że w wojnie ksiądz w służbie armijnej jest zbędny, jednakże realia życia w warunkach frontowych szybko weryfikowały powyższe osądy, to właśnie wtedy bowiem szczególnie widoczna była jego rola duchownego w budowie lub umacnianiu „pozytywnych” postaw mężczyzn-żołnierzy i jak bardzo tzw. gotowość żołnierska zależała od misji duszpasterzy. Żołnierze niejednokrotnie z radością reagowali na obecność kapelana, „jak ludzie stęsknieni pociechy religijnej i potrzebujący wzmocnienia”¹¹. Religia również miała zasadniczy wpływ na wzniecenie sił moralnych, miała a jej „owoc” – wiara budowała i umacniała stan ducha bojowego. Doświadczony kapłan (a takowych w tym czasie niejednokrotnie spotykamy) swą misją wspierał posłuszeństwo, obowiązkowość, wytrwałość, cierpliwość i „wszystkie inne cnoty wojskowe, ukazując je w kontekście odpowiedzialności przed Bogiem”. Podkreślić należy udział kapłanów wojskowych w krzewieniu wśród żołnierzy miłości do Boga – ale również do Ojczyzny, wpajaniu postaw patriotycznych, nauczaniu o ludzkiej sprawiedliwości, karności wojskowej oraz poświęceniu siebie dla dobra kraju¹².

Poza powyższym żołnierz (nie tylko katolik) miał prawo do opieki religijnej, chociażby dla tego, „by umierać z pociechą duchową i świadomością, że zapewniony będzie pochówek chrześcijański”¹³. Z tym jednocześnie wiązał się kolejny obowiązek, nazwijmy go – „pozaduchowny”, związany z wystawianiem metryki zgonu żołnierza¹⁴. Biuralistyka o tym charakterze stanowiła niezwykle ważny element ogólnej (w skali państwa) rejestracji poległych i zmarłych w wyniku batalii wojennych.

Nadmienić należy także, iż obok duszpasterstwa katolickiego działały w Wojsku Polskim służby duszpasterskie najliczniejszych w kraju wyznań niekatolickich: prawosławnego, ewangelickich, mahometańskiego i mojżeszowego¹⁵.

Zanim przejdziemy, do krótkich z konieczności, rozważań o naborze do służby duchownej w Wojsku Polskim, to należy przypomnieć, iż potrzeba budowy podstaw obronnych rodzącego się państwa polskiego, czyli m.in. silnej armii z jej wszystkimi niezbędnymi do funkcjonowania strukturami, dotyczyła także formowania w jej składzie kapelani wojskowej. Stawiali się więc szeregi nowo tworzonego wojska również księża i zakonnicy¹⁶, zarówno ci, którzy duszpasterzowali w armiach zaborczych, polskich formacja zbrojnych w pierwszej wojnie światowej, bądź też ci, którzy na fali odradzającego się patriotyzmu zgłaszali się do armii dobrowolnie, porzucając niejednokrotnie duszpasterstwo w parafiach lub zakonach¹⁷. Nie była to dla poborowych w vestis talaris i habitach droga łatwa, i wymagała od nich szeregu podejmowanych działań, a niekiedy wręcz sprytnych zabiegów, aby otworzyły się przed ochotnikami furty do służby w kapelańskiej czamarze. Paradoksem bowiem, związanym ze służbą duchownych w wojsku, był fakt, że zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami kościelnymi¹⁸ księża nie powinni byli „dobrowolnie wstępować do wojska – jako ochotnicy, chyba że za pozwoleniem swego ordynariusza i to w tym celu, by prędzej uwolnić się od obowiązku służby wojskowej”¹⁹.

Poza tym duchowny niższych święceń:

„[…] który by wbrew temu przepisowi dobrowolnie zapisał się do wojska, wg ówczesnych przepisów, tracił przynależność do stanu duchownego. Kler wyższych święceń tracił urzędy kościelne, a nadto powinien być karany”²⁰.

Nie wolno też było duchownym „w jakikolwiek sposób brać udziału w wojnach domowych lub rozruchach politycznych”²¹. Prawo kościelne nie zabraniało im zajmować stanowisk kapelanów wojskowych w służbie czynnej (capellani castrorum)²². Istotne było natomiast, iż każdy z kapłanów zgłaszających swój akces do posługi duchownej w wojsku musiał mieć wprzódy przyzwolenie swego biskupa diecezjalnego lub przełożonego zakonu²³. I te dwa „zapisy”, pierwszy, że nie mogli służyć jako ochotnicy, chyba że za pozwoleniem swego ordynariusza; drugi zaś, że prawo kościelne nie zabraniało im zajmować stanowisk kapelanów wojskowych w służbie czynnej, zezwalały na zorganizowanie służby duchownej w Wojsku Polskim, rzecz oczywista, z zachowaniem zasad prawnych zarówno w wymiarze kościelnym, państwowym, jak i wojskowym. Jednocześnie określały one w praktyce kwestię wyłącznej dobrowolności księży parafialnych i zakonnych w zaciąganiu się do posługi religijnej w wojsku. Nie podlegali oni bowiem ściśle rygorom ustawowego poboru, o czym będzie jeszcze mowa.

Należy także nadmienić, iż duchowni wstępujący szeregi Wojska Polskiego dawali gwarancję „wysokiego poziomu” poborowych – zarówno pod względem moralnym, jak i niejednokrotnie – dobrej kondycji fizycznej. Owa gwarancja wynikała z przepisów kanonicznych określających „wymogi” kandydatów do stanu duchownego. Przyszły ksiądz bowiem musiał posiadać „zdatność do stanu kapłańskiego”, czyli zespół „[…] uzdolnień, przymiotów i właściwości fizycznych, umysłowych oraz moralnych”²⁴. Dotyczyło to m.in. „zdrowia i zdolności umysłowych, które umożliwiłyby osiągnięcie niezbędnej wiedzy”. Konieczne były ponadto pewne przymioty naturalne, takie jak pracowitość, sumienność, gorliwość, opanowanie skłonności do egoizmu, chciwości, kłamstwa, gniewu, uporu, pijaństwa, nieczystości. Do tego zbytnia wrażliwość lub „przewrotność seksualna, a zwłaszcza nałóg grzechów nieczystych wskazują na brak powołania”. Przyszły duchowny musiał wykazać się zespołem „cnót nadprzyrodzonych jak wiara, nadzieja i miłość, pobożność, zamiłowanie do modlitwy i ćwiczeń duchownych, posłuszeństwo, umartwienie”, itp.”²⁵.

Duszpasterstwo księży w szeregach wojskowych generalnie wynikało z potrzeb religijnych (wzmiankowanych powyżej), a ich pobór opierał się na określonych zasadach „obowiązku powszechnej służby wojskowej” w II Rzeczypospolitej, w oparciu o obowiązujące w niej akty prawne oraz przepisy wewnątrzkościelne. Pierwszą regulacją w tym zakresie była Tymczasowa ustawa o powszechnym obowiązku służby wojskowej, podpisana jeszcze przez Radę Regencyjną Królestwa Polskiego – 27 października 1918 roku, otwierająca furtę do realizacji poboru opartego o podstawę prawną, na szczeblu państwowym²⁶. W ustawie była mowa o naborze w drodze dobrowolnej, a wychodziła ona naprzeciw oczekiwaniom żołnierzy, którym przychodziło od niemalże pierwszych dni rodzącej się niepodległości podejmować walkę zbrojną, a stawiali się w szeregi armii – najczęściej ochotniczo.

Ważnym problemem w polskich siłach zbrojnych, w początkach kształtowania się jednostek wojskowych, był starszy wiek żołnierzy armii narodowej. Niejednokrotnie zmęczeni oni byli już pierwszowojenną wojaczką. Natomiast wraz z regularnym poborem stawiali się również i młodzi, lecz ci z kolei – byli przeważnie „niezaprawieni w boju”. W związku z tym zdecydowana większość z nich przepojona była naturalnym lękiem (widocznym u znaczącej części rekrutów), zwłaszcza u włościan (jako że ponad 70 proc. pochodziło z prowincji) przed służbą wojskową i niebezpieczeństwami wojny. Do tego dochodził niski poziom wykształcenia u poborowych (odsetek analfabetów w szeregach armii przekraczał 50 proc.) i brak oficerów przysposobionych do działań, które przyjęło się nazywać oświatowo-wychowawczych w armii. Ponadto emanował u rekrutów, w większości, niski poziom uświadomienia osobistych praw i obowiązków względem ojczyzny. Przy tym roztaczała się nad nimi niezwykła chmura głębokiej, u zdecydowanej części żołnierzy, wyjątkowej religijności²⁷. To budziło w starszych oraz młodszych poborowych, niemalże naturalną, potrzebę posługi duchownej. Ksiądz bowiem, który rozumiał potrzebę misji w tym skomplikowanym męskim środowisku, sam ochotniczo zgłaszał się do niej, niosąc bagaż swojej dotychczasowej praktyki z parafii (również najczęściej wiejskiej) i był jednocześnie antidotum na owe bolączki. Również często kapłani stawiający się w szeregi wojska przy podjęciu decyzji o posługiwaniu w siłach zbrojnych nie zdawali sobie sprawy z tego, że służba w tworzącym się Wojsku Polskim nie będzie należała do łatwej, częstokroć przy chłodzie i głodzie. Nie zakładali, że może przebiegać w takich warunkach, w jakich znajdowało się odradzające się państwo polskie, czyli przy wszechobecnych brakach i utrapieniach! Z własnych doświadczeń duszpasterskich, będących lustrzanym odbiciem dotychczasowych codziennych kontaktów z parafianami, żyjącymi najczęściej w siermiężnych warunkach bytowych w „cywilu”, kapłan armijny doskonale orientował się w potrzebach żołnierzy. Znacznie łatwiej było przeżywać niedogodności służby w szeregach wojska kapłanom zgłaszającym się z przysłowiowego „marszu” do Wojska Polskiego, w szczególności tym, którzy w latach pierwszej wojny światowej posługiwali duchowo w armiach zaborczych (w oddziałach najczęściej składających z żołnierzy Polaków w zaborczych uniformach), pełnili służbę „feldkurata” w Legionach Polskich zwanych Józefa Piłsudskiego, w polskich formacjach wojskowych ze Wschodu, Zachodu, tym, którzy niekiedy przez kilka lat „wąchali zapach bojowego prochu”. Zgłaszali się do duszpasterzowania w wojsku, dając:

„[…] kapłańskie wsparcie żołnierza w chrześcijańskim przeżywaniu przez niego trudu żołnierskiej służby, inaczej mówiąc towarzyszenie żołnierzowi w jego służbie, ale także obecność kapelana w sytuacjach ważnych życiowo dla żołnierza, wspieranie go modlitwą, dodawanie zachęty”²⁸.

Jak wzmiankowano, ważnym zakresem misji duchownego armijnego było sprawowanie sakramentów św. na polu walki, „przy rannym i umierającym żołnierzu”, a także poprzez „kierownictwo duchowe wobec żołnierza” biorącego udział w działaniach operacyjnych, pogrzebach i niekiedy – bezpośrednia obecność przy rodzinie poległego na polu walki itp. Duszpasterz wojskowy miał być także realizatorem funkcji o charakterze wychowawczym i oświatowym oraz inspiratorem życia kulturalnego wśród wojskowych, zwracającym uwagę na kształtowanie i podtrzymywanie ogólnej kultury człowieka, i wreszcie miał być propagatorem etosu żołnierskiego – mającego swe znaczenie w kulturze narodowej²⁹. Realizować miał swe działania zarówno „w boju i na postojach” oraz w czasach pokoju – głównie w garnizonie³⁰. Konkludując, w początkach kształtowania się armii polskiej, jeśli chodzi o jej kapelanów, tak jak i żołnierzy w niej służących, to ich służba była wyłącznie ochotnicza, była dla nich „wojaczką” podejmowaną się z dobrej woli (w której zamiast broni dysponowali misją i ołtarzem polowym, jeśli udało się w niego zaopatrzyć).

Pamiętać należy o tym, iż pośród poborowych byli i tacy, którzy nie powracając do cywila, niemalże prosto z pierwszowojennej drogi, w różnorakich szynelach i ciężkich żołnierskich kamaszach, zgłaszali się do nowo formowanych oddziałów, lecz także i tacy, którzy opuszczali rodzinne domy i zagrody, i szli na nieznane im wcześniej wojowanie. Zaciąg ochotniczy miał swoje pozytywy i swoje negatywy (niektóre z nich dominowały), nie ma tu wszakże miejsca na to, aby ten problem szerzej rozwinąć. Z tego też „dylematu” wywodziła się dyskusja pojawiająca się w kręgach wojskowych – czy nie wprowadzić rekrutacji do sił zbrojnych, opartej na poborze powszechnym? Takie rozwiązanie dawałoby pewność, że w razie potrzeby szeregi wojska będą regularnie uzupełniane. Jednakże przeciwko natychmiastowemu poborowi przemawiał przede wszystkim brak odpowiednio przygotowanego aparatu administracyjnego i w pełni funkcjonujących agend wojskowo-mobilizacyjnych, a także niedostatek w uzbrojeniu. Ponadto powołanie do szeregów ludzi znużonych długoletnią wojną światową, niejednokrotnie zdemoralizowanych, mógł osłabiać morale, a przez to i potencjał bojowy radzącego się Wojska Polskiego. Premier ówczesnego Rządu Jędrzej Moraczewski w wywiadzie dla „Gazety Porannej” powiedział: „Powiększyć armię można drogą poboru, ale byłaby ona głodna i bosa”³¹. W takiej sytuacji wielu sztabowców uważało, że jedynie ochotnik, najczęściej świadom skutków podjętej przez siebie decyzji, mógł przyjąć na siebie wzmiankowane warunki w służbie. Podjęto więc decyzję o zatrzymaniu planowanego poboru, również dlatego, ażeby w szeregi wojska „nie wprowadzać rekrutów określanych jako element niepożądany”, i na werbunku ochotniczym skupiono prace wojskowo-organizacyjne”³².

Niezależnie od planowanego zaciągu rozpoczął się proces odtwarzania pododdziałów legionowych, repolonizacji jednostek kadrowych dawnej armii Habsburgów oraz tworzenia ośrodków skupiających żołnierzy byłych korpusów w Rosji³³. Przykładowo, ks. Antoni Niewiarowski³⁴, podczas pierwszej wojny światowej duszpasterzujący w 1 Korpusie Polskim na Wschodzie (dziekan w 3 Dywizji Piechoty), zgłosił się po powrocie do kraju do opieki duchownej nad środowiskiem tzw. „Dowborczyków”, w jednym z takich ośrodków przysposabiających ich do służby w rodzącej się polskiej sile zbrojnej, pozostając następnie w służbie wojskowej, i aż do 1924 roku pełnił w kapelanii armijnej urząd dziekana w Okręgu Korpusu nr I Warszawa³⁵.

Wspomniana Tymczasowa ustawa o powszechnym obowiązku służby wojskowej z 27 października 1918 roku³⁶, w zapisach mówiących o preferowanym podówczas zaciągu dobrowolnym, w jej „Tytule XVI” pt. „Służba ochotnicza” podawała, iż:

„[…] Art. 97. Każdy niezaliczony do wojska stałego może być przyjęty do niego w charakterze ochotnika.

Ochotnik winien:

a) mieć skończonych 17, a nie więcej nad 28 lat życia;

b) posiadać urzędowe świadectwo moralności,

c) mieć zgodę ojca lub matki, względnie osoby miejsce rodziców prawnie zastępującej, o ile nie ukończył 21 lat życia.

Art. 98. Ochotnicy przyjmowani są do wszystkich rodzajów broni tylko do służby linjowej”.

Jednym z ważniejszych „zawołań” umieszczonych w „Ustawie…”, było stwierdzenie, że „Służba wojskowa jest służbą honoru”, stąd też wstępować do niej mogli obywatele o czystej „karcie prawnej”³⁷.

Co ciekawe, w części dokumentu o „Tytule IX” pt. „Zwolnienia od obowiązku służby”, w jego art. „68” zapisano, że:

„[…] Kapłani i zakonnicy wyznań chrześcijańskich, pastorowie wyznania ewangelicko-augsburskiego o ewangelicko-reformowanego, uznani przez państwo rabini i uznani przez państwo duchowni innych wyznań będą wolni od służby wojskowej”.

W następnym „69” art., przekazywano zaś, że:

„Opuszczenie stanu duchownego przez osoby wymienione w poprzednim paragrafie przed dojściem do 39 lat życia pozbawia ich tej ulgi”³⁸.

Istotnym uzupełnieniem dotyczącym kwestii służby duchownych w wojsku było w 1919 roku zawiadomienie, które otrzymała Warszawska Kuria Metropolitalna pod datą 17 marca b.r. N 6086/1471 od Ministerium Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a był nim okólnik treści następującej:

Według zasad Tymczasowej ustawy o powszechnym obowiązku służby wojskowej w Polsce duchownym katolickim obydwóch obrządków przysługują:

Zwolnienia od wojska:

1. Osobom, posiadającym w stanie duchownym wyższe święcenia, od subdiakonatu poczynając;

2. Zakonnikom, którzy złożyli śluby zakonne.

Odroczenia:

1. Alumnom Seminariów,

2. Nowicjuszom zakonnym.

Zaświadczenia o posiadaniu wymienionych wyżej kwalifikacji, uprawniających do zwolnień lub odroczeń, udzielać mają:

1. Co do alumnów Seminariów — Regensi ich Zakładów,

2. Co do duchownych wyższych święceń — Konsystorze Diecezjalne (Kurie Biskupie), lub Biskupi,

3. Co do zakonników i nowicjuszów – przełożeni klasztorów.

Władze Wojskowe informują, że w wypadkach mylnego wniesienia na listę popisowych i wezwania do Komisji Poborowej osób, którym służy prawo korzystania z ulg, wyżej wskazanych, winien wezwany przedstawić w Komisji odpowiednie zaświadczenie swej władzy duchownej, co wystarcza całkowicie do zawieszenia dalszych czynności poborowych względem danej osoby.

Departament prosi Kurię o podanie treści niniejszego okólnika do wiadomości Regensów Seminariów i Przełożonych klasztorów, istniejących w granicach diecezji”³⁹.

Niezależnie od kształtowania się systemu poboru do armii, księża zgłaszali się początkowo do służby w Wojsku Polskim dobrowolnie, wchodząc tym samym w kształtujące się ad hoc od listopada 1918 roku struktury organizacyjne tej służby na różnorakich szczeblach.

Przypomnijmy, że 9 listopada 1918 roku powołano urząd „Konsystorza Polowego”⁴⁰ z ks. Janem Pajkertem na czele⁴¹. Jednym z jego głównych zadań było ewidencji księży posługujących na stanowiskach kapelanów wojskowych. Rejestracji dokonano na mocy rozkazu Ministerstwa Spraw Wojskowych [dalej: MSWojsk.] z 4 grudnia 1918 roku, „o rejestrze kapelanów”, polecającego na tym, że w celu unormowania etatów oraz przeprowadzenia nominacji, wszyscy duchowni wojskowi zarejestrowali się w konsystorzu do 20 dnia tegoż miesiąca. Jednocześnie poinformowano, że wszelkie sprawy związane z czynnościami duszpasterskimi pozostawiono duszpasterzom poszczególnych garnizonów i jednostek wojskowych⁴².

Niezależnie od prac podejmowanych przez organizujące się MSWojsk., również władze kościelne i kościelno-wojskowe chciały uporządkować kwestie związane z funkcjonowaniem duchowieństwa per servitium militare, w tym procedury związane z przyjmowaniem księży na stanowiska kapelanów armijnych. Materiałem wyjściowym do tych regulacji był dokument pt. Memoriał w sprawie Organizacji Kościelnej Wojsk Polskich⁴³, w którym podjęto temat dotyczący zasad przyjmowania duchownych w szeregi wojska. Suponowano w nim m.in., że:

„[…] Do Armii mogą być przyjmowani księża Polacy, posiadający pozwolenie, oraz zaświadczenie polecające swojego Ordynariatu. Zakonnicy mogą być powoływani na stanowiska kapelanów wojskowych tylko w czasie wojny, po czym będą skierowani do zakonu, dokąd głos powołania Bożego ich zawiódł”⁴⁴.

Należy nadmienić, że 28 stycznia 1919 roku ogłoszono listę 15 kapelanów przyjętych do duszpasterzowania w Wojsku Polskim⁴⁵, aczkolwiek już wcześniej, w listopadzie i w grudniu 1918 roku objęto rejestracją również księży kapelanów powołanych uprzednio do armii zaborczych oraz przyjmowanych na etat w nowo tworzonych garnizonach i pułkach⁴⁶.

Zaznaczmy, że w początkach 1919 roku wojsko, tworząc nowe struktury organizacyjne, opierało się na dwu płaszczyznach terenowych. Z jednej strony kraj podzielony został na Okręgi Generalne, będące polem wypełnianie funkcji związanych z poborem żołnierzy, mobilizacją jednostek wojskowych oraz zarządzaniem mieniem sił zbrojnych na terenie im podległym. W tych strukturach znalazło swoje miejsce „organizacyjne” również duszpasterstwo wojskowe. Z drugiej zaś strony, w wyniku zmieniającej się sytuacji militarnej na terenie Polski, teren kraju, na którym operowały poszczególne wielkie jednostki operacyjne (zwany w nomenklaturze wojskowej „frontami”), był płynny i częstokroć obejmował więcej terenu niż jeden okręg generalny, co powodowało z kolei potrzebę urządzenia odrębnych struktur dowódczych, zwanych „dowództwami frontów”. Było to zresztą zaczynem wielu kwestii spornych dotyczących i kompetencji i wspomnianego – dowodzenia⁴⁷.

Piętnastego stycznia 1919 roku ks. Jan Pajkert skierował, na adres arcybiskupa archidiecezji warszawskiej” ks. Aleksandra Kakowskiego⁴⁸, pismo, w którym zwracał uwagę na niedobór kapelanów w wojsku. Skarżył się jednocześnie na fakt, że władze wojskowe nie zatwierdzają suponowanych przez konsystorz polowy obsad kapelańskich i to bez podania powodów odmowy⁴⁹. Stanowisko wojskowych było, dla ks. Pajkerta, tym bardziej niezrozumiałe, że na duchownych „pilnie” czekały liczne oddziały. Jak zaznaczał cytowany ksiądz: „Departament sanitarny” MSWojsk., prosił o przydzielenie kapelanów do „dwóch szpitali wychodzących w pole”. Dalej w piśmie przytaczał podobną prośbę od „Superioratu Lubelskiego”: „[…] Bardzo często interpolowały mnie oddziały walczące na froncie (Rawa Ruska) o kapelana, który moim zdaniem jest tam konieczny. Zginęło już bardzo wielu, tymczasem, nie mam stamtąd najmniejszych danych, rodziny natomiast domagają się o poświadczenie zgonu” [podkreślenie – aut.].

Również ten sam kapłan zgłaszał zapotrzebowanie na mianowanie kapelana do 34 Pułku, wyruszającego na pole walki. Zaznaczał także, iż: „[…] Zwracają się również z prośbą o kapelanów dowództwa następujące Dowództwo twierdzy Zegrze, 21-go pułku, Okręgu Łowickiego⁵⁰, Kaliskiego (dwukrotnie)⁵¹ oraz z dywizji Litewsko-Białoruskiej (trzykrotnie)”⁵².

Ostatnia prośba z dywizji litewsko-białoruskiej była typowa dla większości monitów: „Upraszam o przydzielenie do dywizji kapelana, albowiem brak takowego daje się już dotkliwie odczuwać”⁵³.

W kolejnym zgłoszeniu, od dowództwa Okręgu Generalnego Łódź, podkreślano, że: „[…] ze względu na to, że nieobecność wojskowych kapelanów w pułkach w znacznym stopniu ujemnie wpływa na moralny i duchowy stan żołnierzy, – proszę o przydzielenie do pułków […] mianując jednego z nich Naczelnym Kapelanem Okr. Gen. Muszę nadmienić, że obecni wiejscy księża, jako duszpasterze [pomocniczy – uwaga aut.] udzielają swej pomocy wojsku, ale obciążeni pracą nad swoją własną trzodą nie mogą w pełnej mierze roztoczyć swej opieki pasterskiej nad żołnierzami tak, jak mogliby uczynić specjalni na to stanowisko wyznaczeni księża-kapelani”⁵⁴.

Dalej ks. Pajkert podkreślał: jak: „[…] widać z powyżej przytoczonego materiału dowodowego, wojsko garnie się do kościoła i pragnie gorąco w szeregach swych mieć kapłanów. W myśl zaś Rozkazu dziennego Min. Spr. Wojsk. dn. 30-go grudnia 1918 r. za N° 16 nie mamy prawa przyjmowania lub powierzania obowiązków bez zatwierdzenia wyższego dowództwa.

Zawieszenie nominacji księży-kapelanów przez Naczelne Dowództwo paraliżuje pracę Konsystorza Polowego i stawia w niewyraźnej sytuacji księży, pracujących już od dłuższego czasu w oddziałach wojskowych.

Na zasadzie powyższego, uważamy, że obecne stanowisko Naczelnego Dowództwa jest przeciwne zasadom i tradycjom kościoła, noszące charakter nieuzasadnionej samowoli i tolerować tego rodzaju metody działania z punktu widzenia praw kościoła nie możemy.

Uprzejmie, przeto prosimy Waszą Eminencję, jako swoją Wyższą Władzę Duchowną o łaskawą interpelację w tej sprawie, ewentualnie, postawienie granic w uzurpowaniu sobie władzy przez Naczelne Dowództwo w stosunku pracy duszpasterskiej w wojsku”⁵⁵.

Z cytowanego powyżej dokumentu wyraźnie wynika, że ówczesne władze kościelno-wojskowe nie miały na tyle „siły przebicia”, aby móc samodzielnie wpływać na zachowania władz wojskowych i stąd interwencja konsystorza Pajkerta u abp. Kakowskiego.

W dziejach polskiego duszpasterstwa armijnego jednym z najważniejszych momentów było powołanie do życia „Biskupstwa Polowego Wojsk Polskich” w lutym 1919 roku. W swych początkowych decyzjach pierwszy z ordynariuszy wojskowych, ks. dr Stanisław Gall⁵⁶, zwracał uwagę na to, iż w pracach organizacyjnych służby duchownej należy podjąć ścisłą współpracę z episkopatem i jak podkreślał – pragnął również: „[…] współdziałania i współpracy całego kleru wojskowego przy organizacji duszpasterstwa wojskowego Armii Polskiej”⁵⁷.

W tym miejscu należy podkreślić, iż ks. bp Stanisław Gall, pomimo rangi biskupa polowego WP, nie był zwolennikiem zbytniego uwojskowienia kapelanii wojskowej. Ze względy na skromne ramy niniejszego opracowania nie ma miejsca na szerszą analizę stosunku ordynariusza do kwestii charakteru duszpasterstwa armijnego w Polsce w omawianym okresie. W swojej działalności przez 14 lat, w czasie, kiedy był biskupem w armii, ks. Stanisław Gall był zwolennikiem ścisłego opierania się na przepisach powszechnego prawa kościelnego, a w duszpasterzach armijnych widział przede wszystkim kapłanów, aczkolwiek działających, co w pełni rozumiał, na niwie specyficznej misji. Stąd też dopuszczał do przepisów kościelnych niezbędne uzupełnienia wynikające z pragmatyki wojskowej. Aczkolwiek, przykładowo, zakazywał noszenia przez kapelanów stroju wojskowo-kościelnego, tzw. czamary, zezwalając jedynie na noszenie przez nich czapek oficerskich i takiż szyneli. Ponadto sam nigdy nie przyjął rangi wojskowej (generalskiej) i jedynym uznawanym przez niego wyróżnikiem było „regulaminowa” nazwa stanowiska – biskup polowy Wojska Polskiego alias Wojsk Polskich⁵⁸.

W okresie żywiołowo narastającej sytuacji wojennej (przypomnijmy, w lutym 1919 roku zaczęła się wojna polsko-sowiecka, lub – jak niektórzy historycy ją nazywają – polsko-rosyjska) nastąpiło zawezwanie na polecenie ordynariusza polowego
„[…] przedstawicieli duchowieństwa wojskowego wszystkich b. formacji, b. armii i b. zaborów na wspólną konferencję”, w celu rozważenia problemów związanych z organizacją struktur duszpasterstwa w Wojsk Polskich⁵⁹. Spotkanie odbyło się w Warszawie 18 lutego 1919 roku, a w trakcie debaty poruszono szereg kwestii, m.in. mówiono o planowanej [dopisek aut.] ustawie o poborze duchownych do wojska, ze względu na toczące się w tym czasie na różnych frontach walki o granice Rzeczpospolitej, co powodowało z kolei konieczność formowanie nowych jednostek i zakładów wojskowych, i tym samym naturalną potrzebę obsad kapelanii armijnych.

Wspomnijmy w tym miejscu, iż kiedy biskup polowy WP toczył batalię o nabór duchownych do służby w polskich siłach zbrojnych, to podejmowane były w tle działania tego rodzaju również w resorcie obrony, a starania powyższe rozpoczęto jeszcze w końcu 1918 roku. Po pierwsze zajęto się sprawą organizacji poboru rekruta do Wojska Polskiego, czego wynikiem było ukazanie się 30 grudnia 1918 roku dekretu naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego i kierownika Ministerstwa Spraw Wojskowych płka Jana Wroczyńskiego⁶⁰, zarządzające pobór roczników 1886–1899 na obszarze Okręgu Generalnego Kraków. Piętnastego stycznia 1919 roku Józef Piłsudski podpisał kolejny dekret nakazujący przeprowadzenie częściowego poboru (rocznik 1898) w niektórych powiatach zachodnich byłego Królestwa „w celu powiększenia granic odradzającej się Rzeczypospolitej”⁶¹. Od 19 lutego 1919 roku w raportach Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego [dalej NDWP] systematycznie informowano o poborze i jego rezultatach w poszczególnych okręgach generalnych. Jednakże pobór ochotniczy w powiatach przygranicznych, wyczerpanych zaciągiem do obrony kresów wschodnich, dał nikłe wyniki⁶². W tej sytuacji ówczesna prawa strona polskiej sceny politycznej uważała, że tylko regularna armia z poboru będzie skutecznie bronić granic, gwarantując jednocześnie nienaruszalność odniesień społecznych. Wkrótce po uchwaleniu w Polsce tzw. Małej Konstytucji, 6 marca 1919 roku, Sejm Ustawodawczy uchwalił powołanie pod broń kolejnych sześciu roczników (1896–1901), a pobór zaczął się 24 marca 1919 roku i miał przynieść napływ, w przybliżeniu 150 tys. rekrutów, jak to błędnie zakładano – i to tylko z dwu roczników – 1896 i 1897. Wcielenie dotyczyło, co ważne, w większości ludzi bądź to przeszkolonych wojskowo, po służbie czynnej w byłych armiach zaborczych, bądź mających za sobą udział w pierwszej wojnie światowej, w polskich formacjach zbrojnych. Władze wojskowe zakładały również, że uchwalenie przez sejm ustawy o poborze rekrutów miało docelowo uczynić z armii polskiej, opartej dotychczas na zaciągu dobrowolnym, armię tzw. czynną. Tym samym planowano, że polskie siły zbrojne będą bardziej podatne na regulacje wypływające z pragmatyki – głównie w oparciu o „dyscyplinę wojskową”. Jednakże w rezultacie napływ rzesz niechętnych dotychczas do wstąpienia w szeregi sił zbrojnych poborowych spowodował, że armia ta stała się bardziej podatna na destrukcyjne wpływy. Powoływani przymusowo ludzie tworzyli bowiem nienajlepszy obraz wojska, co było związane z ich mentalnością (ukształtowaną głównie w czasach zaborów, w domach rodzinnych). Ich doświadczenia wynikały z ponad setletniej niewoli i jak najgorszych doświadczeń Polaka-rekruta z armii zaborczych w pierwszej wojnie światowej⁶³. Zaznaczyć jeszcze należy, że poborowi podlegała tylko młodzież zamieszkująca będące pod władzą polską tereny byłego Królestwa Polskiego i Małopolski Zachodniej. Oprócz tego Żydzi, podlegający ustawie, podkreślali swą odrębność narodowościową wobec państwa polskiego i generalnie uchylali się od poboru⁶⁴. Sytuacja ta implikowała podejmowanie szeregu zadań wychowawczych, które należało niechybnie podjąć, również ze strony kapelanii wojskowej, mających na celu nie tylko budowę świadomości narodowej i obywatelskiej, ale także rozumnego traktowania spraw wojskowych, w tym konieczności posiadania silnej armii – w szczególności w okresie pożogi wojennej.

Wydawane, jako realizacja „ustawy o poborze”, wojskowe rozkazy wykonawcze określiły konkretne terminy poborów. Organizowano ponadto lokalne przeglądy uzupełniające. Do armii zgłosiło się 560 oficerów. Dyslokacja zmobilizowanych odbywała się przez stacje zborne, utworzone w Warszawie, Lublinie, Krakowie, Poznaniu, Lwowie, Grodnie, Łodzi, Kielcach i Grudziądzu, a rozwiązano je w kwietniu 1921 roku⁶⁵.

Jak wzmiankowano, rezultaty przedstawianego poboru dalekie były od oczekiwań w wymiarze stanów ludzkich, jak je określano. Dla przykładu, z ogólnej liczby zakładanych czterech tys. poborowych w OG Łódź zgłosiło się zaledwie 1,7 tys. osób. Wśród rekrutów – dziewięć proc. stanowili Żydzi, 20 proc. ewangelicy, a pozostałe 71 proc. katolicy. Rekrutacji towarzyszyły liczne podania o zwolnienie od obowiązku służby, które wpływały przeważnie od podlegających poborowi Żydów. Dodatkowo sytuację utrudniały żywiołowe, podejmowane w różnych kręgach, działania o charakterze przeciwpoborowym, widoczne chociażby w licznie kolportowanych odezwach – różnego rodzaju⁶⁶.

Ustawowy pobór rekruta miał również wpływ na działania „porządkujące” zasady naboru księży do służby kapelańskiej w Wojsku Polskim. Przygotowywana przez resort obrony ustawa poborowa miała dotyczyć również duchowieństwa, w celu uzupełnienia braków kadrowych w kapelanii wojskowej, tak potrzebnej w oddziałach zbrojnych – w zawierusze wojennej na frontach walk o granice Rzeczypospolitej. Jak się wydaje, biskupi polscy (w tym także bp polowy Stanisław Gall) nie chcieli dopuścić do ingerencji władz świeckich w sprawy Kościoła w Polsce. Przypomnijmy, iż podówczas nie obowiązywały (do 1925 roku) zapisy konkordatowe⁶⁷, dlatego we wspomnianej powyżej konferencji dziekanów WP w lutym 1919 roku omawiano sprawę poboru księży. Ksiądz Tadeusz Jachimowski⁶⁸ proponował m.in.:

„[…] określenie pewnego procentu duchowieństwa każdej diecezji lub zgromadzenia zakonnego stosownie do liczebności kleru i potrzeb wojska – z prawem powoływania tychże przez Kurię Biskupią W.P. po porozumieniu się z rządcami diecezji”⁶⁹.

W trakcie dyskusji wypracowano alternatywny projekt, który głosił:

„[…] konieczność powoływania roczników, podobnie jak innych obywateli państwa do służby w wojsku. J.E. oświadczył, że zwróci się do ks. ks. Biskupów o księży do wojska, – tak, że ustawa podobna nie będzie potrzebna [podkreślenie aut.], tym bardziej że ona ogranicza przywileje władz duchownych”⁷⁰.

Kolejne z ustaleń konferencji szło w kierunku uzupełnienia liczby kapelanów, poprzez podjęcie nieformalnej współpracy ze sprawnie funkcjonującą i w pełni wypracowaną strukturą duszpasterstwa wielkopolskich sił zbrojnych, pozostających jednakże pod kuratelą Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu⁷¹. Działania powyższe wynikały nie tylko z dążenia biskupa polowego do objęcia zwierzchnictwa nad całością duszpasterstwa wojskowego, niezależnie od jego stanu formalnego, ale jednocześnie, jak się wydaje, biskup upatrywał w tym szansę na zwiększenie stanów osobowych w duszpasterstwie armijnym. Jednakże biskup Stanisław Gall, z punktu widzenia przepisów prawa kanonicznego, nie posiadał możliwości nałożenia swojej jurysdykcji na duszpasterzy wojsk wielkopolskich. De facto i de iure – odnosiła się ona wyłącznie do kapelanii Wojska Polskiego. Pomimo takiego „kanonicznego” stanu rzeczy i chociaż oddziały wielkopolskie formalnie nie należały do polskich sił zbrojnych, a terytorium objęte powstaniem stanowiło nadal część państwa niemieckiego, w praktyce z czasem (na zasadzie „faktu dokonanego”) zapełniać się będą odcinki frontu w wojnie polsko-sowieckiej również żołnierzami tych formacji. Oddziałom tym towarzyszyć będą kapelani wojskowi w charakterystycznych czamarach wojsk wielkopolskich⁷².

Autonomia wojsk wielkopolskich zakończyła się formalnie 28 sierpnia 1919 roku, kiedy to Naczelne Dowództwo Polskich Sił Zbrojnych wydało rozkaz dzienny nr 216, w którym informowano o włączeniu organizacyjnym „Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim” w skład Wojska Polskiego⁷³.

Dwudziestego pierwszego lutego 1919 roku biskup polowy WP Stanisław Gall skierował do Prymasa Polski abp. Edmunda Dalbora pismo z prośbą o wsparcie w naborze duchownych do służby w wojsku. W odpowiedzi na nie arcybiskup zadeklarował pełną pomoc. Natomiast reakcja znacznej grupy hierarchów Kościoła na prośbę bp. Galla była, delikatnie ją określając, niechętna. Widać to było najlepiej w niewielkiej liczbie zezwoleń wydawanych przez ordynariuszy diecezjalnych dla księży parafialnych na misję w armii. Wynikało to niewątpliwie ze wspomnianego faktu, że Kościół polski sam cierpiał na dotkliwy brak duchowieństwa, wyniszczonego przez politykę zaborców, głównie carat, w wyniku działań wojennych oraz panujących wówczas epidemii. Tak, więc w chwili odzyskania niepodległości Polska zajmowała jedno z ostatnich miejsc w Europie pod względem liczby kapłanów na tysiąc mieszkańców, a liczba nowo wyświęconych kleryków nie wyrównywały poniesionych strat. Trudno było więc się dziwić, że hierarchowie, mający znaczne kłopoty z obsadzaniem rodzimych parafii, niechętnym okiem spoglądali na odchodzenie, często młodych i energicznych księży, do posługi w wojsku⁷⁴.

Jedenastego marca 1919 roku regens wojskowej kurii biskupiej ks. Tadeusz Joachimowski skierował pismo w imieniu „Konsystorza Polowego” do MSWojsk. w sprawie „uaktualnienia rzeczywistego stanu kapelani w polskich siłach zbrojnych”, w którym m.in. powiadamiał, że:

„[…] Przesłane żądanie w sprawie reaktywacji kapelanów przedłożone zostało J.E. ks. Biskupowi W.P, który zadecydował, że dla dopełnienia formalności celem przyjęcia na stanowiska kapelanów niezbędne są dokumenty kwalifikacyjne, zezwolenie odnośnych ordynariatów i akta osobiste zainteresowanych księży”⁷⁵.

Dwudziestego ósmego sierpnia 1919 roku na zjeździe biskupów polskich w Gnieźnie biskup polowy Stanisław Gall wygłosił referat dotyczący duszpasterstwa wojskowego (pt. Obecny stan i potrzeby duszpasterstwa w Wojsku Polskim)⁷⁶. Zwierzchnik wojskowego kościoła rzymsko-katolickiego w Polsce odniósł się szczegółowo do sytuacji jego kapelanii, poczynając od braków kadrowych, co wpływało, jak zaznaczył, na to, iż:

„[…] Nieraz duże oddziały w czasie bitew nie posiadały swego kapelana szpitale polowe nie miały i nie mają normalnej obsługi religijnej. Na moje prośby dostojni księża Biskupi dali swe łaskawe przyzwolenie niektórym kapłanom dla poświęcenia się wojsku – niech mi wolno będzie tu wyrazić obecnym Pasterzom (zwłaszcza ks. Prymasowi Arcybiskupowi Krakowskiemu i Biskupowi przemyskiemu). Ale to wszystko jest niedostateczne”⁷⁷.

Wzmiankował przy tym, że Naczelne Dowództwo i Ministerstwo Spraw Wojskowych:

„[…] zarzuca Kurję B. W.P. ciągłemi prośbami i żądaniami o kapelanów, – a tych nie ma”⁷⁸. […] Czynniki decydujące domagają się poboru kapelanów, – twierdząc, że tylko tą drogą można zaspokoić potrzeby⁷⁹, – Austria mogła się zdobyć w czasie wojny na liczbę kapelanów, przekraczającą 2000 księży, Polska, nie licząc Wielkopolski, gdyż ogólny budżet M.S.W. jej obecnie nie obejmuje, musi mieć przynajmniej 300 kapelanów do dyspozycji i do 40 pomocniczych tj., mogących zajmować cywilne stanowisko. To nie jest dużo, – Włochy i Francja bez porównania większe poniosły ofiary”⁸⁰.

Stwierdzenie przez ordynariusza polowego faktu, iż „Czynniki decydujące domagają się poboru kapelanów” – odnosiło się do planów ustanowienia „dekretowego” poboru do duszpasterstwa wojskowego planowane przez MSWojsk. Kościół w Polsce chciał tegoż ze wszech miar uniknąć. Dlatego też, aby:

„[…] nie dać precedensu władzom wojskowym do samorzutnych zarządzeń w tym kierunku, Dostojny Episkopat sam zaradzi tej palącej sprawie – Muszą być określone pewne normy – a więc % przypadający na każdą djecezję i kolejność w powoływaniu. Wprawdzie nie można przeprowadzić ściśle matematycznego obliczania dla stworzenia odpowiedniego projektu, atoli w ogólnym zarysie sprawa to w ten sposób mogłaby być uregulowana.

Polska obecnie, wliczając kresy, gdzie operują nasze wojska, pod względem duszpasterstwa podlega rz.-kat. 20 ordynarjuszom djecezjalnym.

Licząc przeciętnie po 300 księży w diecezjach ogólna liczba kapłanów wynosiłaby 6000, a jest w rzeczywistości więcej.

Ponieważ do służby wojskowej potrzeba na to półrocze budżetowe 300 kapelanów zawodowych (wliczając i W. Ks. Poznańskie), to 5% kapłanów⁸¹ z każdej djecezji zaspokoiłby na razie nasze potrzeby.

Co się tyczy kolejności w powoływaniu kapelanów – to djecezje, posiadające najwięcej księży byłyby postawione w pierwszej kolejce na liście.

Dla orientacji podają stan liczebny księży kapelanów. – Ogólnie biorąc dziś jest księży 205 – w tej liczbie 169 księży z naszych djecezji, 20 zakonników, 17 z djecezji poza Polską leżących. –

Wobec tego, że 16 kapłanów będę musiał teraz zwolnić, jako albo ze względu na nich i zdrowie niezdolnych do służby wojsk, albo studentów czasowo przyjętych, lub też nieodpowiednich, – stąd pozostanie 189; w rezultacie zmuszony będę w najkrótszym czasie prosić o znaczną liczbę księży.

Reasumując powyższe spostrzeżenie, przedkładam Dostojnemu Episkopatowi Polski rozważenie i ewentualne zatwierdzenie i poparcie następujących wniosków, które uważam za pożyteczne, a nawet konieczne – tj. […].

3-o Uregulowanie obsługi wojska przez duchowieństwo parafjalne w miejscowościach, gdzie nie może być obsadzony kapelan wojskowy, jak również zabezpieczenia kapelanowi poparcia w celu umożliwienia obsługi religijnej, jak to udzielenie kościoła w pewnych godzinach itd.

4-o Upoważnienie Biskupa W.P. do powoływania duchownych do służby duszpasterskiej w Wojsku Polskim (dla uchylenia interwencji władz wojskowych świeckich) w ogólnej normie, aż do 5 % z duchowieństwa każdej djecezji, wchodzącej w skład i terytorjum Polski, – odpowiadających jednak przepisom prawa kan. i nieprzekraczających lat 40”⁸².

W listopadzie 1919 roku strona kościelno-wojskowa przedstawiła kolejną regulację dotyczącą procedur związanych z delegacją duchownych do służby w kapelanii wojskowej – „przejścia na kapelanów zawodowych”⁸³. Podano je w wyciągu z „Rozkazu Wewnętrznego do Duchowieństwa Wojskowego W.P.”:

„[…] Wszyscy księża kapelani W.P., którzy chcą służyć dalej, jako kapelani zawodowi w W.P. wniosą podania w drodze służbowej, najpóźniej do 15 grudnia rb. do Kurji Biskupiej W.P. Podania mają zawierać prośbę o przyjęcie na kapelana zawodowego oraz zobowiązanie do pełnienia stałej służby w wojsku. Do podania należy dołączyć wypełnioną listę personalną według załączonego wzoru oraz świadectwo lekarskie. Wniesienie podania nie przesądza jednak przyjęcia do W.P.

Podania muszą być zaopinjowane przez księży proboszczów i dziekanów, jako przełożonych duchownych, jako też i dowódców. Podania kapelanów pułkowych opinjuje proboszcz dywizji i dziekan frontu – jeżeli mu petent jest służbowo osobiscie znany. – Podania proboszczów dywizji – dziekan frontu i dziekan generalny.

Dowódca pułku i dywizji podaje opinję, wyszczególniającą pracę i poświęcenie kapelana nad żołnierzem, jako też czy petent odpowiada wymaganiom, żądanym od kapelana zawodowego”⁸⁴.

W tym samym miesiącu, pod datą 24, w tajnym rozkazie do duchowieństwa wojskowego ukazał się Regulamin do rzymsko-katolickiego duchowieństwa wojskowego. W rozdziale III, w artykule 13, pt. Porządek mianowania wojskowego duchowieństwa przekazywano, iż:

„Na stanowiska duchownych wojskowych mogą być przyjmowani księża, posiadający pozwolenie oraz zaświadczenie swego Ordynarjatu, i mający trzyletnią praktykę duszpasterską. Na czas wojny mogą być mianowani i nieposiadający praktyki duszpasterskiej, a także i zakonnicy”⁸⁵.

Jednocześnie w art. 14 zapisano, że „Duchowni wojskowi nie mogą jednocześnie zajmować stanowisk cywilnych”⁸⁶.

Również w listopadzie 1919 roku w Rozkazie wewnętrznym…, w ramach prowadzonych prac „porządkujących” kadry w kapelanii wojskowej podano, że:

„[…] 8. Celem ustalenia starszeństwa ks. ks. kapelanów rozsyła Kuria B. Urzędom dziekańskim D.O.G. i frontu listy ks. ks. kapelanów, którzy nie wypełnili dotychczas karty kwalifikacyjnej dla komisji weryfikacyjnej.

Ks. ks. kapelani z armii zaborczych dokładnie wpiszą w rubryki czas spędzony na froncie, w etapie lub w kraju dla ułatwienia prac komisji. Ks. ks. kapelani, do których Urzędy dziekańskie zażądają karty kwalifikacyjnej, zwrócą się po blankiet karty do swego dowództwa; ks. ks. kapelani, którzy wstąpili dopiero do armii polskiej, podadzą dokładnie swoje przydziały na froncie lub w kraju, przeniesienia (ilość miesięcy i dni). Karty niedokładnie wypełnione będą zwracane”⁸⁷.

Do istotnego wzmocnieniu polskich sił zbrojnych (również i kapelanii wojskowej) doszło w rezultacie podporządkowania NDWP oddziałów wielkopolskich oraz armii generała Józefa Hallera z Francji. Dotyczyło to również „przejęcia” części duchownych z tych oddziałów – do duszpasterstwa w Wojsku Polskim. Akcja „zjednoczenia Armii Polskiej” była jednocześnie niezwykle ważnym momentem w działalności kurii biskupiej WP i pociągnęła za sobą liczne prace idące w kierunku dopasowywanie struktur duszpasterstwa wojskowego w kraju z kapelaniami oddziałów wielkopolskich i Armii Błękitnej (alias – Armii Hallera).

Pamiętajmy, że duchowni polowi wielkopolskich jednostek bojowych, w sytuacji ich przydziału do „innych frontów, aniżeli wielkopolski”, podlegali w sprawach duchownych przełożonym dowódcom formacji, w których się znajdowali⁸⁸. Podówczas, o czym wzmiankowano, Wojska Wielkopolskie formalnie nie należały do polskich sił zbrojnych, a terytorium objęte działaniami powstańczymi w Wielkopolsce przynależało nadal de iure do państwa niemieckiego. Na szczęście, oddziały te nie podlegały jurysdykcji personalnej niemieckiego biskupa polowego⁸⁹. Braki kadrowe w duszpasterstwie w armii polskiej przyczyniły się natomiast do podejmowania przez bp. Galla różnorakich prób objęcia zwierzchnictwa nad całością duszpasterstwa wojskowego (w polskich formacjach wojskowych, gdzie by się one nie znajdowały), a które miały charakter niezależny od stanu formalno-prawnego. Już 21 lutego 1919 roku biskup napisał notę do prymasa Edmunda Dalbora, w której m.in. prosił o pomoc w doborze odpowiedniej kadry kapelanów, o czym już uprzednio wspomniano. Odpowiedź ze strony abp. Dalbora (z 1 marca tego roku), jak się wydaje, była pośrednio potwierdzeniem faktu o nieuchronności formalnego połączenia z jednej strony – obszarów wielkopolskich z resztą kraju, z drugiej zaś skutkowała zmianą statusu prawnego duszpasterstwa wojskowego w byłym zaborze pruskim. Z tego powodu prymas akceptował dążenie biskupa Galla do objęcia swoją władzą także wojsk wielkopolskich⁹⁰.

Metropolita ks. Edmund Dalbor, o czym należy pamiętać, od zarania tworzenia wojsk wielkopolskich zdecydowanie wspierał organizowanie w jego strukturach duszpasterstwa wojskowego i ucinał w zdecydowany sposób zastrzeżenia zgłaszane przez część księży parafialnych niechętnych służbie w armii. Przykładowo, proboszczowi z Przemętu, skarżącemu się na braki kadrowe w swojej parafii i proszącemu o „silnego wikarego” do pomocy w miejsce ks. Ignacego Węcławskiego, który zaciągnął się do armii, odpowiadał:

„[…] Jest naszym obowiązkiem przyjść w tej decydującej chwili na pomoc wojsku polskiemu, choćby z pewnym uszczerbkiem dla życia parafialnego”⁹¹. Ta postawa przeniosła się również na poparcie spraw organizacyjnych w duszpasterstwie w Wojsku Polskim.

Z punktu formalnego, jak wspomniano, nierozwiązana pozostawała sprawa uprawnień, które posiadali kapelani wojsk wielkopolskich, czyli tzw. facultates. To wtedy biskup polowy WP (czerwiec 1919 roku) przyznawał kapelanom tychże oddziałów przywileje, takie jakie posiadali kapelani dawnej armii pruskiej. Jednocześnie podkreślał zdecydowanie obowiązek przestrzegania w misji duszpastersko-wojskowej przepisów prawa kanonicznego⁹². Jednakże, jak zaznaczył w swej pracy Marek Przybylski, jego zdaniem, uznać należy, iż formalnie do momentu włączenia terenów objętych powstaniem wielkopolskim do Polski i unifikacji wielkopolskich oddziałów wojskowych z oddziałami Wojska Polskiego kapelani w siłach zbrojnych działali na podstawie jurysdykcji delegowanej im przez ordynariusza miejsca, a więc w tym przypadku arcybiskupa poznańskiego i gnieźnieńskiego. Zwracał także uwagę na dążenie biskupa polowego do objęcia zwierzchnictwa nad całością polskiego duszpasterstwa wojskowego, które miało charakter niezależny od stanu formalno-prawnego⁹³.

Przypomnijmy także, iż „oficjalna” wizytacja duszpasterska bp. Stanisława Galla w Poznaniu i Biedrusku, trwająca od 13 do 14 maja 1919 roku, podczas której spotkał się z naczelnymi władzami cywilnymi i wojskowymi oraz prymasem i kapelanami wojskowymi, miała, poza względami kanonicznymi (oficjalnie była to wizytacja biskupia), także podłoże „scaleniowe”. Rozmowy z Wielkopolanami potwierdziły de facto podległość duszpasterstwa wojskowego pod jurysdykcję biskupa polowego WP. Etapami, począwszy od 25 maja 1919 roku, Komisariat Naczelnej Rady Ludowej podporządkowywał wielkopolskie siły zbrojne Naczelnemu Dowództwu Wojska Polskiego, przy jednoczesnym zachowaniu ich odrębności organizacyjnej. Również struktury wielkopolskiego duszpasterstwa wojskowego oficjalnie włączone zostały, w ramach całościowego duszpasterstwa wojskowego, i podporządkowane „Kurii Biskupiej Wojsk Polskich”, w trzy miesiące później nastąpiło zaś „zjednoczenie sił wielkopolskich z resztą kraju”⁹⁴. Stosownie do Rozkazu Naczelnego Dowództwa WP z 20 sierpnia 1919 roku (N°166), wojska wielkopolskie, jako pierwsze, przeszły pod kompetencje tegoż, względnie MSWojsk.⁹⁵. Wobec powyższego także duszpasterstwo wojskowe, pod względem administracyjnym, przeszło pod kompetencje „Kurii Biskupiej W.P.”⁹⁶.

Autonomia wojsk wielkopolskich zakończyła się formalnie 28 sierpnia 1919 roku, kiedy to „Naczelne Dowództwo Polskich Sił Zbrojnych” wydało rozkaz dzienny „nr 216”, w którym informowano o włączeniu organizacyjnym „Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim” w skład Wojska Polskiego⁹⁷. „Zjednoczenie Armii Polskiej” było niezwykle ważnym momentem także w działalności kurii biskupiej WP i pociągało za sobą liczne działania w kierunku dopasowywanie struktur kapelanii wojskowej w kraju z duszpasterstwami oddziałów wielkopolskich i Armii Błękitnej (alias – Armii Hallera). W rezultacie działań zjednoczeniowych spełniło się jedno z ważniejszych oczekiwań bp. Stanisława Galla, który wraz z połączeniem formacji wojskowych Wielkopolskich z Wojskiem Polskim zakładał wzrost liczby duchownych armijnych w jego szeregach. Przykładowo, na dzień 12 sierpnia 1919 roku służyło 25 kapelanów zawodowych (etatowych) w oddziałach wielkopolskich – w tym dziewięciu kapelanów pomocniczych⁹⁸. Natomiast w okresie walk, z udziałem żołnierzy w wielkopolskich rogatywkach, toczonych na froncie wschodnim, w duszpasterstwie podległym Dziekanowi Okręgu Generalnego Poznańskiego było 41 duchownych, z tego na froncie białoruskim 15 (etatowych), w okręgu 12 (etatowych) i 14 kapelanów pomocniczych⁹⁹. Pamiętajmy, że duchowni polowi wielkopolskich jednostek bojowych, w sytuacji ich przydziału do „innych frontów, aniżeli wielkopolski”, podlegali „przełożonym dowódcom formacji, w której się znajdowali”¹⁰⁰.

Jeśli chodzi o Wojsko Wielkopolskie, to opierając się na wyliczeniach cytowanego już Marka Przybylskiego, 1 listopada 1919 roku, w momencie, gdy „utrzymanie Armii Wielkopolskiej przejęte zostało przez Ministerstwo Spraw Wojskowych, oddziały z byłego zaboru pruskiego liczyły 1642 oficerów i 92 044 szeregowych”¹⁰¹. Wielkopolska, która pod względem terytorialnym i demograficznym zajmowała mniej więcej piętnastą część państwa polskiego, oddała armii narodowej oddziały stanowiące szóstą część Wojska Polskiego, i jak zaznaczył cytowany powyżej autor, „aby tego dokonać, do służby powołano około 15% ludności tego terenu”¹⁰².

„Zjednoczenie wojsk” dotyczyło jeszcze jednej i to znaczącej formacji wojskowej – Armii Błękitnej we Francji. Jej oddziały, zwane także „Armią gen. Hallera”, powołane do życia dekretem prezydenta Francji Raymonda Poincarégo 4 czerwca 1917 roku (z inicjatywy Romana Dmowskiego oraz kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego) po zakończeniu działań na Zachodzie powróciły objętychna tereny objęte pożogą wojenną terenów wschodnich Polski.

Pomiędzy 20 kwietnia a 9 czerwca 1919 roku przybyło do kraju z Francji około 70 tys. żołnierzy. Tyle bowiem w końcu listopada 1918 roku mundurowych liczyły oddziały Armii Halleraarmii, dodatkowo wzmocnione – dzięki udostępnieniu do rekrutacji Polaków z obozów jenieckich we Włoszech. W okresie od kwietnia do czerwca 1919 roku Armię Hallera (liczącą wówczas pięć dywizji strzelców, dywizję instrukcyjną, siedem eskadr lotniczych, pułk czołgów i jednostki pomocnicze) wraz z całym nowoczesnym wyposażeniem skierowano bezpośrednio do działań zbrojnych w wojnie polsko-ukraińskiej w Galicji Wschodniej i na Wołyniu, tworząc bazę Frontu Galicyjskiego. Następnie, w obawie przed odrzuceniem przez rząd niemiecki postanowień traktatu pokojowego, część jednostek skierowano na zachód, aby stały w pogotowiu przeciwko Niemcom. Ostatecznie, 1 września 1919 roku „Błękitna Armia” została połączona z Wojskiem Polskim w kraju, jednocząc się z wcześniej wprowadzonymi wojskami wielkopolskimi – w jednolitą armię narodową¹⁰³. Tym samym liczyła, wraz z oddziałami wielkopolskimi ponad 140 tys. żołnierzy, a wzmiankowane połączenie dotyczyło także grupy kapelanów w mundurach, i to w znaczącej liczbie ok. 40 duchownych z Francji w kapelańskich frenczach¹⁰⁴. W sumie z Wielkopolski i Francji polskie duszpasterstwo wojskowe otrzymało wsparcie w liczbie ponad 80 duchownych¹⁰⁵.

Również w tym okresie, 20 października 1919 roku, bp Stanisław Gall skierował „słowo” do duchowieństwa wojskowego, i powiedział m.in.:

„[…] I wy, bracia kapłani, wezwani głosem obowiązku, stanęliście do szeregów ochotnie, by z szarym żołnierzem dzielić wspólną dolę, – i więcej nawet – być temu żołnierzowi podtrzymaniem w ciężkich chwilach i umocnieniem w cnocie rycerskiej. I wierzę w to, że każdy z was jest ojcem i opiekunem powierzonych mu szeregów żołnierskich”¹⁰⁶.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w listopadzie 1919 roku ogłoszono listę kapelanów frontowych, na której znalazło się 58 duchownych, w tym dwóch dziekanów, sześciu proboszczów i 10 kapelanów szpitali¹⁰⁷.

Osobną kwestią, podejmowaną przez kurię biskupią WP, było unormowanie zasad naboru księży w szeregi kapelanii armijnej. W październiku 1919 roku w Rozkazie wewnętrznym do… podano ważną informację porządkującą nabór duchownych do posługi w armii polskiej:

„[…] 8. Wszyscy księża kapelani W.P., którzy chcą służyć dalej, jako kapelani zawodowi w W.P., wniosą podanie w drodze służbowej, najpóźniej do 15 grudnia rb. do Kurji Biskupiej W.P. Podania mają zawierać prośbę o przyjęcie na kapelana zawodowego oraz zobowiązanie do pełnienia stałej służby w wojsku. Do podania należy dołączyć wypełnioną listę personalną według załączonego wzoru oraz świadectwo lekarskie. Wniesienie podania nie przesądza jednak przyjęcia do W.P.

Podania muszą być zaopiniowane przez księży proboszczów i dziekanów, jako przełożonych duchownych. Podania kapelanów pułkowych opiniuje proboszcz dywizji i dziekan frontu, i dziekan generalny.

Dowódca pułku i dywizji podaje opinię, wyszczególniającą pracę i poświęcenie kapelana nad żołnierzem, jako też, czy petent odpowiada wymaganiom żądanym od kapelana zawodowego”¹⁰⁸.

Ilustracją bezpośrednich działań czynionych przez bp. Galla odnośnie „rekrutacji” kapelanów niech będzie pismo-odpowiedź biskupa podlaskiego Henryka Przeździeckiego, skierowane na adres ordynariusza polowego 6 listopada 1919 roku¹⁰⁹:

„[…] Powołując się na telegraficzne wezwanie Waszej Ekscelencji z dnia 6 b.m. Nr 3573, w sprawie kapelanów dla Armii Narodowej, aczkolwiek nie jestem w możności przedstawić kogokolwiek z księży, będących obecnie w parafii, zgadzam się jednak zmniejszyć personel Kuryi Dyecezyalnej o jednego urzędnika i w tym celu pozwalam ks Zygmuntowi Przyjemskiemu, mającemu 13 rok kapłaństwa [kapłanowi bez zarzutu – dopisano atramentem], który po zrzeczeniu się probostwa w Węgrowie pracował jako Noytaryusz Kuryi, aby od 1 grudnia objął obowiązki kapelana wojskowego.

Oddając ks. Przyjemskiego pod rozkaz Waszej Ekscelencyi, uprzejmie zapytuję, kiedy [Ks. Przyjemski – dopisano atramentem] ma przybyć do Warszawy i jakie otrzyma stanowisko”¹¹⁰.

Z kolei, przykładem „oddolnej” inicjatywy w uzupełnieniu braków kadrowych w kapelanii wojskowej, były prośby samych duchownych parafialnych o przyjęcie w armijne szeregi. Ilustracją tego niech będzie list ks. Józefa Bujalskiego „wikariusza parafii Maciejowickiej”, kierowany na adres „Biskupa Dyecezyi Podlaskiej w Janowie”, Henryka Przeździeckiego, z 10 marca 1920 roku:

[…] najpokorniejsza Prośba. Słysząc, że sześciu kapłanów Dyecezyi ma być wysłanych na kapelanów wojskowych przy armii, ośmielam się najpokorniej przedstawić Waszej Ekscelencyi, że pragnąłbym na tem stanowisku pracować […]”¹¹¹.

Kolejną ilustracją działań czynionych przez bp. Galla, odnośnie „rekrutacji” kapelanów wojskowych, było „poufne!” pismo skierowane przez niego do ministra Spraw Wojskowych z 3 stycznia 1920 roku. Nadmieńmy, iż było ono reakcją ordynariusza polowego na przygotowywanie przez resort obrony wzmiankowanej już ustawy o poborze duchownych do służby w wojsku, bez, jak się wydaje, konsultacji z kurią polową. W oświadczeniu biskup przekazywał:

„Wasza Ekscelencjo, Panie Ministrze. Projektowana rekrutacja kapłanów katolickich na stanowiska wojskowych kapelanów wydaje mi się rzeczą zbędną, a nawet powiem szczerze, niekorzystną.

Dotychczas stanowiska kapelanów wojskowych były obsadzane przez księży zgłaszających się na nie dobrowolnie. Dawało to rękojmię, że kandydaci nie tylko są ożywieni duchem poświęcenia i prawdziwego powołania, ale że również w usposobieniu, w charakterze swoim, mają pewną żołnierską, że tak powiem, odwagę i zaparcie. – A to wydaje mi się rzeczą wcale nie mało ważną.

Jeżeli dotychczas niekiedy dawał się odczuwać brak księży, szczególnie przy wojskach na froncie, to według mego przekonania, nie wynikało to z braku księży, chcących się poświęcić na usługi duchowe dla wojska, lecz przede wszystkim dlatego, że formowanie licznych jednostek bojowo-wojskowych odbywało się z nagła, że tak powiem, z godziny na godzinę, pod presją konieczności wojskowych, w państwie ledwie co powstałem, nieprzygotowanym, zaskoczonym z wielu stron.

Nic więc dziwnego, że i ja nie mogłem od razu całkowicie sprostać nagłym potrzebom i zadaniom. Po wtóre, dawniejsze rządy zaborcze, szczególnie rosyjski, stale i systematycznie dążyły do zmniejszania liczby duchowieństwa katolickiego, chcąc w ten sposób sparaliżować jego dodatni pod względem narodowościowym wpływ.

Stąd wszystkie diecezje b. Królestwa i na Kresach od dawna wyczuwały brak dostatecznej liczby duchowieństwa (wiele parafii, a jeszcze więcej wikariatów jest nieobsadzonych dla braku księży, a katechetów w szkole dla tychże powodów zastępują nauczyciele świeccy). Gdy zaś przybyły jeszcze nagłe potrzeby wojenno-wojskowe, sytuacja okazała się tem trudniejsza. Ale ta okoliczność bynajmniej nie sprawiła i nie sprawia, by księża Biskupi diecezjalni nie odczuwali potrzeb wojska, albo żeby je chcieli kłaść na drugim planie.

Przeciwnie, na zjeździe ks. ks. biskupów polskich, odbytym w sierpniu 1919 r., w którym i ja przyjmowałem udział, szeroko była omawiana sprawa duszpasterstwa wojskowego, przy czym ks. ks. biskupi nie tylko zobowiązali się do udzielania pozwoleń podwładnym kapłanom, chcącym poświęcić się duszpasterstwu wojskowemu, do wysokości 5% ogólnej liczby duchowieństwa diecezjalnego, ale jeszcze zjazd postanowił zobowiązać duchowieństwo parafialne, aby dopomagało kapelanom wojskowym.

Jestem przekonany, że te 5% ogólnej liczby duchowieństwa, złożone przy tym z księży, którzy sami dobrowolnie się zgłoszą, sprostają zadaniu i potrzebom duszpasterstwa wojskowego. Przymusowy zaś pobór z list, dostarczonych przez Kurie Biskupie, cóż z tego, że mógłby całkowicie zaspokoić pod względem ilościowym, skoro działoby się to z pewnością z krzywdą dla wojska pod względem jakościowym.

A to jest rzeczą zasadniczą. – Mimo wskazanych trudności jednak liczba duchowieństwa wojskowego wynosi dzisiaj 272, gdy przy objęciu przeze mnie stanowiska Biskupa Polowego nie przekraczała liczby 70. Te uwagi nasunęły mi się co do projektu in merito. Gdy zaś projektowana rekrutacja księży na stanowiska kapelanów wojskowych nosi charakter przymusowej, bądź co bądź służby wojskowej, nie mogę wydać przychylnej opinii i pod względem formalnym, przynajmniej do czasu uprzedniego porozumienia się z J. J. E. E. księżmi biskupami Polski i omówienia z nimi projektu, gdy zaś otrzymałem całą korespondencję jako tajną, czuję się do tego upoważnionym”¹¹².

Ministerstwo Spraw Wojskowych zwróciło się osobiście do biskupa polowego WP z memo, z datą 3 lutego 1920 roku, w którym, zwracając uwagę na sytuację militarną kraju, zauważano potrzeby duchowe wojska. Ciekawe, że dokument datowany był na dzień 3 lutego 1920 roku, lecz, jak się wydaje musiał być zredagowany wcześniej i następnie przesłany na adres kurii biskupiej WP, przed 7 stycznia 1920 roku. Cytowane bowiem powyżej pismo bp. Stanisława Galla, z podaną na nim datą styczniową, stanowi właśnie ustosunkowanie się do supozycji ministra spraw wojskowych.

W tym dokumencie minister argumentował m.in.:

„[…] Żołnierz polski, wychowany w tradycjach religijnych, wymaga opieki duchowej, która jest mu niezbędną nie tylko w chwilach, kiedy za Ojczyznę życie swoje kładzie, ale i w chwilach dla niego ciężkich, kiedy potrzebuje moralnego podtrzymania. Zwłaszcza dzisiaj, w czasach walk”¹¹³.

Dalej zaznaczał: „Nic, więc dziwnego, że dowództwa i sami żołnierze, domagają się księży kapelanów, którzy by razem z nimi dzielili trudy życia obozowego. Niestety, liczba kapelanów wojsku jest jeszcze bardzo niedostateczna; wiele pułków, zwłaszcza jazdy i artylerii, jest nieobsadzonych. Wiele szpitali epidemicznych i polowych jest pozbawionych takiej opieki religijnej – garnizony w kraju, gdzie odbywa się wyszkolenie żołnierza i przygotowanie do czekających go trudnych zadań na froncie, również są opuszczone i najwyżej z dorywczej korzystają opieki pasterskiej.

A zważyć trzeba i na to, że są to wyjątkowe warunki – jeżeli w czasach normalnych jeden kapłan może obsłużyć kilkutysięczną parafię, na wojnie nawet stosunkowo małe oddziały czy szpitale muszą mieć swego duszpasterza, gdyż są rozrzucone na olbrzymich przestrzeniach, gdzie z rzadka trafiają się parafie katolickie, przy tym wojsko jest w ciągłym ruchu i przemarszach, a żołnierz, stale narażony na niebezpieczeństwo, nie może być pozbawiony opieki religijnej.

Wprawdzie doszły mię wiadomości, że Dostojny Episkopat Polski, zebrany na konferencji w Gnieźnie w sierpniu 1919 roku, powodowany patriotycznym uczuciem, postanowił delegować 5% swego kleru do pracy duszpasterskiej w wojsku. – Większość jednak diecezji tego długu względem Ojczyzny jeszcze nie spłaciła.

Dla uregulowania przeto tej sprawy udaję się do Waszej Ekscelencji z prośbą, by zechciał się zwrócić do Najprzewielebniejszych księży biskupów całej Polski o nadesłanie listy kandydatów, przeznaczonych na kapelanów do Wojska, obejmującej 5% kleru diecezjalnego.

Z listy powyższej Wasza Ekscelencja stosownie do potrzeby powoływać w porozumieniu z władzami wojskowymi księży na stanowiska kapelanów w wojsku; w przeciwnym razie będę zmuszony dla dobra wojska wnieść przed Wysoki Sejm projekt ustawy przymusowego powoływania duchowieństwa do wojska przez odpowiednie władze, czego pragnąłbym uniknąć.

Zechce Wasza Ekscelencja pismo niniejsze podać do wiadomości Dostojnego Episkopatu Rzeczypospolitej i powiadomić mię o wynikach, poczynionych zarządzeń w możliwie najkrótszym czasie, gdyż sprawa jest naglącą”¹¹⁴.

Reakcja władz kościelnych była jednoznaczna, 21 lutego 1920 roku ukazała się bowiem Odezwa arcybiskupa warszawskiego kardynała Aleksandra Kakowskiego w sprawie kapelanów wojskowych, w której metropolita warszawski głosił:

„J. Eks. Biskup Wojsk Polskich zwrócił się do mnie z przedstawieniem, iż obecna liczba kapelanów nie jest w możności za dość uczynić potrzebom żołnierza polskiego, wychowanego w tradycjach religijnych i wymagającego opieki duchownej.

Uznając w zupełności, że potrzeby armii, a zwłaszcza duchowe, powinny w tej chwili, kiedy ten żołnierz bohatersko walczy o bezpieczeństwo naszej Ojczyzny, być na pierwszym planie, postanowiłem, zgodnie z uchwałą zjazdu J. J. E. E. Ks. Ks. Biskupów w Gnieźnie, aby 5 procent kapłanów mojej Archidiecezji podążyło na plac boju dzielić z żołnierzami trudy życia obozowego i zaspokajać jego potrzeby duchowe. Wobec tego odwołuję się do mego duchowieństwa, aby w przeciągu dwóch tygodni od daty dzisiejszej zgłosili swe kandydatury na kapelanów woskowych i byli gotowi niezwłocznie wyjechać na miejsce przeznaczenia”¹¹⁵.

Apel powyższy jest przedstawieniem stanowiska części hierarchów Kościoła w Polsce odnośnie kwestii kadrowych w duszpasterstwie wojskowym. Inną sprawą jest to, na ile tego typu apele skutkowały w praktyce, przekładając się na wzrost stanów liczebnych w kapelanii armijnej? Niewątpliwie, biskupi diecezjalni problem braków kadrowych zauważali. Przykładowo, w diecezji podlaskiej, w lutym 1920 roku, ogłoszono wezwanie do miejscowego kleru – z apelem do zgłaszania się do posługiwania w armii jako kapelani „Wojsk Polskich”:

„Na mocy uchwały Konferencji XX Biskupów w Gnieźnie w r. 1919 diecezja podlaska dla zadosyćuczynienia potrzebom żołnierza polskiego, ma dać jeszcze sześciu kapelanów Wojsku Polskiemu. Przeto Kuria, z polecenia J. E. Ks. Biskupa, wzywa Wielebne Duchowieństwo, ażeby Ci z księży, którzy by chcieli poświęcić się pracy duszpasterskiej, jako Kapelani Wojska Polskiego, zechcieli nazwiska swe niezwłocznie zakomunikować Kurji”¹¹⁶.

Ze względów „porządkowych” dodajmy jeszcze, iż z datą 3 lutego 1920 roku Józef Piłsudski podpisał dokument pt. Dekret o podziale oficerów i im równorzędnych na grupy i korpusy personalne, w którym podano:

„Art. I. Oficerowie i im równorzędni dzielą się na oficerów, duchowieństwo wojskowe i urzędników wojskowych.

Art. 2. Warunkiem uzyskania stopnia oficerskiego lub charakteru urzędnika wojskowego, jest ustawowy cenzus wykształcenia i nieskazitelna przeszłość.

Oficerom, duchownym wojskowym i urzędnikom wojskowym przysługują takie same prawa społeczne i towarzyskie”.

Natomiast w art. 16 dekretu wskazano, iż:

„W sprawie organizacji grupy Duchowieństwa Woskowego, będzie wydany osobny Dekret”¹¹⁷.

Wzmiankowanego w cytowanym powyżej dokumencie dekretu organizacyjnego nie udało się autorowi niniejszego opracowania odnaleźć w literaturze.

Należy nadmienić, iż także władze wojskowe występowały bezpośrednio do władz kościelnych w diecezjach w sprawie niezbędnych obsad kapelańskich. Przykładowo, jeszcze 19 stycznia 1919 roku dowódca wojskowego „Okręgu Siedleckiego” skierował podanie do biskupa podlaskiego Henryka Przeździeckiego z prośbą:

„[…] Z powodu coraz bardziej zwiększających się szeregów wojskowych, Dowództwo Okręgu Siedleckiego postanowiło prosić Waszą Ekscelencję o wyznaczenie nabożeństwa dla wojska specjalnego kościoła […]. Nadto Dowództwo Okręgu Wojskowego prosi Waszą Ekscelencję o wyznaczenie jednego z księży na kapelana wojskowego do czasu nominacji przez Ministerstwo Spraw Wojskowych specjalnego kapelana dla wojskowego Okręgu Siedleckiego […]”¹¹⁸.

Powyżej cytowana prośba o obsadę kapelańską w Siedlcach, skierowana do władz diecezjalnych, wysłana była do ordynariusza polowego z datą 9 stycznia 1919 roku. Prośbę tę ks. Stanisław Gall przekierował na adres bp. Henryka Przeździckiego¹¹⁹.

W trakcie różnorakich debat (toczonych od sejmu do prasy) i „pomysłów” dotyczących kwestii poboru do Wojska Polskiego swoje miejsce znalazło „pytanie na czasie: Czy duchowni obowiązani są do służby w wojsku?” – postawione w piśmie „Rząd i Wojsko” w marcu 1920 roku, kiedy ukazała się notka, w formie listu do redakcji, podpisanego: „Plutonowy W.R. w Mińsku”.

„[…] Niestety. Wojsko pociąga przymusowo do służby wszystkich obywateli w określonym ustawą wieku do świadczeń wojennych powołuje wszystkich fachowców: prawników, lekarzy itp. Wyjątek stanowią księża. We Francji ksiądz obowiązany jest z bronią w ręku stawać w szeregu – u nas może przedwcześnie myśleć o tak daleko idącym przymusie. Ale potrzeba księży w wojsku jest wielka. Ogół żołnierzy jest religijny, służba wojskowa więcej niż każda inna wymaga pociechy i umocnienia religijnego. Księży w wojsku brak. Tymczasem każda inicjatywa pociągnięcia w charakterze kapelanów do służby wojskowej spotyka się, jak słyszymy, z bezwzględnym oporem duchowieństwa.

Miejmy nadzieję, że ze strony patriotycznie usposobionych księży wyjdzie pod tym względem odpowiednia inicjatywa”¹²⁰.

Zamiast „klasycznego” podsumowania tematu, postawionego przez autora niniejszego artykułu, pozwolę sobie na zacytowania próśb dwóch duchownych z diecezji podlaskiej¹²¹ do ordynariusza tejże – bp. Henryka Przeździeckiego. Pierwszą z nich napisał ks. Antoni Skrzymowski 15 grudnia 1918 roku, niejako w początkach organizacji duszpasterstwa wojskowego w armii polskiej:

„[…] Kilka miesięcy temu wysłałem do Ministeryum Wojny wydział naczelnego kapelana podanie, aby mnie przyjęli na urząd kapelana przy tworzącej się armii polskiej.

Na wyżej wzmiankowane podanie otrzymałem odpowiedź, że kandydatura moja zostanie przyjęta, o ile przedstawię jak najprędzej zezwolenie Waszej Ekscelencji i list kwalifikacyjny.

Z tego więc powodu zwracam się z pokorną prośbą do Waszej Ekscelencji o łaskawe udzielenie mi zezwolenia na wstąpienie do wojska w charakterze kapelana i list polecający […]”¹²². Na podaniu bp Henryk Przeździecki dopisał: „Opportuno tempore providedebitur”¹²³. Tak też się ostatecznie stało, lecz dopiero w rok później – w pierwszych dniach grudnia 1919 roku

Druga z próśb wysłana była: „Do Jego Ekscelencji Księdza Biskupa Dycezyi Podlaskiej w Janowie. Księdza Józefa Bujalskiego wikaryusza parafii Maciejowskiej najpokorniejsza prośba.

Słysząc, że sześciu kapłanów z Dyecezyi ma byś wysłanych na kapelanów wojskowych przy armii, ośmielam się najpokorniej przedstawić Waszej Ekkscelencyi, że pragnąłbym na tem stanowisku pracować […]. Maciejowice 10/III-20 r.”¹²⁴.

Na piśmie bp Przeździecki dopisał osobiście: „Zaciągnąć na listę kapelanów”. Tak też się stało, wpisany był bowiem na listę duchownych wojskowych¹²⁵.

Z tych dwóch zacytowanych przykładów wynika, że w szeregi duszpasterstwa wojskowego stawiali się ochotniczo alias dobrowolnie duchowni parafialni, wypełniając stosowne przepisy ewidencyjne. Również biskupi diecezjalni prośby takie rozpatrywali w większości pozytywnie. Niejednokrotnie jednak „zastanawianie się” nad ostatecznymi decyzjami w tej materii trwało dość długo.

W konkluzji należy zaznaczyć, że pierwszy rok funkcjonowania kurii biskupiej WP przyniósł budowę zrębów organizacyjnych tej służby. W tym czasie podejmowano również próby wypełnienia braków w stanach kadrowych WP. Zauważmy, iż w latach 1918–1920 przewinęło się przez szeregi Wojska Polskiego w sumie ponad 500 księży kapelanów. Według autora niniejszego opracowania, liczba ta została zaniżona. Wykazanie natomiast wiarygodnych danych liczbowych wymagałoby znaczącego wysiłku badawczego, którego dotychczas żaden z badaczy tematu się nie podjął. Nie zmienia to faktu, iż do końca dwudziestolecia w międzywojniu problem niedostatków w obsadach personalnych był żywy i księży kapelanów było do 1939 roku w Wojsku Polskim za mało. Wydaje się, że należy podjąć pełniejsze badania nad „poborem” duchowieństwa cywilnego do posługi w armii w dwudziestoleciu międzywojennym, chociażby ze względu na dopełnienie pełnego obrazu dziejów tej służby w Wojsku Polskim w latach 1918–1939.

1 „Kapelan (capellanus) jest duchownym mającym obowiązek sprawowania służby Bożej w kaplicy jednej lub wielu. To łaciński określenie wywodzi się od słowa kaplica – capella, capellanus”. Za: Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji Wetzera i Weltego z licznemi jej dopełnieniami przy współudziale wielu duchownych i świeckich osób wydana przez Ks. Michała Nowodworskiego pod redakcją Ks. D-ra Stefana Biskupskiego, t. 15, s. 511.

2 W Wojsku Polskim występowały trzy kategorie kapelanii: 1. Duszpasterstwo stałe; 2. Duszpasterstwo pomocnicze (zwane również „w pobocznym urzędzie”), czyli kler cywilny na kontrakcie z MSWojsk.; 3. Duszpasterstwo ochotnicze – tzw. „kapelani lotni”. W systemie organizacyjnym armii polskiej wzmiankowane kapelanie podlegały „Kurii Biskupiej WP”. Szerzej na ten temat zob. S. Z. Frątczak, Organizacja i ubiór polskiego duszpasterstwa wojskowego w latach 1914–1922, w: Muzealnictwo wojskowe, t. 6, Warszawa 1995.

3 „Dziennik Rozkazów Wojskowych” [dalej: DRWojsk.], nr 29, p. 659, z 17 sierpnia 1920 roku; Na mocy ogłoszonego rozkazu przyznano żołnierzom ochotnikom [w tym kapelanom lotnym – dopisek aut.] prawa do nadawania orderu Virtuti Militari. Ustanowiono także odznaki honorowe. Dla ochotników w czasie służby ochotniczej – kokardę biało-czerwoną, a dla ochotników za służbę na froncie – biało-czerwoną kokardę z orłem wojskowym i monogramem „AO” na tarczy. Z treści rozkazu: „[…] Ustanawia się następujące odznaki dla ochotników: 1. Dla ochotników, którzy zgłosili się do W.P. w myśl odnośnej odezwy R.0.P., oraz tych wszystkich, którzy wstąpili do wojska polskiego po 1 listopada 1918 r., nie z poboru, lecz z własnej woli, odznakę w formie rozetki o barwach narodowych średnicy 5 cm (zewnętrzny pierścień amarantowy, środek o średnicy 2,5 cm, biały). 2. Dla ochotników, którzy przebyli najmniej trzy miesiące na froncie, w bezpośrednim kontakcie z nieprzyjacielem, odznakę honorową w formie orzełka srebrnego, nieoksydowanego, na tarczy na tle takiej samej rozetki, jak wymieniona pod 1., odznakę tę otrzymuje ochotnik przy demobilizacji.

Rozetka ad. 1. przysługuje wszystkim żołnierzom – ochotnikom bez wyjątku; należy ją nosić na lewej piersi i na lewej stronie czapki nad guzikiem.

Odznakę ad. 2. nosi się na lewej piersi. 3. Prawo noszenia odznaki ad. 1. i 2. nadaje dowództwo, które prowadzi ochotnika w swej ewidencji, względnie, które przeprowadza jego demobilizację przy równoczesnym wydaniu odpowiedniej legitymacji.

Nieposiadającym odpowiedniej legitymacji noszenie tej odznaki jest wzbronione na tych samych zasadach jak zakaz noszenia dystynkcji wojskowych przez nieuprawnionych […]”.

4 W „Rozkazie L. 265” Dowództwa Okręgu Generalnego Warszawskiego [z 25 października 1919 roku] podano: „1. Oddawanie honorów przez oficerów ( niższych, sztabowych i generałów), kapelanów oraz urzędników wojskowych. […] 9. Wszyscy oficerowie, kapelani i urzędnicy wojskowi salutują ręką nie robiąc frontu: Przełożonym, wyższym i równym stopniem oficerom, kapelanom i urzędnikom wojskowym siły zbrojnej polskiej oraz wojsk sprzymierzonych, a także konduktom pogrzebowym, eskortowanym przez oddziały wojskowe. […] ZASADY OGÓLNE. 1. Sprawne i dokładne oddanie honorów stanowi jedną z podstaw dyscypliny wojskowej i świadczy zewnętrznie o spoistości organizacji wojskowej. […] 3. Oficerowie, kapelani, urzędnicy wojskowi oraz wszyscy szeregowi są obowiązani przy spotkaniu wzajemnie się pozdrawiać. Niżsi stopniem salutują pierwsi. Równi stopniem oddają ukłon równocześnie. […]. Trudno sobie wyobrazić, ażeby duchowny w codziennym stroju kapłańskim („vestis talaris” alias sutanna), i to z nawet tradycyjnym nakryciem głowy, tzw. biretem – oddawał honory przypisane wojskowym.

5 A. Dzięga, Funkcje duszpasterstwa wojskowego, w: Historia duszpasterstwa wojskowego na ziemiach polskich, Lublin 2004, s. 13: „Celem duszpasterstwa wojskowego, zarówno tego zwyczajnego, jak też prowadzonego w sytuacjach nadzwyczajnych pozostaje ten sam. Wierny żyjący ewangelią, żyjący Chrystusem, ma prawo być też żołnierzem”.

6 Ibidem.

7 Ibidem.

8 Ibidem.

9 „Rozkaz Wewnętrzny do duchowieństwa WP” [dalej: RW], nr 29, z 1919 roku.

10 Za: S. Nabywaniec, https://ordynariat.wp.mil.pl/pl/articlesopracowania-n/2018-04-205 - posuga-ck-kape lanow-wojskowych-podczas-kampanii-galicyjskiej-we-wspomnieniach-ks-stanisaw-nabywaniec-rzeszow-ur/.

11 Ibidem.

12 Ibidem. Księża wojskowi spełniali ten obowiązek, celebrując nabożeństwa, głosząc kazania, udzielając sakramentów świętych, często kontaktując się z żołnierzami i dając im osobisty przykład.

13 Ibidem.

14 Ibidem.

15 Szerzej o tym: S. Z. Frątczak, Organizacja i ubiór polskiego duszpasterstwa wojskowego…, op. cit., s. 438–441.

16 Przykładowo w sierpniu 1919 roku stan liczbowy kapelanów w Wojsku Polskim wynosił 201 księży, w tym 21 kapelanów pomocniczych. W przeciwieństwie do poprzednich wieków historii, tym razem zdecydowaną większość stanowili księża diecezjalni. Zakonników było zaledwie 20. Za: B. Spychała, Organizacja katolickiego duszpasterstwa wojskowego w okresie Drugiej Rzeczypospolitej. Studium prawno-historyczne, Warszawa 1978, s. 45 (mps).

17 Osobnego opracowania wymagałoby przedstawienie dróg i sposobów dochodzenia przez duchownych do posługi w kapelanii armijnej, np. na płaszczyźnie omijania barier wynikających z przepisów kościelnych.

18 Codex Iuris Canonici – Kodeks prawa kanonicznego [dalej: KPK, z 1917 roku] – pierwsza nowoczesna kodyfikacja prawa kanonicznego Kościoła katolickiego obrządku łacińskiego, promulgowana 27 maja 1917 roku przez Benedykta XV bullą Providentissima Mater Ecclesia. Kodeks wszedł w życie 19 maja 1918 roku. Wprowadzenie kodeksu w przededniu odzyskania niepodległości bardzo ułatwiło transmisję jego zapisów, niejako z „marszu”, do regulacji normujących tworzenie duszpasterstwa wojskowego w Polsce.

19 KPK z 1917 roku, w tym kanony 188 n. 6 oraz 2379.

20 Ibidem, kan 141.

21 Ibidem.

22 Ibidem. Dosł.: „kapelan obozowy”.

23 Ibidem, kan. 141.

24 F. Bączkowicz, Prawo kanoniczne. Podręcznik dla duchowieństwa, t. 1, Kraków–Opole 1958, s. 323.

25 Ibidem.

26 Tymczasowa ustawa o powszechnym obowiązku służby wojskowej, Dz. U. z 1918 roku Nr 13, poz. 28, za: http://prawo.sejm.gov.pl/isap. nsf/DocDetails.xsp?id=WDU 191 80130028.

27 J. Odziemkowski, Służba Duszpasterska Wojska Polskiego 1914–1945, Warszawa 1998, s. 46. Ponadto armia cierpiała na brak kadry oficerskiej przygotowanej do podjęcia tak potrzebnej i trudnej zarazem pracy oświatowo-wychowawczej z żołnierzem. Zresztą wielu oficerów zawodowych pochodzących z byłych armii państw zaborczych uważało ją za zbędną, pamiętajmy, iż część z nich słabo mówiła po polsku, nie znała polskich tradycji wojskowych.

28 Ibidem.

29 Ibidem.

30 Ibidem.

31 Wojskowe Biuro Historyczne [dalej: WBH], Centralne Archiwum Wojskowe [dalej: CAW], sygn. 1/3/97; A. Deruga, Wpływ polityki wschodniej na rozbudowę armii Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1919), Warszawa 1969, s. 209 (mps).

32 J. Odziemkowski, Służba Duszpasterska…, op. cit., s. 46.

33 Ibidem. Do wojska zgłosiło się m.in. 30 tys. peowiaków, młodzież studencka, robotnicza, w mniejszym procencie chłopska, uczniowie szkół średnich, harcerze. Do połowy stycznia 1919 roku stan wojska wynosił 110 tys. żołnierzy i oficerów. Sytuacja wojenna wymusiła skierowanie na front wielu jednostek przed ukończeniem ich organizacji. Większości żołnierzy-ochotników nie zdążono nawet przeszkolić pod względem wojskowym.

34 Antoni Niewiarowski (1874–1927). Absolwent Seminarium Duchownego w Żytomierzu. Po wyświęceniu duszpasterzował w diecezji łucko-żytomierskiej. Za sprzyjanie Legionom Polskim zesłany przez władze rosyjskie do Ufy. Po rewolucji lutowej 1917 roku zgłosił się do posługi duszpasterskiej w 1 Korpusie Polskim. Od 17 października 1917 roku do 25 maja 1918 roku z nominacji bp. Jana Cieplaka piastował rangę dziekana w 3 Dywizji. Po demobilizacji korpusu powrócił do kraju. Od 13 listopada 1918 roku w WP. Był szefem duszpasterstwa Okręgu Generalnego Warszawa. Zweryfikowany, jako dziekan generalny (gen. bryg.), 1 czerwca 1919 roku, w 1924 roku przeszedł w stan spoczynku. Zmarł 2 marca 1927 roku w Warszawie i został pochowany na cmentarzu na Powązkach. Odznaczony Orderem Polonia Restituta 3 kl. i czterokrotnie Krzyżem Walecznych, pośmiertnie otrzymał Medal Niepodległości.

35 Za: „Polska Zbrojna” 1927, nr 64, z 6 marca, 4.

36 Tymczasowa ustawa…, op. cit.

37 Ibidem, art. 72.

38 Ibidem.

39 „Wiadomości Archidyecezyalne Warszawskie. Miesięcznik Duchowieństwa Archidyecezyi Warszawskiej” 1919, nr 4, z kwietnia [dalej: WAW].

40 W tym miejscu należy zaznaczyć, iż odnośnie daty powołania Konsystorza Polowego istnieją różne stanowiska, w zależnośco od autorów. Podawana jest m.in. data powołania tegoż urzędu – 7 grudnia 1918 roku, a takie stanowisko przyjmuje Tadeusz Böhm [w opracowaniu pt. Organizacja i kompetencje Ministerstwa Spraw Wojskowych w latach 1918–1939, Warszawa 1994, s. 30]. Konsystorz Polowy wyznania rzymsko-katolickiego został zlikwidowany 3 marca 1919 roku z chwilą powołania kurii biskupiej WP. [WBH (CAW), Syg. DRMSWojsk., Dziennik Rozkazów Wojskowych z 1919 roku Nr 28, poz. 895].

41 DRWojsk, 1918, nr 9, poz. 212. Natomiast na mocy dekretu z 18 stycznia 1919 roku ustanowiono przy Konsystorzu Polowym szefów wyznań: protestanckiego, prawosławnego i mojżeszowego. Trzeciego marca 1919 roku urząd Konsystorza Polowego został zlikwidowany, a na jego miejsce powołano Kurię Biskupią.

Jan Pajkert (1887–1964). Od 1912 roku kapłan w diecezji sandomierskiej. Po wybuchu wojny w 1914 roku zgłosił się ochotniczo do armii rosyjskiej, przyjmując rangę kapelana w „polskiej” 75 Dywizji Strzelców. Od 1917 roku piastował funkcje dziekana w 1 Korpusie Polskim (mianowany przez bp. Jana Cieplaka). Po jego demobilizacji w 1918 roku powrócił do kraju. W okresie od 9 listopada 1918 roku do 5 lutego 1919 roku piastował rangę naczelnego kapelan WP (konsystorza polowego). Od 1921 roku był wikariuszem generalnym w kurii biskupiej WP. Zweryfikowany jako dziekan (płk) ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 roku. Od 1923 roku dziekan Marynarki Wojennej, następnie od 1929 roku dziekan OK nr II w Lublinie. Odznaczony Krzyżem Niepodległości, Orderem Polonia Restituta 4 kl., Krzyżem Walecznych i Złotym Krzyżem Zasługi.

42 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 11. „1918, grudzień 4, Warszawa. Rozkaz Ministerstwa Spraw Wojskowych o rejestrze kapelanów: W celu unormowania i etatów przeprowadzenia nominacji wszyscy księża, pozostający na stanowiskach czynnych kapelanów wojskowych, winni zarejestrować się do dnia 20 grudnia 1918 r. w Konsystorzu polowym przy Ministerstwie Spraw Wojskowych. Warszawa, dnia 4 grudnia 1918 r. (-) Wroczyński pułkownik, Kierownik Ministerstwa Spraw Wojskowych; WBH (CAW), Sygn: „Dz. Rozk. MSWojsk.”/l. Dziennik Rozkazów Wojskowych (DRWojsk.) z 11 grudnia 1918 roku Nr 10, poz. 250.

43 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla, op. cit., s. 14. Zdaniem autorów „memoriał” wzorowany na procedurach w duszpasterstwie wojskowym w armii austro-węgierskiej – powstał jeszcze w grudniu 1918 roku lub w początkach stycznia 1919 roku (mogą o tym świadczyć np. nazwy administracji wojskowej Okręgi Generalne).

44 Ibidem, rozdz. VIII, s. 23.

45 Ibidem, s. 29–31.

46 Z. Waszkiewicz, Duszpasterstwo w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej (1918/1939), Toruń 2000, s. 111.

47 Dwudziestego drugiego maja 1919 roku utworzono dowództwa frontów: Mazowieckiego, Wielkopolskiego, Cieszyńskiego i Śląskiego. Front Cieszyński i Śląski tworzyły łącznie Front Południowo-Zachodni, a Fronty Litewsko-Białoruski, Mazowiecki, Wielkopolski i Południowo-Zachodni stanowiły wspólnie tzw. front przeciw niemiecki, który powstał w związku z możliwością ataku niemieckiego na Polskę. Patrz: „Rozkaz NDWP” [Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego] Nr 278 z dnia 22 maja 1919 roku; T. Wawrzyński, Dowództwa frontów 1919–1920, w: „Biuletyn Centralnego Archiwum Wojskowego” 1997, nr 20, http://archiwumcaw.wp.mil.pl/biuletyn/b20/b20_4.pdf (dostęp: 12.01.2014).

48 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 23.

49 Ibidem. Ks. Pajkert monitował o tym: „[…] odczuwać się daje gwałtowny brak kapelanów, o czym wymownie świadczą zapotrzebowania poszczególnych oddziałów wojskowych”.

50 Ibidem, s. 24.

51 Ibidem.

52 Ibidem.

53 Ibidem, s. 25.

54 Ibidem.

55 Ibidem.

56 Biskup Stanisław Gall (1865–1942) – sufragan warszawski, biskup polowy (dla administracji wojskowej również generał dywizji), właściwie Stanisław Gała, święcenia kapłańskie przyjął w Warszawie w 1887 roku. Początkowo wyznaczony na probostwo na Służewie, następnie był profesorem i rektorem warszawskiego seminarium duchownego. Dwudziestego dziewiątego lipca 1918 roku ojciec św. Benedykt XV mianował go biskupem tytularnym Halicarnassus i sufraganem warszawskim. Siedemnastego listopada 1918 roku przyjął sakrę biskupią. Piątego lutego 1919 roku został pierwszym biskupem polowym Wojska Polskiego i był nim do 1933 roku. Po odwołaniu z rangi biskupa polowego (zastąpił go na tym stanowisku bp Józef Gawlina) 16 lutego 1933 roku został ogłoszony arcybiskupem tytularnym Carpathus i powrócił do archidiecezji warszawskiej. W 1939 roku, po śmierci metropolity Aleksandra Kakowskiego, został wikariuszem generalnym i kapitulnym archidiecezji, a 6 stycznia 1940 roku został wyznaczony na administratora apostolskiego w archidiecezji warszawskiej.

57 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op.cit., s. 42-47

58 Termin używany wymiennie zarówno przez samego bp. Galla, jak i centralne urzędy wojskowe.

59 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op.cit., s. 42-47

60 Od 30 października 1919 roku tytularny generał WP.

61 P. Stawecki, Wojsko Polskie i społeczeństwo w latach 1919–1920 w świetle raportów i komunikatów naczelnych władz wojskowych, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2012, nr 13 (64)/4 (242), s. 7–28.

62 Raporty i komunikaty naczelnych władz wojskowych o sytuacji wewnętrznej Polski 1919–1920, Warszawa–Pułtusk 1999, s. 7–72.

63 J. Odziemkowski, Służba duszpasterska…, op. cit., s. 46. Ciekawe naświetlenie „jakości” zgłaszających do szeregów wojska poborowych. Od takiego składu wojska zależała „jakość” nowotworzonej polskiej siły zbrojnej. Informacje na ten temat znajdujemy w zawołaniu skierowanym do „Szanownych Konfratrów” przez jednego z kapelanów oddziałów wielkopolskich. W swym apelu duchowny naświetlał sytuację wymagającą działań duszpasterskich: „[…] Żywioły, z których się wojsko nasze składa, są różnorodne i mieszane. Młodzi pełni zapału chłopcy stoją obok ludzi starszych, z których nie jeden już jest zmęczony służbą długą, nie jeden patrzył na demoralizację i zły przykład idący z góry w wojsku niemieckim i innym.

Jeżeli mówię o żołnierzu, to czynię to, nie mając różnicy szarży na myśli. Przedmiotem naszej duszpasterskiej troski jest i powinien być każdy żołnierz bez względu na rangę i stopień wykształcenia albo zawód cywilny, za każdego z nich duszę nieśmiertelną my będziemy odpowiadali przed Bogiem. To też wszystkie wysiłki muszą iść w kierunku zdobycia jak największego wpływu moralnego na powierzone nam dusze.

Zbliża się jesień, za nią zima, wieczory staną się długie, a tym samym więcej będzie czasu do pracy umysłowej i duchowej. […] Polska jest niby wyspą wśród morza niemieckiej i rosyjskiej rewolucji. Talizman wiary św. i miłości ojczyzny dotąd chroni nasze społeczeństwo przed przewrotem, który by ojczyznę na nowo w nędzy i niewoli pogrążył.

Wiem jednak, że i do nas, a mianowicie do żołnierza naszego, zbliżają się fałszywi prorocy, którzy by go chcieli namową, przykładem złym, judaszowym groszem dla przewrotów pozyskać, wiemy przecież, że nawet rosyjskie ruble i niemieckie marki hojnie płynęły i płyną, żeby zgniliznę i nieład do nas przynieść.

Gdy więc mówimy o Polsce, o Ojczyźnie, niechże to nie będą tylko słowa pełne patriotyzmu i zapału, tylko niechże z nich bije głęboka powaga IV przykazania Bożego. Jeżeli w czym, to tu będą kazania Skargi dla nas najlepszym podręcznikiem.

Obowiązek posłuszeństwa, karności solidarności, pracy rzetelnej w żołnierskim zawodzie w każdym stopniu ma być oparty na poczuciu odpowiedzialności przed Bogiem, a wtedy nie zachwieje się byle podmuchem.

Pięć lat trwający rozlew krwi wprowadził do duszy ludzkiej lekceważenie życia ludzkiego, zabójstwa wśród cynicznych wręcz okoliczności należą do nierzadkich objawów obecnego czasu choroby dusz. I w czasie wojny V. przykazanie obowiązuje, a życie ludzkie nie jest jednym z tych dóbr ludzkich, które tylko dla czystego dobra Ojczyzny zabierać wolno.

Bolesnym rozdziałem w tych moich uwagach są sprawy zakazane przez VI przykazanie Boże.

I tu trwa fatalny zły przykład życia niemoralnego z czasów niemieckich. Pamiętamy dobrze, jak nasi chłopcy się gorszyli rozpustą, która w krajach i domu zdobytych uprawiali Niemcy, zachęcając wręcz niezepsutych, czystych chłopaków, do grzesznego folgowania swoim zmysłom.

Rozluźnienie obyczajowe i u nas się daje odczuwać, uległy jemu liczne dziewczęta, a nawet niewiasty polskie. Szał jakiś bez miary używania ogarnia społeczeństwo, przy tym nie wiadomo, skąd napływają nowe zastępy prostytutek, wciągających młodzież, także wojskową, w swoje sieci. W zastraszający sposób szerzą się choroby płciowe.

Młodzież niebaczna skutków podkopuje swoje zdrowie fizyczne i duchowe, a tym samym także narodu całego.

Z objawu tego musimy sobie zdawać jasno sprawę i całą stanowczością stawiać mu opór.

Nasz żołnierz na każdym stopniu powinien zrozumieć, że w każdej dziewczynie i kobiecie trzeba szanować obraz i podobieństwo Boże, że psując je albo ulegając ich bałamuceniu, psuje się całe społeczeństwo, i że taką każdy będzie miał kiedyś żonę, jak zepsute społeczeństwo mu ją wychowa.

Wojsko Bolesława Śmiałego niezwyciężone mieczem uległo niewiastom kijowskim, a zwycięstwo Rzymian nad wojskami Hannibala przygotowały zepsute i zmysłowe kobiety miasta Kapui.

Żołnierz polski koniecznie powinien stać się ostoją życia moralnego i uczciwego.

Kosztem sumienia, nie słuchając, a nie szanując VII przykazania, ludzie zdobywają pieniądze, byle używać.

Wobec ogólnego szaleństwa hartujemy wojsko, żeby ono przykładem swoim nawróciło społeczeństwo.

Szerzmy, opierając się na słowie Bożym, ducha oszczędności w wojsku. Niech żołnierz oszczędza, bo tym wzbogaci sobie na czas powojenny i wzbogaci społeczeństwo całe”. Za: WBH (CAW), I.320.57.159.d, „57 pp.”.

64 Jeśli mowa o stawiennictwie w szeregi WP Żydów, nie tylko ich ochotnym stawiennictwie w szeregi armii polskiej, miały na to wpływ następujące działania: „Pozafrontowe zachowania wojska polskiego. Około 20 maja kilku ułanów (ks. Czetwertyński i hr. Komar), wysłanych po furaż dla wojskowych koni, obrabowało i pobiło Żydów w Debreczynie. Efektem tego zachowania były szerzące się pogłoski o pogromie. Pchor. Weese, krytykując karygodny eksces, zwrócił uwagę swoich zwierzchników na fakt, iż zachowania takie wzbudzają nienawiść do armii i tym mundur przestaje być szanowany”. W miesiąc później w jego kolejnym raporcie czytamy: „Łapownictwo i szmuklerstwo wśród wojskowych, oficerów i żandarmów kwitnie […]”. Za: WBH (CAW), I.301.8.673, k. 430–431, Nr 65/41. „Powiat Słonimski”, Raport polityczny [IV–V 1919], nr 3.

65 P. Madajczyk, Kształtowanie się korpusu oficerskiego wojska polskiego w latach 1918–1921, w: „Kwartalnik Historyczny” 1984, t. 91, nr 3 [Organ Towarzystwa Historycznego].

66 Raporty i komunikaty naczelnych władz wojskowych…, op. cit., s. 131.

67 Podczas debaty ścierały się dwa kierunki odniesień kapelanii wojskowej do władz wojskowych. Z jednej strony głoszono konieczność zachowania jak największej autonomii duchowieństwa wojskowego, powoływano się na ducha prawa kanonicznego (preferowany przez bp. Galla), z drugiej zaś, część z kapelanów „militarystów” apelowało o uwojskowienie służby duchownej w WP – dla „utrzymania ścisłej spoistości mechanizmu wojskowego”. Za: Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 44.

68 Ks. płk Tadeusz Jachimowski (1892–1944). W latach 1917–1918 był kapelanem, następnie dziekanem w 1 Dywizji Strzelców w I Korpusie Polskim w Rosji; od 1918 roku w Wojsku Polskim. W latach 1919–1933 piastował rangę kanclerza Polowej Kurii Biskupiej i od 1934 roku naczelnego kapelana akademików. Od 1940 roku rektor kościoła akademickiego św. Anny w Warszawie. W latach 1939–1940 więziony na Pawiaku, a w okresie 1943–1944 był szefem Służby Duszpasterskiej Komendy Głównej i naczelnym kapelanem Armii Krajowej (pseud. „Budwicz”); jednocześnie pozostawał wikariuszem generalnym i zastępcą biskupa polowego WP Józefa Gawliny i przewodniczącym Komisji Duchowieństwa w Departamencie Wyznań Religijnych Delegatury Rządu RP na Kraj oraz w 1944 roku – członkiem Rady Jedności Narodowej. Zamordowany przez Niemców podczas Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 roku.

69 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 46.

70 Ibidem.

71 J. Prochwicz, Arcybiskup Stanisław Gall 1865–1892, Biskup Polowy Wojsk Polskich, Warszawa 2018, s. 15.

72 Dwudziestego ósmego sierpnia 1919 roku Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego wydało rozkaz dzienny „nr 216”, głoszący włączenie organizacyjnym Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim w skład Wojska Polskiego..

73 A. Czubiński, Z. Grot, B. Miśkiewicz, Powstanie wielkopolskie 1918–1919, Warszawa–Poznań 1983, s. 470.

74 J. Odziemkowski, Służba duszpasterska Wojska Polskiego…, op. cit., s. 49.

75 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 53. W RW nr 16 z 1919 roku, w „17 § 4” podano dodatkowe uzupełnienie: „Wszyscy ks. ks. kapelani (nie wyłączając żadnej formacji), którzy nie otrzymali nominacji przez J.E. ks. Biskupa, obowiązani przez swoich proboszczów i dziekanów zwrócić się do biskupa WP. z prośbą o nominację, z załączeniem 1-o zezwolenia swojego ordynariatu na objęcie obowiązków kapelanów W.P. przynajmniej ad interim, 2-o curriculum vitae ze wskazaniem dat dokładnych obejmowania stanowisk w W.P. i ostatni przydział (z datą). Ks. ks. proboszczowie i dziekani na podaniu petenta przedłożą swoją opinię”.

76 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 82

77 Ibidem.

78 Ibidem.

79 Podkreślenie autora.

80 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 82.

81 Ibidem, s. 126. Jeszcze w końcu roku 1919 bp Stanisław Gall skierował pismo do ordynariuszy diecezjalnych „[…] w sprawie delegowania do służby duszpasterskiej w Wojsku Polskim kapłanów”, w którym apelował, że: „Ze względu na dotkliwy brak księży kapelanów na froncie, udaję się z gorącą prośbą do Waszej Ekscelencji by, stosownie do uchwał powiziętychpowziętych na konferencji Najdostojniejszego Episkopatu Polskiego w Gnieźnie z d. 27/VIII. b.r., łaskawie raczył wydelegować 5% obecnego stanu kapłanów diecezji do służby duszpasterskiej w szeregach Armji polskiej”.

82 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 82–83. W sierpniu 1919 roku ogłoszono wykaz księży kapelanów w WP według „przynależności kanonicznej”. Przykładowo, na ogółem 208 duchownych oddelegowanych do posługi w wojsku największą grupę stanowili księża z diecezji lwowskiej – 35, gnieźnieńskiej i poznańskiej – 25, przemyskiej – 23. Z archidiecezji warszawskiej natomiast jedynie – 11, a z krakowskiej – 7.

83 RW, z 10 listopada 1919 roku, nr 27.

84 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 92.

85 Ibidem, s. 111.

86 Ibidem.

87 RW, nr 30 z 29 listopada 1919 roku.

88 Ibidem.

89 M. Przybylski, Duszpasterstwo księży diecezjalnych…, op. cit., s. 67.

90 Ibidem, s. 68.

91 Archiwum Archidiecezji Poznańskiej [dalej AAP], OAX 229, Korespondencja arcybiskupa z proboszczem z Przemętu, 19 lutego 1919 roku.

92 RW, nr 6, z 1919 roku.

93 M. Przybylski, Duszpasterstwo księży diecezjalnych…, op. cit., s. 69.

94 Ibidem, s. 70.

95 Rozkaz Naczelnego Dowództwa W.P. z dnia 20 sierpnia 1919 roku, nr 166. J. Prochwicz podaje inną datę rozkazu: 28 sierpnia 1919 roku oraz inny numer: „rozkaz dzienny nr 216”, w: J. Prochwicz, Arcybiskup Stanisław Gall…, op. cit., s. 25.

96 Ibidem. Należy wspomnieć, że w okresie od stycznia do listopada 1919 roku odbyło się 20 zjazdów i konferencji duszpasterskich w tych oddziałach, a przedmiotem tych obrad były m.in. kwestie przygotowania do ostatecznego zjednoczenia wojsk wielkopolskich, pomorskich [Dywizja Strzelców Pomorskich] i śląskich [Bytomski Pułk Strzelców] z Wojskiem Polskim. Poszczególne agendy dziekańskie podporządkowane zostały doództwu nowego tzw. Frontu Wielkopolskiego, który rozpoczął działalność 15 listopada 1919 roku, jak też „Dowództwu Okręgu Generalnego w Poznaniu”, jako terenowej władzy wojskowej o charakterze armijno-administracyjnym. Protokolarnie przekazano dokumentację dziekanów – generalnego i okręgowego, do komisji zjednoczeniowej. Awanse księży kapelanów z Wielkopolski miały w przyszłości być zweryfikowane przez wyznaczoną odrębną komisję weryfikacyjną w Naczelnym Dowództwie Wojsk Polskich w Warszawie, z udziałem delegatów duszpasterstw wojskowych z polskich formacji walczących o niepodległość (ze wszystkich trzech zaborów). Szerzej o tym S.Z. Frątczak, Służba duszpasterska w powstaniu Wielkopolskim (1918–1919), s. 86, w: „Wojsko i Wychowanie” 1999, nr 12.

97 A. Czubiński, Z. Grot, B. Miśkiewicz, Powstanie wielkopolskie…, op. cit., s. 470.

98 AAP, OAX229: spis kapelanów etatowych i nieetatowych na dzień 12 sierpnia 1919 roku.

99 Ibidem; Archiwum Archidiecezji Gnieźnieńskiej [dalej: AAG], AP 59.101, pismo z dnia 10 marca 1920 roku ks. prob. Kubskiego do dziekana.

100 RW, nr 30, z 29 listopada 1919 roku.

101 M. Przybylski Duszpasterstwo księży diecezjalnych…, op. cit., s. 75.

102 Ibidem.

103 Ibidem, s. 45–46.

104 WBH (CAW), I.123.1.69.: „Lista kapelanów armii gen. Hallera i ich przydziały z 20 sierpnia 1919 roku”.

105 Na podstawie listy kapelanów armii gen. Józefa Hallera i ich przydziałów z 20 sierpnia 1920 roku, za: WBH (CAW), I.123.1.69.

106 WBH, CAW, Polowa Kurya Biskupia, I.300.19.1. nlb.

107 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 114–116.

108 Załącznik do RW, nr 27, z 10 listopada 1919 roku. W dodatku „N°8.§ 1.” podano: „Ks. ks. Dziekani i Superjorzy przedłożą w możliwie najkrótszym czasie dokumenta osobiste ks. ks. kapelanów, pełniących obecnie obowiązki duszpasterskie w Wojsku Polskim, celem zatwierdzenia ich na zajmowanych stanowiskach przez J.E. ks. Biskupa W.P. Należy przedstawić:

Pozwolenie odnośnego Ordynarjatu

Zaświadczenie polecające Ordynarjatu „poufne”

Curriculum vitae z uwzględnieniem daty objęcia stanowisk w Wojsku Polskim.

UWAGA: Rozkaz powyższy nie dotyczy ks. ks. kapelanów, zamianowanych już przez J.E. ks. Biskupa W.P. i tych, którzy żądane dokumenta już przedłożyli.

109 AKS, Akta Ogólne, Kapelani wojskowi, s. 2. Wzmiankowany osobisty list do ordynariusza diecezjalnego podlaskiego Henryka Przeździeckiego (który w tym czasie rezydował nie w Siedlcach, lecz w Janowie) zawierał prośbę: „[…] Dowództwo załogi w Siedlcach zwróciło się do Kurji Biskupiej W.P. z prośbą o wyznaczenie kapelana. Przeto mam zaszczyt prosić WASZĄ EKSCELENCJĘ o wskazanie kandydata na stanowisko kapelana w Siedlcach”.

110 AKS Akta Ogólne, Kapelani wojskowi, op. cit., s. 10.

111 Ibidem.

112 Duszpasterstwo wojskowe w okresie posługi abp. Stanisława Galla…, op. cit., s. 126–128.

113 Ibidem, s. 134.

114 Ibidem, s. 134–135.

115 „Polak Katolik” 1920, nr 41, 21 lutego, s. 1.

116 „Wiadomości Diecezjalne Podlaskie” 1920, nr 3, marzec.

117 „Dziennik Rozkazów Tajnych” Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa, dnia 27 lutego 1920 roku, nr 2T/13.

118 AKS, Akta Ogólne, Kapelani Wojskowi (pismo nr 230), s. 1.

119 AKS, Akta Ogólne, Kapelani Wojskowi (pismo nr 713), s. 2. Biskup Stanisław Gall w piśmie do ordynariusza siedleckiego, ks. Henryka Przeździeckiego, napisał: […] Dowództwo załogi Siedlce zwróciło się do kurji Biskupiej W.P. z prośbą o wyznaczenie kapelana. Przeto mam zaszczyt prosić WASZĄ EKSCELENCJĘ o wskazanie kandydata na stanowisko kapelana w Siedlcach”.

120 „Rząd i Wojsko” 1920, nr 12, Warszawa, 21 marca, s. 6.

121 Papież Pius XI bullą Pro recto et utili z dnia 25 stycznia 1924 roku przeniósł stolicę biskupią z Janowa do Siedlec, wynosząc kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Siedlcach do godności katedry. W Konstytucji apostolskiej „Vixdum Poloniae unitas” z 28 października 1925 roku, nadającej nowe granice terytorialne diecezjom w Polsce, diecezja janowska, czyli podlaska otrzymała nową nazwę – siedlecka, czyli podlaska. Seminarium duchowne zaś pozostało w Janowie aż do II wojny światowej.

122 AKS, Akta Ogólne, Kapelani Wojskowi (pismo nr 90), s. 1.

123 „Rozpatrzone będzie w odpowiednim czasie”. Owe rozpatrzenie przeciągało się w czasie, w listopadzie 1919 roku ks. Skrzymowski monitował bowiem w tej sprawię kurię diecezjalną. Wspomniany kapłan skierował również list do ordynariusza polowego bp. Stanisława Galla, ten z kolei zwrócił się z prośbą o „namianowanie” ks. Antoniego Skrzymowskiego na wakujące stanowiska kapelana załogi w Białej Podlaskiej i ostatecznie takowa zgoda został wydana. Dwudziestego piątego listopada 1919 roku kuria biskupia WP powiadomiła bp. Przeździeckiego (po jego uprzedniej zgodzie), iż „[…] ks. Biskup W.P. oddanego do dyspozycji ks. Skrzymowskiego wyznaczył na stanowisko kapelana w Białej. Uprasza się o powiadomienie ks. Skrzymowskiego o powyższym zarządzeniu”. Za: AKS, Akta Ogólne, Kapelani Wojskowi (pisma nr 3630, 3714), s. 10, 11, 14.

124 AKS, Akta Ogólne, Kapelani Wojskowi (pismo nr 1001), s. 62.

125 Za: Wykaz kapelanów, służących czynnie lub w rezerwie w WP w okresie pokojowym w latach 1923–1939 (A–J), oprac. W. Cygan, https://archiwum-ordynariat.wp.mil.pl/pl/378_11572.html.

Ks. dr hab. Waldemar Gliński, prof. UKSW

Instytut Historii UKSW

ORCID: 0000-0003-2094-3818

Kapituła kolegiacka w Łasku

Przynależność miejscowości Łask do prywatnych dóbr rodziny Łaskich sprzyjała dynamicznemu rozwojowi miejscowości, dokonującemu się od przełomu XV i XVI stulecia aż do połowy XVII wieku. Okolicznością wzmacniającą tę tendencję było też usytuowanie miejscowości w sieci komunikacyjnej. W II połowie XIV wieku powstały połączenia drogowe łączące ją niemal ze wszystkimi wsiami przynależnymi do parafii łaskiej, co dynamizowało kształtowanie się rynku lokalnego i ułatwiało uczestniczenie wiernych w obrzędach religijnych. Ważnym szlakiem umożliwiającym komunikację w szerszej przestrzeni ponadlokalnej była droga wiodąca przez Łask z Uniejowa do Piotrkowa, a stąd dalej w kierunku Krakowa. Informacje o niej pochodzą z roku 1512, i zgodnie z nimi przez Grabicę, położoną pomiędzy Łaskiem a Piotrkowem, wiodła droga publiczna, z której często korzystali arcybiskupi gnieźnieńscy zatrzymujący się w zarządach swoich dzierżaw i kluczy¹.

Dzięki protekcji właścicieli miejscowość uzyskała kolejne przywileje królewskie, co umożliwiło szybki rozwój ekonomiczny, społeczny, kulturalny, a także kościelny i religijny. W 1422 roku udzielono miejscowości prawa urządzania jarmarków we wspomnienie św. Franciszka, przeniesione przez króla Aleksandra w 1504 roku na uroczystość św. Michała, a dodatkowo, władca ten udzielił prawa organizowania jarmarków w uroczystość Nawiedzenia NMP. Terminy jarmarków uległy zmianie za panowania Zygmunta I: odbywały się one w Niedzielę Palmową, we wspomnienie św. Stanisława i nazajutrz po wspomnieniu św. Elżbiety. Od 1422 roku w każdy poniedziałek organizowano też targi². W celu podniesienia rangi miasta Prymas Polski arcybiskup Jan Łaski wybudował w latach 1517–1523 w miejscu starego kościoła, pochodzącego z 1356 roku, nową świątynię w stylu późnogotyckim, konsekrowaną przez fundatora 6 lutego 1525 roku. Jeszcze przed konsekracją dokonano zmiany wezwania kościoła na pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Michała, św. Jana Chrzciciela, św. Anny i św. Doroty³. Rozwojowi pobożności maryjnej służyć miało ufundowanie w 1509 roku mansjonarii, której duchowni zobowiązani byli do wykonywania codziennie pieśni ku czci NMP oraz odprawiania Mszy św. wotywnych ku Jej czci Salve sancta Parens⁴.

Prymas Jan Łaski bardzo troszczył się o prestiż ufundowanej przez siebie świątyni. Wyrazem tego były liczne dary ofiarowywane temuż kościołowi: naczynia, paramenty, szaty liturgiczne, pastorał, bogato zdobiony antyfonarz, infuła – ozdobiona renesansowym haftem z herbem prymasa⁵. Najcenniejszym jednak darem była alabastrowa płaskorzeźba, wykonana w XV wieku, prawdopodobnie w warsztacie włoskiego artysty Andrea della Robbia⁶. Według legendy, prymasowi przebywającemu w Rzymie szczególnie przypadł do gustu ten wizerunek, rzeźbiony po obu stronach marmurowej płyty. Należał od pokoleń do rodziny papieża Leona X, a później do jego synowca, papieża Klemensa VII, któremu żal było rozstawać się z alabastrowym reliefem. Zgodnie z podaniem, zdarzyć miał się wówczas cud, zrelacjonowanyw słowach ludowej pieśni:

„Najświętsza Panna ten cud uczyniła,

Bo medal zaraz na dwa rozdzieliła,

Jedna połowa w Rzymie została,

Druga się w darze do Łasku dostała”⁷.

Legenda wprowadza pewną nieścisłość, jakoby wizerunek Madonny prymas Łaski otrzymał od papieża Klemensa VII. Wiadomo jednak, że prymas nigdy w Rzymie podczas pontyfikatu tego papieża nie przebywał. Uczestniczył natomiast w obradach Soboru Laterańskiego V, podczas pontyfikatu Leona X – i to ten papież ofiarował Janowi Łaskiemu cenny relief. Obecnie trudno ustalić, czy miejscem jego przeznaczenia miał być kościół w Łasku, czy też wybudowana przy katedrze gnieźnieńskiej w latach 1518–1523 kaplica grobowa pw. św. Stanisława. Ostatecznie jednak płaskorzeźba trafiła do świątyni łaskiej. Potwierdza to zapis z 1531 roku, znajdujący się w księdze Bractwa Różańcowego przy Kolegiacie Łaskiej, w którym czytamy: „Anno Domini 1531 obrasz Panny Marij w kościele łaskim z kamienia głazowego robiony, którij był przywiósł sławny nieboszczyk Jan Łaski arcybiskup Gnieźniesky, fundator thego kościoła Łaskiego”⁸. Na osobę papieża Leona X jako donatora cennego wizerunku wskazuje także zapis kapłana łaskiego, ks. Grzegorza Zdziejowskiego, który w jednym z pism, opublikowanych w 1640 roku, jednoznacznie stwierdzał, że papież Leon X, darowując wizerunek Najświętszej Maryi Panny, uczynił ją patronką świątyni łaskiej⁹.

Do 1708 roku relief umieszczony był w ołtarzu głównym kolegiaty. Ksiądz Stanisław Wierzbowski w 1684 roku dobudował do świątyni od strony południowej kaplicę Najświętszego Sakramentu, później zwaną kaplicą Matki Bożej, na której szczycie stanęła figura Niepokalanie Poczętej. Po pożarze kościoła, ok. roku 1760, kaplicę odbudowano, nadano jej rokokowy wystrój z bogato zdobionym ołtarzem. Cudowny wizerunek umieszczono w centralnej części ołtarza. Płaskorzeźba jest zasuwana obrazem Niepokalanego Poczęcia NMP. Obok niej między złoconymi kolumnami ołtarza stoją figury: po prawej stronie – św. Joachima i św. Anna, po lewej – św. Józef i św. Teresa. Nad wizerunkiem Matki Bożej w górnej części ołtarza umieszczony jest obraz Ukoronowania NMP¹⁰.

Osobną kwestią pozostaje koronacja cudownego reliefu. W spisie inwentarza z 1720 roku czytamy: „Tylko sam wizerunek Matki Bożej posiadał dwie sukienki wizerunek ten pokrywające, misternie z szafirów, szmaragdów i dużych pereł urjańskich oprawionych w złoto wyrobione. Pas złotem tkany weneckiej roboty, przyozdobiony diamentami. Koronę staroświeckiego wyrobu ze złota zdobną perłami urjańskimi. Krzyż złoty z diamentami”¹¹. Opis ten nasuwa przypuszczenie, że cudowny relief był już wcześniej koronowany we Włoszech. W Polsce bowiem w 1717 roku jako pierwszy zaszczytu tego dostąpił obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Ponownej koronacji wizerunku NMP w Łasku dokonano 25 września 2005 roku, zdobiąc go na mocy dekretu Kongregacji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z 8 lipca 2004 roku koronami poświęconymi przez Jana Pawła II podczas wizyty apostolskiej w Krakowie w dniu 18 sierpnia 2002 roku¹².

Wyrazem troski o prestiż świątyni było wyniesienie jej do godności kolegiaty oraz ustanowienie przy niej kapituły kolegiackiej. Stało się to tuż po konsekracji. Akt erygujący kapitułę wydany został w Piotrkowie Trybunalskim 2 marca 1525 roku¹³.

Na terenie ówczesnej archidiecezji gnieźnieńskiej istniały wówczas kapituły kolegiackie w Łęczycy (erygowana w 1140 roku), w Kaliszu (erygowana w latach 1155–1165), w Uniejowie (1170), w Kurzelowie (w końcu XII wieku), św. Jerzego w Gnieźnie (w końcu XII wieku), w Wieluniu (przełom XII/XIII wieku), w Łowiczu (1433) w Sieradzu (w II poł. XV wieku)¹⁴. Dodać należy, że w Kościele polskim od początków XIII wieku kapituły posiadały coraz większe znaczenie, uzyskane w wyniku dążących do wyemancypowania się poszczególnych kolegiów kapitulnych spod władzy biskupa i ustalenia dla nich specjalnych praw. Kapituły uzyskiwały samodzielność w zarządzaniu majątkiem i dzieleniu go na prebendy¹⁵.

Akt erekcyjny z 2 marca 1525 roku likwidował dotychczasową prepozyturę i kolegium mansjonarzy, ustanawiał natomiast kapitułę obejmującą trzy prałatury (prepozyturę, dziekanię i kustodię) i trzy kanonie. Prymas uzyskał zgodę papieża Leona X na wyposażenie nowej kapituły wyłączonymi z dochodów arcybiskupich dziesięcin snopowych ze wsi Kalinowej, Branice i Górczyna. Z dochodów arcybiskupów gnieźnieńskich zostały odłączone na rzecz kościoła w Łasku dziesięciny snopowe ze wsi znajdujących się w pobliżu Łasku. Wcielona też została kanonia kolegiaty łęczyckiej znajdująca się w posiadaniu bratanka arcybiskupa Jana Łaskiego oraz kościół parafialny w Domaniewicach – beneficja te na mocy indultu papieskiego także włączono do uposażenia kapituły łaskiej. Konsekwencją tej decyzji miało być stanowisko prepozyta łaskiego, który był jednocześnie kanonikiem kolegiaty łęczyckiej i posiadaczem tej prebendy. Był on zobowiązany do uiszczania z dochodów swojej prebendy na rzecz dziekana i kustosza kapituły łaskiej – 12 grzywien rocznie.

Uposażenie prałata dziekana obejmowało natomiast probostwo w Restarzewie, a prałata kustosza – probostwo w Borszewicach. Dziekan został zobowiązany do uiszczania ze swojej prebendy ośmiu grzywien rocznie na rzecz wicedziekana, a kustosz sześciu grzywien rocznie na rzecz wicekustosza.

Dokument erekcyjny w miejsce zniesionego kolegium mansjonarzy ustanawiał kolegium trzech wikariuszy wieczystych, nazywanych też parafialnymi, obok trzech wikariuszy zastępujących prałatów – nazywanych wiceprałatami i trzech wikariuszy zastępujących kanoników. Według ordynacji arcybiskupa kolegium wikariuszy składać się miało z dziewięciu członków. Duszpasterstwo w parafii spoczywało na trzech wikariuszach wieczystych pracujących pod kierunkiem wiceprepozyta. Akt erekcyjny przyznawał prawo patronatu i prawo prezenty właścicielom Łasku. Na niższe beneficja swoich kandydatów przedstawiał do zatwierdzenia kolatorom prepozyt kapituły¹⁶.

Do czasu śmierci arcybiskupa Jana Łaskiego nie udało się w pełni zrealizować ordynacji kapitulnej. Erygowano faktycznie dwie, a nie trzy kanonie, w związku z czym kolegium wikariuszy obejmowało ośmiu, zamiast dziewięciu członków. Po objęciu stolicy arcybiskupiej przez dawnego oponenta Jana Łaskiego – arcybiskupa Macieja Drzewieckiego – został też zakwestionowany jako bezprawny sam akt erygowania kolegiaty łaskiej. Zabiegi podjęte przez bratanków Jana Łaskiego na dworze królewskim oraz mediacja między nimi a Maciejem Drzewieckim, podjęta przez Zygmunta Starego, doprowadziły do ugody zawartej między Janem – prepozytem gnieźnieńskim i łęczyckim, Hieronimem – wojewodą sieradzkim oraz Stanisławem – dziedzicem Łasku a arcybiskupem Drzewieckim. Jej efektem była zgoda na alternatywne prezentowanie na wakujące godności kapitulne przez występujących w imieniu arcybiskupa starostów zamków w Łowiczu i Opatowie. Maciej Drzewiecki wydał natomiast 16 czerwca 1533 roku nowy akt erekcyjny, zmieniając pod wieloma względami postanowienia swego poprzednika. Zgodnie z dokumentem w skład kapituły wchodziło trzech prałatów (prepozyt, dziekan i kustosz) oraz trzech kanoników.

Uposażenie prepozyta stanowiły dochody kościoła parafialnego w Łasku Domaniewicach oraz kanonii i prebendy łęczyckiej fundacji Kołacin. Był on zobowiązany do stałej rezydencji przy kolegiacie oraz utrzymania ze swoich dochodów świątyni, i kosztów związanych ze służbą Bożą. Odpowiedzialny był też za prowadzenia duszpasterstwa w inkorporowanej parafii w Domaniewicach i w powstałej z jej części nowej parafii w Głownie. Ciążyły na nim także zwyczajne obowiązki kanonickie w kolegiacie łęczyckiej z tytułu posiadania w niej osobnej kanonii.

Zgodnie z aktem erekcyjnym, uposażenie prałata dziekana stanowiły dochody parafii w Restarzewie, natomiast prałata kustosza – dochody parafii w Borszewicach. Pierwsza kanonia erygowana została na dochodach ołtarza św. Sebastiana w kolegiacie łęczyckiej, który został inkorporowany do kolegiaty łaskiej, druga kanonia ufundowana została na dziesięcinie snopowej wsi arcybiskupiej Krobanów. Drugi kanonik miał obowiązek głoszenia kazań w dni świąteczne i pełnił obowiązkiwypełniania obowiązków penitencjarza. Zobowiązany był do stałej rezydencji przy kolegiacie.

Akt erekcyjny arcybiskupa Drzewieckiego powoływał także kolegium ośmiu wikariuszy wieczystych i kolegium sześciu mansjonariuszy. Dochody pierwszego z nich stanowiły dziesięciny snopowe ze wsi Kalinowa, Branice, Janowice, Dobroń, Ślądkowice, Ldzań, Wola Radzyńska i Retkinia. Na wikariuszach ciążyły wszystkie obowiązki duszpasterskie. Uposażenie kolegium mansjonariuszy stanowiły natomiast dziesięciny snopowe ze wsi Wronocice, Wiewiórczyn, Orchowa, Wesólki i Pruszków. Do obowiązków mansjonariuszy należał udział w nabożeństwach i troska o rozwój kultu maryjnego¹⁷.

Ordynacja arcybiskupa Drzewieckiego została zatwierdzona przez papieża Pawła III w 1534 roku. W kolejnych dziesięcioleciach następowały zmiany w funkcjonowaniu kolegiaty łaskiej. Następca arcybiskupa Drzewieckiego – Andrzej Krzycki zrezygnował z alternatywnej możliwości prezentowania kandydatów na prepozyturę łaską, odstępując prawa w tym zakresie właścicielom Łasku. Arcybiskup Jan Latalski erygował 8 czerwca 1538 roku trzecią kanonię w kapitule łaskiej, ufundowaną na dziesięcinach ze wsi Dobra i Wilkowa. Prawo patronatu i prawo prezenty na tę kanonię otrzymali wówczas prepozyci łascy. Czwartą i piątą kanonię erygował 10 czerwca 1547 roku arcybiskup Mikołaj Dzierzgowski, wyposażając je dochodami inkorporowanego do kolegiaty łaskiej probostwa w Sławoszynie. Szóstą kanonię erygował w 1643 roku arcybiskup Maciej Łubieński, fundując ją na dziesięcinach wsi Drużbin¹⁸.

Dzięki bulli papieża Klemensa VII z 1531 roku prepozyt łaski był infułatem i miał prawo używania szat biskupich, poświęcania i konsekrowania kościołów, mianowania kanoników. Posiadał też prawo rozgrzeszania z cezur biskupich¹⁹. Katalog prepozytów z okresu istnienia kapituły obejmuje 19 osób. Byli nimi, według porządku chronologicznego: Jan Trojan ze Śleszyna (1525–1559), Walenty Pieczanowski (1559–1580), Jakub Woroniecki (1580–1582), Wincenty de Seve (1582–1611), Mikołaj Starzyński (1612–1632), Jan Grabowski (1632–1640), Jan Romiszewski (1640–1669), Wojciech Dobrzelewski (1670–1679), Marcin Walewski (1680–1691), Stanisław Ujejski (1691–1706), Dominik Sienieński (1706–1719), Andrzej Karśnicki (1719–1727), Stanisław Wierzbowski (1727–1728), Władysław Łubieński (1729–1742), Krzysztof Szembek (1742), Marcin Załuski (1742–1761), Antoni Narzymski (1761–1799), Grzegorz Zacharasiewicz (1800–1814), Jan Kołdowski (1814–1819)²⁰.

Ustanowienie kapituły kolegiackiej w Łasku miało olbrzymie znaczenie dla rozwoju religijnego miejscowości i wpłynęło na ożywienie kultu maryjnego. Wszystkie posiedzenia kapituły, generalne i partykularne, poświęcone były przede wszystkim zagadnieniom szerzenia kultu Bożego. Arcybiskup Drzewiecki w swoich statutach zobowiązywał kapitułę do szerzenia kultu Matki Boskiej, wyznaczając dokładnie i szczegółowo obowiązki w tym zakresie dla wiceprepozyta i wikariuszy. Z oczywistych powodów rozwojowi tego kultu sprzyjała obecność wizerunku Matki Bożej. Łask stał się prężnym ośrodkiem licznych peregrynacji. Według relacji infułata łaskiego, późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego, Władysława Łubieńskiego, w 1729 roku na odpust Nawiedzenia NMP przybyło do liczącego wówczas tysiąc mieszkańców Łasku – aż 29 tys. pątników (tyle udzielono komunii świętych)²¹.

Świadectwem intensywności kultu są liczne cuda uzyskiwane przez wiernych za wstawiennictwem NMP. W 1713 roku ks. Józef Turski zapoczątkował spisywanie w jednej księdze luźnych dotychczas relacji i zeznań, a w 1744 roku kapituła zobowiązała kanonika Baranowskiego do szczegółowego spisywania tychże łask i cudów. W ten sposób powstała Księga cudów. Najstarszy zapisany cud miał miejsce w 1612 roku i dotyczył Cypriana, zakonnika z klasztoru benedyktynów w Tyńcu. Łącznie w Księdze cudów spisanych zostało ponad 70 cudownych interwencji Matki Bożej. Oprócz tych zapisów duże znaczenie dla poznania żywotności kultu mają pozostawione wota, które jeszcze bardziej świadczą o wdzięczności za cuda wewnętrznej przemiany pielgrzymów²².

Ważnym czynnikiem rozwoju kultu maryjnego były odpusty, które wierni mogli uzyskać w kościele w Łasku w określone święta kościelne. Były to następujące dni: Trzech Króli, Znalezienia i Podwyższenia Krzyża Świętego, św. Grzegorza, Piotra i Pawła, Wawrzyńca, Michała, Anny i Uroczystości Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia, Zwiastowania, Narodzenia, Oczyszczenia i Wniebowzięcia.

Najbardziej widoczną formą kultu maryjnego w kolegiacie była liturgia – Msze Święte i nabożeństwa, które sprawowane były ku czci Matki Bożej. Życie liturgiczne w świątyni rozpoczynało się od akcentu maryjnego, gdyż jako pierwsza na rozpoczęcie dnia odprawiana była wczesnym rankiem Msza Święta Rorate. Fundusz na jej sprawowanie ustanowiony został przez dziekana kapituły łaskiej ks. Wojciecha Dębieskiego w 1649 roku.

Jednym z najpopularniejszych przejawów kultu maryjnego wśród wiernych był śpiew Godzinek o Niepokalanym Poczęciu NMP. W kolegiacie był on wykonywany przez specjalne założony w tym celu chór. Jego fundatorem był kapelan kaplicy Matki Bożej, ks. kanonik Jan Turski, który dokonał tej fundacji przed rokiem 1738, roku za aprobatą ówczesnego prepozyta kolegiaty łaskiej Władysława Łubieńskiego (1729–1742). Zwyczaj śpiewania Godzinek w kolegiacie musiał istnieć już wcześniej, a nawet należałoby przypuszczać, że był on bardzo popularny, gdyż dokument kolegiaty z 1738 roku, w którym wspomniany jest śpiew Godzinek, mówi o nieskoordynowanym sposobie jego wykonania. Dotyczy wykonywania śpiewu; dopiero powołany do istnienia chór miał przewodniczyć jego wykonywaniu.

Uroczyście obchodzono w kolegiacie święto patronalne kościoła, którego wezwaniem było Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Obchodzone one było w drugą niedzielę po Wielkanocy. Na kapitule generalnej 13 lipca 1670 roku prepozyt Wojciech Dobrzalewski zobowiązał wszystkich beneficjantów do jak najbardziej uroczystego obchodzenia tego dnia. Od 1740 roku kapituła wprowadziła w kolegiacie 40-godzinne nabożeństwo adoracyjne z okazji uroczystości Nawiedzenia NMP²³.

Propagatorami kultu maryjnego były także bractwa, których celem było m.in. rozwijanie tego kultu wśród swoich członków i poprzez różnego rodzaju działalność zewnętrzną. Najprężniej rozwijało się stowarzyszenie – bractwo kapłanów i świeckich, które założone zostało przez arcybiskupa Jana Łaskiego po jego powrocie do kraju z Soboru Laterańskiego. Po śmierci inicjatora jego możnym protektorem został abp Maciej Drzewiecki, który w 1531 roku został jego członkiem. Stowarzyszenie miało charakter maryjny, gdyż za swoją patronkę uznawało Matkę Bożą spieszącą z pomocą do św. Elżbiety. Na czele stowarzyszenia stał każdorazowy prepozyt kolegiaty.

Innym bractwem, które miało charakter maryjny, o bardzo szerokim oddziaływaniu, było Bractwo Różańcowe, założone w 1609 roku przez dominikanów. Jego głównym celem było śpiewanie w niedziele i święta Różańca w godzinach popołudniowych. Nieco mniej od niego popularne, ale również o charakterze maryjnym, były Bractwa św. Anny i inne – Bractwo Niepokalanego Poczęcia NMP²⁴.

Odnotować należy dorobek kapituły kolegiackiej w Łasku także w innych dziedzinach – w oświacie, opiece nad ubogimi i kulturze. Szkoła parafialna powstała prawdopodobnie na przełomie XV/XVI wieku, a pierwsza udokumentowana wzmianka o jej istnieniu pochodzi z 1523 roku. Liber beneficiorum Jana Łaskiego określa jej uposażenie z dziesięciny z Poleszyna Starego. W 1635 roku rektor tej szkoły ks. Grzegorz Zdziewojski i notariusz kolegiaty przeznaczył dodatkowo na jej uposażenie pół łana roli w zamian za wykonywanie w kolegiacie przez jej uczniów śpiewu Salve Regina i Gloriosa Domina.

Kapituła kolegiacka dysponowała pokaźnym księgozbiorem. Jego początki sięgają donacji prymasa Jana Łaskiego, który przekazał w 1523 roku na rzecz kościoła cenne księgi liturgiczne – graduał, antyfonarz i psałterz. W 1611 roku biblioteka kapituły wzbogaciła się o prywatny księgozbiór po zmarłym prepozycie łaskim, pochodzącym z Francji, ks. Wincentym de Sévé. W 1738 roku po śmierci kanonika Józefa Turskiego biblioteka zyskała także jego księgozbiór. Według sporządzonego w 1738 roku Katalogu, książnica kapitulna liczyła ok. 400 tomów²⁵.

Prawie 300-letnia działalność kapituły łaskiej przerwana została jej kasatą, przeprowadzoną w 1819 roku. Władze wyznaniowe Królestwa Polskiego wykorzystały rozmowy dotyczące zmiany rozgraniczeń terytorialnych Kościoła, prowadzone przez ambasadora rosyjskiego w Rymie – Andrieja Jakowlewicza Italinskiego, do przeforsowania postulatu likwidacji wielu klasztorów oraz kapituł kolegiackich. Wydana 30 czerwca 1818 roku bulla papieska Ex imposita nobis dokonywała nie tylko nowych rozgraniczeń diecezjalnych, wyznaczając do ich przeprowadzenia metropolitę warszawskiego Franciszka Skarbka Malczewskiego, ale zezwalała mu dokonać supresji klasztorów, opactw i beneficjów prostych w celu sfinansowania dokonanej reorganizacji. Arcybiskup Malczewski posiadał w tym zakresie władzę delegowaną²⁶. Tymczasem władze wyznaniowe, stosując obstrukcję wobec zgłaszanych przez arcybiskupa propozycji, wykorzystały jego chorobę i przejęły w tym zakresie inicjatywę, przygotowując własny dekret kasacyjny. Pius VII tymczasem udzielił wyłącznie arcybiskupowi Malczewskiemu lub osobom przez niego delegowanym wszelkiej władzy do kanonicznej egzekucji postanowień zawartych w bulli. Działania podjęte z pominięciem egzekutora lub osób przez niego subdelegowanych były niezgodne z zawartymi w dokumencie papieskim postanowieniami²⁷. Dekret kasacyjny z 17 kwietnia 1819 roku w związku z tym uznać należy za niezgodny z prawem. Mimo wszystko – podpisany przez prymasa na łożu śmierci – wszedł w życie. Zgodnie z nim kasacie uległy wówczas kolegiaty w Choczu, Krasnymstawie, Kurzelowie, Lublinie, Łęczycy, Pilicy, Płocku, Skalmierzu, Wiślicy, Wieluniu, Wolborzu, Uniejowie i Łasku. W wyniku rozporządzenia Rady Administracyjnej z 26 czerwca 1819 roku dobra zniesionych instytutów duchownych uznane zostały za własność rządową²⁸.

Ponownego ustanowienia kapituły łaskiej dokonał dopiero po prawie 200 latach arcybiskup Władysław Ziółek, metropolita łódzki, dekretem z dnia 24 września 2005 roku, nawiązując w ten sposób do tradycji staropolskiej²⁹. W tym samym dniu arcybiskup łódzki podniósł kościół kolegiacki w Łasku do rangi sanktuarium³⁰. Decyzje te ujawniały dążenia do ożywienia kultu maryjnego i nadania kościołowi łaskiemu roli ważnego centrum duszpasterskiego oddziaływania w granicach archidiecezji łódzkiej.

1 R. Rosin, Łask i Łascy do końca XVI wieku, w: Łask. Dzieje miasta, pod red. J. Śmiałowskiego, Łask 1998, s. 87–89.

2 Ibidem, s. 90.

3 P. Braczkowski, Historia parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i św. Michała Archanioła w Łasku w latach 1818–1925, op. cit., s. 28–29 (mps w Bibliotece Wyższego Seminarium Duchownego w Łodzi).

4 M. Różański, Kult maryjny w kolegiacie łaskiej w okresie staropolskim, „Łódzkie Studia Teologiczne” 2000, t. 9, s. 304.

5 P. Zwoliński, Rys historyczny, w: Kolegiata w Łasku, oprac. K. Kwaskowskiego, Łódź 2000, s. 8.

6 H. Kozakiewicz, Rzeźba z XVI w. w Polsce, Warszawa 1985, s. 52.

7 Cyt. za: G. Augustynik, Pamiątka od Matki Boskiej łaskami słynącej w kolegiacie łaskiej, Włocławek 1919, s. 34.

8 Cyt. za: P. Zwoliński, Zarys kultu Matki Bożej w kolegiacie łaskiej, „Łódzkie Studia Teologiczne” 2000, t. 9, s. 298.

9 Ibidem.

10 Ibidem, s. 301.

11 Cyt. za: H. Kozakiewicz, Rzeźba…, op. cit., s. 52.

12 Komunikat arcybiskupa metropolity łódzkiego w sprawie koronacji wizerunku Matki Bożej Łaskiej, „Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie” 2005, R. 79, nr 9, s. 733; Dekret Kongregacji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, ibidem, s. 734–735.

13 A. Otręba, Dzieje niższych kolegiów duchownych przy kolegiacie w Łasku 1525–1819, w: Studia z historii Kościoła w Polsce, pod red. H. E. Wyczawskiego, t. 2, Warszawa 1973, s. 323.

14 S. Librowski, Statuty kapituł kolegiackich w dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1959, t. 1, s. 171.

15 Zob. S. Zachorowski, Rozwój i ustrój kapituł polskich w wiekach średnich, Kraków 1912, s. 57–58.

16 A. Otręba, Dzieje…, op. cit., s. 324–325; R. Rosin, Łask i Łascy…, op. cit., s. 97.

17 A. Otręba, Dzieje…, op. cit., s. 326–328; R. Rosin, Łask i Łascy…, op. cit., s. 98.

18 A. Otręba, Dzieje…, op. cit., s. 329.

19 W. Sitek, Kapituła Kolegiacka w Łasku, Łódź 1952 (mps przechowywany w Archiwum Archidiecezjalnym w Łodzi), s. 4.

20 G. Augustynik, Pamiątka…, op. cit., s. 137–139; P. Braczkowski, Historia parafii…, op. cit., s. 34–36.

21 P. Zwoliński, Zarys…, op. cit., s. 298.

22 Ibidem, s. 299–300.

23 M. Różański, Kult…, op. cit., s. 304–306.

24 Ibidem, s. 306–307.

25 H. Rybus, Biblioteka kolegiaty łaskiej, „Prace i Materiały Historyczne Archiwum Diecezjalnego w Łodzi” 1939, t. 1, z. 2, s. 5–7, 11, 17.

26 B. Kumor, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej (1772–1918), Kraków 1980, s. 48, 311; W. Urban, Dzieje ustroju Kościoła na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim, w: Historia Kościoła w Polsce, pod red. B. Kumora, Z. Obertyńskiego, t. 2, cz. 1, Poznań–Warszawa 1979, s. 487–488.

27 T. Borowski, Dekret kasacyjny z 17 kwietnia 1819 roku jako wynik egzekucji bulli Ex imposita nobis, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1975, R. 22, z. 4, s. 89–90.

28 W. Gliński, Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wobec wspólnot religijnych Królestwa Polskiego w latach 1815–1820, Warszawa 2002, s. 92–94, 96.

29 Dekret ustanawiający przy kościele parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i Świętego Michała Archanioła w Łasku kapitułę kolegiacką łaską, „Wiadomości Archidiecezjalne Łódzkie” 2005, R. 79, nr 9, s. 736–737.

30 Dekret ustanawiający kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i Świętego Michała Archanioła w Łasku sanktuarium maryjnym, ibidem, s. 735–736.

Dr Anna Jagodzińska

Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa w Warszawie

Polski kapłan więzień KL Dachau – życie religijne i duchowe w niemieckim obozie koncentracyjnym Dachau (1939–1945)

„Dla chrześcijanina obozowa przeszłość stanowi świadectwo życia przeciwko śmierci. Ci, co w nim zginęli, nie odeszli w niebyt, ale w innej formie są obecni – Non omnis moriar”¹.

Uchronić od zapomnienia

Doświadczenia niemieckich obozów zagłady z perspektywy tysiąclecia chrześcijaństwa w Polsce należy potraktować jako jeden z najbardziej dramatycznych etapów walki z Bogiem. Ofiarą zbrodniczej ideologii, przesiąkniętej ateistyczną filozofią, opartą na materializmie biologicznym, było w znacznym stopniu polskie duchowieństwo, a ofiara polskich kapłanów potwierdza, jak ogromną rolę w tysiącletniej historii Polski odgrywał i odgrywa nadal polski Kościół, także wtedy, kiedy przychodzi jego wyznawcom cierpieć i ponosić największą ofiarę – ofiarę z życia w obronie Boga. Nasz dzisiejszy byt narodowy i wolność religijną przeżywamy w warunkach przygotowanych przez pokolenia minionych wieków. Jesteśmy wobec nich obciążeni duchowym długiem wdzięczności. Dziś nie wolno nam zapominać o tych, którzy w obronie wiary i prawa Bożego na ziemi ponieśli śmierć męczeńską z rąk katów w służbie nieludzkich systemów nazistowskiego i komunistycznego XX wieku. W każdym prawie okresie dziejów naszej Ojczyzny Kościół wynosił na ołtarze świętych, a wśród nich wielu męczenników za wiarę. W czasie ostatniej wojny były ich setki. W niemieckim obozie koncentracyjnym w Dachau ginęli polscy księża, chociaż za cenę przywilejów, a więc i za cenę życia mogli powiedzieć: „nie chcę być księdzem”, a byliby wolni, lecz” – nie wyrzekli się wiary. Zdawali sobie sprawę, że byłaby to wolność zewnętrzna, a więc nieprawdziwa. Oni bronili tejwewnętrznej wolności w sposób heroiczny. Pozostali wierni Bogu: „Od momentu Chrztu księcia Mieszka i Chrztu Polski, także na naszej ziemi ojczystej, rozpoczął się bój o wierność, owo niewypowiedzenie dramatyczne, walka prawdy z fałszem, dobra ze złem, piękna z brzydotą, etyki z grzechem, wolności z niewolą, wartości z antywartościami, sensu z bezsensem, życia ze śmiercią, istnienia z nicością. W dziejach tej walki duchowej nie wystarczy wierzyć w Boga, trzeba Mu być wiernym” – te słowa wypowiedział abp Stanisław Gądecki w 1050. rocznicę Chrztu Polski 15 kwietnia 2016 roku². W Liście apostolskim „Tertio millennio adveniente”, przygotowującym Kościół na trzecie tysiąclecie, Ojciec Święty Jan Paweł II zawarł m.in. następujące słowa: „W naszym stuleciu wrócili męczennicy. A są to często męczennicy nieznani, jak gdyby «nieznani żołnierze» wielkiej sprawy Bożej. Jeśli to możliwe, ich świadectwa nie powinny być zapomniane w Kościele”³. Cieszy więc wyniesienie na ołtarze byłych więźniów niemieckich obozów koncentracyjnych do godności męczenników za wiarę przez Jana Pawła II. Ksiądz dr Stefan Biskupski, więzień Sachsenhausen i Dachau, pisze: „Księża polscy w niemieckich obozach koncentracyjnych… jest ich legion. Marli młodzi i starzy. Nie wolno pozwolić na to, aby ten olbrzymi kapitał ducha, jaki oni poprzez swoją śmierć męczeńską wnieśli, miał dla ludzkości, a przede wszystkim dla Narodu polskiego przepaść bez śladu. Dlatego narzuca się myśl, aby we wszystkich diecezjach powstały komitety, które by życie, czyny i śmierć tych bohaterów przekazały potomnym⁴. Jeżeli dziś potrzebujemy znaków męczeńskiego świadectwa – martyr, znaczy świadków po to, aby nie zatarła się granica między dobrem a złem. Ale z męczeństwa przeszłości wyciągnijmy doświadczenia na przyszłość i nie chciejmy, by o jej kształcie decydowali męczennicy”⁵. Większość z polskich kapłanów to cisi bohaterowie, zarówno ci, którzy ponieśli śmierć w niemieckich obozach koncentracyjnych, jak i ci, którzy doczekali wolności do końca, mimo ogromu cierpień pozostali wierni Bogu, Kościołowi i Ojczyźnie. Ksiądz Józef Kubski – numer obozowy Dachau 22 665 – pisał: „W ciągu pięciu lat spędzonych w Dachau widziałem nieludzkich katów oraz bohaterów męczenników. […] Byli wśród nichbiskupi, kapani, seminarzyści – szli do gazu z zawołaniem: za Boga i Ojczyznę. Nie możemy o nich nie pamiętać […]”⁶.

Gdy szukamy przyczyn niemieckich zbrodni nazistowskich, okazuje się, że ich korzenie ideologiczne sięgają niemieckiego narodowego socjalizmu – nazizmu (skrót od Nationalsozialismus). Była to ideologia przesiąknięta filozofią ateistyczną, oparta na bazie materializmu biologicznego, w której „rasa” i jej dobro przybierały charakter wartości wyższej, określającej prawo i moralność, a odrzucającej istotę chrześcijaństwa, depczącej prawo naturalne, prawo Boskie i Dekalog⁷. „Zwolennicy tej ideologii, z Adolfem Hitlerem na czele, gardzili wszystkim, co głosiło chrześcijaństwo. Miłość wobec bliźniego, miłosierdzie, szacunek do drugiego człowieka uważali za objawy słabości. Ten sam antychrześcijański, a zwłaszcza antykatolicki duch był obecny w wypowiedziach programowych Gebelsa, który wielokrotnie podkreślał, że do wprowadzenia w życie jedynego słusznego światopoglądu, reprezentowanego przez narodowy socjalizm, służąsłużą represje wobec Kościoła Katolickiego, który nie chce się do niego dostosować.Niemcy, rozbudzając w załodze esesmańskiej i więźniach funkcyjnych w niemieckich obozach koncentracyjnych, zagłady, pracy niewolniczej instynkt nieograniczonej władzy nad ludźmi, wyrażający się przez prawo szykanowania i znęcania się bez jakiejkolwiek odpowiedzialności, odwoływali się do prymitywnego pojęcia fetyszu władzy. Prześladowca wyraźnie ustępował intelektualnie i moralnie swej ofierze. I im większa była w tym różnica, tym dotkliwsze były prześladowania. Dlatego taką nienawiścią traktowano polskąinteligencję, zwłaszcza polskich duchownych. Oni prezentowali wartości, którym obóz i sprawujący w nim władze Niemcy zaprzeczali”⁸.

Po napaści na Polskę 1 września 1939 roku na ziemiach okupowanych przez Niemców, wcielonych do III Rzeszy Niemieckiej, realizowany był plan Adolfa Hitlera, mający na celu eksterminację polskiej inteligencji i polskiego duchowieństwa. Głosił on, że tylko naród, którego warstwy kierownicze zostaną zniszczone, da się zepchnąć do roli niewolników: „Polska będzie traktowana jak kolonia, Polacy staną się niewolnikami światowego imperium wielkoniemieckiego, oświadczył w początku października 1939 r. Hans Frank, który niedługo po tym objął władzę «generalnego gubernatora» w Krakowie”⁹. U podstaw eksterminacji inteligencji polskiej, do której władze hitlerowskie zaliczały także polskie duchowieństwo katolickie, leżało głębokie przekonanie Niemców o jej szczególnej roli przywódczej w dziejach narodu i państwa polskiego. Stąd likwidacja polskiej inteligencji i polskiego Kościoła, z jego duchownymi na czele była próbą pozbawienia narodu elit politycznych, intelektualnych i moralnych¹⁰. Powodzenie tej akcji było dla Niemców jednym z warunków realizacji programu wyniszczenia narodu polskiego. Plan ten realizowano także przez zamykanie kościołów, aresztowania, mordy lub wywózki do niemieckich obozów koncentracyjnych – od wiosny 1940 roku do niemieckiego obozu koncentracyjnego Dachau, który od grudnia 1940 roku stał się obozem centralnym dla polskiego duchowieństwa. W niemieckich obozach koncentracyjnych, które odczłowieczały, degradowały, poniżały, polscy kapłani zachowali ludzką godność i chrześcijański etos. Zapominając o własnej nędzy, służyli innym. Wiedzieli, że na ich świadectwo czekali wszyscy współwięźniowie, brutalni prześladowcy, sam Bóg. Wiedzieli, że dawać świadectwo, to ich powołanie, niezależnie od warunków i miejsca. Mieli poczucie misji wynikającej z ich powołania i stali się świadkami (od łac. martyr – świadek). To byli proboszczowie, duszpasterze, profesorowie, zakonnicy świeccy katolicy. Zostali zamordowani jako wybitni przedstawiciele życia polskiego i katolickiego. Tępiono ich, żeby wytępić też wartości, które reprezentowali. Ksiądz Bernard Goebel, więzień Stutthofu, pewnego dnia usłyszał od esesmana, młodego studenta Uniwersytetu Gdańskiego: „Jeżeli my mamy jednego z was w naszym ręku, to znaczy tyle, jak gdybyśmy mieli dziesięć tysięcy waszych ludzi w ręku”.

Dachau

„Dachau obok Auschwitz jest dziś jednym z symboli – wziętych niemalże z apokaliptycznych kosmologii sięgających z analogicznymi i równie przerażającymi wizjami jak Gułagczy Hiroszima – jakie w XX wieku stały się elementem charakteryzującym naszą cywilizację. Jednocześnie obok symbolu eksterminacji, Dachau jest też sanktuarium ofiar – ludzi wielu narodów i wielu religii. W tym znaczeniujest dziedzictwem nie wąskiej grupy, ale ludzkości”¹¹.

Dachau – niemiecki obóz koncentracyjny w Bawarii, został założony 15 kilometrów na północny-zachód od Monachium, po dojściu Adolfa Hitlera do władzy, 22 marca 1933 roku z rozkazu Heinricha Himmlera. Podstawą jego istnienia – jak i późniejszych obozów koncentracyjnych – było rozporządzenie Adolfa Hitlera „o ochronie narodu i państwa”, z 28 lutego 1933 roku. Dachau z dwóch powodów zasługuje na szczególną uwagę: był najstarszym istniejącym od 1933 roku obozem koncentracyjnym, traktowanym przez Niemców jako wzorcowy (Musterlager) dla powstających niemieckich obozów koncentracyjnych, był także centralnym ośrodkiem eksterminacji duchowieństwa, a przede wszystkim duchowieństwa polskiego, które traktowano ze szczególnym okrucieństwem. W obozie: „Walka o życie, godność ludzką i człowieczeństwo toczyła się przede wszystkim w sferze wartości. Postawa solidarności i braterskiego współczucia przeciwstawiała się terrorowi i okrucieństwu, świadczyła, że wartości ogólnoludzkich nie sposób zniszczyć. Człowieka można ogołocić ze wszystkiego, co zewnętrzne i materialne, ograniczyć, a nawet odebrać mu przyjęte wartości. Stąd w obozach koncentracyjnych, gdzie nie istniała możliwość aktywizacji zewnętrznej, zainteresowania uwięzionych koncentrowały się wokół spraw religijnych”¹².

Kaplica

„Chrystus wstąpił do piekieł życia obozowego. Dotychczas za jeden znak krzyża, za jedną modlitwę można było być zbitym i zabitym, bo Dachau miało być obozem szatana. Niepokalana ubłagała syna, by przyszedł na nieludzką ziemię. Otwarto kaplicę¹³”.

W Dachau wiele czynników wpływało na zdolność przetrwania. Znaczną więź społeczną, ułatwiającą przetrwanie, obserwowało się najczęściej u Polaków, a szczególnie wśród polskich duchownych. „Istotną rolę w odporności psychicznej więźniów, w pewnej mierze wpływającej także na poobozową postawę i stan zdrowia po wyzwoleniu, odgrywało również wyznaczenie sobie jakiegoś celu, którego się twardo trzymano. Celem takim mogła być chęć przetrwania obozu, ucieczka z niego, chęć niesienia pomocy innym, postanowienie zachowania swojej godności, trzymania się własnych ideałów: religijnych, narodowych, politycznych […]¹⁴.

W Dachau był taki krótki czas, gdy po wstawiennictwie Stolicy Apostolskiej, za pośrednictwem kardynała Adolfa Bertrama, ordynariusza wrocławskiego, pełniącego funkcję przewodniczącego episkopatu Niemiec, od 23 marca do 18 września 1941 roku nastał w obozie dla polskich kapłanów tzw. „okres przywilejów”. W ramach „przywilejów” kapłani polscy mogli korzystać z kaplicy utworzonej w styczniu 1941 roku w bloku 26, bloku przeznaczonym dla księży niemieckich, włoskich, francuskich… Zwolniono polskich księży z pracy obozowej – z „cynicznym” wyjątkiem noszenia ciężkich kotłów z jedzeniem na bloki obozowe. Ponieważ w Dachau nie było zwierząt pociągowych, Niemcy z premedytacją do tego zajęcia wyznaczyli polskich duchownych. Kto nie mógł udźwignąć kotła, był bity i kopany. Na interwencję w tej sprawie Stolicy Apostolskiej, Niemcy w sposób szyderczy odpowiadali, ależ to tylko «podawanie do stołu»¹⁵. „Przecież brak sił, a ciężar wielki. Dźwigają kotły ludzie ciągle pilnowani i ciągle pędzeni. Przez kuchnię – szybko ze schodów – szybko. W rzeczywistości tortura. A zimą jest na Lagestrasse (główna ulica obozowa) ślisko”¹⁶ – pisał po wojnie były więzień Dachau, arcybiskup ks. Kazimierz Majdański – numer obozowy 22 829. O wyposażenie kaplicy musieli zadbać uwięzieni księża. Początkowo było bardzo skromne. Zwykły stół służył za ołtarz. Prześcieradła ze stemplem SS były obrusem ołtarzowym. Tabernakulum zbudowano ze zwykłych desek. Zdobiły go dwa anioły i promienie słoneczne. Wszystko zostało wykonane z puszek po konserwach rybnych. Jedyne osiągalne sprzęty były w skrzyni polskiego kapelana, ks. Pawła Prabuckiego, przywiezione przez księży z obozu Sachsenhausen w transporcie więźniów z dnia 14 grudnia 1940 roku¹⁷: „Więźniowie musieli się usatysfakcjonować tylko jedną szatą liturgiczną: z jednej strony biało-czerwoną, a z drugiej czarno-purpurową, co oznaczało możliwość użytkowania jej na wszystkie okazje”¹⁸. Do wyposażenia kaplicy należała także monstrancja. Polscy księża pierwszą mszę św. odprawili 25 marca 1941 roku¹⁹. „Władza obozowa – niechętna kaplicy – obrażała nasze uczucia religijne, w czasie Mszy św. wchodzili głośno, stukając swymi butami. Nie zdejmowali czapek, palili papierosy, cygara, drwili z nas. Kopali i popychali nas w czasie picia wina, które odbywało się na rozkaz «Trink du polnisches Schwien» («Pij ty polska świnio»). Niekiedy przerywali, gwałtownie krzycząc: «Koniec z tym hokus-pokus. Wstawać». Niestety, 18 września 1941 roku na skutek odmowy zapisania się na listę narodowości niemieckiej utraciliśmy w obozie przywilej uczęszczania na Mszę św. Surowo zakazano uczęszczania także do kaplicy, zakaz ten złagodniał pod koniec wojny. Kaplicę pozostawiono Niemcom, Czechom i Francuzom… Barak 26 odgrodzono od reszty obozu, a księżom niemieckim zagrożono, że wpuszczenie obcych grozi im odebraniem kaplicy”²⁰. Ze wspomnień ks. Leona Stępniaka: „Przy furcie stał kapo, który pilnował wejścia. Msze św. zaczęliśmy odprawiać w konspiracji w bloku 28. W przesyłanych od 1943 roku paczkach przemycano nam wino i hostię, często w wydrążonym bochenku chleba. O dziwo, nigdy w czasie sprawdzania przez izbowego nie odkryto tej przesyłki. Przypadek? Mieliśmy też swój kielich. Obecnie znajduje się on w Muzeum w kolegiacie św. Józefa w Kaliszu. Pieczę nad kielichem przez cały czas pobytu w obozie sprawował ks. Stanisław Ren. Komunikanty i wino organizowały także komanda zewnętrzne. Wstawaliśmy wcześnie rano w naszych izbach, schowani za piecem, jeszcze przed zbudzeniem całego obozu, odprawialiśmy Msze Święte. W pasiakach obozowych, przy tych ołtarzach, przemienialiśmy chleb i wino w Ciało i Krew Pańską. Ponieważ obowiązywało zaciemnienie, nikt o tym nie wiedział. Miałem szczęście, że w mojej izbie mieszkał ks. Stefan Frelichowski. Doskonale pamiętam, że w każdy wieczór już po zgaszeniu świateł sam przewodniczył nabożeństwom i modlitwom. Głosił nam egzorty i wykłady. Spowiadał nas. Przechowywał w jednej z szafek Najświętszy sakrament i błogosławił nam Nim”²¹. W tym okresie jedną mszę księża odprawili potajemnie – 18 kwietnia 1943 roku w szopie na plantacjach, dokładniej w izbie dla dozorcy więźniów. W jednym ze wspomnień czytamy: „[…] Ustawiono w niej mały stolik, zapalono dwie świeczki: szklanka służyła za kielich, a pasiasty ubiór więzienny za ornat. Kapelan z głębokim wzruszeniem wypowiada słowa konsekracji. […] Skupienie i łzy spływające po policzkach uczestników świadczą o uczuciach radości. […] Umocnieni wracali do swoich komand pracy. Chleb życia stał się dla nich siłą i mocą”²². Inną formą życia religijnego kapłanów w KL Dachau było organizowanie wspólnych modlitw. Na poszczególnych blokach podczas Wielkiego Postu duchowni śpiewali, m.in. Gorzkie Żale”²³. Dwudziestego trzeciego kwietnia 1943 roku w izbie trzeciej bloku 28., bloku księży, odśpiewane zostało Misterium Pasyjne, skomponowane w obozie przez ks. Kazimierza Krzyżanowskiego²⁴. „Szczególnym rysem religijności więźniów było zacieśnienie relacji między sferą motywacji religijnej a sferą norm moralnych przy jednoczesnym akcentowaniu znaczenia łaski i opatrzności Boskiej”²⁵. Obecność wśród więźniów księdza wnosiła duchową równowagę, a religijność obozowa miała na ogół charakter konspiracyjny, niekiedy wręcz „katakumbowy”. Wynikało to z faktu, że religia i postawa religijna były w zasadzie nieakceptowane i niedopuszczone „prawnie” – przynajmniej wobec kleru polskiego, a tym samym związane z ryzykiem represji karnej. Potwierdzają to powojenne wspomnienia więźnia Dachau, ks. Stanisława Rena: „[…] Msze święte odprawiane były także potajemnie dzięki przychylności blokowego, którym był niemiecki komunista o nazwisku Frey. Do odprawiania Mszy św. używany był mosiężny mały kielich, wykonany z pocisku armatniego przez 18–19 letniego gimnazjalistę, Stanisława Małeckiego (nr obozowy 11 822), który w Dachau pracował jako tokarz na wydziale mechanicznym w zakładach „Wirtschaft Betribe”. Kielich był rozbieralny. […] Kielich przechowywany był w różnych miejscach, często w ziemi przy stanowisku pracy. „Ja cały czas miałem pieczę nad zabezpieczeniem kielicha. Po oswobodzeniu Dachau przez Amerykanów kielich znajdował się w moim posiadaniu. […] Dopiero później podczas Zjazdu byłych więźniów KZ z okazji 10-lecia oswobodzenia obozu koncentracyjnego Dachau kielich przekazałem osobiście do rąk księdza Kazimierza Majdańskiego, obecnego biskupa Szczecina, aby stanowił on archiwalny relikt martyrologii duchowieństwa w obozie koncentracyjnym Dachau”²⁶. Dopiero od grudnia 1944 roku zezwolono polskim kapłanom na wstęp do kaplicy kapłanów niemieckich i na odprawianie Mszy św.: „W Dachau wielu z nas obchodziło swój kapłański jubileusz w małym gronie, w izbie bloku, bez możliwości odprawienia uroczystej Mszy. W dniu 3 czerwca 1942 r. w trzecią rocznicę naszych święceń kapłańskich, krótka zbiórka przed 4 izbą bloku 30. Wychodzi z izby więzień, Jego Ekscelencja ks. Biskup Kozal (przyjmował ich do Seminarium Duchownego w Gnieźnie – rocznik 1933–1939). Tam w obozie składamy mu homagium – a on w krótkich słowach przemawia do nas i błogosławi nam na dalsze życie naszego kapłaństwa. W dalsze rocznice święceń nie było Go już między nami i obchodziliśmy je tylko między sobą” – ze wspomnień ks. Stanisława Kaczmarka²⁷. Z obecności księży korzystali polscy więźniowe świeccy, spowiadali się i po kryjomu przyjmowali komunie św. Księża niemieccy, pełniący dyżury przy furtach prowadzących do baraków chorych, księdzu niemieckiemu, który leżał wśród chorych, wręczali – w wielkiej tajemnicy – w zwykłym pudełeczku albo w odpowiednio złożonym papierze konsekrowane komunikanty, a ten rano, zanim zapalono światło, podchodził do chorego, budził go i informował, że za chwilę przyjdzie z Komunią św. Jednym z rozdających konsekrowaną Hostię był Niemiec, chory na gruźlicę, alumn Karl Leisner – numer obozowy 22 356 (beatyfikowany przez Jana Pawła II). Był jedynym księdzem, któremu 17 grudnia 1944 roku w kaplicy obozowej udzielono święceń kapłańskich. Choremu już wtedy na gruźlicę, w konspiracji przed władzami obozowymi, święceń udzielił więzień Dachau, biskup francuski Gabriel Piguet z Clermont-Ferrand²⁸ – numer obozowy 103 001. Palotyn, o. Józef Kentenich, katolicki ksiądz niemiecki, umieszczony w bloku 30., zamieszkałym przez polskich księży, w konspiracji obozowej, w małych grupach księży, głosił nauki, organizował konferencje. W Dachau, wśród więźniów rozwinął się także Ruch Szensztacki, stając się „obozowym ojcem duchownym”²⁹. Po wojnie ks. bp Franciszek Korszyński w Jasnych promieniach w Dachau pisał: „Myślę, że w Dachau nauczył nas Pan Jezus, jak mamy odnosić się do Eucharystii, do Mszy św. i do kapłaństwa. Pozbawił nas swej sakramentalnej obecności, a jednocześnie zamieszkał w sąsiedztwie, gdzie nie mogliśmy Go odwiedzać, a jednocześnie budził w naszych duszach serdeczną tęsknotę, bo taka zawsze powinna być postawa kapłana”³⁰. Ksiądz Leon Stępniak zapytany po powrocie z obozu Dachau przez najbliższych: jak mogłeś żyć w tym piekle, przeżyć i doczekać wolności, odpowiedział – „to proste: wiara w Boga i modlitwa różańcowa na palcach, w marszu do pracy, na barłogu więziennym, wszędzie. Gdy wydawało się już, że z Gusen nie ma wyjścia, w Święto Niepokalanego poczęcia Marii 8 grudnia 1940 r. przewieziono nas księży z powrotem do Dachau”³¹.

Piątego marca 1944 roku księża polscy złożyli Akt poświęcenia się Najświętszemu Sercu Jezusa słowami: „[…] Opatrzność Twoja zgromadziła nas tutaj i złączyła we wspólnej niedoli życia obozowego. […] Wielu z nas powołałeś już po palmę męczeństwa do Siebie, nas zachowałeś jako zaród nowej przyszłości Ojczyzny naszej. […] Tobie i Twojemu Boskiemu Sercu dzisiaj dobrowolnie, świadomie i bez zastrzeżeń oddajemy się i poświęcamy. Poświęcamy Ci wszystko co nasze i co nam pozostało, nasze myśli, słowa i uczynki, naszą wolę i całe nasze życie z wszystkimi cierpieniami i radościami. […] Kościoła św. bronić, naukę Twoją szerzyć, młodzież troskliwie wychowywać, świętości małżeństwa i rodzin strzec. […] Tak nam dopomóż Bóg”³².

Święty Jan Paweł II w 50. rocznicę wyzwolenia Dachau zwrócił się do byłych więźniów słowami: „[…] W czasie ucisku i poniżenia, w miejscu rozszalałego zła, pozostaliście niezłomni i wierni. W otchłani okrucieństwa i nienawiści, tam gdzie postanowiono zniszczyć biologicznie człowieka i podeptać jego godność trwaliście mężnie i heroicznie, jak zwiastunowie nowej cywilizacji opartej na prawdzie, dobru, szacunku i sprawiedliwości”³³.

Litera „P” na scenie

W niemieckim obozie koncentracyjnym Dachau jednym z przejawów zmian korzystnych dla więźniów po tragicznym roku 1942 była namiastka „życia kulturalnego”. Obóz w Dachau – mimo wszystkich zbrodni i okrucieństw, jakie w nim przeżywali więźniowie – w pewnym sensie był obozem pokazowym, toteż władze obozowe, świadomie, aby ukryć popełniane zbrodnie, próbowały urządzać i organizować różne rozrywki, względnie też dopuszczać do realizacji różne inicjatywy rozrywkowo-kulturalne samych więźniów, na które proszono specjalnych gości. W ten sposób chciano udowodnić, jak to „higienicznie”, „kulturalnie” i „wesoło” żyje się w Dachau: „[…] Były w obozie chóry zakładane przez więźniów muzyków. Na wysokim poziomie był chór liturgiczny, założony i dyrygowany przez ks. prof. Gerarda Mizgalskiego z Poznania. Również ks. proboszcz Jan Ziółkowski z Gniezna zorganizował piękny chór i urządził koncert, na który przychodzili księża z bloku 26”³⁴. Niemcy po klęsce pod Stalingradem w 1943 roku złagodzili dyscyplinę obozową. Zniesiono liczne drobne przepisy, które wcześniej stosowane rygorystycznie, niszczyły zdrowie i życie więźni. Władze obozowe zaczęły zezwalać różnym grupom narodowościowym na występy, w tzw. „Frei Buhne” – wolnej scenie. Największe brawa otrzymali Polacy za przedstawienie Żniwiarzy z tekstem Warszawianki³⁵. W odpowiedzi na występ teatralny więźniów niemieckich, latem 1943 roku, Polacy wystąpili do komendantury obozu o wyrażenie zgody na prezentację programu muzycznego połączonego z wystąpieniami artystycznymi. Ponieważ przedstawienie zostało zgłoszone jako „dożynkowe”, polscy więźniowie uzyskali na przedstawienie zgodę. W przygotowaniu teatru brali udział polscy więźniowie świeccy i duchowni – ks. major Wojciech Rojek, ks. Kazimierz Majdański, ks. Franciszek Okroj. Ambicją narodową Polaków było udowodnienie Niemcom, że nie są „nur Arbeitskraft”, ale przedstawicielami narodu z uznanym na świcie dorobkiem kulturalnym. Organizatorem występu polskiego teatru był Walter Hnaupek, pisarz bloku 16. Skupił wokół siebie gromadę zapaleńców, którzy zaczęli organizować buty, stroje, pawie pióra, karabele, ciupagi. Plakaty rozwieszone zostały 23 sierpnia 1943 roku na terenie obozu, na pierwsze polskie przedstawienie teatralne „wzywały” wszystkich więźniów Dachau. Scenę teatralną ustawiono na szerokiej ulicy przed barakiem łaźni. Na pierwszych miejscach widowni zasiedli esesmani z Raportführerem. Kiedy 26 sierpnia 1943 roku odsłonięto kurtynę, widzom ukazał się Wawel, z Wieży Mariackiej trębacz zagrał hejnał. Orkiestra pod batutą prof. Mieczysława Kulawiaka zagrała Pieśń Rycerską Stanisława Moniuszki, Bracia do bitwy nadszedł czas i Miałeś chamie złoty róg. Pierwszy na scenę wybiegł Jerzy Wiśniewski – przebrany za krakowiankę – trzymając w ręce czerwony trójkąt z literą „P”, znak upokorzenia noszonego na pasiaku, ale w tej chwili ten znak urósł do dumnego symbolu polskości w obozie. Byli górale i góralki, pary ubrane po krakowsku i góralsku, tańczyły tańce góralskie. Był smok wawelski, symbol zła, którego zabija ciupagą góral. Kiedy po raz kolejny odsłoniła się kurtyna, odśpiewano pieśń O ziemio ojców naszych. Przedstawienie zakończyło się odśpiewaniem Pieśni żniwiarzy na melodią Warszawianki. Słowa do pieśni napisał ks. Franciszek Okroy. Po wojnie Pieśń żniwiarzy stała się hymnem Polskiego Związku Byłych Więźniów Dachau. Więzień Dachau, Edward Wajkert – numer obozowy Dachau 11 970 – po wojnie wspominał: „Dostąpiłem zaszczytu bycia krakowianką. Polscy krawcy poszyli sukienki, koszulki, zdobyli peruki z warkoczami. Jednym słowem zdobyli kompletny strój krakowianki. […] Śpiewając Pieśń Żniwiarzy, czuliśmy się jakby silniejsi i pewniejsi…, to dodawało nam otuchy, że przyjdzie dzień wolności i będzie on szczęśliwy. Wielu z nas płakało i nikt się tego nie wstydził. Dumny jestem z tego, że przy pokazaniu polskiego tańca i naszych narodowych melodii pomogłem utrwalić wiarę kolegów na przetrwanie i szczęśliwy powrót do Polski”³⁶. Ten występ polskiego teatru amatorskiego w KL Dachau przyniósł polskim więźniom wiarę w przetrwanie koszmaru obozowego i powrót do Polski. Polacy zrozumieli przekaz przedstawienia:

„Ta dziewczyna – to Polska

Ten smok – to Niemcy

Dzień żniwny i snopek zboża ustawiony na scenie – to zwycięstwo”.

Po przedstawieniu polscy więźniowie zadawali sobie pytanie, czy Niemcy nie dopatrzyli się momentów politycznych, a jeżeli tak, to dlaczego przemilczeli.

Rok później, w 1944 roku, wiersz poetycki Echo historii, nieudolny heksametr, jak go nazywał autor ks. Stanisław Kaczmarek – więzień Dachau, opisujący przebieg przedstawienia, czytany był przez polskich więźniów na wszystkich blokach. Oto jego krótki fragment:

„Zagrała muzyka. Rozległy się dźwięki,

I tony płynęły tej pięknej piosenki […]

Dźwięk płynie za dźwiękiem. Ton goni za tonem.

I serca słuchaczy ozwały się dzwonem.

Przeniosły nas myślą w ojczyźnianą stronę […]³⁷”.

Boże Narodzenie 1944 roku i Szopka w Dachau

W 1944 roku w KL Dachau zaostrzono postępowanie w stosunku do więźniów. Odwołano zezwolenia na wszelkie imprezy. Pomimo zakazu Polacy nie zrezygnowali z życia artystycznego w Dachau. W Wigilię Bożego Narodzenia 1944 roku polscy księża potajemnie wystawili widowisko teatralne Szopka w Dachau. Kukiełki do tego widowiska wyrzeźbił w drzewie ks. Henryk Malak. Akompaniował na skrzypcach prof. Mieczysław Kulawik. Libretto napisali ks. Aleksander Szymkiewicz i ks. Czesław Dukiel, muzykę – ks. Jan Kasprzyk. Inicjatorem przedstawienia był ks. Mieczysław Januszczak. Sztuka powstała potajemnie w piekle obozowej egzystencji, jakim był obóz Dachau, w warunkach zniewolenia i poniżenia, a wystawiono ją w bloku 28., ukazywała ona całą wielkość człowieka. Utwór ten może stanowić doskonały punkt wyjścia do rozważań o systemie wartości i wyborach, przed którymi stają ludzie w ekstremalnych warunkach. Szopka w Dachau podkreśliła wrażliwość, pragnienia i marzenia więźnia – człowieka, którego chciano pozbawić godności. W 1949 roku w Radio Paris „Szopkę w Dachau” wykonał kwartet młodych górników z polskiej parafii w Sallaumines, w 1950 roku natomiast zaprezentowano sztukę w Radio Vaticano. W 1974 roku, staraniem salezjanina ks. Stanisława Ormiańskiego, także wybitnego muzyka, Orkiestra Kameralna i chór męski pod dyrekcją Romualda Miazgi nagrali na płytę całe przedstawienie w Sali Koncertowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie. W 1975 roku płyta ukazała się ona nakładem Veritonu. Tekst oparty był na góralskich pastorałkach. Jakże wzruszające słowa, ile prawdy o życiu obozowym, ile tęsknoty za domem, bliskimi, chociażby w tym krótkim fragmencie z Szopki w Dachau:

„Tyś biedniutki Jezuniu, Jezuniu i ja biedny także.

Tyś zamieszkał w Betlejem w Betlejem, a ja w Dachau

w łagrze […].

Lecz złe czasy przeminą, przeminą, nie płacz, otrzyj łezki

Ja powrócę do Polski, do Polski, a Ty w kraj niebieski”.

Oryginał tekstu Szopka w Dachau w obozie przechował i po wyzwoleniu wywiózł do Polski ks. Mieczysław Januszczak³⁸. W niemieckich obozach koncentracyjnych, zagłady, pracy niewolniczej, modlitwa i twórczość artystyczna dawały nadzieję przeżycia. Przez modlitwę i twórczą pracę sztukę więźniowie obozów koncentracyjnych pragnęli przekazać, że sens życia stale ulega przemianom i można go odnaleźć pomimo cierpienia. Jednym ze sposobów na to było doświadczenie dobroci, miłości, prawdy i piękna w bezpośrednim kontakcie z drugim człowiekiem. Niektórzy księża układali wiersze i po zmroku w sypialni recytowali je innym. Twórczość artystyczna i modlitwa pozwalały uwięzionym na symboliczną ucieczkę od koszmarnego świata, w którym przyszło im żyć. Wszystko, co przypominało choć w minimalnym stopniu inne, przedobozowe życie, dawną jego strukturę, i pozwalało choć na chwilę oderwać się od przytłaczającej rzeczywistości, pełniło funkcję terapeutyczną. Stwarzało więźniowi większe szanse na przetrwania – nie stawał się automatem, ale zachował człowieczeństwo, ocalał godność.

Wyzwolenie

W niedzielne popołudnie, 29 kwietnia 1945 roku o godz. 17.25, niemiecki obóz Dachau został zdobyty przez niewielki oddział amerykańskich żołnierzy 7 Armii generała George’a Pattona. Wyzwolenie obozu nastąpiło niespodziewanie, Niemcy nie zdążyli go zniszczyć. Więźniowie bitwę o obóz przeczekali w barakach. Tylko nieliczni wiedzieli, że 14 kwietnia 1945 roku Heinrich Himmler wydał rozkaz zniszczenia obozów Buchenwald i Dachau: „Kein Häftling darf lebendig in die Hände des Feindes kommen” – [„Żaden więzień nie może dostać się żywy w ręce nieprzyjaciela”]³⁹. Na zniszczenie obozu Dachau wyznaczono godzinę 21, w niedzielę 29 kwietnia 1945 roku. Więźniowie mieli być wymordowani, a obóz spalony – by nie było świadków tego, co się tam działo. Atmosferę radości wyzwolenia oddaje wspomnienie ks. Leona Stępniaka: „Czuliśmy się wolni. Ubrani w cywilne ubrania odprawiliśmy w kaplicy bloku 26 nabożeństwo. Wzięło w nim udział 10 tys. Polaków. Na ołtarzu stały wszystkie gatunki kwiatów, które hodowaliśmy w ostatnich miesiącach w ogrodzie doświadczalnym. Odśpiewaliśmy Te Deum laudamus⁴⁰.

W Monachium na starym cmentarzu monachijskim Friedhof Perlacher-Forst, przy Stadelheimer Strasse 24, w kwaterze „Gaju Pamięci Obozu Koncentralnego”, pod 44 bezimiennymi płytami, w imiennych numerowanych urnach, spoczywają prochy 240 polskich księży, zamordowanych w KL Dachau w1942 roku lub w tzw. „transportach inwalidów”, spalonych w przykościelnym krematorium Ostfriedhof Martin Platz przy St. Martin Strasse 1. Wśród nich pięciu duchownych znalazło się w gronie Błogosławionych Męczenników za wiarę.

„W obronie wartości najwyższych oddawali życie ludzie, a ich ofiara musi zobowiązywać następne pokolenia. Taki winien być przeszłościowy, formatywny przekaz o ocaleniu ludzkiej twarzy” – powtórzę za prof. Wiesławem Janem Wysockim z publikacji pt. Bóg na nieludzkiej ziemi (1982).

1 Szerzej na ten temat zob. publikacje prof. dr. hab. W. J. Wysockiego: Bóg na nieludzkiej ziemi. Życie religijne w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (Oświęcim–Majdanek–Stutthof), Warszawa 1982; wyd. 2: Warszawa 1999; Zbudź człowieka gdziekolwiek na ziemi, Niepokalanów 1984; W. J. Wysocki, O. Acient z Frydlandu, Niepokalanów 1992.

2 Zob. A. Jagodzińska, Niezłomni Wierni Bogu i Ojczyźnie, Łódź 1918, s. 68–75.

3 S. Cieślak SJ, Oblicza cierpienia i miłości, Słudzy Boży Jezuici – Męczennicy z II wojny światowej, Kraków 2009, s. 6.

4 S. Biskupski, Księża polscy w niemieckich obozach koncentracyjnych (bm. wyd.) 1946, s. 55.

5 W. J. Wysocki, O. Acient z Fredlandu, op. cit., s. 239.

6 J. Kubicki, „Biuletyn Informacyjny Komitetu Księży Polskich byłych Więźniów KL Dachau” 1998, Kalisz–Koszalin, nr 28, s. 26.

7 A. Jagodzińska, Kustosz Pamięci Ksiądz Leon Stępniak (1913–2013). Więzień Dachau i Mauthausen–Gusen, Warszawa 2020, s. 21; T. Kaczmarek, Ideologiczne korzenie polityki eksterminacji duchowieństwa polskiego przez nazizm hitlerowski, Sympozjum IPN, Warszawa, 15 kwietnia 2015 roku.

8 A. Jagodzińska, Niezłomni, wierni Bogu i Ojczyźnie, Łódź 2018, s. 82.

9 W. Borowski, Obowiązek niemieckiego biskupa. Duchowieństwo niemieckie i okupacja Polski 1939–1945, Warszawa 1966, s. 16–17.

10 Zob. E. Serwański, Wielkopolska w cieniu swastyki, Warszawa 1966, s. 45. Więcej zob. Akcje okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła Katolickiego w Kraju Warty, pod red. A. Galińskiego, M. Budziarskiej, Łódź 1997; M. Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwaw Polsce Intelligenzaktion, Warszawa 2009; K. Śmigiel, Kościół Katolicki w tzw. Okręgu Warty 1939–1945, Lublin 1979, s. 105–117; J. Wąsowicz, Salezjanie w Konzentrationslager Dachau. Da Mihi Animas Caetera Tolle. Księga pamiątkowa dedykowana ks. profesorowi Stanisławowi Wilkowi, pod red. J. Pietrzykowskiego, J. Wąsowicza, seria „Studia i materiały źródłowe pod patronatem Archiwum Salezjańskiego Inspektorii Pilskiej”, Piła 2014, s. 230–257.

11 W. J. Wysocki, Etos człowieka za drutami – duchowy wymiar więźnia na przykładzie KL Dachau. Referat z konferencji pt. „Dachau – niemiecki obóz koncentracyjny”, zorganizowanej w IPN w Warszawie w 2015 roku.

12 Idem, Bóg na nieludzkiej ziemi. Życie religijne w hitlerowskich obozach koncentracyjnych (Oświęcim–Majdanek–Stutthof), Warszawa 1982, s. 19; V. E. Frankel, Psycholog w obozie koncentracyjnym, Warszawa 1962, s. 39–40.

13 J. Wolniak, Pro Memoria, „Biuletyn Informacyjny dla Księży byłych Więźniów Obozu Koncentracyjnego w Dachau”, Kalisz–Koszalin 1994, nr 21, s. 67–68.

14 S. Kłodziński, Medyczne i społeczne konsekwencje chorób obozowych i poobozowych w populacji byłych więźniów hitlerowskich obozów koncentracyjnych. Eksterminacyjna polityka hitlerowska wobec narodu polskiego, Warszawa 1978, s. 73.

15 A. Jagodzińska, Kustosz Pamięci Ksiądz Leon Stępniak (1913–2013). Więzień Dachau i Mauthausen-Gusen, Warszawa 2020, s. 167, 219; A. Kozłowiecki, Ucisk i strapienie, Kraków 1967, s. 267–268.

16 K. Majdański, Będziecie moimi świadkami, Szczecin 1990, s. 88.

17 „Ołtarz – skrzynia” znajduje się dzisiaj w Muzeum KL Dachau, w jednej z cel, w miejscu po bunkrach obozowych na tyłach głównego budynku gospodarczego Dachau.

18 P. Berben, Dachau 1933–1945, London 1975, s. 15.

19 T. Musioł, Dachau 1933–1945, Katowice 1968.

20 A. Jagodzińska, Kustosz Pamięci Ksiądz Leon Stępniak…, op. cit., s. 219; L. Stępniak, Relacja dla osób wywiezionych na roboty z Polski, Kościan 1998, k. 2 (archiwum autorki). Zob. także A. Kozłowiecki, Ucisk i strapienie, Kraków 1995, cz. 2, s. 266–267; H. M. Malak, Klechy w obozach śmierci, t. 1, Londyn 1961, s. 304–306; F. Korszyński, Jasne promienie w Dachau, Poznań–Warszawa, 1985, s. 40–46; R. Zadura, Błogosławiony ks. Stefan Wincenty Frelichowski (1913–1945), Toruń 2006, s. 223; Beatyficationis, cz. 2, s. 176, 196, 201.

21 Wywiad (zapis DVD) przeprowadzony przez autorkę z ks. L. Stępniakiem w Kaliszu 29 kwietnia 2010 roku (archiwum autorki). Podobna relacja ks. S. Kaczmarka w Jednodniówce z 1949 roku, s. 65; więcej zob. F. Korszyński, Jasne promienie w Dachau, 1957; H. Malak, Klechy w obozach śmierci, t. 1–2, Londyn 1960; Zeznanie ks. L. Stępniaka w procesie beatyfikacyjnym ks. Stefana Frelichowskiego, Sessio 73, 14 marca 1994 roku, w zasobie Beatyfikacja O. Floriana Stępniaka – kapucyn et sociersum (archiwum autorki).

22 Por. K. Szweda, Ponieśli swój krzyż, Poznań 1989, s. 166.

23 G. Mizgalski, Gorzkie Żale w Dachau, „Przewodnik Katolicki” 1957, nr 16, 21 kwietnia, s. 167.

24 A. Kozłowiecki, Ucisk i strapienie…, op. cit., s. 417.

25 W. J. Wysocki, Bóg na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1982, s. 188.

26 Ks. Stanisław Ren, więzień Dachau, w relacji dla „Biuletynu Informacyjnego dla Księży byłych Więźniów Obozu Koncentracyjnego w Dachau”, nr 29, Kalisz 1991, s. 10.

27 S. Kaczmarek, Jednodniówka. W dziesięciolecie święceń kapłańskich, 1949, op. cit., s. 15.

28 Gabriel Piguet, nr obozowy 103 001, ur. 24 lutego 1887 roku w Macon, biskup diecezji Clermont-Ferrand, aresztowany 28 maja 1944 roku, od 20 sierpnia 1944 roku w obozie koncentracyjnym Natzweiler, od 6 września 1944 roku w KL Dachau. Doczekał wyzwolenia. Zob. J. Domagała, Ci, którzy…, op. cit., s. 321.

29 O. Joseph Kentenich, palotyn, katolicki ksiądz niemiecki, 18 października 1914 roku w sanktuarium maryjnym w Schönstatt zapoczątkował Międzynarodowy Ruch Szensztacki, którego celem była apostolska formacja katolików świeckich oraz formowanie godności nowego człowieka. Nazistowskie władze widziały w nim wroga Rzeszy numer jeden. Zob. K. Szweda, Posłannictwo Ojca Kentenicha (więzień Dachau. Refleksja w setną rocznicę urodzin). Zbiory ks. Leona Stępniaka (archiwum autorki).

30 Ks. bp F. Korszyński, Jasne promienie w Dachau, Warszawa 1957, s. 98.

31 Przekazane autorce przez Antoniego Stępniaka, brata ks. L. Stępniaka.

32 Dachauowskie akty ofiarowania, „Biuletyn Informacyjny dla Księży Więźniów Obozu Koncentracyjnego w Dachau” 1999, Kalisz–Koszalin, nr 27, s. 59.

33 http://www.cardinalekozlowiecki.pl/index.php/2015/04/07/dachau70rocz/.

34 Ks. Fr. Korszyński, Jasne promienie…, op. cit., s. 104–105.

35 Zob. ibidem, s. 106–107.

36 E. Wejkert, Byłem krakowianka, „Dachauowiec. Biuletyn Organizacyjno-Informacyjny Polskiego Związku Byłych Więźniów Dachau” 1998, s. 18–20.

37 Fragment z poematu Echa historii, napisanego we wrześniu 1943 roku, wkrótce po przedstawieniu Żniwiarzy, „Biuletyn Informacyjny dla Księży Byłych Więźniów Obozu Koncentracyjnego w Dachau”, nr 19, Kościan–Leszno 1992, s. 50–55; A. Jagodzińska, Ksiądz Kanonik Leon Stępniak, więzień Dachau i Gusen, rozprawa doktorska, UKSW, Warszawa 2014, s. 190–194.

38 Oryginał nagrania na płycie winylowej w archiwum autorki, ze zbioru przekazanego przez ks. L. Stępniaka.

39 „Rozkaz Himmlera o ewakuacji obozu Dachau został doręczony 24 kwietnia 1945 r. Obergruppenführerowi Oswaldowi Pohlowi, który w tym czasie przebywał w Dachau. Rozkaz Himmlera był odpowiedzią na propozycję komendanta Weitera przekazania obozu aliantom”, cyt. za: T. Musioł, Dachau…, op. cit., s. 271.

40 A. Jagodzińska, Ksiądz kanonik Leon Stępniak. Więzień Dachau i Gusen 1940–1945. Byłem tylko numerem 11424 i 22036, Warszawa 2009, s. 80–81, za: A. Muenzberg, Wspomnienia ks. Leona Stępniaka, „Gazeta Kościańska”, Kościan, 23 października 2002 roku, s. 19; P. Kozłowska, J. Mikołajczyk, Przedsionek Piekła – Konkurs Fundacji im. Stefana Batorego, Kościan 2007; Ks. J. Marszałek, Kim jest numer obozu oświęcimskiego 18 857? (mps „Biuletynu Informacyjnego dla Księży byłych Więźniów obozu Niemieckiego Dachau”, nie został wydany) (archiwum autorki).

Prof. zw. dr hab. Krzysztof Jasiewicz

Instytut Studiów Politycznych PAN

ORCID ID: 0000-0001-9559-972X

Nasze trudne sąsiedztwo. Szkic o przeszłości i teraźniejszości, które niszczą przyszłość.
Zbrodnie sowieckie jako balast we współczesnych relacjach polsko-rosyjskich

Chcąc unormować stosunki polsko-rosyjskie, musimy poznać całą prawdę o wspólnej historii, a ta jest do dziś zamknięta w posowieckich archiwach. I bynajmniej nie chodzi tu o materiały dotyczące epoki bolszewickiej czy sowieckiej. Uchylone na krótko i wybiórczo drzwi do tych instytucji w epoce jelcynowskiej ponownie zatrzaśnięto, a dokumenty, które kiedyś oglądaliśmy, ponownie stały się tajne i nie ma do nich dostępu. Przypisywanie Jelcynowi chęci poprawy stosunków z Polską na podstawie tylko jednego gestu, dość teatralnego, jeśli ktoś to widział (chodzi o jego „łzy”, gdy ujawniał decyzję Biura Politycznego KC WKP (b) z 5 marca 1940 roku o wymordowaniu polskich jeńców wojennych i więźniów), służyło wyłącznie rozrywkom wewnętrznym. Faktycznie – i to starałem się udowodnić – chodziło o zniszczenie partii komunistycznej, z którą Jelcynowi już było nie po drodze, ale wszystko na to wskazuje, że ostateczne zatwierdził tę ludobójczą decyzję Komitet Centralny WKP (b), co zupełnie zmienia perspektywę tej zbrodni:

„Jeśli zbrodnia została popełniona na mocy decyzji Politbiura – pisałem w konkluzji mojego artykułu w «Dziejach Najnowszych» – to całe odium spada na partię i staje się ona wówczas zbrodniczą. O to – jak się wydaje – chodziło Jelcynowi. Jeśli jednak zbrodnię popełniono na mocy decyzji całego KC, to zmienia się jej perspektywa – staje się ona zbrodnią całej partii i państwa sowieckiego. I jest dowodem na to, iż ZSRR ze swej istoty był państwem zbrodniczym, o czym Polacy przekonali się niezwykle dowodnie”¹.

Warto uważnie zapoznać się ze składem Komitetu Centralnego WKP (b), który zapewne 27 marca 1940 roku ostatecznie zatwierdził decyzję Politbiura z 5 marca 1940 roku. Gdyby ujawnić ową decyzję KC, a ona wszak z pewnością zapadła, to okazałoby się także, że wśród skazujących na śmierć Polaków byli towarzysze później znani i „szanowani” w polityce krajowej i światowej², jak choćby Aleksiej Nikołajewicz Kosygin (1904–1980), znany działacz państwowy, szef wielu resortów w ciągu swojej długiej kariery, a w ostatnim okresie życia (1964–1980) sowiecki premier³. Kariery w różnych dziedzinach porobili ich dzieci lub wnuki. Tego Jelcyn nie chciał ruszyć, bo poszedłby wówczas na wojnę niemal z całą sowiecką elitą pewnie w pojedynkę. I przegrałby.

Każdy, kto bywał w tych archiwach, zapewne dostrzegł ich skrajnie zbiurokratyzowane procedury i personel, który przy pozorach uprzejmości i otwartości bardzo dba o „interes państwa”, cokolwiek by on oznaczał.

Tylko jeden przykład z moich dość licznych pobytów na wschodzie. Zgodnie z procedurą zamówiłem kilkanaście teczek w jednym z archiwów moskiewskich. Po odczekaniu kilku dni moje teczki pojawiły się w czytelni, z wyjątkiem jednej. Przeglądając ponownie swoje zamówienie, dostrzegłem własny błąd. Pomyliłem sygnaturę. Ale też doświadczyłem czegoś nierzeczywistego. Pomyłka była głupia, chodziło bowiem o numer teczki/sprawy. A feralna teczka, którą omyłkowo zamówiłem i jej mi nie wydano, zawierała opis projektu działa kalibru 76 mm z 1920 roku, wraz z wynikami prób poligonowych. Zaszokowany tym odkryciem, bo poczułem się, jakbym odnalazł mumię z epoki starożytnego Egiptu, zapytałem kierowniczkę udostępniania zbiorów o powód odmowy, podkreślając swoje zdziwienie, że przecież chodzi o broń sprzed blisko 100 lat, a więc jej plany i osiągi są bezużyteczne dla współczesnego wywiadu wojskowego, pomijając, iż nie jestem jego przedstawicielem, o co często byliśmy oskarżani, że jakoby pod przykrywką naukowca, w archiwach pojawiają się „dwójkarze”⁴.

Uzyskałem wyczerpujące uzasadnienie, które – możecie Państwo być zszokowani – całkowicie mnie przekonało do słuszności decyzji archiwum. Chodziło tu o możliwość zainspirowania, a przez to wykorzystania bolszewickiego pomysłu na działo i na jego bazie skonstruowania innej groźnej broni. Kojarzyło się to natychmiast z historią najmniej znanej niemieckiej broni odwetowej – V3. Jej idea wywodzi się z okresu wojny francusko-pruskiej (1870–1871). Wówczas Louis-Guillaume Perreaux opracował projekt olbrzymiej armaty dalekiego zasięgu tzw. armaty/działa komorowego, w której wykorzystano dodatkowe ładunki ulokowane w komorach. Właśnie niemieckie V3 było plagiatem idei Perreaux. Było to gigantyczne działo o 120 m długości lufy, kalibrze 150 mm, wielokomorowe, z dodatkowymi ładunkami miotającymi tam umieszczonymi. Odpalony pocisk, lecąc w lufie, uruchamiał kolejne ładunki, które eksplodując, nadawały mu ogromne przyśpieszenie. Końcowa prędkość pocisku wynosiła 1500 m/s, a przez to znacząco zwiększał jego zasięg – do 165 km, przy 300 strzałach na godzinę⁵.

W całym okresie bolszewicko-sowieckim panowała szpiegomania oraz rygorystyczne przepisy dotyczące tajemnicy państwowej. Szczerze mówiąc, chyba nigdy nie spotkałem się w tamtejszych archiwach z dokumentacją, która nie byłaby objęta tajemnicą. Nie rozwijam tego wątku, bo o tym można napisać książkę. Sensacyjną książkę. Utajniano np. plony kołchozu X czy wielkość areału pszenicy w sowchozie Y, ilość ziemniaków przewidzianą na kontyngent dla robotników zakładu Z.

Ostatni osobisty wtręt, który jest do przeżycia w konwencji eseju. W czasie kwerend wiele razy odnajdywałem teczki, na których widniała adnotacja: „Przechowywać 5, 10, 15 lat”, a oglądałem je po kilkudziesięciu latach przeterminowania. Tu się przejawia jeszcze jeden ważny dla badacza problem. W państwie sowieckim panował kult zapisanego papieru, niekoniecznie tzw. „kwitów”. Tym bardziej że zawartość owych teczek z pewnością była bezwartościowa. Bardzo wiele z nich zawierało skrawki papieru, które były kopiami rekwizycji pasz dla koni, względnie produktów rolnych dla wojska. Dla zachowania pozorów „praworządności” takie poświadczenia wydawano np. chłopom podczas rekwizycji na Kresach Wschodnich w 1939 roku⁶.

Warto jedynie dodać, iż owa ochrona minionych działań państwa bolszewicko-sowieckiego wynikała stąd, że w tym okresie archiwami i aktami stanu cywilnego zarządzały stosowne komórki służb specjalnych, noszące różne nazwy, a afiliowane na ogół przy resorcie spraw wewnętrznych (NKWD) albo bezpieczeństwa państwowego (NKGB). Były to np. UAO – Ucziotno-Archiwnyj Otdieł (Wydział Ewidencyjno-Archiwalny), UGA – Uprawlenije Gosudarstwiennymi Archiwami (Zarząd Archiwów Państwowych), GAU – Gławnoje Archiwnoje Uprawlienije (Zarząd Główny Archiwalny), CAU – Centralnoje Archiwnoje Uprawlenije (Centralny Zarząd Archiwalny) czy OAGS – Otdieł Aktow Grażdanskogo Sostojanija (Wydział Aktów Stanu Cywilnego), lub COAGS – Centralnyj Otdieł Aktow Grażdanskogo Sostojanija (Centralny Wydział Aktów Stanu Cywilnego)⁷. Często różne posady dostawali tam byli funkcjonariusze KGB – emeryci, których rola dodatkowa polegała na „patrzeniu na ręce” personelowi archiwum i osób korzystających⁸.

Dlaczego tak się potoczyły nasze polskie losy i jakie czynniki o tym zadecydowały? Polska położona jest w centrum Europy. Południkowo leży na linii Bałtyk–Morze Śródziemne. Równoleżnikowo, na linii, w perspektywie o znacznie dłuższym dystansie: Ocean Atlantycki–Ocean Spokojny. To szczególne położenie może powodować rozliczne korzyści, zwłaszcza w zakresie handlu, transportu/tranzytu i przepływu idei. To serce Europy. Z drugiej strony takie położenie stwarza zagrożenia o charakterze polityczno-militarnym, co widać od początków jej dziejów. Konsekwencje tego szczególnego położenia geopolitycznego przejawiały się w tym, iż Polska stała się ofiarą niemieckiego „Drang nach Osten” i wielkoruskiego „Drang nach Westen”. Nie posiadając naturalnych przeszkód od północy (zamarzający Bałtyk podczas srogich zim), i południa (łatwe do przejścia góry), doświadczała też agresji i z tych kierunków. Były to wojny północne (trzy), zwłaszcza ze Szwecją, a szczególnie mam na myśli wielki najazd wojsk szwedzkich w latach 1655–1660, w Polsce zwany potopem szwedzkim. I od południa konflikty z Czechami lub w późniejszych czasach problemy z Austrią, a także najazdy tureckie, zatrzymane przez polskie wojska pod dowództwem króla Jana III Sobieskiego, w zwycięskich bitwach pod Chocimem (1673) i Wiedniem (1683), oraz trwające, począwszy od 1241 roku, przez kilka wieków najazdy tatarskie (mongolskie), które pustoszyły kraj.

Od 1772 roku trzej nasi najbliżsi sąsiedzi: Prusy, Austria i Rosja dokonały podziału państwa polskiego w kolejnych trzech rozbiorach (I rozbiór – 1772; II rozbiór – 1793; III rozbiór – 1795). Z liczącej wówczas 741 tys. km kw. Rzeczpospolitej Prusy zabrały 149 tys. km kw., Austria – 130, zaś największym beneficjentem było imperium rosyjskie – przywłaszczyło sobie aż 462 tys. km kw. byłego państwa polskiego. I tak Polska na 123 lata została wymazana z mapy Europy⁹.

Spróbujmy na chwilę pochylić się nad liczbami. Kontynent europejski przez miliony lat nie ulegał ani zwiększeniu, ani zmniejszeniu. Gdybyśmy obszar dawnej Polski (I Rzeczpospolitej), który wynosił u progu jej katastrofy – jak wspomnieliśmy – ok. 741 tys. km kw. porównali do obszarów państw współczesnych, byłoby to drugie co do wielkości państwo Europy po Federacji Rosyjskiej (FR = 17 341,9 tys. km kw.), jeśli oczywiście ją zaliczymy do państw europejskich. Natomiast biorąc pod uwagę, że większa część obszaru FR znajduje się w Azji, a także jest ona przede wszystkim zlepkiem rozmaitych nierosyjskich autonomicznych republik/krajów/obwodów, to z pewnością dawna Rzeczypospolita byłaby największym państwem europejskim.

Kwestia druga, czym jest oderwanie od Rzeczpospolitej 462 tys. km kw. i przyłączenie ich do terytoriów niby kanonicznych Rosji, jeśli liczbę 462 tys. km kw. przyrównamy do wielkości współczesnych państw europejskich?

To trochę mniej niż obszar Francji (551,5 tys. km kw.) lub Hiszpanii (506 tys. km kw.), prawie tyle samo co obszar Szwecji (450 tys. km kw.) lub prawie dwie Wielkie Brytanie ([244,1 tys. km kw.] x 2 = 488,2 tys. km kw.). Czy jesteśmy sobie w stanie wyobrazić skutki polityczne, ekonomiczne, społeczne i militarne takich współczesnych zaginięć państw bez wieści? Chyba nie. Równań szokujących, w których sumy oscylują wokół 462 tys. km kw., można zaproponować więcej. Włochy (301,3 tys. km kw.) + Portugalia (92,2 tys. km kw.) + Irlandia (70,3 tys. km kw.) = 463,8 tys. km kw. Kolejne: Malta (316 km kw.) + Chorwacja (56,6 tys. km kw.) + Bośnia i Hercegowina (51,1 tys. km kw.) + Serbia (88,4 tys. km kw.) + Czarnogóra (13,8 tys. km kw. ) + Macedonia (25,7 tys. km kw.) + Albania (28,7 tys. km kw.) + Holandia (41,53 tys. km kw.) + Belgia (30,5 tys. km kw.) + Luksemburg (2586 km kw.) + Dania (43,1), Estonia (45,2) + Łotwa (64,6) = 492,1 lub dawni sojusznicy/rywale Rosji: Niemcy (357) + Austria (83,9) = 440,9, lub jest to półtora współczesnej Polski (469,1; obecna Polska to 312,7)¹⁰.

Refleksja trzecia. Dlaczego mówimy tylko o zaborze rosyjskim? Ponieważ FR jest nieprzewidywalna i może Polsce, Europie i światu sprawić niezłe kłopoty. Pozostałe państwa zaborcze (Prusy [dziś Niemcy – RFN] i Austria (potem Austro-Węgry; te ostatnie rozpadły się na wiele państw i państewek narodowych, zaś ośrodki polityczne monarchii zostały w przybliżeniu zredukowane do praktycznie obszarów zamieszkałych przez dawne narody polityczne, rozumiane jako narody przewodzące, u władzy, czyli to dzisiejsza mała Austria i małe Węgry). Ale Niemcy, Austria i Węgry oraz większość pozostałych terytoriów po monarchii Habsburgów są zakotwiczone w strukturach europejskich i transatlantyckich, są więc niegroźne i przewidywalne. Tylko carska Rosja, jej późniejsze wcielenia (Rosja bolszewicka i ZSRS) oraz współczesny sukcesor FR miewają się świetnie – i jak dowodzą fakty z nieodległej przeszłości (agresja na Gruzję, aneksja Krymu, wojna w Donbasie; agresywne próby uzależnienia UE od surowców energetycznych) – zapewne ma ambicje odbudowywać swój stan posiadania być może według granic z epoki Piotra I Wielkiego.

Znakomity historyk brytyjski Norman Davies ze swoich badań wyprowadza dość przewrotną tezę, że u zarania dziejów Europy znany ludziom świat leżał na wschodzie. Na zachodzie czekało nieznane, nieodkryty jeszcze cel przyszłych wypraw i że ciekawość Europy zapewne rzeczywiście stała się przyczyną jej zguby. Ale doprowadziła także do powstania nowej cywilizacji, która miała w końcu otrzymać jej imię i rozszerzyć się, obejmując swoim zasięgiem cały jej obecny kształt¹¹.

Z polskiego punktu widzenia teza ta jest trudna do zaakceptowania. Po Rosjach w różnych mutacjach odziedziczyliśmy jedynie w języku polskim bogate słownictwo nieparlamentarne. Wszystkie bowiem wulgaryzmy polskie wywodzą się z języka rosyjskiego. …I może nadmierną skłonność do alkoholu oraz praktyki korupcyjne. Nie ma w nas wdzięczności, bo każdy, kto pobieżnie zna nasze dzieje, wie, że powodów do niej nie mamy. Ponieważ dla nas wschód czy Wschód, pisany wielką literą, oznaczał księstwo moskiewskie, potem Rosję, Rosję bolszewicką, Związek Sowiecki czy obecnie FR, a zatem głównie kłopoty. Wynikało to z rywalizacji w różnych płaszczyznach: politycznej, wojskowej, ideologicznej i po trosze nawet – konfesyjnej. Gdyż jeśli Polska uważała się za „Przedmurze Chrześcijaństwa”, tak Rosja siebie za centrum prawdziwej wiary. W pewnym okresie uważała się za „Trzeci Rzym” (warto przypomnieć, że do współczesności przetrwała pod Moskwą Nowa Jerozolima [Nowyj Jeruzalim], gdzie wybudowano wierną replikę Bazyliki Grobu Pańskiego. Jest Ogród Oliwny Getsemani. Nawet niewielka rzeczka nazwana została Jordanem)¹². A w epoce komunizmu da się zauważyć nieformalne zderzenie katolicyzmu z prawosławiem na styku tych państw/społeczeństw¹³.

Między Polską a Rosją trwała też rywalizacja, typowa dla wielu graniczących ze sobą państw, o różne terytoria i strefy wpływów. Polska parła na wschód – Rosja na zachód, albo lepiej powiedzieć, wszędzie, gdzie się dało. „Obserwując dzieje Rosji, gdzieś od około XIV wieku, kiedy na czoło księstw ruskich wysunęło się” księstwo moskiewskie, zwłaszcza od epoki księcia moskiewskiego Iwana I Kality (? – 1340; książę moskiewski od 1325 roku), który opanował wielkie księstwo włodzimierskie i przeniósł stolicę tworzącego się państwa do Moskwy (a także przeniósł metropolitę Piotra wraz z siedzibą z Włodzimierza do nowej stolicy) i rozpoczął – a kontynuowali to jego następcy – wokół Moskwy proces skupiania innych mniejszych księstw; możemy zauważyć charakterystyczną cechę, nie obcą też początkom innych państw, pochłaniania okolicznych terytoriów z ich mieszkańcami. Dynamiczny wzrost obszaru państwa moskiewskiego/Rosji/ZSRS, szczególnie widać od panowania Iwana IV Groźnego (1530–1584; wielki książę moskiewski od 1533 roku, car od 1547 roku), który zreformował państwo, jego finanse, prawo, armię, cerkiew i rozpoczął charakterystyczną w dziejach tego państwa politykę podbojów, zaczynając od podboju chanatu kazańskiego (1552), astrachańskiego (1556), narzucając zwierzchność Ordzie Nogajskiej i chanatowi syberyjskiemu¹⁴.

Polska ekspansja miała na ogół charakter pokojowy etc., podbijaliśmy swoją kulturą i ideami wolnościowymi. Przodujące na danym obszarze warstwy polonizowały się dobrowolnie i były traktowane po bratersku, m.in. poprzez dopuszczanie do polskich herbów, czyli najbardziej wpływowej warstwy szlacheckiej obfitującej i w majętności, zaszczyty, pozycję i koligację. I z tych rzeczy hojnie korzystały. Wystarczy spojrzeć na najbardziej znane rody szlacheckie i magnackie, aby tę tezę łatwo udowodnić¹⁵. Rosja, a zwłaszcza ZSRR, stosowały inne metody, skrajnie brutalne, ingerując w sprawy, w które ingerować nie wolno i wedle prawa, i obyczaju. Polska była traktowana jako obszar przeszkadzający w parciu na zachód lub pożądany do zajęcia jako obszar dla oparcia własnych intryg lub zaplecze do dalszego marszu na zachód¹⁶, być może budowy strefy wpływów sięgającej aż po Atlantyk. Jeszcze dziś z dreszczem czytamy słowa francuskiego prezydenta Emmanuela Macrona, napisane po rosyjsku, po rozmowach z Władimirem Putinem w przeddzień szczytu G7 w sierpniu 2019 roku: „Rosja to kraj głęboko europejski. Wierzymy w Europę rozciągającą się od Lizbony po Władywostok”¹⁷. Myśl Macrona, może bezwiednie, odzwierciedla główną ideę rosyjskiej współczesnej strategii. Macron także ciepło wspomniał o Katarzynie II, za której pieniądze słynni myśliciele francuscy, np. Wolter, szkalowali Polskę¹⁸.

Faktyczny rozpad państwa polskiego – za sprawą Rosji – zaczął się jeszcze w XVII wieku. Rzeczypospolita – na mocy tzw. rozejmu andruszowskiego (1667; nazwa od miejscowości Andruszów, obecnie wieś w FR) – który kończył wojnę polsko-rosyjską 1654–1667 – utraciła Smoleńsk i ziemię smoleńską, ziemię siewierską i czernihowską, lewobrzeżną Ukrainę i Kijów.

Bardzo ostry kurs antypolski zaczął się od Katarzyny II. Cesarzowa rosyjska (faktycznie księżna Sophie Auguste Anhalt-Zerbst [1729–1796]; cesarzowa od 1762) w swojej ekspansywnej polityce zdecydowanie była za poszerzaniem imperium na zachód i południe. W Polsce ograniczyła działania na rzecz reformy państwa oraz była zwolenniczką jej likwidacji poprzez rozbiory.

Rok 1767 przeszedł do historii za sprawą skrajnie aroganckich prowokacji rosyjskich. Zawiązały się dwie zbrojne konfederacje dysydentów – konfederacja protestantów w Toruniu, którą zawiązał oficer rosyjski i rozpoczął swoją działalność od aresztowania wszystkich, łącznie z miejskim zarządem, sprzeciwiających się woli cesarzowej. Druga konfederacja – prawosławnych zawiązała się w Słucku. Następnie w Radomiu powstał ruch o charakterze poważniejszym, który stopniowo przerodził się w „konfederację generalną”. Zapanował chaos, nikt naprawdę nie wiedział, o co w tym wszystkich chodzi i kto o co walczy. Była to mistrzowska intryga rosyjska, której ukoronowaniem było aresztowanie podczas posiedzenia sejmu czterech czołowych przywódców opozycji, w tym dwóch biskupów. Zakuci w łańcuchy zostali wysłani przez ambasadora rosyjskiego w Polsce, Nikołaja Wasiliewicza, Repnina do Kaługi pod Moskwą. Ta brutalna interwencja obcego państwa spowodowała, iż szlachta pod wodzą marszałków Michała Krasińskiego i Józefa Puławskiego zawiązała w miasteczku Bar na Podolu nową konfederację, od miejsca zwaną „barską”. Rozpoczęła się czteroletnia wojna, której Rosjanie nie byli w stanie wygrać. Niemożność spacyfikowania Polski skłoniła nową cesarzową Rosji do podjęcia decyzji o rozbiorze Polski, który ostatecznie zlikwidował ruch konfederatów barskich¹⁹.

To był początek polskiego dramatu. Nastąpiły kolejne rozbiory; ostatniemu towarzyszyło wielkie antyrosyjskie powstanie kierowane przez generała Tadeusza Kościuszkę, zakończone klęską, po której wojska rosyjskie wymordowały ludność Pragi, obecnie stanowiącą prawobrzeżną część Warszawy. Widok był przerażający: „ (…) Atakowi na linie obrony Pragi towarzyszyło najstraszliwsze i zupełnie niepotrzebne barbarzyństwo – pisał 12 listopada 1794 roku William Neville Gardiner, ambasador brytyjski do Londynu – spalone domy, zmasakrowane kobiety, dzieci przy piersi przebijane pikami kozaków, powszechna grabież, a obecnie wiadomo nam, że taki sam los gotowano Warszawie”²⁰.

Jako żywo przypomina to obrazy półtora wieku późniejsze wkraczających wojsk sowieckich na ziemie niemieckie III Rzeszy w latach 1944–1945²¹. Dopiero rok 1918 i różne czynniki odśrodkowe (zwłaszcza rewolucja bolszewicka w Rosji; rozpad Austro-Węgier, rewolucyjne nastroje na ziemiach niemieckich), konflikty między zaborcami i zdecydowane poparcie Stanów Zjednoczonych dla restytucji Polski z dostępem do morza [13 punkt wystąpienia prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona z 8 stycznia 1918 roku] umożliwiły pojawienie się na nowo państwa polskiego. Jednak po drodze były powstanie listopadowe (1830), Wiosna Ludów (1848), powstanie styczniowe (1863). To ostatnie, najdłużej trwające powstanie antyrosyjskie na ziemiach polskich, nie licząc ofiar śmiertelnych, dla kilkudziesięciu tysięcy osób zakończyło się katorgą na Syberii i utratą majątku.

Również tzw. rewolucja październikowa 1917 roku w Rosji niczego dobrego nie przyniosła Polsce. Deklaracja Rady Komisarzy Ludowych z 15 listopada 1917 roku (Deklaracja praw narodów Rosji) proklamowała równość i suwerenność narodów Rosji, wraz z prawem do samookreślenia, aż do oderwania włącznie. W dekrecie RKL z 29 sierpnia 1918 roku unieważniono rozbiory Polski oraz przyznano narodowi polskiemu niezaprzeczalne prawo do niepodległości i jedności. Były to jednak puste słowa, gdyż wkrótce bolszewicka Rosja usiłowała odzyskać dawne terytoria zdobyte w czasach caratu. Ruszyła na zachód, licząc na ogólnoeuropejską rewolucję proletariacką. Na drodze była zrujnowana I wojną światową Polska, która pochód ten powstrzymała w tzw. Bitwie Warszawskiej, zwanej też Cudem nad Wisłą w sierpniu 1920 roku. Wojna polsko-bolszewicka zakończyła się ryskim traktatem pokojowym z 18 marca 1921 roku²².

Jednak stosunki sowiecko-polskie pozostały złe. Bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych ze strony sowieckiej przedostawały się na stronę polską oddziały dywersyjne, które paliły majątki ziemskie, wsie, dokonywały mordów i rabunków. W tej sytuacji władze polskie w ramach przeciwdziałania utworzyły Korpus Ochrony Pogranicza (KOP), który dość skutecznie zwalczał nieformalną agresję sowiecką i zapewniał bezpieczeństwo wschodnim rubieżom państwa²³. We wschodnich województwach za sprawą agentury sowieckiej aktywną działalność prowadziły Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi (północno-wschodnie województwa II RP) i Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy (południowo-wschodnie województwa II RP), dość skutecznie destabilizując sytuację na wschodzie Polski, gdzie był wysoki odsetek mniejszości narodowych (Białorusini, Ukraińcy, Żydzi, Poleszucy i inne), szczególnie we wsiach²⁴.

W samym Związku Sowieckim, mimo ustaleń zawartych w pokoju ryskim, Polacy byli dyskryminowani. Ich częściową zagładę przeprowadzono na mocy tzw. rozkazu polskiego NKWD nr 00 485 z 11 sierpnia 1937 roku. Niestety, to raczej wierzchołek góry lodowej. Gdyż nadal mamy słabą wiedzę o tej operacji przeprowadzonej podczas Wielkiej Czystki. Przypomnijmy, że wówczas aresztowano 144 tys. Polaków, z których 111 tys. rozstrzelano; wcześniej, w 1936 roku deportowano z nadgranicznych obwodów Ukrainy 36 tys. obywateli polskich²⁵.

Druga wojna światowa nie zaczęła się 1 września 1939 roku najazdem niemieckim na Polskę ani też 3 września tegoż roku, kiedy nasi sojusznicy – Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę III Rzeszy, której nie towarzyszyły żadne operacje militarne, co szybko określono mianem „dziwnej wojny” (drole de guerre). Dalsze umiędzynarodowienie regionalnego początkowo konfliktu nastąpiło 17 września 1939 roku. Wtedy na tereny ówczesnych wschodnich województw Polski, łamiąc pakt o nieagresji, wkroczyła Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona w roli „wyzwoliciela” Białorusinów i Ukraińców tamże zamieszkałych. Liczną społeczność żydowską i inne mniejszości oraz Polaków pominięto. Znalazły się one w mglistym anarodowym neologizmie, zwanym „lud pracujący miast i wsi”, który też oczywiście był „wyzwalany”. Wraz z wojskami NKWD i pogranicznymi armia sowiecka liczyła ok. 1,6 mln żołnierzy i oficerów reprezentujących wszystkie rodzaje sił zbrojnych wraz z lotnictwem. W ciągu kilkunastu dni, bez poważniejszych starć, wschodnia Polska została zajęta. Zaczęła się tzw. pierwsza okupacja sowiecka, trwająca 21 miesięcy i pięć dni²⁶.

Jednak II wojna światowa i wszystkie wynikające z niej zbrodnie (Holocaust i ludobójstwo innych narodów lub grup społecznych, etnicznych etc., zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko pokojowi, rabunek mienia na wielką skalę, deptanie ludzkiej godności itd.) zaczęły się w Moskwie 23 sierpnia 1939 roku od podpisania paktu sowiecko-niemieckiego (z tajnym protokołem dodatkowym), zwanego od nazwisk sygnatariuszy paktem Ribbentrop–Mołotow. Ten radykalny zwrot w polityce sowieckiej, odsądzającej wcześniej niemiecki faszyzm od czci i wiary, był dla wszystkich wielkim zaskoczeniem.

Rosyjski historyk, prof. Jurij Afanasjew, który dotarł do oryginału protokołu Politbiura z 19 sierpnia 1939 roku, przebieg posiedzenia, poświęconego m.in. kwestii aliansu sowiecko-niemieckiego, opisał następująco. „Informując Biuro Polityczne KC WKP (b) o decyzji podpisania układu z Berlinem, Stalin tłumaczył, iż ważą się losy Europy. Zapewnił zebranych, że jeśli Moskwa zawrze porozumienie z Francją i Wielką Brytanią, Niemcy zrezygnują z Polski i zaczną szukać modus vivendi z zachodnimi mocarstwami. Pokój więc będzie uratowany, ale późniejszy rozwój wypadków może okazać się niekorzystny dla ZSRR. Natomiast jeśli Związek Radziecki, przyjmując propozycję Niemiec, podpisze pakt z Berlinem, Hitler napadnie na Polskę, a Francja i Wielka Brytania na pewno nie pozostaną bierne. ZSRR będzie stać z boku, czekając na moment, kiedy «będziemy się mogli włączyć do wojny w korzystnej dla nas sytuacji»²⁷.

Genezy II wojny światowej jednak trzeba szukać w bardziej odległej epoce.

Stalin jako prawdziwy władca imperium już wiele lat wcześniej sformułował swoją doktrynę militarną. Dziesiątego stycznia 1925 roku, prawie na rok przed XIV Zjazdem RKP (b), na którym zmieniono nazwę partii bolszewickiej z RKP (b) na WKP (b), obradowało plenum. Na tym właśnie forum Stalin zaprezentował sowiecką doktrynę strategiczną. Zdaniem Stalina, wówczas, obok Trockiego, kandydata na sukcesora po Leninie, ZSRR powinien wykorzystać ewentualność każdej nadarzającej się wojny, włączając się do niej w ostatniej fazie i przechylając w ten sposób szalę korzyści na swoją stronę²⁸.

Zasadniczo, co do istoty problemu, powtórzył to w sierpniu 1939 roku, a więc 14 lat później wdrożył swoją ideę imperialną w życie, co zaowocowało wybuchem wojny i śmiercią kilkudziesięciu milionów ludzi.

W 1929 roku, kiedy po wyeliminowaniu opozycji wewnątrzpartyjnej Stalin stał się panem sytuacji, rozpoczęto realizację pierwszej pięciolatki (1929–1932), zakładającej forsowną industrializację kraju. W ramach przekształceń stosunków społecznych 5 stycznia 1930 roku podjęto decyzję o kolektywizacji rolnictwa. Drugi plan pięcioletni przypadł na lata 1933–1937 i zakładał znaczne przyspieszenie procesów uprzemysławiania. Trzecią pięciolatkę, mającą trwać od roku 1938 do roku 1942, przerwała wojna z Niemcami. Sama industrializacja ma charakter wojenny, w czasie pierwszej pięciolatki 3/4 nakładów skierowano na budowę przemysłu ciężkiego, m.in. zbudowano od podstaw przemysł lotniczy, traktorowy (po konwersji może produkować czołgi), samochodowy. W drugim planie pięcioletnim nastąpiła kontynuacja tych tendencji, w trzecim położono ogromny nacisk na zbrojenia, kosztem produkcji pokojowej, rzekomo z powodu zaostrzenia się sytuacji międzynarodowej. W tej pięciolatce nowe zakłady zaczęto lokalizować w głębi kraju i zrezygnowano z budowy kolosów na rzecz przedsiębiorstw średniej wielkości²⁹.

Na mocy paktu Ribbentrop–Mołotow i późniejszej, niejako już wspólnej jego konsumpcji³⁰, Związek Sowiecki zajął i inkorporował wschodnie województwa Polski (tj. 52 proc. powierzchni państwa polskiego – 201 tys. km kw.). Potem na mocy fikcyjnych wyborów przeprowadzonych 22 października 1939 roku, niezgodnie z prawem międzynarodowym, z okupowanego terytorium połowy Polski wyłoniono rzekomo suwerenne podmioty polityczne – tzw. Zgromadzenia Ludowe Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy, które z początkiem listopada 1939 roku zwróciło się do Rady Najwyższej ZSRR z prośbą o przyłączenie terytoriów niegdyś polskich do państwa sowieckiego, odpowiednio do BSRR i USRR, na co centralne władze w Moskwie wyraziły zgodę³¹. Pozostałe ziemie polskie przyłączono do Niemiec, z części utworzono tzw. Generalne Gubernatorstwo, też pod jurysdykcją niemiecką. Ten rozpad II Rzeczypospolitej w polskiej historiografii zyskał miano „IV rozbioru Polski”. Na okupowanych terytoriach państwa polskiego zaczęły się dwie, jednakowo okrutne okupacje – niemiecka³² i sowiecka³³, z licznymi drastycznymi patologiami³⁴.

Również koniec II wojny światowej oznaczał dla Polski kolejne problemy z ZSRR. Po rozgromieniu sił niemieckich pod Stalingradem wojska sowieckie szybko posuwały się na zachód. W styczniu 1944 roku Armia Czerwona przekroczyła dawną granicę polsko-sowiecką, tę samą, którą przekraczała już 17 września 1939 roku. Zaczęła się tzw. druga okupacja sowiecka.

Według bardzo miarodajnych i udokumentowanych badań polskich, Sowieci przeprowadzili w latach 1944–1945 (także w mniejszym zakresie w późniejszych latach) w inkorporowanych województwach wschodnich Polski wielką liczbę operacji zmierzających do wytępienia polskiej partyzantki i konspiracji niepodległościowej czy tzw. „elementu antysowieckiego” i „społecznie niebezpiecznego” (SOE). We wrześniu 1944 roku Sowieci uskutecznili wielkie obławy w rejonie Lidy, Naliboków i Wilejki. Według ich dokumentacji, zabili 89 osób, złapali 419 partyzantów i zatrzymali 20 774 osoby³⁵. Ich los do dnia dzisiejszego pozostaje nieznany. Zapewne zostali zamordowani.

To prawdopodobnie najbardziej tragiczna ze wszystkich znanych nam dotychczas obław. Dodam, że w 1945 roku Sowieci, na tym samym obszarze b. województw wschodnich przeprowadzili łącznie 2609 operacji czekistowsko-wojskowych [tak wedle terminologii sowieckiej, nawiązującej do tradycji bolszewickiej, nazywano akcje fizycznego eliminowania osób nastawionych wrogo wobec ZSRR], z czego 13 dużych, obejmujących dwa–trzy obwody [w przybliżeniu obwód to obszar nieco mniejszy od polskiego przedwojennego województwa]³⁶.

Wygląda dokładnie na to, iż obława, którą opisał Grzegorz Motyka bez nadawania jej nazwy, a ja pozwoliłem sobie nazwać ją Obławą Nowogródzką³⁷, mogła być zbrodnią porównywalną z drugim Katyniem. Ta ogromna liczba 2609, w większości niezidentyfikowanych „operacji czekistowsko-wojskowych”, zwłaszcza tych mniejszych, stwarza też wiele problemów metodologicznych i czysto ludzkich³⁸.

Często w tych sprawach pojawiają się ogromne emocje ludzkie, uzasadnione, ale mylne, jak np. dzieje się to w przypadku Obławy Augustowskiej, która mieści się w liczbie 2609 obław i to tych mniejszych i raczej nie będzie „drugim Katyniem”, aczkolwiek przypisywana jej liczba ok. 600 ofiar z pewnością jest zaniżona z nieznanych nam powodów (prawdopodobnie błędnie usytuowane śledztwo IPN w Białymstoku, gdzie jeszcze żyją dzieci lub wnuki „resortowe” raczej niezainteresowane ujawnieniem prawdy o antenatach – ubekach biorących udział w tej zbrodni, i znajdują sposoby, aby wpływać na działalność tego organu państwa oraz błędne interpretacje znanych dokumentów sowieckich o tej operacji przez niektórych pracowników IPN Oddział Białystok, w tym przez jego pierwsze kierownictwa). Przypuszczalnie można mówić o ok. 2 tys. ofiar³⁹.

Nie mamy nawet pojęcia, ile tysięcy nieznanych nam z imienia i nazwiska osób, b. obywateli II RP, zostało zamordowanych w owych wszystkich obławach i w akcjach bardziej indywidualnych, i leżą gdzieś zakopani, a upływ czasu i tradycyjne represje wobec ich rodzin (deportacje, więzienia) oraz naturalne ich wymarcie skazują je na wieczne zapomnienie i anonimowość. Ich losy zapewne można by zrekonstruować, sięgając do teczek dotyczących operacji specjalnych przeprowadzonych przez kontrwywiad wojskowy SMIERSZ (skrót od ros. Smiert’ Szpionam = Śmierć Szpiegom), znajdujących się w Archiwum FSB [= Fiederalnaja Służba Biezopasnosti = Federalna Służba Bezpieczeństwa], względnie do teczek znajdujących się w Państwowym Archiwum Federacji Rosyjskiej w Moskwie [Gosudarstwiennyj Archiw Possijskoj Fiederacii = Archiwum Państwowe Federacji Rosyjskiej], w zespole akt Zarząd Główny Walki z Bandytyzmem [Gławnoje Uprawlenije po Bor’bie s Banditizmom, ros. skrót GUBB]. Pod tą niewinnie brzmiącą nazwą, kojarzącą się „kryminalnie” z bandytyzmem, kryje się walka z podziemiem i partyzantką antysowiecką⁴⁰.

Nasza wiedza o sowieckich zbrodniach, mimo że poszerzona przez badania ostatnich lat, a wcześniej badania na emigracji⁴¹, nadal nie jest satysfakcjonująca, aczkolwiek dużo zrobiono, aby zerwać z anonimowością ofiar. I tak, w wyniku aktywnej działalności Ośrodka KARTA i Archiwum Wschodniego, we współpracy z rosyjskim „Memoriałem” i innymi instytucjami, powstał elektroniczny Indeks Represjonowanych (obecnie w posiadaniu IPN w Warszawie), który w większości został również opublikowany drukiem w serii „Indeks Represjonowanych”, a znalazło się w nim ok. 100 tys. ofiar z okresu pierwszej okupacji sowieckiej, jak i z czasów po 1944 roku aż po lata 50.42 W sumie w latach 1936–1956 zamordowano lub represjonowano ok. 700 tys. obywateli polskich⁴³.

Obecnie pracuję nad monografią pt. Tajemnice Katynia. Druga operacja polska NKWD 1940–1941, w której usiłuję udowodnić tezę (hipotezę), iż sama Zbrodnia Katyńska była jedynie kolejnym wierzchołkiem „góry lodowej”, i w jej wyniku prawdopodobnie zginęło w sumie ponad 100 tys. osób. Brakuje też nam wiedzy – i w tym zakresie należy czynić więcej – o wymordowanych przez Sowietów elitach polskich⁴⁴, zwłaszcza należy pamiętać o elitach lokalnych mających ogromne znaczenie dla kształtowania się życia w różnych dziedzinach na poziomie powiatów, miast, nawet gmin.

Podczas okupacji wschodnich województw II Rzeczpospolitej w latach 1939–1941 aresztowano – według badań Aleksandra Gurjanowa – 110 tys. osób oraz wywieziono w czterech deportacjach ok. 325 tys. osób, w tym w największej deportacji z lutego 1940 roku, przy szalejących mrozach poniżej 40 stopni Celcjusza, ok. 141 tys. Wywózka ta miała z powodów klimatycznych największą śmiertelność. Razem było to ok. 435 tys. obywateli polskich, w tym ok. 80 tys. polskich Żydów⁴⁵.

Jednak mimo pomocy i zaangażowania uczciwych Rosjan ze Stowarzyszenia „Memoriał”, do prawdy jest droga daleka. Znakomita badaczka rosyjska, prof. Natalia Lebiediewa, zasłużona w wyjaśnianiu Zbrodni Katyńskiej odnalazła przed kwietniem 2009 roku ściśle tajną notatkę komisarza ludowego spraw wewnętrznych ZSRR, Ławrientija Berii, do Stalina, z grudnia 1940 roku, z której wynika, że w okresie od września 1939 roku do 1 grudnia 1940 roku aresztowano 409 tys. obywateli polskich⁴⁶, co stawia pod znakiem zapytania metodologię i wyniki wcześniejszych badań.

Po 22 czerwca 1941 roku, kiedy w wyniku niemieckiej agresji na ZSRR wschodnie województwa II RP zostały przyłączone do ziem okupowanych przez III Rzeszę, a na nich pojawiła się licznie partyzantka sowiecka, znów działy się rzeczy straszne. Zaczęły się mordy na Polakach, których dopuszczali się sowieccy partyzanci; niszczono również byłe majątki ziemskie, przed wojną należące do Polaków. Nie mamy nawet orientacyjnych danych co do skali tych zjawisk⁴⁷.

Wreszcie, poza wspomnianym krótkim jelcynowskim okresem odwilży, archiwa kryjące tajemnice przeszłości ponownie zamknęły swoje podwoje. Prawie nic nie wiemy o obławie augustowskiej⁴⁸, jednej z wielu obław, ale z pewnością ważnej ze względu na to, iż odbyła się także na tzw. Przesmyku Suwalskim, istotnym ze względów strategicznych dla ZSRR/Rosji, a współcześnie obok FR dla Polski i NATO.

Według rosyjskiego historyka, Stephena Kotkina, przez blisko tysiąclecie obszar Rosji (czy jej innych wcieleń) powiększał się średnio o 50 mil kwadratowych dziennie (1 mila kwadratowa = 2,59 km kw.)⁴⁹. Czyli średni roczny przyrost terytorium imperium wynosił ok. 47 tys. km kw. (dokładnie przy roku trwającym 365 dni – 47 267,5 km kw.)⁵⁰. Jednak najszybsze „połykanie” obcych terytoriów nastąpiło za Stalina. Przyjmujemy tu założenie, że podbój cudzych ziem może nastąpić w wyniku zbrojnego podboju lub zwasalizowania, tj. osadzenia posłusznej sobie ekipy rządzącej, dysponującej administracją w terenie oraz aparatem przemocy i armią, czasami wspieranej obecnością wojsk obcych, tu – sowieckich, które mogą zachowywać się aktywnie (czyli przyjść z pomocą władzy lub samodzielnie tępić przeciwników nowego porządku, co zaobserwowaliśmy z końcem II wojny światowej na ziemiach „wyzwalanych” spod okupacji niemieckiej, gdzie „wyzwoliciel” przemieniał się w prawdziwego okupanta) lub biernie (czyli nacisk poprzez stałe stacjonowanie w bazach na danym terytorium z możliwością działań na wypadek niepomyślnego biegu wydarzeń). Zwasalizowanie może też następować w wyniku wewnętrznego przewrotu inspirowanego z zewnątrz, z wykorzystaniem miejscowych sił, na ogół zorganizowanych w partie polityczne, ruchy pokojowe itp. W przypadku sowieckim oczywiście w roli sił miejscowych, dążących do zmian, występują partie komunistyczne będące de facto agenturą NKWD⁵¹.

Tak powstawał tzw. obóz socjalistyczny, zwany też „krajami demokracji ludowej”. Wszędzie realizowano z grubsza ten sam scenariusz: zawsze pojawia się jakiś marionetkowy rząd, na ogół zwany „postępowym” oraz jakieś wojsko „narodowe”, które narodowym czy ludowym jest tylko z nazwy, i ewentualnie jakaś walcząca o wolność i postęp partyzantka, też inspirowana i wspierana przez Moskwę⁵². Ten scenariusz – z marionetkowym rządem i „narodowym” wojskiem – kierownictwo sowieckie przetestowało z dobrym skutkiem podczas agresji na Finlandię w 1939 roku. Dodatkowo, w przypadku Finlandii chodziło o odbicie „prastarych ziem rosyjskich”, zapewnienie bezpieczeństwa Leningradowi. W wyniku wojny i wymuszonego pokoju z 12 marca 1940 roku nowa granica fińsko-sowiecka pokrywała się bowiem w przybliżeniu z dawną granicą z czasów cara Piotra I Wielkiego, z drobną korektą na korzyść potrzeb bezpieczeństwa stolicy światowego proletariatu. Wedle tego schematu, z drobnymi odchyleniami, powstał powojenny tzw. obóz socjalistyczny⁵³. Warto zauważyć, iż prototypem tego modelu opanowywania cudzych ziem, czy bardziej dosadnie – polityki kolonialnej Rosji bolszewickiej/Związku Sowieckiego, w obrębie danego imperium carów, była idea „wojsk narodowych”, które wyrażając wolę „ludu” i „postęp”, z pomocą miejscowych komunistów ustanawiały „władzę radziecką” metodami – delikatnie mówiąc – niedemokratycznymi, z licznymi ofiarami śmiertelnymi⁵⁴.

Spójrzmy na algorytm Kotkina w szerszej perspektywie. Europa liczy sobie 10,5 mln km kw., co stanowi 7,1 proc. obszarów lądowych kuli ziemskiej. W skład kontynentu wchodzą 42 państwa w całości oraz 25 proc. Rosji, niewielka część Turcji (ok. 23 tys. km kw.) i Kazachstanu (ok. 123 tys. km kw.)⁵⁵. Gdyby przyjąć jego wskaźnik i przeprowadzić teoretyczną symulację, to ZSRR powinien „połknąć” Europę w 11 575 dni, czyli zajęłoby to 31,7 lat⁵⁶.

Jednak to wszystko z dzisiejszej perspektywy czasowej stanowi odległą historię, która pojawia się jedynie w podręcznikach, pracach naukowych, powieściach czy filmach. Nowe Niemcy przestały być zagrożeniem i dla Polski, i Europy. Pozostał tylko jeden trudny sąsiad, który z żelazną konsekwencją prowadzi i prowadził politykę marginalizacji czy likwidacji Polski oraz bezwzględnego tępienia polskiego ducha niepodległościowego. W moim przekonaniu (które nie jest specjalnie odkrywcze, gdyż problem dostrzegają bywający w Federacji Rosyjskiej badacze, i nie tylko oni) odradza się tamże typowy wielkoruski szowinizm, a wielu Rosjan, w tym przedstawiciele elit, uważają, że czas Związku Sowieckiego był „złotym wiekiem” w dziejach Rosji, nawet tzw. prości ludzie, których bliscy ucierpieli bądź nawet utracili życie w epoce komunizmu, są wdzięczni Stalinowi, jako mężowi opatrznościowemu Rosji, której nikt nie ma prawa osądzać ani zmuszać do „klęczenia na kolanach”⁵⁷. Ze smutkiem czytamy w zbiorowej pracy współczesnych historyków rosyjskich, przeznaczonej dla uczelni i szkół średnich, niepokojące słowa:

„W XX wieku w naszym kraju doszło do katastrofy (…). – czytamy – W XX wieku kraj stracił, jak szacujemy, 95 proc. dóbr kultury, wielką ilość bogactw naturalnych, a wreszcie rozpadł się w roku 1991. Dzisiejsza Federacja Rosyjska pod względem liczby ludności i wielkości zamieszkałego obszaru to nieco więcej niż połowa państwa rosyjskiego z początku XX wieku. XX wiek był dla Rosji najtragiczniejszym stuleciem”⁵⁸. Tych fatalnych momentów w książce, która ma budować świadomość historyczną Rosjan jest dużo więcej: „Wiek XX był dla narodów Rosji bezgranicznie tragiczny. W XX wieku Rosja się rozpadła, a odłamków po tym rozpadzie do dziś na powrót nie połączono”⁵⁹. Brzmi znajomo, bo zdania te są paralelne do słynnego i powszechnie znanego stwierdzenia Władimira W. Putina, że największą tragedią XX wieku był rozpad ZSRR.

Jeśli spróbujemy policzyć okresy zależności lub pełnej podległości (rozbiory, okupacje itp.) to na ponad tysiąc lat istnienia Polski ok. jedną trzecią tego czasu byliśmy zniewoleni całkowicie lub częściowo przez Rosję⁶⁰. Nasze lęki lepiej można zrozumieć za sprawą twórczości prof. J. Afanasjewa:

„Co prawda, teraz, za rządów Władimira Putina znaleziono na to [ideę narodową – przyp. K. J.] sposób: zebrano wszystko, co się dało, z różnych okresów rosyjskiej historii i nazwano «symboliką narodową». Zmieściła się w tym dobrze znana, choć całkowicie w naszych czasach nieprzydatna «Święta Rosja», «Moskwa Trzecim Rzymem», formuła «prawosławie–samodzierżawie–narodowość» czy «proletariacki internacjonalizm». Zdaje się z tego wynikać, że, pozostając w mocy nieposkromionych sił własnej historii, nie możemy, korzystając z jej dorobku, opierając się na niej, odpowiedzieć ani sobie, ani innym na elementarne pytanie: kim jesteśmy, skąd i dokąd zmierzamy, czego pragniemy? Czy Rosja to Zachód czy Wschód, czy może Eurazja? Wszystkie te pytania i dzisiaj nie tracą na aktualności. Tymczasem, jeśli wziąć pod uwagę naszą przeszłość, można by rzec, że jako wspólnota narodowa i państwowa pozbawieni jesteśmy rdzennych podwalin, trwałego charakteru obywatelskiego, jedności narodowej. W historycznej perspektywie nie udaje się nawet ustalić określonego kształtu przestrzennego, jakiegoś jednego bezspornego punktu wyjściowego⁶¹”.

Rosja jest owładnięta manią wielkości, sparaliżowana własnymi mitami, niereformowalna, groźna dla siebie i otoczenia, i dla całego świata. Tak długo, jak marzy o odzyskaniu dawnej pozycji, jak ma zamknięte największe tajemnice w archiwach i nie odetnie się od dawnych zbrodni, nie osądzi ich przy otwartych drzwiach, publicznie ich nie potępi, nie dokona dekomunizacji – będzie niebezpieczna. Może warto o tym więcej myśleć i rozmawiać? A przede wszystkim działać.

1 K. Jasiewicz, Mechanizm podejmowania decyzji katyńskiej, „Dzieje Najnowsze” 2013, R. 45, nr 3, s. 61.

2 Ibidem, s. 55–59.

3 Sowiet Narodnych Komissarow – Sowiet Ministrow–Kabiniet Ministrow 1923–1991, oprac. S. D. Garniuk, Moskwa 1999, s. 311–312.

4 W czasach sowieckich i późniejszych popularne określenie rzeczywistych i nierzeczywistych pracowników polskiego wywiadu wojskowego, pochodzące od jego przypisania w strukturze Sztabu Generalnego/Głównego do jego Oddziału II.

5 Hasło: „V3”, https://pl.m.wikipedia.org.

6 Zob. wiele takich dokumentów w zespołach/fondach RGWA, nr 35084, 35086. RGWA – Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojennyj Archiw – Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojenne w Moskwie.

7 A. I. Kokurin, N. W. Pietrow, Łubianka, WCzK-OGPU-NKWD-NKGB-MGB-MWD-KGB. Sprawocznik, pod red. nauk. R. G. Pichoja, Moskwa 1997, s. 341–345 i nast.; rozwinięcie skrótów rosyjskich według zasad pisowni polskiej.

8 Informacja z autopsji, o sprawie dowiedziałem się od jednego z pracowników pewnego archiwum. Obserwowałem też ćwiczenia jednostki specjalnej na terenie tego archiwum, których celem było pojmanie osobnika próbującego wykraść jakieś dokumenty. Łatwo samemu odpowiedzieć, jaki był powód takich szkoleń.

9 Informacje encyklopedyczne.

10 Dane zob. Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata, t. 1–6, Warszawa 2006.

11 N. Davies, Europe East and West, Nowy York 2006, s. 216.

12 Informacja z autopsji. Zwiedziłem ten obiekt w latach 90. podczas jednego z wielu pobytów z Moskwie.

13 D. Pospiełowskij, Russkaja prawosławna ja cerkow’ w XX wiekie, Moskwa 1995, passim; I. Szafariewicz, Zakonodatiel’stwo o religii w SSSR, Paris 1973, passim.

14 Informacje encyklopedyczne.

15 B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858; K. Niesiecki, Herbarz polski, t. 1–9, Lipsk 1839–1846.

16 Zob. np. B. Musiał, Na Zachód po trupie Polski, Warszawa 2009, passim; R. C. Raack, Polska i Europa w planach Stalina, Warszawa 1997, passim.

17 A. Kublik, Francja stawia na ocieplenie z Rosją, „Gazeta Wyborcza”, 21 sierpnia 2019 roku, s. 9.

18 Ibidem.

19 N. Davies, Boże igrzysko. Historia Polski, t. 1, Kraków 1996, s. 568–569.

20 Cyt. za: N. Davies, ibidem, s. 596.

21 K. Jasiewicz, „Landscape after the Battle”. Or the Soviet Huns in Europe in 1945, „Studia Polityczne” 2018, t. 46, nr 3, passim.

22 Informacje encyklopedyczne.

23 Zob. szerzej o tym: W. Śleszyński, Bezpieczeństwo wewnętrzne w polityce państwa polskiego na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej, Warszawa 2007; U polskich stali granic. W 90. rocznicę utworzenia Korpusu Ochrony Pogranicza, pod red. A. Ochały, M. Ruczyńskiego, P. Skubisza, Szczecin 2018.

24 Mały rocznik statystyczny 1939, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1939, s. 22–26.

25 A. Gurjanow, Sowieckie represje wobec Polaków i obywateli polskich w latach 1936–1956 w świetle danych sowieckich, w: Europa nieprowincjonalna…, op. cit., s. 973 i nast.; zob. także: Riepriessii protiw polakow i polskich grażdan, „Istoriczeskije sborniki «Miemoriała»”, wypusk I, Moskwa 1997, passim.

26 Informacje encyklopedyczne; Agresja sowiecka na Polskę 17 września 1939 w świetle dokumentów, t. 1, oprac. C. Grzelak, S. Jaczyński, E. Kozłowski, Warszawa 1994, s. 20; K. Jasiewicz, Zagłada polskich Kresów. Ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1997, passim; C. Grzelak, Kresy w czerwieni 1939. Agresja Związku Sowieckiego na Polskę, Warszawa 2008, passim; J. W. Iwanow, Protiw łżi i falsyfikacji. Oswoboditielnyj pochod ili agriesija?, „Wojenno-Istoriczeskij Żurnał” 1994, nr 9, s. 82–86. Klasyfikacja okupacji zob. K. Jasiewicz, Pierwsi po diable. Elity sowieckie w okupowanej Polsce 1939–1941, Warszawa 2001, s. 32–33.

27 „To my mieliśmy zacząć tę wojnę!”. Rozmowa z J. Afanasjewem, „Gazeta Wyborcza”, nr 145, z 23–24 czerwca 2001 roku, s. 22. Zob. też: E. Topitsch, Wojna Stalina. Długofalowa strategia radziecka wobec Zachodu jako racjonalna polityka siły, Wrocław–Warszawa–Kraków 1996.

28 J. Smaga, Narodziny i upadek imperium ZSRR 1917–1991, Kraków 1992, s. 165.

29 J. Ciepielewski, I. Kostrowicka, Z. Landau, J. Tomaszewski, Dzieje gospodarcze świata do roku 1980, Warszawa 1985, s. 450 i nast.

30 Traktat o przyjaźni i granicy między ZSRR a Niemcami, dok. 25, w: Katyń. Dokumenty zbrodni, pod red. i oprac. naukowym W. Materskiego, B. Woszczyńskiego, N. S. Lebiediewa, N. A. Pietrosowej i in., t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny, Warszawa 1995, s. 109–112; zob. też: dok. 26, ibidem, s. 112–113.

31 K. Jasiewicz, T. Strzembosz, M. Wierzbicki, Ogólna charakterystyka okupacji sowieckiej na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej w latach 1939–1941, w: Okupacja sowiecka (1939–1941) w świetle tajnych dokumentów, Warszawa 1996, s. 11 i nast.; K. Jasiewicz, Oni. Okupacyjny aparat sowiecki na Kresach Północno-Wschodnich w latach 1939–1941, Warszawa 2015, s. 7 i nast.; Lwowskie pod okupacją sowiecką (1939–1941), pod red. T. Bereza, Rzeszów 2006.

32 Tu warto sięgnąć choćby do najważniejszej pozycji: C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, Warszawa 1970; najnowsze wydanie Instytut Studiów Politycznych, Warszawa 2019; idem, Hitlerowski terror na wsi polskiej 1939–1945, Warszawa 1970.

33 Tu sztandarową zbrodnią jest Katyń. Zob. obszerną literaturę na ten temat, w tym dokumenty potwierdzające sowieckie próby zatarcia tej zbrodni. M. Harz, Materiały do bibliografii zbrodni katyńskiej za okres kwiecień 1943 – grudzień 1990, „Wojskowy Przegląd Historyczny” 1989, nr 4; 1991, nr 2, zob. też wersję książkową M. Harz, Bibliografia zbrodni katyńskiej, Warszawa 1993; Z. Jagodziński, Bibliografia Katynia, Londyn 1982; Katyń. Dokumenty ludobójstwa. Dokumenty i materiały archiwalne przekazane Polsce 14 października 1992 r., wstęp E. Wnuk-Lipińskiego, tłum. i oprac. W. Materskiego, posłowie T. Strzembosza, K. Jasiewicza, Warszawa 1992; Katyń. Dokumenty zbrodni, pod red. i oprac. naukowym W. Materskiego, B. Woszczyńskiego, N. S. Lebiediewa, N. A. Pietrosowej i in., t. 1: Jeńcy nie wypowiedzianej wojny, op. cit., t. 2: Zagłada, Warszawa 1998, t. 3: Losy ocalałych, Warszawa 2001, t. 4: Echa Katynia, Warszawa 2006. O zacieraniu śladów zbrodni obszernie traktuje właśnie t. 4 pt. Echa Katynia.

34 K. Jasiewicz, Pierwsi po diable. Elity sowieckie w okupowanej Polsce 1939–1941, Warszawa 2001, s. 13–38 i nast.; idem, Research Still Needed on These Neighbors, w: Thou Shalt Not Kill. Poles on Jedwabne, Warszawa 2002. Zob. też: J. T. Gross, Polish Society under German Occupation 1939–1944, Princeton 1979; idem, Lato 1941 w Jedwabnem. Przyczynek do badań nad udziałem społeczności lokalnych w eksterminacji narodu żydowskiego w latach II wojny światowej, w: Europa nieprowincjonalna. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (Białoruś, Litwa, Łotwa, Ukraina, wschodnie pogranicze III Rzeczypospolitej Polskiej) w latach 1772–1999, pod red. K. Jasiewicza, Warszawa–Londyn 1999; idem, Neighbors, Princeton 2000; idem, Wybory, „Aneks” 1987, nr 45–47; idem, W zaborze sowieckim, „Aneks” 1979, nr 22; Okupacja sowiecka (1939–1941) w świetle tajnych dokumentów, wybór, oprac. i wstęp K. Jasiewicza, T. Strzembosza, M. Wierzbickiego, Warszawa 1996; J. T. Gross, I. Grudzińska-Gross, War throught Children’s Eyes, Stanford 1985; H. Grynberg, Dzieci Syjonu, Warszawa 1994; K. Grunberg, J. Serczyk, Czwarty rozbiór Polski, Warszawa 1990; R. Hilberg, Perpetrators, Victims, Bystanders: The Jewish Catastrophe, 1933–1945, New York 1992; Akcja Reihhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, pod red. D. Libionki, Warszawa 2004;
J. Z. Holzer, Bilans demograficzny Polski dla okresu 1939–1945, „Dzieje Najnowsze”, R. 26 (1994), nr 2; Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, pod red. W. Materskiego, T. Szaroty, Warszawa 2009; Pol’sza-Biełarus’ 1921–1953. Sbornik dokumientow i matieriałow, Minsk 2018; L. Zaszkilniak, M. Krikun, Istorija Pol’szczi. Wid najdawniszich czasiw do naszich dniw, Lwów 2002; D. Jegorow, Ijun’ 41-go. Razgrom Zapadnogo Fronta, Moskwa 2008.

35 G. Motyka, Na białych Polaków obława. Wojska NKWD w walce z polskim podziemiem 1944–1953, Kraków 2014, s. 155 i nast.

36 Wnutriennije wojska MWD Riespubliki Biełarus’. Istorija i sowriemiennost’, Minsk 2006, s. 149; informacje za: G. Motyka, Na białych Polaków obława, op. cit., s. 163.

37 Zob. np. K. Jasiewicz, Obława Augustowska – stan badań, ich uwarunkowania i perspektywy, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2018, t. 53, z. 2, s. 144.

38 Zob. o tych problemach K. Jasiewicz, Czym jest Obława Augustowska i czy jest Obławą Augustowską?, „Studia Polityczne” 2019, t. 47, nr 3, s. 164 i in.

39 K. Jasiewicz, Siedemdziesiąta rocznica Obławy Augustowskiej: w poszukiwaniu genezy ostatniej zbrodni sowieckiej na obywatelach polskich w lipcu 1945 roku, w: W hołdzie ofiarom obławy augustowskiej z lipca 1945 roku, pod red. S. Wysockiego, Suwałki 2015, passim.

40 GUBB wywodzi się formalnie z Zarządu Głównego Milicji (też będącej takim samym zarządem centrali NKWD) i został wydzielony jako samodzielny zarząd na podstawie rozkazu NKWD ZSRR nr 001414 z 30 września 1941 roku; brak daty zakończenia działalności, prawdopodobnie lata 50. – N. W. Pietrow, Kto Rukowodił Organami Gosbiezopasnosti 1941–1954. Sprawocznik, Moskwa 2010, s. 32 i nast.

41 Zob. bibliografie zamieszczone w pierwszych polskich monografiach o tematyce „wschodniej”, opartych na archiwaliach sowieckich: K. Jasiewicz, Zagłada polskich Kresów. Ziemiaństwo polskie na Kresach Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej pod okupacją sowiecką 1939–1941, Warszawa 1997; A. Głowacki, Sowieci wobec Polaków na ziemiach wschodnich II Rzeczpospolitej 1939–1941, Łódź 1998.

42 Np. t. 1: Rozstrzelani w Katyniu, Warszawa 1995, t. 2: Rozstrzelani w Charkowie, Warszawa 1996, t. 3: Rozstrzelani w Twerze, Warszawa 1997, t. 4: Uwięzieni w Borowiczach, Warszawa 1997, t. 5: Jeńcy w Griazowcu i Suzdalu, Warszawa 1998, t. 6: Aresztowani w rejonie Lwowa i Drohobycza, Warszawa 1998, t. 7: Uwięzieni w Stalinogorsku, Warszawa 1999, t. 8: Uwięzieni w Donbasie i pod Saratowem, Warszawa 1999, t. 9: Jeńcy zmarli i zaginieni, Warszawa 1999, t. 10, cz. 1–2: Więźniowie łagrów w rejonie Workuty, Warszawa 2000–2001. W latach 1995–2013 ukazało się 21 tomów w 29 woluminach.

43 A. Gurjanow, Sowieckie represje wobec Polaków i obywateli polskich w latach 1936–1956 w świetle danych sowieckich, w: Europa nieprowincjonalna. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (Białoruś, Litwa, Łotwa, Ukraina, wschodnie pogranicze III Rzeczypospolitej Polskiej), pod red. K. Jasiewicza, Warszawa–Londyn 1999, s. 973 i nast.

44 Moja praca o zagładzie ziemiaństwie, będącego z pewnością elitą przedwojennej Polski i epok wcześniejszych, nie rozwiązuje tego problemu: K. Jasiewicz, Lista strat ziemiaństwa polskiego 1939–1956, t. 1–2, Warszawa 1995.

45 A. Gurjanow, op. cit., s. 972 i nast.

46 W. Materski, Wprowadzenie, w: Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, Warszawa 2009, s. 203.

47 K. Jasiewicz, Zagłada polskich Kresów…, passim; Z. Boradyn, Niemen. Rzeka niezgody. Polsko-sowiecka wojna partyzancka na Nowogródczyźnie 1943–1944, Warszawa 1999, passim. Zob. też: A. Gogun, Partyzanci Stalina na Ukrainie. Nieznane działania 1941–1944, Warszawa 2010.

48 K. Jasiewicz, Obława Augustowska – stan badań, ich uwarunkowania i perspektywy, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 2018, t. 53, z. 2, passim.

49 S. Kotkin, Russia’s Perpetual Geopolitics. Putin Returns to the Historical Pattern, „Foreign Affairs” 2016, vol. 95, nr 3, s. 2 i nast.

50 Obliczenia własne na podstawie parametru podanego przez S. Kotkina.

51 Zob. liczne dokumenty na temat działalności partii komunistycznych w Europie znajdujące się w Archiwum Kominternu w Moskwie.

52 K. Jasiewicz, Czy „Trzecia Rosja” mogłaby odmienić Rosję?, „Studia Polityczne” 2018, t. 46, nr 4, s. 210 i nast.

53 Idem, Słowo jako broń. Propaganda sowiecka o wojnie sowiecko-fińskiej (30 XI 1939–12 III 1940), „Studia Polityczne” 2014, nr 4, passim.

54 Idem, Narodowe formacje wojskowe w Rosji bolszewickiej i Związku Sowieckiego w latach 1918–1943 i ich rola w polityce ekspansji imperium, „Dzieje Najnowsze” 2016, R. 48, nr 1, passim.

55 Informacje encyklopedyczne.

56 Obliczenia własne na podstawie informacji encyklopedycznych.

57 A. Łomianowski, Powrót do przeszłości, „Rzeczpospolita” 2019, nr 194, 21 sierpnia, s. A9.

58 Wstęp. Jak Rosja zmierzała w stronę XX wieku. Od tworzenia się wspólnoty wschodniosłowiańskiej do początków panowania Mikołaja II, w: Historia Rosji XX wieku 1894–1922, pod red. A. Zubowa, Warszawa 2016, s. 21.

59 Historia Rosji XX wieku, 1894–1922, pod red. A. Zubowa, Warszawa 2016, s. 6.

60 Zob. wyliczenia: K. Jasiewicz, Polityka historyczna ZSRR i Rosji w latach 1956–2005 jako element permanentnej destabilizacji Zachodu. Szkic do portretu współczesnej polityki rosyjskiej, „Studia Polityczne” 2007, nr 20, s. 250 i nast.

61 J. Afanasjew, Groźna Rosja, Warszawa 2005, s. 86.

Dr hab. Dorota Kielak, prof. UKSW

Instytut Literaturoznawstwa

Wydział Nauk Humanistycznych UKSW

ORCID ID: 0000-0002-0227-5820

Projekt Muzeum Teatralnego im. Stanisława Wyspiańskiego, czyli o ujawniającej się
w latach I wojny światowej potrzebie instytucjonalizacji polskiej kultury¹

Dnia 29 listopada 1917 roku na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” opublikowany został artykuł Macieja Szukiewicza na temat sposobu uczczenia jubileuszu 25-lecia działalności krakowskiej sceny, przypadającego na październik 1918 roku. Autor tejże publikacji omówił różne projekty działań towarzyszących obchodom wspomnianego jubileuszu. Pisał więc o zgłaszanej przez Adama Grzymałę-Siedleckiego potrzebie przeznaczenia w budżecie miejskim „stałej corocznej dotacji na cele artystyczne najściślej ze sceną i jej dobrem związane”². W jej ramach miałyby zostać zmodernizowane techniczne urządzenia sceny oraz zostałoby przebudowane zascenie³. Relacjonował pomysł zorganizowania szkoły dramatycznej funkcjonującej przy teatrze im. J. Słowackiego, którego autorem był Lucjan Rydel⁴. Najwięcej miejsca w swojej refleksji poświęcił jednak opisowi własnej inicjatywy stworzenia muzeum teatralnego, którego zadaniem byłoby, aby „każdy przez scenę krakowską przechodzący utwór sceniczny, polski przede wszystkim, swymi walorami artystycznymi lub teatralnymi zasługujący, w szczególny sposób zaprotokołować”⁵. Tenże muzealny „protokół” historii krakowskiego teatru zawierałby informacje na temat terminu złożenia sztuki dyrekcji teatru, terminu i okoliczności jej pierwszego czytania, odbytych prób, terminu premiery, osoby reżysera, obsady aktorskiej oraz scenografii, jej projektów i wykonania⁶. Na potrzeby tegoż muzeum kompletowane byłyby fotografie aktorów, ich kostiumów, ale też póz i gestów oraz scen zbiorowych, gromadzone miały być kostiumy, uprzednio wydzielone z magazynów teatralnych i złożone jako depozyt w muzeum. Całość dopełniałyby recenzje przedstawień oraz krytyka literacka dotycząca dramatów będących podstawą inscenizacji⁷.

Opracowany w 1917 roku projekt muzeum teatralnego nie był czymś wyjątkowym. Muzea teatralne, jako „instytucje kultury powołane do gromadzenia, naukowego opracowywania obiektów – przedmiotów, dzieł sztuki, dokumentów i druków – związanych z historią teatru i do popularyzowania wiedzy o teatrze”⁸, powstawały w Europie już od ostatniej dekady XIX wieku. W 1894 roku powstało Muzeum Teatralne im. Aleksieja Aleksandrowicza Bahruszyna w Moskwie⁹. Na ziemiach polskich inicjatywę Szukiewicza poprzedzało pojawienie się różnych wystaw prezentujących pamiątki i dokumenty teatralne. W 1888 roku zorganizowana została Pierwsza Polska Wystawa Muzyczna w Pałacu Krasińskich w Warszawie, zawierająca pamiątki operowe; w 1902 roku – Wystawa Teatralna udostępniona w salach warszawskiego ratusza, prezentująca historię polskiej sceny i będąca zalążkiem Oddziału Teatralnego Muzeum Historycznego m.st. Warszawy; w 1913 roku – Wystawa Nowoczesnego Malarstwa Scenicznego w Galerii Zachęta, poświęcona dokonaniom i przemianom związanym z Wielką Reformą Teatru¹⁰.

Również lata I wojny światowej obfitowały w liczne inicjatywy muzealne, niezwiązane, co prawda, z teatrem, ale świadczące o tym, że muzealna działalność nie była niczym wyjątkowym w czasie trwania międzynarodowego konfliktu zbrojnego. Dość przypomnieć kilka najważniejszych z nich. W pierwszych dniach sierpnia 1914 roku rozpoczęto prace nad przebudową gmachu poszpitalnego na Wawelu, w którym miała być siedziba Muzeum Narodowego skupiającego eksponaty – jak to określano – „dawnej Polski, (…) zbiory z czasów Rzeczypospolitej i odnoszące się do jej przeszłości”¹¹. W 1915 roku powstała Galeria Sztuki Współczesnej w Krakowie, usytuowana w Sukiennicach¹². W tym samym roku powołane zostało muzeum w Równem jako placówka gromadząca zbiory kulturalno-historyczne Wołynia¹³. W 1916 roku w Poznaniu założono Towarzystwo Muzealne¹⁴, a także zorganizowano „Wystawę Legionową”, prezentującą sztukę polską dotyczącą tematycznie Legionów Piłsudskiego, walczących w latach 1914–1916. Wystawa ta, prezentowana w Krakowie, a następnie w Zürichu i w Warszawie, uznana została za przykład „Lokalnego Muzeum Sztuk Pięknych w jednym dziejowym momencie”¹⁵. W 1918 roku pojawiła się natomiast informacja, że przy Wydziale Szkolnym Magistratu m.st. Warszawy powstało Muzeum Pedagogiczne Szkół Miejskich w Warszawie¹⁶. W trakcie działań wojennych, tj. po wejściu Niemców na tereny Królestwa Kongresowego, kontynuowano także organizację Muzeum Kurpiowsko-Nadnarwiańskiego w Nowogrodzie pod Łomżą, typowego skansenu, który został oddany do użytku zwiedzających w 1927 roku¹⁷.

Działaniom organizacyjnym w obszarze muzealnym towarzyszyła również publicystyka. Od samego początku wojny ukazywało się sporo prac – publikowanych osobno bądź na łamach ówczesnej prasy – poświęconych problematyce muzealnej, relacjonujących wszystko, co się działo w tym obszarze społecznej aktywności. Na samym progu wojny – w czerwcu 1914 roku – wydawane zostało w Nadrenii w języku polskim pismo „Pochodnia. Narodowy Tygodnik Ilustrowany”. Informowało ono np. o decyzji Feliksa Jasieńskiego, który – nie mogąc dojść do porozumienia z władzami miasta Krakowa – postanowił ofiarować Warszawie swoje słynne zbiory ówczesnego malarstwa i rzeźby, XIX-wiecznej grafiki europejskiej, dawnych mebli i tkanin, artefaktów z zakresu sztuki użytkowej, a wreszcie kolekcję bibliofilską¹⁸. W następnym roku wojny ukazała się drukiem praca Bronisława Piłsudskiego Muzeum Tatrzańskie imienia dra T. Chałubińskigo w Zakopanem. Zadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego¹⁹, w której autor poddawał pod rozwagę propozycję przeformułowania koncepcji muzeum tatrzańskiego i uczynienia z niego poważnej instytucji naukowej. W warszawskim „Świecie” w latach I wojny światowej pojawiało się szereg informacji i artykułów poświęconych zagadnieniom muzeów istniejących, tworzonych i mających powstać – w październiku 1915 roku na pierwszej stronie „Świata” znalazł się artykuł, którego autor rekapitulował problemy związane z tworzeniem placówek muzealnych w Warszawie. Postulował, aby na progu polskiej niepodległości zastanowić się nad sensem autonomicznego istnienia dotychczasowych placówek muzealnych, takich jak: Towarzystwo Zachęty, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami przeszłości czy Muzeum przemysłu i Rolnictwa, i aby podjąć działania na rzecz utworzenia muzeum sztuki dawnej na wzór Luwru czy też Galerii della Uffizi. Obok nich projektował też powstanie muzeum starożytności, muzeum sztuki dekoracyjnej i graficznej, muzeum etnograficznego i muzeum odlewów gipsowych²⁰.

Wątek uporządkowania warszawskich muzeów znalazł swoją kontynuację w kolejnym numerze „Świata”, z grudnia 1915 roku, kiedy to Stanisław Portner dyskutował kwestię lokalizacji warszawskiego Muzeum Miejskiego. Przekonując, że muzeum „nie jest mauzoleum, lecz szkołą, i jako takie powinno leżeć nie na krańcach miasta, lecz w jego sercu”²¹, wskazywał Pałac Staszica jako najlepsze miejsce jego lokalizacji. W pierwszym numerze z 1916 roku opisywano natomiast zbiory polskich kolekcjonerów, takich jak: Aleksander Kraushar, Józef Sobieszański, Stanisław Patek, ale też Józef Weyssenhoff i Artur Oppman, sugerując powstanie odrębnego muzeum w celu skupienia wszystkich tych zbiorów w jednym miejscu²². W następnym zaś numerze tego samego pisma przekonywano o potrzebie powołania muzeum przyrodniczego, które obok muzeum archeologicznego i etnograficznego byłoby bardzo pożądaną placówką²³. Bronisław Rydzewski, jako słuchacz wykładów z geologii i geografii fizycznej, organizowanych m.in. we francuskim Muzeum Historii Naturalnej, a także współpracujący z Pracownią Geologiczną Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie²⁴, przekonywał, że „czas wielki stworzyć instytucję poważną – muzeum nowożytne, które by nie tylko dawało całokształt naszych naturalnych stosunków, nie tylko uczyło o naturze polskiej na naturze polskiej, ale również dla poznania tej natury pracowało”²⁵. Fundamentalna dla polskiego ruchu muzealnego tego czasu była też wydana w tym samym roku monografia Mieczysława Tretera Muzea współczesne. Studium muzeologiczne, w której omówione zostały muzea istniejące na ziemiach polskich i w której wskazano też na ówczesne potrzeby muzealne²⁶. Treter napisał ją niejako w odpowiedzi na uchwałę podjętą podczas I Zjazdu Reprezentantów Muzeów Polskich, odbywającego się na wiosnę 1914 roku w Krakowie, który „na utworzony tam właśnie «Związek Muzeów Polskich» włożył obowiązek dążenia do opracowania i wydania podobnej monografii”²⁷. W 1919 roku Jadwiga Petrażycka-Tomicka opublikowała pracę Muzeum Etnograficzne na Wawelu²⁸. W Kijowie natomiast w latach wojny wydawane było pismo pt „Muzeum Polskie: poświęcone dziejom i zabytkom sztuki i kultury”, redagowane przez Ludgarda Grocholskiego i wydawane pod kierownictwem artystycznym Mieczysława Tretera – na jego łamach publikowano m.in. informacje dotyczące działalności Towarzystwa Opieki na Zabytkami Przeszłości.

Wszystkie muzealne inicjatywy, dyskusje i polemiki bardzo dobrze odsłaniały przyjętą na progu niepodległości strategię ocalania polskiego dorobku materialnego i niematerialnego, skupiania wszystkiego, co tworzyło przestrzeń narodowej identyfikacji²⁹. Mieczysław Treter – stypendysta Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, a po wojnie kustosz Muzeum im. Lubomirskich we Lwowie³⁰, z tego właśnie względu postulował powołanie Muzeum Walk o Niepodległość Narodu Polskiego, w którym unaoczni się historię polskiego „Ducha-Rewolucjonisty”³¹:

„Od stu dwudziestu lat z górą, od pierwszej chwili kościuszkowskiego powstania aż po dzień dzisiejszy zmaga się polski Duch-Rewolucjonista z dławiącą go przemocą. Lała się krew polska obficie we wszech świata stronach, jak i dziś jeszcze się leje w imię najdroższego sercu polskiemu ideału, jakim jest Niepodległość! Setki i tysiące najlepszych synów Polski ginęło na polach walki, gniło w więzieniach, konało lata całe w tajgach syberyjskich.

[…] Tym narodowym swoim męczennikom Polska Odrodzona, Wolna, monumentalny gmach wznieść winna.

Będzie to Panteon narodowej sławy, Muzeum Walk i Niepodległość Polskiego Narodu. A główne Muzeum tego działy znaczyć będą krwawo wypisane cyfry: 1794–1831–1846–1864–1914–1918.

I znaleźć się musi w tym przyszłym Muzeum jedna bodaj salka, poświęcona tym wszystkim, którzy ponieśli największą dla Polski ofiarę – tym, którzy, nieznani z nazwiska, przez wszystkich zapomniani, bez sławy potomnej dla Niej polegli”³².

Szczególną rolę odegrały powoływane w tym duchu od jesieni 1915 roku w głównych centrach polskiej emigracji, głównie na terenach Rosji, Wydziały Opieki nad Zabytkami, które działały na rzecz odzyskania skarbów polskiej kultury, zagrabionych w ciągu XIX wieku i rozproszonych w wojennej zawierusze poza terenami polskich ziem³³, kładąc jednocześnie podwaliny pod nowo powstające instytucje życia kulturalnego w odradzającym się państwie polskim po 1918 roku³⁴. Świadomość dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości politycznej, można powiedzieć wprost: przeczucie niepodległości – mobilizowało do ogarnięcia syntetyzującą refleksją rozproszonego w latach zaborów dziedzictwa narodowego. Wszystkie muzealne inicjatywy tego czasu miały więc jeden wspólny cel: skupić to, co jest najcenniejsze dla polskiej tożsamości i co będzie stanowiło grunt do odbudowy polskiej państwowości.

W tej perspektywie muzea i wszystkie działania z nimi związane tworzyły przestrzeń instytucjonalizacji polskiej kultury, co też wyraźnie napisał wspomniany wcześniej Treter, przekonując, że:

„Kwestia żywotności instytucji muzealnych jest w naszych zwłaszcza warunkach rzeczą nader doniosłą. Wskutek niezależnych od nas stosunków, kultura polska – w odniesieniu do szerszych warstw ludności – jest dziedziną wielce zaniedbaną; po wojnie otworzy się ogromnie wdzięczne pole do pracy w tym kierunku – istniejące muzea polskie będą mogły rozwijać swą działalność wszechstronnie”³⁵.

Dodawał jednocześnie, że „każde muzeum winno […] być ośrodkiem ruchu naukowego, względnie artystycznego, winno szerzyć i popularyzować wiedzę w zakresie swych zbiorów, pogłębiać kulturę […]”³⁶. W takiej też perspektywie należy rozpatrywać projekt Szukiewicza. Pisarz uzasadniał powołanie muzeum teatralnego, pisząc, że „nic tak nie zachęca do radosnego wysiłku na obranym polu pracy, jak coraz lepsze jej wyniki oraz świadomość, że są one w zbiorowym dorobku artystycznego czy narodowego życia czymś trwałym i nieprzemijającym”³⁷. Muzeum w projekcie Szukiewicza miało służyć instytucjonalizacji sztuki na potrzeby odradzającego się państwa. Jego istnienie było dla pisarza tak samo ważne, jak tworzenie podstaw bytowych ludzi teatru, takich jak np. stałe gaże oraz prawo do emerytur³⁸. Materialne zabezpieczenie zawodu aktora było dla niego równocenne z powołaniem muzeum teatralnego, które miało stwarzać motywującą do pracy „moralną atmosferę”³⁹. Oba kierunki tych działań zbiegają się bowiem we wspólnej płaszczyźnie aktywności na rzecz stworzenia państwowego mecenatu dla twórczości artystycznej.

Myślenie Szukiewicza o powołaniu muzeum teatralnego jako instytucji narodowego życia kulturalnego ujawniało się przede wszystkim wtedy, gdy pragnął on „połączyć archiwum sztuki z artystyczną kuźnią”⁴⁰, projektując istnienie w ramach tegoż muzeum „literackiego gabinetu teatralnego”⁴¹. Tak nazwana część muzeum stanowiłaby coś w rodzaju biblioteki, archiwum i pracowni naukowej służącej badaniom nad historią polskiego teatru i dramatu, a tym samym pełniłaby rolę edukacyjną w odniesieniu do ludzi teatru, szczególnie zaś aktorów. Szukiewicz przekonywał:

„Aktor polski – obok rosyjskiego – najbardziej na świecie utalentowany, opiera swe kreacje przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, na wrodzonej intuicji. Jest to bezsprzecznie najwartościowszy element artystycznej twórczości, ale nie jedyny. Obok niego wielką rolę odgrywa intelekt.

Rzeczą literackiego gabinetu teatralnego byłoby nie dać się zależeć intelektualnej stronie aktora, wynagrodzić mu tak częste szkolne zaniedbania młodości, z pomocą właściwie dobranych książek dać mu możność poznania całokształtu sztuki teatralnej, a w stosownie i umiejętnie dobranych rycinach plastyczne dopełnienie tekstu poety lub wskazówek dyrektora i reżysera”⁴².

Jak uzasadniał swój pomysł Szukiewicz, „nie chodzi o gromadzenie przy teatrze naukowego balastu, a tym mniej [o] wytworzenie atmosfery niedouczonej uczoności, jeno [o] powołanie do życia praktycznej poradni [uzupełnienie – D. K.]”⁴³. Projektowany Literacki Gabinet Teatralny miałby – zgodnie z tym zamysłem – pełnić funkcję pracowni naukowej, w której zarówno reżyser, jak i aktor oraz scenograf mogliby zapoznać się z realiami epoki, w której toczy się akcja sztuki.

„Kto – pytam – ma aktora, reżysera, kostjumera itd. wprowadzić w ten świat zawiłych zjawisk? Autor? Autor daje – o ile wżył się i potrafi – psychikę owych ludzi, ale przejawy kultury materialnej: architekturę, wzory tkanin, krój sukien, obuwie, klejnoty i ten tysiąc sprzętów, które malują i wypełniają tło – to wszystko odnaleźć, ustalić dla danej epoki i jeśli nie wprost podsunąć to w podsuniętych pozostawić wolny wybór, byłoby zdaniem gabinetu literackiego”⁴⁴.

W nim też znajdowałaby się „starannie dobrana biblioteka dzieł wiążących się ze sztuką teatralną oraz w równej, jeśli nie w większej mierze, zbiór rycin z najświetniejszych epok dojrzałych stylów: gotyk, renesans, barok itd.”⁴⁵. W nim też zabezpieczone byłyby rękopisy dramatów – zabezpieczone oczywiście przed zniszczeniem, chronione przed kradzieżą, a także naruszeniem praw autorskich:

„Nadto Literacki Gabinet Teatralny miałby jedno jeszcze doniosłe zadanie: oto nie tylko wziąłby w opiekę rękopisy autorów i chronił przed nadużyciami – rabusiowskie bowiem metody i potajemne odpisywanie sztuk jak za czasów Maloow’a i Shakespeara do dziś trwają w najlepsze! – ale nadto dostarczając innym teatrom egzemplarzy mógłby może stopniowo objąć gwarancję za tantiemy i zwolna wytworzyć coś w rodzaju teatralnej agentury. Wszak odrodzona i zapewne zjednoczona Polska będzie bodaj więcej teatrów miała, niż ich ma dzisiaj”⁴⁶.

Literacki Gabinet Teatralny pełniłby więc rolę biblioteki, archiwum, placówki naukowej, a do tego instytucji chroniącej interesy ekonomiczne środowiska teatralnego.

W zarysowanym wyżej kontekście szczególnego znaczenia nabiera fakt nadania temu muzeum imienia Stanisława Wyspiańskiego, a także fakt wyrażonej wprost przez projektodawcę inspiracji twórczością autora Wesela. Nie dziwi oczywiście to, że Szukiewicz traktuje dorobek autora, jego „najgenialniejszą cząstkę twórczości”⁴⁷, „jego inscenizacje własnych utworów”⁴⁸ i „cały teatr Wyspiańskiego”⁴⁹ jako „nie lada dorobek rasy i umysłowości polskiej”⁵⁰, który zasługuje na patronowanie tak pomyślanej instytucji kultury. Nie dziwi też, że o twórczości tego dramaturga myśli kategoriami fundamentu, klucza do polskiego dorobku scenicznego, który scala bogactwo różnych dzieł wychodzących spod pióra innych wielkich autorów ważnych dla polskiej kultury.

„[…] radbym je w tytule związać na zawsze z imieniem wielkiego poety [Wyspiańskiego]. Związać z jego imieniem, ale niekoniecznie zacieśnić. Muzeum im. Wyspiańskiego zatem otoczyłoby równą pieczołowitością utwory innych polskich autorów oraz olśniewające pomysłowością i artyzmem inscenizacje sztuk Szekspira czy Maeterlincka, Ibsena czy Zorilli. […] można by i należałoby wyrównać zaległości za przeszłość, prowadząc dział retrospektywny, wyławiając i gromadząc wszystko, co się odnosi w ogóle do sztuki teatralnej w Polsce” [uzupełnienie – D. K.]⁵¹.

Oryginalności projekt ten nabiera jednak wtedy, gdy Szukiewicz próbuje w nim dokonać swoistego przekładu idei artystycznych Wyspiańskiego na reguły funkcjonowania muzeum jako instytucji życia kulturalnego. Okazuje się wówczas, że odpowiednikiem wpisanej w całą twórczość autora Wesela idei życia, idei przekraczania barier świadomości spetryfikowanej tradycją literacką i wszelkiego rodzaju schematami, idei walki z tym, co krępuje, wiąże, zniewala i pozbawia energii działania, stała się dla Szukiewicza idea pracy intelektualnej, naukowej refleksji i wysiłku umysłowego. Pisarz bardzo wyraźnie stwierdza, że projektowane muzeum nie stanie się instytucją skostniałą i „zmartwiałą” ze względu na utworzenie w jego strukturach opisanego wyżej Literackiego Gabinetu Teatralnego.

„Pomimo nierozerwalnego związania muzeum im. S. Wyspiańskiego z teatrem i biegiem pracy na scenie, instytucja może by mimo wszystko z latami zmartwiała i zakostniała. Każda stojąca woda mętnieje i cuchnie. Ażeby tego uniknąć, musi przez instytucję płynąć wciąż żywy strumień życia. To zadanie wziąłby na siebie najściślej z muzeum złączony Literacki Gabinet Teatralny”⁵².

Odwołując się do słów z Wyzwolenia: „A ty jesteś, przez którego płynie strumień piękności”⁵³, bardzo wyraźnie podkreśla, że patronat Wyspiańskiego nad muzeum nie jest tylko formalny, ale wypływa z głębokiego odczucia jego twórczości. Pisząc: „teatr Wyspiańskiego dał mi asumpt do rozmyślań nad muzeum teatralnym”⁵⁴, przekonuje jednocześnie, że „marzy mu się rzecz na wskroś żywa, życiu służąca, zespolona z nim wciąż i bezpośrednio, z perspektywy lat – zapewne – danej sceny diariusz spisany różnymi charaktery, a tym samym kopalnia wiadomości dla przyszłych historyków literatury, ale i dziś, i na co dzień przede wszystkim czujna służka reżysera, aktora, dekoratora i kostiumera, pulsująca wciąż ruchem i gwarem kuźnia, z której wychodzą pierroty i Colombiny, Falstafy i książęta niezłomni […]”⁵⁵.

Przywołując wyobrażenie muzeum jako „nekropolii dokumentów kultury czy sztuki, jednej jeszcze trupiarni, jednego jeszcze szeregu sal z szafami pełnymi bric – a – bracu, któremu się zdaje, że przestał nim być, gdy go od tłumu odcięto lustrzaną szybą, opatrzono numerem i uczczono w katalogu tym szumniejszym opisem, im wartość jego jest błahszą”⁵⁶, wyraźnie odcina się od takiej formuły muzealnej placówki, projektując całość „łączącą archiwum sztuki z artystyczną kuźnią”⁵⁷ jako gwarant muzeum żywego.

W taki oto sposób inicjatywa upamiętniająca dziesięciolecie śmierci Wyspiańskiego nadała nowy wymiar twórczości tegoż artysty. Okazało się też, że w zmienionych realiach politycznych symbolistyczna, nastrojowa i wizjonerska twórczość najsłynniejszego modernistycznego dramaturga stała się przestrzenią inspiracji do myślenia o sposobach instytucjonalizowania sztuki na progu nowego bytu państwowego.

1 Fragmenty niniejszego szkicu stały się częścią artykułu: D. Kielak, Polscy pisarze w ruchu muzealnym na progu II Rzeczypospolitej, „Annales Universitatis Pedagogicae Cracoviensis. Studia et Bibliothecarum Scientiam Pertinentia” 2021, t. 19, s. 211–215.

2 M. Szukiewicz, Muzeum Teatralne im. Stanisława Wyspiańskiego (projekt), Kraków 1917, s. 4.

3 Ibidem.

4 Ibidem.

5 Ibidem, s. 6.

6 Ibidem, s. 7.

7 Ibidem, s. 7–8.

8 Marta Zembrzuska-Kasprzak, Muzeum teatralne, http://www.encyklopediateatru.pl/hasla/113/muzeum-teatralne (dostęp: 15.11.2017).

9 Ibidem.

10 Ibidem.

11 [b.a.], Ze stowarzyszeń, „Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany” 1914, R. 5, nr 32, s. 511.

12 M. Treter, Muzea współczesne. Studium muzeologiczne. Początki, rodzaje, istota i organizacja muzeów. Publiczne zbiory muzealne w Polsce i przyszły ich rozwój, Kijów 1917, s. 67–68, 89–90.

13 K., Zbiory w Równem, „Świat” 1915, R. X, nr 17, s. 7.

14 Treter, Muzea współczesne…, op. cit., s. 97.

15 Ibidem, s. 23.

16 Muzea i Biblioteki, „Muzeum Polskie” 1918, t. 2, z. IV–XII, s. 141.

17 Nieco wiadomości o Muzeum Kurpiowsko Nadnarwiańskiem w Nowogrodzie pod Łomżą [Łomża 1933], s. 1. Zob. też: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=1100 (dostęp: 13.08.2019).

18 [b. a.], Warszawskie muzeum Feliksa Jasieńskiego, „Pochodnia. Narodowy Tygodnik Ilustrowany” 1914,
R. II, nr 25, s. 14–16.

19 B. Piłsudski, Muzeum Tatrzańskie imienia dra T. Chałubińskiego w Zakopanem. Zadania i sposoby prowadzenia działu ludoznawczego, Kraków 1915.

20 C. Poznański, Muzea warszawskie, „Świat” 1915, R. X, nr 41, s. 1–2.

21 S. Portner, Muzeum Miejskie, „Świat” 1915, R. X, nr 49, s. 3.

22 K. L. S., Nasi kolekcjonerzy, „Świat” 1916, R. XI, nr 1, s. 6.

23 B. Rydzewski, O muzeum przyrodnicze w Warszawie, „Świat” 1916, R. XI, nr 2, s. 8.

24 Z. J. Wójcik, Bronisław Nikodem Rydzewski, w: Internetowy polski słownik biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/bronislaw-nikodem-rydzewski (dostęp: 16.10.2020).

25 B. Rydzewski, O muzeum przyrodnicze…, op. cit., s. 9.

26 M. Treter, Muzea współczesne…, op. cit., s. 33. Na temat znaczenia tego opracowania w dziejach polskiej muzeologii zob. M. Wawrzak, Studium muzeologiczne Mieczysława Tretera, http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=626 (dostęp: 25.10.2020).

27 M. Treter, Muzea współczesne…, op. cit., s. 33, por. M. Wawrzak, Studium muzeologiczne…, op. cit.

28 J. Petrażycka-Tomicka, Muzeum Etnograficzne na Wawelu, Lwów 1919.

29 Jak pisał Treter, „rozumnie zorganizowane muzeum historyczne może w pomyślnych warunkach oddziaływać dodatnio na wzmocnienie narodowego samopoczucia, na rozwój sztuki i estetycznej świadomości, na pogłębienie narodowej kultury i na rozkwit dotyczący dziedzin nauki” (M. Treter, Muzea współczesne…, op. cit., s. 24).

30 Zob. S. Wasylewski, Pod kopułą lwowskiego Ossolineum, Wrocław 1958.

31 M. Treter, Muzea współczesne…, op. cit., s. 99.

32 Ibidem, s. 99.

33 Zob. [b.a], Dwudziestopięciolecie działalności Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w Warszawie, Warszawa 1933, s. 10.

34 Zob. ibidem, s. 8.

35 M. Treter, Muzea współczesne…, op. cit., s. 97.

36 Ibidem.

37 M. Szukiewicz, Projekt Muzeum…, op. cit., s. 6.

38 Ibidem, s. 5–6.

39 Ibidem, s. 6.

40 Ibidem, s. 5.

41 Ibidem, s. 6.

42 Ibidem, s, 10–11.

43 Ibidem, s. 11.

44 Ibidem.

45 Ibidem, s. 11–12.

46 Ibidem, s. 12–13.

47 Ibidem, s. 8.

48 Ibidem.

49 Ibidem.

50 Ibidem.

51 Ibidem, s. 9.

52 Ibidem, s. 10.

53 S. Wyspiański, Wyzwolenie. Dramat w trzech aktach, Kraków 1903, s. 114 (Akt II: Maska 16).

54 M. Szukiewicz, Projekt Muzeum…, op. cit., s. 9.

55 Ibidem, s. 5.

56 Ibidem.

57 Ibidem.

Mgr Ewa Kozłowska

Prof. dr hab. Grzegorz Nowik

ORCID ID: 0000-0001-9644-7293

Mgr Łukasz Wieczorek

Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku

Wielka mozaika. Oficerowie Wojska Polskiego 1918–1921

Kadry odradzającego się w 1918 roku Wojska Polskiego złożone były z oficerów wywodzących się z polskich formacji ochotniczych tworzonych podczas I wojny światowej (były to: od 1914 roku – Legiony Polskie, Polska Organizacja Wojskowa i Polska Siła Zbrojna, od 1917 roku – Armia Polska we Francji i od 1917 roku – Korpusy Polskie w Rosji), Polaków służących w armiach państw zaborczych: rosyjskiej, austriackiej i niemieckiej, formacji powstańczych – wielkopolskich i śląskich, ale także Polaków służących w armiach francuskiej i amerykańskiej czy tak egzotycznej jak turecka.

Względy formalne (zweryfikowanie hierarchii stopni wojskowych, czyli tzw. „starszeństwa”), ale przede wszystkim czynnik ideowy – korpus oficerski był wszak fundamentem kształtującym kręgosłup moralny armii – były niezwykle istotne. Jednym z zasadniczych był nakaz sprawdzenia – czy oficerowie wywodzący się z armii państw zaborczych nie uchybili godności Polaka i czy nie występowali przeciwko polskim aspiracjom niepodległościowym. Czyny takie dyskwalifikowały i nakazywały wyeliminowanie potencjalnych kandydatów, dla których po utracie dawnych pracodawców głównym motywem podjęcia służby w Wojsku Polskim były względy bytowe (ekonomiczne).

Nie trzeba dodawać, że niezależnie od postawy ideowej – poświęcenia w służbie dla Rzeczypospolitej – którą charakteryzowali się i której dowiedli oficerowie polskich formacji ochotniczych, wszystkie grupy oficerów wnosiły do Wojska Polskiego różnorodne doświadczenia, przyzwyczajenia i nawyki, zarówno pozytywne, jak i negatywne.

W lipcu 1920 roku kilku generałów polskich, na prośbę redakcji „Bellony”, scharakteryzowało poszczególne środowiska oficerów z b. armii państw zaborczych. Według nich, oficerowie z armii austriackiej byli „(…) lepiej przygotowani zawodowo”, natomiast „(…) grzeszyli nadmiarem biurokracji. Dobrze byli wyszkoleni oficerowie z armii rosyjskiej w swych składach młodszych”, jednak w dowodzeniu wyższymi związkami taktycznymi i operacyjnymi charakteryzowali się przywiązaniem do formalizmu w rozkazodawstwie. „Wysoko ceniono wówczas oficerów Legionów. Cechował ich, według oceny generałów, zapał do walki oraz chęć i ochota nauczenia się. Wyróżniali się „inicjatywą i ruchliwością, a przede wszystkim zdolnością używania (…) niewyćwiczonego żołnierza”¹.

Jeśli można krótko zarysować (najgrubszymi liniami) charakterystykę korpusu oficerskiego Wojska Polskiego – trzech najliczniejszych grup (tj. wywodzących się z Legionów, z armii austriackiej i rosyjskiej), to sztaby dywizji, armii i frontów – obsadzone były w większości przez „austriaków” (zwanych też „awstryjcami”, starsi – „sztabalterami”, lub „C. K – ekscelencjami”), wyższe urzędy wojskowe i dowództwa liniowe – przez „carskich” (lub „ich priewoschodiliteklstwa” albo „katolików”, jak nazywano oficerów Polaków w armii carskiej), natomiast „leguny” były przeznaczone do niewykonalnych zadań na froncie i poza nim.

Drugiego sierpnia 1919 roku Sejm Ustawodawczy wydał Ustawę o nadaniu starszeństwa i stopni oficerskich². Na tej podstawie Minister Spraw Wojskowych gen. Józef Leśniewski powołał Ogólną Komisję Weryfikacyjną, utworzoną z przedstawicieli: Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych wespół z Oddziałem V (Personalnym) Sztabu Generalnego oraz komisje weryfikacyjne – odrębne dla każdej formacji, dla każdej armii, z której wywodziły się poszczególne grupy oficerów. Odrębne więc były komisje: Legionowa (obejmująca także POW i PSZ), odrębne dla oficerów z b. armii austriackiej i rosyjskiej oraz innych armii.

Zadaniem ich było zestawienie wstępnych imiennych list oficerów do zatwierdzenia ich stopni oraz ustalenie tzw. „starszeństwa” (czyli kolejności nadawania stopni, co było istotne w polityce awansowej). W drugim etapie poszczególne listy „środowiskowe” zestawiane był w jedną z podziałem na rodzaje broni (piechota, artyleria, jazda, itd.) oraz służb (medyczna, weterynaryjna, intendentura, oświatowa itd.).

Istotne było określenie kwalifikacji (wykształcenia cywilnego i wojskowego) z przydziałem do poszczególnych broni i służb, a także wykluczenie tych, którzy stanowili element mało wykwalifikowany lub – o czym wspomniano wcześniej – z punktu widzenia władz wojskowych byli elementem niepewnym lub niezasługiwali na honor służby w Wojsku Polskim³. Trudno sobie np. wyobrazić oficera z d. armii rosyjskiej służącego w ochranie lub żandarmerii obok oficera wywodzącego się z dawnej Organizacji Bojowej PPS i POW, walczących w konspiracji z rosyjskim zaborcą.

Wszystkie listy oficerów były przesyłane do Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza i zatwierdzane przez Józefa Piłsudskiego.

Już na pierwszym konstytucyjnym posiedzeniu Ogólnej Komisji Weryfikacyjnej, zajmującej się na początku zestawieniem listy generałów Wojska Polskiego, uchwaliła ona zwrócenie się do Naczelnego Wodza z prośbą, aby zechciał przyjąć najwyższy stopień wojskowy Pierwszego Marszałka Polski. Jak podają prof. Wacław Jędrzejewicz i Janusz Cisek: „Latem 1919 r. marszałek Sejmu [Ustawodawczego] otrzymał pismo od gen. Leśniewskiego, który w imieniu generalicji wystąpił z wnioskiem mianowania Naczelnego Wodza Pierwszym Marszałkiem Polski. Wojciech Trąmpczyński przedłożył wniosek Konwentowi Seniorów, na którym Klub Ludowo-Narodowy (przeszło 140 posłów) i Klub Narodowego Związku Robotniczego (dwudziestu kilku posłów) oświadczył się przeciwko wnioskowi, uznając go za przedwczesny. Marszałek Sejmu zwrócił wniosek gen. Leśniewskiemu zaznaczając, że lepiej będzie go chwilowo wstrzymać”⁴.

Owa „chwila” trwała ponad pół roku, po czym generałowie Wojska Polskiego uznali, iż nadanie Wodzowi Naczelnemu stopnia Marszałka jest fundamentalnym elementem procesu weryfikacji Korpusu Oficerskiego Wojska Polskiego. O decyzji tej Komisja poinformowała Józefa Piłsudskiego 19 marca 1920 r., w dniu jego imienin, przybywając in corpore do Belwederu⁵.

Najszybciej zestawiona została lista oficerów wywodzących się z Legionów (POW i PSZ, w tym także wykształconych w polskich podchorążówkach, z których pierwsze powstały jeszcze w czasach istnienia PSZ i później), ze względu na fakt, iż dokumenty personalne (karty służby) znajdowały się w Polsce⁶. Pierwsza lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich sporządzona została 12 kwietnia 1917 roku, jak mówił jej podtytuł, „w dniu oddania Legionów Polskich Wojsku Polskiemu, i liczyła 1332 oficerów”⁷. Uzupełnili ją oficerowie (podchorążowie) wyszkoleni w Polskiej Sile Zbrojnej.

W drugiej kolejności zweryfikowano oficerów wywodzących się z armii austro-węgierskiej, ponieważ istniejąca przy dawnym Kregsministerium w Wiedniu Polska Komisja Likwidacyjna, mająca dostęp do przechowywanej tak dokumentacji kadrowej, mogła sporządzić wiarygodne odpisy dotyczące wykształcenia, przebiegu służby, awansów itd. wszystkich oficerów wywodzących się z tej armii. Podobne było z nielicznymi oficerami z armii francuskiej, amerykańskiej czy. np. tureckiej.

Najdłużej pracowała podkomisja weryfikująca oficerów b. armii rosyjskiej, polegająca wyłącznie na składanych przez oficerów oświadczeniach oraz nielicznych posiadanych przez nich dokumentach personalnych dotyczących przebiegu ich służby. Jako że akta z archiwów rosyjskie były niedostępne dla komisji, wymagano poświadczenia świadków.

Marian Romeyko w swych (bałamutnych po części) wspomnieniach zanotował, że: „Kadra dzieliła się początkowo na „szerokotorowców”, na „katolików-dowborczyków”, na „legunów”, na „awstryjców-druciarzy”. Podobnymi epitetami – i to z chęcią obrażenia – obrzucali się wzajemnie wojskowi z różnych formacji i zaborów bezpośrednio po wojnie. Od chwili formowania armii polskiej starali się oni skupiać w oddziałach „swoich”, bliższych duchem. (…) W miarę rozwijania się działań wojennych, w miarę powstawania nowych formacji i konieczności uzupełniania strat bojowych, korpus oficerski nabierał jednolitego charakteru. Na polu bitwy, gdzie łączyło ich bojowe koleżeństwo i braterstwo broni, oficerowie zapoznawali się, nawiązywali przyjaźń, nabierali do siebie szacunku, krótko mówiąc zespalali się”⁸.

W pierwszym etapie prac – trwającym równolegle do tocznych działań wojennych w 1919 i 1920 roku, podczas których część oficerów zginęła – do końca 1920 roku zweryfikowano 18 172 generałów i oficerów, a wśród nich:

– generałów broni 4

– generałów por. (dywizji) 26

– generałów ppor. (brygady) 113

– pułkowników 436

– podpułkowników 747

– majorów 1562

– kapitanów 4814

– poruczników (i ppor.) 10 470⁹

Spośród 143 generałów – aż 34 miało powyżej 60 lat, a zaledwie 11 – poniżej 45. Wśród nich najmłodsi byli generałowie wywodzący się z Legionów, np.: Władysław Sikorski (1881 – 40 lat), Mieczysław Norwid-Neugebauer (ur. 1884 – 37 lat), Kazimierz Sosnkowski (1885 – 36 lat), Edward Rydz-Śmigły (1886 – 35 lat).

Proces przeglądu kadr oficerskich trwał przez cały 1921 rok i ogólnie zweryfikowano w jego toku 30 105 oficerów, w tym:

– z armii austro-węgierskiej: 9476 oficerów,

– z armii rosyjskiej: 7951 oficerów (w tym ok. 1800 z b. 1 Korpusu Polskiego w Rosji),

– z Legionów: 7813 oficerów (w tym z POW i PSZ¹⁰ oraz ok. 4500 wykształconych w kraju w latach 1918–1921),

– z Armii Polskiej we Francji: 1752 oficerów (w tym z armii francuskiej i amerykańskiej).

Od tej liczby należy odjąć 2032 oficerów (w tym 313 podchorążych) poległych i zmarłych od listopada 1918 roku do końca 1920 roku¹¹. Należałoby do nich dodać poległych oficerów w Wojskach Litwy Środkowej oraz w trzecim powstaniu śląskim.

Wielu oficerów (głównie generałów starszych oficerów), którzy przekroczyli wiek kwalifikujący do służby wojskowej, już w końcu 1921 roku, niezwłocznie po zakończeniu działań wojennych, zweryfikowano i przeniesiono w stan spoczynku, na podstawie tymczasowej ustawy emerytalnej¹². W grupie tej znalazło się 385 osób:

– generałów: 62,

– pułkowników 109,

– podpułkowników 71,

– majorów 60,

– oficerów młodszych 83 (kapitanów, poruczników i podporuczników).

W tym samym czasie, w wyniku przeprowadzonej weryfikacji, 221 oficerów zwolniono całkowicie ze służby w Wojsku Polskim bez prawa zaliczenia do rezerwy. Były to w większości osoby skazane przez sądy wojskowe i honorowe sądy oficerskie, oraz zweryfikowane negatywnie (np. oszuści podający się za oficerów, osoby działające przed 1918 rokiem na szkodę narodu polskiego itp.). Proces ten kontynuowano w kolejnych latach, jak wspominał Marian Romeyko w swych wspomnieniach: „«Czystka», którą przeprowadziły władze wojskowe w latach 1921–1923, usuwając z wojska nieodpowiednie jednostki (a którą w dalszym ciągu kontynuowały sądy honorowe), dała oczekiwanie wyniki i znalazła zrozumienie w korpusie oficerskim”¹³.

W zestawionej ostatecznie w 1921 roku liście starszeństwa, obejmującej ostatecznie 24 876 nazwisk, poszczególne grupy środowiskowe stanowiły niżej wymieniony odsetek ogółu korpusu oficerskiego:

– z b. armii rosyjskiej 30,7 proc.,

– z b. armii austro-węgierskiej 29 proc.,

– z Legionów (POW i PSZ) 21 proc. (w trzech podstawowych rodzajach broni: piechota jazda i artyleria stanowili oni 23,6 proc., a w samej piechocie 25,9 proc.),

– wyszkoleni w WP 10 proc. (w latach 1918–1921 tytuł podchorążego uzyskało oraz na pierwszy stopień oficerski awansowano ok. 4500 oficerów¹⁴),

– z b. armii niemieckiej 6,5 proc. (w tym wielu awansowanych na pierwszy stopień oficerski podoficerów),

– z Armii Polskiej we Francji 3,7 proc.

Wśród siedmiu zweryfikowanych generałów broni trzech pochodziło z armii rosyjskiej (Józef Dowbor-Muśnicki, Wacław Iwaszkiewicz, Jan Rządkowski), dwóch z armii austro-węgierskiej (Stanisław Szeptycki i Karol Trzaska Durski), dwóch – z Legionów Polskich (Józef Haller – jednocześnie Armii Polskiej we Francji, Zygmunt Zieliński), obaj służyli wcześniej w armii austro-węgierskiej.

Spośród 62 generałów por. (gen. dyw.) – z armii rosyjskiej wywodziło się – 32, z armii austro-węgierskiej – 25, a z Legionów – czterech (Bolesław Roja, Edward Rydz-Śmigły, Kazimierz Sosnkowski i Władysław Sikorski).

W grupie 138 generałów ppor. (gen. bryg.): 67 – pochodziło z armii rosyjskiej, prawie tyle samo 61 – z armii austro-węgierskiej, trzech – z armii niemieckiej (wszyscy byli wyższymi oficerami i na stopnie generalskie awansowali w WP), sześciu – z Legionów Polskich (wszyscy byli absolwentami Politechniki Lwowskiej) i jeden – z Armii Polskiej we Francji.

Proces kształtowania właściwej piramidy stopni oficerskich był długotrwały i zmieniał się powoli. Możemy dokonać porównania danych z lat 1920 i 1926, po przejściu wojska „na stopę pokojową”. Obejmuje on w 1926 roku wyłącznie oficerów służby stałej i grupę oficerów młodszych; należy go powiększyć o stosunkowo liczny korpus oficerów rezerwy.

Jednocześnie, na kolejne kursy Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego (powołanej 15 czerwca 1919 roku przez ministra spraw wojskowych gen. por. Józefa Leśniewskiego, od 1921 roku przemianowanej na Wyższą Szkołę Wojenną), kierowane były kolejne grupy oficerów, wśród których dużą część stanowili legioniści, nie mogący wcześniej zdobyć wyższego wykształcenia wojskowego. I tak pierwszy wojenny kurs ukończyło 76 absolwentów¹⁵. Drugi kurs, ze skorygowanym programem kształcenia, został wydłużony z czterech do siedmiu miesięcy i miał trwać w założeniu od 2 stycznia do 31 lipca 1920 roku. „Ubiegający się o przyjęcie na II kurs Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego musieli: wykazać się kwalifikacją służbową przynamniej bardzo dobrą i co najmniej trzyletnią służbą oficerską, z tego dwuletnią na froncie, mieć poniżej 35 lat, być w pełni zdolnym fizycznie do służby frontowej oraz złożyć egzamin wstępny”¹⁶. Wacław Jędrzejewicz, który w drugiej połowie 1919 roku z ramienia Oddziału II Informacyjnego NDWP pełnił funkcję oficera łącznikowego przydzielonego do korpusu niemieckiego w Grodnie, zgłosił się do egzaminu wstępnego na wspomniany kurs¹⁷. Tak opisywał egzamin: „składał się z dwóch części. Pierwsza – temat z historii Polski i wiedzy ogólnej, która miała wykazać, nie tylko jej znajomość przez kandydata, lecz i znajomość języka polskiego. Trzeba pamiętać, że oficerowie tego dwuletniego kursu w dużej mierze składali się z oficerów armii rosyjskiej i austriackiej, trochę z niemieckiej i u wielu znajomość języka polskiego, zwłaszcza w piśmie, była dość ograniczona. Tej części egzaminu nie bałem się. Ale druga część składała polegała na rozwiązaniu zadania taktycznego w zakresie działania małego oddziału trzech broni: piechoty, kawalerii i artylerii. To już było znacznie trudniejsze”¹⁸.

Z 386 kandydatów dopuszczono do egzaminu 210 oficerów: 86 legionistów, 74 oficerów z b. armii austro-węgierskiej, 44 z b. armii rosyjskiej i sześciu z b. armii niemieckiej. Tylko jedna czwarta została przyjęta na drugi kurs, na 53 oficerów zakwalifikowanych przez komisję egzaminacyjną było 37 legionistów, dziewięciu oficerów z b. armii austro-węgierskiej, i tylko czterech z rosyjskiej i trzech z niemieckiej¹⁹. Jak widać, procent oficerów legionowych znacznie przeważał i jednocześnie przekraczał przewidywania Dowództwa Szkoły, która szacowała ich udział na 50 proc. Warto w tym miejscu poświęcić kilka słów poziomowi tych 210 wypracowań, które przez członków komisji egzaminacyjnej ocenione zostały tymi słowami: „każdy kandydat miał sposobność wybrania sobie tematu z prawie każdej dziedziny wiedzy ogólnej, odpowiadającej jego studiom. Można więc było się spodziewać, że wypracowania tych tematów wykażą nie tylko odpowiednią znajomość materii, lecz że właśnie wskutek tego wykażą logiczny układ treści i staranny styl”²⁰.

Poza kilkoma wyjątkami prace, zarówno pod względem merytorycznym, jak i językowym, okazały się być na bardzo niskim poziomie. „Niektóre z nich były tak słabe, że nie odpowiadały nawet najskromniejszym wymaganiom wykształcenia oficera. Opracowania taktyczne wydały jeszcze gorsze wyniki”²¹. Egzamin obnażył jeszcze jeden problem, kwalifikacje kandydatów podawane przez ich bezpośrednich przełożonych stały bardzo często „w jaskrawem przeciwieństwie do ich wykształcenia, a tym samem zdatności do służby w Sztabie Generalnym”²².

Skutkowało to tym, że kandydaci na etapie już egzaminu wstępnego odsłonili braki w wyszkoleniu, takie jak: brak inicjatywy i bierność w decyzjach, nieumiejętności oceny wyników wywiadu, nieumiejętność oceny sytuacji czy w końcu słabą znajomość właściwości broni. „Fakt, że kandydaci do Szkoły Sztabu Generalnego, więc elita korpusu oficerskiego, na nie cierpią, rzuca bardzo ponure światło na wykształcenie taktyczne ogółu oficerów. Czas i sytuacja na froncie nie sprzyjały słuchaczom II kursu, już 15 kwietnia 1920 r. otrzymali od Naczelnego Dowództwa WP przydziały w celu praktycznego wyszkolenia”²³. W wyniku tej „wojennej praktyki”, trwającej do stycznia 1921 roku, kurs zakończył się dopiero 6 września 1921 roku²⁴. To na doświadczeniach tych pierwszych wojennych kursów budowano program przyszłej Wyższej Szkoły Wojennej.

Pozwoliło to na sukcesywną zmianę obsady kadrowej wyższych instytucji wojskowych. W 1922 roku na 29 szefów oddziałów w Sztabie Generalnym Wojska Polskiego i kierowników departamentów w Ministerstwie Spraw Wojskowych – 16 wywodziło się z Legionów. Na 66 kierowników biur i wydziałów w nich jedną trzecią stanowili b. legioniści.

Oficerowie

Wywodzili się z różnych dzielnic dawnej Rzeczpospolitej, z różnych armii; odmienne było czasem ich pochodzenie etniczne, reprezentowali różne grupy społeczne, inne doświadczenia, różnie przebiegały ich kariery – ale razem stanowili przekrój pokolenia, które wywalczyło i obroniło niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej. Ta garść życiorysów ukazuje „wielką mozaikę”, którą tworzył korpus oficerski w latach walk o niepodległość i granice Rzeczpospolitej.

Roman Albinowski (ur. 6 lipca 1858 roku w Tarnowie), z armii austro-węgierskiej, kpt. rez., st. radca skarbowy, instruktor „Sokoła”, zastępca dowódcy Legionu Wschodniego, komendant Szk. Pchor. LP i St. Zbornej LP, od 1918 dowódca Powiatu Wojskowego w Przeworsku, w Jaworowie, Nadwórnej, Zborowie i Śniatyniu, komendant placu w Stryju oraz Tarnopolu, oficer DOGen. Kielce, przydzielony do 26 pp., zweryfikowany jako ppłk. Rez. Piech. Zmarł w Krakowie 20 października 1922 roku.

Włodzimierz Bochenek z Legionów (ur. 3 kwietnia 1894 rokuw Bochni), absolwent Szk. Ofic. ZS „Parasolarz”, ofic. 1 pp. LP, ranny pod Łowczówkiem i Kostiuchnówką, po kryzysie przysięgowym wcielony do armii austro-węgierskiej, od 1918 roku ofic. 5 pp. Leg., dowódca baonu 6 pp. Leg., absolwent Wojennej Szkoły Szt. Gen., szef Oddz. III w 3 Armii, dowódca grupy panc.-mot. w wypadzie na Kowel, szef sztabu 13 DP, zweryfikowany jako mjr SG, zastępca dowódcy 1 Pułku Czołgów, zginął w wypadku samochodowym we Francji 24 stycznia 1926 roku.

Wojciech Chorzępa z Legionów ( ur. 24 lutego 1894 roku w Nienadówce k. Rzeszowa), członek ZS, żołnierz 3 pp. Leg., ranny, kurs. ofic., od 1918 roku w WP, mianowany ppor. 1 III 1919, ofic. prowiantowy, zweryfikowany jako por. adm., służył w Rej. Zakł. Gospod. w Tarnopolu, Bryg. KOP „Podole” w Czortkowie, od 17 września 1939 roku walczył z Armią Czerwoną, org. placówkę AK k. Rzeszowa, kwatermistrz Obwodu AK Kolbuoszowa, aresztowany przez UB, zesłany do łagru Borowicze, powrócił do Polski w 1947 roku, zmarł w Zalesiu Górnym (1968).

Wiktor Mieczysław Gawroński ( ur. 20 kwietnia 1863 roku w Bracławiu), z armii rosyjskiej i ukraińskiej, oficer i generał wojsk kolejowych, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej i Wielkiej Wojny, od 1918 roku generał chorąży szef kolejnictwa armii ukraińskiej, przyjęty do WP 19 lutego 1919 roku, dowódca Wojsk Kolejowych, zweryfikowany w stopniu gen. dyw., od 1923 roku w st. spoczynku, zmarł w Warszawie 8 listopada 1946 roku.

Bohdan Hulewicz (ur. 20 czerwca 1888 roku w Kościankach) z armii niemieckiej, członek tajnego TTZ i „Zet’u”, studia we Wrocławiu, Monachium i Kolonii, podofic. i ofic. podczas Wielkiej Wojny, od 1918 roku organizator sekcji wojskowej NRL w Poznaniu i powstania wielkopolskiego, szef Oddz. 1 Dowództwa Głównego, szef sztabu 3 (17) DP Wlkp., absolwent II kursu Wojennej Szkoły Szt. Gen., ofic. Oddz. III SGWP, zweryfikowany w stopniu kpt. piech., ofic. Biura Ścisłej Rady Wojennej, attaché wojsk. w Waszyngtonie, dowódca 64 pp., zastępca i komendant Szk. Pchor. Piech. w Ostrowi Mazowieckiej, szef Biura Personalnego MSWojsk., dowódca pd. 26 DP, w sztabie DOK III Grodno, od 1 września 1939 roku dowódca Obsz. Warownego „Grodno” i Grupy Grodno, internowany w Rumunii, jeniec woj. w Niemczch, powrócił do Polski, zmarł w Gdańsku 31 lipca 1968 roku.

Władysław Jagniątkowski (ur. 7 grudnia 1859 roku w m. Michałów), z armii rosyjskiej, Legii Cudzoziemskiej i francuskiej, ukończył wojsk. szkołę inżynieryjną w Petersburgu, wyemigrował do Francji, gdzie pracował w biurze konstrukcyjnym Gustawa Eiffla, wstąpił do Legii Cudzoziemskiej w Tonkinie, Annanie i Maroku, przeniesiony do francuskiej armii kolonialnej, uczestniczył wojnach w Senegalu, Dahomeju i na Madagaskarze oraz Chinach, dowódca fortów nadmorskich na francuskiej Riwierze, jako ppłk. przydzielony do Armii Polskiej we Francji został dowódcą III Baonu 1 Pułku Strz. Polskich, walczył w Szampanii, od 1919 roku, po powrocie do Polski, dowódca 44 pp. w walkach na Wołyniu, zweryfikowany jako płk piech., w komisji delimitacji granicy polsko-czechosłowackiej, kier. Wydz. w Dep. 1 Inżynierii i Saperów MSWojsk., wykładowca w Szk. Pchor. Inż. w Warszawie, zmarł w Warszawie 8 stycznia 1930 roku.

Stefan Kasprzycki de Castenedolo (ur. 25 grudnia 1870 roku w Czerniowcach), z armii austro-węgierskiej, ofic. 1 Pułku Ułanów Galicyjskich, dowódca 11 p. uł., od 1919 roku szef Polskiej Komisji Zakupów w Wiedniu, organizator i komendant Centralnej Szkoły Podoficerów Kawalerii oraz Centralnej Szkoły Jazdy w Grudziądzu, zweryfikowany jako płk kaw., awansowany na gen. bryg., a nast. gen. dyw., od 1927 roku w st. spoczynku, zmarł w Otwocku 26 lutego 1936 roku.

Józef Kozieradzki (ur. 4 marca 1885 roku w m. Wańtuchy k. Sokołowa), z armii rosyjskiej, żołnierz i ofic., komendant Szkoły Podoficerskiej, podczas Wielkiej Wojny wzięty do niewoli pod Tannenbergiem, po Akcie 5 listopada 1916 roku zwolniony podjął służbę w LP, internowany po kryzysie przysięgowym, od 1918 roku ofic. 1 Pułku Telegr., dowódca 4 Baonu Telegraf., zweryfikowany jako mjr. piech. 50 pp., zastępca dowódcy 14 pp. i 34 pp., komendant Szkoły Pchor. Rez. Nr 2, w dyspozycji MSW, zastępca starosty w Wilnie i Stolinie, wójt gminy Hel, od 1 września 1939 roku dowódca 41 Baonu Wart., ranny, jeniec w Niemczech, nieprzyjęty do LWP, zmarł w Łodzi 12 marca 1962 roku.

Freund-Krasicki Mikołaj (ur. 1 czerwca 1888 roku w m. Czerenlica k. Stanisławowa), z armii austriackiej i Legionów, inż. absolwent Politechniki Lwowskiej, członek ZWC i ZS, podczas Wielkiej Wojny oficer Marynarki Woj. Przeniesiony do 1 Brygady LP, ranny pod Kostiuchnówką, po kryzysie przysiegowym skierowany na front włoski, od 1918 roku w 5 pp. Leg., absolwent I Wojennego Kursu Szkołu Sztabu Generalnego, przydział do AGNW, zweryfikowany jako mjr. piech., ofic. Oddz. V MSWojsk., Oddz. I SGWP, d-ca baonu i zastępca dowódcy 80 pp., szef sztabu DOK III Grodno, dowódca Bryg. KOP „Wołyń”, po 17 wrześniu 1939 roku w niewoli sowieckiej, zamordowany w Charkowie (1940).

Mikołaj Zygmunt Kwaśniewski (ur. 6 grudnia 1871 roku w m. Niemoroż na Ukrainie) z armii rosyjskiej i Legionów, lekarz medycyny, więziony w tzw. sprawie polskiego „Sokoła” w Odessie, członek PPS, powtórnie uwięziony w Cytadeli Warszawskiej w 1905 roku, podczas Wielkiej Wojny wcielony jako ofic. lek., zbiegł w 1915 roku do I Brygady LP, ofic. lekarz w szpitalach w Kielcach i Rembertowie, po kryzysie przysięgowym internowany w Beniaminowie, od 1918 roku kpt. lek. na froncie wsch., szef sanitarny 3 i 2 Armii, zweryfikowany jako ppłk. lek., zastępca komendanta Szpit. Okr. nr 1 w Warszawie, szef Departamentu MSWojsk., przeniesiony w st. spoczynku, wojewoda tarnopolski, krakowski i poznański, senator od 1935 roku, podczas okupacji niemieckiej działał w strukturach polskiego państwa podziemnego, aresztowany, zamordowany w Auschwitz (1941).

Walery Maryański vel Walerian Marjański (ur. 2 stycznia 1875 roku w m. Stulsk k. Żydaczowa), z armii austro-węgierskiej, inż. absolwent Wyższego Kursu Inżynierii, w wielkiej wojnie walczył na froncie galicyjskim, karpackim i besarabskim, od 1918 roku zastępca szefa sztabu i szef inż. w dow. Armii „Wschód”, kwatermistrz Frontu Galicyjskiego i szef sztabu 12 DP, DOGen. VI Lwów oraz 2 Armii i ponownie DOK VI Lwów, zweryfikowany jako płk saperów, na wyższych stanowiskach sztabowych, uczestnik Igrzysk Olimpijskich w Paryżu w 1924 roku (strzelanie z pistoletu sylwetkowego), dowódca 12 DP, awansowany na st. gen. bryg., przeniesiony w st. spoczynku, zmarł 6 maja 1946 roku.

Wiktor Matczyński (ur. 15 października 1882 rokuw Wielkopolsce), z Legionów, działacz „Sokoła” w Wielkopolsce i Przemyślu, lekarz stomatolog, ofic. II baonu 2 pp. Leg., ranny pod Rarańczą, po powrocie na front dostał się do niewoli rosyjskiej, uwięziony w Samarz i pod Moskwą, wstąpił jako sanitariusz do armii rosyjskiej, skąd zbiegł w 1916 roku, powrócił do służby w 2 pp. Leg., internowany po próbie przejścia przez front pod Rarańczą przez władze austriackie, od 1918 roku w dow. Armii „Wschód”, oddelegowany do Armii Polskiej we Francji, gdzie został dowódcą baonu, a nast. baonu zapasowego 50 pp., bohaterski obrońca Fortu „Zahorce” pod Dubnem, dowódca baonu w walkach pod Radzyminem, wcielony do 1 DP Leg., zweryfikowany jako mjr. rez. piech. z pozostawieniem w służbie czynnej w PKU Dubno i jako kwatermistrz 65 pp., awansowany na ppłk. piech., zmarł na Wołyniu po 1933 roku.

Camillo Perini (ur. 18 czerwca 1887 roku w Puli), z armii austro-węgierskiej, narodowości włoskiej, ofic. pilot, podczas Wielkiej Wojny dowódca eskadr na froncie serbskim i rosyjskim, od 1918 roku w lotnictwie polskim w 7 Eskadrze Kościuszkowskiej, dowódca III i II Grupy Lotniczej, szef lotn. Sztabu Ścisłego Naczelnego Wodza oraz 3 i 6 Armii, zweryfikowany jako ppłk lotn., dowódca 1 i 6 Pułku Lotniczego, w 1929 w stanie spoczynku, działał w Aeroklubie Polskim, we wrześniu 1939 roku organizował przerzut lotników przez Włochy do Francji, aresztowany, zmarł 27 sierpnia 1942 roku.

Ludmił Rayski ( ur. 28 grudnia 1892 roku w Czasławiu k. Krakowa) z armii tureckiej i Legionów, członek ZS, ukończył szkołę podoficerską, żołnierz I Brygady LP, ranny pod Łowczówkiem, jako poddany Imperium Osmańskiego powołany do służby, walczył w Dardanelach, absolwent szkoły ofic. w Multepe k. Stambułu, ukończył kurs pilotażu, walczył w lotnictwie tureckim, w latach 1918/1919 – w I Polskim Oddziale Awiacyjnym 4 DS. gen. Żeligowskiego w Odessie, dowódca 10 Eskadry Lotniczej i 7 Eskadry Kościuszkowskiej, III Dyonu Lotn., zweryfikowany jako mjr. lotn., pełnił służbę w Dep. Żeglugi Napowietrznej MSWojsk., gen. bryg. dowódca lotnictwa i II zastępca wiceministra SWojsk., nieprzyjęty do PSZ, służył jako mjr. RAF, nast. ofic. łącznikowy w Lotn. Brytyjskim w Afryce Płn., pilot 318 Dywizjonu, uczestnik lotów ze zrzutami dla AK i dla powstańczej Warszawy, po wojnie na emigracji w Londynie, gdzie zmarł 11 kwietnia 1977 roku.

Witold Ścibor-Rylski (ur. 12 lutego 1871 roku w Wielopolu), z armii austro-węgierskiej, burskiej i Legionów, jako ppor. wyjechał do Transwalu, gdzie pracował na kolei, a podczas wojny z Brytyjczykami dowodził oddziałem Burów pod Johannesburgiem, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie był prezesem „Sokoła”, skąd z grupą ochotników w grudniu 1914 roku przybył do Europy i wstąpił do LP, gdzie został dowódcą baonu 2 pp. Leg. i dowódcą 6 pp. Leg., od 1918 roku organizator i dowódca 11 pp. oraz 38 pp. Strzelców Lwowskich, na czele którego walczył w latach 1918–1920, zweryfikowany w stopniu płk. piech., zwolniony z WP powrócił do Stanów Zjednoczonych, gdzie zmarł 26 lutego 1926 roku.

Tadeusz Tarczyński-Alf (ur. 5 października 1889 roku w Krakowie) z Legionów, absolwent Akademii Handlowej w Krakowie, członek „Sokoła” i PDS, ukończył Szkołę Ofic. ZS „parasolarz”, oficer 1 pp. Leg., 5 pp. Leg. i 7 pp. Leg., ranny pod Konarami, podczas bitwy pod Kostiuchnówką dostał się do niewoli ros., uwięziony w Nikołajewsku w gub. Samarskiej, zwolniony po rewolucji lutowej 1917 roku, wstąpił do I KP w Rosji, a po jego kapitulacji objął dowództwo garnizonu POW w Warszawie, od 1918 roku dowódca baonu podchorążych i wykładowca w SPP, słuchacz I Wojennego Kursu Szkoły Szt. Gen., ofic. Oddz. IV NDWP i szef sztabu 5 DP i 11 DP, zweryfikowany jako mjr. piech., awansowany na płk. SG był dyr. nauk w WSWoj. w Warszawie, był szefem sztabu DOK IV Łódź i dowódcą pd. 17 DP, pomocnikiem dowódcy DOK II Lublin, po 17 września 1939 roku na obczyźnie, internowany w Cerizay, do 1942 roku bez przydziału, nast. wykładowca Centrum Wyszkolenia Armii w Szkocji (do 1946 roku), organizator Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, zmarł 26 stycznia 1985 roku).

Maria Wittek (ur. 16 sierpnia 1899 roku w m. Trębki k. Gostynina) z POW, harcerka w Kijowie, ukończyła szkołę podoficerską POW, od 1918 roku w siatce wywiadowczej KN III na Ukrainie, podchorąży Oddz. II dow. Fr. Wołyńskiego i 3 Armii, zweryfikowana jako ppor. piech., instruktorka Ochotniczej Legii Kobiet, zwolniona z czynnej służby, była komendantka Przysposobienia Wojskowego Kobiet i naczelnik Wydziału WFiPWK w PUWFiPW, od 1939 roku w strukturach wojskowych polskiego państwa podziemnego jako płk. dowódca Wojskowej Służby Kobiet, więziona po 1949 roku, pierwsza kobieta-generał WP (od 2 maja 1991 roku), zmarła w Warszawie 19 kwietnia 1997 roku.

Jerzy Wołkowicki (ur. 22 stycznia 1883 roku w Proszewie), z armii rosyjskiej, komandor por. Marynarki Wojennej, bohater bitwy pod Cuszimą, za postawę, w której odznaczony został orderem sw. Jerzego i stał się bohaterem narodowym Rosji, w niewoli japońskiej w Kioto, skąd próbował zbiec, w Wielkiej Wojnie w Flocie Czarnomorskiej i Flotylli Dunajskiej, po przewrocie bolszewickim przedostał się do Armii Polskiej we Francji, gdzie został dowódcą baonu 3 psp. 1 DS, od 1919 roku szef Sekcji Org. Dep. Spraw Morskich MSWojsk., d-owódca Flotylli Pińskiej, dowódca baonu Wileńskiego ps. i szef sztabu 1 DP Litewsko-Białoruskiej, zweryfikowany jako płk., absolwent WSWoj., szef sztabu DOK X Przemyśl i DOK VI Lwów, dowódca pd. 11 DP i dowódca 27 DP, po awansie na gen. bryg. zajmował wyższe stanowiska sztabowe, w 1939 roku dowódca Etapów Armii „Prusy”, zorganizował improwizowaną DP, na czele której walczył do 27 września, w niewoli sowieckiej, od śmierci w zbrodni katyńskiej uratowała go jego legenda bohatera spod Cuszimy, zwolniony z niewoli zastępca dowódcy 6 DP, a następnie w rezerwie ofic., zmarł w Wielkiej Brytanii 7 stycznia 1983 roku.

1 „Bellona” 1920, z. VII, s. 484–485; cyt. za: B. Woszczyński, Problem weryfikacji stopni oficerskich w latach 1920–1921, w: Studia Historyczne Stanisławowi Herbstowi na sześćdziesięciolecie urodzin, Warszawa 1967, s. 153.

2 „Dziennik Praw Państwa Polskiego” 1919, nr 65, 14 sierpnia, poz. 399.

3 Ryszard Świętek w swej pracy: Lodowa ściana. Sekrety polityki Józefa Piłsudskiego (Kraków 1998, s. 47–49, 57–58) przytoczył szereg przykładów wyższych oficerów austriackiego wywiadu wojskowego narodowości polskiej, którzy nie tylko nie zostali przyjęci do służby w polskim wywiadzie wojskowym (np. płk Julian Piotr Dzikowski, płk Jan Marian Hempel, płk Ludwik Morawski), ale odmówiono im wręcz prawa do służby w odrodzonym WP. Na innych stanowiskach (ale nie w wywiadzie wojskowym) przyjęci zostali inni oficerowie austriackiego wywiadu wojskowego: m.in. ppłk Gustaw Iszkowski (dowódca pułku piechoty), płk Henryk Karol Zemanek (kwatermistrz Frontu Galicyjskiego i 6 Armii), płk Włodzimierz Zagórski (oficer Sztabu Generalnego, szef sztabu Frontu Północnego). Podobne przykłady podał także Andrzej Pepłoński w monografii polskiego wywiadu wojskowego: Wywiad w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920 (Warszawa 1996, s. 191–192), pisząc o ppor. Krasuckim, szefie kontrwywiadu Frontu Litewsko-Białoruskiego: „(…) kierowana przez niego defensywa posługiwała się metodami identycznymi stosowanymi przez carską ochranę”, a jako swego pomocnika zatrudnił on „(…) byłego kapitana i długoletniego szefa ochrony przy Wielkim Księciu Mikołaju Mikołajewiczu”.

4 W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1998, t. 2, s. 181.

5 Ibidem.

6 E. Mazanek, Sejm Ustawodawczy wobec zagadnień wojskowych, „Bellona” 1923, t. 9, s. 9.

7 Lista starszeństwa oficerów Legionów Polskich, Warszawa 1917.

8 M. Romeyko, Przed i po maju, Warszawa 1967, s. 143.

9 Exposé Ministra Spraw Wojskowych z dnia 3 marca 1921 roku, CAW, Gabinet Ministra, Biuro Personalne, T. 989. Wykaz oficerów podlegających weryfikacji.

10 W listopadzie 1918 roku w składzie PSZ było 490 oficerów i podchorążych, z których większość służyła wcześniej w Legionach, jeśli chodzi o podchorążych – często na funkcjach podoficerskich.

11 Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918–1920, Warszawa 1934. W liczbie 2032 oficerów i podchorążych mieszczą się: polegli – 1220; zmarli z ran – 264; zmarli z chorób (głównie grypa hiszpanka, tyfus i inne choroby zakaźne) – 414; zmarli w wyniku wypadków – 59, zmarli bez diagnozy – 75.

12 Ustawa o podstawowych obowiązkach i prawach oficerów WP z 23 marca 1922 roku, „Dziennik Ustaw RP” Nr 32 z 5 maja 1922 roku, poz. 256. Por też T. Malinowski, Zespolenie naszego korpusu oficerskiego, „Bellona” 1922, t. 7, z. 3, s. 237.

13 M. Romeyko, Przed i po maju, Warszawa 1967, s. 147.

14 Od 1918 roku działało ponad 20 szkół podchorążych (oficerskich) m.in.: Szk. Pchor. Piech. w Komorowie i Warszawie (wykształciła ona ok. trzech tys. podchorążych, z których 205 poległo), Szk. Pchor. Piech. w Łobzowie k. Krakowa, Wlkp. Sz. Pchor. Piech. w Poznaniu – przeniesiona do Bydgoszczy, Szk. Ofic. Jazdy w Starej Wsi, Tarnowie i Przemyślu, Szk. Pchor. Art. W Sołaczuk. Poznania i Rembertowie – przeniesione do Torunia, Szk. Pchor. Sap., Szk. Ofic. Wojsk Kolej. w Krakowie, Szk. Ofic. Wojsk Łączn. w Warszawie i w Zagrzu, Wojsk. Szk. Lotnicze w Warszawie, Krakowie, na Ławicy k. Poznania, w Grudziądzu, Franc. Szk. Pilotów w Toruniu, ponadto szkoły pchor.: Obrony P-gaz., Aeronautyki–Balonowa, Wojsk Samochodowych, Żand. Polowej, Pirotechniczna, Miernicza, Intendentury, a także dwa korpusu kadetów (nr 1 w Krakowie – przeniesiony do Lwowa i nr 2 w Modlinie).

15 A. Wszendyrówny, II kurs Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego w budowaniu bezpieczeństwa państwa (1920–1921), „Bellona” 2016, nr 4, s. 85.

16 Ibidem, s. 86.

17 Ł. Wieczorek, Dzieciństwo Wacława Jędrzejewicza i jego pierwsze lata w służbie Rzeczypospolitej, „Dialog Dwóch Kultur” 2019, R XIII, s. 435.

18 W. Jędrzejewicz, Wspomnienia, Wrocław 1993, s. 76.

19 Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce, Adiutantura Generalna Naczelnego Wodza, Wyniki egzaminu wstępnego na II Kurs Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego, 15.01.1920 r., sygn. 701/2/7, k. 390–391.

20 Ibidem, s. 391.

21 Ibidem, s. 392.

22 Ibidem.

23 A. Wszendyrówny, II kurs Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego w budowaniu bezpieczeństwa państwa (1920–1921), „Bellona” 2016, nr 4, s. 90.

24 A. Wszendyrówny, III kurs Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego (II kurs Wyższej Szkoły Wojennej) w budowie bezpieczeństwa państwa (1921–1923), „Bellona” 2017, nr 1, s. 105.

Dr Grzegorz Kuba

Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka J Piłsudskiego w Warszawie

ORCID ID: 0000-0001-8308-4809

Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej i inne warszawskie kościoły-pomniki w latach 1918–1945

W okresie dwudziestolecia międzywojennego wśród polskiego społeczeństwa żywa była pamięć o wydarzeniach historycznych. Dziewiętnastowieczna walka o niepodległość, zwieńczona w 1918 roku odzyskaniem wolności przez Rzeczpospolitą, powodowała, że starano się oddać cześć walczącym o wolność. Zakończenie I wojny światowej to był dopiero początek zmagań Polaków o wolne, silne i niezależne od sąsiadów państwo. Konflikty, które musiało toczyć młode państwo o swoje granice, wymagało dużego wysiłku społeczeństwa. Szczególnie groźną dla nowo odzyskanej niepodległości była wojna z obcą kulturowo bolszewicką Rosją. Ewentualna porażka w tym konflikcie nie tylko przekreśliłaby wolną Polskę, ale zmieniłaby życie zamieszkującej te tereny ludności.

Po wywalczeniu i okrzepnięciu niepodległości Polacy przystąpili do kultywowania pamięci o bohaterach i ich dokonaniach. Ponadto doceniano rolę duchowieństwa i jego udziału w walkach oraz ostatecznym zwycięstwie. Szczególnie, że Bitwę Warszawską 1920 roku, w wyniku której przełamano bolszewicką ofensywę, określono „Cudem nad Wisłą”, doszukując się boskiej interwencji w walki toczone na przedmościu warszawskim. 13 sierpnia 1920 roku od godz. 8.30 rozpoczynało się nabożeństwo w kościele Świętego Krzyża – Nowenna do Serca Jezusowego. Prasa wzywała społeczeństwo do wzięcia udziału, pisano: „w tych modłach wyjednanie zwycięstwa”¹. Ponadto zamieszczano wykazy kościołów oraz godziny Mszy świętych za pomyślność kraju i Kościoła².

Jednym z przejawów upamiętnienia bohaterów oraz podziękowaniu opatrzności była budowa kościołów-pomników. Warto przybliżyć niektóre tego typu inicjatywy: Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej na Kamionku (ul. Grochowska) oraz Kościół Najczystszego Serca Maryi na Grochowie (pl. Szembeka). Obie te świątynie mają wiele wspólnego. Początkowo leżały w jednej parafii, zostały wybudowane w podobnym czasie, powstały dzięki ofiarności społeczeństwa i odnoszą się do wydarzeń historycznych: Kościół na Kamionku do Bitwy Warszawskiej 1920 roku, a kościół przy pl. Szembeka do powstania listopadowego.

W dziewiątą rocznicę bitwy rozpoczęto budowę na kamionkowskim cmentarzu, niedaleko istniejącego drewnianego kościoła³, monumentalnego gmachu świątyni Matki Boskiej Zwycięskiej. Miejsce nie było przypadkowe, gdyż znajdował się tam cmentarz polskich bohaterów. Pierwszymi pochowanymi byli polegli w bitwie ze Szwedami, na polach wsi Kamion i Targowe, w ostatnich dniach lipca 1656 roku. Kolejne pochówki związane były z obroną Warszawy i Rzezią Pragi w 1794 roku. Miejsce na swoje doczesne szczątki znaleźli tam polscy żołnierze polegli w bitwie pod Grochowem, 25 lutego 1831 roku⁴. Jarosław Zieliński podaje, że cmentarz został założony w XIII wieku i spoczywają tam szczątki gen. Jakuba Jasińskiego i gen. Tadeusza Korsaka. Wspomniana na początku akapitu cmentarna kaplica została rozbudowana w 1912 roku (wcześniej była to cmentarna kostnica), a rozebrana w 1929 roku w związku z budową nowego gmachu kościoła⁵. Warto nadmienić, że w miejscu tym w 1927 roku planowano zbudować Świątynię Opatrzności Bożej, co było schyłkowym wotum I Rzeczypospolitej⁶.

Był to pierwszy kościół-wotum dziękczynne za zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej w 1920 roku. Teren, na którym został wzniesiony, pośrednio był związany z bitwą, gdyż 13 sierpnia 1920 roku ks. Ignacy Skorupka⁷ spowiadał tam żołnierzy 236 Pułku Piechoty Armii Ochotniczej, a we wspomnianej kaplicy odprawił Mszę Świętą, po czym ruszył z ochotniczym pułkiem (złożonym głównie z młodzieży gimnazjalnej i akademickiej) na pola Ossowa. Pierwszą Mszę Świętą odprawiono w kościele 15 sierpnia 1931 roku⁸.

Kościół został wybudowany w latach 1929–1931 według projektu Konstantego Jakimowicza, który został zrealizowany tylko częściowo. Nie ukończono krużganków łączących kościół z dzwonnicą oraz niewybudowano wysokiej dzwonnicy. Sama bryła gmachu wzniesiona została w układzie bazylikowym i była próbą połączenia form monumentalnych i romańskich⁹. Co ciekawe, w albumie wydanym w 1936 roku na pamiątkę 50-lecia kapłaństwa kardynała Aleksandra Kakowskiego o świątyni napisano: „Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej wybudowany w stylu współczesnym jest dziełem arch. K. Jakimowicza. Plany przewidują obok kościoła wyniosłą wieżę, zespoloną z masywem kościoła za pomocą krużganka. Krużganek ten niweluje surowość i jednostajność od strony absydy i doskonale zespala się z otoczeniem kościoła”¹⁰. Jednocześnie za kościołem wzdłuż południowej części zachodniego boku posesji zbudowano budynek plebanii¹¹. Pieniądze na budowę „świątyni wojennej” były zbierane już w pierwszej połowie lat 20. W zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej zachował się druk ulotny, wydany przez zarząd budowy kościoła. Na dokumencie tym widać bryłę kościoła, krużganki oraz wysoką wieżę. Wydany został na pamiątkę ofiarodawcom i miał nominał 100 marek polskich¹².

Sama parafia jest dużo starsza od zbudowanego na przełomie lat 20. i 30. kościoła. 22 lutego 1917 arcybiskup Aleksander Kakowski,¹³ metropolita warszawski, wydał dekret, w którym powołał nową parafię na przedmieściach Pragi. Nadał jej tytuł i wezwanie Corporis Christi, co tłumaczy się jako parafia Bożego Ciała. Została ona wydzielona z parafii Matki Boskiej Loterańskiej i w jej skład weszły oprócz Kamionka, Saska Kępa, Gocław, Gocławska Kępa, Gocławek, Grochów I i Grochów II, Jasówka, Wygoda, Czaplowizna oraz Skaryszewskie Pole¹⁴.

W podanym wyżej kształcie terytorialnym parafia przetrwała stosunkowo krótko, ponieważ 25 lutego 1925 roku, na mocy dekretu datowanego na 6 lutego 1925 roku, kardynał Aleksander Kakowski utworzył parafię Najczystszego Serca Marii przy drewnianym kościele o tym samym wezwaniu. Nowa struktura została utworzona z części parafii Bożego Ciała, i w jej granicach leżały Grochów, Kawęczyn Nowy, Wygoda, folwark Wygoda, Czaplowizna, Gocławek, folwar Czaple, folwark Gocławek¹⁵.

Parafia Najczystszego Serca Marii, podobnie jak parafia, z której została wydzielona, ma silne osadzenie w historii walki Polaków o wolność. Dynamiczny rozwój terenów dzisiejszej Pragi Południe (szczególnie Grochowa, ale również Kamiona, Skaryszewa, Saskiej Kępy czy Gocławka) spowodował, że obszar ten potrzebował nowych świątyń. Nowy kościół przy placu Szembeka rozpoczęto budować 25 lutego 1931 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Grochowa. Miał to być pomnik dla uczczenia pamięci bohaterów poległych w bitwie pod Grochowem w czasie powstania listopadowego. Teren pod przyszłą budowlę ofiarował Jan Łaski, mieszkaniec Grochowa, a projekt świątyni wykonał Andrzej Boni. Wybór miejsca nie był przypadkowy, gdyż dzisiejsza ulica Józefa Chłopickiego prowadzi wprost na pole bitwy¹⁶.

Mieszkańcy Grochowa czynili starania o nową świątynię jeszcze przed pierwszą wojną światową, ponieważ brak odpowiedniej świątyni bardzo im doskwierał. Kościołem parafialnym dla Grochowa była wtedy oddalona o kilka kilometrów Katedra św. Floriana na Pradze. Ludność spotykała się na nabożeństwa w miejscu nie za bardzo przystosowanym do takiej liczby wiernych, w przycmentarnej kaplicy przy ul. Grochowskiej. Jednak w 1912 roku została ona potajemnie rozbudowana i wystąpiono do władz w Petersburgu o zgodą na odprawianie w niej Mszy świętych. Mimo uzyskania pozwolenia władze lokalne podtrzymywały zakaz. Ksiądz Alojzy Volkmer, późniejszy proboszcz parafii, nie bacząc na zakaz, odprawił nabożeństwo. W trakcie jego trwania zjawiła się żandarmeria i policja, aby aresztować kapłana. Dzięki pomocy parafian to się nie udało i ksiądz zbiegł przez parkany cmentarne¹⁷.

Sprawa budowy nowej świątyni na Grochowie wróciła w 1916 roku za sprawą Towarzystwa Przyjaciół Grochowa (TPG), jednak czasy wojenny nie dały takiej możliwości. Temat wrócił w 1924 roku wraz z osobą inż. Władysława Gostyńskiego. Zarząd TPG razem z księdzem Janem Sztuką, oddelegowanym przez władze kościelne, przystąpił do pracy. Powołano w tym celu Komitet Budowy Kościoła na Grochowie, który m.in wydał odezwę do mieszkańców, odwołując się do religijnego zaniedbania dzielnicy¹⁸.

Budowa kościoła oparta była na kilku czynnikach: inicjatywie społecznej, zapale do pracy oraz ofiarności ludności. Już na początku akcji inż. Jan Łaski, mieszkaniec Grochowa, ofiarował trzymorgowy plac przy ul. Chłopickiego pod budowę kościoła oraz plebanii. Ponadto zaangażowały się inne osoby i podmioty związane z dzielnicą. Jak podaje Józef Poliński, Stanisław Lubomirski ofiarował budulec z rozebranej karczmy, przemysłowiec i członek zarządu TPG wystawił tymczasową plebanię (pochłonęło to 7500 zł), Maria Radziwiłłowa podarowała ornaty i kapy, a arch. Wacław Gostyński dopełnił formalności budowlanych oraz dozorował budowę. Koszty zostały pokryte przez mieszkańców, pracowników kolejki dojazdowej, fabrykę „Pocisk”¹⁹, „Perun”²⁰ i inne zakłady. Ogólnie Kasowa Komisja Budowy Kościoła w roku 1925 zebrała 31 424,86 zł oraz zaciągnęła krótkoterminowe zobowiązania w wysokości 3425,64 zł, co łącznie dało 34 850,50 złotych²¹.

21 grudnia 1924 roku kardynał Aleksander Kakowski poświęcił nowy drewniany kościół. Powstanie tymczasowej świątyni nie spowodowało, że przestano rozwijać kościół i parafię. W 1927 roku poświecono organy ufundowane przez Szkołę Podstawową nr 60. Niedługo potem odbyła się konsekracja dzwonu kościelnego, który został ufundowany przez mieszkańca Grochowa i posła na Sejm Andrzeja Wierzbickiego. Ponadto w 1936 roku małżeństwo Mączyńskich ofiarowało nowy dzwon kościelny, konsekrowany przez biskupa Antoniego Szlagowskiego²².

Już w latach 30. zdawano sobie sprawę, że wybudowany drewniany kościół jest niewystarczający do spełnienia potrzeb mieszkańców: „W związku z tym faktem, miejscowy ks. proboszcz, Jan Sztuka, zwrócił się w roku zeszłym do parafjan z gorącym apelem i prośbą, aby ci pomyśleli o budowie nowej, odpowiednich rozmiarów Świątyni, podkreślając, że Świątynia ta będzie nie tylko Domem Modlitwy, lecz równie również pomnikiem ku uczczeniu poległych na polach Olszynki Grochowskiej bohaterów, którzy przeleli krew i oddali życie za Wiarę Ojców i Wolność Ojczyzny”²³. Apel nie pozostał bez echa i 24 listopada 1932 roku zebrała się grupa parafian i uznała pomysł za godny realizacji. Tego samego dnia powołano Komitet Budowy Kościoła-Pomnika²⁴.

Jak już było wspomniane, przedstawione powyżej starania mieszkańców o nową świątynię zostały symbolicznie zakończone 25 lutego 1931 roku w 100-lecie bitwy grochowskiej. Rozpoczęło to okres wieloletnich zmagań o budowę kościoła-pomnika.

Budowa kościoła miała wpływ na rozwój całej dzielnicy, co trafnie zauważył Józef Poliński: „Na pustych dotąd polach okalających kościół, powstają nowe domy i osiedla. Z małej, do roku 1916 miejscowości liczącej 4500 mieszkańców, rozrasta się Grochów do liczby dziesiątków tysięcy. Wraz z rozwojem zwiększają się i potrzeby religijne dzielnicy. Z biegiem lat mały tymczasowy kościółek nie jest w stanie pomieścić wiernych. W takim stanie rzeczy działacze Towarzystwa w trosce o dobro dzielnicy poczynają propagować ideę budowy nowej, murowanej świątyni”²⁵.

Same starania o budowę kościoła-pomnika, który miał być hołdem dla poległych w bitwie pod Grochowem w czasie powstania listopadowego, rozpoczęły się już 29 czerwca 1930 roku. Walne Zgromadzenie Członków Towarzystwa Przyjaciół Grochowa jednogłośnie przyjęło uchwałę o podjęciu starań w celu wybudowania monumentalnej świątyni. Realizacja tego zadania w tamtym okresie nie była możliwa ze względu na prace budowlane. kościoła Matki Boskiej Zwycięskiej na Kamionku²⁶. Józef Poliński w książce wydanej w 105. rocznicę bitwy pod Grochowem napisał: „Krząta się więc ks. proboszcz [Jan Sztuka], pobudza do pracy, rozpłomienia parafian swoją ideą i Kościół-Pomnik rośnie…, znowu z niczego, a właściwie z niewygasającego płomienia energii i zapału płonącego nieustannie w duszy i sercu zabiegliwego kapłana. Dzisiaj już kilkadziesiąt metrów ponad ziemię wznoszą się mury świątyni, dając obraz jej przyszłej piękności”²⁷.

Wiadomości o postępach budowy monumentalnej świątyni były publikowane w jednodniówkach wydawanych przez parafię. W publikacjach tego typu prezentowano wykonane prace, rozliczano zbiórki oraz zajmowano się bieżącymi sprawami, a także w krótkich tekstach przytaczano historię parafii. Pierwsza jednodniówka została wydana pod koniec 1933 roku i zawierała krótki rys historyczny Grochowa ze szczególnym uwzględnieniem powstania listopadowego i zmagań w walkach z Rosjanami. „(…) śmiało jednak rzecz możemy, że cały Grochów przesiąknięty jest krwią naszych przodków, bojowników za Ojczyznę. Szczątki tych bohaterów i dziś jeszcze znajdujemy na tych terenach, jak na przykład ostatnio przy kopaniu fundamentów pod nową Świątynię-Pomnik ku czci Najczystszego Serca Maryi i na pamiątkę historycznej obrony Warszawy” – pisał Józef Frelich w okolicznościowym wydawnictwie²⁸.

W celu zbiórki pieniędzy na budowę prowadzono szeroko zakrojoną akcję promocyjną. Wystosowano apel do społeczeństwa za pośrednictwem radia, prasy oraz odezw, prezentując cel i znaczenie kościoła. Ponadto zwrócono się do parafian oraz konkretnych firm i poszczególnych osób z prośbą o dalsze popieranie projektu. Równoległe Komitet Budowy Kościoła-Pomnika organizował różnego rodzaju wydarzenia, takie jak koncerty, przedstawienia, seanse kinowe, loterie, zabawy itp. Do tego typu przedsięwzięć społeczeństwo podchodziło przychylnie, wspierając akcje pieniężnie, materiałowo lub organizacyjnie. A zgromadzone w ten sposób środki pozwalały na rozpoczynanie kolejnych prac²⁹.

W cytowanym wydawnictwie pod koniec roku zamieszczono sprawozdanie ze zbiorek pieniężnych na rzecz budowy kościoła. Fundusze spływały w wyniku różnego rodzaju aktywności i zebrano 3595,70 zł:

– ofiary zbierane na kwitariusz – 8186,67 zł

– wpłaty na PKO – 5724,73 zł

– środki zebrane do puszek przez kwestarzy –1723,66 zł

– nadzwyczajne ofiary – 3543,60 zł

– dochód z sali parafialnej – 3215,38 zł

– ofiary zebrane na tacę – 5492,41 zł

– dochód z Akademii w Radzie Miejskiej – 289,15 zł

– ofiary złożone do puszek kościelnych – 311,94 zł

Niestety, koszty prac przekroczyły zebraną kwotę i wyniosły 35 161,77 zł, na co złożyło się:

– pomiary i wiercenia – 906,20 zł,

– plany i dozór techniczny – 4733,50 zł,

– robocizna – 3835,00 zł,

– kamień – 4354,40 zł,

– wapno – 1739,10 zł,

– deski, parka, szopy – 3380,30 zł,

– cement – 9464,30 zł,

– koszt wysiłków listów – 1734,79 zł,

– piasek – 834,28 zł,

– żelazo – 3410,42 zł,

– inne wydatki – 769,39 zł³⁰.

W kolejnym roku zestaw wpłat prezentował się następująco:

– ofiary na budowę świątyni były gromadzone na tzw. kwitariusz (8634,82 zł),

– wpłacano na PKO (4098,10 zł),

– zbierane do puszek podczas kwest (3564,33 zł),

– zbierano podczas tzw. ofiar nadzwyczajnych (7170,88 zł),

– dochód z sali parafialnej (3312,87 zł),

– dochód z loterii, zabaw i koncertu (2278,14 zł),

– ofiary składane do puszek w kościele (318,11 zł),

– środki finansowe przekazane przez Bractwo „Żywego Różańca” na 100 tys. szt. cegieł (1396,57 zł).

Ponadto komitet dysponował kwotą 13 116,57 zł. Razem udało się zgromadzić 51 154,91 zł³¹.

Całość zgromadzonych środków została przeznaczona na różnego rodzaju prace, a ich koszt został skrupulatnie obliczony i podany do publicznej wiadomości. Komitet wydał:

– na zobowiązania z poprzedniego roku – 4126,33 zł,

– na robociznę – 10 629,40 zł,

– cegły – 20 234,20 zł,

– żelazo – 4053,44 zł,

– cement – 3596,35 zł,

– gruz-beton – 948 zł,

– wapno – 574,96 zł,

– deski – 975,52,

– wyniosła dostawa materiałów – 2371,14 zł,

– honorarium arch. A. Boniego – 1488 zł.

W zestawieniu kosztów wyszczególniono również wysyłkę listów (279,98 zł) oraz pozostałe wydatki (1877,29 zł). Poniesione koszty co do grosza równały się wpływom³².

W trzeciej jednodniówce wydanej z okazji budowy kościoła w następnym roku, wzorem dwóch ostatnich lat, zamieszczono wykaz wpływów i wydatków, które się zbilansowały i wyniosły 67 018,64 zł. Zestawienie, podobnie jak w poprzednich okresach, dotyczyło ostatniego roku:

– ofiary złożone na kwitariusz – 5495,03 zł

– wpłaty na PKO – 18 685,56 zł

– zebrane do puszek przez kwestarzy – 7060,13

– zebrane na tacę – 7260,13

– ofiary złożone do puszek kościelnych – 347,81 zł

– dochód z sali parafialnej – 1632,23 zł

– loterie fantowe – 1652,23 zł

– dochód z koncertów – 2823,74 zł

– dochód z obligacji Pożyczki Narodowej – 3146 zł

– druga rata Bractwa Żywego Różańca na zakup 100 tys. szt. cegieł – 1961 zł.

– saldo z poprzedniego roku wyniosło – 10 619,80 zł

Zestawienie wydatków:

– dług z 1934 roku – 13 116, 57 zł

– robocizna – 14 687,35 zł

– cegła – 20 803,57 zł

– żelazo – 4379,96 zł

– cement – 1741,75 zł

– wapno – 302 zł

– deski i sztandary – 3672, 48 zł

– dostawa materiałów – 1904 zł

– architekt A. Boni – 1226 zł

– druki i wysyłka listów – 3345,09 zł

– wydatki różne – 1839,49 zł³³

Widać wyraźnie, że struktura dochodów była zróżnicowana i pochodziła z wielu źródeł i inicjatyw. Warto pokreślić, że stworzenie takiego szerokiego spektrum pozyskiwania pieniędzy wymagało zaangażowania dużej ilości osób oraz integrowało lokalną społeczność wokół idei Kościoła-Pomnika, ponadto organizowane wydarzenia rozwijały kulturalnie mieszkańców zapuszczonego pod wieloma względami Grochowa³⁴.

Przytoczone wyżej zestawienia zebranych środków finansowych oraz kosztorys zakupionych materiałów obrazuje skalę potrzeb w czasie budowy kościoła. Niemniej zebrane pieniądze pozwoliły na postęp prac, o czym informowano mieszkańców Grochowa: „W latach 1933 i 1934 r. wykonano wszystkie fundamenty, a ściany zewnętrzne do wysokości 5,0 m. W roku 1935 doprowadzono ściany do wysokości 12 m. pod wieżą nawet do 14 m. nad ziemią. Te wysokie i dosyć cienkie ściany usztywnione są żelazobetonowymi słupami ukrytymi w murze, tak że w obecnym stanie mogą stawić opór jeszcze dostateczny doskonalszy silnym wiatrom”³⁵.

Omówione przykłady Kościoła Matki Boskiej Zwycięskiej i Kościoła-Pomnika to nie jedyne przykłady budownictwa sakralnego związanego z wydarzeniami historycznymi. Kościół pw. Chrystusa Króla, podobnie jak świątynia na Kamionku, zbudowany został na pamiątkę zwycięstwa nad bolszewikami w 1920 roku, i był wotum dla poległych w obronie Ojczyzny. Można się pokusić o stwierdzenie, że świątynia łączy „cechy” dwóch wyżej opisanych Kościołów, dlatego że jest pomnikiem dla poległych (tak jak Kościół Najczystszego Serca Maryi) oraz ma „zwycięskiego” patrona (podobnie jak kościół Matki Boskiej Zwycięskiej), co zauważył profesor Wiesław Jan Wysocki: „Na praskim Targówku (ul. Tykocińska 27/35) wzniesiono kolejną świątynię wotywną dla upamiętnienia poległych w obronie ojczyzny – pw. Chrystusa Króla. Świątynię – w odróżnieniu od podobnej na Skaryszewie – nazywano Chrystusa Króla Zwycięskiego lub Chrystusa Króla Pokoju”³⁶. Warto nadmienić, że ściany kampanili miały być wyłożone tabliczkami z nazwiskami żołnierzy, którzy polegli w obronie stolicy podczas Bitwy Warszawskiej w 1920 roku. Kamień węgielny pod budowę świątyni wmurowano 28 października 1934 roku. Niestety, podmokły teren spowodował, że prace budowlane były bardzo ciężkie i do 1939 roku udało się jedynie położyć fundamenty i wznieść mury na wysokość kilku metrów. Prace wznowiono w 1947 roku według projektu arch. Stanisława Koziejowskiego³⁷. Architekt nadał kościołowi formę silnie zmodernizowanego włoskiego romanizmu. Świątynia została ukończona w 1956 roku³⁸.

Kolejnym podobieństwem do opisywanych świątyń jest to, że jej budowa była finansowana przez wiernych, a zbiórki funduszy prowadzone były we wszystkich parafiach Warszawy, wydawano nawet pocztówkę-cegiełkę z napisem: „Pamiątka Ofiary złożonej na budowę Kościoła pomnika Chrystusa Króla ku czci poległych w obronie Ojczyzny w r. 1920”. Akcja ta spowodowała, że pieniądze spływały nie tylko ze stolicy, lecz także z całej Polski. Warto nadmienić, że ofiarodawcami były także najważniejsze osoby w państwie: prezydent Józef Beck, Stefan Starzyński, Józef Beck i inni politycy, generałowie, rektorzy wyższych uczelni i dziennikarze³⁹.

Powstawanie monumentalnych świątyń na prawym brzegu Wisły miało duże znaczenie w okresie kolejnej wojny, która miała przynieść dewastację miasta oraz udrękę jego mieszkańców. Straty, jakie poniosła Warszawa w okresie II wojny światowej, spowodowały, że większość kościołów przez długie lata leżała w gruzach, a wierni modlili się w zaimprowizowanych miejscach.

Piętnastego października 1944 roku „Życie Warszawy” informowało mieszkańców o sytuacji kościołów po praskiej stronie Wisły. Już wtedy zdawano sobie sprawę z ogromu zniszczeń: „Działania wojenne wyrządziły poważne straty w stanie kościołów na Pradze. Jeden z najokazalszych, parafialny kościół św. Floriana wysadzili Niemcy, uciekając w powietrze. Spalił się kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Różańcowej na Nowym Bródnie. Zniszczony jest także kościół drewniany św. Wincentego na cmentarzu brudnowskim. Niewielka kaplica na Pelcowiźnie doznała tak poważnych uszkodzeń, że nabożeństwa odprawiać nie mogą. Mimo tych wszystkich strat Praga nie jest jeszcze pod tym względem w najgorszej sytuacji. W tej chwili czynnych jest jeszcze 6 świątyń, gdzie codziennie odprawia się Msze św. i inne nabożeństwa”⁴⁰. Należy pamiętać, że Praga w tym czasie była terenem przyfrontowym w zasięgu ostrzału artyleryjskiego: „W kościele pod wezwaniem Matki Boskiej Zwycięskiej na Kamionku Msze św. odprawia ks. prof. Dąbrowski wraz 6 wikariuszami, lecz bez określonych godzin, zależnie od ostrzału”⁴¹. O skutkach ostrzału świadczy relacja ks. prałata Zdzisława Gniazdowskiego z 2009 roku, który wspomina, że podczas prac elektryfikacyjnych robotnicy odkopali niewybuch z okresu II wojny światowej, znajdował się on 200 metrów pod ziemią, miał około metra długości oraz był uzbrojony. Eksplozja wywołałby duże szkody, o czym poinformowali księdza przybyli saperzy. Drugim przypadkiem odkopania niewybuchu było kopanie dołu pod drzewo, które miało zostać posadzone na terenie kościoła przez proboszcza. W trakcie prac znaleziono pocisk w odległości ośmiu metrów od ściany budynku. Kolejnym niebezpieczeństwem, na które był narażony gmach, był samolot Liberator, który rozbił się w jeziorku kamionkowskim w okresie Powstania Warszawskiego⁴². Przytoczone przypadki świadczą o dużym zagrożeniu bezpieczeństwa. Widać wyraźnie, jak łatwo byo o zniszczenia i nieszczęścia.

Zniszczenie świątyń oraz ostrzał artyleryjski to nie był jedyny problem stolicy. „Życie Warszawy” zauważyło, że brakuje kapłanów do sprawowania posługi. Na 100 tys. społeczności Pragi było tylko trzydziestu kilku księży. Z kościoła pw. Najczystszego Serca Maryi przy pl. Szembeka⁴³ Niemcy wywieźli ks. Jana Sztukę, zastępowali go ks. Kietliński oraz trzej inny kapłani. W tej okazałej świątyni zatrzymał się proboszcz parafii św. Floriana, ksiądz prałat De Ville⁴⁴.

Stanisław Marzyński podaje pięć etapów niszczenia warszawskich kościołów w okresie II wojny światowej. Pierwsze straty nastąpiły w czasie obrony miasta we wrześniu 1939 roku. Uszkodzenia były wtedy szybko zabezpieczane przez dalszym niszczeniem dzięki dostępnym jeszcze wtedy materiałom. Dzięki temu świątynia mogła służyć wiernym, a zniszczenia nie postępowały. Drugi okres wiązał się z zaciskaniem przez Niemców pierścienia wokół dzielnicy północnej. Kościoły były dewastowane i rabowane ze sprzętów i dzieł sztuki. Ponadto w latach 1942–1944 gmachy świątyń uszkadzane były w wyniku bombardowań lotniczych. Trzeci i czwarty etap to czas działań zbrojnych związany z walkami w czasie Powstania Warszawskiego. Ostatnim etapem było wyburzanie zabytków kultury po kapitulacji powstania. Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej ucierpiał w czwartym etapie, gdyż uszkodzony został od ostrzału artyleryjskiego. Zniszczenia tam naprawiono dość szybko, już po opuszczenie przez Niemców prawobrzeżnej Warszawy⁴⁵.

Publikacja wydana przez Radę Archidiecezjalną Odbudowy Kościołów Warszawy w 1956 roku podaje, że świątynia z zawieruchy wojennej wyszła bez poważniejszych uszkodzeń. Dlatego też, po dokonaniu napraw, przystąpiono do wyposażenia świątyni w ozdobne ołtarze i boazerie. Ponadto planowano wykończyć oraz wyposażyć świątynie w dzieła sztuki oraz zabytkowe wyposażenie⁴⁶.

Piotr Otrębski zauważa, że Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej miał być przez Niemców wysadzony w powietrze: „Do mianowanego w czasie wojny proboszcza, księdza Eugeniusza Dąbrowskiego przychodzi niemiecki oficer. Oświadcza, że kościół zostanie wysadzony w powietrze. Uczony kapłan (profesor seminarium duchownego w Warszawie, autor przekładu Nowego Testamentu z łacińskiej Wulgaty na język polski) podejmuje rozmowę. W tym czasie w murach świątyni nawiercane są otwory na ładunki wybuchowe. Ksiądz Dąbrowski przekonuje oficera, żeby zaniechał dalszych działań. Skutecznie. Świątynia trwa. W tym miejscu raz jeszcze przywołam postać księdza Gniazdowskiego, który tłumaczył, że po rozmowie z księdzem Dąbrowskim Niemcy zamiast kościoła wysadzili w powietrze stary budynek w okolicach fabryki Wedla”⁴⁷.

Troskę o zburzone i uszkodzone warszawskie świątynie widać od początku podejmowanych prac związanych z odbudową miasta. Już na pierwszej odprawie naczelników wydziałów Biura Odbudowy Stolicy 13 marca 1945 roku prof. Jan Zachwatowicz, kierownik Wydziału Architektury Zabytkowej (WAZ), stwierdził, że podległa mu komórka organizacyjna przecina osią pionową kompetencje wszystkich pozostałych wydziałów oraz liczy na współpracę i zrozumienie z ich strony ze względu na konieczność ratowania zabytków. Jako przykład podał Pałac w Łazienkach, Kościół Wizytek oraz Kościół św. Krzyża jako obiekty do natychmiastowej naprawy⁴⁸. Odbudowa zewnętrzna i wewnętrzna Kościoła św. Krzyża (w stanie surowym) oraz odbudowa kościoła Garnizonowego (popijarskiego) przy ul. Długiej 13/15 była ujęta w planie prac WAZ na 1945 rok z 19 kwietnia 1945 roku⁴⁹. Szczegółowy wykaz prac dotyczących warszawskich kościołów, przygotowany przez wydział, zamieszczony został w sprawozdaniu rocznym. Informacje tam zawarte ukazują, w jakiej skali już w 1945 roku starano się w pierwszej kolejności zabezpieczyć, a następnie odbudować warszawskie kościoły⁵⁰.

Biuro Odbudowy Stolicy prowadziło również dokumentację fotograficzną w latach 1945–1950, rejestrując zniszczenia i odbudowę świątyń. Na szczególną uwagę zasługuję fotograf Karol Pęcherski, który uwiecznił m.in. stan zniszczeń warszawskich kościołów⁵¹.

Rozwój organizacji kościelnej oraz budownictwa sakralnego w Warszawie na prawym brzegu Wisły w międzywojniu związany był z potrzebami społecznymi. Mieszkańcy doświadczeni wydarzeniami historycznymi, po uzyskaniu wolności, obronieniu jej w wojnie polsko-bolszewickiej, wyrazili swą wdzięczność, budując obiekty, które były wyrazem uczuć do przeszłości. Mimo że nie udało się ukończyć budowy monumentalnych świątyń do wybuchu II wojny światowej, przypominały one o bohaterstwie i wierze przodków. Ponadto kościoły te zostały zniszczone w mniejszym stopniu niż znajdujące się na lewym brzegu rzeki. Dawały schronienie i miejsce do modlitw osobom czekającym, aż Niemcy opuszczą polską stolicę i będzie można zająć się odbudową miasta.

1 „Kurjer Warszawski”, 13 sierpnia 1920, nr 223 (wyd. poranne), s. 2.

2 „Kurjer Warszawski”, 12 sierpnia 1920, nr 222 (wyd. wieczorne), s. 1.

3 Niektórzy badacze podają, że była to kaplica cmentarna. Zob. R. Madej-Janiszek, Architektura sakralna warszawskiej Pragi jako wota dziękczynne za „Cud nad Wisłą” w sierpnia 1920 roku, „Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 32, s. 65.

4 Matka Boska Zwycięska, Warszawa 1929, s. 26.

5 J. Zieliński, Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Śródmieście historyczne, t. 4, Warszawa 1997, s. 124.

6 W. J. Wysocki, Ksiądz major Ignacy Jan Skorupka (1893–1920), Warszawa 2020, s. 58. Więcej na temat budowy Świątyni Opatrzności Bożej pisał m.in. Józef Glemp, zob. J. Glemp, Opatrzność Boża i jej świątynia w Polsce, Warszawa 2007, s. 28–30.

7 Co ciekawe, z Grochowem i Kamionkiem związany był również brat Ignacego Kazimierz, który był drużynowym w 1 Kamionkowskiej Drużynie Harcerskiej w okresie od 15 grudnia 1920 roku do 6 września 1921 roku. Ponadto do 1939 roku związany był z harcerstwem na Kamionku, Grochowie i Pradze. Został zamordowany przez Niemców w obozie na Majdanku 24 grudnia 1943 roku. G. Nowik, Straż nad Wisłą, t. 3, Warszawa 2001, s. 1675.

8 R. Madej-Janiszek, Architektura sakralna…, op. cit., s. 65–66.

9 Cytowany autor zamieszcza obszerny opis bryły budynku, przedsionka, prezbiterium oraz kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. Ze względu na objętość artykułu i fakt, że detale architektoniczne omawianych kościołów wykraczałyby poza ramy tematyczne rozważań, szczegółowe opisy nie będą zamieszczane. Zob. J. Zieliński, Atlas dawnej architektury…, op. cit., t. 4, s. 121–123.

10 Arcybiskup, budowniczy i protektor prasy katolickiej: album ku upamiętnieniu 50-lecia kapłaństwa Jego Eminencji ks. dr. Aleksandra kardynała Kakowskiego, arcybiskupa metropolity warszawskiego: 1886–1936, Warszawa [1936], s. 32.

11 J. Zieliński, Atlas dawnej architektury…, op. cit., t. 4, s. 123.

12 Wdzięczny zarząd budowy „Świątyni Wojennej” ofiarodawcom, DŻS 1.0a3, Centralna Biblioteka Wojskowa im. Marszałka Józefa Piłsudskiego [dalej CBW].

13 Stosunek Aleksandra Kakowskiego do przemian politycznych w okresie I wojny światowej omówiła Sabina Bober, zob. S. Bober, Arcybiskup warszawski ks. Aleksander Kakowski wobec przemian politycznych 1914–1918, w: Warszawiacy wobec Niepodległości. Działania mieszkańców Warszawy na rzecz odradzania się Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1914–1921, pod red. M. Zarychty, Warszawa 2020, s. 39–52.

14 H. J. Kaczmarski, Parafia Bożego Ciała na Kamionku matką parafii dekanatu grochowskiego, w: Świątynie prawego brzegu. Kościół katolicki w dziejach prawobrzeżnej Warszawy, pod red. A. Sołtana, J. Wiśniewskiej, K. Zwierza, Warszawa 2009, s. 31–33, 49–51. Cytowany autor w opisie zasięgu terytorialnego nowej parafii pisze, że były to wsie. Stwierdzenie to jest podane w akcie erekcyjnym parafii (zamieszczony jest na końcu cytowanego artykułu) Jednak należy pamiętać, że w dniu 8 kwietnia 1916 roku generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler podpisał dekret o przyłączeniu większości tych terenów do Warszawy. Trudno więc mówił o nich jako o wsiach.

15 Ibidem, s. 35–36, 52–53.

16 R. Madej-Janiszek, Szlaki turystyczne kościołów warszawskiej Pragi, w: Świątynie prawego brzegu…, op. cit., s. 238–240.

17 J. Poliński, Grochów przedmurze Warszawy w dawniejszej i niedawnej przeszłości, Warszawa 2004, s. 239–241.

18 Ibidem, s. 241–242.

19 Towarzystwo Akcyjne Zakładów Amunicyjnych „Pocisk”, Zakłady Amunicyjne „Pocisk” SA mieściły się przy ul. Mińskiej 25–45. Domy mieszkalne dla pracowników mieściły się przy ul. Grochowskiej 320 (dawna numeracja 31), zob. Zakłady przemysłowe Pragi Południe w służbie Wojska Polskiego, katalog wystawy, praca zbiorowa, Warszawa 2016, s. 46–49; J. Zieliński, Atlas dawnej architektury…, op. cit., t. 4, s. 146–147; idem, Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Śródmieście historyczne, t. 11, Warszawa 2005, s. 69–83.

20 Fabryka „Perun” mieściła się przy ulicy Grochowskiej 301 (dawna numeracja 52), zob. J. Zieliński, Atlas dawnej architektury…, op. cit., t. 4, s. 111–112.

21 J. Poliński, Grochów przedmurze…, op. cit., s. 242–243.

22 Ibidem, s. 245–246.

23 Jednodniówka Parafji Najczystszego Serca Maryi w Grochowie [1933], DŻS XXB, 1m, s. 2, Biblioteka Narodowa [dalej BN].

24 Ibidem. Analizowanie składu komitetu oraz szczegółów technicznych budowy kościoła nazbyt wykraczałoby poza ramy tematyczne niniejszego artykułu. Więcej na ten temat znajduje się w cytowanych jednodniówkach.

25 J. Poliński, Grochów przedmurze…, op. cit., s. 246.

26 Ibidem, s. 246–248.

27 Pierwsze wydanie monografii Józefa Polińskiego ukazało się w 1938 roku. Autor napisał, że powstała w 105. rocznicę Powstania Listopadowego. W prezentowanym artykule oparto się na trzecim wydaniu tej pracy. J. Poliński, Grochów przedmurze…, op. cit., s. 250.

28 J. Frelich, Zarys Historyczny Grochowa, w: Jednodniówka Parafji…, op. cit., s. 1.

29 Sprawozdanie Komitetu Budowy Kościoła-Pomnika pod wezwaniem N.S.M. na Grochowie z działalności za czas od 16 XII. 1933 r. do 31. XII. 1934 r., w: „2-ga jednodniówka parafji Najczystszego Serca Maryi na Grochowie”, styczeń 1935 roku, BN DŻS XXB, 1m, s. 2.

30 Jednodniówka Parafji…, op. cit., s. 3.

31 Sprawozdanie Komitetu Budowy…, op. cit., w: 2-ga jednodniówka parafji…, op. cit., s. 3.

32 Ibidem, s. 3.

33 Stan kasy 1935, w: 3-cia jednodniówka Parafji Najczystszego Serca Maryi na Grochowie, Warszawa 1936, s. 3.

34 Ósmego kwietnia 1916 roku do Warszawy rozległe i zróżnicowane przedmieścia m.in. obszary rolnicze Gocławia i Grochowa. Warszawa powiększyła się z 3244 ha do 11 483 ha. W większości na nowo przyłączonych terenach brakowało infrastruktury miejskiej. Różnice te starano się niwelować przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego. Więcej na ten temat zob. Warszawiacy wobec…, op. cit., s. 13.

35 A. Boni, B. Bukowski, Obecny stan robót budowlanych, w: 3-cia jednodniówka Parafji…, op. cit., s. 3.

36 W. J. Wysocki, Ksiądz major…, op. cit., s. 59.

37 W albumie Kościoły Warszawy w odbudowie podano, że prace rozpoczęto w 1946 roku, zob. Kościoły Warszawie w odbudowie, pod red. A. Tomaszewskiego, Warszawa 1956, s. 37.

38 F. Burno, Kościoły katolickie prawobrzeżnej Warszawy okresu międzywojennego, w: Na prawym brzegu. Dziedzictwo kulturowe warszawskiej Pragi, pod red. Z. Michalczyka, Warszawa 2006, s. 129.

39 R. Madej-Janiszek, Architektura sakralna warszawskiej Pragi…, op. cit., s. 67; R. Madej-Janiszek, Szlaki turystyczne kościołów…, op. cit., s. 239–240.

40 Kościoły na Pradze, „Życie Warszawy” 1944, nr 1, s. 3.

41 Ibidem.

42 P. Otrębski, Nieistniejące, nieznane, niezwykłe kościoły Warszawy, Warszawa 2019, s. 82–83.

43 Cytowany artykuł podaje, że kościół był pw. Niepokalanego Serca Marii, co jest pomyłką.

44 Kościoły na Pradze, „Życie Warszawy” 1944, nr 1, s. 3.

45 S. Marzyński, Kościoły warszawskie w ruinie i odbudowie 1939–1945, Warszawa 1946, s. 9–15, 30.

46 Kościoły Warszawie w odbudowie, pod red. A. Tomaszewskiego, Warszawa 1956, s. 37.

47 P. Otrębski, Nieistniejące, nieznane, niezwykłe kościoły Warszawy, Warszawa 2019, s. 82.

48 Archiwum Państwowe m.st. Warszawy (APW), Biuro Odbudowy Stolicy (BOS), sygn. 72/25/0/-/10, Protokół pierwszej odprawy Naczelników Wydziałów Biura Odbudowy Stolicy w dniu 13.III.1945 r. o godz. 14-ej w gabinecie kierownika Biura Odbudowy Stolicy, k. 3–4.

49 Ogólne wytyczne na rok 1945 dla Wydziału Architektoniczno-Zabytkowego Biura Odbudowy Stolicy, Warszawa dzielnice śródmiejskie, w: Odbudowa Warszawy w latach 1944–1949. Wybór dokumentów i materiałów, pod red. J. Górskiego, t. 1, Warszawa 1977, s. 163.

50 Sprawozdanie roczne Wydziału Architektoniczno-Zabytkowego Biura Odbudowy Stolicy za r. 1945, Warszawa 7 grudnia 1945 r., w: Odbudowa Warszawy w latach…, t. 1, s. 333–349.

51 W 2016 roku Muzeum Powstania Warszawskiego wydało album z jego fotografiami. Widać tam wiele kościołów Starego i Nowego Miasta oraz Śródmieścia, zob. J. S. Majewski, Czekając na odbudowę. Warszawa 1945–1950 w obiektywie Karola Pęcherskiego, Warszawa 2016.

Ks. prof. zw. dr hab. Józef Mandziuk

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

ORCID ID: 0000-0001-8168-1001

Pierwsze powstanie śląskie w 1919 roku

W listopadzie 1918 roku zakończyła się krwawa i długa I wojna światowa. W jej wyniku rozpadły się trzy wielkie mocarstwa, które w drugiej połowie XVIII wieku dokonały rozbiorów Rzeczypospolitej Dwojga Narodów. W Europie powstały nowe państwa, a wśród nich była Druga Rzeczypospolita, której granice nie powróciły jednak do poprzednich kształtów. O polskie ziemie trzeba było walczyć przez następne lata. Niniejsze opracowanie dotyczy Górnego Śląska, gdzie toczyły się zbrojne walki miejscowych Polaków w trzech powstaniach śląskich. Różniły się one nasileniem zbrojnym i długością trwania, ale głównym ich celem było oderwanie Górnego Śląska od Niemiec i zjednoczenie go z odradzającym się państwem polskim. Pierwsze z nich wybuchło w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 roku i objęło tereny górnośląskiego okręgu przemysłowego. Upadło ono po dziesięciu dniach, przygotowując jednak grunt do dwóch kolejnych powstań w następnych latach.

1. Sprawa polska na Śląsku

Chcąc zrozumieć walkę ludności polskiej o przyłączenie Śląska do odrodzonej II Rzeczypospolitej, należy cofnąć się do doby Kulturkampfu, podczas której szalała walka z Kościołem katolickim i polskością. Walkę tę wspierały wszystkie ugrupowania liberalne i konserwatywne, przyjmujące na siebie wychowanie obywateli za pomocą wszelkich środków w „duchu lojalizmu wobec tronu”. Realizując to naczelne zadanie, usiłowano często już w zarodku zniszczyć wszelkie przejawy narodowościowe w duchu polskości. Kanclerz Otto von Bismarck dążył do tego od początku swojej działalności politycznej, będąc wrogo nastawionym do ludności polskiej. Świadczy o tym m.in. jego notatka już z 1863 roku, że „w obronie własnej egzystencji należy Polaków wytępić, tak jak tępi się wilki, choć nie ponoszą winy za to, że Bóg je stworzył”¹. To on wzywał swoich rodaków: „Bijcie Polaków, by ich ochota do życia odeszła; współczuję ich położeniu, ale jeśli się chcemy ostać, nie pozostaje nam nic innego, jak ich wytępić”².

W dobie Kulturkampfu sprawa polska była pośrednio związana z partią Centrum, która z jednej strony walczyła o głosy polskich wyborów, a z drugiej nie brała pod uwagę narodowego ruchu i narodowych dążeń polskich mieszkańców Górnego Śląska. Z tą partią, walczącą o wolność Kościoła katolickiego, w dużej mierze związani byli duszpasterze polskiej ludności. Początkowo nieliczni, a z czasem coraz liczniejsi, jawnie przyznawali się do polskich przekonań narodowościowych i czynnie uczestniczyli w polskim ruchu narodowym³.

Walka rządu pruskiego z elementem polskim szczególnie widoczna była na polu nauczania i używania języka macierzystego. Używanie wyłącznie języka niemieckiego we wszystkich szkołach, handlu, w sądownictwie i w urzędach państwowych. Z tych rozporządzeń niezmiernie zadowoleni byli nacjonaliści niemieccy, dając temu wyraz w licznych adresach dziękczynnych, wysyłanych do Bismarcka. Natomiast opinia katolicko-centrowa krytycznie odnosiła się do tych rozporządzeń, traktując je na równi z innymi ustawami antykościelnymi, które należało energicznie zwalczać. Ponadto sądzono, że germanizacja jest równoznaczna z protestantyzacją, zmniejszającą stan posiadania katolików. W ten sposób obóz katolicki w znacznej mierze przyczynił się do ugruntowania przekonania utożsamiającego polskość z katolicyzmem, a niemczyznę z protestantyzmem. Obóz katolicki występował też stanowczo przeciw idei państwa narodowego, kierując się zasadami uniwersalizmu katolickiego. Zdawano sobie także sprawę, że do wiernych w życiu parafialnym nie można dotrzeć w obcym języku⁴.

Podmiotem współpracy polskich i niemieckich katolików w dobie Kulturkampfu stało się czasopismo „Katolik” Karola Miarki i partia Centrum. Od jesieni 1870 roku Górny Śląsk stał się głównym bastionem partii Centrum, popierając kandydatów centrowych w wyborach parlamentarnych. Karol Miarka wydał walkę nawet samemu Bismarckowi, pisząc w swoim czasopiśmie: „Jaśnie oświecony książę! Narzekasz, żeśmy Polacy górnośląscy nie przerobili się na Niemców i przepowiadasz, że to koniecznie nastąpić musi. Słowa te wyrzekłeś w uniesieniu lub rozdrażnieniu, bo czego Niemcy po kilku wiekach nie dokonali, zapewne teraz nie dokażecie […]”⁵.

Karol Miarka był nie tylko znakomitym publicystą i redaktorem, lecz również człowiekiem czynu, stawiającym sobie określone cele w działalności społecznej, oświatowej, politycznej, gospodarczej i kościelnej. Dzięki niemu powstały towarzystwa pod nazwą „kasyna”, organizujące zebrania, odczyty, zabawy i polskie inscenizacje teatralne. Wraz z Franciszkiem Chłapowskim i Juliuszem Ligoniem założył w Królewskiej Hucie Kółko Towarzyskie, liczące 320 członków. Wkrótce powstała cała sieć tych kółek, którym patronował ośrodek kierowniczy wrocławskiego Centrum. Ponadto Miarka dał początek ruchowi spółdzielczemu, tworząc w 1871 roku Spółkę Poczciwych Wiarusów. Ponadto w Królewskiej Hucie założył Księgarnię Polską i sieć polskich bibliotek. W tej wielkiej pracy pomagali mu inni działacze, jak Juliusz Szaflik, twórca spółek ubezpieczeniowych, ks. Józef Szafranek, prowadzący pracę organiczną w wymiarze kulturalno-oświatowym wśród polskiej społeczności Górnego Śląska, czy ks. Norbert Bonczyk, organizator kasyna bytomskiego i młodzieżowego Towarzystwa św. Alojzego. W licznych miejscowościach górnośląskich zaczęły powstawać powiązane z Centrum stowarzyszenia ludowe. Tak więc można określić, że „błogosławioną winą” Kulturkampfu był wzrost oporu katolicko-narodowego, zarówno Centrum, jak i Polaków, którzy na przełomie XIX i XX stulecia weszli także na drogę samodzielnej polityki wyborczej⁶.

Po ustaniu restrykcji Kulturkampfu powstał problem obrony praw narodowościowych na forum niemieckiego parlamentaryzmu. Do głosu dochodzili wybitni polscy politycy z Wojciechem Korfantem na czele, który w 1903 roku utworzył odrębne stronnictwo polskie. Do polityki włączało się śląskie duchowieństwo i na przełomie XIX/XX stulecia właściwie trudno było znaleźć kapłana, który w większej lub mniejszej mierze nie byłby związany z jakąś opcją polityczną. Widoczne to było zwłaszcza na Górnym Śląsku, gdzie można wymienić trzy opcje: propolską, obejmującą księży o najsilniejszej polskiej świadomości narodowej, proniemiecką, zwaną często hakatystyczną i tzw. neutralną, czy śląską, niechętną zarówno niemieckiemu, jak i polskiemu nacjonalizmowi. Duchowni zaangażowani w życie polityczne różnie byli oceniani przez swoje otoczenie, a także przez późniejszych badaczy dziejów Śląska. Trudno im było w praktyce oddzielić działalność polityczną od pracy duszpasterskiej i społecznej. Mieli on nieraz moralne dylematy, bo każdy ich wybór pociągał zarówno pozytywne, jak i negatywne konsekwencje.

Przybliżmy kilka postaci śląskich duchownych o orientacji propolskiej, którzy zasłynęli ze swojej działalności politycznej, występując w charakterze posłów do parlamentu niemieckiego. Za swoją działalność byli nieraz upominani przez kardynała Jerzego Koppa, lecz z niej się nie wycofywali, mając świadomość, że bronią sprawy polskiej. Ponadto byli przekonani, że muszą zastąpić polską inteligencję, której na Śląsku po prostu brakowało.

Listę księży o orientacji propolskiej, zaangażowanych w politykę, otwiera ks. Paweł Brandys (1869–1950), proboszcz opolski. W 1908 roku został przewodniczącym Polskiego Komitetu Wyborczego na okręg kozielsko-strzelecki oraz delegatem do Centralnego Komitetu Wyborczego dla Śląska. W wyborach parlamentarnych w 1912 roku otrzymał mandat poselski z okręgu opolskiego. Po wyborach musiał bronić się przed oszczerczymi zarzutami zredagowanej przez ks. Józefa Głowackiego odezwy kleru centrowego, w której księżom kandydującym z listy polskiej zarzucano podburzanie przeciw władzy państwowej i uznawana za odszczepieńców od Kościoła. Podczas kolejnej kadencji przemawiał w Berlinie w 1913 roku w obronie interesów polskich robotników sezonowych oraz w 1914 roku wskazywał na dyskryminacje Polaków w służbie pocztowej. Szeroką działalność polityczną prowadził dalszych latach, zarówno jeszcze w diecezji wrocławskiej, jak i w nowo powstałej diecezji katowickiej⁷.

Wybitnym działaczem politycznym był ks. Paweł Pośpiech (1878–1923), redaktor i wydawca, który po 1918 roku stał się na Górnym Śląsku „pierwszym politycznym heroldem Polski zmartwychwstałej”. Już w młodym wieku dał się poznać jako żarliwy mówca i obrońca ludu polskiego. W 1912 roku został posłem do parlamentu niemieckiego z okręgu pszczyńsko-rybnickiego, uzyskując znaczna przewagę nad pozostałymi kandydatami. Jako najmłodszy spośród 18 śląskich duchownych w berlińskim Reichstagu, niejednokrotnie zabierał głos z mównicy parlamentarnej, odważnie przeciwstawiając się pruskiej polityce germanizacyjnej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości był posłem pierwszego sejmu polskiego”⁸.

Działaczem polityczno-społecznym i narodowym był ks. Aleksander Skowroński (1863–1934), proboszcz Ligoty. Po zwycięstwie wyborczym Korfantego w 1903 roku został prezesem utworzonego Polskiego Towarzystwa Ludowego, którego celem było doprowadzenie do zgody wśród Polaków na Górnym Śląsku i podjęcie wspólnej pracy narodowej. Dzięki jego postawie powstał jednolity Polski Komitet Wyborczy dla Śląska, który w 1907 roku odniósł wielkie zwycięstwo. Ksiądz Skowroński, kandydujący z okręgu pszczyńsko-rybnickiego, zdobył imponującą liczbę głosów – 20 tys., podczas gdy jego centrowy przeciwnik tylko 3200 głosów. Na skutek zarządzeń kardynała Koppa złożył mandat poselski. Dopiero po śmierci ordynariusza, w czerwcu 1914 roku, przyłączył się do zbiorowego memoriału polskich księży Górnego Śląska, skierowanego do wrocławskiego Wikariatu Generalnego, w którym uskarżali się oni na mieszanie się władz państwowych do spraw duszpasterskich i szykanowanie polskich duchownych przy nominacjach i awansach. W czasie pierwszej wojny światowej angażował się w akcję pomocy ofiarom wojny oraz prowadził działalność oświatową. Zdecydowanie agitował za Polską zarówno na łamach „Nowin Raciborskich”, jak i na polskich zgromadzeniach. Był kandydatem na pierwszego biskupa katowickiego. Już 2 lutego 1923 roku otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski⁹.

Można jeszcze wymienić ks. Józefa Wajdę, proboszcza w Kielczy, który został posłem na wakujące miejsce po ks. Aleksandrze Skowrońskim. Często organizował on spotkania z wyborcami, uczestniczył w licznych polskich zebraniach i wiecach. Relacjonował tam sprawę ustaw wyjątkowych przeciw Polakom, omawiał prace parlamentu i Koła Polskiego, wzywał do wzmożenia działalności oświatowej, zachęcał robotników do organizowania się w Zjednoczeniu Zawodowym Polskim. W 1910 roku przemawiał w parlamencie w imieniu Koła Polskiego za projektem ustawy o ubezpieczeniu robotników i rzemieślników budowlanych. Głośnym echem odbiła się jego mowa, wygłoszona 15 marca 1911 roku, w której dał przygniatający opis materialnej i narodowej sytuacji górnośląskich Polaków, ilustrując swoje wywody dosadnymi przykładami czerpanymi z listów wyborców¹⁰. W 1913 roku wycofał się z polityki, do której powrócił w okresie powstań i plebiscytu, agitując za Polską.

Na wzrost poczucia narodowego niewątpliwy wpływ miała sytuacja społeczno-ekonomiczna ludności na Górnym Śląsku. W wyniku przyśpieszonej industrializacji i urbanizacji nastąpiła pauperyzacja społeczeństwa i zrodziła się „kwestia robotnicza”, dotycząca warunków pracy, wysokości zarodków, ochrony zdrowia, ubezpieczeń społecznych, bezrobocia, zwolnień z pracy, odbywania strajków i związanych z nimi konsekwencji. Nędza widoczna była nie tylko w miastach, lecz także w środowiskach wiejskich. Właścicielami całego przemysłu i wielkich obszarów ziemskich pozostawali Niemcy. W ich rękach były największe przedsiębiorstwa oraz cały administracyjny aparat państwowy. Marzeniem ludności polskiej było przejęcie przez odradzającą się Polskę uprzemysłowionego Górnego Śląska wraz z ogromnymi bogactwami naturalnymi. Stąd rodził się konflikt mas społecznych z wielkimi posiadaczami, który na tle narodowościowym przybierał formę walki o powrót do Macierzy¹¹. Na wielotysięcznych wiecach, m.in. w Domu Polskim w Bytomiu w dniu 10 listopada 1918 roku, zgłaszano rezolucje na rzecz niepodległej Polski, w skład której miał wchodzić Górny Śląsk, a także nawoływano do naprawy stosunków społecznych, nacjonalizacji, ośmiogodzinnego dnia pracy, godziwych rent i zarobków, ubezpieczeń społecznych¹².

2. Sytuacja w Niemczech w obliczu klęski zbrojnej i upadku II Rzeszy Niemieckiej

Po zakończeniu w listopadzie 1918 roku działań wojennych przyszedł czas rozliczeń z agresorami i podjęto próbę zaprowadzenia porządku w Europie. Na zgliszczach trzech mocarstw odzyskało niepodległość lub powstało wiele nowych państw. Dnia 3 listopada nastąpiło zawieszenie broni z Austro-Węgrami i wojska alianckie dotarły do granic Cesarstwa Niemieckiego, gdzie nastroje uległy zaostrzeniu i miał miejsce wybuch ruchów rewolucyjnych. Zdecydowanie zbuntowała się większość floty, pociągając za sobą część armii lądowej. Domagano się przerwania wojny, abdykacji cesarza i natychmiastowych reform ustrojowych. Ruch szybko rozpowszechniał się w miastach niemieckich, niebezpiecznie zbliżając się do Berlina¹³.

Tymczasem Rada Wojenna aliantów opracowała ostatecznie warunki pokojowe, informując o tym rząd niemiecki. Wyznaczona delegacja, na czele z przywódcą partii Centrum, Maciejem Erzbergerem, udała się na spotkanie z marszałkiem Ferdynandem Fochem. Dnia 8 listopada w specjalnym wagonie na stacji Rethondes, w lesie Compiègne, po krótkiej wymianie zdań, generał francuski Maksymilian Weygand w imieniu państw Endenty odczytał podstawowe punkty rozejmu: w ciągu następnych dwóch tygodni Niemcy mieli wycofać swoje wojska z Francji, Belgii, Luksemburga, Rumunii, Austro-Węgier, Turcji oraz opuścić Alzację i Lotaryngię. Ponadto mieli wydać Aliantom dokładne liczby sprzętu wojskowego, zgodzić się na zajęcie przez wojska sprzymierzone lewego brzegu Renu, uwolnić jeńców wojennych oraz oddać lub rozbroić łodzie podwodne i okręty wojenne. Podane warunki oznaczały bezwzględną kapitulację Rzeszy, a Niemcy na ich przestudiowanie i podpisanie otrzymali 72 godziny¹⁴.

W tych dniach niemal cały obszar Niemiec został ogarnięty ruchem rewolucyjnym. Przeniknął on również do armii i oficerowie informowali, że nie kontrolują już swoich żołnierzy. Rewolucja dotarła do Berlina i kanclerz zażądał od cesarza ustąpienia. Nie zwracając uwagi na roszczenia ciągle buńczucznego Wilhelma II, ogłosił jego detronizację. W ten sposób 9 listopada w Niemczech nastąpił nowy ustrój – republika. Kanclerzem został Fryderyk Ebert, przywódca socjaldemokratów¹⁵. Zdetronizowany cesarz wyjechał do Holandii, gdzie 28 listopada podpisał akt zrzeczenia się swoich pretensji do korony pruskiej i niemieckiej. Strona niemiecka poinformowała aliantów o przyjęciu warunków zawieszenia broni. Podczas spotkania przeczytano jeszcze raz treść warunków rozejmu, który prawie nie obiegał od pierwszej propozycji. Tylko w niektórych miejscach zaznaczono kosmetyczne zmiany, jak ilość sprzętu, który miał zostać przekazany państwom sprzymierzonym. Nad ranem 11 listopada ostatecznie obie strony podpisały zawieszenie broni. Wystrzały radości obwieściły wiadomość o zakończeniu krwawej wojny światowej.

Sprawa granic odrodzonego państwa polskiego na Konferencji Wersalskiej

Nad starą Europą ciągle unosiły się „czarne chmury”. Zdawano sobie sprawę, że powrót do przedwojennych czasów jest wprost niemożliwy. Ludzkość ogarnęły różnego rodzaju niepokoje społeczne i za sprawą rewolucji październikowej w Rosji oraz ruchów narodowowyzwoleńczych i narodowotwórczych doszło w Europie do wielkich zmian politycznych i społecznych. Rządy we Francji i Anglii, obawiając się nadchodzącej fali rewolucyjnej, dążyły do jak najszybszego podpisania traktatu pokojowego. Były one przekonane, że utrzymanie trwałego pokoju będzie możliwe po ustanowieniu ich zdaniem jedynie słusznego „nowego porządku świata”. Dążono więc do odbycia konferencji, mającej opierać się na zasadach demokratycznych, które w praktyce były trudne do zastosowania. Wielkie mocarstwa, uczestniczące w Konferencji zwołanej do Wersalu, podzieliły jej uczestników na trzy kategorie: państwa posiadające „interesy o charakterze ogólnym” – Francja, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Włochy i Japonia, których przedstawiciele mogli brać udział i zabierać głos we wszystkich poruszanych zagadnieniach. Drugą kategorię stanowiły 22 państwa oraz dominia brytyjskie i Indie, które posiadały „interesy o charakterze lokalnym”, a ich delegacje były upoważnione do zabierania głosu tylko w sprawach ich bezpośrednio dotyczących. Ostatnia kategorię tworzyły państwa neutralne, których przedstawiciele byli upoważnieni tylko do pisemnego zgłaszania wniosków. W obradach nie uczestniczyli Niemcy i ich sojusznicy oraz przedstawiciele rządu Rosji Sowieckiej, nie uznawanego przez państwa Ententy.

Konferencję w Wersalu, rozpoczętą 18 stycznia 1919 roku, otworzył prezydent Francji, Rajmund Poincare, przypominając chęć powetowania swojego kraju za straty moralne i terytorialne z czasów wojny prusko-francuskiej z 1871 roku. Następnie zajęto się sprawami organizacyjnymi, wybierając przewodniczącego konferencji w osobie francuskiego premiera i ministra wojny Jerzego Clemenceau, nazywanego „ojcem zwycięstwa”. Powołano też tzw. „Radę Dziesięciu”, której zadaniem było przygotowanie projektów uchwał. W jej skład weszło po dwóch przedstawicieli z krajów należących do pierwszej grupy. Posiedzenia tej „garstki” osób były tajne i nie prowadzono z ich przebiegu żadnych notatek, stąd projektanci nowego porządku nie czuli odpowiedzialności za swoje słowa. W kilku walnych zebraniach Rady Najwyższej zapraszano do udziału przedstawicieli tych państw, których sprawy konkretnie omawiano. Po nieformalnym wyłączeniu się z obrad Japonii, której nie interesowały sprawy europejskie, przy stole obrad pozostała tylko „Wielka Czwórka”: premierzy Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i prezydent Stanów Zjednoczonych. Przy podejmowaniu większości decyzji delegacje mniejszych krajów miały niewiele do powiedzenia, a Rada Najwyższa podchodziła do nich jako do natrętnych interesantów. Rzadko liczono się z opiniami 26 komisji, które pracowały szczegółowo nad niektórymi problemami¹⁶.

Dnia 29 stycznia 1919 roku na jedno z posiedzeń „Rady Dziesięciu” wezwano przedstawicieli Polski w osobach Romana Dmowskiego i towarzyszącego mu Erazma Pilitza. Delegaci polscy byli dobrze przygotowani, próbując wyjaśnić położenie Polski i jej problem ustalenia granic odrodzonego państwa. Rada Najwyższa podjęła decyzję dokładniejszego przyjrzenia się sprawie polskich granic i w tym celu wyznaczyła specjalną komisję, w skład której weszli przedstawiciele wielkich mocarstw. Rola tejże komisji ograniczała się prawdopodobnie jedynie do przesyłania raportów, a jej członkowie po powrocie do Paryża nie zostali nawet wysłuchani przez „Wielką Czwórkę”. Tak więc sprawa kształtu przyszłych granic Polski pozostała w gestii komisji, do której swoje wysiłki skierowali polscy przedstawiciele. Usiłowali oni przekazać jak najwięcej materiałów i informacji o pragnieniach polskiego narodu. Wśród wszystkich członków konferencji została rozpropagowana rozprawa Mariana Seydy na temat granicy polsko-niemieckiej pt.: Territoire polonais sous la domination prussienne, w której autor dokładnie przedstawił sprawę zaboru pruskiego¹⁷.

Główne decyzje gremium ds. państwa polskiego, odnośnie spornych granic z Niemcami, zapadły pomiędzy 1 a 17 marca 1919 roku. Członkowie prezydium otrzymywali szereg memoriałów zwłaszcza od Komitetu Narodowego Polski, które zawierały uzasadnienie ich programu terytorialnego, sytuację w zaborze pruskim oraz żądania co do przyszłych granic odrodzonej Rzeczypospolitej. W oparciu o dostarczone materiały grupa na czele z francuskim dyplomatą Julianem Marcinem Cambonem opracowała projekt, który 19 marca został przedstawiony Radzie Najwyższej. Należy zauważyć, że Francja w zdecydowanej większości popierała żądania delegacji polskiej, ponieważ dążyła do jak największego i bezwzględnego osłabienia Niemiec, biorąc odwet za straty moralne i terytorialne z czasów wojny prusko-francuskiej w latach 1870–1871. Ponadto Francja widziała Polskę jako państwo buforowe, oddzielające Rosję Sowiecką od Europy Zachodniej. Stąd przewodniczący Clemenceau aprobował większość postulatów delegacji polskiej. Zgoła odmienne stanowisko zajmował angielski premier, Dawid Lloyd George of Dwyfor, który nie pałał do Polski przyjaźnią, a przede wszystkim nie chciał dopuścić, aby Francja stała się potęgą w Europie kosztem osłabienia Niemiec. Nalegał on na pozostawienie Niemcom Gdańska, aby zmniejszyć dostęp Polski do morza. Po dyskusji w komisji, padła propozycja uczynienia z Gdańska wolnego miasta, a w Okręgu Kwidzyńskim miałby się odbyć plebiscyt¹⁸. Strona polska usiłowała wpłynąć na zmianę postanowień i 5 kwietnia do Paryża przybył premier Ignacy Józef Paderewski. Mimo wyjątkowo dobrych stosunków z prezydentem Woodrowem Tomaszem Wilsonem nie udało mu się zapobiec niepomyślnemu obrotowi spraw polskich.

Dnia 7 maja 1919 roku w hotelu Trianon złożono Niemcom projekt traktatu pokojowego, w którym została stwierdzona niepodległość Polski i nakaz przywrócenia jej ziem zaboru pruskiego. Według założeń tego projektu postanowiono proklamować Gdańsk jako wolne miasto oraz przeprowadzić plebiscyt nie tylko na Mazurach, jak to było w początkowej wersji, ale również w południowej części Prus Książęcych i w kilku nadwiślańskich powiatach. Polsce przyznano jednak większość ziem, o które walczyła. Była to część powiatu lęborskiego z prowincją Pomorze, część powiatu malborskiego w Prusach Wschodnich, Prusy Zachodnie i Poznańskie bez kilku powiatów, prawie cały Górny Śląsk¹⁹. Aczkolwiek z powyższych założeń nie była zadowolona delegacja polska, to jednak nie proponowano zmian w obawie, iż tego rodzaju działania wzmocnią tendencje niemieckie do zmian na polską niekorzyść.

Ogłoszenie warunków traktatu w Niemczech wywołało ogólne przygnębienie. Ogłoszono nawet tygodniową żałobę narodową. Tymczasem Ententa nie dopuszczała w ogóle do rozmów z delegacją niemiecką, która przybyła do Paryża. Przedstawiciel niemiecki, Brockdorff-Rantzau, 29 maja 1919 roku przesłał oficjalną odpowiedź Niemiec, w której wyrażony był ogólny sprzeciw wobec prawie wszystkich punktów porozumienia. Odnośnie terenów wschodnich zgodzono się oddać Polsce jedynie część Poznańskiego i niewielką część Prus Zachodnich. Autorzy odpowiedzi usiłowali dowieść, że na pozostałych terenach Niemcy stanowią większość, a Górny Śląsk nie należał do państwa polskiego już od 1863 roku. Natomiast lud zamieszkujący te tereny nie jest polski, ponieważ posługuje się swoim dialektem. Ze strony polskiej postanowiono przygotować odpowiedni memoriał, uzasadniający polskie żądania odnośnie spornych terenów, zwłaszcza Górnego Śląska. Jego opracowaniem zajął się Marian Seyda i profesor Eugeniusz Romer ze Lwowa²⁰.

W zaistniałej sytuacji znowu wzięły górę interesy poszczególnych mocarstw. Premier Francji, Clemenceau, o żadnych ustępstwach nie chciał nawet rozmawiać, natomiast premier Anglii, Lloyd George usiłował nie dopuścić do sytuacji, w której Francja stałaby się potęgę w Europie, kosztem osłabienia Niemiec. Polskie delegacje zaczęły intensywnie działać, mianowicie Dmowski 4 czerwca spotkał się z Clemenceau, a nazajutrz Paderewski udał się na posiedzenie Rady Najwyższej, broniąc praw Polski do Górnego Śląska. Wysłano również notę protestującą do przewodniczącego konferencji. Pomimo tylu zabiegów ze strony polskiej, została powołana komisja, której zadaniem była rewizja granic polsko-niemieckich. Chodziło głównie o sprawę Górnego Śląska, który pierwotnie miał być przyznany Polsce. Jednak za sprawą protestów delegacji niemieckiej oraz angielskiego premiera i jego polityki niedopuszczenia do zbytniego osłabienia Niemiec, zarządzono przeprowadzenie na tym terenie plebiscytu.

Dnia 16 czerwca 1919 roku delegacja niemiecka otrzymała ostateczny tekst Traktatu Wersalskiego. Zawierał on poważne przekształcenia, stronie niemieckiej przekazano bowiem część powiatu lęborskiego, wejherowskiego, człuchowskiego, chodziewskiego, wałeckiego, górowskiego i milickiego. Natomiast Polsce przyznano, ponadto, co zawierał pierwotny projekt, część powiatów człuchowskiego, wieluńskiego, sycowskiego i namysłowskiego. Odnośnie Górnego Śląska, to do jego obszaru plebiscytowego przyłączono część powiatu namysłowskiego i głubczyckiego. Obszar ten wynosił w sumie 10 753 km kw., z zaludnieniem ok. 1936 tys.²¹. Ostatecznie 28 czerwca 1919 roku w Wersalu podpisano traktat pokojowy z Niemcami.

Decyzja zwycięskich mocarstw w Wersalu odnośnie granic na Górnego Śląska z Polską oraz ogłoszenie plebiscytu na Górnym Śląsku w dużej mierze przyczyniło się do wybuchu powstań śląskich.

Przyczyny wybuchu pierwszego powstania śląskiego

Dnia 11 listopada 1918 roku w Poznaniu powstała Naczelna Rada Ludowa (NRL), koordynująca działania Wielkopolski i Górnego Śląska w celu przyłączenia ich do Polski. Nazajutrz został utworzony podkomisariat jako Naczelna Rada Ludowa w Bytomiu, której podlegały lokalne Rady Ludowe. Ich zadaniem było reprezentowanie ludności polskiej wobec administracji niemieckiej. Powstały też inne organizacje, jak: Centralny Związek Zawodowy Polski, Narodowe Stronnictwo Robotników, Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe. Żywiołowy rozwój organizacji ludności polskiej władze niemieckie próbowały ograniczyć poprzez mianowanie komisarzem rządowym Ottona Hörsinga, zwanego później „katem Polaków” oraz wprowadzenie zarządzenia prezydenta regencji opolskiej Józefa Bitty, uznającego działalność propolską za zdradę stanu.

Przy poparciu NRL oraz podkomisariatu w Bytomiu na czele z Kazimierzem Czaplą, a także rządu polskiego, powstała na początku 1919 roku Polska Organizacja Wojskowa (POW) na Górny Śląsk. Siły organizacji szybko rosły i już po czterech miesiącach liczyła ona ponad 10 tys. członków. Komendantem został Józef Grzegorzek, były górnik, aktywny działacz narodowy. W Komitecie Wykonawczym znaleźli się: Adolf Lampner, Wiktor Rumpfeld, Franciszek Lazar, Zygmunt Wiza, Kazimierz Jesionek i Józef Dreyza. Poczucie wzrastającej siły potęgowały dodatkowo niemieckie represje, m.in. poprzez stan oblężenia Górnego Śląska, obowiązujący od 13 stycznia, zarządzony w obawie przed rozszerzeniem się powstania wielkopolskiego na rejencję opolską. W jego wyniku zniesiono nietykalność osobistą. Wojsko uzyskało prawo dokonywania rewizji i aresztowań polskich działaczy. Ponadto zabroniono zwoływania polskich wieców i wprowadzono godzinę policyjną. Już wtedy podjęto wewnątrz POW decyzję o rozpoczęciu działań powstańczych z dniem 22 kwietnia. Jednak powstrzymywała ich w tym NRL, przekonując delegację górnośląską, że jest to zły termin ze względu na organizowany powrót armii Hallera z Francji do kraju.

Na dalszy rozwój sytuacji zasadniczy wpływ miały wydarzenia na Górnym Śląsku oraz w polityce międzynarodowej. Mianowicie 7 maja 1919 roku przekazano stronie niemieckiej projekt traktatu pokojowego, o którym była mowa w paragrafie drugim. Wywołało to zaostrzenie się terroru na Górnym Śląsku, którego przejawem było rozwiązanie bytomskiej ekspozytury NRL. To wydarzenie wzburzyło ludność polską, w tym członków POW, którzy zaczęli naciskać na swoich przełożonych, domagając się rozpoczęcia akcji zbrojnej²². Presja wzmogła się jeszcze bardziej, gdy dotarła wiadomość, iż w Traktacie Wersalskim znalazł się artykuł o przeprowadzeniu plebiscytu na Górnym Śląsku.

Górnośląska POW szybko się rozwijała i na początku sierpnia 1919 roku zrzeszała już 23 225 członków. Natomiast siły niemieckie były szacowane na 40 tys. żołnierzy i bojówkarzy. 117 Dywizję Piechoty przemianowano na Grenzschutz, a Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych zorganizował i sfinansował liczne formacje militarne, tzw. Freikorpsy, które rozbijały pokojowe polskie wiece, dokonując rewizji, aresztowań i rabunków na Polakach. Mimo tej przewagi dowódcy konspiracji liczyli w ewentualnej walce na pomoc państwa polskiego, powszechny zryw górnośląskich Polaków oraz brali pod uwagę element zaskoczenia. Coraz bardziej zdawano sobie sprawę, że o powrocie „prastarych ziem polskich” do macierzy ostatecznie zadecyduje walka zbrojna²³.

Tymczasem na Górnym Śląsku mnożyły się gwałty i napady ze strony niemieckich oddziałów paramilitarnych i wojskowych, widoczny był brak żywności ze względu na zamknięcie granicy śląsko-wielkopolskiej. Z miejsc pracy zaczęto zwalniać ludność polską, zatrudniając w jej miejsce Niemców z rozwiązanego Górnośląskiego Korpusu Ochotniczego. Rosła fala protestów śląskich Polaków, która 11 sierpnia przerodziła się w strajk generalny. Mnożyły się żądania strajkujących, jak uznanie związku robotniczego, zwolnienia więźniów politycznych, otwarcia granic i zniesienia stanu wyjątkowego. Strajk przybrał ogromne rozmiary – 14 sierpnia uczestniczyło w nim 140 tys. robotników.

Bezpośrednią przyczyną wybuchu pierwszego powstania śląskiego była masakra na robotnikach kopalni w Mysłowicach, do której doszło 15 sierpnia 1919 roku. Mianowicie o godz. 9 do zakładu przybyło ok. trzech tys. robotników, którzy wraz żonami i dziećmi oczekiwali na wypłatę. Zgromadzonym nakazano rozejść się i powrócić o godz. 11. Po ich ponownym przybyciu sytuacja powtórzyła się i tym razem polecono im czekać do godz. 13. Początkowo pilnowano porządku, pracownicy mieli wchodzić grupami 30-osobowymi. Jednak stojący z tyłu, zniecierpliwieni całą sytuacją, zaczęli napierać i w konsekwencji tłum wdarł się na dziedziniec zakładu. Obecny tam oddział Grenzschutzu zaczął strzelać. Od kul poległo siedmiu robotników, dwie kobiety i 13-letni chłopiec, a kilkanaście osób zostało rannych. Masakra wywołała ogromne oburzenie i zdecydowana większość kopalń i zakładów przemysłowych stanęła z powodu strajku²⁴.

Przebieg walk powstańczych

Dnia 16 sierpnia 1919 roku doszło do narady przywódców POW w Strumieniu, podczas której podjęto decyzję o odroczeniu rozpoczęcia powstania. Decydujące znaczenie miała postawa Wojciecha Korfantego, przeciwnika rozwiązań zbrojnych, który wciąż liczył na korzystne ustalenia w sprawie Górnego Śląska na drodze dyplomatycznej²⁵. Rząd polski w Warszawie, ze względu na politykę wschodnią i prowadzoną akcję dyplomatyczną, również nie poparł powstania. Józef Grzegorzek w pośpiechu wracał do Bytomia, aby poinformować wszystkie oddziały POW o rozkazie niewzniecania konfliktu zbrojnego. Po drodze został aresztowany i rozporządzenia ze Strumienia nie dotarły do zainteresowanych.

Tymczasem w Piotrowicach, w powiecie pszczyńskim, pięcioosobowy samozwańczy komitet górnośląskich uchodźców politycznych samodzielnie postanowił o zapoczątkowaniu walk powstańczych w nocy z 16 na 17 sierpnia. Hasło do walki rzucił 24-letni Maksymilian Iksal z Turzy, który po zdobyciu Gołkowic, wyruszył do Warszawy po posiłki. Po jego wyjeździe starcia rozszerzały się niemal na całym Górnym Śląsku. Powstańcy stoczyli krwawą bitwę z Grenzschutzem w Gdowie, odnosząc zwycięstwo. Kolejne potyczki skupiały się przede wszystkim na zajmowaniu, a następnie likwidowaniu posterunków policyjnych, czy też wojskowych. Powstańcy w ten sposób zdobywali broń, której w ich szeregach brakowało. Pomyślnie zakończył się również atak na baterię artylerii w Paprocinach, gdzie Polacy zdobyli cztery armaty polowe, kilka karabinów maszynowych, przeszło 100 karabinów ręcznych i 50 koni artyleryjskich. Do niewoli wzięto 100 jeńców. W początkowej fazie powstania Niemcy znaleźli się w trudnej sytuacji. Już 18 sierpnia walki toczyły się na obszarze Tarnowskich Gór, Bytomia, Katowic oraz Mysłowic. Następnie objęły powiaty pszczyński, lubliniecki, rybnicki oraz część raciborskiego. Do powstańców licznie przyłączali się robotnicy, doprowadzając do coraz większego kryzysu ekonomicznego. Najpierw pojedyncze fabryki, huty i kopalnie były przejmowane przez walczących powstańców, potem zaś cały obszar przemysłowy był w ich rękach.

Niemcy jednak szybko się ocknęli i przystąpili do ofensywy, mając posiłki z Wrocławia. Mimo rozpoczętej już demobilizacji, będącej konsekwencją Traktatu Wersalskiego, armia niemiecka nadal stanowiła ogromne zagrożenie dla polskich powstańców. Wówczas to 117 Dywizję Piechoty generała Höfera zastąpiła na Górnym Śląsku groźna XXXII Mała Brygada Reichswerhry. Mogła ona liczyć na pomoc z zachodu w postaci 12 Dywizji Piechoty, stacjonującej w Kłodzku oraz z północy z Olesna, gdzie rozlokowała się 2 Dywizja Gwardii. Poza regularnymi siłami wojskowymi Niemcy mogli oczywiście liczyć na formacje ochotnicze, tak jak np. Bataliony Republikańskiej Obrony Narodowej czy Górnośląski Korpus Obrony. W ten sposób Niemcy dysponowali ok. 20 tys. żołnierzy, którzy zaczęli bardzo zdecydowanie rozprawiać się z polskimi powstańcami²⁶.

Polacy musieli przejść do defensywy, a walki toczone w okręgu przemysłowym przynosiły coraz korzystniejsze wyniki dla Niemców. W końcu powstańcy przy pomocy terroru zostali wyparci z terenu walk. Szerzyły się aresztowania, deportacje, tortury, a nawet rozstrzelania. W takiej atmosferze komendant POW, Alfons Zgrzebniok, w porozumieniu z podkomisariatem NRL dla Górnego Śląska w Sosnowcu, postanowił zakończyć walki 24 sierpnia 1919 roku. Pomimo rozkazu przez następne kilka dni dochodziło jeszcze do sporadycznych starć z Niemcami, których inicjatorami była ludność przebywająca wówczas w obozach dla uchodźców znajdujących się w granicach państwa polskiego.

Skutki pierwszego powstania śląskiego

Po upadku zrywu powstańczego nastał terror w powiatach, w których ludność polska chwyciła za broń. Żołnierze niemieccy dokonywali rozbrojenia powstańców, ścigając również ich rodziny, a nawet osoby, które nie miały styczności z powstaniem. Bytomski sąd wojenny wydawał wyroki skazujące na wieloletnią karę pozbawienia wolności. Niektórzy skazani byli zsyłani wprost z sali sądowej do obozu karnego w Cottbu w Brandenburgii. Schwytani powstańcy byli traktowani w sposób brutalny, zdarzały się rozstrzeliwania, tortury fizyczne oraz psychiczne znęcanie się nad Polakami.

Celem uniknięcia śmierci lub uwięzienia polscy powstańcy uciekali z Górnego Śląska na terytorium odrodzonej Rzeczypospolitej. Udało się tam przedrzeć ok. 22 tys. osób, z których niewielką liczbę stanowili mężczyźni biorący czynny udział w walkach²⁷. Początkowo rząd polski nie interesował się uchodźcami, a odpowiedzialność za nich spadła na społeczeństwo polskie. W Warszawie utworzono Komitet Zjednoczenia Górnego Śląska z Polską. Powstały też oddzielne komitety PPS oraz PSL „Wyzwolenie”, które popierały sierpniowe wystąpienia powstańcze²⁸. Pod ich wpływem rząd polski ulokował przybyszów z Górnego Śląska w sześciu obozach dla uchodźców, rozlokowanych w strefie przygranicznej, m.in. w Sosnowcu, Oświęcimiu i w Jaworznie. Chcąc zapobiec rozczarowaniu, iż rząd polski nie udzielił w odpowiednim momencie pomocy materialnej powstańcom, rozpoczęto akcję propagandową, wzywając do „zachowania zimnej krwi” oraz przekonując, że Francja pomoże Polakom w sprawie roszczeń wobec przynależności Górnego Śląska.

Poprawie sytuacji Polaków na terenie powstańczym miało służyć przybycie już 20 sierpnia na Górny Śląsk komisji wojskowej, składającej się z przedstawicieli Francji, Anglii i Stanów Zjednoczonych. Jej głównym zadaniem była jednak obrona poszczególnych ośrodków przemysłowych przed ewentualnymi zniszczeniami, którym mogły one ulec podczas walki zwaśnionych stron. Komisja generała Duponta, która nie dysponowała żadnymi siłami zbrojnymi, przyglądała się jedynie szerzącemu się terrorowi, nie próbując nawet wpływać na Niemców podczas pacyfikacji powiatów. Mimo nalegań i próśb rządu polskiego, nie przybyły na Górny Śląsk wojska alianckie. Wynikało to z faktu, że w owym czasie nie doszło jeszcze do ratyfikacji Traktatu Wersalskiego, który wskazywał, że sprawę przynależności Górnego Śląska rozstrzygnie plebiscyt.

Do pewnej normalizacji życia na Górnym Śląsku doszło dopiero na początku października 1919 roku, kiedy została podpisana polsko-niemiecka Umowa w sprawie wypuszczenia na wolność osób przetrzymywanych i przyznania wolności od kar²⁹. Była ona wynikiem rokowań między Niemcami i Polakami, zapoczątkowanych 25 września w Berlinie, pod naciskiem państw alianckich. Głównym osiągnięciem rozmów berlińskich była swego rodzaju amnestia dla ludności polskiej Górnego Śląska. Polacy mogli wrócić z obozów dla uchodźców do swoich domów, bez obawy przed ewentualnymi szykanami oraz represjami ze strony władz niemieckich. Jednakże Niemcy nie zgodzili się na powrót w granice Górnego Śląska 250 najbardziej aktywnych i zasłużonych dla powstania Polaków, których powrotu po prostu sobie „nie życzyli”. Zgodnie z zawartymi ustaleniami regularne wojska niemieckie zostały wycofane ze Śląska.

Krwawe rozprawienie się Niemców z powstańcami mogło mieć katastrofalny wpływ na postawę Polaków. Tymczasem klęska walki o przynależność Górnego Śląska jeszcze bardziej wzmogła świadomość narodową wśród górnośląskich Polaków i przyczyniła się do uzewnętrznienia patriotyzmu. Już w listopadzie 1919 roku ogłoszone wyniki wyborów do rad gminnych i miejskich w rejencji opolskiej okazały się wielkim polskim sukcesem. Obóz polski zdobył bowiem 6822 mandaty na 11 255 radnych. Wybory wykazały, że mieszkańcy Górnego Śląska nie akceptowali ani pruskich metod rządzenia, ani szykanowania ludności mówiącej po polsku.

Pierwsze powstanie śląskie, słabo przygotowane pod względem organizacyjnym, nie zakończyło się sukcesem politycznym, zwróciło jednak uwagę międzynarodowej społeczności na sprawę Śląska. Sami Polacy uwierzyli, że przy wsparciu i protekcji rządu polskiego i państw alianckich Górny Śląsk wejdzie w granice II Rzeczypospolitej. Jednak polscy działacze przekonali się, że sama dyplomacja może nie wystarczyć do sukcesu i konieczne jest zbrojne wystąpienie. W ten sposób pierwsze powstanie śląskie stało się zapowiedzią dalszych zbrojnych wydarzeń, w wyniku których najbardziej uprzemysłowiona część Górnego Śląska weszła w skład odrodzonego państwa polskiego. Po latach sam Wojciech Korfanty powiedział, że powstanie z 1919 roku zapoczątkowało nowe czasy i nową epokę w życiu piastowskiej dzielnicy śląskiej³⁰.

1 N. Nicolai, Oberschlesien im Ringen der Völker, Breslau 1930, s. 63.

2 W. Urban, Dzieje Kościoła w zaborze pruskim, w: Historia Kościoła w Polsce, pod red. B. Kumora i Z. Obertyńskiego, t. 2, cz. 1, Poznań–Warszawa 1979, s. 515.

3 M. Pater, Duchowieństwo katolickie wobec spraw polskich na Górnym Śląsku (1891–1914), Katowice 2004, s. 58.

4 Idem, Lata kulturkampfu, w: Historia Śląska, pod red. S. Michalkiewicza, t. 3, cz. 1, Wrocław 1976, s. 305.

5 K. Miarka, Wybór pism, Katowice 1939, s. 142.

6 J. Mandziuk, Historia Kościoła katolickiego na Śląsku, wyd. 2, t. 3, cz. 2, Warszawa 2013, s. 647.

7 M. Czapliński, Brandys Paweł, w: Słownik biograficzny katolickiego duchowieństwa śląskiego XIX i XX wieku, pod red. M. Patery, Katowice 1996, s. 47–49.

8 P. Porwoł, Pośpiech Paweł, w: Słownik biograficzny…, op. cit., s. 328–329.

9 M. Czapliński, Skowroński Aleksander, w: Słownik biograficzny…, op. cit., s. 383.

10 G. Bienek, Głos ks. Józefa Wajdy o ucisku narodowym i społecznym na Górnym Śląsku w początku XX wieku, „Studia Śląskie. Seria Nowa” 1965, R., s. 231–263.

11 T. Jędruszczak, Powstania śląskie. 1919–1920–1921, Katowice 1972, s. 12–13.

12 Źródła do dziejów powstań śląskich, pod red. K. Popiołka, t. 1, cz. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963, s. 54-55.

13 I. Beckett, Pierwsza wojna światowa 1914–1918, Warszawa 2009, s. 521.

14 A. Bartnicki, Traktat Wersalski, Warszawa 1967, s. 26–29.

15 J. Pajewski, Pierwsza wojna światowa 1914–1918, Warszawa 2004, s. 753–754.

16 A. Bartnicki, Traktat Wersalski…, op. cit., s. 61.

17 S. Kozicki, Sprawa granic Polski na Konferencji Pokojowej w Paryżu 1919 r., Warszawa 1921, s. 64.

18 L. Wyszczelski, O Polsce w Wersalu, Toruń 2008, s. 102.

19 J. Krasuski, Historia Niemiec, Wrocław 1998, s. 335.

20 Tekst memoriału: 3 VI 1919 r.; Nota delegacji polskiej w sprawie „Uwag” delegacji niemieckiej: granica polsko-niemiecka, w: Ekspertyzy i materiały delegacji polskiej na konferencję wersalską 1919 r., pod red. M. Przyłuskiej-Brzostek, Warszawa 2009, s. 25–35.

21 S. Kozicki, Sprawa granic Polski…, op. cit., s. 78.

22 M. Wrzosek, Powstania Śląskie 1919–1921. Zarys działań bojowych, Warszawa 1971, s. 24–26.

23 Idem, Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918–1921, Warszawa 1972, s. 242.

24 J. M. Walczak, Przyczyny wybuchu pierwszego powstania śląskiego, Warszawa 2012, s. 42 (mps).

25 M. Wrzosek, Wojny o granice…, op. cit., s. 243.

26 M. Wrzosek, Proces narastania szans walki zbrojnej w 1918–1920 o powrót Górnego Śląska do Macierzy, w: Powstania śląskie i plebiscyt z perspektywy osiemdziesięciolecia, pod red. M. Masnyka, Opole 2003, s. 28–29.

27 W. Zieliński, Uchodźstwo polityczne z Górnego Śląska w 1919 roku, „Zaranie Śląskie” 1969, nr 1, s. 9.

28 K. Jędruszczak, Powstania śląskie…, op. cit., s. 33.

29 M. Wrzosek, Powstania śląskie 1919–1921…, op. cit., s. 71.

30 J. Przewłocki, Wojciech Korfanty. Polityka, wzloty i niepowodzenia, Kielce 1993, s. 50–51.

Ks. prof. zw. dr hab. Jerzy Myszor

ORCID ID: 0000-0003-2792-2956

Kościół Milczenia z perspektywy rzymskiej 1949–1965

Po zakończeniu II wojny światowej Polska wraz z innymi krajami leżącymi w regionie zwanym Europą Środkowo-Wschodnią znalazła się pod wpływem, a właściwie pod rządami Związku Sowieckiego. Obrady w Jałcie i Teheranie przesądziły o miejscu Polski wśród państw, które spod okupacji niemieckiej dostały się pod sowiecki protektorat i weszły w skład obozu tzw. demokracji ludowej. Alianci, którzy w dobrej wierze lub z konieczności współpracowali ze Związkiem Sowieckim nad pokonaniem III Rzeszy, podzielili się wpływami. Polska zaś została zdradzona i nie odgrywała większej roli na konferencji w Poczdamie. Jej granice geograficzne zostały wyznaczone przez aliantów w Jałcie, ale dokładny ich przebieg został wytyczony przez samego Stalina.

W strefie oddziaływania Związku Sowieckiego znalazły się państwa, w których Kościół był do tej pory obecny: wschodnia część Niemiec, Niemiecka Republika Demokratyczna, Czechosłowacja, Austria, Węgry, Rumunia i Bułgaria. W Polsce czy Chorwacji (Jugosławia) Kościół miał bardzo silną pozycję. W okresie tuż po wojnie papież za pomocą środków dyplomatycznych usiłował zagwarantować katolikom wolności religijne. Nuncjusze apostolscy pojawili się w Pradze, Bukareszcie i Belgradzie, a nuncjatura w Budapeszcie działała nieprzerwanie. Dwunastego września 1945 roku konkordat w Polsce został zerwany, chociaż nowe władze w Warszawie po styczniowych wyborach w 1947 roku usiłowały odnowić stosunki dyplomatyczne ze Stolicą Apostolską¹.

Przez jakiś czas istniał jeszcze swobodny ruch między strefami wpływów, lecz wkrótce, na początku 1946 roku, został on mocno ograniczony – do tego stopnia, że w języku politycznym ukuto nowe pojęcie: „żelazna kurtyna”. Po raz pierwszy użył go publicznie Winston Churchill w dniu 5 marca 1946 roku podczas przemówienia w amerykańskim mieście Fulton w stanie Missouri. Wspomniał on wtedy o „żelaznej kurtynie” przebiegającej od Szczecina po Triest. Po jednej stronie „żelaznej kurtyny” leżały państwa Europy Środkowej i Wschodniej oraz część Austrii, której udało się uwolnić z gorsetu moskiewskiego dopiero w 1955 roku².

Cezurą czasową, która kończy okres nadziei i złudzeń co do prawdziwych intencji i polityki religijnej w krajach podporządkowanych Związkowi Sowieckiemu, jest przełom lat 1948 i 1949³. Wtedy to w Szklarskiej Porębie na konferencji dziewięciu przedstawicieli partii komunistycznych sformułowano program ekspansji komunizmu w świecie. Powstał tzw. Kominform – centrum koordynacji doświadczeń w walce ideologicznej. Andriej Żdanow, członek Biura Politycznego WKP (b), wygłosił wtedy referat, w którym walkę z Kościołem we wszystkich krajach bloku wschodniego przedstawił jako jeden z głównych celów walki ideologicznej⁴.

Po zakończeniu II wojny światowej papież Pius XII, obawiając się wkroczenia komunistów do Niemiec i Włoch, stanowczo potępił ekspansję komunizmu w Europie Wschodniej. Sprzeciwił się też utworzeniu niezależnej partii politycznej, która miałaby promować interesy rzymskokatolickie i antykomunistyczne we Włoszech. Jednak ostatecznie zaakceptował organizację, której celem było zahamowanie ekspansji komunizmu we Włoszech, to jest włoską Partię Chrześcijańsko-Demokratyczną. Rzeczywiście, niepewna powojenna równowaga sił między chadekami a skrajną lewicą we Włoszech skłoniła go do zachęcania członków Akcji Katolickiej (ruchu świeckich aktywistów pod kontrolą duchownych) do udziału w polityce parlamentarnej. W obawie przed zdobyciem władzy przez partię komunistyczną Watykan otwarcie zainterweniował podczas włoskich wyborów parlamentarnych w 1948 roku, wzywając duchowieństwo parafialne i trzy miliony członków organizacji Akcji Katolickiej do poparcia chadecji. Ówczesny zastępca Sekretarza Stanu Giovanni Battista Montini w obliczu groźby przejęcia władzy przez komunistów we Włoszech zalecił kierownictwu włoskiej Akcji Katolickiej, zapewne nie bez porozumienia z papieżem Piusem XII, ściślejszy związek z hierarchią kościelną. Akcja Katolicka miała stać się narzędziem neutralizacji narastających wpływów partii komunistycznej i poszerzać wpływy włoskiej chadecji. Od 1948 roku kierowane przez Luigiego Geddę⁵ tzw. komitety obywatelskie przyczyniły się do zwycięstwa włoskiej chadecji w dniu 18 kwietnia 1948 roku. Poinformowanie opinii publicznej o represjach stosowanych przez systemy komunistyczne w Polsce, na Słowacji, w Rumunii i na Węgrzech miało także określony cel propagandowy: chciano ostrzec katolików we Włoszech przed dominacją komunistów życiu społecznym⁶.

Co mogła wiedzieć Europa Zachodnia o sytuacji Kościołów po drugiej stronie „żelaznej kurtyny”, jeśli wyjazdy za granicę były ściśle reglamentowane? Polityka paszportowa była bezwzględnie uzależniona od władz bezpieczeństwa. Do Rzymu docierały fragmentaryczne i nieprecyzyjne wiadomości, przekazywane często za pośrednictwem ambasad lub dyplomatów z krajów trzecich, co zmusiło dyplomację watykańską do poruszania się niemal na ślepo i utrudniło to znalezienie wspólnej polityki. Polityka separacji i blokowania kontaktów episkopatu ze Stolicą Apostolską była z pewnością jedną z istotnych przyczyn udzielenia kard. Augustowi Hlondowi tak szerokich pełnomocnictw wobec Kościoła w Polsce.

Nowe „demokratyczne rządy” w obozie państw socjalistycznych doprowadziły do zerwania umów podpisanych ze Stolicą Apostolską przez poprzednie rządy. Nowa polityka wyznaniowa miała zostać całkowicie podporządkowana ideologii komunistycznej, agresywnej, nietolerancyjnej, dążącej pod hasłem oddzielenia Kościoła od państwa do całkowitego podporządkowania sobie tej instytucji, a w najlepszym przypadku do usunięcia religii z życia publicznego i zepchnięcia kultu religijnego do przysłowiowej zakrystii.

Na podstawie danych, które dotarły do Stolicy Apostolskiej, za „żelazną kurtyną”, w krajach bloku wschodniego, po wojnie (stan z połowy 1949 roku) zginęło gwałtowną śmiercią 246 biskupów i księży, 404 deportowano na Syberię, 1065 znalazło się w więzieniu, a 585 zaginęło bez śladu⁷. Według danych ustalonych przez Alberta Galtera, w Polsce do 1953 roku z diecezji usunięto lub aresztowano i osadzono w więzieniu dziewięciu biskupów; 37 księży zabito, 260 zmarło lub zaginęło, 350 zesłano, 700 przebywało w więzieniu, 900 wygnano. Ponadto zakony i zgromadzenia zakonne w Polsce doliczyły się 54 zabitych, 200 zesłanych, 170 uwięzionych, 300 wygnanych⁸. Albert Galter, publikując w 1956 roku dane statystyczne na temat represji w Polsce, nie podał źródeł informacji⁹. Wydrukowane w latach 1948 i 1949 na łamach „Gazety Niedzielnej” [Londyn] dane nie były również, z oczywistych względów, poparte żadnymi źródłami. Większość informacji ma wartość szacunkową, a wiele z nich pochodziło najczęściej od polskich biskupów, którym udało się przedostać do Rzymu. Pierwsze miarodajne oceny sytuacji Kościoła pod rządami komunistów dotarły do Watykanu wraz abp. Adamem Stefanem Sapiehą¹⁰, odbierającym w 1946 roku kapelusz kardynalski. Z kolei prymas Polski Stefan Wyszyński¹¹ udał się z pierwszą wizytą do Stolicy Apostolskiej dopiero w kwietniu 1951 roku¹².

W analogii do określenia „żelazna kurtyna” w polityce w tym samym czasie do języka kościelnego wszedł termin „Kościół Milczenia”. Co się za nim kryło? Szukając genezy tego sformułowania i jego stosowania w określonych warunkach, należy odwołać się do sytuacji Kościołów katolickich w krajach opanowanych przez systemy opresyjne, począwszy od Francji, ogarniętej rewolucją w ostatniej dekadzie XVIII wieku, aż po rewolucję bolszewicką, system narodowo-socjalistyczny oraz komunizm w krajach Europy Środkowej i Wschodniej po 1945 roku. „Kościół Milczenia”, który należy traktować jako nazwę własną, odwołuje się do sytuacji Kościoła, zmuszonego z jednej strony do milczenia za pomocą różnych metod politycznych i administracyjnych, a z drugiej – decydującego się na milczenie z uwagi na represje, jakie mogą spotkać jego przedstawicieli, jeśli będą mówić zbyt głośno o szykanach, jakie go dotykają. Sytuacja ta przypomina dylemat, jaki stanął przed metropolitą krakowskim abp. Stefanem Sapiehą, który w lutym 1942 roku w odręcznym liście do papieża przedstawił los Kościoła pod okupacją niemiecką, a następnie kazał to pismo zniszczyć, bojąc się, że w odwecie władze okupacyjne zastosują jeszcze większe represje, a niewykluczone, że posuną się nawet do rozstrzelania polskich biskupów¹³.

Cezurą czasową dla „żelaznej kurtyny” był wspomniany już rok 1946, a dla Kościoła Milczenia przełom lat 1948 i 1949. Do 1948 roku Stolica Apostolska liczyła na to, że uda się ustanowić jakiś modus vivendi z reżimami komunistycznymi. Johan Ickx¹⁴ na podstawie dokumentów z archiwum watykańskiego ujawnił, że Pius XII upoważnił niektórych węgierskich jezuitów do skontaktowania się z przywódcami komunistycznymi, w tym z Sowietami, w celu znalezienia porozumienia. Próba ta jednak się nie powiodła i od 1948 roku nastąpił głęboki kryzys w stosunkach między Stolicą Apostolską a rządami w opanowanej przez Sowietów Europie Środkowej i Wschodniej¹⁵. Od tego momentu można było oficjalnie mówić i pisać o Kościele Milczenia¹⁶. W 1949 roku papież Pius XII wydał dekret piętnujący totalitaryzm Związku Radzieckiego i upoważnił Święte Oficjum do ekskomunikowania katolików, którzy przyłączyli się do „bezbożnych” komunistów lub z nimi współpracowali.

Dwudziestego piątego stycznia 1953 roku, z inicjatywy prezesa Akcji Katolickiej we Włoszech, Luigiego Geddy, został zorganizowany Dzień Kościoła Milczenia. Z tej okazji członkowie Akcji Katolickiej przygotowali wystawę, która wywołała bardzo nerwowe reakcje polskich czynników śledzących Stolicę Apostolską. Jeden z agentów polskich służb bezpieczeństwa aktywnych na terenie Rzymu, podpisany jako Zych, pisał w swoim sprawozdaniu:

„Straszyła w tym czasie [w 1953 roku, pm, J. M.] we Włoszech wystawa tak prymitywna, jak makabryczna, gdzie poza świadectwem męczeństwa Kościoła milczenia odzywały się głosy męczenników z tamtego świata. Wystawa ta przyjęta została wrogo nie tylko przez komunistów, ale przez wszystkich ludzi o zdrowym rozsądku. Już w 1953 roku nie brakło w prasie, iż tylko taki komunistożerca jak Gedda mógł wymyśleć tego typu makabryczną wystawę. Trzeba przyznać, iż wystawa ta miała tylko taki skutek, iż osłabiła w dużej mierze propagandę antykomunistyczną”¹⁷.

Czwartego marca 1956 roku w Rzymie, z okazji uroczystości 80. rocznicy urodzin papieża Piusa XII, polska „kolonia” spotkała się w kościele pw. św. Stanisława przy Botteghe Oscure, gdzie ks. Bolesław Filipiak¹⁸ i abp Józef Gawlina odprawili uroczyste nabożeństwo, a ten drugi wygłosił przemówienie na temat: Papież Pius XII – obrońca wolności. Zredagowano wtedy tzw. adres, podpisany przez ponad 44 tysiące Polaków z całej emigracji. W przemówieniu na inaugurację uroczystości jubileuszowych abp Gawlina zwrócił się do papieża w „imieniu wszystkich polskich uchodźców, a także milionów braci pozostawionych w swojej ojczyźnie, zamkniętych w Kościele Milczenia przez złą moc, którzy nie mogą w tak uroczystej chwili nawet podnieść głosu, aby zaspokoić pragnienie swego serca”¹⁹.

Dwudziestego dziewiątego czerwca 1956 roku papież Pius XII wystosował list skierowany do kardynałów Józsefa Mindszentyego²⁰, Alojzego Stepinaca²¹, Stefana Wyszyńskiego oraz arcybiskupów i biskupów, duchowieństwa i świeckich prześladowanych z Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, Węgier, Jugosławii Polski i Rumunii oraz wiernych ze wschodniej części Niemiec²². List został napisany przed wydarzeniami czerwcowymi w Polsce i opublikowany w lipcu 1956 roku. Poza tytułem nie pada w nim termin „Kościół Milczenia”, chociaż w jednym fragmencie papież zwraca się do wiernych poddanych represjom:

„Bądźcie więc pewni, iż całe chrześcijaństwo, które jest jedną wielką rodziną, podziwia was tak długo cierpiących w milczeniu [podkr. moje, J. M.], ucisku, w prześladowaniu i błaga najmiłosierniejszego Boga o pomoc, abyście nie upadli pod twardymi uderzeniami niewiary i zdradliwymi podstępami błędów, lecz przeciwnie, abyście z mężną wytrwałością Świętych Męczenników dali publicznie świadectwo wierze waszej i by nawet wasi prześladowcy – na których rozciąga się również nakaz miłości bliźniego – otrzymali przebaczenie od Tego, który gotów ich przygarnąć, oczekuje z miłością powrotu wszystkich marnotrawnych synów”²³.

W liście francuskiego konsula, wysłanym z Krakowa do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Paryżu w dniu 18 czerwca 1956 roku, znajdujemy ciekawą uwagę: „Wyrażenie «Kościół milczenia» jest głęboko wzruszające, o ile odpowiada prawdzie. Z trudnością wydaje się jednak zastosowanie tego terminu do Kościoła w Polsce (pomimo uwięzienia kardynała Prymasa) i byłoby być może ryzykowne wyciąganie wniosków, że ten Kościół milczy”²⁴. Jeśli weźmiemy pod uwagę sytuację Kościoła katolickiego w innych krajach bloku wschodniego, nie ulega żadnej wątpliwości to, że Kościół w Polsce był prześladowany. Na pewno jednak nie milczał, ponieważ różnymi drogami i metodami informował opinię światową o represjach, jakie go spotykają.

Określenie „Kościół Milczenia” (wł. Chiesa del silenzio) pojawiło się też w modlitwie papieża Piusa XII w dniu 16 lipca 1957 roku:

„O Panie Jezu, Królu męczenników, pocieszycielu uciśnionych, wsparcie i wsparcie tych, którzy cierpią z powodu Twojej miłości i wierności Twojej Oblubienicy, Świętej Matce Kościołowi, wysłuchaj łaskawie naszych żarliwych modlitw za naszych braci z „Kościoła św. milczenia”, aby nie tylko nigdy nie zawiedli w walce ani nie zawahali się w wierze, ale raczej zasługiwali na przeżycie słodyczy pociech zarezerwowanych przez Ciebie dla dusz, które są godne powołania Cię, abyś był Twoimi towarzyszami na szczycie krzyż (…)”²⁵.

Wraz ze zmianą na Stolicy Piotrowej doszło do swoistego ocieplenia stosunków ze światem komunistycznym. Papież Jan XXIII liczył na polepszenie kontaktów ze Związkiem Radzieckim, dlatego antykomunistyczna działalność Akcji Katolickiej w dotychczasowej postaci stała się niewygodna dla papieża. W efekcie zmian Luigi Gedda ustąpił miejsca nowemu prezesowi Akcji Katolickiej Agostinowi Maltarello. Wszelkie wzmianki na temat Kościoła Milczenia wyciszano na zwołanym w 1959 roku soborze, co jednak nie znaczy, że kwestia represjonowania ludzi Kościoła za „żelazną kurtyną” nie była przedmiotem zainteresowania i troski Stolicy Apostolskiej. Nadzieja na poprawę stosunków z rządami komunistycznymi zaowocowała nowymi metodami perswazji w kontaktach ze stroną sowiecką. Papież Jan XXIII wykonał gesty, spośród których najbardziej spektakularnym była encyklika Pacem in terris, a także zaproszenie na sobór sowieckich obserwatorów z Kościoła Prawosławnego i audiencja Aleksieja Adżubeja w Stolicy Apostolskiej.

W styczniu 1960 roku w rzymskiej bazylice Santa Maria Maggiore kard. Alfredo Ottaviani²⁶ wygłosił bardzo mocne kazanie przeciwko komunizmowi jako prześladowcy Kościoła za „żelazną kurtyną” oraz przeciwko wyścigowi Zachodu, który „spieszy się uścisnąć krwawą dłoń morderców z Moskwy”. Kazanie zostało wygłoszone podczas specjalnego nabożeństwa dla Kościoła Milczenia. Przeciwko temu wystąpieniu zaprotestowała cała prasa komunistyczna i socjalistyczna we Włoszech, masoneria (Loggia madre, Palazzo Giustignani), a nawet włoska organizacja „Diritti di uomo”. Arcybiskup Józef Gawlina stwierdził z goryczą, że także wielu posłów chrześcijańskiej demokracji uznało, iż kazanie było non opportuno. Gawlina udał się do Ottavianiego i osobiście podziękował mu za to wystąpienie²⁷.

Na początku lutego 1960 roku wikariusz generalny polskiego duszpasterstwa na terenie Niemiec ks. Edward Lubowiecki poinformował abp. Gawlinę, że Centralny Komitet Kongresu Eucharystycznego w Monachium, w tym bp Johannes Neuhäusler²⁸ i jezuita o. Fattenbach, sprzeciwia się zorganizowaniu specjalnej „manifestacji” dla Kościoła Milczenia. Na wieść o tym do abp. Gawliny przybyli duchowni z Chorwacji i Albanii z prośbą, aby przeprowadzić tego rodzaju manifestację, ale żeby miała ona ściśle religijny charakter²⁹.

Kazanie kard. Ottavianiego musiało odbić się mocnym echem w kręgach watykańskich, gdyż, jak wspomina abp Gawlina, kard Carlo Chiarlo³⁰ był bardzo wstrzemięźliwy w ocenach tego wydarzenia. Stwierdził, że na Kongresie Eucharystycznym w Monachium nie należy spodziewać się jakiejś deklaracji na temat prześladowań Kościoła ze strony jego uczestników. Arcybiskup Gawlina sugerował, że jeśli Niemcy nie mają odwagi, to może któryś z dostojników rzymskich wygłosi tego rodzaju przemówienie. Kardynał Chiarlo uważał jednak, że do tego nie dojdzie³¹, ponieważ strona organizująca Kongres, czyli Niemcy, nie chce dopuścić do jakichkolwiek deklaracji na temat Kościoła Milczenia, gdyż „to przeszkodziłoby przyjazdowi katolików zza żelaznej kurtyny”³².

W wąskim gronie członków komisji, której sekretarzował abp Gawlina, doszło do wymiany poglądów i propozycji dotyczących Kościoła Milczenia. W rozmowach uczestniczyli arcybiskupi: Ermenegildo Florit³³, Demetrio Moscato³⁴ (Salerno), Jean Rupp³⁵, Alberto Castelli, Albino Mensa³⁶, o. Cappello, Angelo Fernandes³⁷, Karol Stanisław Szrant³⁸ i Giuseppe Pasquazi³⁹. Arcybiskup Gawlina zabrał głos na temat de cura animarum pro christianis a comunismo infectis. Wniosek, aby stworzyć przy Stolicy Apostolskiej kasę dla potrzeb Kościoła Milczenia, do której każdy katolik powinien złożyć ofiarę, został zastąpiony innym (Florit), mianowicie, aby kolekta z Wielkiego Piątku została przeznaczona na Kościół Milczenia zamiast na Grób Święty. Wnioski zaproponowane przez abp. Gawlinę zostały przyjęte. Postawiono również wniosek wydania Acta Martyrum Ecclesiae Silentii⁴⁰.

Poza kard. Ottavianim i abp. Floritem zwolennikami mocniejszego akcentowania na soborze idei Kościoła Milczenia był kard. Augustin Bea⁴¹ oraz biskupi z krajów bloku wschodniego, a zwłaszcza reprezentanci Kościoła greckokatolickiego. Kardynał Ottaviani uważał, że książki propagujące komunizm powinny zostać obłożone zakazem czytania, a w katechizmie miałaby się znaleźć wzmianka o nielegalności i niegodziwości prowadzenia akcji komunistycznej. Rozmawiano też o pracy prokomunistycznej inter actiones illicitas. W przeciwieństwie do kard. Wyszyńskiego zwolennikiem używania nazwy „Kościół Milczenia” był arcybiskup z Zagrzebia Franjo Seper⁴². Prymas Wyszyński proponował, aby zamiast tego terminu używać sformułowania Ecclesia vivificans. Z kolei abp Bensch z Berlina twierdził, że będzie bardziej stosownie nie używać słów sovieticus i „żelazna kurtyna”, ponieważ taki język może sugerować, że Kościół włącza się do akcji politycznej. Co więcej, zdaniem Benscha nie należało na soborze mówić o Kościele Milczenia, bo mogłoby się to stać pretekstem do zarzutu o gravamina⁴³. Również kard. Pericle Felici⁴⁴ radził kwestię Kościoła Milczenia „zmitygować”⁴⁵. Biskup Endre Hamvas⁴⁶, Węgier z Csanad, prosił o opuszczenie wniosku o Kościele Milczenia, gdyż może on wywołać prześladowanie, podczas gdy są już widoczne signa meliorationis. (Mówi się, że dzięki temu pozyskał sobie względy reżymu komunistycznego i został następcą kard. Józefa Mindszentyego⁴⁷).

W czasie oficjalnych obrad soborowych nie poruszano w Rzymie tematu Kościoła Milczenia⁴⁸. Podczas uroczystości rocznicowych związanych z Exul Familia (1 sierpnia 1962 roku) miała się odbyć Msza św. w intencji Kościoła Milczenia. Prezes Międzynarodowej Akademii Mariańskiej, franciszkanin Balic, poprosił kilku kardynałów o przewodniczenie temu nabożeństwu, ale wszyscy odmówili. Zdaniem Balica, w kurii rzymskiej uważano, że nie należy poruszać tej kwestii. Co więcej, sam Ojciec Święty nie bardzo sobie tego życzył, ponieważ otrzymywał listy, w których pisano, że zagadnienie to jest polityką. Z kolei polscy chrystusowcy w prywatnych rozmowach stwierdzali, że polscy biskupi będą głosowali na soborze przeciwko wnioskowi o Kościele Milczenia, ponieważ obawiają się, że zostanie im zablokowany powrót do kraju⁴⁹.

W czasie pobytu kard. Wyszyńskiego w Rzymie abp Gawlina zwrócił się do prymasa z prośbą o poparcie na soborze w schemacie o duszpasterstwie wzmianki o Kościele Milczenia zakwestionowanych przez kard. Eugene Tisseranta. Prymas odpowiedział, że nie ma do nich zastrzeżeń, poza użyciem terminu „Kościół Milczenia”, dlatego proponuje, aby zamiast określenia Ecclesia silentii używać Ecclesia vivificans⁵⁰.

Ambasador Adam Willmann poinformował Mieczysława Łobodycza⁵¹ i Józefa Cywiaka⁵² z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, że „reakcyjny odłam polskiej emigracji” we Włoszech pod kierownictwem Kazimierza Pappée’go ma zamiar w ramach akcji Kościoła Milczenia zorganizować wystawę polskiej sztuki sakralnej i dokumentacji o sytuacji Kościoła katolickiego w Polsce. Organizatorzy wystawy wybrali dobry moment. W tym czasie odbywała się bowiem kolejna sesja soboru watykańskiego, w związku z czym do Rzymu przyjechali biskupi z całego świata, którzy mogli teraz zobaczyć skalę represji, jakie dotykają Kościół Milczenia w Europie Środkowej i Wschodniej. Opiekę nad wystawą objął ks. Andrzej Deskur⁵³, sekretarz watykańskiej Komisji dla spraw Radia, Telewizji i Prasy. Ekspozycja cieszyła się dużą popularnością. Jezuici zatroszczyli się, aby wiadomość o niej dotarła na łamy „L’Osservatore Romano”, gdzie przyjęto do druku artykuł na ten temat. Okazało się jednak, ze Sekretariat Stanu wstrzymał jego publikację⁵⁴. Wystawa pt. Martyrologium Kościoła w komunizmie została otwarta w Rzymie na Piazza della Pilotta naprzeciw Gregoriany w październiku 1962 roku. Jej organizatorem był ośrodek studiów nad komunizmem pod kierownictwem jezuity Domenico Chianelli⁵⁵. Włoski dziennik o profilu konserwatywnym i antykomunistycznym „Il Tempo”⁵⁶ zamieścił wzmiankę o wystawie i podał w serwisach niektóre zamieszczone na niej informacje, m.in. o tym, że kard. Stefan Wyszyński przez długie lata odbywał karę więzienia, trzech biskupów zostało zabitych, czterech deportowanych na Syberię, dziewięciu uwięzionych, 91 księży zmasakrowanych, 260 zaginęło, 550 deportowano, 870 uwięziono, 1200 wygnano, 1500 katolików deportowano, a 2143 kościoły zamknięto⁵⁷.

Ambasada Polska w Rzymie prosiła Ministerstwo Spraw Wewnętrznych o wskazówki na temat przeciwdziałania propagandowego w Rzymie. Rozważano np. włączenie Ettore Bernabei⁵⁸ do akcji mającej na celu neutralizację dramatycznej w swojej wymowie wystawy, którą chciano przeprowadzić przy pomocy włoskiej prasy⁵⁹. Depeszę o wystawie otrzymali wszyscy członkowie Biura Politycznego KC PZPR. W odpowiedzi Mieczysław Łobodycz polecił wstrzymać się z działaniami protestacyjnymi⁶⁰. Dyrektor Tadeusz Żabiński z Urzędu ds. Wyznań zaproponował, aby do ambasady w Rzymie zaprosić ks. Hieronima Goździewicza⁶¹, sekretarza prymasa Wyszyńskiego, i zapytać go o to, jak delegacja biskupów polskich na sobór zapatruje się na fakt, że na wystawie zostały przedstawione kłamliwe, szkalujące Polskę dane statystyczne dotyczące sytuacji Kościoła. Jeśli chodzi o akcję prasową przeciwko wystawie, uważano, że najtrafniejsze byłoby zainspirowanie włoskiej prasy przez ambasadę do zamieszczenia artykułu lub listu do redakcji, napisanego np. przez reprezentanta tamtejszej lewicy katolickiej, wykazującego, że intencją ekspozycji jest najwyraźniej zakłócenie atmosfery soboru i że jest ona dywersyjna w stosunku do „tez głoszonych” przez Jana XXIII na temat ducha soboru. W obawie przed polemiką na temat faktów prezentowanych na wystawie ambasada nie powinna wchodzić w merytoryczną polemikę, aby nie prowokować repliki ze strony prawicowej prasy, która rozreklamowałaby to wydarzenie. Należałoby się skupić na podawaniu informacji o odbudowanych w Polsce kościołach, liczbie księży, seminarzystów itp.⁶². Ambasada Polska w Rzymie podkreślała w swych komentarzach, że „intencją wystawy jest zakłócenie atmosfery wokół prac soboru”⁶³. Sugerowano też, by z góry odrzucić wszelkie liczby dotyczące skali represji wobec Kościoła w Polsce, stwierdzając, że jest to zwykłe oszczerstwo. Proponowano, aby nie wdawać się w polemikę z autorami wystawy. Zaproszony do Ambasady Polskiej w Rzymie sekretarza prymasa ks. Goździewicza, który uchylił się od komentarzy, wskazując, że osobą kompetentną do wyrażenia opinii w tej kwestii jest sekretarz Episkopatu Polski bp Zygmunt Choromański⁶⁴. Jak zauważał abp Gawlina, korespondenci warszawscy żalili się bp. Choromańskiemu, że wystawa o Kościele Milczenia jest nieścisła. Biskup Choromański miał odpowiedzieć, że faktycznie, wystawa nie jest w pełni ścisła, gdyż brakuje w niej liczby zamkniętych zakładów kościelnych, wypędzonych z klasztorów zakonnic itp.⁶⁵. Inni biskupi polscy przebywający w Rzymie, nagabywani o komentarz na ten temat, odmawiali odpowiedzi, twierdząc, że jest to impreza prywatna, niemająca nic wspólnego z soborem⁶⁶. Wystawę z polecenia kard. Wyszyńskiego odwiedził bp Bolesław Kominek i podobno, zdaniem bp. Michała Klepacza, który przekazał te informację ambasadorowi Willmannowi, miał on podjąć starania o sprostowanie „nieścisłości czasowo-przestrzennych”⁶⁷. Krótko, bez większego komentarza, odnotował tę wystawę w swoich zapiskach Janusz Zabłocki:

„Zwiedzam dzisiaj głośną wystawę Kościoła Milczenia na Piazza della Pilotta, naprzeciw Gregorianum. Zwraca uwagę księga prześladowanych biskupów. […] Wrażeniami z tej wystawy dzielę się z panem Konradem Sieniewiczem, który odwiedza mnie tego wieczora w moim ośrodku akademickim opodal Ministerstwa Spraw Zagranicznych”⁶⁸.

Problem wystawy rzymskiej wrócił w bardzo interesujący sposób w rozmowie prymasa Wyszyńskiego z Władysławem Gomułką, która odbyła się 26 kwietnia 1963 roku⁶⁹. Stenogram tej długiej konwersacji zachował się w zbiorach Zenona Kliszki, a udostępniła go Eleonora Syzdek i opublikowała na łamach „Więzi” w 1965 roku. Wystawa o Kościele Milczenia, opracowana na przykładzie nie tylko Polski, gdyż poruszano w jej trakcie problemy Kościoła w Jugosławii, na Kubie i w innych krajach, zirytowała polskie władze partyjne. Władysław Gomułka zarzucał autorom ekspozycji świadome fałszerstwa i nieścisłości, a biskupów polskich oskarżał o brak potępienia wystawy. Podczas rozmowy z Gomułką Prymas, indagowany o ekspozycję, powiedział, że nie była to wystawa watykańska⁷⁰.

Obrady soboru trwały, a ich dynamika wskazywała na to, że będzie to sobór głębokiej refleksji nad stanem nauki o Kościele w zmieniającej się rzeczywistości. Choć refleksja teologiczna sugeruje, że jeśli sobór dobrze stawiał diagnozy dotyczące problemów wewnętrznych w Kościele, liturgii, kwestii dogmatycznych, stosunków z innymi wyznaniami, to jednak refleksja nad sytuacją zewnętrzną Kościoła pozbawiona była odwagi w diagnozowaniu i opisywaniu rzeczywistości. Jak zauważało wielu biskupów, zwłaszcza pochodzących z krajów „drugiego świata”, rządzonego przez komunistów, Kościół na soborze milczał na temat prześladowań. Usiłowanie wprowadzenia do dokumentów soborowych wzmianki o prześladowaniach wiernych rządzonych przez komunistów było blokowane przez małodusznie lub naiwnie myślących ojców soborowych, włącznie z papieżem. Stolica Apostolska wiedziała o tych prześladowaniach, ale w imię „poprawności politycznej”, a może po prostu wskutek lęku, w dokumentach ani razu nie pojawiło się słowo „komunizm”⁷¹. Po odrzuceniu wzmianki o prześladowaniu Kościoła Milczenia oraz pozdrowienia i modłów za Kościół prześladowany biskupi ukraińscy chcieli wydać oświadczenie, że muszą wycofać się z soboru, aby uspokoić swoich oburzonych wiernych⁷². Ukraiński biskup Andrij Sapelak⁷³ z Argentyny, powołując się na abp. Antoniego Baraniaka, podkreślił konieczność zwrócenia uwagi soboru na apostolstwo prześladowanych za wiarę, bo w osobie prześladowanych cały Kościół jest uciskany i cały Kościół krwawi. Przemilczenie tego w schemacie jest tym bardziej godne ubolewania, że liczba prześladowanych księży i wiernych powołanych do tej heroicznej świętości jest dziś ogromna⁷⁴.

Arcybiskup Józef Gawlina odnotował, że spotkał się z kard. Giuseppem Ferretto⁷⁵, który wystosował protest na piśmie do prezydium soboru przeciwko niedopuszczeniu swego wniosku (wzmianka o Kościele prześladowanym) w Orędziu Soboru. Największa i najgodniejsza sollicitudo dla prześladowanych chrześcijan została pominięta i nie poddano jej pod głosowanie⁷⁶. W tej sytuacji zgoda Sekretariatu Stanu na organizowanie nabożeństwa w intencji represjonowanych wiernych i publiczne używanie nazwy „Kościół Milczenia” były słabą pociechą dla wszystkich biskupów domagających się nagłośnienia represji, jakie stosowano wobec Kościołów za „żelazną kurtyną”⁷⁷.

O „Kościele milczenia” pisał papież Paweł VI w encyklice Ecclesiam suam z 1964 roku, w numerze 103:

„Dlatego zamiast dialogu panuje milczenie. Posłużmy się przykładem. Tak zwany «Kościół milczenia» milczy, przemawiając tylko przez swoje cierpienia, które łączą się z cierpieniami znoszonymi przez uciskanie i gnębione społeczeństwo, tam mianowicie, gdzie prawa duchowe zostają pogwałcone przez nadużycie władzy rządzących. Gdybyśmy chcieli wejść w dyskusję, to w jaki sposób w takich warunkach można nawiązać dialog? Nie byłoby on niczym innym, jak głosem wołającego na pustkowiu. Tylko milczenie, głos boleści, cierpliwość i niesłabnąca miłość stają się tym doświadczeniem, które Kościół może dawać i którego nawet śmierć nie może przekreślić”⁷⁸.

Niewykluczone, że głos papieża Pawła VI, zawarty w encyklice, która w założeniu miała przypomnieć światu o potrzebie dialogu w stosunkach międzyludzkich, mógł być spowodowany krytyką postawy Stolicy Apostolskiej wobec obozu komunistycznego, jaka rozlegała się w kuluarach Soboru Watykańskiego II. W tym ważnym dokumencie kościelnym jest wprawdzie mowa o nadużyciach ze strony władz rządzących, ale nie wymienia się komunizmu; tym samym można powiedzieć, że zasady dyplomacji watykańskiej przegrywały z potrzebą dania świadectwa prawdzie.

1 A. Grajewski, Pius XII wobec komunizmu. Zarys problemu, w: Pius XII. Papież w epoce totalitaryzmów. Historiografia i polityka, pod red. M. Kornata, Kraków 2010, s. 228–229; E. Hrabowec, Santa Sede e Cecoslovachia 1945–1965, w: Chiesa del silenzio e diplomazia pontificia 1945–1965. Umlčaná cirkev a pápežská diplomacia 1945–1965, Città del Vaticano 2018, s. 60; P. Raina, Cele polityki władz PRL wobec Watykanu. Tajne dokumenty 1967–1989, Warszawa 2001, s. 14–19.

2 A. Applebaum, Za żelazną kurtyną. Ujarzmienie Europy Wschodniej 1944–1956, Warszawa 2013; D. Robertson, Słownik polityki, Warszawa 2009, s. 524.

3 A. Grajewski, Chronologia i historyczne uwarunkowania represji wobec duchowieństwa katolickiego w krajach Europy Środkowej. Represje wobec duchowieństwa Kościołów chrześcijańskich w okresie stalinowskim w krajach byłego bloku wschodniego, pod red. J. Myszora, A. Dziuroka, Katowice 2004, s. 21–23.

4 Ibidem, s. 22.

5 Luigi Gedda (1902–2000), prezes włoskiej Akcji Katolickiej Młodzieży (1934–1946), generalny prezes Akcji Katolickiej (1952–1959).

6 E. Hrabovec, G. Brugnotto, P. Jurcaga, Chiesa del silenzio e diplomazia pontificia 1945–1965 (Umlcaná Cirkev a pápežská diplomacia 1945–1965), Libreria Editrice Vaticana, Watykan 2018.

7 „Gazeta Niedzielna” (Londyn), 17 sierpnia 1949 roku, nr 12.

8 A. Galter, Le communisme et L’église catholique le „livre rouge” de la persécution, Édition Fleurus, Paris [1956], s. 265; por. Z. Wichrowski, Męczeństwo Kościoła w Polsce w latach 1945–1953, w: Społeczeństwo–Państwo–Kościół (1945–2000). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin, 15–16 czerwca 2000 roku, pod red. A. Kaweckiego, K. Kowalczyka, A. Kubaja, Szczecin 2000, s. 23.

9 A. Galter, Le communisme et L’église catholique le „livre rouge”…, op. cit., s. 265.

10 Adam Sapieha (1867–1951), bp (1911–1925) i abp (1925–1951) krakowski, kard. (1946).

11 Stefan Wyszyński (1901–1981), bp lubelski (1946–1948), abp gnieźnieński i warszawski (1948–1981), prymas Polski, internowany (1953–1956), kard. 1953.

12 Ewa K. Czaczkowska, Kardynał Wyszyński, Warszawa 2009, s. 107.

13 P. Blet, Pius XII i druga wojna światowa w tajnych archiwach watykańskich, Katowice 2000, s. 134–135.

14 Johan Ickx (ur. 1962), dyrektor archiwum historycznego Sekcji ds. Stosunków z Państwami Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej.

15 J. Ickx, L’Ostpolitik di Pio XII. Il „modus vivendi” proposto a Mosca 1946–1947. Il caso di padre Alessandro Töhötöm Nagy S. J., w: Emilia Hrabovec, Giuliano Brugnotto, Peter Jurčaga, Chiesa del silenzio e diplomazia pontificia 1945–1965…, op. cit., s. 155–179.

16 G. Romanato, Storia. La Chiesa del silenzio, il martirio dimenticato, https://www.avvenire.it/agora/pagine/la-chiesa-del-silenzio-una-pagina-da-riaprire.

17 IPN w Warszawie, sygn. BU 0 2011/31, [Zych] Notatka dot. Akcji Katolickiej we Włoszech, Rzym, 20 lutego 1967 roku.

18 Bolesław Filipiak (1901–1978), kapelan kard. Augusta Hlonda, dziekan Roty Rzymskiej, kard. (1976).

19 [I. Giordani], La Chiesa del Silenzia Guarda a Roma, Roma 1957, s. 279–280.

20 József Mindszenty (1892–1975), bp Veszprém (1944–1945), abp Ostrzyhomia (1945–1974), kard. (1946), prymas Węgier (od 1945), aresztowany 6 grudnia 1948 roku przez komunistyczne władze, 3 lutego 1949 roku skazany na dożywotnie więzienie, uwolniony podczas powstania węgierskiego 30 października 1956 roku, a po jego upadku 4 listopada 1956 roku schronił się w Poselstwie USA w Budapeszcie, gdzie przebywał aż do 1971 roku. W wyniku porozumienia Stolicy Apostolskiej z rządem Jánosa Kadara 27 września 1971 roku opuścił ambasadę USA i udał się do Rzymu, zmarł w Wiedniu.

21 Alojzije Stepinac (1898–1960), abp Zagrzebia (1937–1960), kard. (1953), beatyfikowany (1998).

22 Pius XII, Epist. apost. „Dum maerenti animo” de „Ecclesia silentii” insectationibus vexata, [Europae gentes insectationibus vexatas: pacem et communionem cum apostolica sede habentes], 29 iunii 1956: AAS 48 (1956), pp. 549–554; pełny tekst w: IPMS A.44.122/49; List Apostolski papieża Piusa XII do Kościoła Milczenia z 29 czerwca 1956 roku, w: J. Żaryn, Kościół w Polsce w latach przełomu (1953–1958), Warszawa 2000 (fragmenty), s. 108–109.

23 Pius XII, Epist. apost. „Dum maerenti animo”, op. cit., s. 109.

24 Centre des Archives diplomatiques du ministère des Affaires étrangères a La Courneuve, Pologne, Questions religieuses (1956–1960), Van Ghele do Ministre des Affaires étrangères, Cracovie, 18 czerwca 1956 roku, sygn. 199QO228, k. 137.

25 Preghiera di Sua Santità Pio XII per la „Chiesa del Silenzio”, w: Discorsi e Radiomessaggi di Sua Santità Pio XII, XIX, Diciannovesimo anno di Pontificato, 2 marzo 1957 – 1 marzo 1958, pp. 894–895, Tipografia Poliglotta Vaticana.

26 Alfredo Ottaviani (1890–1979), prac. kurii rzymskiej, kard. (1953), abp tyt. (1962), sekr. Kongregacji Świętego Oficjum (1959).

27 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 1960 roku [styczeń].

28 Johannes Neuhäusler (1888–1973), teolog, więzień Sachsenhausen i Dachau, sufragan w archidiecezji München i Freising (1947).

29 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 4 lutego 1960 roku [w druku].

30 Carlo Chiarlo (1881–1964), audytor nuncjatury w Warszawie (1922–1928), abp tyt. (1928), kard. (1958).

31 J. Gawlina, Dziennik, zapisy z 6 i 19 lutego 1960 roku.

32 Ibidem, zapis z 19 lutego 1960 roku.

33 Ermenegildo Florit (1901–1985), koadiutor abp. Florencji (1954), abp tyt. Hierapolis (Syria) (1954),
abp Florencji (1962), kard. (1965).

34 Demetrio Moscato (1888–1968), abp Salerno (1945).

35 Jean Rupp (1905–1983), bp tyt. Arca di Fenicia, sufragan diecezji w Paryżu (1954), bp Monako (1962).

36 Albino Mensa (1916–1998), bp Ivrei (1960), abp Vercelli (1966).

37 Zapewne Angelo Fernandes (1913–2000), koadiutor bp. Delhi (1959), członek komisji De Episcopis et Dioecesium Regimine, od 1960 roku sekretarz generalny Konferencji Episkopatu Katolickiego Indii.

38 Karol Stanisław Szrant (1886–1975), ks., CSsR, św. kapł. 1909, studiował dogmatykę w Rzymie (1909–1911), pracował duszpastersko w Fouquieres-les-Bethu, Lille, Saint-Loudan, Trelon.

39 Giuseppe Pasquazi, konsultor Kongregacji Kosystorialnej, konsultor Kongregacji Sakramentów, konsultor Kongregacji Soboru.

40 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 21 listopada 1961 roku.

41 Augustin Bea SJ (1881–1968), kard. (1959), przew. Sekretariatu ds. Popierania Jedności Chrześcijan.

42 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 4 maja 1961 roku.

43 Gravamina rozumiane w tym miejscu jako skarga na złe traktowanie chrześcijan.

44 Pericle Felici (1911–1982), abp tyt. Samosaty (1960), sekretarz generalny Centralnej Komisji Przygotowawczej ds. Soboru Watykańskiego II (7 czerwca 1960 roku), sekretarz generalny soboru (1962–1965), kard. (1967).

45 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 26 maja 1961 roku.

46 Endre Hamvas (1890–1970), bp Csanád (1944), abp Kalocsy (1964–1969).

47 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 20 października 1961 roku.

48 A. Grajewski, Relacje między PRL a Stolicą Apostolską w latach 1958–1966 w kontekście watykańskiej „polityki wschodniej”. Zarys problematyki, w: Kościół i Prymas Stefan Wyszyński 1956–1966, pod red. A. Dziuroka i W. J. Wysockiego, Katowice–Kraków 2008, s. 56–57.

49 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 26 maja 1962 roku.

50 Ibidem, zapis z 4 grudnia 1962 roku.

51 Mieczysław Łobodycz (1911–2002), pracownik MSZ PRL (1945–1969), od 1957 roku dyrektor Departamentu IV MSZ.

52 Józef Cywiak (ur. 1913), kpt., zastępca naczelnika Wydziału w Departamencie VII MBP/KdsBP (1951–1956), od 1956 roku inspektor w Departamencie I MSW w Warszawie.

53 Andrzej Deskur (1924–2011), ks., od 1952 roku w Watykanie, sekretarz Sekretariatu Prasy w Papieskiej Komisji Środków Społecznego Przekazu, kard. (1985).

54 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 15 listopada 1962 roku.

55 D. Chianella, Preghiamo per i fratelli perseguitati [pod red.] Chiesa Martire 1965. Dokumentacja fotograficzna wystawy zob. https://patrimonio.archivioluce.com/luce-web/search/result.html?persone=%22Chianel
la,%20Domenico%22&activeFilter=persone.

56 „Il Tempo”, dziennik ukazujący się w Rzymie od 1944 roku, zał. przez Renato Angiolillo. W pierwszym okresie istnienia był czasopismem o charakterze konserwatywnym i antykomunistycznym.

57 Archiwum MSZ w Warszawie, Watykan – Kościół katolicki w Polsce – „Kościół milczenia, martyrologia kościoła w komunizmie”, sygn. Z-17 W-54 T-376, podpisany [Polmiossion], Rzym 3 listopada 1962 roku, MSW, D.IV. Wł. 4116/66/62, k. 2.

58 Z kontekstu nie wynika, o co lub o kogo chodziło; być może o Ettore Bernabei (1921–2016), dziennikarza włoskiego, redaktora „Giornale del Mattino” (1951–1956), od 1956 roku kierownika „Il Popolo”, organu prasowego Chrześcijańskiej Demokracji (1961–1974), dyrektora generalnego RAI (radio–telewizja).

59 Archiwum MSZ w Warszawie, Watykan – Kościół katolicki w Polsce – „Kościół milczenia, martyrologia kościoła w komunizmie”, sygn. Z-17 W-54 T-376, MSW, D.IV. Wł. 4116/66/62, k. 9.

60 Ibidem; Łobodycz do Willmanna, 4 października 1962 roku, k. 28.

61 Hieronim Goździewicz, 1911–1984, ks., kanonista, protonotariusz apostolski, kanonik kapituły prymasowskiej.

62 Archiwum MSZ w Warszawie, Watykan – Kościół katolicki w Polsce – „Kościół milczenia, martyrologia kościoła w komunizmie”, sygn. Z-17 W-54 T-376; J. Wiechecki, Notatka dla Towarzysza Ministra M. Naszkowskiego w sprawie wystawy „Martyrologia kościoła w komunizmie”, otwartej w Rzymie, 8 XI 1962, MSW, D.IV. Wł. 4116/66/62, k. 4.

63 Ibidem.

64 Ibidem, Tow. Katz-Suchy [informacja o depeszy Willmana z Rzymu, z 19 listopada 1962 roku), MSW, D.IV. Wł. 4116/66/62, k. 7.

65 Rozmowa Prymasa Polski ks. kard. Stefana Wyszyńskiego z I Sekretarzem KC PZPR Władysławem Gomułką w dniu 26 kwietnia 1963 roku, oprac. E. Syzdek, „Więź” 1995, nr 3, s. 146.

66 IPN w Warszawie, BU, sygn. 0 2011/31, Informacja o postawie i działalności biskupów polskich na II sesji Soboru Watykańskiego (29 września – 21 listopada 1963 roku), s. 1511.

67 Archiwum MSZ w Warszawie, Watykan – Kościół katolicki w Polsce – „Kościół milczenia, martyrologia kościoła w komunizmie”, sygn. Z-17 W-54 T-376, Łobodycz do Rapackiego, Strzeleckiego, Witaszewskiego, Żabińskiego Naszkowskiego, Wiernej, Michałowskiego, Biereckiego, Katz-Suchy, 3 grudnia 1962 roku, MSW, D.IV. Wł. 4116/66/62, k. 10.

68 J. Zabłocki, Dzienniki 1956–1965, t. 1, Warszawa 2008, zapisy z 5 grudnia [1963].

69 Rozmowa Prymasa Polski ks. kard. Stefana Wyszyńskiego z I Sekretarzem KC PZPR Władysławem Gomułką…, op. cit., s. 118–148.

70 Ibidem, s. 148.

71 Zob. B. Cywiński, Wielkość i milczenie soboru, op. cit., s. 32–33.

72 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 24 stycznia 1962 roku.

73 Andrij Sapelak SDB (1919–2017), duchowny Kościoła Katolickiego Obrządku Bizantyjsko-Ukraińskiego, bp sufragan diec. rzymskokatolickiej w Argentynie i wikariusz apostolski dla ukraińskich katolików w Argentynie (1961–1968), egzarcha arcybiskupi w Argentynie (1968–1978), od 1978 ordynariusz eparchii Santa María del Patrocinio w Buenos Aires.

74 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 31 października 1962 roku.

75 Giuseppe Antonio Ferretto (1899–1973), pracownik w Sygnaturze Apostolskiej (od 1939) i innych urzędach Kurii Rzymskiej, abp tyt. Sardica (Sofia, 1958), kardynał (1961).

76 J. Gawlina, Dziennik, zapis z 25 października 1963 roku.

77 Ibidem, zapis z 8 grudnia 1963 roku.

78 Za: https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pawel_vi/encykliki/ecclesiam_suam_06081964.html (dostęp: 10.04.2021).

Prof. zw. dr hab. Janusz Odziemkowski

Instytut Historii UKSW

ORCID ID: 0000-0002-3515-0688

Dęblin i Mińsk Mazowiecki w Bitwie nad Wisłą

Na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie, umieszczono napis wymieniający nazwy dwóch miast połączonych wydarzeniami Bitwy Warszawskiej i jedną datą: „Dęblin–Mińsk Mazowiecki 16–18 VIII 1920”. W tych dniach ważył się los polskiej kontrofensywy: ugrzęźnie w przewlekłych walkach czy da początek wielkiemu zwycięstwu polskiego oręża? Siedemnastego sierpnia oddziały nacierające spod Dęblina połączyły się w Mińsku Mazowieckim z wojskami broniącymi stolicy, aby nazajutrz rozpocząć pościg za uchodzącym nieprzyjacielem. Tym wydarzeniom poświęcony jest niniejszy artykuł.

Twierdzę w rejonie wioski Dęblin, u ujścia Wieprza do Wisły, zbudowali Rosjanie po upadku powstania listopadowego w latach 1832–1847. Kosztami obciążono skarb Królestwa. Iwan Paskiewicz, wśród wielu nagród, jakimi car obdarzył go za stłumienie powstania, otrzymał na dziedziczną własność ziemie wchodzące w skład klucza dęblińskiego. W 1840 roku nazwę Dęblin zmieniono na Iwangorod, na cześć nowego właściciela i upamiętnienia jego zasług. W 1854 roku na gruntach folwarku Dęblin powstała osada handlowo-przemysłowa nazwana Ireną od imienia żony Iwana Paskiewicza.

U schyłku XIX wieku, kiedy rysowała się możliwość konfliktu carskiego imperium z Niemcami, Rosjanie utworzyli Nadwiślański Rejon Ufortyfikowany, którego rdzeniem były trzy twierdze: Modlin (Nowogieorgiewsk), Warszawa i Iwangorod.

W 1877 roku otwarto Kolej Nadwiślańską (Priwislinskaja żeleznaja doroga), biegnącą od Mławy przez Modlin–Warszawę–Dęblin–Lublin–Chełm–Kowel–Łuck–Równe–Dubno. Umożliwiała ona szybki transport wojsk i zaopatrzenia na front w Królestwie i łączyła linię twierdz rosyjskich od Dubna po Modlin. Twierdza dęblińska otrzymała też połączenie kolejowe z Dąbrową Górniczą przez Kielce, z Brześciem Litewskim przez Łuków, a przez Brześć z Białymstokiem i Baranowiczami.

W październiku 1914 roku wojska niemieckie i austriackie bez powodzenia próbowały zdobyć Dęblin. Walki, które przeszły do historii I wojny światowej jako bitwa dęblińska, kosztowały obie strony blisko 100 tys. poległych i rannych. Dwudziestego piątego lipca 1915 roku, po klęsce armii rosyjskiej w Galicji, Rosjanie rozpoczęli ewakuację twierdzy. Czwartego sierpnia 1915 roku wkroczyły do niej oddziały niemieckie i austriackie.

W 1918 roku Niemcy przenieśli z miejscowości Ostrów-Komorowo do Dęblina kurs oficerski dla Polnische Wehrmacht. Na komendanta kursu wyznaczony został mjr A. J. Narbut-Łuczyński, były oficer Legionów Polskich, który na rozkaz Rydza-Śmigłego, wraz z grupą oficerów legionowych, wstąpił w 1918 roku do Polskiej Siły Zbrojnej. Na wiadomość o rozbrojeniu Niemców w Warszawie mjr Narbut-Łuczyński zorganizował akcję przejęcia twierdzy z rąk okupantów. Tak opisał ją w swoim pamiętniku:

„Opanowaniu garnizonu austriackiego sprzyjał mieszany skład narodowościowy tak wśród oficerów i szeregowych: Węgrzy, Czesi, Polacy oraz niska wartość bojowa landszturmistów. Niemców było mniej, ale za to trzeba było się liczyć z możliwością silniejszego oporu, a właśnie chcieliśmy opanować twierdzę bez walki. Opracowany plan działania przewidywał: ubezpieczenie twierdzy przy pomocy silnych placówek oficerskich przed spodziewaną interwencją niepożądanych elementów z zewnątrz, uchwycenie centrali telefonicznej z przerwaniem komunikacji zewnętrznej i wewnętrznej (między obu garnizonami twierdzy), rozbrojenie posterunków i opanowanie magazynów austriackich, napad zbrojny na załogę niemiecką – wszystko w ciągu jednej nocy.

Wszystko odbyło się z zgodnie z planem i bez rozlewu krwi wobec braku oporu. Komicznym epizodem była sfingowana rozmowa telefoniczna między austriackim komendantem twierdzy, a rzekomym oficerem dyżurnym austriackiego gubernatora w Lublinie. Komendant twierdzy zgodził się przekazać nam władzę i majątek po uzyskaniu zgody gubernatora. Rozmawiał w mojej obecności telefonicznie ze swego gabinetu z moim oficerem (żandarmerii, którego nazwiska nie pamiętam), który obsługiwał centralę i na pytanie komendanta twierdzy odpowiedział, że ma przyjąć natychmiast postawione warunki bez oporu. Kpt. Rokita rozprawił się z Niemcami. Obezwładniony przed wartownią posterunek nie zdążył użyć broni, ani zaalarmować warty. Zaskoczenie było tak kompletne, że grające w karty pogotowie nie zorientowało się, że z wartowni znikły karabiny. Reszta załogi, jak funkcjonariusze administracji mieszkający poza koszarami – nie stawili oporu.

Następnego dnia ogłosiłem rozkaz o przejęciu władzy przez wojsko polskie, ale ze względu na brak szeregowców, wezwałem zaprzyjaźnionych Węgrów i Słowaków, aby zgodzili się pełnić służbę wewnętrzną do czasu repatriacji do ich krajów ojczystych, za co obiecałem zgodę na wywiezienie ich majątku prywatnego. Najlojalniej, a nawet z entuzjazmem, przyjęli mój apel Węgrzy. Ich delegacja pięciu oficerów zjawiła się u mnie z wyrazami podzięki za humanitarne potraktowanie, a orację zakończył okrzyk po węgiersku: Eljen, Lengjel ahaza! Na czas rozładowałem cały zapas mojej węgierszczyzny w okrzyku: Eljen Magiar ahaza! (…) Niestety nie mogłem równie harmonijnie rozejść się z pobratymcami Czechami, którzy usiłowali wykradać zapasy z magazynów znanymi tylko sobie drogami. Przyłapani na gorącym uczynku zapłacili internowaniem i utratą prawa do zabrania osobistego majątku ponad ustaloną karną normę 25 kg na osobę”¹.

Po przejęciu twierdzy mjr Narbut-Łuczyński sformował pułk piechoty, który rozkazem Sztabu Generalnego z 7 grudnia 1918 roku otrzymał nazwę 34 pułku piechoty. W dniach 7–14 stycznia 1919 roku pułk został przewieziony do Białej Podlaskiej, gdzie wszedł w skład grupy gen. Antoniego Listowskiego. W lutym obsadził linię rzeki Muchawiec².

Do lata 1920 roku w twierdzy dęblińskiej służbę garnizonową pełniły nieliczne formacje wartownicze i etapowe. Stacjonował tutaj również batalion zapasowy 9 pp leg., sformowano kilka baterii artylerii polowej i ciężkiej. Przez Dęblin szły transporty zaopatrzenia zaopatrzenie dla wojsk polskich walczących na Wołyniu. Porządku na stacji dęblińskiej pilnowała policja i pluton żandarmerii krajowej³.

Od marca do grudnia 1919 roku w Dęblinie przebywał przeniesiony czasowo z Ostrowi Mazowieckiej Obóz Szkół Podoficerskich. W maju 1920 roku z Warszawy do Dęblina przeniesiona została Francuska Szkoła Pilotów, która przybyła do Polski razem z „Błękitną Armią” gen. Józefa Hallera. W pierwszych dniach sierpnia, z uwagi na zbliżanie się frontu, ewakuowano ją do Bydgoszczy.

Mińsk uzyskał prawa miejskie w 1421 roku. W latach 1866–1867 Towarzystwo Drogi Żelaznej Warszawsko Terespolskiej zbudowało trzecią na terenie Królestwa Polskiego szerokotorową linię kolejową biegnącą z Warszawy przez Mińsk–Siedlce–Łuków do Terespola. Nazwę Mińsk zmieniono wówczas na Nowomińsk, dla odróżnienia mazowieckiego miasta od Mińska Białoruskiego. W styczniu 1871 roku Terespol połączono torem z Brześciem Litewskim; tym samym Kolej Warszawsko-Terespolska uzyskała połączenie z koleją Moskiewsko-Brzeską, a w 1896 roku z Koleją Nadwiślańską.

Do swojej dawnej nazwy miasto powróciło 17 lipca 1916 roku. Mińsk liczył wówczas ok. 10 tys. mieszkańców, w tym cztery tys. wyznania mojżeszowego. Jedenastego listopada 1918 roku miejscowe oddziały POW rozbroiły załogę niemiecką, a kolejarze polscy przejęli kontrolę nad stacją kolejową. Mińsk wyznaczono na miejsce formowania 5 Pułku Ułanów. Ogromnie zubożała na skutek wojny i rabunku okupantów ludność powiatu mińskiego zebrała 100 tys. marek na potrzeby pułku. Wiosną 1919 roku pułk wyjechał na front, a jego szwadron zapasowy przeniesiono z Mińska do Garwolina.

W 1920 roku w Mińsku stacjonował szwadron zapasowy 11 Pułku Ułanów oraz III pluton 1 dywizjonu żandarmerii wojskowej. W mieście funkcjonowała Powiatowa Komenda Uzupełnień. W lipcu 1920 roku w Mińsku ogłoszono zaciąg do Armii Ochotniczej. Na ulicach rozklejano afisze propagandowe, rozdawano ulotki i broszury. Czternastego lipca starosta powiatu mińskiego Stanisław Kulesza wydał do mieszkańców odezwę, w której czytamy m.in.: „Niechaj nie istnieją dla nas żadne przeszkody, bo chwil do stracenia nie ma. Każdy kto zdolny do noszenia broni niechaj wstępuje w szeregi armii ochotniczej i stwarza czyn żywy. Ochotnicy tłumnie pospieszajcie do biur werbunkowych lub do Powiatowej Komendy Uzupełnień w Mińsku przy ul. Warszawskiej, aby jak najrychlej stanąć w szeregi”⁴. Do służby wojskowej zgłosiło się wówczas m.in. 31 członków Ochotniczej Straży Pożarnej, czterech radnych mińskich i wielu uczniów”⁵.

Dwudziestego trzeciego lipca w mieście powstał komitet powiatowy Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa (OKOP) pod przewodnictwem Stanisława Dłużewskiego – pełnomocnika wojewódzkiego OKOP w Mińsku. W niedzielę 25 lipca o godz. 14 odbył się na rynku przed kościołem wiec pod hasłem: „Brońmy Ojczyzny”. Dwudziestego siódmego lipca Rada Miejska podjęła uchwałę o zakupieniu dla miasta Pożyczki Odrodzenia na kwotę jednego miliona marek. W ostatnich dniach lipca powołano Straż Obywatelską, która po opuszczeniu miasta przez Powiatową Komendę Policji Państwowej w dniu 11 sierpnia przejęła odpowiedzialność za pilnowanie porządku w mieście. Dwunastego sierpnia do Mińska wkroczyły formacje Armii Czerwonej⁶.

Kiedy w drugiej połowie lipca 1920 roku wojska Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego zbliżały się do Niemna i Bugu, Józef Piłsudski planował uderzenie na ich lewe skrzydło i tyły silną grupą wojsk skoncentrowaną w rejonie Brześcia Litewskiego. Nadspodziewanie szybki upadek twierdzy brzeskiej pokrzyżował te zamiary, Piłsudski odrzucił sugestie doradców brytyjskich i francuskich, aby cofnąć się nad Wisłę, bronić Warszawy i zabiegać u bolszewików o pokój. Postanowił przenieść decydującą bitwę na teren między Wisłą a Bugiem. Zmiana teatru działań dawała Polakom czas na oderwanie się od nieprzyjaciela i przestrzeń konieczną do przegrupowania wojsk. Po naradzie z szefem Sztabu Generalnego gen. Tadeuszem Rozwadowskim 6 sierpnia Piłsudski wybrał wariant głębokiego uderzenia na lewe skrzydło nieprzyjaciela grupą wojsk skoncentrowaną nad rzeką Wieprz, prawym dopływem Wisły. Manewr był ryzykowny, ale stwarzał szansę rozbicia sił Tuchaczewskiego.

Plan polskiej kontrofensywy omawiany był wielokrotnie w literaturze, toteż opisywanie go w tym miejscu wydaje się zbędne. Ograniczmy się do przypomnienia, że Naczelny Wódz zamierzał stoczyć bitwę siłami Frontu Północnego (5, 1 i 2 armie) i Środkowego(3 i 4 armia).

Kontrofensywę na skrzydło i tyły nieprzyjaciela, związanego walką o Warszawę, miały przeprowadzić wojska Frontu Środkowego. 4 Armia gen. Leonarda Skierskiego, grupująca się na odcinku Dęblin–Kock, otrzymała rozkaz uderzenia w kierunku na Mińsk Mazowiecki. Od wschodu osłaniała ją 3 Armia gen. Zygmunta Zielińskiego, która podczas kontrofensywy miała uderzyć w ogólnym kierunku na Łuków i ubezpieczyć całą operację od wschodu.

Twierdza Dęblin odgrywała istotną rolę w tak zarysowanym planie bitwy nad Wisłą. Jej rejon był miejscem styku oddziałów 2 i 4 Armii Polskiej. Zabezpieczała ważny strategicznie most kolejowy na Wiśle, którym dostarczano zaopatrzenie i uzupełnienia dla wojsk koncentrujących się nad Wieprzem. Z rejonu Dęblina miała uderzyć na Mińsk Mazowiecki 14 Dywizja Piechoty 4 Armii. W przypadku powodzenia kontrofensywy, można było przez Dęblin przerzucić koleją na prawy brzeg Wisły część wojsk 2 Armii, wspierając – zależnie sytuacji – idące ku północy uderzenie 4 Armii, bądź po skierowaniu ich do rejonu Lublin–Chełm, silniej osłonić prawe skrzydło i tyły Frontu Środkowego.

Czternasta Dywizja Piechoty gen. Daniela Konarzewskiego, wzmocniona 15 pułkiem ułanów, w pierwszych dniach sierpnia broniła frontu nad Bugiem. Wraz z 4 DP, 31 pp oraz Pułkiem Aeronautycznym tworzyła Grupę gen. Konarzewskiego⁷. Zgodnie z rozkazem Naczelnego Dowództwa, wraz z innymi oddziałami 4 Armii opuściła stanowiska nocą z 7 na 8 sierpnia. Dziewiątego sierpnia wieczorem dokonano reorganizacji 4 Armii; z jej szeregów odeszły 4 i 15 DP, dołączyły natomiast 16 DP, 21 DP i 32 pp ze zlikwidowanej Grupy Poleskiej. Od dziesiątego do jedenastego sierpnia, w trakcie marszu na Dęblin, dowódca wchodzącego w skład dywizji 55 pp ppłk Gustaw Paszkiewicz zwerbował ok. 600 ochotników, z których, po krótkim przeszkoleniu, utworzono oddzielny batalion⁸.

Janusz Sopoćko, dowódca plutonu w 55 Pułku Piechoty, tak zapamiętał odwrót: „Mijając wsie spotykamy ludność, która masami wylega na drogę, już nie wiem, czy dla powitania nas, czy też pożegnania. Kobieciny pociągają nosem, biegną za kolumną, szukając «czy nie ma tu mego Jasia lub Walka». Stare chłopy poważnie zdejmują czapki. W marszach naszych podczas odwrotu znad Bugu, zgłasza się do pułku wielu ochotników z pośród chłopaków wiejskich. Podobno pułk prowadzi przy swoich taborach kolumnę złożoną z 600 chłopaków ochotników. Jak wspomniałem, dotarliśmy w końcu do Żelechowa wieczorem, bardzo przemęczeni, bo upał w ciągu dnia był niesamowity”⁹.

Wieczorem 11 sierpnia dowództwo 14 Dywizji odjechało do Dęblina¹⁰. W szeregach rozeszła się pogłoska, że dywizja idzie „nad Wisłę”, chociaż nie znano dokładnie celu marszu. Trudy i atmosferę ostatniego dnia odwrotu oddają karty cytowanego wyżej pamiętnika:

„Dokąd mieliśmy dziś dojść, nikt nie wiedział. Słońce znów paliło niemiłosiernie. Pas główny z napełnionymi ładownicami ocierał i odparzał boki i brzuch pod mundurem. Spocone ciało, w dodatku kąsane przez wszy, swędziało do niemożliwości (…) W duszach naszych powstał jakby pewnik, że z chwilą gdy przejdziemy Wisłę, wszystko będzie dla Polski, dla nas, dla naszych rodzin na zawsze stracone. W Rykach jedliśmy obiad, potem ruszyliśmy przez Dęblin do wsi Gołąb. Tu z szosy po raz pierwszy ujrzeliśmy królową rzek polskich – szarą Wisełkę! Serca nam się ścisnęły. Widziałem, jak głębokie wrażenie wywarł widok tej rzeki na wszystkich żołnierzach (…).

Nieprzyjacielskie hordy zalały więcej niż połowę kraju, niosły ze sobą pożary, mordy i obcy nam, niezrozumiały ustrój. Niosły nam ze sobą znów niewolę, może stokroć gorszą niż poprzednio. Niosły głód, terror, powiew obcego wschodu. A przecież rwaliśmy się wszyscy – od ostatniego strzelca począwszy – do wolności, do skromnego, uczciwego życia, do walki o kawałek ciężko zapracowanego chleba.

Że wszyscy tak myśleli, jak ja – dowodem rozmowy w kolumnie: Do k… m…, do cholery ciężkiej, dlaczego maszerują z nami bez sensu, od wsi do wsi, dlaczego nie dadzą się bić, boją się, czy co?! Takie i podobne szemrania przebiegały kolumnę. Czuję i wiem, że mimo strasznego wyczerpania fizycznego, bilibyśmy się jak opętani, jak oszaleli, gdyby teraz bić się kazano. Dla wielu bowiem z nas przegranie wojny przez Polskę było równoznaczne z dożywotnią tułaczką po obcych krajach. Ci chłopi poznańscy, drobni rzemieślnicy, drobni kupcy, drobni urzędnicy, nie mogliby przecież żyć w warunkach dzisiejszej czerwonej, katowskiej Rosji”¹¹.

Cofało się wojsko znużone, zdziesiątkowane, ale nie pobite.

Kiedy 14 DP dotarła pod Dęblin, w twierdzy od dwóch dni trwały prace nad przygotowaniem umocnień polowych. Prowadziła je grupa fortyfikacyjna mjra Artura Włodzimierza Górskiego, byłego organizatora i dowódcy 2 Pułku Inżynieryjnego w 2 Korpusie Polskim w Rosji, szefa inżynierii i saperów przy dowództwach Frontu Litewsko-Białoruskiego, 4 Armii i Frontu Północno-Wschodniego.

12 sierpnia 14 DP obsadziła przyczółek mostowy Dęblin. Na swoim lewym skrzydle utrzymywała łączność z 2 DP Leg. ze składu 2 Armii, która broniła odcinka frontu nad środkową Wisłą. Prawe łączyło się z oddziałami 16 Dywizji Piechoty. W takim ugrupowaniu, z drobnymi korektami, 14 DP pozostawała do rozpoczęcia kontrofensywy znad Wieprza. Na przedpole polskiej obrony ściągały stopniowo oddziały 57 Dywizji Strzeleckiej Armii Czerwonej.

Po wyczerpujących walkach nad Bugiem i ciężkich marszach odwrotowych, na przyczółku mostowym, żołnierze zaznali wytchnienia i dawno nie widzianych luksusów: nocy przesypianych bez ciągłych alarmów i regularnych gorących posiłków z kuchni polowych. Regularne odżywianie w krótkim czasie pozwoliło zwalczyć epidemię dezynterii, która mocno dała się we znaki podczas odwrotu. Nadszedł transport umundurowania i trzewików, który pozwolił wymienić najbardziej zniszczone mundury i rozlatujące się obuwie. Był czas na kąpiel, pranie bielizny i pozbycie się trapiących żołnierzy insektów. J. Sopoćko tak wspomina postój we wsi Gołąb: „Urządziliśmy się tutaj wybornie. Kwatery w stodołach obszerne. Kąpiemy się w Wiśle. Dostajemy regularnie jeść. Przez tych kilka dni ludzie wyłatali ubrania i doczyścili karabiny. Wszy pozbyliśmy się w znacznym stopniu przez wygotowanie resztek naszych mundurów i bielizny. Najważniejsze, że sprzyja nam pogoda i nie maszerujemy tak strasznie beznadziejnie. Ludność wsi bardzo sympatyczna; chętnie sprzedaje nam kartofle, chleb, mleko – były nawet tak wyjątkowe wypadki, że kobiecina, ocierając pięścią nos, dawała kawał chleba darmo, mówiąc, że i «jej» tam gdzieś się «poniewiero» – może mu tam też ktoś da tę kromczynę chleba”¹².

Do szeregów wcielano kompanie marszowe przysyłane przez bataliony zapasowe z Wielkopolski oraz ochotników z Kongresówki, którzy przybyli w szeregach 1 Batalionu 223 Ochotniczego Pułku Piechoty. Dzięki uzupełnieniom stan liczebny 14 DP powiększył się o jedną czwartą. Najbardziej elektryzująco na żołnierzy podziałał widok masy wojsk skupionych pod Dęblinem i uporczywie powtarzana pogłoska o szykowanej kontrofensywie. Autorzy opracowania poświęconego dziejom 14 DP napisali: „Dłuższy odpoczynek, zapał napływających ochotników oraz wiadomości o mającej się zacząć ofensywie podniosły wydatnie nastrój żołnierzy. Prócz tego widok większej ilości zgrupowanych oddziałów dał żołnierzowi poczucie siły, a napływające uzupełnienia i głosy z kraju wyrobiły w nim przekonanie, że ma cały kraj za sobą”¹³.

W historii 55 Pułku Piechoty czytamy: „Kilka dni względnego spokoju na pozycjach pod Dęblinem, uzupełnienie wyposażenia i regularne odżywianie znakomicie przyczyniły się do polepszenia pod każdym względem wartości żołnierzy, a uprzytomnienie wstydu, z jakim żegnano wsie i miasta pozostawione na pastwę wrogowi, tym bardziej powiększały chęć odwetu…”¹⁴.

Józef Piłsudski zdecydował się wyjechać na front do wojsk zgrupowanych nad Wieprzem w czwartek 12 sierpnia. Przed wyjazdem odbył rozmowę m.in. z premierem Wincentym Witosem, który zanotował we wspomnieniach, że Naczelny Wódz był skupiony, poważny, przybity. Mówił, że „…stawia na ostatnią kartę, nie mając żadnej pewności wygranej”¹⁵.

Wieczorem Piłsudski omówił położenie z generałami Rozwadowskim, Sosnkowskim i Weygandem. Podkreślił konieczność utrzymania Warszawy do czasu rozpoczęcia kontrofensywy. Wyraził przypuszczenie, że w ciągu dwóch dni wojska uderzające znad Wieprza znajdą się blisko stolicy. Pożądane byłoby wówczas natarcie oddziałów obsadzających południowy odcinek obrony warszawskiego przedmościa, wspieranych przez wszystkie czołgi, na Mińsk Mazowiecki i nawiązanie przez nie kontaktu z 14 DP gen. Konarzewskiego¹⁶.

Po przybyciu do Puław i dokonaniu 14 sierpnia lustracji oddziałów, Piłsudski ku swej uldze stwierdził, że po długim odwrocie stan wojsk zebranych nad Wieprzem jest lepszy, niż wskazywały na to meldunki z frontu. Kapitan Czesław Szystowski, oficer sztabu 14 DP, tak relacjonował swoje wrażenia z inspekcji dywizji przeprowadzonej przez Piłsudskiego: „Naczelny Wódz wyglądał źle. Bardzo mizerny na twarzy, cera żółta. Wąsy obwisłe. Oczy tylko głębokie, ciemne i błyszczące jarzyły się pod krzaczastymi brwiami. Był w maciejówce, w letnim płaszczu nieprzemakalnym koloru khaki, w brązowych trzewikach i sztylpach (…) Gen. Konarzewski tymczasem zameldował się i Naczelny Wódz rozpoczął przegląd oddziałów. Żołnierze wyglądali już dobrze. Można powiedzieć, że nawet ładnie. Bardzo źle wyglądały tylko konie.

Po przeglądzie, który odbył się w milczeniu, Naczelny Wódz zatrzymał się przed frontem, rozpoczynając rozmowę z gen. Konarzewskim. Nie wiem kto, gen. Konarzewski czy płk Paszkiewicz, czy też może któryś z oficerów świty poruszył sprawę nadania tu na miejscu szeregowym krzyża Virtuti Militari (…) Kilka uwag o ilości mogących być nagrodzonymi i w trzy minuty przed Naczelnikiem Państwa stał front, nie pamiętam dokładnej ilości 12–18 strzelców, bodajże wszyscy z 55 pp Naczelny Wódz, podając każdemu żołnierzowi rękę, pytał się płk Paszkiewicza: «za co?» (…) Widocznie wygląd pułków podobał się Naczelnemu Wodzowi, gdyż stał się jakiś jaśniejszy, mniej pochmurny i rozmowniejszy…”¹⁷.

Po tej krótkiej uroczystości Piłsudski odjechał do 16 Dywizji Piechoty. Autora relacji zawiodła pamięć w kwestii odznaczeń. Czternastego sierpnia na przyczółku dęblińskim Ordery „Virtuti Militari” z rąk Naczelnego Wodza otrzymało siedmiu żołnierzy 58 pułku piechoty, sześciu 55 pp, ośmiu z 57 pp¹⁸.

Czternastego sierpnia o godz. 21 dowództwo 4 Armii rozesłało rozkaz operacyjny nr 1, który w pkt. 3 określał zadanie armii: „uderzyć na lewą flankę nieprzyjacielskich sił nacierających na Warszawę, przy czym 4 armia ruszy z ogólnej linii Dęblin–Kock na Mińsk Mazowiecki–Siedlce”¹⁹.

Ścisły sztab operacyjny 14 DP przeniósł się na przyczółek dębliński. Kończono przegrupowania oddziałów, do Dęblina kolej dostarczała zaopatrzenie, które było składane w magazynach twierdzy, a następnie partiami rozsyłane do poszczególnych dywizji. W zachowanych dokumentach odnajdujemy ślady gorączkowej pracy logistycznej, aby dostarczyć wojsku na czas amunicję, paliwo, prowiantu, paszy, zapewnić niezbędną łączność między jednostkami dowieźć uzupełnienia. W Dęblinie przygotowywano szpitale na przyjęcie rannych i chorych żołnierzy 4 Armii²⁰.

Do Dęblina ewakuowano ze wschodu olbrzymią liczbę zdobycznego rosyjskiego taboru kolejowego; łącznie przybyło 201 parowozów, 379 wagonów osobowych, 6029 towarowych²¹. Dzięki ciężkiej pracy kolejarzy i pomocy wojska, większość taboru zdołano wysłać na Radom i dosłownie „poutykać” po drodze na bocznicach mniejszych stacji.

O godz. 2.30 w nocy z 14 na 15 sierpnia 4 Armia wydała rozkaz operacyjny nr 2 podający szczegółowe zarządzenia do działań w dniach 16–17 sierpnia. 14 Dywizja Piechoty (z 15 Pułkiem Ułanów, 2 Baterią 7 Dak i 1 Baterią 12 Pułku Artylerii Ciężkiej) miała uderzyć o świcie 16 sierpnia główną kolumną wzdłuż szosy Moszczanka–Garwolin i boczną kolumną wzdłuż toru kolejowego Rokitna–Rębków. Należało jak najśpieszniej osiągnąć linię rzekę Wilga oraz Garwolin, aby 17 sierpnia ruszyć stąd na Mińsk Mazowiecki²².

15 sierpnia w godzinach popołudniowych oddziałom 14 DP przekazano informację, że nazajutrz o świcie rozpocznie się kontrofensywa. J. Sopoćko wspomina: „Po powrocie do plutonu zabrałem się ochoczo do roboty. Choć nam się dobrze działo w Gołębiu, żołnierze byli zachwyceni tą wiadomością, tym bardziej, że zapowiadało się ogólne bicie bolszewików. Mieliśmy iść bronić bezpośrednio Warszawy”²³.

„Nocą z 15 na 16 sierpnia zajmowano pozycje wyjściowe. 55 pp odbył 10-kilometrowy marsz z Gołębia do Ireny. Małe miasteczko i pola wokół niego były zatłoczone wojskiem. Julian Lewandowski, żołnierz 56 pułku piechoty, czterokrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych, tak zapamiętał te chwile: Dnia 15 VIII 20 przymaszerowaliśmy pod małe żydowskie miasteczko Irenę w pobliżu Dęblina. Stanęliśmy biwakiem na polu, ponieważ miasteczko było przepełnione wojskiem. Obok nas na prawo i na lewo stawały inne oddziały naszej dywizji. Puste przed chwilą pola zapełniły się gwarem zmęczonego pochodami i zahartowanego w bojach żołnierza. Zbliżał się wieczór (…) Z oddali z miasteczka dochodziły nas odgłosy orkiestry koncertującej na powietrzu Dymy rozpalanych ognisk ścieliły się ponad ziemią i zwisały ciężkimi pasmami nad obozowiskiem. Z dala od czasu do czasu słychać było jakby odległy grzmot. To odgłos walki, jaka toczyła się gdzieś na północy”²⁴.

Do 56 pp dopiero na postoju pod Ireną dotarły wozy z transportem umundurowania. Wydawanie mundurów i prowiantu przeciągnęło się do godz. 2 nad ranem. Ofensywę rozpoczynano po nieprzespanej nocy, ale w dobrych humorach i z wiarą w powodzenie. Uczestnik walk, autor historii 58 Pułku Piechoty, zanotował: „Myśmy się cieszyli. Wszak miała to być wyprawa jak swego czasu nad Berezyną, gdzie to zapuszczaliśmy się 30 i więcej wiorst za front bolszewicki, miała to być tylko wyprawa w większym stylu. W najlepszym więc usposobieniu każdy z nas rzucił się na słomę, aby w tych trzech godzinach, które nam jeszcze pozostały, nabrać sił do czekających nas trudów dni przyszłych…”²⁵.

Gen. Konarzewski wydał 15 sierpnia o godz. 18 rozkaz operacyjny nr 66. Dywizja ruszyła do ofensywy 16 sierpnia o godz. 4 rano trzema kolumnami: kolumną główną gen. Milewskiego (58 i 57 pułki piechoty, cztery baterie 14 pap, dwie baterie 12 pac., z miasteczka Ryki wzdłuż szosy Moszczanka–Garwolin. Kolumną prawą mjra Łęgowskiego (56 pp, dwie baterie 14 pap) z miasteczka Kletnia wzdłuż toru kolejowego Rokitnia–Życzyn–Łaskarzew–Rębków, kolumną lewą rtm. Schmidta (15 pułk i bateria konna) z Pawłowic do rzeki Wilgi. Rezerwa dywizji: 55 pp i dywizjon 14 pac. pod dowództwem ppłk. Paszkowskiego maszerowała z Ireny do Gończyc. 32 Pułk Piechoty przydzielony do dywizji miał pozostać w Moszczance jako rezerwa 4 Armii.

W ostatnich słowach rozkazu gen. Konarzewski zwracał się do podkomendnych: „Na was – żołnierze 14 Dywizji Piechoty Wielkopolskiej (1 Dyw. Strz. Wlkp.) są zwrócone oczy Ojczyzny i mam nadzieję, że wasze wypróbowane męstwo i odwaga nie zawiodą i w tym wypadku i że ofensywa prowadzona ustalonym zwyczajem «1 Dywizji Strzelców Wlkp.» «będzie klęską dla nieprzyjaciela. Szczęść wam Boże w świętej sprawie obrony Ojczyzny»”²⁶.

Na podstawie rozkazu dowódcy dywizji, dowódcy pułków opracowywali własne i rozsyłali do podległych pododdziałów. Czytane na biwakach i w okopach, przyjmowane były z radością. W notatce dowództwa 58 pp pod datą 15 sierpnia znajdujemy wpis: „Rozkaz pułku, który nadszedł w nocy, czytano z zapałem i szła radosna wiadomość z nadzwyczajną szybkością wzdłuż pozycji, wzbudzając chęć zemsty za dotychczasową sromotę. Wrażenie, jakie wywarły rozkazy dowództwa na żołnierzy, było godne podziwu”²⁷.

Na czele głównej kolumny gen. Milewskiego ruszył szosą na Garwolin III Batalion 58 pp dowodzony przez por. Sępińskiego. Pod folwarkiem i wsią Dąbia natrafiono na okopanego nieprzyjaciela. Mgła zaścielająca łąki pozwoliła żołnierzom niepostrzeżenie dotrzeć w pobliże stanowisk rosyjskim. Gwałtowny szturm całkowicie zaskoczył czerwonoarmistów, którzy rzucili się do ucieczki. „Dalsze powodzenie zależało teraz od szybkości dalszego forsowania. Rozumiał to każdy dowódca, rozumiał to każdy żołnierz. Toteż gdy dowódca batalionu nakazał natychmiastowy dalszy marsz, wiara szła prawie biegiem razem z nami naprzód. Towarzyszyło nam działo, które co chwila zajeżdżając, ostrzeliwało uciekającego nieprzyjaciela”²⁸. W miejscowości Nowa Dąbia zaskoczono inny oddział nieprzyjaciela. Bolszewicy wyskakiwali w bieliźnie z chat, w których nocowali, wpadając pod ogień karabinów maszynowych batalionu. Generał Milewski przesłał do dowództwa dywizji meldunek o sukcesach i szybkim marszu naprzód.

Raz po raz napotykano grupy zdezorientowanych czerwonoarmistów. Wzięto jeńców z 505, 509, 511 i 512 Pułków Strzelców, zdobyto baterię armat. W koszarach na skraju Garwolina 58 Pułk zdobył bez wystrzału 300 wozów taborowych 8 Dywizji Strzeleckiej (DS.), 370 jeńców, jedno działo, sześć karabinów maszynowych. Mieszkańcy Garwolina owacyjnie witali wyzwolicieli spod bolszewickiej okupacji. Poznaniaków obrzucano kwiatami i obdarowywano, „czym kto mógł”.

Kiedy III batalion 58 pułku zajmował Garwolin, gen. Milewski próbował zdobyć informacje o położeniu. Uczynił to w sposób niekonwencjonalny, ale praktykowany podczas wojny Polski z Rosją bolszewicką; polecił telefoniście podłączyć aparat do przewodów stałych. Kiedy telefonista zakręcił korbką, zgłosił się telefonista z centrali bolszewickiej w Garwolinie. Generał Milewski, były pułkownik armii carskiej, biegle władający językiem rosyjskim, zaczął wypytywać o położenie. Telefonista bolszewicki, mocno poddenerwowanym głosem meldował, że wojska polskie są w mieście, komisarz zabity, koszary zajęte, sytuacja jest bardzo zła. W ten sposób dowódca głównej kolumny dowiedział się o sukcesie 58 pp, zanim jeszcze nadszedł meldunek z frontu.

56 pp mjr. Łęgowskiego maszerował z 5 i 6 Baterią 14 pap ciężką piaszczystą drogą. „Przechodziliśmy wsie i folwarki – pisał Julian Lewandowski – Ludność trochę jeszcze wystraszona witała nas z entuzjazmem. Z jakiegoś dworku wyszedł ksiądz i błogosławił maszerującą kolumnę”²⁹. Na stacji Życzyn napotkano polski pociąg pancerny. Major Łęgowski uzgodnił z jego dowódcą, że pancerka będzie posuwać się wraz ze strażą przednią pułku i wspierać ją ogniem. W trakcie dalszego marszu 1 Batalion po krótkiej walce zajął Sobolew, biorąc 40 jeńców, a 2 batalion rozbił pododdział 505 Pułku Strzelców wycofujący się z Maciejowic, gdzie Rosjanie szykowali się do przeprawy przez Wisłę.

Skoncentrowane w rejonie Maciejowice–Sobolew 169 Brygada Strzelecka (BS) i Północny Ekspedycyjny Oddział Armii Czerwonej, zagrożone przez szybki marsz głównej kolumny 14 DP, porzuciły przygotowania do sforsowania Wisły i próbowały przedzierać się w kierunku Gończyc. Pod Kownacicami i Sokołem trafiły na idący w rezerwie 14 Dywizji 55 pp. Pułk przemieszczał się na przemian marszem pieszym i transportem samochodowym. Przydzielona 14 DP kolumna ciężarowych Packardów³⁰ tego dnia pracowała intensywnie, podwożąc piechotę, aby przyspieszyć tempo marszu dywizji. Żołnierze 55 pp wyładowani z samochodów pod lasem w rejonie Korytnica–Gończyce, zamiast spodziewanych rozbitków 171 BS napotkali czerwonoarmistów wycofujących się spod Maciejowic. Doszło do walki, którą tak opisał J. Sopoćko³¹:

"Z lasku pół kilometra przed nami padają strzały. Widzę, jak kapral Sawicki rozsypuje sekcję i biegiem prowadzi ją w stronę lasku. Ogień przybiera na sile, wyczuwa się jego nerwowość, kule świszczą wysoko nad naszymi głowami. Wydaję komendę: «bagnet na broń», «w tyraliery» (…). Gorące podmuchy wybuchów ręcznych granatów uderzają w twarz, dym o lekkim zapachu czosnku zasłania wszystko i dławi oddech. Karabin nerwowo ściśnięty w garści. Wśród dymu sylwetki obcych żołnierzy. nie przykładając kolby do twarzy, strzelam gorączkowo, szybko, aby wyprzedzić «ich» strzały. Pierwsza sylwetka z głuchym jękiem pada na ziemię. Wybuch granatu uderza, a dym zakrywa wszystko. Naprzód – odruchowo, bezmyślnie, bez strachu w tej chwili, bez troski o swoich ludzi!

I znów cisza. Las swojsko szumi. Kilkanaście par rąk podniesionych do góry, łby, przyodziane mimo gorąca w brudne czapy ze sztucznego baranka, oczy bezmyślne i przerażone i krzyk «pan, zdajuś»! W zapamiętaniu ktoś strzela dalej, postacie ze wzniesionymi rękami padają na kolana, «pan, zdajuś» przechodzi w paniczny ryk. Jeńców rozbrajamy i pod eskortą lekko rannego strzelca odsyłamy na szosę do pułku.

Strzały padają ze wszystkich stron. Nie wiadomo, kto strzela: swoi czy bolszewicy. Strzelają z każdego lasku, niemal z każdej wsi. Wielu bolszewików stoi wprost na polu z podniesionymi rękami. Karabiny z zatkniętymi bagnetami – wbite w ziemię. Jeńców mamy co najmniej trzykrotnie więcej, niż nas jest. Tłum ten maszeruje za nami.

Zza lasu jedzie oklep na koniu uśmiechnięta dziewucha wiejska; kiecka wysoko podkasana, czerwone, opalone nogi odznaczają się na ciemnych bokach szkapiny. W ręku trzyma straszną broń chłopską – widły. Prowadzi do swoich polskich żołnierzy trzech jeńców. Znalazła ich w stodole, kryjących się w sianie. «A przyjdźta do wsi po jeich karabiny»!

Po walce pułk ponownie załadowano na Packardy. Kiedy kolumna przybyła do Garwolina, miasto zaatakował właśnie 72 pułk strzelców wspierany przez artylerię. Pod wieczór zajeżdżamy do Garwolina i wyładowujemy się na południowym krańcu miasteczka. Złowrogo bzykają koło uszu karabinowe kulki i raz po raz granaty uderzają tuż koło nas. Widzimy koło siebie przejeżdżającego ze sztabem dowódcę dywizji gen. Konarzewskiego. Na naszych oczach granat artyleryjski uderza tuż koło konia generała, nie wybucha jednak. Przyciskamy się do skarpy – czujemy, że teraz na nas kolej, że my pójdziemy pierwsi. Sekcjami przeciskamy się między domami miasteczka. Entuzjazm mieszkańców! Kwiaty! Błogosławieństwa!”³².

Kolumna 15 Pułku rtm. Schmidta z 2 Baterią 7 dak maszerowała ze Stężycy na Maciejowice. W szwadronach panował entuzjazm, ułani śpiewali: Jeszcze Polska nie zginęła. O godz. 14.30 zajęto Maciejowice, biorąc jeńców z 505 pułku strzelców. W pościgu za nieprzyjacielem rozbito kompanię saperów.

Naczelny Wódz, jadąc samochodem, towarzyszył tego dnia oddziałom 14 DP, pilnując, aby utrzymywały szybkie tempo marszu. Prawdopodobnie krótko przed godz. 9 przybył do Ryk, gdzie zatrzymał się ścisły sztab operacyjny dywizji. Był spięty i niespokojny. Natychmiast zapytał o położenie na froncie. Kapitan Szystowski zanotował:

„Dobre duchy? Szczęście? spowodowały, że zaledwie gen. Konarzewski rozpoczął meldować ogólnikami, nadszedł pierwszy meldunek od gen. Milewskiego, tak również i bezpośrednio od dowódcy 58 pp i jeden od dowódcy 56 pp w meldunkach tych, czytanych głośno przez por. Klotza, rzucało się wyraźnie już zwycięskie działanie, a przede wszystkim impet, z którym Wielkopolanie prą.

Nie mogę zapomnieć zmiany wyrazu twarzy i humoru Naczelnika Państwa, która następowała w miarę napływających meldunków z pola bitwy, początkowo chmurny, zmęczony, zdawało się zdenerwowany, stał w pokoju przy oknie (pokój jadalny w mieszkaniu lekarza (słuchając meldunków gen. Konarzewskiego, a jak się rozjaśniły oczy (…), jak innym głosem i już z uśmiechem dalej mówił”³³. W trakcie dalszej rozmowy z gen. Konarzewskim nadmienił, że jutro rano (tj. 17 sierpnia) Warszawa musi rano „(…) uderzyć na Mińsk”.

Około godz. 13 kpt. Szystowski odebrał telefon od żołnierza sekcji budowlanej kompanii telegraficznej 14 dywizji, który zameldował, że sekcja właśnie zajęła Żelechów, w miasteczku pakuje się do ucieczki bolszewicki tabor i prosił o zgodę na zaatakowanie nieprzyjaciela. Ogółem 16 sierpnia 14 DP wzięła ok. 500 jeńców, zdobyto 7 armat, dużo broni maszynowej, masę taborów, w tym 150 wozów załadowanych amunicją i duże ilości materiału telefonicznego.

Dowództwo 8 DS Andrieja M. Riabinina, na której zaplecze dotarły już pierwszego dnia kontrofensywy polskie oddziały, było kompletnie zaskoczone uderzeniem 14 Dywizji z rejonu Dęblina. Kiedy dowiedziano się o zajęciu Garwolina przez Polaków, Riabinin, podobnie jak dowódca sąsiedniej 10 Dywizji Strzelców, był przekonany, że ma do czynienia z wypadem załogi Dęblina. Takie uspokajające meldunki przekazano do dowództwa Frontu Zachodniego.

Nieprzyjaciel nadal nie był świadomy rozmiarów polskiej operacji. Polski Naczelny Wódz przeżywał rozterki innego rodzaju. W książce Rok 1920 napisał: „Nie mogę nie powiedzieć, że tego dnia wieczorem, gdy wszystkie już dywizje przebiegły dobre trzydzieści kilometrów ku północy, główną zagadką, którą chciałem sobie rozstrzygnąć, była tajemnica tak zwanej mozyrskiej grupy. Właściwie nie było jej wcale, oprócz 57-ej dywizji; lecz taki wynik rozumowań przeczył najzupełniej dotychczasowym przez miesiąc cały wkuwanym wrażeniom, jakie posiadałem. Przecież była to jakaś apokaliptyczna bestia, przed którą cofały się przez miesiąc liczne dywizje. Wydawało mi się, że śnię. Jako wynik, do którego doszedłem, był pogląd, że czeka mnie gdzieś jakaś zasadzka”³⁴.

Dla czynnej natury Piłsudskiego remedium mogło być jedno – przyspieszenie natarcia i zebranie odwodu, który byłby zdolny do szybkiej interwencji na zagrożonym odcinku. Wieczorem 16 sierpnia wydał rozkaz, aby 2 DP Leg., zbędna nad środkową Wisłą z uwagi na postępy polskiej kontrofensywy, niezwłocznie odmaszerowała do Dęblina. Do odwodu 4 Armii przeszła 12 Brygada Piechoty, która przeprawiła się przez Wisłę w rejonie Ryczywołu.

Rozkaz operacyjny Kwatery Głównej Naczelnego Wodza na dzień 17 sierpnia zawierał następujące dyspozycje dla 14 DP: „Brygada obsadzająca Garwolin ma być skierowana na Kałuszyn. Z brygady wysuniętej ku północnemu zachodowi pułk stojący w Kołbieli uzależnia swój kierunek marszu od zachowania się nieprzyjaciela; gdyby był atakowany, kieruje się wraz z pułkiem w Osiecku ku północy między przedmoście Warszawy a Nowo-Mińsk. Jeżeli zaś atakowany nie będzie, kieruje się na Kałuszyn, w tym wypadku zadanie uderzenia na północy przypada drugiemu pułkowi tejże brygady. Zadaniem tego uderzenia w obu wypadkach jest ułatwienie ataku 15 dyw. z przedmościa Warszawy na Nowo-Mińsk³⁵.

1 armia 15 dywizji z pomocą czołgów uderza z przedmościa Warszawy po obu stronach szosy brzeskiej na Nowo-Mińsk. Reszta 1 armii zachowuje się defensywnie. 15 dyw. rozpoczyna swój atak o godz. 7, uderzając na Nowo-Mińsk, grupa 14 dyw. o godz. 6”.

Treść rozkazu wskazuje, jak wielką wagę przykładał Naczelny Wódz do zdobycia Mińska.

Dowództwo Frontu Północnego planowało wykonanie dwóch zwrotów zaczepnych skrzydłami 1 Armii: lewym w kierunku Wyszkowa dla współdziałania z 5 Armią gen. Sikorskiego, prawym na Mińsk Mazowiecki oraz linię kolejową Kołbiel–Pustelnik znacznymi siłami 15 DP, wspieranymi przez czołgi i pociągi pancerne. Wytyczne operacyjne nakazywały 1 Armii skoncentrowanie w pobliżu pozycji przy szosie brzeskiej wszystkich rozporządzanych czołgów i pociągów pancernych, opanowanie 17 sierpnia Mińska i nawiązanie łączności ze zbliżającymi się znad Wieprza jednostkami 4 Armii.

Aczkolwiek wytyczne do akcji na Mińsk Mazowiecki znane były od 15 sierpnia, szef sztabu 15 DP ppłk Ignacy Łapiński dopiero 16 sierpnia o godz. 20, w rozmowie telegraficznej z ppłk Radosławem Stokalskim, szefem oddziału III dowództwa 1 Armii, został poinformowany, że akcja ma rozpocząć się o świcie 17 sierpnia. Zapytany, jak duże siły może wydzielić do tego zadania, odparł, że dotąd nie ma żadnego powiadomienia o wypadzie, poza prywatnymi wypowiedziami „różnych ministrów”. Ponieważ akurat nocą z 16 na 17 sierpnia dywizja planowała wypad w rejonie Wiązowny, ppłk Łapiński stwierdził, że zdoła zabrać trzy–cztery bataliony piechoty i 2–3 baterie lekkie, ale musi odwołać tamtą akcję. Był rozgoryczony, że wcześniej nie otrzymał rozkazów, aby lepiej przygotować działania.

Frustracja ppłk. Łapińskiego wzrosła, kiedy o godz. 21 zgłosili się po rozkazy mjr Nowicki, dowódca grupy pociągów pancernych (pociągi „Danuta”, „Mściciel”, „Paderewski”), dowódca Oddziału Wypadowego mjr Wiktor Matczyński i kpt. Aleksander Józefowicz, dowódca I Batalionu Czołgów. O godz. 0.30 telegrafował do dowództwa armii, że „(…) dowódcy poszczególnych oddziałów czekają na rozkazy, aby nie było późno (…)”³⁶.

Z perspektywy czasu trudno dociec, jak mogło do tego dojść, że zarządzenia przygotowawcze otrzymała broń pancerna, a pominięty został główny wykonawca akcji, który o jej terminie i przydzielonych siłach dowiedział się w ostatniej chwili.

Dowództwo 15 DP, nie czekając na nadejście rozkazów, między godz. 21 a 22 zorganizowało odprawę, w której uczestniczyli mjr Nowicki, mjr Matczyński, kpt. Józefowicz, kpt. Marceli Cerklewicz, dowódca 59 pp oraz dowódca 2 Kompanii Czołgów kpt. Władysław Jenkner. Ustalono plan działań, który stał się podstawą do opracowania rozkazu dowództwa dywizji i rozkazu nr 55 dowódcy XXIX BP, płk. Stanisława Wrzalińskiego, któremu gen. Jung powierzył kierowanie operacją.

Rozkaz dowództwa 1 Armii przyszedł nocą z 16 na 17 sierpnia. Na kartach dziennika 15 DP całą sprawę ujęto dyplomatycznie: „W trakcie akcji, dowództwo dywizji dowiaduje się o sukcesach akcji 14 dywizji i że wypad na Mińsk nie jest wypadem lokalnym, lecz stanowi początek generalnej ofensywy, a 15 dywizja w związku z tym zostaje podporządkowana dowództwu 4 armii, jednak do dalszej akcji rozkazów nie otrzymano”³⁷.

Zbyt późne otrzymanie rozkazów musiało wpłynąć na jakość pracy sztabowej. Nie wszystkie szczegóły operacji zdążono dopracować. Nie zdołano ściągnąć wszystkich czołgów. Na czas stawiła się tylko 2 Kompania. Dwie pozostałe przybyły na stację Miłosna 17 sierpnia ok. godz. 11, kiedy działania były już w toku. Czołgi, ustawione na platformach kolejowych, pojechały w ślad za natarciem jako odwód broni pancernej.

Całość sił przeznaczonych do uderzenia na Mińsk Mazowiecki została podzielona na dwie kolumny. Lewą, dowodzoną przez mjr. Matczyńskiego, tworzyły: Oddział Wypadowy, Pluton Saperów, 20 ułanów, 2 Pluton 2 Kompanii Czołgów. Kolumna miała posuwać się na północ od toru kolejowego, a od Dębe Wielkie równolegle do szosy prowadzącej do Mińska Mazowieckiego. Kolumna prawa kpt. Cerklewicza składała się z 1 Batalionu 142 p, 2 Batalionu Kowieńskiego Pułku Strzelców, Kompanii Przybocznej Naczelnego Wodza, Batalionu Kombinowanego wystawionego przez 59 i 60 pp, plutonu 2 Pułku 1 Dywizjonu 15 pap, Kompanii 15 Batalionu Saperów i 1 Plutonu 2 Kompanii Czołgów. Kolumna otrzymała rozkaz natarcia wzdłuż szosy prowadzącej do Dębe Wielkie, a po minięciu tej miejscowości między torem kolejowym i szosą. Pociągi pancerne wspierały ogniem piechotę i czołgi, 9 Eskadra Lotnicza zwalczała nieprzyjaciela ogniem karabinów maszynowych i bombami.

Ewakuację rannych i chorych zapewniała kolejowa czołówka sanitarna nr 1, jadąca w ślad za natarciem 15 DP na Mińsk.

Rano 17 sierpnia na stanowiska 15 DP przybyli oficerowie sztabu 1 Armii i frontu, misji wojskowych państw Ententy, przedstawiciele parlamentu, dziennikarze polscy i obcy, reporterzy pism warszawskich. Dopiero ok. godz. 9 artyleria dywizji otworzyła ogień na stanowiska nieprzyjaciela i z dwugodzinnym opóźnieniem ruszyło polskie natarcie.

Mińsk od 12 sierpnia znajdował się pod okupacją. Pierwszą decyzją bolszewików po wkroczeniu do miasta było aresztowanie burmistrza Wacława Krajowskiego i 14 innych mieszkańców Mińska – Polaków i Żydów. Stanowisko burmistrza objął miejscowy komunista Jan Koch, ławnik zarządu miasta, członek KPRP. Po południu zorganizowano wiec, na którym poinformowano mieszkańców, że następnego dnia przyjadą do Mińska „polscy towarzysze”. Czternastego sierpnia odbył się kolejny wiec, przy słabej frekwencji. Dwóch agitatorów kiepską polszczyzną oskarżało PPS, Piłsudskiego i Daszyńskiego o zdradę klasy robotniczej. Gromady czerwonoarmistów obchodziły sklepy, wykupując wszystko za bezwartościowe bolszewickie ruble. W ciągu dwóch dni miasto zostało ogołocone z towarów i żywności.

W niedzielę 15 sierpnia bolszewicy utworzyli w Mińsku komitet wojskowo-rewolucyjny (rewkom) pod przewodnictwem Wacława Ekierta, oficjalisty z pobliskiego folwarku; w jego skład weszło dwóch komisarzy oraz trzy osoby z Mińska. Rewkom powołał „czerwoną milicję”, mieszkańcom nakazał wywieszenie czerwonych flag, obciążył chłopów obowiązkiem przymusowego dostarczania zboża do Mińska. Bolszewikom zależało na wciągnięciu do współpracy miejscowego działacza PPS Zygmunta Sucheckiego, ten jednak dwukrotnie odmówił. Po godz. 18 w budynku starostwa w Mińsku Mazowieckim odbyło się zebranie miejscowych komunistów. W opracowaniu Rok 1920 na Ziemi Mińskiej czytamy: „Większość zebranych stanowiły córki i synowie miejscowych żydowskich sklepikarzy oraz różne męty społeczne, nie mające nic wspólnego ani z socjalizmem, ani z komunizmem. Przemawiał Weszke, który głównie oczerniał PPS”³⁸.

Część komisarzy zajęła kwatery w mieszkaniach prywatnych. Na plebanii zatrzymał się sztab jakiejś jednostki. Reporter „Tygodnika Ilustrowanego” odnotował, że bolszewicy znaleźli na plebanii mąkę amerykańską i natychmiast kazali upiec z niej bułki: „Żarli je, łykając ogromnymi kawałami i mówili, że białego chleba nie widzieli już od roku. Kazali sobie gotować, piec, smażyć po pięć razy dziennie, obżerali się i upijali, zwłaszcza mlekiem – do nieprzytomności”³⁹.

16 sierpnia dało się odczuć wśród komisarzy zaniepokojenie niepowodzeniami Armii Czerwonej pod Warszawą. Siedemnastego sierpnia rewkom wydał odezwę, grożąc aresztowaniem wszystkim, którzy rozsiewają fałszywe wiadomości o sytuacji na froncie. Milicji polecono „(…) srogo śledzić za wszystkimi, którzy będą usiłowali rozsiewać fałszywe pogłoski, natychmiast takowe osoby aresztować i dostawić w rozporządzenie Rewolucyjnego Komitetu”⁴⁰.

Z każdą godziną zbliżały się odgłosy walki, a wśród bolszewików rosła panika. Ulice wypełniły kolumny taborów uciekające w stronę Kałuszyna. Wyjeżdżali pospiesznie komisarze, znikali ci, którzy jeszcze wczoraj jawnie popierali władze okupacyjne.

Uderzenie zorganizowane przez 15 DP spadło na pozycje bolszewickiej 30 Brygady Strzeleckiej (BS) z 10 DS. Nikołaja Kakurina. Dwa pułki brygady, wspierane przez cztery baterie, zajmowały okopy przed pozycjami polskiej XXIX BP, a odwodowy 90 Pułk stał w Aleksandrówce.

Na czele prawej kolumny podążał 2 Batalion Kowieńskiego Pułku Strzelców, za nim w drugim rzucie Batalion Manewrowy i Kompania Przyboczna Naczelnego Wodza. Mimo silnego ognia artylerii i broni maszynowej nieprzyjaciela, złamano jego opór dzięki wsparciu 1 Plutonu Czołgów ppor. Bohdana Jeżewskiego i 1 Plutonu 1 Baterii 15 pap., który z odkrytej pozycji raził stanowiska przeciwnika. Impet polskiego natarcia zmusił do odwrotu także 29 BS. Trzy czołgi ppor. Jeżewskiego dotarły Wielgolasu Brzezińskiego, gdzie napotkały duży oddział nieprzyjaciela i wyparły go za rzeczkę Mienię. Nie mogąc przekroczyć rzeczki, czołgi przejechały obok Duchnowa, rozpraszając gromadzące się tam pododdziały 85 ps. Pod Konikiem rozpędziły inną grupę czerwonoarmistów i dotarły do Dębe Wielkie.

Drugi Pluton Czołgów ppor. Romana Karwata, przydzielony do kolumny mjr. Matczyńskiego, również wyprzedził własną piechotę i opanował Długą Kościelną. Dalszy marsz opóźniały utarczki prowadzone z nieprzyjacielem na zalesionym terenie. Drugi Pluton Czołgów wjechał do Dębe Wielkie pół godziny po czołgach ppor. Jeżewskiego.

Skuteczne działania dwóch plutonów polskich czołgów przesądziły o sukcesie natarcia 14 DP. Pancerne wozy, niewrażliwe na ogień karabinów i broni maszynowej, wywoływały popłoch wśród czerwonoarmistów.

Wolniej posuwała się grupa pociągów pancernych mjr. Nowickiego, opóźniana przez zniszczenia torów, jakich dokonał nieprzyjaciel i ostrzał jego artylerii. Dziennikarz „Kuriera Porannego” pisał: „Bolszewicy, cofając się, psuli tor, palili mosty. Opóźniało to posuwanie się naprzód, ponadto trzeba było staczać ciągłe walki, do czego dopomagała, co należy podnieść z wielką pochwałą i uznaniem ludność miejscowa. Zarówno dopomagała ona w naprawie toru i gaszeniu ognia przy palących się mostach”⁴¹.

Idąca za czołgami grupa kpt. Cerklewicza, łamiąc niezbyt silny opór nieprzyjaciela, osiągnęła Dębe Wielkie ok. godz. 14. Kolumna mjr. Matczyńskiego, która trafiła w styk linii 10 i 17 DS, toczyła walki z pododdziałami obu tych jednostek.

Po opanowaniu Dębe Wielkie nastąpiła przerwa w walce. Nikołaj Kakurin, doszedłszy do wniosku, że brak mu sił, aby zatrzymać Polaków, nakazał 29 i 30 BS odwrót na linię Choszczówka–Podrudzie–Zemanie. Nie zdążono jednak wykonać planowanych zniszczeń, ponieważ 15 DP wznowiła natarcie. Na drodze do Mińska stłoczyły się tabory i oddziały bolszewickie, bombardowane i ostrzeliwane przez samoloty polskich 8 i 9 eskadr lotniczych; lotnictwo bombardowało również zauważone zgrupowania nieprzyjaciela w rejonie Mińska, Ignacewa Górek, Olesina.

W narastającym chaosie oddziały 10 i 8 DS cofały się pospiesznie i natarcie polskie postępowało bez większych przeszkód, w atmosferze entuzjazmu, radości z odnoszonego zwycięstwa.

Pociągi pancerne mjr. Nowickiego, wyprzedzając piechotę, wjechały na stację kolejową w Mińsku ok. godz. 18, i stąd otworzyły ogień na uchodzące z miasta formacji Armii Czerwonej. Krótko potem przybyły do Mińska pociągi z czołgami na platformach. Piechota pojawiła się ok. godz. 19, a wraz z piechurami samochody wiozące gen. Hallera, gen. Junga i grupę oficerów sztabu. Adam Grzymała-Siedlecki, który jako korespondent wojenny towarzyszył natarciu 15 DP, tak zapamiętał powitanie wkraczających oddziałów przez mieszkańców Mińska:

„Wjeżdżamy na ulice. Boże! Do końca dni chyba się nie zapomni tego entuzjazmu. Ulice miasta przepełnione ludnością. Jeden szalony huk okrzyków na cześć jenerała Hallera, jenerała Junga, na cześć wojska. Kwiaty zasypują wprost szeregi i automobile. Żołnierze nie mają dość kieszeni na chowanie podawanych z jakąś ekstazą owoców, chleba, mięsiwa. Twarze wniebowzięte, wpatrzone w wojsko, jak w jakiś cud.

Na ulicach działa już straż obywatelska. Panie zorganizowały natychmiast lotne kantyny… Roznoszą herbatę, mleko, chleb. Ręce im drżą ze wzruszenia. W oczach łzy i radość.

– Panie, jaki tu był dziś sądny dzień! Wczoraj jeszcze zapraszali nas do Warszawy, a dziś od rana pędzili ku Kałuszynowi w jakimś niepojętym, panicznym strachu. Drogi były zatłoczone. Wzajemnie się bili, przeklinali .Od razuśmy czuli, że musiało się stać dla nich coś przeraźliwego. Możecie sobie wyobrazić, jakim wiekiem wydało nam się czekanie od rana do tej godziny.

Stację Mińska Mazowieckiego zdobyła grupa naszych pociągów pancernych. Wtargnęła pod dowództwem majora Nowickiego brawurowym atakiem, nie czekając na pomoc piechoty. Równocześnie szosą maszerują nasze oddziały. Artyleria przez miasto prażyła cofające się w nieładzie brygady bolszewickie. Po zwiedzeniu miasta idziemy z księżmi do kościoła. W tej chwili świątynia wypełniła się tłumem. Pod stropy płyną suplikacje i modły dziękczynne!”⁴².

Do marszu na Mińsk Mazowiecki szykowała się od świtu 17 sierpnia 14 DP gen. Konarzewskiego. Rozkaz operacyjny 4 Armii nr 5 z 16 sierpnia wyznaczył jako główny cel dywizji zajęcie tego miasta.

Nocą z 16 na 17 sierpnia na stanowiska wysuniętego przed Garwolin 55 pp dotarł tabor i kuchnie polowe. O brzasku wydano śniadanie, żołnierze pobrali porcje gorącej kawy do manierek „na drogę”. Ruszono o godz. 4 rano.

55 pp i 1 Dywizjon 14 pap stoczyły w Kołbieli zaciętą walkę z cofającą się spod Karczewa bolszewicką 12 Brygadą Strzelecką. W relacji złożonej po wojnie ppłk Paszkowski pisał: „O godz. 13.30 melduje mi dowódca II/55 pp o nowym silnym uderzeniu bolszewickim oraz o przełamaniu oporu 8 kompanii. Batalion częściowo wycofuje się do Kołbieli, a po chwili, gdy już postawiłem III batalion do przeciwuderzenia, nieprzyjaciel około godz. 14.00 z dużą zaciekłością uderzył całością sił w celu otworzenia sobie drogi odwrotu przez Kołbiel. Walki te obfitowały w obustronne zaskoczenia i decyzje wprost błyskawiczne, tak, że np. kompania 5-ta techniczna trzykrotnie była użyta do przeciwuderzeń, raz nawet przeciw uderzał mój oddział dowództwa pułku wraz z plutonem sztandarowym, w ostatnim zaś momencie rzuciłem ostatni odwód III batalion wraz ze wszystkim co miałem pod ręką.

Przeciwnatarcie wyszło od południowego – zachodu na bok i tyły atakujących nas bolszewików. Uderzenie to zaskoczyło nieprzyjaciela, wywołało panikę i ostatecznie przechyliło szalę zwycięstwa w tym dniu na korzyść 55 pp. (…) Straty własne ponad 120 zabitych, rannych i zaginionych, mimo tego, że jak sam osobiście skonstatowałem w I i II/55 pp ogień nasz (szczególnie piechoty) był niezwykle celny i skuteczny. Nieprzyjaciel poniósł olbrzymie straty w zabitych i rannych. Zdemoralizowane oddziały bolszewickie szły bowiem w zwartych szykach całymi masami…”⁴³.

Nieprzyjaciel ustąpił, otwierając pułkowi drogę do Mińska. Wielu czerwonoarmistów wzięto do niewoli. Nie było możliwości odesłania ich do tyłu, toteż pułkowi towarzyszyła coraz dłuższa kolumna prowadzonych jeńców⁴⁴.

W dokumentach opisujących dalszy przebieg działań napotykamy rozbieżności. Według raportu bojowego, 14 DP czoło kolumny głównej 55 pp wkroczyło do Mińska około godz. 17, a dopiero później weszły do miasta oddziały 15 DP⁴⁵. Podpułkownik Paszkowski podaje, że osiągnął Mińsk o godz. 19, w pół godziny po opanowaniu stacji kolejowej przez pociągi pancerne, ale przed pojawieniem się oddziałów 15 DP⁴⁶. Bolesław Waligóra w swoim opracowaniu stwierdził, że oddziały obu dywizji pojawiły się w Mińsku w tym samym czasie, tj. ok. godz. 19. I ta wersja, jak się wydaje, jest najbliższa prawdy.

„Ogromną radość żołnierzy z odniesionego zwycięstwa potęgowało entuzjastyczne powitanie przez mieszkańców miasta. Janusz Sopoćko tak zapamiętał wkroczenie do Mińska Mazowieckiego: U wylotu ulicy, tam gdzie wchodzi szosa z Garwolina, spotykamy rozentuzjazmowany tłum ludności. Stajemy brudni, zapoceni; krople potu pomieszane z kurzem pokrywają całą twarz warstwą błota. Mundury porwane, rozchlastane, utytłane w ziemi i w błocie.

Tłum ciśnie się do nas, obsypuje kwiatami; wpychają w nasze brudne łapy chleb, owoce, papierosy, podają mleko. Ktoś mnie ściska za ręce, wypytuje. Radość powszechna, ogromna, wiele kobiet płacze, podnosi umorusane bębny i każe im się nam przypatrywać. Żegnają nas krzyżami, różańcami… Mnie też jakoś głupio się robi, wzruszenie dławi w gardle, łzy potężnie cisną się do oczu.

Maszerujemy przez miasto, ostatkiem sił śpiewamy żołnierskie piosenki. Na wszystkich ulicach tak cisną się do nas, że maszerować nie można. Kwiaty, całe ich wiązanki spadają na nasze głowy. Za nami cywile z karabinami porzuconymi przez bolszewików – chcą dołączyć do naszych szeregów, chcą iść z nami walczyć, zaraz, natychmiast.

Idą tłumy kobiet, dzieci, giniemy wśród tej masy. Wychodzimy na plac. Tu znowu tłumy! Biją nam brawo. Huczne «niech żyją nam» leci pod niebiosa.

Rzadkie są chwile w życiu żołnierza, że może i wolno mu się roztkliwiać. Nie żal było tych przeogromnych trudów, nie czuło się zmęczenia, ran na nogach – nic nie dolegało, nic nie bolało!”⁴⁷.

Do Mińska przybył także 15 Pułk. W mieście nagromadziło się tyle wojska, że zabrakło najprymitywniejszych nawet kwater. Oddziały przybyłe z przedmościa warszawskiego opuściły Mińsk i skoncentrowały się w rejonie Dębe Wielkie.

Aby zapobiec przedzieraniu się na wschód oddziałów 8, 17 i 57 DS, pozostających się jeszcze w rejonie Wiązowna–Karczew–Dębe Wielkie, gen. Konarzewski polecił zatrzymać w rejonie wsi Zamienie 58 pp mjr. Ludwika Stankiewicza z 4 Baterią 14 pap, jako rezerwę dywizji. Ledwie pułk rozlokował się w wioskach Zamienie, Podrudzie i Kędzierak, nieprzyjaciel otworzył ogień. Major Stankiewicz rozwinął do walki 1 i 3 Batalion, aby zamknąć drogę przedzierającym się na wschód czerwonoarmistom, a 3 Kompanii 2 Batalionu polecił przedostać się lasem na tyły przeciwnika i zepchnąć go na stanowiska pułku. Zaskoczeni tym manewrem i zdemoralizowani bolszewicy po słabym oporze rzucili się do ucieczki. Wzięto do wielu jeńców, w tym dowódcę 22 BS, osiem armat, kilkanaście karabinów maszynowych; szczególnie cenną zdobyczą było 78 aparatów telefonicznych, których brak odczuwano w polskim wojsku.

Kiedy 18 sierpnia rankiem marszałek Piłsudski opuszczał swoją kwaterę w Garwolinie, panowała zupełna cisza. Po latach pisał: „Nigdy nie zapomnę dziwnego wrażenia, gdym bez żadnych przeszkód przyjechał do Kołbieli i zastał w dworku przy szosie tylko tyły 14-ej dywizji i wiadomość o tym, że dywizja ta bój w nocy toczyła i ruszyła pośpiesznym marszem już do Mińska, by zgodnie z moim rozkazem być o świcie trzeciego dnia na szosie brzeskiej. Gdzież więc jest 16-ta armia? Gdym jechał do Mińska, świadczyły o niej armaty, zostawione bez zaprzęgów i bez obsługi w polu, świadczyły o niej dość liczne trupy ludzi i koni obok szosy, świadczyła wreszcie ludność, która z zachwytem opowiadała mi, zatrzymując auto, gdy mnie poznawano, że «bolszewiki» uciekały w bezładzie i w popłochu w różne strony”⁴⁸.

Marszałek przyjechał do Mińska, gdzie zastał 14 DP, odpoczywającą wraz z 15 Pułkiem po forsownych marszach dwóch poprzednich dni. „Był w bardzo dobrym humorze, widać było radość bijącą z twarzy…”⁴⁹. Tutaj dowiedział się, że 15 DP zgodnie z jego wytycznymi uderzyła wczoraj wzdłuż szosy Warszawa–Mińsk i stoi w Dębe Wielkie. Marszałek pojechał do dowództwa 15 DP i wydał rozkaz przygotowania dywizji do wymarszu na północ nad Bug, gdzie – jak się spodziewał – nieprzyjaciel stawi opór⁵⁰.

Tego dnia o godz. 15 z Mińska wymaszerowały na Kałuszyn główne siły 14 DP: najpierw 57 pp, za nim 55 i 58 pułki oraz 15 pułk ułanów, a „(…) Tłumy ludności kwiatami i nie milknącymi okrzykami na cześć ukochanych zwycięzców długo żegnały oddziały wychodzące (…)”⁵¹. Oddziały lewego skrzydła 1 Armii ruszyły 18 sierpnia na Wyszków. Komunikat Operacyjny Frontu Północnego z 18 sierpnia 1920 roku informował:
„1 A: w związku z ofensywą fr. środkowego rozpoczęła 1 A. prawym skrzydłem pościg za nieprzyjacielem, zajęła Nowomińsk (Mińsk Mazowiecki) i kontynuuje w dalszym ciągu swą ofensywę w kier. pn.-wsch., posuwając się w ogólnym kier. na Wyszków, aby uniemożliwić nieprzyjacielowi stawienie oporu na linii rzeki Liwiec”⁵².

16 Armia N. Sołłohuba, atakująca stolicę Polski, została pokonana i zmuszona do pospiesznego odwrotu. Wraz z wyzwoleniem Mińska Mazowieckiego, gdzie nawiązały ze sobą kontakt oddziały 1 Armii broniącej Warszawy i Frontu Środkowego, uderzające znad Wieprza, rozpoczynała się druga faza polskiej kontrofensywy: pościg za uchodzącym nieprzyjacielem.

Po ucieczce bolszewików życie w Mińsku powoli wracało na normalne tory. Powróciły ewakuowane urzędy, spisywano szkody wyrządzone przez okupanta. Dwudziestego sierpnia rozpoczęła pracę Powiatowa Komenda Uzupełnień, a władze miasta wezwały mieszkańców do zdawania broni i sprzętu pozostawionego przez bolszewików i dowództwo garnizonu. Dwudziestego pierwszego sierpnia starosta Kulesza nakazał zwracanie materiałów technicznych, zwłaszcza urządzeń telegraficznych i telefonicznych. Tegoż dnia przybył do Mińska sąd polowy Dowództwa Okręgu Generalnego Warszawa. Działając jako Wojskowy Sąd Doraźny, rozpatrzył sprawy 15 osób aresztowanych pod zarzutem współpracy z okupantem. Najbardziej zaangażowany w prace byłego rewkomu Hersz Lejba Kamieniecki został 22 sierpnia skazany na karę śmierci.

Garnizon Mińska tworzyła początkowo jedna kompania piechoty 14 DP, pozostawiona na rozkaz dowództwa 4 Armii „dla ochrony etapu”. Po kilku dniach zastąpiła ją 7 Kompania 1 Warszawskiego Batalionu Etapowego. Mińsk krótko pełnił rolę bazy zaopatrzeniowej dla 14 i 15 DP oraz 12 Brygady Piechoty. Funkcjonowało połączenie kolejowe miasta z Warszawą, ponadto wojska kolejowe 4 Armii uruchomiły linię Mińsk–Dęblin. Na skutek błyskawicznych postępów polskiej ofensywy już 18 sierpnia bazę materialną dla 14 DP przeniesiono do Mrozów. Po południu do Mińska przybyły tabory ciężkie 15 DP i 12 Brygady Piechoty. Na stacji zatrzymał się pociąg dowództwa 4 Armii, który po naprawieniu linii kolejowej odjechał 20 sierpnia do Łochowa. Mińsk opuściły także tabory ciężkie 15 DP i 12 Brygady Piechoty, które udały się do Barchowa.

Dyspozycja materialna NDWP z 19 sierpnia wyznaczyła jako trasę dowozu zaopatrzenia dla oddziałów 4 Armii linię kolejową Skarżysko–Dęblin–Garwolin–Mińsk Mazowiecki–Siedlce–Małkinia. Trwały prace nad przywróceniem połączenia kolejowego Mińska przez Łochów z Szepietowem⁵³. Do miasta kolejno przybyły pododdziały, które utworzyły szczupły garnizon: Szwadron Zapasowy 11 Pułku, 3 Pluton 1 Dywizjonu Żandarmerii Wojskowej, Ekspozyturę Informacyjną Wydziału 2 Dowództwa Okręgu Generalnego Warszawa.

Dęblin odegrał ważną rolę w ostatniej fazie bitwy nad Wisłą, kiedy zaszła konieczność przerzucenia w krótkim czasie dużych sił polskich z północy na południowy odcinek frontu. Osiemnastego sierpnia polski radiowywiad przechwycił rozkaz Dowództwa Frontu Zachodniego nakazujący 1 Armii Konnej skoncentrowanie, „za wszelką cenę”, sił w rejonie Włodzimierz Wołyński–Uściług i uderzenie na tyły polskiej 4 Armii⁵⁴. Akcja ta nie zapobiegłaby już porażce wojsk Tuchaczewskiego, ale mogła wprowadzić wiele zamieszania i szkód na polskich tyłach. Trzecia Armia, na którą mogło spaść uderzenie mas kawalerii, otrzymała właśnie wzmocnienie w postaci słabej liczebnie 2 DP Leg. Polskie Naczelne Dowództwo już 17 sierpnia uznało że dywizja jest zbędna nad Wisłą i skierowało ją przez Dęblin do Rejowca. Osiemnastego sierpnia pierwsze oddziały dotarły na miejsce koncentracji w rejonie Krasnystaw–Rejowiec. Podjęto decyzję wzmocnienia 3 Armii i frontu w Galicji 9 DP, 10 DP, 2 Dywizją Jazdy, a w dalszej kolejności 4 DP i 18 DP, które wobec rozpadu wojsk Tuchaczewskiego były już potrzebne na północy. O tym, czy zdążą na czas, aby sparaliżować działania nieprzyjaciela na południu, zadecydować miała mobilność polskiego kolejnictwa i przepustowość szlaków kolejowych.

Większość pociągów z wojskiem szła linią kolejową przez Radom–Dęblin–Lublin–Rejowiec. Z zachowanych rozkazów, instrukcji, meldunków przebija gorączkowy pośpiech, napięcie. Droga transportów, traktowanych jako „bardzo pilne”, była stale monitorowana, każde opóźnienie wywoływało niepokój, ponaglenia. Na dowódców dworców nałożono obowiązek każdorazowego meldowania o wyjściu bądź przejeździe transportów, tak aby można było interweniować w wypadku przedłużającego się postoju. Komendanci dworców otrzymali rozkaz przepychania transportów wszelkimi środkami, nawet gdyby to miało spowodować zatrzymanie całego pozostałego cywilnego i wojskowego ruchu kolejowego.

Transporty operacyjne 10 DP oznaczone jako „Wanda” wyruszyły 24 sierpnia z rejonu Ciechanów–Nasielsk. Pierwszy, wiozący 1 Batalion 30 pp, minął 25 sierpnia o godz. 0.30 Modlin, a o 4.45 Warszawę. Łącznie wyprawiono w drogę 18 eszelonów⁵⁵. Z powodu zatłoczenia linii tempo jazdy było niewielkie; 31 pp kpt. Mikołaja Bołtucia niemal w ostatniej chwili zdążył wzmocnić słabą załogę Zamościa, kiedy na przedpolu 28 sierpnia pojawiły się już pierwsze oddziały armii konnej. W ślad za 10 DP jechały transporty „Jaga”, wiozące oddziały 9 DP, i transporty „Dreszer” z pułkami 2 DJ płk. Orlicz Dreszera – łącznie 50 pociągów.

W ciągu 10 dni koleje zdołały przewieźć z północy na południowy teatr działań wojennych siedem wielkich jednostek Wojska Polskiego, z tego cztery (9, 10, 18 DP i 2 DJ) szlakiem przez Dęblin. Dzięki ofiarności kolejarzy Polacy wygrali „walkę o czas”. Budionny został odparty spod Zamościa i pokonany w bitwie pod Komarowem. W tym sukcesie miał swój udział Dęblin; gdyby tutejszy węzeł kolejowy nie działał wystarczająco sprawnie i trzeba było część transportów kierować okrężną drogą przez Kraków, armia konna mogłaby przyczynić dowództwu polskiemu znacznie więcej trosk i szkód.

1 A. J. Łuczyński, U kresu Wędrówki. Wspomnienia, Londyn 1966, s. 178–179.

2 J. Wroczyński, Zarys historii wojennej 34-go pułku piechoty, Warszawa 1929, s. 5.

3 Istniała też żandarmeria etapowa, które pełniła służbę na bezpośrednim zapleczu frontu.

4 Cyt. za: J. Kuligowski, Mińsk Mazowiecki i okolice podczas Bitwy Warszawskiej 1920 r., „Rocznik Mińsko Mazowiecki” 2000, z. 6, s. 43–48.

5 Cyt. za: J. Cygan, W. K. Cygan, Rok 1920 na Ziemi Mińskiej, Mińsk Mazowiecki 2010, s. 11

6 Ibidem, s. 44; Zob. też J. Kuligowski, Pod okupacją sowiecką: Mińsk w sierpniu 1920 r., „Rocznik Mińsko-Mazowiecki” 1995/1996, z. 3, s. 34–39, 31–35.

7 Pułk aeronautyczny zorganizowano w lipcu 1920 roku jako formację piechoty, w połowie z personelu Sekcji Aeronautyki Dep. III Żeglugi Powietrznej MSWojsk. i Sekcji Aeronautyki Szefostwa Lotnictwa NDWP, w połowie z rekrutów po dwutygodniowym przeszkoleniu. Intencją było doraźne zasilenie frontu uginającego się pod naporem sowieckiej ofensywy zbędnym chwilowo personelem wojsk balonowych. Pułk liczył ok. 1200 żołnierzy, zwanych żartobliwie aeropiechurami i dysponował 10 ciężkimi kabinami maszynowymi. Słabo wyposażony walczył na froncie od 2 do 15 sierpnia w obronie Bugu i podczas odwrotu na Podlasiu, m.in. w rejonie Hołowczyc, Sarnak, Siedlec. Stracił 19 poległych i ponad 100 rannych. Za czyny bojowe żołnierze otrzymali trzy ordery VM i 66 Krzyży Walecznych. Pułk rozwiązano we wrześniu 1920 roku i personel fachowy wrócił do służby w wojskach balonowych. CAW/WBH, Oddział I NDWP, sygn. I.301.7.107, Raport płk Wańkowicza dla Oddz. I. NDWP z 5 IX 1920; Ku Czci Poległych Lotników. Księga Pamiątkowa, Warszawa 1933, s. 233–237.

8 Ppłk Gustaw Paszkiewicz (1892–1955) miał opinię jednego z najlepszych dowódców pułku w Wojsku Polskim. Za czyny bojowe i dowodzenie został odznaczony złotym krzyżem orderu VM III i IV klasy, srebrnym krzyżem orderu VM V klasy. W 1939 roku jako gen. brygady dowodził 12 DP. Po klęsce wrześniowej przedostał się na Zachód, gdzie pełnił funkcje dowódcze i sztabowe. Od lipca 1943 roku do marca 1945 roku był zastępcą dowódcy I Korpusu w Szkocji.

9 J. Sopoćko, Mój pluton, Warszawa 1937, s. 103–104.

10 Trasa marszu 14 DP znad Bugu na Dęblin szczegółowo zob.: Bitwa Warszawska, t. 2: Bitwa nad Wisłą. Księga, 12–17 sierpnia 1920 roku, cz. 1, Warszawa 1939, s. 116, 185–186, 275–277, 342–344, 407–408, 410–411.

11 J. Sopoćko, op. cit., s. 104–106.

12 Ibidem, s. 106–107.

13 14 Dywizja Piechoty. 1 Dywizja Strzelców Wielkopolskich w wojnie i pokoju, oprac. T. Kołaczyński, J. Ciepielowski, Poznań 1937, s. 103.

14 Ibidem, s. 103.

15 W. Witos, Moje wspomnienia, Paryż (bdw.), t. 2, s. 289.

16 J. Piłsudski, Pisma–mowy–rozkazy, t. 7, Warszawa 1931, s. 192.

17 Relacja płk. Czesława Szystowskiego, cyt. za: 14 Dywizja Piechoty. 1 Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 103.

18 Lista odznaczonych na podstawie: S. Jasionek, Zarys historii wojennej 55-go Poznańskiego pułku piechoty, Warszawa 1828; s. 27; L. Karczewski, Zarys historii wojennej 57-go pułku piechoty wielkopolskiej, Warszawa 1928, s. 19; J. Łapiński, Zarys historii wojennej 58-go pułku piechoty wielkopolskiej, Warszawa 1928, s. 23.

19 CAW/WBH, Wojskowe Biuro Historyczne, sygn. I.342.1.177.

20 Ibidem.

21 A. Szychowski, Wojska kolejowe i ich zadania w ubiegłej wojnie polsko-bolszewickiej (1918–1920), cz. 2, „Bellona” 1922, t. 6, z. 1, s. 276.

22 CAW/WBH, Wojskowe Biuro Historyczne, sygn. I.342.1.178.

23 J. Sopoćko, op. cit., s. 108.

24 Wypracowanie zimowe por. Lewandowskiego z 56 pp, cyt za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 103.

25 Historia 58 pp., ibidem, s. 103–104.

26 Ibidem, s. 105.

27 CAW/WBH, Wojskowe Biuro Historyczne, sygn. I.341.1.247.

28 Historia 58 pp., cyt za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 106.

29 Wypracowanie zimowe por. Lewandowskiego…, op. cit., cyt. za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 108.

30 Ciężarowy samochód produkcji USA o ładowności 3 ton, rozwijający prędkość do 20 km/godz. Polska zakupiła dla wojska z demobilu amerykańskiego we Francji 141 trzytonowych Packardów i kilkadziesiąt półtoratonowych, których używano do przewożenia piechoty i ładunków

31 J. Sopoćko, op. cit., s. 110–112.

32 Ibidem, s. 112.

33 Relacja płk. Czesława Szystowskiego, cyt. za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 110.

34 J. Piłsudski, Rok 1920, w: Pisma–Mowy–Rozkazy, t. 7, Warszawa 1931, s. 198.

35 Cyt. za: Bitwa Warszawska 13–28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, część I (13–17 VIII), pod red. M. Tarczyńskiego, Warszawa 1995, s. 296.

36 Cyt. za: B. Waligóra, Bój na przedmościu Warszawy w sierpniu 1920 r., Warszawa 1934, s. 693.

37 Ibidem, s. 694.

38 J. Cygan, W. K. Cygan, op. cit., s. 23. O okupacji Mińska Mazowieckiego szeroko pisze także J. Kuligowski, Pod okupacją sowiecką: Mińsk w sierpniu 1920 r., op. cit.

39 A. Sadzewicz, Inwazja bolszewicka w Polsce, „Tygodnik Ilustrowany” 1920, nr 37, s. 711.

40 J. Cygan, W. K. Cygan, op. cit., s. 26.

41 Wieści z frontu, „Kurier Poranny”, 20 sierpnia 1920, nr 227.

42 A. Grzymała-Siedlecki, Cud Wisły, Poznań–Warszawa–Wilno–Lublin 1921, wyd. 3, s. 109–110.

43 Relacja płk. Paszkowskiego, cyt. za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 112.

44 S. Jasionek, Zarys historii wojennej 55-go poznańskiego pułku piechoty, Warszawa 1928, s. 19.

45 Raport bojowy 14 Dywizji Piechoty Wlkp. Za czas od 16 sierpnia 1920 roku do 25 sierpnia 1920 roku włącznie, CAW/WBH, sygn. I.341.1.146.

46 Relacja płk. Paszkowskiego, cyt. za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 113.

47 J. Sopoćko, op. cit., s. 118–119.

48 J. Piłsudski, op. cit., s. 201.

49 Pamiętnik por. A. Maryanowskiego, b. dowódcy plutonu w 2/15 puł., cyt. za: 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 115.

50 J. Piłsudski, op. cit., s. 202.

51 14 Dywizja Piechoty. 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich…, op. cit., s. 117.

52 CAW/WBH, sygn. I.301.10.17.

53 Bitwa warszawska 13–28 sierpnia 1920 roku. Dokumenty Operacyjne, cz. 2, op. cit., s. 193; NDWP, Oddział IV. Dyspozycja materialna dla przegrupowania do pościgu, 19 sierpnia 1920 roku.

54 CAW WBH, Wojskowe Biuro Historyczne, I.341.1.177, NDWP Oddz. II, Zestawienie wiadomości za czas od dnia 18 sierpnia 1920 roku.

55 CAW WBH, Dowództwo 3 Armii, I.311.3.116, Kierownictwo Transportów Wojskowych, 25 sierpnia 1920 roku.

Ks. bp dr hab. Wojciech Osial

Łowicz

Historia katechezy doktrynalnej w Kościele katolickim

Katecheza od zawsze podejmowała zadanie nauczania najważniejszych prawd nauki katolickiej. Historia katechezy pokazuje, że formułowane przez Kościół prawdy wiary przekazywano jednak w różnych formach i z różną intensywnością. Przekaz był uzależniony od rozwoju samej katechezy. Można zauważyć długie wieki, w których nauka doktryny wypełniała całą treść katechezy, ale i były też i takie momenty, w których przekaz prawd doktrynalnych był bardzo zredukowany, a treść katechezy była bardziej biblijna czy egzystencjalna.

Formuły i schematy doktrynalne w czasach apostolskich

W Nowym Testamencie katecheza doktrynalna posługiwała się powstającymi wówczas pierwszymi schematami i formułami nauki wiary. Były one na początku przedmiotem ustnego nauczania, natomiast wraz z upływem czasu zaczęto je spisywać. Można powiedzieć, że w pewnym sensie te różnorodne formy wyrażania treści nauki wiary pełniły rolę pierwszych katechizmów. R. Rubinkiewicz, mówiąc o niektórych formułach nauki wiary, nadaje im wprost miano tzw. formuł katechizmowych¹.

Na początku trzeba wskazać na różnorodne formuły wiary, które ze względu na ich związek z pierwotną katechezą mogą być nazwane katechetycznymi formułami wiary². Najczęściej miały one charakter chrystologiczny, gdyż koncentrowały się wokół osoby Chrystusa. Zasadniczą ich treścią jest tajemnica paschalna Chrystusa, będąca w centrum kerygmatu apostolskiego. Z punktu widzenia nauczania katechetycznego na szczególną uwagę zasługuje kerygmatyczna formuła podana przez św. Pawła w 1 Kor 15, 3–5: „przekazałem wam na początku to, co przyjąłem: że Chrystus umarł – zgodnie z Pismem – za nasze grzechy, że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem, i że ukazał się Kefasowi, a potem Dwunastu (…)”.

Obok formuł wiary w procesie nauczania apostolskiego występują wyznania wiary nazywane homologiami. Służyły one wyznaniu wiary w Chrystusa. Ich istnienie znajduje swoje uzasadnienie w nauce św. Pawła zawartej w Liście do Rzymian: „Jeżeli więc ustami swoimi wyznasz, że Jezus jest Panem i w sercu swoim uwierzysz, że Bóg Go wskrzesił z martwych – osiągniesz zbawienie” (Rz 10, 9). Omawiane wcześniej formuły wiary zwracały uwagę bardziej na samą treść wiary, to znaczy nawiązywały do wydarzenia zbawczego dzieła Chrystusa, natomiast homologie bardzo mocno akcentują sam moment zewnętrznego wyrażenia i wyznania tej wiary. Znaczenie homologii dobrze oddaje treść łacińskiego słowa credo – „wierzę”, które wyraża konkretne zaangażowanie człowieka w wyznawanie wiary w Boga. Ojcowie greccy nazywają te wyznania słowem wiara (pistis), gdzie obok treści akcentuje się również zaangażowanie w wierze³. Narodziny wyznań wiary wiążą się z potrzebą odpowiedzi na głoszony kerygmat i koniecznością wyznawania wiary we wspólnocie Kościoła. Dzięki tym formułom osoby nawrócone mogły wyznawać i potwierdzać przyjętą wiarę.

Najczęstszym rodzajem homologii są aklamacje, które w znaczeniu biblijnym oznaczają przywoływanie imienia Pana. Aklamacje odznaczały się krótką formą literacką i znalazły zastosowanie przede wszystkim w liturgii, szczególnie tej związanej z chrztem, w której służyły do głoszenia i wyznawania wiary. Aklamacje ze względu na ich zwięzłą formę łączyły się z jakimś tytułem chrystologicznym. Przykładem takich aklamacji stosowanych w życiu liturgicznym jest wyrażenie „Panem (jest) Jezus” (Rz 10, 9; 1 Kor 12, 3) lub „Panem jest Jezus Chrystus” (Flp 2, 11).

Poza formułami i homologiami trzeba zauważyć schemat nauczania apostolskiego zawarty w Liście do Hebrajczyków (Hbr 6, 1–2), będący jednym z pierwszych i najpełniejszych tekstów ukazujących początkową strukturę katechezy apostolskiej. Jest to „niezmiernie cenna notatka do poznania tego, czego uczył Kościół pragnących przyjąć chrzest, i co stosowano aż do IV wieku”⁴. Tekst formułuje i wymienia pewne prawdy wiary stanowiące przedmiot nauczania apostolskiego. Obecność tego schematu świadczy nie tylko o istnieniu w Nowym Testamencie jakiejś tradycji katechetycznego nauczania, ale ukazuje także pierwsze starania i wysiłki formułowania poszczególnych prawd nauki chrześcijańskiej. Przekaz prawd wiary posiada tutaj wyraźne oznaki uporządkowania i systematyczności. W oparciu o wszystkie te cechy H. Muszyński nazywa ten fragment „katechizmem Kościoła pierwotnego”⁵.

To, co jest szczególnie ważne, dotyczy katechizmowego charakteru tego fragmentu Listu do Hebrajczyków. Tekst zawiera elementarne nauczanie katechetyczne, które nazwane jest „najprostszymi zasadami nauki Bożej” (Hbr 5, 12), „podstawami nauki o Chrystusie” (Hbr 6, 1), „zakładaniem fundamentu” (Hbr 6, 1). H. Muszyński zauważa, że określenia te są „pewnym rodzajem ustalonych tytułów katechizmowych dla określenia podstawowego stopnia nauczania apostolskiego”⁶. Treść tego katechizmowego nauczania składa się z trzech części, z których każda zawiera po dwie prawdy: I część – nawrócenie od uczynków martwych i wiara w Boga, II część – nauka o chrztach i nauka o nakładaniu rąk, III część – nauka o powstaniu z martwych i nauka o sądzie wiecznym. Całość zawiera streszczenie najważniejszych tematów katechezy apostolskiej przeznaczonej dla chrześcijan nawróconych z religii żydowskiej.

Formuły katechetyczne okresu katechumenatu Kościoła

Treść katechezy okresu katechumenatu była podporządkowana przekazowi nauki wiary. Kandydaci do chrztu po podjętej decyzji nawrócenia potrzebowali głębszego poznania treści wiary, którą przyjmowali. Z tej też racji katecheza stała się kompletnym wykładem podstawowych prawd wiary zawartych w całości misterium chrześcijańskiego. Przekazywała istotę samej wiary i pozostawiała na boku pogłębienia duchowe i spekulacje teologiczne⁷.

Nauczanie doktryny wiary dokonywało się w oparciu o różnorodne formuły katechetyczne. Prawdy dogmatyczne nauczano w oparciu o Symbole wiary, zaś prawdy moralne na drodze różnych formuł i schematów obejmujących zasady moralności.

Nauczanie i wyjaśnianie Symboli wiary

Symbole wiary stanowiły podstawową formułę katechezy doktrynalnej. Już w początkach katechumenatu mamy do czynienia z pierwszym nauczaniem katechetycznym w oparciu o Symbol Apostolski⁸. W kolejnych wiekach, szczególnie od wieku IV, nauczanie katechetyczne w oparciu Symbole wiary stało się powszechne. Strukturą i źródłem każdej katechezy stał się Symbol⁹. Można tutaj wskazać na pouczenia i świadectwa katechetyczne Cyryla Jerozolimskiego, Teodora z Mopsuestii, Augustyna, Ambrożego, Rufina z Akwilei czy Hilarego z Poitiers.

Katechizmowe nauczanie prawd wiary zawartych w Symbolach wiary miało na celu przygotowanie do wyznania wiary przez katechumenów w czasie liturgii chrzcielnej. Wszystko wiązało się z obrzędem traditio-redditio Symboli, który uprzedzał moment chrztu. Był to akt o fundamentalnym znaczeniu, podczas którego Kościół przekazywał wiarę kandydatom do chrztu. Przyjęcie i wyznawanie Symbolu wiary stawało się swoistym „egzaminem z wiary” i dowodem przeniknięcia tajemnic wiary w życie kandydata. Przekazywany Symbol był uważany za rzecz najcenniejszą określaną jako „skarb życia”¹⁰. W ramach tych obrzędów były prowadzone liczne katechezy wyjaśniające Symbole wiary. Ten oficjalny i uroczysty akt Kościoła jest poświadczony przez liczne świadectwa Kościoła, począwszy od IV wieku¹¹.

Przekazania symbolu (traditio) dokonywał biskup lub kapłan podczas uroczystej liturgii. Według św. Augustyna przekazujący wygłaszał tekst Składu Apostolskiego, a kandydaci do chrztu powtarzali głośno wypowiadane zdania i starali się je zapamiętać. Katechumeni nie mogli zapisywać Symbolu na papierze¹², ale musieli „wyryć go w sercu”¹³, aby go nie zapomnieć¹⁴. Otrzymywany symbol był odpowiednio wyjaśniany i komentowany (explanatio symboli). Biskup lub kapłan komentował każdy artykuł podczas intensywnego nauczania¹⁵. Po wyjaśnieniu Symbolu następował moment jego oddania (redditio). Katechumeni uroczyście i z pamięci recytowali wówczas przed biskupem i w obecności świadków treść Symbolu¹⁶.

Symbole wiary pełniły funkcję katechizmów w dogmatycznym nauczaniu Kościoła. A. Amato i G. Groppo zauważają, że Symbole wiary, których katechumeni uczyli się na pamięć, miały tę samą funkcję co w późniejszych wiekach będą miały katechizmy¹⁷. W takim duchu trzeba odczytywać też naukę Katechizmu Kościoła Katolickiego, który w punkcie 196 naucza, że Symbol Apostolski w „pewnym sensie stanowi «najstarszy katechizm rzymski»”¹⁸.

Schematy i formuły moralnego nauczania Kościoła

Trudno jest wskazać na obecność jakiejś jednej wiodącej katechetycznej formuły, wokół której koncentrowałoby się całe nauczanie moralne, tak jak było to w przypadku Credo. Należy raczej mówić o różnych schematach i formułach, które rodziły się i funkcjonowały w ścisłej zależności od samego rozwoju katechezy moralnej.

Duża część pierwszych schematów i formuł wykazuje swój ścisły związek z tradycją judaistyczną, nawet jeśli nie brakuje odniesień specyficznie chrześcijańskich. Wydaje się to być zrozumiałe, gdyż formuły funkcjonowały początkowo w środowiskach judeochrześcijańskich, którym moralność judaistyczna była bardzo bliska. Świadectwem jest użycie formuły Dekalogu. Pierwsze odniesienie do Dekalogu odnajdujemy w Didaché. Jest to jedyne, poza Listem Barnaby¹⁹, odniesienie się do Dekalogu w pierwszych wiekach katechezy. Dekalog powraca dopiero w nauczaniu św. Augustyna.

Poza formułą Dekalogu można wskazać na inne formuły i schematy katechetyczne mające formę przykazań, które w swej treści wskazują również na ścisłe związki z judaizmem. W Didaché mamy tzw. „złotą regułę”, według której „czego nie chcesz, by ktoś ci zrobił, tego wszystkiego i ty także nie czyń drugiemu”²⁰. Była ona jedną z fundamentalnych struktur katechezy moralnej pierwszych wieków²¹. Wśród innych formuł można wymienić podwójne przykazanie miłości, którego obecność jest już w Nowym Testamencie (Mt 22, 37–39), w dokumentach judeochrześcijańskich (Testament Dwunastu Patriarchów z Qumran), w Didaché i w Liście Barnaby²².

Pozostając w kontekście tradycji judaizmu, trzeba przywołać schemat nauki o dwóch drogach. W początkach katechumenatu miał on dość szerokie użycie. Świadectwem jest jego obecność w pierwszej części Didaché (rozdz. 1—6). Schemat ten był już używany w czasach katechezy Nowego Testamentu, o czym może świadczyć teoria A. Seeberga na temat „katechizmu prachrześcijaństwa”²³. Nauka o dwóch drogach znalazła jednak najpełniejsze swoje odbicie w Didaché²⁴.

Wśród innych formuł o charakterze moralnym należy zwrócić uwagę na katalogi cnót i wad oraz tablice domowe. To pierwsze próby i wysiłki stworzenia kodeksu moralności chrześcijańskiej. Katalogi cnót i wad to zestawienia cnót i przeciwstawnych im wad stosowane w celach dydaktycznych. Paralelnie i na zasadzie kontrastu ukazywano dawną i nową rzeczywistość neofitów, podkreślano konieczność walki ducha z ciałem (Ga 5, 17), przeciwstawiano człowieka cielesnego człowiekowi wewnętrznemu (Rz 7, 15–25; 2 Kor 4, 16–5, 10), wzywano do porzucenia dawnego człowieka i przyobleczenia się w nowego człowieka (Ef 4, 22–25; Kol 3, 8–10)²⁵.

Obok katalogów cnót i wad powstawały tablice domowe. Zawierały one treści odnoszące się do obowiązków poszczególnych stanów związanych ze środowiskiem domu. Obowiązki te dotyczyły małżonków, rodziców, dzieci, panów i służących w relacji do siebie i do otoczenia. Stanowiły one również przedmiot nauczania katechetycznego²⁶.

Średniowiecze – nauczanie wiernych podstaw wiary

Czasy średniowiecza to długi okres dziewięciu wieków, w których Kościół prowadził w Europie różnorodne formy swojej posługi ewangelizacyjnej i katechetycznej. Bardzo intensywny proces ewangelizacji i rozrostu Kościoła mocno wpływał na charakter ówczesnej katechezy. Różnorodne jej formy były uwarunkowane kontekstem czasu, miejsca i rozwoju Kościoła w poszczególnych państwach i regionach. Nauczanie katechetyczne we wczesnym średniowieczu od VII do IX wieku odbywało się w innych warunkach i okolicznościach niż nauczanie w czasach klasycznego średniowiecza wieków X–XIII, czy też w okresie późnego średniowiecza w wiekach XIV i XV. Wpływ na kształt nauczania miały też dwa silne nurty odrodzeniowe, wśród których był renesans karoliński i odrodzenie intelektualne w wiekach XII i XIII. Znaczącym momentem w rozwoju życia religijnego były także reformy Soboru Laterańskiego IV (1215).

W czasach średniowiecza katecheza stopniowo zaczynała zyskiwać coraz mocniejszy charakter doktrynalny. Następowało bardzo znamienne przesunięcie akcentu z biblijnych treści nauczania w kierunku doktrynalnych prawd nauki chrześcijańskiej. Widać to zarówno w zaleceniach pastoralnych różnych synodów i hierarchów, jak i w powstających wówczas książkach religijnych. Poznawanie doktryny służyło pogłębieniu wiary, która bardzo często była przyjęta szybko i bez wystarczającego wcześniejszego pouczenia. Katecheza doktrynalna wpisywała się w szeroki kontekst działań kościelnych i świeckich budujących średniowieczną civitas Christiana.

Teksty licznych synodów nakazywały nauczać przede wszystkim Symbolu Apostolskiego i modlitwy Ojcze nasz. Z czasem dołączane były inne prawdy nauki katolickiej²⁷. Podobne ukierunkowanie doktrynalne widać już w pierwszych książkach religijnych pochodzących z okresu od VII do XI wieku. Zawierały one podstawowe wiadomości z zakresu dogmatycznych prawd wiary i życia chrześcijańskiego. Służyły jako pomoc w przygotowaniu do sakramentów, wykorzystywano je podczas różnorodnych katechez i celebracji liturgicznych. Niektóre z nich, jak to było w przypadku podręczników życia chrześcijańskiego, stanowiły też indywidualną lekturę dla ludzi świeckich²⁸.

Z każdym kolejnym wiekiem książki religijne stawały się bardziej rozbudowane i kompletne. Przyjmowały one charakter bogatych kompendiów i syntez teologicznych redagowanych na użytek nauczania. Należy wymienić elucidaria, septenaria, książki służące spowiedzi czy różnego rodzaju kompendia i syntezy teologiczno-katechetyczne²⁹. Stanowiły one pierwsze próby systematyzacji nauczanej wiedzy. Przykładem jest pochodzący z późnego średniowiecza Manipulus curatorum, autorstwa Gwidona z Montrocher (zm. ok. 1333). Jest to trzytomowy podręcznik dla księży napisany w latach 1330–1333. Jego trzecia część jest poświęcona przepowiadaniu i nauczaniu katechetycznemu. Został w niej dokonany podział katechetycznego nauczania na cztery części: to, w co należy wierzyć (quid credendum), to, o co należy prosić (quid petendum), to, co należy czynić i czego unikać (quid faciendum et fugiendum) i to, czego należy oczekiwać (quid sperandum). L. Csonka zauważa, że mamy tutaj do czynienia po raz pierwszy z tak umotywowanym podziałem materii do nauczania: Credo, Pater noster, przykazania i rzeczy ostateczne³⁰. W późnym średniowieczu pojawiły się pierwsze katechizmy, których treść była mocno skoncentrowana na przekazie doktryny³¹. Podsumowując czas średniowiecza, można stwierdzić, że przekaz doktryny nauki wiary zdominował nauczanie katechetyczne.

Czasy nowożytne – katecheza doktrynalna w służbie obrony wiary

W epoce nowożytnej treść katechezy pozostawała nadal głęboko doktrynalna. Formy i funkcje przekazu doktrynalnych prawd wiary były uwarunkowane wyzwaniami religijnymi i kulturowymi tamtych czasów. Wraz z narodzinami wielkich klasycznych katechizmów w XVI wieku katechizm stał się głównym narzędziem nauczania i tym samym wyznaczał treść katechetycznego przekazu³².

Katechizm Rzymski – pierwszy urzędowy katechizm Kościoła

W wieku XVI szczególnie ważne dla Kościoła stały się wyzwania religijne związane z szerzącą się reformą protestancką. Wobec ekspansji protestantyzmu istniała realna potrzeba opracowania jednego oficjalnego wykładu nauki Kościoła, który byłby punktem odniesienia dla całego katechetycznego nauczania. Tego zadania podjął się Katechizm Rzymski z 1566 roku. Jakkolwiek prace nad jego redakcją były podejmowane w czasie Soboru Trydenckiego oraz sam katechizm jest nazywany Katechizmem Soboru Trydenckiego, to jednak jego publikacja nastąpiła rok po zakończeniu Soboru³³.

Katechizm Rzymski nie prowadzi otwartej i ostrej polemiki z doktryną protestancką. Brakuje w nim dyskusji teologicznej. Ton podawania nauki jest spokojny, a korekta błędów w wierze dokonuje się w dyskretny sposób. Przyjmuje się założenie, że najlepszą obroną wiary jest jej głęboka i organiczna znajomość. Oczywiście, ze względu na kontrowersje doktrynalne, niektóre aspekty są silniej podkreślone, inne zaś pominięte, ale nie ma otwartej polemiki z doktryną protestancką³⁴.

Powstanie Katechizmu Rzymskiego należy widzieć również w odniesieniu do bardzo intensywnego rozwoju katechizmów w XVI wieku. W porównaniu z pierwszymi i jeszcze bardzo prostymi katechizmami powstałymi w późnym średniowieczu, wraz z początkiem XVI wieku katechizmy zaczęły stawać się liczne i stanowiły główne narzędzie katechetycznego nauczania³⁵. Posiadały one zróżnicowane formy, układy i struktury, a przekazywane w nich prawdy wiary były różnie akcentowane i przedstawiane. Jakkolwiek jakość katechizmów stawała się coraz wyższa, to jednak nie zawsze przekazywały one pełną naukę Kościoła oraz odpowiadały potrzebom czasu związanym z nowymi wyzwaniami kulturowymi i religijnymi. Duszpasterze i katecheci gubili się w ich ocenie. Zaczęła rodzić się potrzeba zredagowania jakiegoś jednego tekstu, który gwarantowałby poprawność doktrynalną oraz potrafił zaradzić konkretnym potrzebom katechetycznym.

Katechizm Rzymski odznacza się dużą wrażliwością katechetyczną i duszpasterską. Jakkolwiek stanowi on obszerną syntezę doktryny, to jednak ma na celu nie tylko przekaz wiedzy, ale również formację postawy wiary. Jest to nauka doktryny, która, w myśl założeń katechizmu, miała prowadzić do zjednoczenia z Chrystusem³⁶.

Jakkolwiek Katechizm Rzymski rozprzestrzeniał się bardzo szybko i miał wiele tłumaczeń, wydań, syntez i komentarzy, to jednak nie znalazł szerokiego użycia w praktyce katechezy. Różne były tego powody. Z pewnością należy wskazać fakt, że był on adresowany do proboszczów, a nie do dzieci i młodzieży czy prostego ludu. Proboszczowie natomiast popełniali błąd zbyt mechanicznego i bezpośredniego wykorzystania katechizmu w praktyce. Zapominali, że to oni sami powinni najpierw studiować katechizm, aby potem umiejętnie nauczać go innych. Ponadto treść katechizmu zawierała wiele prawd teologicznych i doktrynalnych, które były trudne do zrozumienia przez prostych ludzi. Również zastosowany język był trudny, i chociaż katechizm był napisany w pięknej stylowo łacinie, to paradoksalnie ta piękna łacina czyniła tekst jeszcze trudniejszym do zrozumienia. Trzeba też zauważyć kontekst późniejszych kontrowersji i polemik z protestantami, dzięki którym katecheza stawała się bardziej intelektualna i apologetyczna i wymagała katechizmów o silniejszym rysie apologetycznym³⁷.

Rozwój katechezy doktrynalno-apologetycznej

Świadectwem katechezy doktrynalnej są trzy katechizmy św. Piotra Kanizjusza: Summa doctrinae christianae z 1555 roku (Duży katechizm), Catechismus minimus (Mały katechizm) z 1556 roku i Parvus catechismus catholicorum (Średni katechizm) z 1559 roku³⁸. Cieszyły się one ogromną popularnością na ziemiach niemieckich i austriackich. Według niektórych opinii były najszerzej rozpowszechnionymi katechizmami w Kościele aż do XVIII wieku³⁹. Niektórzy biskupi postrzegali je za bardziej przydatne do nauczania niż sam Katechizm Rzymski. Kardynał Karol Boromeusz pisał w swojej instrukcji, że dzieci powinny przyswoić sobie najpierw katechizm Kanizjusza, dopiero potem można chętnym przybliżać Katechizm Rzymski⁴⁰. Niektórzy zabiegali nawet o to, aby Duży Katechizm był uznany przez Sobór Trydencki za katechizm powszechny. Niestety, nie otrzymał on takiej aprobaty, gdyż trwały już zaawansowane prace nad redakcją innego katechizmu⁴¹.

Wraz z intensywnym rozwojem reformy protestanckiej katecheza doktrynalna zaczęła przyjmować coraz wyraźniejsze funkcje apologetyczne. Przykładem takiej klasycznej katechezy doktrynalno-apologetycznej są pochodzące z końca XVI wieku dwa katechizmy św. Roberta Bellarmina: Mały katechizm z 1597 roku i Duży katechizm z 1598 roku. Dominowały one w nauczaniu katechetycznym aż po wiek XX⁴². Miały one charakter dogmatyczno-apologetyczny, który należy odczytywać w kontekście bardzo żywych wówczas dyskusji katolicyzmu z reformą protestancką. Uważano, że skutecznym orężem w obronie religii katolickiej jest znajomość prawd wiary. Zadaniem katechezy było dać solidne doktrynalne fundamenty wiary. Katechizmy Bellarmina, jak inne później powstające, były silnie doktrynalne w swojej treści i strukturze. Z obawy przed błędną interpretacją elementy biblijne były zredukowane do minimum i służyły jedynie dla uwiarygodnienia podawanej doktryny.

Katechizmy Bellarmina cieszyły się szczególną popularnością. Papież Klemens VIII zalecił je jako obowiązkowe w diecezji rzymskiej i w Państwie Kościelnym, udzielił prężnie działającemu Bractwu Doktryny Chrześcijańskiej wyłączności na ich drukowanie. Zachęcał wszystkich patriarchów, biskupów i proboszczów do ich stosowania katechetycznym nauczaniu⁴³. Według niektórych opracowań XVII wieku katechizmy stanowiły model dla wszystkich powstających wówczas katechizmów⁴⁴. Były używane w nauczaniu aż po początki XX wieku. Do korzystania z nich wzywały lokalne synody i zalecenia biskupie⁴⁵. Katechizmy były wielką pomocą w pracach nad katechizmem powszechnym podejmowanych podczas Soboru Watykańskiego I⁴⁶.

W kolejnych wiekach obok problemu reformy protestanckiej zrodziły się nowe wyzwania związane z oświeceniem. Katecheza pozostawała dalej doktrynalna i próbowała sprostać wyzwaniom intelektualizmu oświeceniowego. Oświecenie odrzucało nauczanie bazujące na Bożym autorytecie i stawiało na czele potęgę rozumu ludzkiego, dlatego też katecheza zaczęła redukować nadprzyrodzony charakter doktryny i mocniej akcentowała konieczność racjonalnego uzasadniania wiary. Stawała się tym samym coraz bardziej apologetyczna i doktrynalna.

W XIX wieku swój wpływ zaznaczyła neoscholastyka, która jeszcze mocniej pogłębiła doktrynalny charakter katechezy. Wskazując na braki wcześniejszych katechizmów, zaczęto dążyć do przekazania pełnego i jasnego wykładu nauki wiary. Nie wystarczało przedstawianie prawd wiary, ale należało je uzasadnić racjonalnymi argumentami. Teologia i filozofia stały się fundamentami katechezy. Była to formacja czysto intelektualna, której głównym zadaniem był integralny i ortodoksyjny przekaz nauki wiary⁴⁷.

Klasycznym przykładem takiego nauczania jest katechizm J. Deharba z 1847 roku. Była to propozycja teologicznego podręcznika zawierającego syntezę doktryny katolickiej. Katechizm zawierał kompletną ekspozycję prawd wiary, jasno i precyzyjnie uzasadnionych, głęboko opartych na założeniach teologii scholastycznej⁴⁸. Bardzo szybko, bo już w 1850 roku, biskupi Bawarii uznali go za obowiązujący. Katechizm wyeliminował inne katechizmy niemieckie oraz miał silny wpływ na ich treść i strukturę. Stał się podstawą do opracowania późniejszego niemieckiego Einheitskatechismus z 1924 roku. Katechizm miał wiele tłumaczeń i był obowiązujący w wielu państwach nie tylko Europy, lecz także świata, czego przykładem mogą być kraje misyjne⁴⁹.

W tym silnym akcencie doktrynalnym katechezy zauważa się pewne starania o odzyskanie biblijnych treści nauczania, czego przykładem są katechizmy C. Fleury czy
J. B. Hirschera⁵⁰. Można mówić o zaczynającym się rodzić napięciu pomiędzy doktrynalnym przekazem prawd wiary, związanym z katechezą silnie uzależnioną od teologii, i przekazem historycznym stanowiącym próby powrotu do Pisma Świętego.

Wysiłki w celu ujednolicenia katechizmu (XVII–XIX wiek)

W okresie od ogłoszenia Katechizmu Rzymskiego aż po drugą połowę XIX wieku zaczęły pojawiać się głosy wyrażające niepokój o jedność nauki wiary w obliczu licznie powstających katechizmów. Domagano się opracowania jednego katechizmu, który stanowiłby skuteczne narzędzie nauczania czy też byłby wzorem dla opracowania innych katechizmów. Były to głosy zarówno papieży, jak i inicjatywy obejmujące Kościoły lokalne, które niekiedy pochodziły nawet od władz świeckich.

Już pod koniec XVI wieku papież Klemens VIII (1536–1605) dostrzegał takie zagrożenie i zlecił kardynałowi św. Robertowi Bellarminowi (1542–1621) zredagowanie katechizmu, który zawierałby wykład całej nauki wiary i byłby skutecznym narzędziem dla katechezy. Napisane przez Bellarmina katechizmy, Mały katechizm z 1597 roku i Duży katechizm z 1598 roku, sam osobiście zatwierdził w 1598 roku i zachęcał do ich rozpowszechniania⁵¹. Papież Benedykt XIV w encyklice Etsi minime z 1742 roku pouczał, że tylko jeden wspólny katechizm może najskuteczniej ochronić czystość doktryny przed niebezpieczeństwami wynikającymi z dużej liczby wydań i różnorodności katechizmów⁵². Dlatego też wzywał do używania katechizmów Bellarmina w Państwie Kościelnym i zachęcał do ich propagowania w Kościele powszechnym. Papież Klemens XIII w konstytucji In dominico agro z 1761 roku powracał do problemu wielości katechizmów i ubolewał nad zanikiem jedności nauczania, które doprowadzało do zmniejszania się wśród wiernych świadomości potrzeby jedności doktryny⁵³.

Z początkiem XIX wieku podobny problem zauważono w Kościołach lokalnych. Była to reakcja na intensywny rozwój różnorodnych katechizmów diecezjalnych, które często wymykały się spod kontroli biskupów. Przekazywana w nich nauka wiary nie zawsze była pełna i poprawna doktrynalnie. Mówiono nawet o pewnej anarchii w produkcji katechizmów. Chodziło o uchronienie przekazywanej nauki wiary przed błędami ówczesnych ideologii i filozofii. Nie był to jednak jedyny powód. Należy także zauważyć, że był to czas silnej ingerencji władz państwowych w edukację religijną dzieci i młodzieży. Wobec tych działań biskupi czuli się zobowiązani do obrony prawa Kościoła do nauczania religijnego. Dążenie do wprowadzenia oficjalnego katechizmu było wyrazem zachowania prawa do decydowania o treści nauczania.

Jest rzeczą ciekawą, że wśród działań na rzecz jednego katechizmu odnajdujemy również inicjatywy świeckie. Wiodącymi były tutaj motywy polityczne, gdyż w ujednoliconym przekazie nauki wiary widziano gwarancję władzy, porządku i jedności państwowej. Z takim zamiarem, już w 1777 roku, Maria Teresa w Austrii zatwierdziła jeden katechizm dla swojego cesarstwa (Einheitskatechismus)⁵⁴. Najbardziej znany jest słynny Catéchisme imperial, wprowadzony przez cesarza Napoleona w 1806 roku w całym imperium francuskim⁵⁵. Była to realizacja programu cesarza, według którego we Francji powinien obowiązywać tylko jeden katechizm i powinna być jedna liturgia.

Początki odnowy katechezy w XX wieku – kerygmat zamiast doktryny

Dominacja doktryny ustała wraz z narodzinami kerygmatycznej odnowy katechetycznej w XX wieku. Zrodziła się ona w połowie XX wieku i jej promotorami i wybitnymi przedstawicielami byli wielcy katechetycy tamtych czasów, tacy jak J. A. Jungmann, J. Hofinger i J. Colomb. Dotychczasowa doktrynalna treść katechezy została poddana krytyce i zwrócono się ku kerygmatowi, stanowiącemu istotę orędzia chrześcijańskiego. Była to biblijna odnowa katechezy, która powróciła do Pisma Świętego jako podstawowego źródła katechezy⁵⁶. W centrum refleksji znalazła się tajemnica Chrystusa i historia zbawienia. To zasługa J. A. Jungmanna, który dokonał klasycznego rozróżnienia pomiędzy pojęciem „głoszenia wiary” (Glaubensverkündigung) a pojęciem „doktryny wiary” (Glaubenslehre). Stwierdzał on, że dogmat musimy znać, natomiast musimy przepowiadać kerygmat⁵⁷. W ten sposób dokonało się wyraźne oddzielenie treści teologicznego nauczania od treści nauczania katechetycznego. Został przesunięty akcent z doktrynalnej treści katechezy (fides quae) ku aktowi wiary człowieka (fides qua). Katecheza zaczęła być postrzegana nie tylko jako nauka prawd wiary, lecz także jako proces wychowania w wierze.

Odnowa kerygmatyczna uczyniła z Pisma Świętego i liturgii główne źródła katechetycznego nauczania. Przypomniano, że Pismo Święte nie może mieć charakteru służebnego wobec doktryny i być tylko materiałem poglądowym. Katecheza nie polega na głoszeniu formuł doktrynalnych, ale jej celem jest doprowadzenie do zetknięcia się żywym Bogiem. Główną treścią katechezy musi być kerygmat wyrażający orędzie zbawienia człowieka dokonane w Chrystusie. Przekazywany materiał zyskiwał tym samym układ ściśle chrystocentryczny. Rola katechety pozostawała drugorzędna, był on uważanu jedynie jako pośrednikiem w wydarzeniu wiary, które dokonuje się pomiędzy Bogiem a człowiekiem⁵⁸.

Odnowę kerygmatyczną można uznać za rewolucyjną zmianę, gdyż po czterech wiekach nieobecności Biblia wróciła do katechezy jako główne jej źródło. Założenia katechezy kerygmatycznej pozostają wciąż aktualne i znajdują odzwierciedlenie w dzisiejszej katechezie. Potwierdzają to posoborowe dokumenty katechetyczne Kościoła. Orientacja kerygmatyczna jest też zauważalna w polskich programach i podręcznikach katechetycznych⁵⁹. Warto zauważyć, że adhortacja Franciszka Evangelii gaudium potwierdza konieczność tej katechezy. Papież przypomina, że centralne miejsce w katechezie powinna zajmować kerygma. To pierwszeństwo kerygmatu trzeba rozumieć w sensie jakościowym, to znaczy, do kerygmatu należy stale powracać, rozważać go na różne sposoby, nieustannie głosić w różnych formach i na wszystkich etapach katechezy⁶⁰. W podobny sposób prawdy te akcentuje najnowsze Dyrektorium o katechizacji⁶¹.

Nauczanie prawd wiary a odnowa antropologiczna katechezy

Po odnowie kerygmatycznej kolejnym wyzwaniem dla katechezy doktrynalnej stała się zapoczątkowana w latach sześćdziesiątych XX wieku odnowa antropologiczna katechezy. Pojawiło się wiele nowych inicjatyw i form katechezy, w których odniesienia do problemów życia człowieka nie były podyktowane jedynie wymogami metodycznymi i dydaktycznymi, ale zaczęły stanowić istotny element samej treści katechezy. Można przywołać nowe idee hermeneutyki egzystencjalnej w katechezie w Holandii (dyrektorium Linie fundamentalne nowej katechezy z 1964 roku i słynny Katechizm dla dorosłych z 1966 roku), modele katechezy antropologicznej w Niemczech („problemorientierter Religionsunterricht”, metodę korelacji, nauczanie religijne H. Halbfasa oparte na poszukiwaniu religijnego wymiaru egzystencji człowieka) czy formy katechezy politycznej w Europie i katechezy wyzwolenia w Ameryce Łacińskiej⁶². Trzeba też wspomnieć nieco wcześniejsze otwarcie się katechezy na wpływy nauk humanistycznych zaraz po zakończeniu II wojny światowej, szczególnie na wpływy psychologii w jej różnorodnych odniesieniach wychowawczych⁶³.

Jakkolwiek antropologiczna odnowa katechezy zwróciła potrzebną uwagę na problemy życia człowieka, to jednak niosła w sobie poważne niebezpieczeństwo naruszenia integralności przekazu nauki wiary. Zaczęły pojawiać się liczne podręczniki i pomoce katechetyczne, w których dużo miejsca poświęcano treściom antropologicznym i nie zawsze przekazywano pełną i właściwą naukę wiary. Przykładem mogą być liczne polemiki związane z publikacją Katechizmu holenderskiego dla dorosłych⁶⁴. Ta nowa sytuacja prowadziła do coraz liczniejszych refleksji wskazujących na konieczność opracowania katechizmu powszechnego. M. Simon uważa, że to właśnie przypadek Katechizmu holenderskiego przyczynił się do zintensyfikowania prac nad katechizmem powszechnym. Powołana do oceny katechizmu komisja kardynalska zorientowała się, że zyskuje on dużą popularność i zaczyna stawać się katechizmem powszechnym. Ponadto wydane w 1971 roku Directorium Catechisticum Generale nie było w stanie skutecznie czuwać nad poprawnością treści ówczesnej katechezy. Dokument ze swej natury ograniczał się bowiem do podania jedynie ogólnych zasad i kierunków odnowy katechezy. W takim to duchu troski o czystość przekazu wiary należy również tłumaczyć obecnością w Directorium Catechisticum Generale długiego rozdziału poświęconego kryteriom i zasadom przekazu treści wiary na katechezie.

Adhortacja Catechsi tradendae – doktryna w służbie wiary

Z pewnością adhortacja Catechesi tradendae wyraźnie odcina się od wizji katechezy, w której zostaje ona zredukowana do prostego przekazu doktrynalnych prawd wiary. To wpływ refleksji Synodu, podczas którego nikt nie utożsamiał katechezy z nauczaniem katechizmu, czyli nauczaniem na pamięć formuł i prawd wiary⁶⁵. Obok nauczania adhortacja dostrzega również wychowawczą i wtajemniczającą funkcję katechezy⁶⁶. Ponadto katecheza, według adhortacji, dotyka „wiele elementów pasterskiej misji Kościoła, które mają z katechezą coś wspólnego, albo ją przygotowują, albo z niej wypływają, chociaż ona nie jest z nimi całkowicie związana. Są to: pierwsze głoszenie Ewangelii, czyli misyjne przepowiadanie przez kerygmat dla wzbudzenia wiary; działalność apologetyczna, czyli poszukiwanie argumentów skłaniających do uwierzenia; praktyka życia chrześcijańskiego; sprawowanie sakramentów; pełne uczestnictwo we wspólnocie kościelnej i wreszcie świadectwo życia apostolskiego i misyjnego”⁶⁷.

Taka wizja katechezy znajduje swoje źródło w tajemnicy Chrystusa. To właśnie od nakreślenia chrystologicznego fundamentu katechezy dokument rozpoczyna własną refleksję. Adhortacja poucza: „należy najpierw stwierdzić, że w samej wewnętrznej istocie katechezy znajduje się przede wszystkim ta właśnie Osoba: Jezus Chrystus z Nazaretu (…). W tym znaczeniu ostatecznym celem katechezy jest doprowadzić kogoś nie tylko do spotkania z Jezusem Chrystusem, ale do zjednoczenia, a nawet głębokiej z Nim zażyłości”⁶⁸. Należy mocno podkreślić, że nie chodzi o zwykły kontakt z Chrystusem, ale głęboką z Nim bliskość i intymność⁶⁹. Mocne akcentowanie chrystocentryzmu katechezy jest niezwykle ważne i stanowi fundament całej wizji katechezy. Adhortacja nie koncentruje się jedynie na obronie doktryny i integralności nauki wiary, ale ukazuje katechezę, która wykracza poza przekaz samej doktryny i prowadzi do komunii z Chrystusem. Właściwie pojęta zasada chrystocentryzmu zawiera w sobie bowiem troskę o nauczanie doktryny. Takie chrystocentryczne podejście pozwala sformułować ważne wnioski odnośnie miejsca doktryny w procesie formacji wiary.

Katecheza jest przede wszystkim „komunikacją osobową, a także wprowadzaniem (inicjacją) w osobowe spotkanie”⁷⁰. Słowo Boże, które głosi, nie jest czymś, lecz Kimś. Dlatego też katecheza winna nie tylko przekazywać doktrynę, ale również dążyć do doprowadzenia człowieka do osobowego spotkania z Chrystusem. Jest to fundamentalna zasada katechezy personalistycznej⁷¹. F. Blachnicki, formułując zasady katechezy personalistycznej, stwierdza, że „pośrednictwo katechetyczne (…) musi widzieć w świadomym i wolnym akcie osobowym swój kres i właściwy cel. Nie chodzi w nim o proste przelanie wiedzy o Bogu umysłom słuchaczy, ale o postawienie Kogoś wobec osoby, w celu otrzymania odpowiedzi i zaktualizowania wolnej decyzji. Czynność pośrednictwa zbawczego, do jakiej zalicza się także katecheza, wtedy dopiero osiąga właściwy cel, gdy doprowadzi do aktu – odpowiedzi osoby, gdy zaktualizuje prawdziwe spotkanie człowieka z Bogiem”⁷². Nauka Chrystusa nie może „być zbiorem prawd abstrakcyjnych – jest ona udziałem w żywej tajemnicy Bożej”⁷³. Przyjąć Słowo Boga oznacza na pierwszym miejscu przyjąć osobę Chrystusa, wierzyć w Niego, tworzyć osobową relację wiary. Chrystocentrym w katechezie winien być rozumiany przede wszystkim jak prymat osoby Chrystusa w relacji do formuł nauczania⁷⁴. Katechizowany nie staje się chrześcijaninem przez poznanie prawd chrystologicznych, ale przez wejście w relację wiary z Chrystusem. Dlatego jest tak bardzo ważne jest, aby doktrynalne treści katechezy były zawsze wpisane w dynamikę relacji osobowej i nie były czystymi opisami zdarzeń czy nauczaniem formuł do zapamiętania.

Adhortacja podkreśla także konieczność wierności doktrynie⁷⁵. Dokument docenia antropologiczną odnowę katechezy, niemniej jednak nakłada obowiązek spełnienia szeregu warunków gwarantujących nienaruszalność treści katechezy⁷⁶. Odnajdujemy zalecenia wskazujące na integralność, systematyczność i ortodoksyjność treści katechezy. Jest to przekazywanie orędzia wiary bez pomijania jakiejkolwiek podstawowej jej części i przedstawianie prawdziwego orędzia ewangelicznego w całej jego czystości.

Adhortacja Catechesi tradendae stwierdza, że „każdy z uczniów Jezusa ma prawo otrzymać «słowo wiary», pełne i całkowite w swej ostrości i sile; nie może ono być okaleczone, zafałszowane, lub zubożone. Kto w jakimkolwiek punkcie narusza integralność orędzia, ten tym samym niebezpiecznie wyjaławia samą katechezę i zagraża jej owocom, których mają prawo po niej oczekiwać sam Chrystus i wspólnota kościelna. Z pewnością nie przypadkiem ostatnie polecenie Jezusa w Ewangelii św. Mateusza wyraża pewnego rodzaju całkowitość: «Dana mi jest wszelka władza… czyńcie uczniów ze wszystkich narodów, uczcie je zachowywać wszystko… Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata»” oraz że „żadnemu katechecie nie wolno własną powagą dzielić dziedzictwa wiary na to, co on uważa za ważne i nieważne, aby potem jednego nauczać, a drugie przemilczać”⁷⁷.

Jest to bardzo mocne przesłanie dokumentu. Trzeba pamiętać, że dla wiary każdego ucznia Jezusa trzeba uczynić wszystko, aby otrzymał on „«słowo wiary», pełne i całkowite w swej ostrości i sile; nie może ono być okaleczone, zafałszowane lub zubożone. Kto w jakimkolwiek punkcie narusza integralność orędzia, ten tym samym niebezpiecznie wyjaławia samą katechezę i zagraża jej owocom, których mają prawo po niej oczekiwać sam Chrystus i wspólnota kościelna”⁷⁸. Troska o integralny i ortodoksyjny przekaz wiary jest szeroko obecna w dokumencie⁷⁹.

Można odnieść wrażenie, że adhortacja jest próbą łączenia dwóch ważnych wymiarów katechezy. Z jednej strony katecheza jawi się jako nauczanie autorytatywne, uporządkowane, systematyczne, integralne i skoncentrowane na najważniejszych prawdach, z drugiej strony mówi się o orędziu, które jest życiem, światłem, komunią, doświadczeniem⁸⁰. Adhortacja dostrzega wiele dobra w kierunkach odnowy katechezy, ale dodaje, że odnowa katechezy musi być rozważna⁸¹. Lektura dokumentu skłania do przekonania, że proponuje się bardzo ostrożną odnowę katechezy, która musi bronić przede wszystkim integralności przekazu wiary⁸².

Konferencje kardynała J. Ratzingera we Francji w 1983 roku

W spojrzeniu na problem katechezy doktrynalnej warto na koniec przywołać słynne wypowiedzi kardynała J. Ratzingera w Paryżu i w Lyonie w styczniu 1983 roku⁸³. Ówczesny Prefekt Kongregacji Nauki Wiary zauważył niebezpieczne zjawisko zbyt szybkiej rezygnacji z katechizmu. Stwierdził, że „pierwszym błędem było usunięcie katechizmu i stwierdzenie nieaktualności rodzaju literackiego katechizmu”⁸⁴. Ta „błędna, pospieszna i uogólniona” decyzja doprowadziła „do rozbicia głoszenia wiary na fragmenty. Głoszenie wiary nie tylko zostało zdane na arbitralność wykładu, ale poddano dyskusji pewne części wiary, które należą do jednej całości, a oddzielone od niej utraciły z nią związki”⁸⁵. To zjawisko swoistego „rozbicia” treści katechezy zostało uznane za wielką szkodę dla jedności przekazu wiary. Był to skutek katechezy, która „na ogół pomijała dogmat i dążyła do zrekonstruowania wiary, wychodząc bezpośrednio z Biblii”⁸⁶. W późniejszym Raporcie o stanie wiary z 1986 roku kardynał powrócił do tego negatywnego zjawiska i stwierdził, że „niektóre katechizmy i wielu katechetów nie nauczają już pełni wiary katolickiej, gdzie każda prawda poprzedza i tłumaczy następne, ale usiłują niektóre elementy chrześcijańskiego dziedzictwa przedstawić w sposób tylko po ludzku «interesujący», według aktualnych tendencji w kulturze. Pewne wersety Biblii są podkreślane, gdyż uważane są «za bliższe współczesnej wrażliwości», o innych się nie wspomina, ponieważ są od tej «wrażliwości» dalekie. Wówczas nie ma już katechezy, która byłaby całościowym kształtowaniem wiary, są tylko jakieś kawałki, refleksy wzięte z cząstkowego i subiektywnego doświadczenia życiowego”⁸⁷.

J. Ratzinger przywołuje Katechizm Soboru Trydenckiego i postrzega go za bardzo pożyteczny dla Kościoła. Odnośnie zjawiska pluralizmu katechizmów wzywa do istotnego rozróżnienia pomiędzy tekstem a komentarzem. Stwierdza, że brak tego rozróżnienia rodzi „ubóstwo nowej katechezy”⁸⁸. Według kardynała, funkcjonujące katechizmy są raczej komentarzami, które przyćmiewają czy porzucają właściwą treść katechezy wyrażoną w strukturze: Credo, sakramenty, Dekalog i Pater noster. J. Ratzinger uważa, że „rozróżnienie wprowadzone przez Katechizm Rzymski między tekstem bazowym (treść wiary Kościoła) i tekstami mówionymi lub pisanymi jego przekazywania nie jest tylko jedną z możliwych dróg, ale należy ono do samej istoty katechezy”.⁸⁹ Zostaje wyprowadzona ważna konkluzja, że dobrze opracowany tekst podstawowy z jednej strony służy koniecznej wolności katechety w respektowaniu uwarunkowań adresatów, z drugiej zaś zapewnia tożsamość i autentyczność treści wiary⁹⁰.

1 Zob. R. Rubinkiewicz, Nowotestamentalna idea przepowiadania, w: Seminare, Kraków–Ląd 1978, s. 51.

2 Zob. H. Langkammer, Teologia Nowego Testamentu, t. 2, Wrocław 1985, s. 21–24.

3 Zob. H. von Campenhausen, Das Bekenntnis im Urchristentum, op. cit., s. 212–213; H. Langkammer, Teologia Nowego Testamentu, op. cit., s. 21; idem, Wprowadzenie do Ksiąg Nowego Testamentu, Wrocław 1979, s. 74; R. Murawski, Katecheza chrzcielna w procesie wtajemniczenia chrześcijańskiego czasów apostolskich, Warszawa 1990, s. 207–208; B. Sesboüé, Treść tradycji: reguła wiary i symbole (II–V wiek), w: Historia dogmatów, t. 1: Bóg zbawienia, pod red. B. Sesboüé, J. Wolińskiego, tłum. z jęz. franc. P. Rak, Kraków 1999, s. 67.

4 S. Łach, List do Hebrajczyków. Wstęp–przekład z oryginału–komentarz–ekskursy, Poznań 1959, s. 175.

5 H. Muszyński, Fundamentalne prawdy katechizmu apostolskiego według Hbr 6, 1–2, „Studia Pelplińskie” 1977, s. 237.

6 Ibidem, s. 241.

7 Zob. J. Daniélou, R. du Charlat, La catechesi nei primi secoli, tłum. z jęz. franc. S. Celani, Leumann (Torino) 1969, s. 9.

8 Zob. R. Murawski, Katechizm w nauczaniu Kościoła, jego funkcja i historia, w: Wprowadzenie do Katechizmu Kościoła Katolickiego, pod red. A. Sujki, Warszawa 1994, s. 110.

9 Zob. J. Daniélou, R. du Charlat, La catechesi dei primi secoli, op. cit., s. 61.

10 Cyryl Jerozolimski, Katecheza, V, 13, w: Katechezy przedchrzcielne i mistagogiczne, tłum. W. Kania, wstęp J. Bojarski, oprac. M. Bogucki, Kraków 2000 („Biblioteka Ojców Kościoła”, 14).

11 Zob. ibidem, 12; XV, 2; XVIII, 32; Eteria, Pielgrzymka do miejsc świętych, 46, tłum. W. Szołdrski, oprac. A. Bogucki, Warszawa 1970 („Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy”, VI); Augustyn, De Fide et Simbolo, I, 1; w: Symbol Apostolski w nauczaniu Ojców, tłum, wstęp i objaśnienia L. Gładyszewski, Kraków 2010, s. 26–59 („Źródła Myśli Teologicznej”, 53).

12 Zob. Cyryl Jerozolimski, op. cit., Katecheza, V, 12.

13 Zob. ibidem.

14 Ustne przekazywanie Symbolu, uczenie się go na pamięć i zakaz jego pisania wiązały się z ówczesnym „prawem tajemnicy” (lex arcani), które zabraniało wprowadzania nieochrzczonych w głębsze tajemnice wiary. Zakładano, że treści wiary nie powinny być przedmiotem publicznej wiedzy i niewierzący nie powinni mieć do nich dostępu. Nie można było zatem mówić o wierze w otoczeniu niechrześcijan czy publicznie. Chrześcijanie bali się bowiem niezrozumienia i braku szacunku ze strony pogan oraz chcieli wychować kandydatów do chrztu do właściwego poczucia sacrum. Lex arcani w konsekwencji zakładało stopniowe wprowadzanie w tajemnicę wiary. Stało się pewną procedurą pedagogiczną i liturgiczną, mającą na celu zagwarantowanie progresywności drogi katechumenatu. Zob. C. Wackenheim, Breve storia della catechesi. Tradizione e novità, Bologna 1985, s. 20–22.

15 Eteria, Pielgrzymka do miejsc świętych, op. cit., 46.

16 Zob. ibidem, 46, 3.

17 A. Amato, Il catechismo nella storia della Chiesa. Un sintetico sguardo storico, w: Catechismo della Chiesa Cattolica. Testo integrale e commento teologico, pod red. R. Fisichella, Casale Monferrato 1993, s. 546; G. Groppo, Symbole wiary, w: Słownik katechetyczny, pod red. K. Misiaszeka, J. Gevaerta, Warszawa 2007, s. 860.

18 Katechizm Kościoła Katolickiego, op. cit., n. 96.

19 Zob. List Barnaby, XVIII–XX, w: Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich, op. cit.

20 Nauka dwunastu Apostołów (Didache), op. cit., I, 2.

21 Zob. J. Daniélou, R. du Charlat, La catechesi dei primi secoli, op. cit.s. 113; R. Murawski, Wczesnochrześcijańska katecheza (do edyktu mediolańskiego – 313 roku), Płock 1999, s. 85.

22 Zob. J. Daniélou, R. du Charlat, La catechesi dei primi secoli, op. cit., s. 114–116.

23 Zob. A. Seeberg, Der katechismus der Urchristenzeit, mit einer Einführung von Ferdinand Hahn, München 1966.

24 Zob. R. Murawski, Katecheza chrzcielna w procesie wtajemniczenia chrześcijańskiego czasów apostolskich, op. cit., s. 226.

25 Zob. W. Osial, Historia katechizmu. Geneza i rozwój katechizmu w Kościele katolickim od I do XVI wieku, Warszawa 2013, s. 73–74.

26 Zob. ibidem, s. 74.

27 Zob. ibidem, s. 138–155.

28 Zob. ibidem, s. 163–184.

29 Zob. ibidem, s. 184–207.

30 Zob. L. Csonka, Storia della catechesi, w: Educare. Sommario di scienze pedagogiche, t. 3, pod red. P. Braido, Zürich 1964, s. 97.

31 Zob. W. Osial, Historia katechizmu, op. cit., s. 207–225.

32 Zob. ibidem, s. 227–337.

33 Zob. ibidem, s. 278–283.

34 Zob. G. Cavallotto, Il Concilio di Trento e l’origine della catechesi moderna, w: Andate e insegnate. Commento all’Esortazione Apostolica „Catechesi Tradendae”, pod red. C. Bonivento, Bologna 1980, s. 162.

35 Zob. P. Braido, Lineamenti di storia della catechesi e dei catechismi. Dal „tempo delle riforme” all’età degli imperialismi (1450–1870), Leumann (Torino) 1991, s. 25–144; E. Mangenot, Catéchisme, w: Dictionnaire de Théologie Catholique, t. 2, Paris 1905, s. 1912–1925; W. Osial, Historia katechizmu, op. cit., s. 227–337. Wśród przyczyn szybkiego rozwoju katechizmów należy wskazać na następujące: walka z szerzącą się ignorancją religijną, obrona czystości nauki wiary zarówno ad extra, jak i ad intra, decyzje Soboru Trydenckiego wprowadzające obowiązek katechizacji dzieci i młodzieży w parafii, zwiększenie uprawnień biskupów diecezjalnych w zakresie opracowywania dokumentów kościelnych, wynalezienie druku. Zob. W. Osial, Historia katechizmu, op. cit., s. 229–237.

36 Zob. ibidem, s. 290.

37 Zob. ibidem, s. 294–296.

38 Zob. O. Braunsberger, Entstehung und erste Entwicklung der Katechismen des seligen Petrus Canisius aus der Gesellschaft Jesu, w: Stimmen aus Maria-Laach. Katholische Blätter. XV Grgänzungsband, s. 57–60, Grgänzungsheft, Freiburg im Breigau 1893; W. Osial, Historia katechizmu, op. cit., s. 263–278.

39 Zob. E. Paul, Kanizjusz Piotr, w: Słownik katechetyczny, op. cit., s. 381.

40 Zob. G. Cavallotto, Il Concilio di Trento e l’origine della catechesi moderna, op. cit., s. 166.

41 Zob. J.-C. Dhôtel, Les origines du catéchisme moderne. D’apres les premiers manuels imprimes en France, Paris 1967, s. 81–82.

42 Zob. W. Osial, Historia katechizmu, op. cit., s. 303–314.

43 Zob. P. Braido, Lineamenti di storia della catechesi e dei catechismi, op. cit., s. 82–83.

44 Zob. M. Catto, La guerra dei „catechismi” nel Settecento. Il caso di Bellarmino, „Annali dell’Istituto Storico italico-germanico in Trento” 2002, nr 28, s. 116–125.

45 Można wskazać na synod w Rzymie w 1725 roku. Zob. Concilium Romanum, w: Acta et decreta sacrorum conciliorum recentiorum. Collectio lacensis, t. 1, Freiburg im Breisgau 1870, s. 347–348 (dalej cyt. Collectio lacensis). We Francji synod w Bordeaux w 1850 roku zaproponował jako katechizm wspólny katechizm Roberta Bellarmina. Zob. Collectio lacensis, t. 4, Freiburg im Breisgau 1973, s. 557–558.

46 Zob. J. M. Giménez, Un catecismo para la Iglesia universal. Historia de la iniciativa desde su origen hasta el Sínodo Extraordinario de 1985, Pamplona 1987, s. 60.

47 Zob. L. Csonka, Storia della catechesi, op. cit., s. 141–143.

48 Zob. E. Paul, Deharbe Joseph (katecheza neoscholastyczna), w: Słownik katechetyczny, op. cit., s. 161–162.

49 Zob. P. Braido, Lineamenti di storia della catechesi e dei catechismi, op. cit., s. 381–383.

50 Zob. ibidem, s. 264–269, 359–363.

51 Zob. ibidem, s. 82–83; J. Brodrick, The Life and Work of Blessed Robert Francis Cardinal Bellarmine, S.J. 1542–1621, t. 1, London 1928, s. 394–395. Zob. L. Csonka, Storia della catechesi, op. cit., s. 130; A. M. Fiocchi, S. Roberto Bellarmino della Compagnia di Gesù. Cardinale di S. Romana Chiesa, Roma 1930, s. 305.

52 Zob. Benedicto XIV, Etsi minime (7 lutego 1742 roku), w: Codicis Iuris Canonici Fontes, t. 1, Typis Polyglottis Vaticanis 1947, n. 324, s. 720.

53 Zob. Clemente XIII, In Dominico agro (14 czerwca 1761 roku), w: Bullarii romani continuatio (…), t. 2, Romae 1837, § 5, s. 135.

54 Zob. J. Hofinger, Geschichte des Katechismus in Österreich von Canisius bis zur Gegenwart. Mit besonderer Berücksichtigung der gleichzeitigen gesamtdeutschen Katechismusgeschichte, Innsbruck–Leipzig 1937, s. 99–212.

55 Zob. E. Germain, Langages de la foi a travers l’histoire. Mentalités et catéchèse, approche d’une étude des mentalités, Paris 1972, s. 142–145.

56 Zob. R. Murawski, Kerygmatyczna odnowa katechezy, w: „Studia Katechetyczne” 2012, nr 8, s. 24.

57 Zob. J. A. Jungmann, Die Frohbotschaft und unsere Glaubensverkündigung, Regensburg 1936, s. 60.

58 Zob. R. Murawski, Kerygmatyczna odnowa katechezy, op. cit., s. 23–34. Zob. też B. Truffer, Das material-kerygmatische Anliegen in der Katechetik der Gegenwart. Zur Geschichte der inneren Stoffgestaltung des Lehrstück-Katechismus, Freiburg–Basel–Wien 1962.

59 Zob. R. Czekalski, Recepcja nurtu kerygmatycznego w katechezie polskiej, „Studia Katechetyczne”, t. 8, pod red. idem, Warszawa 2012, s. 35–46; P. Tomasik, Owoce orientacji kerygmatycznej we współczesnej katechezie polskiej, „Studia Katechetyczne”, t. 8, pod red. R. Czekalskiego, Warszawa 2012, s. 47–58.

60 Zob. Franciszek, Adhortacja apostolska „Evangelii gaudium”, n. 164.

61 Zob. Papieska Rada ds. Krzewienia Nowej Ewangelizacji, Dyrektorium o katechizacji, Kielce 2020, n. 57–60 (dalej cyt. DK).

62 Zob. T. Panuś, Główne kierunki katechetyczne XX wieku, Kraków 2001, s. 83–164; E. Alberich, Fede et esperienza nel movimento catechistico post-conciliare (Istanze, realizzazioni, problemi), w: Fede et esperienza nella catechesi. Riflesione globale sul problema e orientamenti per la catechesi dei preadolescenti, adolescenti e giovani, pod red. P. Damu, Leumann (Torino) 1982, s. 14–38; J. Gevaert, La dimensione esperienziale della catechesi, Leumann (Torino) 1984, s. 9–54.

63 Zob. J. Gevaert, Il dialogo difficile. Problemi dell’uomo e catechesi, Leumann (Torino) 2005, s. 34–36. Przykładem silnego wpływu psychologii w katechezie są inicjatywy katechetyków francuskich, takich jak: F. Derkenne, J.-M. Dingeon, M. Fargues, J. Colomb. Zob. B. Skłodowski, Ewolucja myśli katechetycznej we Francji w latach 1945–2006, Białystok 2013, s. 70–138.

64 Zob. J. Dreißen, Diagnose des Holländischen Katechismus, Freiburg–Basel–Wien 1968; Il dossier del Catechismo olandese, pod red. A. Chiaruttini, Milano 1968; J. Ratzinger, Teologia e predicazione nel Catechismo olandese, w: Dogma e predicazione, pod red. J. Ratzingera, Brescia 1973, s. 56–72; V.-M. Kuiper, „Hauptsünden” des holländischen Katechismus, Zürich, Thomas-Verlag 1967.

65 Zob. G. Groppo, Uno sguardo di insieme sul Sinodo, „Catechesi” 1978, nr 47 (3), s. 7.

66 Zob. Jan Paweł II, Adhortacja apostolska „Catechesi tradendae”, n. 18 (dalej cyt. CT).

67 Zob. CT, n. 18.

68 CT, n. 5.

69 Zob. J. Galot, Cristo evangelizzatore e maestro, w: Catechesi ed evangelizzazione, pod red. G. Concettiego, Milano 1980, s. 216.

70 Zob. E. Alberich, Katecheza dzisiaj. Podręcznik katechetyki fundamentalnej, Warszawa 2003, s. 86.

71 Zob. DK, n. 11–21.

72 Zob. F. Blachnicki, Katechetyka fundamentalna. Pisma katechetyczne II, Warszawa 2006, s. 157.

73 CT, n. 7.

74 Zob. J. Gevaert, La catechesi su Gesù Cristo. Difficoltà e problemi specifici della catechesi cristologica, w: Gesù sorpresa di Dio. L’annuncio di Gesù Cristo, cuore di catechesi, pod red. U. Montisciego, Leumann (Torino) 2005, s. 11–13.

75 Zob. CT, n. 17, 21, 29–31. Znakiem świadczącym o potrzebie i wartości nauczania prawd nauki katolickiej było opublikowanie w 1992 roku Katechizmu Kościoła katolickiego i wezwanie do ponownego jego odkrycia w Roku Wiary, rozpoczętym w 2012 roku. Innym znaczącym momentem jeszcze bliższym naszym czasom było opracowanie Kompendium katechizmu Kościoła katolickiego w 2005 roku oraz Katechizmu Kościoła katolickiego dla młodych Youcat w 2011 roku.

76 A. Fossion, komentując adhortację w odniesieniu do postawy dokumentu wobec odnowy antropologicznej, stwierdza: „moglibyśmy powiedzieć, że Catechesi tradendae odpowiada na katechezę antropologiczną w sposób «tak, ale…»”. Zob. A. Fossion, La catéchèse dans le champ de la communication. Ses enjeux pour l’inculturation de la foi, Paris 1990, s. 231. G. Groppo w odniesieniu do tego samego problemu mówi o ostrożnym procesie odnowy katechezy, zob. idem, Cauto rinnovamento e integrità dei contenuti nella „Catechesi tradendae”, „Orientamenti Pedagogici” 1980, nr 27, s. 85–95.

77 CT, n. 30.

78 Ibidem.

79 Zob. CT, n. 5–7, 17, 21–22, 29–31, 33, 35, 37, 54–55, 67.

80 Zob. J. Audinet, Catechesi Tradendae, trent’anni dopo, „Catechesi” 2008/2009, nr 78 (6), s. 62–65.

81 Zob. CT, n. 17.

82 Zob. G. Groppo, Cauto rinnovamento e integrità del contenuto, op. cit., s. 85–95. Zob. też: A. Fossion, La catéchèse dans le champ de la communication. Ses enjeux pour l’inculturation de la foi, op. cit., s. 231–237; W. Osial Proces odnowy katechezy w świetle konfrontacji adhortacji apostolskiej „Catechesi tradendae” z tematyką Synodu Biskupów w 1977 roku, „Studia Loviciensia” 2005, nr 7, s. 195–214.

83 Zob. J. Ratzinger, Przekazywanie i źródła wiary, w: Powstanie i znaczenie „Katechizmu Kościoła Katolickiego” w wypowiedziach Jana Pawła II i kardynała Josepha Ratzingera, tłum., wprowadzenie, oprac. J. Królikowski, Poznań 1997, s. 67–87.

84 Ibidem, s. 68.

85 Ibidem, s. 69.

86 Ibidem, s. 70.

87 J. Ratzinger, Raport o stanie wiary, Kraków–Warszawa 1986, s. 62.

88 Idem, Przekazywanie i źródła wiary, op. cit., s. 86.

89 Ibidem, s. 86.

90 Zob. ibidem.

Dr Elżbieta Paziewska

WSKFiT im. Haliny Konopackiej w Pruszkowie

Największa miłość – to Polska. Patriotyzm w nauczaniu i świadectwach Prymasa Stefana Wyszyńskiego

Ojciec Święty Jan Paweł II w orędziu z dnia 28 maja 1981 roku skierowanym do Polaków mówił: „Szczególnym przedmiotem medytacji uczyńcie postać niezapomnianego Prymasa, śp. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, jego osobę, jego naukę, jego rolę w jakże trudnym okresie naszej historii. Podejmijcie to wielkie i trudne dzieło, dziedzictwo przeszło tysiącletniej historii, na którym on, Kardynał Stefan, Prymas Polski, dobry pasterz, wycisnął trwałe, niezatarte piętno. Niech dzieło to podejmą z największą odpowiedzialnością pasterze Kościoła, niech podejmie je duchowieństwo, kapłani, rodziny zakonne, wierni każdego wieku i każdego zawodu. Niech podejmą je młodzi. Niech podejmie je cały Kościół i cały Naród. Każdy na swój sposób, tak jak Bóg i własne sumienie mu wskazuje. Podejmijcie i prowadźcie je ku przyszłości”¹.

Prymas Stefan Wyszyński jest jedną z najbardziej niezwykłych i znaczących postaci polskich dziejów. Droga życia i posługi kapłańskiej Sługi Bożego, Stefana Wyszyńskiego jest wspaniałym świadectwem heroizmu w obronie wiary i polskości, wzorem niezłomnej, pełnej patriotyzmu postawy podczas wojny i okupacji, a następnie w okresie komunistycznych rządów w Polsce powojennej, zaś w szczególności w latach 1953–1956, gdy władze komunistyczne uwięziły Prymasa.

W bogatej spuściźnie pisarskiej Kardynała Wyszyńskiego, przemówieniach, kazaniach i dziełach pisanych wyeksponowany jest problem ojczyzny i stosunku człowieka do ojczyzny. Patriotyzm oznacza tu postawę i określone kierunki działania ludzkiego, które wypływają z jego wewnętrznej miłości do ojczyzny. To tematy obecne w każdej epoce, a w dzisiejszej Polsce, zagrożonej kryzysem wartości, szczególnie warto przypomnieć nauczanie Prymasa, aby wzbudzić refleksję w Polakach do podjęcia Jego nauki, jak zachęcał św. Jan Paweł II w orędziu przytoczonym we wstępie artykułu.

Czym jest ojczyzna? – zastanawiał się Prymas². Według niego ojczyzna to rzeczywistość, która „uojczyźnia się dla każdego z nas”³. Kardynał Wyszyński mówił, że: „Z ojczyzną jest tak jak ze złożonością organizmu ludzkiego. Człowiek to coś niesłychanie powiązanego, co przenika się wzajemnie. Przenikają się więc w nim moce ciała i duszy, energie fizyczne i duchowe, siły umysłu, woli i serca, najrozmaitsze człowiecze dążenia, zarówno osobiste jak i społeczne”⁴. Zatem człowiek jest związany z ojczyzną, gdzie wzrasta, rozwija się i korzysta z dobra duchowego i materialnego najbliższego otoczenia i całej społeczności narodowej. Do tych dóbr należy przede wszystkim ziemia, historia, tradycja, wiara, kultura, obyczaje, życie i możliwość rozwoju.

Związek człowieka z ojczyzną i wszystkim, co ją stanowi, przedstawiają przytoczone dalej wybrane treści z nauczania Prymasa Wyszyńskiego.

Tajemnica więzi z Ojczyzną

„Związek z Ojczyzną kształtuje się przez wszystko: przez pierwsze słowa w ojczystym języku szeptane przez matkę nad kołyską dziecka i pierwsze słowa, które ono wypowiada: «mama, tata, mamusia»; przez pierwsze śpiewy, które słyszy w dzieciństwie; przez najbliższe otoczenie, z którym zapoznaje się, otwierając coraz szerzej swe oczy na wielki Boży świat. Więź z Ojczyzną pogłębia się przez otoczenie i zwyczaje rodzinne, przez wychowanie uspołeczniające, wiążące człowieka z szerszą społecznością – narodem, który ma swoje dzieje, historię bolesną lub też radosną. Naród tworzy własną, rodzimą kulturę, która ma ogromne bogactwo językowe, bogactwo dzieł sztuki i kultury muzycznej. Są takie głosy, dźwięki, melodie, które działają nawet na ludzi obcych narodowości, cóż dopiero na nas! – Pius XII w najtrudniejszych chwilach swojego życia kazał odtwarzać z płyt mazurki Chopina. Na nas działa wszystko, co wiąże się z rodzinnością naszego pochodzenia. Dla nas inaczej «polski» wiatr szumi. Dla nas inaczej przemawiają w Polsce gałązki drzew, zapach kwiatów czy nawet grzybów, które tak się podobają amerykanom, że dla zapachu sprowadzają je od nas z grube dolary. Do nas wszystko, co polskie, przemawia inaczej, bo to jest nasze, rodzime. I człowiek, rozwijający się normalnie, nie może się wyobcować całkowicie z tego, co jest jego własne, ze środowiska, z którego pochodzi. Więź z Ojczyzną jest tajemnicą, którą możemy określić jako prawo natury, najbardziej podstawowe i najświętsze ze wszystkich praw przyrodzonych. Prawo, które uszanować muszą wszyscy! Ale i my je musimy uszanować, i to w duchu miłości, która nieustannie łączy nas z Bogiem, a przez Boga z ludźmi”⁵.

Kocham Ojczyznę więcej niż własne serce

„Gdy będę w więzieniu, a powiedzą wam, że Prymas zdradził sprawy Boże – nie wierzcie. Gdyby mówili, że Prymas ma nieczyste ręce – nie wierzcie. Gdyby mówili, że Prymas stchórzył – nie wierzcie. Gdy będą mówili, że Prymas działa przeciwko narodowi i własnej Ojczyźnie – nie wierzcie. Kocham Ojczyznę więcej niż własne serce i wszystko, co czynię dla Kościoła, czynię dla niej”⁶.

Polska jest jednością

„Najmilsi! Jeśliby ktoś miał wątpliwość, czy naród polski jest jednością, to ja czuję, ze mam prawo dziś wam odpowiedzieć. I nie wiem, kto miałby większe w tej chwili prawo do tego!? Wszelki, kto by próbował na to pytanie odpowiedzieć przecząco, skłamałby. Odpowiem wam w prawdzie: Polska jest jednością, Polska jest całością, Polska jest jednym sercem, Polska jest jednym ramieniem. Polska jest jak wielka rodzina, wspaniała Bożą mocą i siłą przedziwną. Polska jest zespolona nie jednym węzłem, nie parcianym powrozem, Polska jest zespolona sercem wiary. Jej siłą jest wiara Chrystusowa! Jej jednością jest moc nadprzyrodzonej łaski Bożej! Jej nadzieją niezłomną jest pragnienie katolickiej Polski, Chrystusowej Polski!”⁷.

Powiew wieków przywiozłem do stolicy…

„Gdym patrzył z prymasowskiego tronu gnieźnieńskiej stolicy, w pełni zrozumiałem powagę dostojeństwa wieków naszych dziejów. Gdym przyglądał się pomnikom prymasów Polski, klęcząc przed prochami świętego Wojciecha, oddając cześć sercu pierwszego Prymasa Warszawy, tam drogie dzieci, zrozumiałem, jak wspaniały w swej przeszłości jest nasz naród. Nie jest on narodem od wczoraj, choć jest dziwnie młodym ludem. Jak Chrystus – Ojciec przyszłego wieku – tak i naród, gdy z Chrystusem, Ojcem przyszłych wieków, żyje. Dostojeństwo dziejów narodu czuje się w Gnieźnie. I ten powiew wieków przywiozłem do stolicy odbudowującej się, do stolicy przedziwnego entuzjazmu, do stolicy wszystkich możliwości, do stolicy, której mury kwitną życiem, do stolicy młodzieży ukochanej, dziatwy szkolnej, akademickiej młodzieży. Tutaj przywiozłem ducha Gniezna, ducha Wojciechowego, jak pocałunek pokoju (…). Jako pasterz tej młodej a dostojnej stolicy do tysiącznych rzesz, wyciągających ręce na nasze powitanie mówię: Sursum corda! – W górę serca!”⁸.

Po Warszawie trzeba chodzić z wielkim nabożeństwem…

„Po Warszawie, omytej krwią najlepszych dzieci waszych, po Warszawie, na mękę której patrzyłem, po tej Warszawie, po której biegałem jako uczeń i jako kapłan w czasie okupacji, po tej Warszawie trzeba chodzić z wielką czcią, z sercem czystym i wiernym aż do śmierci Bogu i katolickiej Polsce. Po warszawie trzeba chodzić z wielkim nabożeństwem, a każdy kamień jej przeszłości błogosławić modłami. Po to przybyłem, żeby budowie nowej Warszawy towarzyszyć modłami, żeby błogosławić każdej rozumnej pracy narodu, który oddawał wszystko – życie dzieci – za prawa ojczyste, a który pragnie potęgi Polski wiernej Bogu. (…) Niech będą błogosławione te dźwigające się mury domów waszych! Niech będzie błogosławiony każdy kamień tej stolicy, każdy wysiłek pracy tej diecezji! Niech będzie błogosławiona każda kołyska, w której rośnie młode życie, każda chata, w której miłość kwitnie i rozdzielane są najcenniejsze dary, niezbędne dla miłości społecznej. (…) Wywodzę się z pnia rdzennego ziemi polskiej. Nie masz w moim skromnym rodzie ani jednego, który by sprzeniewierzył się Bogu i narodowi. Przyszedłem do was w imię Matki Bożej, Królowej Polski. Sakrę biskupią otrzymałem u stóp Pani Jasnogórskiej i w Jej imię pragnę być wam pasterzem, bowiem Jej zaufałem. Szła ze mną dotąd przez ziemię lubelską. Niech więc pozostanie na tarczy Prymasa Polski i niech króluje narodowi”⁹.

Ojcze narodów, wspomnij na Polskę

„(…) gdy oglądam się wokół, Ojcze narodów, widzę, że każdemu przygotowałeś odrobinę odpocznienia po tej strasznej wojnie. Nawet synom «krwawego narodu», nawet tym, co wylali krew naszą obficie w tylu obozach, zgotowałeś miejsce, gdzie mogą być u siebie i czuć się bezpiecznie. Tylko mojemu narodowi nie dałeś dotąd ani chwili oddechu. Dusimy się od nadmiaru męki, udręczenia i gwałtu. Odeszli wprawdzie jedni pożeracze ludzi, ale ci, co zapełnili obozy i więzienia własnymi braćmi, jakże są stokroć okrutniejsi! Teraz jest wprawdzie amnestia, wychodzą setki, tysiące ludzi z więzień i różnych obozów. Ale udręka nie ustaje. Ojcze, o Clavis David!¹⁰. Daj odetchnąć, byśmy sobie zdołali przypomnieć, jak wygląda życie dzieci Bożych, ludzi wolnych. Uczyniłeś narody wolnymi, dałeś im pragnienie i potrzebę wolności, wszczepiłeś w duszę takie siły, które mogą się rozwinąć ku chwale Twojej tylko wśród wolności. Nie pozwól, by zniszczało w nas tyle darów człowieczeństwa, byśmy żyli nieustannie jak bydlęta. Przecież stworzyłeś człowieka na obraz i podobieństwo swoje, Ojcze wolności, któryś wolnością swoją przez Chrystusa obdarzył ludy. Niechby i dla mojego narodu coś z tych darów Twoich pozostało. (…) Wspomnij na Polskę”¹¹.

Dojrzewanie wolności

„Walki Polaków na wszystkich kontynentach, gdzie tylko podejmowano walkę o wolność, są tak znane w świecie, iż nadają nam miano narodu najbardziej miłującego wolność. Podejmowano jednak nie tylko walki orężne, ale wysiłki w wewnętrznym życiu narodu. Były one niekiedy bardziej znamienne i owocne, jako czynniki składowe odzyskanej później wolności, niż zrywy orężne! Wolność narodu nie wybuchała więc od razu, ale dojrzewała powoli. Była owocem długiego, historycznego trudu, noszona w wielkim miłującym łonie narodu jak płód, który nosi matka pod sercem i musi wydać na świat wtedy, gdy przyjdzie moment dojrzałości ukształtowanego już w niej nowego życia. W łonie narodu polskiego dojrzewała nowa moc wolności. A gdy już przez historyczny trud całych pokoleń, podejmowany przez przeszło sto lat, dojrzewała do pełni życia, musiało nastąpić wyzwolenie, jak musi nastąpić narodzenie nowego człowieka, jak powstaje również ziarno z kłosów, dojrzałych do owocowania … Nie myślcie, najmilsze dzieci Boże, że wolność spadła nam z nieba, bez wysiłku, bez udziału całego narodu. Naród w niewoli nie przestał wierzyć w sprawiedliwość Bożą. Wołał nieustannie, cierpliwie , wytrwale: «Przed Twe ołtarze zanosim błaganie, Ojczyznę wolną, racz nam wrócić Panie!». Ten śpiew, krzyk rozpaczy, nadziei i wiary przebijał niebiosa, mobilizował całą Polskę, rozlegał się w kraju ojczystym i na wygnaniu, w więzieniach i w kopalniach. Zewsząd podnosił się w niebo wielki, potężny głos narodu, który nie chce i nie może umrzeć, bo mu nie wolno, bo nie ma do tego prawa!… Naród wołał, ufał i wierzył w wyższą sprawiedliwość Bożą, a swą religijną wiarę interpretował niekiedy wiarą w odrodzenie polityczne. Wkładał w Zmartwychwstanie Pańskie treści nie tylko teologiczne, ale i rodzime, polskie. Żyjąc wiarą, modlił się tak, jak modlił się Cyprian Norwid, ten mocarz ducha polskiego, potężny wewnętrznym bogactwem i siłą, wyniszczony ciałem. Gdy ciało jego legło już w ziemi, jak, zda się biologiczny byt narodu, duch jego wyrywał się, wierzył, wołał, karmiąc dzieci uciemiężonej Ojczyzny:

«I niechaj wielkie będzie zmiłowanie Od góry-jasnej ku biegunom-nocy:

Bo zapatrujem się na krzyżowanie I Eloj-lamma!… – wołamy – pomocy!…

Maryjo, Pani aniołów, u Ciebie O Twej korony prosim zmartwychwstanie»

Taka modlitwa przebijała niebiosa. Dołączyli się do niej wielcy wieszczowie narodu, powtarzały ją wargi żołnierzy walczących «za wolność naszą i waszą» – cudzą; powtarzały matki, ojcowie, młodzież i dzieci. Było to potężne, niezwyciężone wołanie. Tak wołał również Krasiński. Tak już za naszych czasów wołał Jan Lechoń:

«Matko Boska Częstochowska, pod Twoją obronę, Niechaj druty się rozluźnią, niechaj mury pękną Ponad Polską, błogosławiąc, podnieś rękę piękną I od Twego łez pełnego, Królowo, spojrzenia Niech ostatnia kaźń się wstrzyma, otworzą więzienia. Niech się znajdą ci, co z dala rozdzieleni giną Matko Boska Częstochowska, za Twoją przyczyną. Nieraz potop nas zalewał, krew się rzeką lała, A wciąż klasztor w Częstochowie stoi jako skała».

Modlitwa pełna żywej wiary napełniała wszystkie serca. Dzięki niej naród nigdy nie zrezygnował z prawa do wolności, nigdy nie powiedział: tracimy nadzieję, wyrzekamy się już wolności! Wspaniale wypowiedział to w swoim Wyzwoleniu Stanisław Wyspiański:

«Daj nam poczucie siły i Polskę daj nam żywą, by słowa się spełniły nad ziemią tą szczęśliwą.

Jest tyle sił w narodzie, jest tyle, mnogo ludzi; niechże w nie duch Twój wstąpi i śpiące niech pobudzi.

Niech się królestwo stanie nie krzyża, lecz zbawienia. O daj nam, Jezu Panie, Twą Polskę objawienia».

Modlitwa, płynąca z teologicznej wiary, ożywiała również wysiłek zbrojny i wysiłek pracy. Nie było bodaj bardziej religijnych żołnierzy i wodzów, nie było bardziej wierzących teologicznie naczelników narodu, przywódców armii wyzwoleńczych, jak właśnie w Polsce walczącej o wolność. W swym zbrojnym wysiłku byli wspierani pracą narodu. Pracowała poezja, literatura, sztuka, muzyka: wielka trójca wieszczów i Norwid, i Wyspiański; i ten, który mobilizował ducha polskiego i pierwszy szkolił nowych żołnierzy do ostatecznej rozprawy o wolność – Henryk Sienkiewicz; i ten, który apoteozował nasze dzieje, budując w nas szczytną ambicję narodową – Matejko. Wszyscy budzili zdrową, szlachetną ambicję, której jedynym celem było: «Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie…». Dodajmy do tego olbrzymiego trudu, prowadzonego w najgorszych i najcięższych warunkach poprzez wiek niewoli, ogromny wkład cierpienia, krzyża i odkupienia. Zrozumiemy wtedy, że walka na wszystkich kontynentach, w sercach, myślach i woli Polaków, którzy pragnęli być wolni, musiała doprowadzić do powszechnej mobilizacji w walce «za wolność naszą i waszą». Tak walczyli na dalekich kontynentach – gdy w kraju już nie mogli – Kościuszko, Pułaski. Odwdzięczył się naszemu narodowi za krew i trud jego synów, w czasie Traktatu Wersalskiego naród amerykański, który umiłował wolność. Rozumiał nasze prawo do wolności i wypowiedział się w chwili, gdy miało ujrzeć światło dzienne dojrzałe do porodu – dziecię wolności ojczystej”¹².

Wierzyliśmy w zmartwychwstanie Ojczyzny

„Dobrze wiecie, że w czasach trudnych i przełomowych dla narodu mobilizuje się wszystkie siły. Widać to było zwłaszcza w dniach Powstania Warszawskiego. Pozostanie ono, bez względu na późniejszą ocenę historyków, najwspanialszym świadectwem woli i prawa do życia narodu. Było potężnym zrywem, który za wszelką cenę, nawet za cenę zniszczenia stolicy, bo ona nie jest całym narodem, nawet za cenę krwi najlepszej młodzieży, bo to nie jest jeszcze cały naród, pragnie zaświadczyć w obliczu świata, że Polska chce żyć, że Polska ma prawo żyć, że Polska ma prawo do wolności. W tym zrywie tak bohaterskim, wspaniałym, tak niepamiętnym na dobro osobiste brał udział cały naród”¹³.

„Gdy w roku 1945 ważyły się losy zburzonej stolicy, zwyciężyło przywiązanie Polski do miejsca, w którym naród żył, pracował i budował rodzimą kulturę. Nikt nie chciał opuścić Warszawy na zawsze i przenieść się gdzie indziej. Nie można było pogodzić się z tym, że siła wraża ją zniszczyła, ani potwierdzać błędnie tezy, że nie należy sprzeciwiać się złu. – Nie jest to w guście Polaków. Naród polski ma szlachetne ambicje, aby podnosić się – jak feniks – z popiołów. Przez całe dziesiątki lat wierzyliśmy nie tylko w zmartwychwstanie Chrystusa, ale i w zmartwychwstanie Ojczyzny. Wiara, że podniesione będą ciała ludzkie, jak dźwignięte było z grobu ciało Chrystusa, ta wiara wszczepiona w życie narodu przez Kościół, budziła ambicję, iż nie można się poddać niszczycielskiemu dziełu nienawiści i owocom śmierci. Przeciwnie, należy podnieść czoło, dłonie i zabrać się do dzieła”¹⁴.

„Polska wróciła do praw wolnego państwa, ponieważ nigdy nie utraciła wiary w swoje prawo do wolności. Od początku swych dziejów naród nasz pracował na odzyskanie wolności państwa, wyrabiając sobie na karcie Europy takie miejsce, iż nie zdołały go zatrzeć zmienione granice, podziały i zakusy potężnych monarchów wielkich imperiów. Bóg im odebrał ducha, a uciemiężony naród pozostawił tam, gdzie zgodnie z zamiarami Opatrzności Bożej być powinien”¹⁵.

„Nie wszystko jedno, jaka Polska będzie dziś i jutro. Już dzisiaj pracować trzeba dla Polski jutra. W tym duchu pracowali nasi ojcowie i dziadowie w okresie niewoli politycznej. Polska, utraciwszy wolność polityczną, zachowała jednak wolność ducha i wolność narodową, bo oparta była mocno o przeszłość – dumną, ciężką i waleczną”¹⁶.

„Po to przecież mamy odzyskaną Ojczyznę i przywrócone po tylu cierpieniach nasze własne państwo, by ono pracowało dla dobra wszystkich obywateli naszego kraju. To jest obowiązek. Dawniej Polska nazywała się «Rzeczpospolita», czyli dobro publiczne wszystkich ludzi. Polska jest własnością nas wszystkich. Mamy więc prawo czuć się bezpieczni w Ojczyźnie”¹⁷.

„Istnieje dziejowy wymiar mężów sławy w narodzie. Człowiek w narodzie żyje nie tylko dla siebie i nie tylko na dziś, ale także w wymiarze dziejów narodu. Jeżeli powtarzano nam: «É finita la Polonia!»¹⁸, a głos z Watykanu mówił: «Polska nie chce umrzeć», to było to tylko potwierdzenie woli narodu. Polska może żyć własnymi siłami, własnymi mocami, rodzimą kulturą, wzbogaconą przez Ewangelię Chrystusową i przez czujne, rozważne działanie Kościoła. Polska może żyć tu, gdzie jest, ale musi mieć ku temu moc. Musi patrzeć ku przyszłości, aby tym lepiej osądzać rzeczywistość i mieć ambicję trwania w przyszłości. Naród jest jak mocne drzewo, które podcinane w swych korzeniach, wypuszcza nowe. Może to drzewo przejść przez burze, mogą one urwać koronę chwały, ale ono nadal trzyma się mocno ziemi i budzi nadzieję, że się odrodzi.

(…) Nie jesteśmy dzisiejsi, nie jesteśmy tylko na dziś. Jesteśmy narodem, który ma przekazać w daleką przyszłość wszystkie moce nagromadzone przez tysiąclecie i spotęgowane w czasach współczesnych. Chcemy żyć i możemy żyć!

(…) «Kamienie wołać będą!…». Nie można zamknąć ust ani dziecku, ani młodzieńcowi, ani mężowi dojrzałemu, nie można zamknąć ust narodowi! Mamy tego dowody. Przecież Apostołowie i męczennicy, których ukrzyżowano, którym odebrano możność przepowiadania Chrystusa, wołają do dziś dnia, przypominając, iż są takie sytuacje, w których «trzeba słuchać raczej Boga aniżeli ludzi». W takich sytuacjach naród polski znajdował się bardzo często. Na niedalekim stąd Zamku car ongiś krzyczał: «Porzućcie, Polacy, nadzieję!». Zamknijcie usta! – Nie zamknęli. I któż ich dzisiaj potępi, skoro oni przekazali resztki ducha narodowego pokoleniom idącym. I Polska dziś żyje! Żyje swą przeszłością dziejową: żyje chrztem z czasów Mieszka, duchem Ewangelii i Krzyża, żyje mądrością Bolesława Chrobrego, krwią męczeńską świętego Wojciecha i świętego Stanisława. Polska żyje męstwem Łokietka i tradycjami Płowiec, ofiarą Jadwigi Śląskiej i mądrością Jadwigi Wawelskiej. Polska żyje Grunwaldem, Unią Lubelską, duchem Batorego pod Pskowem, męstwem Chocimia i Wiednia. Polska żyje też Insurekcją Kościuszkowską, żyje powstaniami, choć tak kosztownymi, bolesnymi, odradzając się nieustannie. Polska żyje obroną stolicy, prowadzoną mężnie przez Stefana Starzyńskiego, bohaterskiego jej prezydenta. Polska żyje też męstwem Powstania Warszawskiego. Oto jak przenikają się wzajemnie chwała i klęski. One tworzą dzieje narodu, jego kulturę, tak zrośnięte w sobie, że Polacy mają zmysł syntezy dziejowej, nie rozstaną się z żadnym z tych fragmentów, bo o ich obecności w dziejach narodu decyduje właściwa ocena ducha. Ale chciejmy też dodać: Polska żyje nadal hymnem Bogurodzica i duchem mistrza Wincentego. Polska żyje mocą Akademii Jagiellońskiej, duchem Jana z Czarnolasu i Piotra Skargi. Polska żyje wielkim duchem wspaniałej trójcy narodu, żyje Norwidem, Sienkiewiczem, którego szczątki śmiertelne czekają na zmartwychwstanie w podziemiach tej katedry.

Któż zdołałby wyliczyć to wszystko, czym aktualnie Polska żyje, wszystko, co zawdzięcza pokoleniom minionym i co czerpie z pracy, trudu, cierpień, wysiłków i wyrzeczeń pokolenia współczesnego, jak patrzy oczyma świateł i nadziei ku przyszłości, która przed nami. Dziś wiemy, że dokonano straszliwej wiwisekcji i alienacji narodowej i historycznej młodego pokolenia, pozbawiając je wiedzy historycznej o narodzie i o polskiej twórczości literackiej, a przez to – pozbawiając kultury narodowej. To wszystko zda się być rozpaczliwym cierpieniem niedalekiej przeszłości. Dzisiaj Polacy, walczący o chleb powszedni, nie zapominają o chlebie ducha, bo «nie samym chlebem», wywalczonym przez strajki, «żyje człowiek, ale wszelkim słowem, które pochodzi z ust Bożych», które wyrasta z ducha narodu. Ono jest jego siłą, ogniwem, złotą szarfą, którą naród wiąże się, idąc przez dzieje ku dalekiej przyszłości.

Naród nie jest na dziś ani też na jutro. Naród jest, aby był! (…) Polska nie pożywi się ani alienacją narodową, ani odejściem od kultury historycznej, twórczej, literackiej. Polska nie pożywi się ani «Argumentami», ani groteskową laicyzacją, ani uwstecznioną ateizacją. Polska nie pożywi się odzieraniem dusz młodzieży z kultury narodowej, z własnych dziejów. Pamiętajmy: Polskę sprzedano raz – nie w Warszawie, ale na Sejmie Grodzieńskim, przed dwoma wiekami. My nie chcemy więcej handlu Polską! (…) Jak na Sejmie Czteroletnim wołano słowami Konstytucji 3 Maja, tak dzisiaj wołamy o wolność narodu w jego granicach. Chociażby były w dziejach naszych boleści, męki, chociaż niekiedy płynęła obficie krew, jak w Powstaniu Warszawskim: na Starym Rynku, na Placu Zamkowym, na Krakowskim Przedmieściu i na tylu bastionach obrony; chociaż zdawałoby się, że niczego nie zdołaliśmy dokonać, jednak te cierpienia i ofiary zapadły w duchowość narodu i stały się jego niezaprzeczalną własnością. Dlatego nie potępiamy ich, ale dziękujemy Bogu, że taką moc dał narodowi”¹⁹.

Największa miłość – to Polska

„Dla nas po Bogu największa miłość to Polska! Musimy po Bogu dochować wierności przede wszystkim naszej Ojczyźnie i narodowej kulturze polskiej. Będziemy kochali wszystkich ludzi na świecie, ale w porządku miłości. Po Bogu więc, po Jezusie Chrystusie i Matce Najświętszej, po całym ładzie Bożym, nasza miłość należy się przede wszystkim naszej Ojczyźnie, mowie, dziejom i kulturze, z której wyrastamy na polskiej ziemi. I chociażby obwieszczono na transparentach najrozmaitsze wezwania do miłowania wszystkich ludów i narodów, nie będziemy temu przeciwni, ale będziemy żądali, abyśmy mogli żyć przede wszystkim duchem, dziejami, kulturą i mową naszej polskiej ziemi, wypracowanej przez wieki życiem naszych praojców”²⁰.

Przedstawione fragmenty nauczania Prymasa Wyszyńskiego są potwierdzeniem nie tylko Jego wielkiej miłości do Polski jako Ojczyzny, lecz także aktualności nauczania Prymasa i potrzeby wychowania patriotycznego we współczesnej Rzeczypospolitej Polskiej.

1 Orędzie Ojca Świętego do Polaków, Watykan, 28 maja 1981 roku.

2 S. Wyszyński, Z kurzem krwi bratniej. W stulecie Powstania Styczniowego, Warszawa, 27 stycznia 1963 roku, w: W sercu stolicy, Rzym 1972, s. 26.

3 Por. C. Bartnik, Pedagogia narodowa Prymasa, Lublin 2001, s. 166.

4 S. Wyszyński, Z kurzem krwi bratniej, op. cit.; R. Bender, Kardynał Stefan Wyszyński o patriotyzmie, ojczyźnie i narodzie, „Chrześcijanin w Świecie” 1982, nr 2, s. 53–54.

5 Z gniazda orląt (Warszawa, 7 stycznia 1972 roku), Rzym 1972, s. 133–135.

6 Biografia w fotografiach (Warszawa, 25 września 1953 roku), Michigan 1969, s. 86.

7 Dzieła zebrane t. 1 (Warszawa, 6 lutego 1949 roku), Warszawa 1991, s. 17.

8 Ibidem, s. 17–18.

9 Ibidem, s. 18–19.

10 Tłum. łac.: „O kluczu Dawida”; z Wielkiej Antyfony na 20 grudnia.

11 Zapiski więzienne (Komańcza, 7 czerwca 1956 roku), Paryż 1982, s. 241.

12 Głos z Jasnej Góry (Jasna Góra, 15 września 1958 roku), Warszawa 1984, s. 259–260.

13 Wielka Nowenna Tysiąclecia (Warszawa, 7 maja 1958 roku), Paryż 1962, s. 93–94.

14 Z rozważań nad kulturą ojczystą (Warszawa, 26 września 1972 roku), Poznań–Warszawa 1979, s. 182–183.

15 Prymas Tysiąclecia (Lublin, 12 listopada 1978 roku), Paryż 1982, s. 206.

16 Ibidem, s. 206–207.

17 Kościół w służbie narodu (Nadarzyn, 21 listopada 1980 roku), Poznań–Warszawa 1981, s. 47.

18 Tłum. wł.: Koniec z Polską.

19 Ostatnie dni Prymasa Tysiąclecia (Warszawa, 1 marca 1981 roku), Rzym 1982, s. 99–102.

20 Prymat człowieka w ładzie społecznym (Kraków, 12 maja 1974 roku), Londyn 1976, s. 156–157.

Prof. dr hab. Bogusław Polak

Wydział Humanistyczny

Politechniki Koszalińskiej

ORCID ID: 0000-0002-4873-3460

Gen. Stanisław Kopański – „Karpatczyk na zawsze”

Dzieje Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, późniejszej 3. Dywizji Strzelców Karpackich, związane są z postaciami dwóch generałów: Stanisława Kopańskiego i Bronisława Ducha. W relacjach tych potwierdziła się zasada, iż dzieje jednostek (oddziałów) wojskowych związane są z nazwiskami ich dowódców.

Geneza i pierwsze lata Brygady Karpackiej wiążą się z nazwiskiem gen. Stanisława Kopańskiego. Niemal w każdej publikacji wspomnieniowej czy też opracowaniach naukowych o SBSK podnoszone są zasługi S. Kopańskiego. Urodził się, podobnie jak liczny zastęp polskich generałów, w ostatniej dekadzie XIX wieku. Jego zasługi opisane zostały m.in. w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, opracowaniu zbiorowym autorstwa żołnierzy brygady, ogłoszonej drukiem w Londynie w 1951 roku i wznowionej przez krakowską oficynę wydawniczą Mireki (2014). Książkę tę wstępem opatrzył gen. S. Kopański, uzasadniając jej wydanie: „W poczuciu obowiązku wobec Narodu i Historii, dla złożenia hołdu poległym Kolegom, oraz dla pokrzepienia serc żyjących, byli żołnierze Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich zdecydowali wydać w dziesiątą rocznicę powstania brygady tę książkę pamiątkową. Nieubłagany czas powoduje dalsze rozproszenie się po świecie tych, co przed dziesięciu laty tworzyli brygadę. Wspomnienia ich zacierają się, obrazy znikają z pamięci, giną fotografie i inne pamiątki. Może więc ta księga pozwoli duchowo łączyć się z rozproszonymi, utrwalić ich wspomnienia i wskrzesić obrazy przeżyć. Niech da skromny, a wierny obraz życia i bojów brygady, która w 1941 i 1942 roku sama miała zaszczyt reprezentować na lądzie walczącą Rzeczpospolitą. Niech idzie do młodego pokolenia w Kraju i na obczyźnie, niech z niej «pacholę o nas posłyszy i jak my w wolność uwierzy». Niech mu wskaże drogi, którymi szliśmy ku wolnej Polsce z wiarą, że dojdziemy. Niech wreszcie w nas samych krzepi nadal tę wiarę”¹.

Między innymi w 1991 roku o gen. Kopańskim pisał Janusz Zuziak², w 1995 roku – Bogusław Polak³, w 1996 roku – Waldemar Rezmer⁴, także Tadeusz Krząstek i Henryk Stańczyk⁵, w 2016 roku – Tomasz Kośmider⁶ i inni.

Swoje przeżycia wojenne z lat 1939–1945 gen. S. Kopański opisał w książce: Wspomnienia wojenne (1946).

Na finalizację czeka ciągle niedokończona dysertacja doktorska Anny Sulimy, poświęcona życiu i działalności gen. S. Kopańskiego. Na przełomie XX i XXI wieku autorka przeprowadziła niezwykle sumienną kwerendę w archiwach i bibliotekach londyńskich, zarejestrowała wywiady z rodziną Generała, uzyskała też dostęp do archiwum Kopańskich.

Stanisław Kopański urodził się w Petersburgu 19 maja 1895 roku, w rodzinie Wincentego, urzędnika wojskowego i Anny z Klukowskich, jako trzecie z czworga dzieci. Gdy był kilkumiesięcznym dzieckiem, rodzice wywieźli go do dziadków ze strony matki. W 1902 roku ojciec zabrał go do Petersburga, gdzie zdał do gimnazjum. Należał tam do organizacji polskich: Uczniowskiego Koła Bratniej Pomocy i Uczniowskiego Koła Samokształceniowego. W 1913 roku uzyskał maturę ze złotym medalem i wstąpił do Instytutu Inżynierów Dróg i Komunikacji. Po wybuchu wojny w 1914 roku został wcielony do armii carskiej. Jesienią 1915 roku złożył podanie o przyjęcie do szkół wojskowych: inżynierii i artylerii. Przyjęty został do obu, ale wybrał Michajłowską Szkołę Artylerii w Petersburgu. Siedmiomiesięczny kurs ukończył z drugą lokatą. Mając możliwość wyboru, zdecydował się na służbę w artylerii konnej (3 Bateria 3 Dywizji Kawalerii). Mianowany został podporucznikiem artylerii. Po rewolucji lutowej 1917 roku w Rosji zgłosił się do 1 KP gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego i przydzielony został do 3 Pułku Ułanów. Następnie skierowany na dowódcę plutonu 2 Baterii Konnej. Po demobilizacji 1 KP 5 lipca 1918 roku wyjechał do Warszawy i zapisał się na Wydział Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej. W listopadzie 1918 roku wstąpił do 1 Dywizjonu Artylerii Konnej. Brał udział w walkach o Lwów i w wyprawie wileńskiej, podczas której stracił oko. Pierwszego czerwca 1919 roku został awansowany na kapitana. Po rekonwalescencji został dowódcą Szkoły Podoficerskiej Artylerii Konnej, po czym objął 3 Baterię 1 dak. Od maja 1920 roku ponownie walczył na Froncie Litewsko-Białoruskim i Ukraińskim. Za dowodzenie 1 dak pod Komarowem i walki w Wilnie został odznaczony VM 5 kl., po wojnie wrócił z 1 dak do Warszawy. Odkomenderowany został w celu ukończenia studiów na Politechnice Warszawskiej, gdzie w 1923 roku uzyskał dyplom inżyniera dróg i mostów. Następnie służył w 1 dak i kolejno jako zastępca dowódcy w 6 dak, dyrektor nauk w Szkole Podchorążych Artylerii, odbył staż we francuskiej Szkole Artylerii w Fontainebleau, służył w Oddziale III Sztabu Głównego, był zastępcą dowódcy broni pancernej, dowódcą 1 Pułku Artylerii Motorowej. Dziewiętnastego marca 1939 roku awansował na płk. dypl. Od marca do września 1939 roku przydzielony został do Oddziału III Sztabu Głównego, później Sztabu Naczelnego Wodza. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji. Od listopada 1939 roku do kwietnia 1940 roku był szefem Broni Pancernej Naczelnego Dowództwa w Paryżu.

* * *

O okolicznościach objęcia dowództwa Brygady Strzelców Karpackich S. Kopański pisze w swoich Wspomnieniach wojennych⁷: „Po przyjeździe do Paryża 5 kwietnia 1940 roku, bezpośrednio z «dzieła» linii Maginota, dowiedziałem się, że Naczelny Wódz zamierza mianować mnie dowódcą Brygady Strzelców Karpackich, której tworzenie przy francuskiej armii na Lewancie zostało już zdecydowane z dniem 2 kwietnia. O decyzji zakomunikował mi płk Aleksander Kędzior, pytając mnie, czy chciałbym objąć to stanowisko. Odpowiedziałem, że pragnieniem moim było otrzymanie stanowiska dowódczego i jedynym zastrzeżeniem może byłoby, że jestem artylerzystą, a pomiędzy wyższymi oficerami piechoty, których wybór jest tak duży, byliby może przydatniejsi ode mnie. Jeśli jednak Naczelny Wódz wybrał mnie, to z radością proponowane mi dowództwo obejmę.

Miałem to szczęście, że żona moja, z którą spotkałem się w Rumunii, była ze mną w Paryżu. Gdy zwierzyłem się Jej z uczynionej mi propozycji i mojego jej przyjęcia, oświadczyła mi, że mimo smutku szybkiego rozstania, rozumie i pochwala me stanowisko. Przypomniało mi to, jak 20 lat przed tym, gdy wyleczyłem się z ciężkich ran, otrzymanych przy zdobywaniu Wilna w 1919 roku, Matka moja była zdania, że miejsce moje jest znowu na froncie, gdzie walczą moi żołnierze”.

Dziewiątego kwietnia 1940 roku płk S. Kopański z płk. dypl. A. Kędziorem udał się do Angres, gdzie zameldował się u gen. W. Sikorskiego. Został zobowiązany do współpracy z gen. M. Weygandem, naczelnym dowódcą sił francuskich we Wschodnim Basenie Morza Śródziemnego (TOMO). Wobec Polskich oficerów Weygand wysunął dwa żądania⁸:

1. Ponieważ budujący się obóz w Syrii, pod Homs, gdzie Brygada ma się tworzyć, nie może być dostatecznie wykończony przed 1 maja, przed tym terminem transporty morskie żołnierzy polskich nie powinny zawijać do Bejrutu.

2. Tryb załatwiania wszelkich spraw powinien być ściśle wojskowy (tout doit marcher militairement).

Pierwsze żądanie odbiło się niekorzystnie na uzupełnieniu Brygady, gdyż musiano wysyłać do Francji żołnierzy przeznaczonych do Brygady.

Drugie zdradzało brak zaufania do dyscypliny Wojska Polskiego. Nieufność ta nie trwała później długo. Niebawem francuski generał przekonał się, że Brygada zapowiadała się jako zdyscyplinowana i karna jednostka. Jak pisze S. Kopański, po klęsce wrześniowej wielu wyższych oficerów francuskich nie miało wiary w wartość naszego wojska.

W porozumieniu z władzami francuskimi ustalono, że brygada będzie to jednostka typu górskiego. Pułkownik S. Kopański wraz z kadrą 32 oficerów i 20 podoficerów 23 kwietnia 1940 roku przybył do Bejrutu. Brygada otrzymała nazwę Karpackiej, jej przeznaczeniem bowiem miał być marsz do Polski przez Bałkany i Karpaty.

Miejscem formowania brygady był obóz wojskowy w pobliżu miasta Homs na pograniczu syryjsko-libańskim. Już cztery dni po zjawieniu się w obozie kadry oficerskiej i podoficerskiej, tj. 27 kwietnia 1940 roku, przybyła pierwsza grupa oficerów i żołnierzy szeregowych w ogólnej liczbie 811 ludzi. Grupa ta dotarła do obozu bezpośrednio drogą morską z Rumunii.

W celu stworzenia jednolitej formacji, ze szczególnym uwzględnieniem wysokiej dyscypliny, płk S. Kopański włożył ogrom pracy logistycznej i technicznej. Pomagał mu w tym bardzo sprawny sztab brygady. Tworzyli brygadę z różnorodnego elementu: z żołnierzy jednostek wojskowych, które po klęsce wrześniowej przeszły do Rumunii i na Węgry, z ochotników ze wszystkich dzielnic Polski, w różnym wieku, rozmaitych stanów i zawodów. Byli wśród nich i tacy, którzy nie mówili po polsku, gdyż od pokoleń żyli na obczyźnie.

W maju 1940 roku płk S. Kopański decyzją gen. W. Sikorskiego został mianowany na stopień generała brygady.

Jak wspominał S. Kopański⁹: „3 maja obchodziliśmy pierwszy raz święto narodowe na obczyźnie. Uroczyście podnosiliśmy na wysokim maszcie flagę narodową w asyście kompanii honorowej. Daleko przez pustynię rozlegała się w tym dniu „Rota” śpiewana przez pierwszych kilkuset żołnierzy Brygady. 15 maja przybył do Bejrutu transport około 600 oficerów, podoficerów i szeregowców do Brygady. Przypłynęli ono na statku polskim «Warszawa». Statek ten wykonywał stałe rejsy pomiędzy Splitem w Jugosławii a Bejrutem, ewakuując żołnierzy do Brygady. Podobnie statek grecki «Patris», zakontraktowany przez władze polskie, przywoził do Bejrutu z Pireusu tych naszych żołnierzy, których ewakuowano przez Grecję (…). Organizacja Brygady, znowu niewspółczesna, była prawie że zaprzeczeniem motoryzacji, do której wzdychaliśmy po kampanii wrześniowej. Niepełny zresztą sprzęt ustępował temu, jaki mieliśmy w Polsce”.

W trakcie intensywnego szkolenia brygady wojska niemieckie 10 maja 1940 roku rozpoczęły kampanię przeciwko Belgii, Holandii i Francji. Niekorzystny obrót wydarzeń na froncie francuskim spowodował, że gen. W. Sikorski, przewidując możliwość upadku Francji i zawarcia zawieszenia broni, nakazał gen. S. Kopańskiemu przejść pod dowództwo brytyjskie. Miało to w zamierzeniach Naczelnego Wodza zapobiec dezorganizacji i rozbrojeniu nowo utworzonej jednostki bojowej. O tych dniach gen. S. Kopański pisał¹⁰: „Dnia 19 czerwca br. wieczorem odbiornik radiowy Brygady w Homs podał wiadomość o decyzji rządu francuskiego zawarcia z Niemcami zawieszenia broni. O kroku tym wszyscy dowódcy pododdziałów poinformowali na apelu wieczornym szeregowych, dodając, że Brygada w żadnym wypadku broni nie złoży”. Oddziały samorzutnie zaintonowały Rotę. Dwudziestego drugiego czerwca gen. Kopański podjął decyzję przejścia brygady do Palestyny i tego też dnia o swoim zamiarze poinformował dowództwo francuskie. Tego samego dnia poinformował o swoim zamiarze dowódców francuskich koordynujących działania polskiej jednostki. W wyniku poczynionych ustaleń strona francuska, w imieniu której decyzje podejmował płk dypl. de Larminat, zgodziła się na zorganizowanie transportu drogą kolejową brygady do Palestyny. Z uwagi na skalę przedsięwzięcia i konieczność przetransportowania ok. siedmiu tys. ludzi i kilkuset różnych pojazdów, operacja była przewidziana na kilka dni. W wyniku powstania, w pokonanej Francji rządu Vichy, w dniu następnym tj. 23 czerwca 1940 roku nastąpiło usztywnienie stanowiska strony francuskiej, która zażądała rozbrojenia polskiej jednostki. W wyniku sprzeciwu gen. Kopańskiego, który zagroził rozlewem krwi w przypadku interwencji francuskiej, oraz zdecydowanej postawie dowództwa w Londynie, formacja w niezmienionym stanie dotarła do Palestyny, przechodząc pod jurysdykcję brytyjską (30 czerwca 1940 roku)¹¹.

W końcu września 1940 roku brygada została wyekwipowana i uzbrojona w broń angielską. Wkrótce potem rozpoczął się wymarsz do Egiptu w celu umocnienia pozycji obronnych wokół Aleksandrii. W zamierzeniach Brytyjczyków brygada miała stanowić jednostkę obrony przed wojskami gen. Grazianiego. W myśl postanowień między sztabami wojsk sojuszniczych Brygada Strzelców Karpackich podlegała brytyjskiemu gen. Henry M. Wilsonowi. Pobyt jednostki pod Aleksandrią trwał siedem miesięcy. W tym też czasie została zatwierdzona struktura brygady: dowództwo brygady, dwa pułki piechoty, dywizjon artylerii górskiej, dywizjon rozpoznawczy, kompania sapersko-minerska, kompania łączności, dwie półkolumny transportowe, służby oraz stan etatowy: 200 oficerów, 6840 szeregowych, 1444 koni, 61 wozów konnych, 41 samochodów osobowych, 225 samochodów półciężarowych, 51 ciężarowych, 232 motocykle, 76 rowerów.

W listopadzie 1940 roku gen. S. Kopański powrócił do Palestyny i poświęcił się tworzeniu Legii Oficerskiej z oficerów przybyłych ze Środkowego Wschodu (ok. 200). Z uwagi na wysokie kwalifikacje tych ludzi oraz brak możliwości ich wykorzystania w istniejących strukturach brygady, gen. S. Kopański utworzył w nich jednostkę paramilitarną, wprowadzając rygory wojskowe i ustanawiając regulamin formacji. Stopień zorganizowania i dyscyplina zapewniały natychmiastową możliwość wcielenia ich do jakiejkolwiek formacji wojskowej w przypadku zaistnienia takiej potrzeby.

Ofensywa brytyjska pod Sidi Barrani, zwieńczona odrzuceniem wojsk włoskich aż do Zatoki Syryjskiej, odsunęła groźbę utraty Aleksandrii. W tym też czasie dowódcy angielscy chcieli doprowadzić do podziału brygady na mniejsze oddziały i wcielić je w skład dywizji brytyjskich. Zdecydowany sprzeciw gen. S. Kopańskiego zapobiegł tym zamiarom. Jak podkreśla A. Sulima, zasługą gen. S. Kopańskiego oraz jego sztabu było zachowanie karności i wysokich morali wśród żołnierzy i oficerów, pomimo braku uczestnictwa brygady w działaniach militarnych.

W marcu 1941 roku, po porażce wojsk imperialnych na zachodnich krańcach Cyrenajki, w starciu z oddziałami pancerno-motorowymi gen. Erwina Rommla, brygada otrzymała pierwsze zadanie bojowe¹². Dwudziestego czwartego maja 1941 roku obsadziła twierdzę Mersa-Matruh, następnie zluzowana przeszła do obozu warownego Baggush.

W trakcie przygotowań do obchodów Święta Żołnierza 15 sierpnia 1940 roku gen. S. Kopański został pilnie wezwany do Kairu, do sztabu gen. Claude J. E. Auchinlecka. Generał oświadczył polskiemu dowódcy, że w Londynie uzyskał zgodę gen. W. Sikorskiego na użycie brygady i Legii Oficerskiej do zluzowania oddziałów australijskich broniących twierdzy w Tobruku. Brygada miała być przeniesiona do Tobruku w ciągu 10 dni, od 19 do 29 sierpnia¹³.

Dwudziestego piątego sierpnia 1941 roku przedostatnim transportem morskim gen. S. Kopański przybył do Tobruku, gdzie brygada zajęła pozycje luzowanej części garnizonu australijskiego (9 Dywizji Piechoty). Jedenastego kwietnia Australijczycy i kilka pułków brytyjskich umocnili Tobruk, udaremniając kilka niemiecko-włoskich prób zdobycia twierdzy. Brygada gen. S. Kopańskiego walczyła w Tobruku do 10 grudnia 1941 roku. W tym okresie brygada wykazała się rzetelną znajomością rzemiosła wojennego, co w połączeniu z doskonałym dowodzeniem, kierującym się zasadą ochrony każdego żołnierza, wzbudziło uznanie wśród wojsk sojuszniczych. Gen. S. Kopański wprowadził w brygadzie zasadę sztabu ruchomego. Podlegli mu oficerowie liniowi w czasie prowadzenia działań zbrojnych nie musieli docierać do generała osobiście i zdawać mu raportów o sytuacji na powierzonym im odcinku działania. Generał osobiście docierał do nich, co pozwalało na utrzymanie stałej obecności oficerów w miejscach walk i kontrolowanie działań, a gen. S. Kopańskiemu dawało pełen obraz faktycznej sytuacji na froncie.

Dwudziestego szóstego sierpnia 1941 roku brygada zebrała się jako odwód w rejonie fortu Solanu, zluzowaną 18 brygadę australijską, przejmując jej uzbrojenie i pojazdy.

Trzydziestego sierpnia generał wydał rozkaz do brygady¹⁴:

„Żołnierze Brygady Karpackiej!

Na skutek wspólnych zarządzeń władz przełożonych polskich i angielskich Brygada nasza znalazła się w twierdzy Tobruk, znanej już całemu światu dzięki dzielności jej obrońców.

Dnia 22 sierpnia artyleria polska posłała już swe pociski odwiecznemu i nigdy nieprzejednanemu wrogowi naszego Narodu, rozpoczynając pierwsza spośród oddziałów Brygady walkę z nim na kontynencie afrykańskim.

Kawaleria Brygady z dniem 29 sierpnia również objęła swój odcinek, a niebawem i piechota Brygady znajdzie się w bezpośredniej styczności z nieprzyjacielem.

Następuje w życiu zbiorowym Brygady Karpackiej chwila podniosła, chwila zemsty za poniewierkę naszego Narodu i podkreślenia, że Polska potrafi nadal walczyć o swoją godność wolnego narodu.

Walka wymaga od nas – poza porywem uczucia – hartu, wytrwałości, znajomości rzemiosła.

W stosunku do nieprzyjaciela, zwłaszcza Niemców, mamy prawo być bezwzględnymi, nie będziemy nigdy barbarzyńcami.

Musimy okazać się godnymi naszego Narodu i naszych sprzymierzeńców.

Niech nasza Brygada ozdobi nową tradycją bojową polskie sztandary, pamiętając słowa Warszawianki:

«Leć, nasz Orle, w górnym pędzie,

Sławie, Polsce, światu służ,

Kto przeżyje wolnym będzie,

A kto poległ wolnym już».

Mieliśmy sposobność przemawiać przez radio do Kraju z oblężonego Tobruku. Wszyscy przemawiający (ja, mjr Paweł Zaremba, jeden młodszy oficer i jeden szeregowiec) czyniliśmy to z prawdziwym wzruszeniem.

Zakończyłem moje przemówienie tymi słowami:

«Dumni, że w tej chwili jesteśmy jedyną polską wielką jednostką, walczącą z wrogiem na lądzie, posłuszni rozkazom naszego Naczelnego Wodza, ufni w jego jasną i przewidującą wolę, jak też w dzielność i rozum przełożonych, pod rozkazy których zostaliśmy oddani, walczyć będziemy o wolność naszego narodu i o sławę oręża polskiego, spełniając nakaz przekazany nam przez przodków w dumnej pieśni:

Leć, nasz Orle, w górnym pędzie (…)»”.

Trzynastego i 14 listopada 1941 roku brygadę wizytował w Tobruku przybyły z inspekcją gen. W. Sikorski. W czasie wizyty poinformował on gen. S. Kopańskiego o planowanym przekształceniu brygady w dwubrygadową dywizję przy zachowaniu gen. S. Kopańskiego jako dowódcy.

* * *

W biografii gen. dyw. Bolesława Ducha jej autor, dr Stanisław Kamiński, przypomniał genezę utworzenia 3 Dywizji Strzelców Karpackich¹⁵:

„7 kwietnia 1942 roku Naczelny Wódz PSZ gen. Władysław Sikorski wysłał do dowódcy Wojsk Polskich na Środkowym Wschodzie gen. Józefa Zająca depeszę, w której polecał rozpocząć przeorganizowanie Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich w dywizję. Dywizja miała liczyć 578 oficerów i 8419 szeregowych.

W słoneczny poranek, 3 maja 1942 roku, przed ołtarzem polowym na placu ćwiczeń obozu wojskowego Qastina w Palestynie, kapelan Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich ks. Józef Joniec odprawił mszę świętą, w której po raz pierwszy wzięli udział wszyscy żołnierze tworzonej właśnie 3. Dywizji Strzelców Karpackich. Był to historyczny moment połączenia się na Ziemi Świętej pod jednym sztandarem żołnierzy polskich, których rozdzieliła tragedia września 1939 roku, a losy wojny rozrzuciły ich drogi po całym niemal świecie. Drogi, jakie przywiodły żołnierzy tej dywizji do Palestyny, obrazują życiorysy dziesiątków tysięcy Polaków, którzy nie pogodzili się z myślą przerwania walki o wolność ojczyzny. Tworzona dywizja składać się miała z żołnierzy Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich, żołnierzy 8, 9, 10, 11 Dywizji Piechoty Armii Polskiej, przybyłych z gen. Władysławem Andersem z Rosji Sowieckiej oraz tych żołnierzy, którzy przybyli do Wielkiej Brytanii po upadku Francji w 1940 roku. Do tej grupy oficerów należeli m.in.: płk dypl. J. Jastrzębski – zastępca dowódcy dywizji, por. J. Dębicki-Jaxa, por. J. Dempniak, dowódca artylerii dywizyjnej – płk dypl. Z. Łapiński, dowódca pułku ułanów podolskich – płk dypl. L. Bittner i jego zastępca – rtm. C. Florkowski, ppłk dypl. K. Staniej – dowódca 3 pal. i jego zastępca – mjr J. Stojewski-Rybczyński. Z Wielkiej Brytanii przybyli również dowódca 3. p.a. plot. ppłk L. Przybytko wraz ze swoim zastępcą – mjr. Z. Charlewskim oraz szef sztabu 1. BSK kpt. dypl. J. Bielecki. Tę samą drogę przebyli dowódca 2 BSK ppłk dypl. R. Szymański i jego zastępca – ppłk dypl. Z. Grabowski oraz drugi dowódca 3 Dywizji Strzelców Karpackich – gen. Bolesław Bronisław Duch”.

* * *

2 czerwca 1942 roku gen. S. Kopański udzielił wywiadu polskiej rozgłośni radiowej w Szkocji o polskich działaniach obronnych w Tobruku¹⁶:

Reporter: – Wojskowa Rozgłośnia Radio uprosiła pana generała Stanisława Kopańskiego o wywiad. Dowódca Dywizji Karpackiej przybył – jak wiemy – niedawno do Wielkiej Brytanii, skąd – po krótkim pobycie – powraca na Środkowy Wschód. Szczupły, średniego wzrostu – przyjmuje nas w swoim pokoju – w małym domku w jednym z prowincjonalnych miasteczek szkockich. Panie generale, czy mogę prosić o powiedzenie słuchaczom, jak się tworzyło wojsko polskie na Środkowym Wschodzie?

Generał: – Tworzyło się ono z tych, którzy zdołali przedostać się z Rumunii do Węgier przez Grecję lub Jugosławię.

Gdy w czerwcu 1940 roku nastąpił upadek Francji – wojsko to z bronią przeszło do Palestyny. Po raz pierwszy w historii naszego wojska mieliśmy KW w Bejrucie i Haifie… Po reorganizacji i częściowym przezbrojeniu Brygada w październiku 1940 roku znalazła się już w Egipcie, gdzie powierzono jej budowę i ochronę odcinka na zachód od Aleksandrii.

Od połowy sierpnia 1941 roku Brygada broni twierdzy Tobruku, walcząc ramię w ramię z Australijczykami i oddziałami brytyjskimi.

– Jak długo, panie generale, Brygada walczyła w pierwszej linii?

– Przez siedem miesięcy byliśmy w styczności z nieprzyjacielem, w tym – cztery miesiące w oblężonym Tobruku, gdzie Brygada wytrwała na najtrudniejszym odcinku ponad 10 tygodni. Jest to swego rodzaju rekord, ponieważ zwykle zmieniano tam oddziały co trzy do pięciu tygodni.

– A jak było, panie generale, z uzbrojeniem Brygady?

– Do Palestyny przybyliśmy z Syrii z całkowitym uzbrojeniem francuskim, które stopniowo było zmieniane na brytyjskie. Na pustyni poza tym mieliśmy uzbrojenie zdobyczne włoskie i niemieckie. Na Niemcach zdobyliśmy nawet holenderskie karabiny maszynowe i przeciwpancerne… Powiem panu, że oddziały piechoty potrafiły zmontować trzy zdobyczne czołgi, a Karpacki Pułk Artylerii zamiast etatowych 24 obsługiwał w Tobruku – 49 dział. Każdy z naszych samochodów miał poza etatowym sprzętem – po jednym erkaemie zdobycznym.

– Panie generale, czy nasi koledzy przywykli do pustynnych warunków klimatycznych?

– W ciągu dwuletniego pobytu w Syrii, Palestynie, Egipcie i Libii Brygada zdobyła nie tylko doświadczenie bojowe, lecz także nauczyła się również doskonale znosić klimat tych krajów. Prawie każdy przeszedł początkowo gorączkę i zaburzenia żołądkowe, ale nabrał później odporności. Dziś są to żołnierze całkowicie dostosowani do życia i walk na pustyni…

– A jak, panie generale, było z wyżywieniem?

– W ogóle było dostateczne. Jedynie w okresie walk o Tobruk odczuwaliśmy brak świeżej wody i warzyw. Przyznam się, że trochę się nam znudziło paromiesięczne jedzenie mięsa z puszek. Ale i to przeżyło się z uśmiechem.

– Jaki moment uważa pan generał za szczególnie doniosły dla walk Brygady?

– Szczytowym momentem operacyjnym było przełamanie przez naszą Brygadę frontu pod Gazalą, co pociągnęło za sobą opróżnienie całej Cyrenajki przez nieprzyjaciela. Ważnym momentem moralnym – przybycie do Tobruku Naczelnego Wodza – mimo trudów i niebezpieczeństw. Wywarło ono wielkie wrażenie na naszym żołnierzu. Ale były momenty pamiętne dla Brygady, choć z całkiem innych powodów. Oto jeden z naszych kucharzy – Wilnianin, Kaziuk – bierze w patrolu nocnym do niewoli – hrabiego włoskiego. Oto jeden z naszych oficerów w zwykłym kombinezonie przedziera się przez linie nieprzyjacielskie i pozostaje tam przez półtorej doby. U Niemców podaje się za Włocha, u Włochów – za Niemca…

– Co było, panie generale, znamiennego w walkach na pustyni?

– Przede wszystkim to, że ruchy wojsk odbywały się wyłącznie prawie według busoli. Tak samo jak ruchy okrętów na morzu. Na pustyni, jak na morzu, nie ma drogi i punktów orientacyjnych. Oficer odpowiedzialny za prowadzenie kolumny samochodowej nosił w Brygadzie nazwę oficera nawigacyjnego. Drugą cechą charakterystyczną dla walk na pustyni jest brak przeszkód naturalnych i dlatego konieczność masowego użycia min we wszystkich fazach walki, szczególnie w obronie i odwrocie.

– A co obecnie, panie generale, dzieje się z Brygadą?

– Jest obecnie dywizją i znajduje się nadal na Środkowym Wschodzie. Dywizja otrzymała ostatnio potrzebne uzupełnienia z Rosji.

– Jakie wrażenia pan generał wywozi stąd?

– Jeżeli chodzi o Szkocję – w tym pięknym kraju prawie zapomniałem o wojnie. Stosunek ludności brytyjskiej do naszego żołnierza uderzył mnie przyjaźnią, serdecznością i życzliwością.

– Również i nasz żołnierz odpłaca się tym samym (…)

W uznaniu męstwa i za organizację skutecznej obrony wyznaczonego odcinka obrony twierdzy w Tobruku, gen. Józef Zając – dowódca Jednostek Polskich na Bliskim Wschodzie wystąpił do Naczelnego Wodza, gen. W. Sikorskiego, z wnioskiem o odznaczenie gen. S. Kopańskiego Orderem „Virtuti Militari” IV klasy.

DOWÓDZTWO WOJSK POLSKICH NA ŚRODKOWYM WSCHODZIE

Mp. Dnia 26 grudnia 1941 roku

WNIOSEK NA ODZNACZENIE ORDEREM „VIRTUTI MILITARI” IV KLASY

1) Stopień i stosunek do służby wojskowej

Generał Brygady

2) Imię i nazwisko

Kopański Stanisław

3) Przydział i funkcja

Dowódca Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich

4) stopień, przydział i funkcja w czasie dokonania czynu przedstawionego do odznaczenia:

Jak wyżej pkt. 3.

5) Posiadane odznaczenia:

Order „Virtuti Militari” V klasy

Order Odrodzenia Polski

Krzyż Walecznych (trzy razy)

Złoty Krzyż Zasługi

Medal Niepodległości

cztery medale

6) Dokładny opis czynu kwalifikowanego do odznaczenia, z podaniem czasu, miejsca, okoliczności i rodzaju akcji bojowej:

Za całość akcji bojowej pod Tobrukiem, gdzie umiejętnym dowodzeniem Samodzielną Brygadą Strzelców Karpackich osiągnął piękne sukcesy bojowe i zyskał pełne uznanie swoich przełożonych dowódców wojsk sprzymierzonych za zwycięską bitwę pod Gazalą.

Osobistą odwagą i inicjatywą porywał tak oficerów, jak i szeregowych do śmiałych czynów bojowych.

7) Czy ranny lub zabity w czasie akcji:

---

8) Proponowany rodzaj odznaczenia:

Order „Virtuti Militari” IV klasy

Dowódca Wojska Polskiego

na Środkowym Wschodzie

(Zając)

Gen. Bryg.

Gen. Sikorski wniosek zatwierdził, uzasadniając go następująco:

NACZELNY WÓDZ

Dnia 26 grudnia 1941 roku

W uznaniu niezwykłego męstwa i wybitnych czynów wojennych, połączonych z umiejętnym i skutecznym dowodzeniem w okresie walk 6 Samodzielnej Brygady Karpackiej na Bliskim Wschodzie, w szczególności pod Tobrukiem i Gazalą – na podstawie art. 4 lit. d. oraz art. 9 ust. 1. Ustawy z dnia 25 marca 1933 roku o orderze wojennym „Virtuti Militari” (Dz.U. RP Nr 33, poz. 285).

nadaję

Krzyż Złoty orderu wojennego „Virtuti Militari” IV klasy

Gen. bryg. Kopańskiemu Stanisławowi

Dowódcy 6 Samodzielnej Brygady Karpackiej

NACZELNY WÓDZ

Sikorski

Generał Broni

* * *

15 września 1942 roku gen. S. Kopański objął dowództwo 3 Dywizji Strzelców Karpackich. Po śmierci gen. W. Sikorskiego, 21 lipca 1943 roku, przez Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego mianowany został szefem Sztabu Naczelnego Wodza. Dwudziestego trzeciego października 1944 roku awansowany został na generała dywizji.

Po wybuchu powstania w Warszawie, wspólnie z gen. Kazimierzem Sosnkowskim, gen. S. Kopański starał się o pomoc aliantów dla walczącej stolicy. Po odsunięciu od stanowiska gen. K. Sosnkowskiego i udania się do niewoli gen. Tadeusza Bor-Komorowskiego, zgodnie z zarządzeniem prezydenta RP Władysława Raczkiewicza, gen. S. Kopański faktycznie przejął obowiązki Naczelnego Wodza.

Wobec przedłużającej się niewoli gen. Bora-Komorowskiego, prezydent Władysław Raczkiewicz mianował 26 lutego 1945 roku p.o. Naczelnego Wodza gen. dyw. Władysława Andersa. Szef sztabu automatycznie przekazał swe uprawnienia gen. Andersowi, który obowiązki swe sprawował do 28 maja 1945 roku, do momentu przyjazdu do Londynu gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, którego 5 maja z obozu w Colditz uwolniły wojska amerykańskie¹⁷.

Po zakończeniu wojny, na uchodźstwie, gen. S. Kopański był w latach 1947–1949 generalnym inspektorem Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR). Za przynależność do PKPR 26 września 1946 roku władze komunistyczne w Polsce pozbawiły generała obywatelstwa polskiego¹⁸.

Gen. S. Kopański był bardzo czynny w pracach społecznych, zwłaszcza w środowisku kombatanckim: w Związku b. Żołnierzy SBSK – Tobrukczycy, Związku Karpatczyków – 3 Dywizja Strzelców Karpackich, Związku Artylerzystów Konnych i wielu innych. Kombatanci podkreślali, że gen. S. Kopański specjalną opieką otaczał bojowe sztandary Polskich Sił Zbrojnych zdeponowane w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego, jak też zasób archiwum Instytutu.

Od maja 1970 roku, po śmierci gen. W. Andersa, pełnił funkcję Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych na Uchodźstwie. Na krótko przed śmiercią, w lutym 1976 roku, ze względu na pogarszający się gwałtownie stan zdrowia, zwrócił się do prezydenta RP dr. Stanisława Ostrowskiego o zwolnienie ze stanowiska. Prezydent przychylił się do tej prośby. Dziewiętnastego marca „Za wierną służbę Ojczyźnie” prezydent nadał gen. S. Kopańskiemu Wielką Wstęgę Orderu Odrodzenia Polski.

Po śmierci gen. W. Andersa, w latach 1970–1972, był też członkiem ostatniego składu Rady Trzech.

Generał zmarł 23 marca 1976 roku i pochowany został na cmentarzu Northwood w Londynie. Obszerną relację z pogrzebu gen. S. Kopańskiego zamieścił na swoich łamach m.in. miesięcznik chicagowski „Ku Wolnej Polsce”, czasopismo Związku Byłych Żołnierzy SBSK (grudzień 1998 roku, nr 96):

„Trudno jest mówić nam Karpatczykom bez wzruszenia o zmarłym gen. Kopańskim. Zejście ze sceny dziejowej szlachetnego człowieka, wybitnego Polaka, zasłużonego żołnierza, nie przemija bez echa i żyć będzie w historii narodu. Zostaliśmy nagłym odejściem zaskoczeni, bo mimo wieku był bardzo czynny i pracował do ostatnich dni. Ale w naszym życiu, w życiu każdego człowieka nigdy nie wiadomo, gdzie i kiedy przetnie się parabola jego życia. Nie odchodzimy z tego świata według metryki urodzenia, ale z nakazu Wszechmogącego. Gen. Kopański zmarł 23 marca 1976 roku na dalekim przedmieściu Londynu, po przeżyciu 81 lat. (…)

Pogrzeb odbył się w piątek 2 kwietnia o 1-szej po południu i miał charakter skromny, raczej prywatny i czysto cywilny. Nie brały w nim udziału sztandary bojowe, które zwykle towarzyszą wybitnym generałom a szczególnie Generalnemu Inspektorowi Sił Zbrojnych. Nie było też widać żadnych mundurów, natomiast odznaczenia bojowe widniały na piersiach marynarek.

Kościół św. Andrzeja Boboli (w Londynie, B. P.), w którym odbywały się modły za duszę zmarłego znajduje się w pobliżu POSK-u na Hammersmith, a został nabyty przez zamieszkałą tam polską społeczność od Zboru Luterańskiego. Pięknie, nowocześnie odnowiony zaspakaja potrzeby parafian, ale na większe uroczystości jest za mały. Do tej właśnie parafii należał śp. gen. Kopański, którego życzeniem było odprawienie żałobnej Mszy św. w tym kościele. Toteż na długo przed wyznaczonym czasem kościół wypełniły tłumy wiernych, aby oddać ostatnią cześć zmarłemu Generałowi. Zarezerwowane i numerowane miejsca w pierwszych rzędach obok rodziny Zmarłego zajęły naczelne władze emigracji niepodległościowej z prezydentem prof. dr. St.[anisławem] Ostrowskim na czele. Wszystkie organizacje społeczne reprezentowane były przez swoich przedstawicieli, a najliczniej stawili się byli żołnierze SBSK okrytej sławą pod dowództwem gen. Kopańskiego w Afryce.

Trumnę ze zwłokami dowieziono do kościoła z kaplicy w czarnym samochodzie, skąd na ramionach Karpatczyków wniesiono ją na katafalk przed głównym ołtarzem w asyście sztandarów harcerskich i kombatanckich. Trumnę koloru jasnego drzewa okryto sztandarem, umieszczono generalską rogatywkę, a obok zaciągnięto honorową wartę, której dowódcą i rozprowadzającym był płk Antoni Dusza. Dla podkreślenia znaczenia i wyróżnienia Koła Karpatczyków oraz organizacji kombatanckich w Chicago, reprezentowanych przeze mnie na pogrzebie, zostałem wyznaczony do pełnienia warty honorowej przy trumnie Generała w pierwszej zmianie. Zaszczyt ten i wyróżnienie stanowił gest szacunku i uznania dla organizacji weterańskich z USA.

Mszę św. celebrował J. Ex. bp Wesoły. Przy głównym ołtarzu miejsca zajęli: ks. bp dr Fierla, głowa Kościoła ewangelicko-ausburskiego, ks. bp Mateusz, głowa Kościoła prawosławnego, ks. inf. [Władysław] Staniszewski, następnie księża prałaci [Aleksander] Gogoliński-Elton i Adam Wróbel. W czasie liturgicznego nabożeństwa chór odśpiewał starą rycerską pieśń Bogurodzica, kazanie wygłosił ks. proboszcz [Jerzy] Sołowiej. Po egzekwiach Karpatczycy na swoich barkach wynieśli trumnę do samochodu pogrzebowego, do którego również wniesiono wieńce. W tym czasie padał deszcz kiedy kondukt pogrzebowy ulicami zatłoczonego Londynu przebijał się w kierunku cmentarza oddalonego około 20 mil. Dla uczestników pogrzebu nieposiadających własnych aut zorganizowano cztery autobusy celem przewiezienia ich na cmentarz i z powrotem.

Ś.p. gen. Kopański mieszkał na dalekim przedmieściu Londynu w Northwood, gdzie przed dwoma laty zmarła jego żona i tam została pochowana na parafialnym cmentarzu. Życzeniem zmarłego było spocząć obok ukochanej małżonki. Cmentarz zajmuje fałdzisty teren okolony iglastymi drzewami i gdzieniegdzie płaczącymi wierzbami. Charakterystyczną cechą angielskich cmentarzy jest skromna prostota i wysoka kultura utrzymania cmentarza. Tam nie jeżdżą traktory, ani kosiarki tak jak w Chicago, ani nikt nie depcze grobów, ale chodzi się obok po wysypanych białym żwirem ścieżkach.

W swojej ziemskiej wędrówce zatrzymały się doczesne szczątki nad rozwartą mogiłą, złożone przez wiernych Karpatczyków. Pożegnalne przemówienie, wspominając trudną drogę życia wypełnioną bez reszty walką o Polskę, wygłosił gen. [Zygmunt] Bohusz-Szyszko w imieniu władz emigracyjnych, po czym wsypał garść polskiej ziemi, w której nie danym Mu było spocząć. Ziemię z polskich pobojowisk i kopca Marszałka J. Piłsudskiego wsypał na trumnę gen. [Stefan] Smoleński. W imieniu światowych organizacji kombatanckich przemawiał prezes [Józef] Soboniewski. Najserdeczniej pożegnał Generała prezes tobrukczyków ppłk J. Wybraniec. Do otwartej mogiły spuszczono trumnę na parcianych pasach, po czym grudki cmentarnej ziemi padały do grobu wrzucane przez obecnych, po raz ostatni żegnając ś.p. gen. Kopańskiego. Niskie, ciężkie deszczowe chmury jak czarna krepa spowiły ziemię wiecznego spoczynku, a poszum drzew cmentarnych niech Mu gra wieczną melodię Tej – co nie zginęła.

Generała S. Kopańskiego wierszem Tą drogą szedłeś Generale… pożegnał Feliks Konarski¹⁹:

…Karpacka Brygada,

Daleki jest świat…

Daleki żołnierza

Tułaczy ślad…

Daleka jest droga

W zawiejach i mgłach

Od śniegów Narwiku

W libijski piach…

Ta właśnie drogą szedłeś, Generale.

Los Ci zamienił Warszawę i Kraków

Na Tobruk i na Gazalę.

Zamienił Ci polski krajobraz

Na obcy i inny:

Mazowiecką zieloność

Na szary piach pustynny…

Dęby, olchy i brzozy

Na palmy pół wyschnięte.

Łagodne wileńskie słońce

Na libijskie – przeklęte.

Tą drogą szedłeś – a za Tobą

Twoja Brygada Karpacka,

Którą wiodły: wiara w lepszą przyszłość,

Chęć odwetu i fantazja junacka! …

Wiara, że do Kraju wróci –

Chęć odwetu, że wroga pobije –

A fantazja, że raz się umiera

I raz się żyje…!

…Maszeruje Brygada, maszeruje,

Maszeruje co tchu, co tchu,

Bo z daleka jej Polska wypatruje,

Wyczekuje dzień po dniu…

I Tyś o tym wiedział, Generale,

I Twoi wiedzieli żołnierze,

Że nikt Polski wrogom nie wydrze,

Nikt nie odbierze

Tylko Polak.

Sam. Swą własną dłonią –

Jeśli gotów o tę Polskę bić się,

Jeśli gotów o Nią

Walczyć!

Wszędzie, gdzie ta walka jest możliwa:

Na ziemi, w powietrzu, na morzu,

Ciągle, wciąż i stale.

Na każdym bezdrożu,

Każdym krańcu i bezkresie,

Po którym was nosi i niesie

Wasz los.

Wiedziałeś o tym, Generale,

I Twoi karpaccy chłopcy

Pod Tobrukiem

Najbardziej odległym

I najbardziej obcym –

Że tam Polska czeka,

Że wierzy

I w Ciebie, Generale,

I w Twoich żołnierzy!…

…I wzrok na nią zwraca

Zza gór i zza mórz,

Czy idzie Brygada,

Czy widać już?

Co noc słuch wytęża

Przez dal i przez mrok,

Czy słychać Karpackiej

Brygady krok?…

Tą drogą szedłeś, Generale.

Uczciwą, żołnierską, bojową,

Ku Ojczyzny chwale.

Drogą, którą Cię iść za młodu

Nauczyła Polska –

Gdy nad głową

Szumiały Ci wołyńskie,

Białoruskie lasy…

Dawne to czasy,

Gdyś jako podporucznik

Artylerii konnej

Walczył o Lwów i Wilno,

I pod Komorowem

Szedł przeciw nawale Budionnej:

A dziś…

…Karpacka Brygada,

Daleki jest świat,

Daleki żołnierza

Tułaczy ślad…

Tułaczą drogą szedłeś, Generale.

Najtrudniejszą,

Bo pełną tęsknot,

Zawodów i niepewności.

Najsmutniejszą,

Bo pozbawioną radości

I słońca.

Najdłuższą,

Bo najczęściej nie widać jej końca –

Lecz ani cofnąć się z niej

Ani zboczyć –

Tylko zaprzeć się w sobie,

Tylko zęby zacisnąć i iść,

Iść przed siebie

Przez mgły i zawieje,

Tylko wznosić zmęczone oczy

Ku gwiazdom na obcym niebie,

Słuchać rannych pobudek,

Wieczornych apelów

I podsycać

Niknącą z dnia na dzień nadzieję,

Że jednak, że kiedyś

Dojdzie się do celu!…

…Nie zbraknie na świecie

Bezdroży i dróg –

Dojdziemy do Polski!

Tak daj nam Bóg!…

I nie doszedłeś do niej, Generale…

Jakąś w swoich snach wymarzył…

Bo choć Tyś swoją twarz zachował –

Ona swojej nie odzyskała twarzy…!

I nie wróciłeś „cudem na Ojczyzny łono”

Przez to jedynie,

Że zdradzono

I Ją – i Ciebie.

Co za paradoks,

Że to właśnie oni

Ją przehandlowali –

A Ciebie skazali na tułaczą dolę –

Oni,

Odszedłeś od nas, Generale,

Drogą,

Którą każdy z nas w końcu

Odchodzi z tego świata

Po ziemskich trudach i znoju.

Droga ostatnią

Wiecznego spokoju…

I jeśli Ci się uda

Tam, po tamtej stronie

Złożyć żołnierski raport

Archaniołom złotym –

I znaleźć się

Przed tronu Najwyższego progiem,

Jeśli Ci się uda

Z samym Panem Bogiem

Jedno jedyne słowo zamienić –

To wiemy,

Że słowem tym będzie:

Polska!…

1 Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich…, op. cit., s. 5.

2 J. Zuziak, Żołnierska droga gen. dyw. Stanisława Kopańskiego, w: Alianci i państwa Osi w walkach o Tobruk w 1941 r., Warszawa 1992.

3 B. Polak, Kopański Stanisław (19 V 1895 – 23 III 1976), w: Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, t. 4, cz. 1, pod red. (nauk.) B. Polak, s. 73–74.

4 W. Rezmer, Kariera wojskowa gen. Stanisława Kopańskiego w II Rzeczypospolitej, w: Polacy w obronie Tobruku, pod red. Marii Gelewskiej, Olsztyn 1996.

5 T. Krząstek, H. Stańczyk, Tobruk 1941–1996. W piątą rocznicę bitwy, Warszawa 1996.

6 T. Kośmider, Generał Stanisław Kopański – droga do Tobruku, w: Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich w obronie Tobruku, pod red. nauk. J. Zuziak, Warszawa 2016.

7 S. Kopański, Wspomnienia wojenne 1939–1946, Londyn 1971, wyd. 2, s. 87.

8 Ibidem, s. 88.

9 Ibidem, s. 91.

10 Ibidem, s. 94.

11 Ibidem, s. 96–100.

12 Ibidem, s. 117 i nast.

13 Ibidem, s. 124.

14 Ibidem, s. 129–130.

15 S. Kamiński, Generał dywizji Bronisław Bolesław Duch (1896–1980), Warszawa 2010, s. 152 i nast.

16 Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (IPMS), B. 823.

17 Dziennik czynności p.o. Naczelnego Wodza gen. dyw. Władysława Andersa 26 luty – 28 maja 1945 roku, wstęp, oprac., przyg. do druku B. Polak, Leszno 2003, s. 8–11.

18 Zob. Uchwała Rady Ministrów o pozbawieniu obywatelstwa polskiego wstępujących do PKPR, w: Wybitnie wroga jednostka. Komuniści przeciwko generałowi Władysławowi Andersowi 1943–1970. Wybór dokumentów, wybór i oprac. B. Polak, M. Polak; wstęp M. Polak, Leszno 2008, s. 34.

19 „Ku Wolnej Polsce. Czasopismo byłych Żołnierzy S.B.S.K” 1976, nr 74 (listopad), Chicago, s. 9–12.

Dr hab. Michał Polak, prof. PK

Politechnika Koszalińska

Kawalerowie „Virtuti Militari” – obrońcy Lwowa¹

Lwów, miasto zawsze wierne, w polskich dążeniach niepodległościowych w latach 1914–1921 odegrało istotną rolę. Jeszcze przed wybuchem tzw. wielkiej wojny powstawały tu i aktywnie działały organizacje niepodległościowe. Tutaj późniejszy generał, Kazimierz Sosnkowski, powołał do życia tajny Związek Walki Czynnej, utworzono Związek Strzelecki, szkolenia wojskowe prowadziły organizacje skautingu i gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.

Jesienią 1918 roku, w obliczu klęski monarchii habsburskiej, we Lwowie działała Polska Organizacja Wojskowa, Polskie Kadry Wojskowe, zakonspirowane ogniwa legalnie działającego Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Byłych Legionistów. Brakowało jednak jednolitego kierowania wojskowego, gdyż porozumienie utrudniały powiązania polityczne działających organizacji. Fakt ten ułatwił przejściowe przejęcie inicjatywy przez Ukraińców podczas ich przewrotu wojskowego 1 listopada 1918 roku.

W zaistniałej sytuacji stało się jasne, że Polacy odzyskać miasto mogą tylko wytężonym wysiłkiem zbrojnym. Do walki o miasto stanęli nie tylko członkowie organizacji wojskowych, lecz także ochotnicy z różnych warstw społecznych, mężczyźni i kobiety, młodzież szkolna, rzemieślnicy, subiekci, przedstawiciele wolnych zawodów (lekarze, prawnicy, naukowcy, artyści), ci, dla których konflikty z prawem były codziennością – lwowscy „batiarzy”, tworzący koloryt miasta. Jedni z bronią w ręku – często aż do ostatniego naboju – bronili swoich pozycji, inni – na zapleczu opatrywali rannych, wspomagali walczących, gotowali posiłki, zbierali ciepłą odzież i mundury. Wśród nich do legendy przeszli najmłodsi – Lwowskie Orlęta.

Józef Piłsudski 22 stycznia 1920 roku, na pierwszym posiedzeniu Kapituły Orderu „Virtuti Militari”, mówił: „(…) Jest taki czas, kiedy człowiek przyodziany w mundur żołnierza, chodzić pod rękę musi, jak z damą swego serca, ze śmiercią (…)”.

W obronie Lwowa mundurem często był cywilny przyodziewek czy mundurek szkolny. Najgodniejszy znak męstwa żołnierza polskiego od 1792 roku mógł być przyznany za czyny wykraczające ponad miarę wyznaczoną przez regulaminy żołnierskie i obowiązek wynikający z wykonywania rozkazów dowódcy. Były to więc czyny, których wyznacznikiem było poczucie żołnierskiego honoru i bohaterstwa².

Do 1938 roku we Lwowie zweryfikowano 6355 uczestników obrony miasta z okresu od 1 do 22 listopada 1918 roku, wliczając do tej liczby część uczestników odsieczy ppłk. Michała Tokarzewskiego. 67,4 proc. obrońców to młodzież w wieku do 25 lat. Najmłodszych obrońców Lwowa do lat 17 było 1421, w tym jeden miał dziewięć lat, siedmiu – 10 lat, dwóch – 11 lat, 33 – 12 lat, 74 – 13 lat, 127 – 14 lat, 257 – 15 lat, 384 – 16 lat, 536 – 17 lat³. Ustalono, że młodzież szkolna to 22,7 proc., do inteligencji zaliczono 12 proc., do pracujących w przemyśle, rzemiośle i handlu – 21,3 proc. Niemal połowa obrońców dotąd nie była obeznana z bronią i nie miała przeszkolenia wojskowego. Z różnymi organizacjami niepodległościowymi powiązane było ledwie 496 ludzi (ok. 8 proc.). Oficerów i podoficerów doliczono się ok. tysiąca. Najwyższym zapałem bojowym wykazywali się byli legioniści, gdyż z 378 obecnych we Lwowie w szeregi obrońców zgłosiło się do 5 listopada 343.

W walkach poległo i zmarło z ran 202 obrońców, w grudniu 1918 roku zmarło jeszcze 16 rannych⁴. Jak wynika z niepełnych zestawień statystycznych, do 5 maja 1925 roku za obronę Lwowa Kapituła nadała ok. 160 Krzyży, w tym 120 Krzyży przyznanych przez Naczelnego Wodza⁵.

Marszałek J. Piłsudski był blisko związany ze Lwowem. Bywał w mieście tym wielokrotnie. W czerwcu 1901 roku zamieszkał we Lwowie po ucieczce z Petersburga. Do wybuchu wojny przyjeżdżał m.in. w 1906 roku, 1911, 1913 (kilkakrotnie) i podobnie w 1914 roku⁶. Do wyzwolonego Lwowa J. Piłsudski przybył już 21 grudnia 1918 roku.

1 sierpnia 1919 roku Naczelny Wódz restytuował Order Wojenny „Virtuti Militari”, choć 11-osobową Kapitułę powołał dopiero 1 stycznia 1920 roku. Spośród generałów – członków Kapituły, kilku związanych było z obroną Lwowa w latach 1918 i 1919.

W 1925 roku z Cmentarza Obrońców Lwowa zabrano wylosowane prochy nieznanego obrońcy Lwowa i z honorami złożono je w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Jeszcze w kwietniu tegoż roku z 15 kart z nazwami polskich pobojowisk wylosowano „Bitwę o Lwów”⁷. Najprawdopodobniej ten właśnie fakt przesądził o wydaniu przez Marszałka J. Piłsudskiego krótkiego w treści rozkazu⁸: „Nadaję Order Wojskowy Virtuti Militari V klasy miastu Lwów – l. Krzyża – 1. Warszawa, dnia 22 listopada 1920 r. Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz J. Piłsudski, Pierwszy Marszałek Polski”.

Właśnie 22 listopada, w drugą rocznicę odsieczy Lwowa, marszałek przybył do „Miasta Zawsze Wiernego”. Pod pomnikiem Adama Mickiewicza odbyła się uroczysta Msza Święta. Po nabożeństwie J. Piłsudski udekorował herb Lwowa Orderem „Virtuti Militari”, wygłaszając wówczas następujące słowa⁹: „Za zasługi dla polskości tego grodu i jego przynależności dla Polski mianuję miasto Lwów Kawalerem Krzyża Virtuti Militari”. Marszałek złożył też hołd poległym, spoczywającym na Cmentarzu Obrońców Lwowa, składając wieniec w kaplicy cmentarnej. Był też obecny przy składaniu wieńca pod Wielkim Krzyżem, odwiedził również kwaterę obrońców Zadworza z 1920 roku. Na krzyżu grobowym por. Stanisława Adama Potenckiego zawiesił swój Krzyż 5 Klasy¹⁰. O godzinie 13, podczas uroczystego śniadania w ratuszu, J. Piłsudski wygłosił przemówienie, w którym powiedział¹¹: „Lwów w dniach dla niego ciężkich stał się zbiorowym żołnierzem. Od jego pewności i jego wiary zależało, czy każdy żołnierz stać będzie spokojnie na placówce. A miasto jest w cięższych warunkach, niż żołnierz na froncie. Miasto nie widzi nieprzyjaciela, nie widzi bezpośrednio rezultatów strzałów, nie zna podniecenia, jakie daje walka oko w oko. Miastu przypadają w udziale tylko same męki i trwogi. Dzieciom zagraża nędza, rodziców chwyta śmiertelna obawa. Miasto musi brać udział w zbiorowym wysiłku, musi opanować swój lęk, trzymać na wodzy swą niepewność, by strachem nie zarazić tych, którzy stoją na jego straży.

Tych kilkadziesiąt dni walki uczyniły ze Lwowa dzielnego żołnierza. Dlatego ja, jako Naczelny Wódz, który ma za zadanie odznaczać najdzielniejszych wśród dzielnych, najwaleczniejszych wśród walecznych, z całą sumiennością, a zarazem z uczuciem szczęścia rozstrzygnąłem, że mogę dać zbiorowemu żołnierzowi – miastu waszemu – najwyższą odznakę wojskową.

Jako najstarszy kawaler Orderu Virtuti Militari, wznoszę toast: Miasto Lwów, kawaler Orderu Virtuti Militari, niech żyje!”.

Zaszczytne wyróżnienie Orderem „Virtuti Militari” za obronę Lwowa dostało wielu dowódców i szeregowych obrońców. Dla 42 – jak wyżej wspomniano – były to odznaczenia pośmiertne. Warto przypomnieć kilkanaście sylwetek obrońców miasta.

Czesław Mączyński, niekwestowany organizator obrony Lwowa w listopadzie 1918 roku, zawodowym oficerem Wojska Polskiego stał się trochę przypadkiem. Urodził się 9 lipca 1881 roku w Kaszycach k. Lwowa (a nie w Kaczycach, jak często mylnie podaje), w rodzinie Pawła i Julii z Szydłowskich. Po ukończeniu gimnazjum w Jarosławiu i uzyskaniu matury (1902), w 1903 roku jako tzw. jednoroczny ochotnik odbył służbę wojskową w 29 Pułku Artylerii Polowej w Jarosławiu i 1 stycznia 1904 roku mianowany został podporucznikiem rezerwy. W 1903 roku podjął studia filologiczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, zakończone egzaminem nauczycielskim (1908), a następnie studiował prawo (1908–1910). W trakcie studiów C. Mączyński angażował się w działalność organizacji akademickich. Był przewodniczącym „Bratniej Pomocy” i Związku Polskich Organizacji Akademickich „Ogniwo”, jednak głównymi jego działaniami były nielegalne organizacje, jak Związek Młodzieży Polskiej, ZET; był współorganizatorem Drużyn Bartoszowych. Czynnie zaangażowany w ruchu narodowym (od 1898 roku jako członek Ligi Narodowej). Przyczynił się do budowy z funduszu hrabiów Skarbków Domu Akademickiego przy ul. Łozińskiego, słynnego później „Łozińca”. W latach 1910–1914 był nauczycielem w gimnazjum klasycznym w Przemyślu. W 1912 roku ogłosił drukiem pracę Gminy Szkolne. Karierę nauczyciela przerwał wybuch wojny w 1914 roku. Pierwszego sierpnia tegoż roku powołany został do służby w 2 pap, wpierw jako pierwszy oficer, a potem dowódca baterii na froncie rosyjskim. W listopadzie 1914 roku został ranny; długo leczony był w szpitalu wojskowym w Wiedniu. Za męstwo awansował do stopnia porucznika. W listopadzie 1917 roku został przeniesiony do sztabu grupy artylerii w 4 Armii i awansowany do stopnia kapitana. Jak podał we własnoręcznie napisanym życiorysie, w styczniu 1918 roku organizował i dowodził tajną organizacją wojskową – Polskie Kadry Wojskowe (PKW), utworzonej z oficerów Polaków, zmuszonych do służby w armii austriackiej.

W październiku 1918 roku, na krótko przed ukraińskim zamachem wojskowym we Lwowie, skupił wokół siebie niepodległościowców różnych nurtów politycznych i organizacji wojskowych. Po wybuchu walk stanął na czele obrońców miasta i radził sobie skutecznie nawet w momentach krytycznych. Umiejąc jednać sobie ludzi, był tak zwanym właściwym człowiekiem we właściwym miejscu i czasie. W okresie obrony Lwowa dwukrotnie awansował: 12 listopada do stopnia majora i 22 listopada (w ostatnim dniu obrony i przybyciu odsieczy) do stopnia podpułkownika. Objął dowództwo Brygady Lwowskiej, skupiającej wielu obrońców miasta, potem dowodził 5 DP. Pierwszego czerwca 1919 roku awansował do stopnia pułkownika. Siódmego lipca tegoż roku przeniesiony został do rezerwy.

Ponownie do służby czynnej powołany został 6 października 1919 roku i objął dowództwo 2 Brygady Litewsko-Białoruskiej 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Walczył z bolszewikami nad Dźwiną. Latem 1920 roku w okresie największego zagrożenia Małopolski Wschodniej przez Armię Czerwoną (m.in. Armia Konna S. Budionnego), na własną prośbę 5 lipca rozpoczął organizowanie małopolskich oddziałów Armii Ochotniczej we Lwowie, którymi dowodził i walczył na ich czele do 1 marca 1921 roku. W marcu 1921 roku został skierowany na kurs wyższych Dowódców. Od 8 lipca do 2 listopada pełnił funkcję pomocnika dowódcy Okręgu Generalnego we Lwowie. Następnie do 28 listopada 1922 roku był dowódcą piechoty, a później zastępcą dowódcy dywizji. W 1921 roku opublikował swoje wspomnienia z walk o Lwów pt. Boje lwowskie. W listopadzie 1922 roku płk C. Mączyński został wybrany na posła z listy „Chjeny” (Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej) i z dniem 28 listopada 1922 roku przeniesiony został z WP w stan nieczynny. Jako poseł m.in. był prezesem Sejmowej Komisji Wojskowej, niezwykle aktywnie uczestnicząc w pracach ustawodawczych dotyczących pokojowej organizacji Wojska Polskiego. Często popadał w ostre konflikty z posłami z obozu legionowego. Po zakończeniu kadencji poselskiej krótko pełnił podrzędne stanowiska w administracji wojskowej i na podstawie orzeczenia lekarskiego z dniem 1 września 1929 roku przesunięty został w stan spoczynku. Osiadł na roli w Wierzbowie k. Narajowa, w powiecie brzeżańskim, gdzie otrzymał 50-hektarową resztówkę. Pasjonując się rolnictwem, nie tracił z oczu spraw związanych z rozbudową Cmentarza Obrońców Lwowa i pomocą socjalną dla byłych obrońców Lwowa. W Wierzbowie – jako żywy symbol obrony Lwowa – stał się obiektem napaści ze strony terrorystów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Między innymi niemal każdego roku podpalano mu budynki gospodarcze i stogi z sianem. Nic dziwnego, że coraz bardziej zapadał na zdrowiu. Na krótko przed śmiercią powiedział w gorączce: „Brońcie Lwowa”.

Zmarł 15 lipca 1935 roku w szpitalu garnizonowym we Lwowie. Na ratuszu zawisła czarna flaga, a jego pogrzeb 19 lipca – jak pisze prof. Stanisław Nicieja – przybrał rozmiary jednej z największych patriotycznych manifestacji (ok. 30 tys. ludzi), jakie to miasto widziało. Prezydent Lwowa, piłsudczyk, Wacław Drojanowski, nad trumną pułkownika powiedział, że był on „Wielkim Obrońcą Kresowego Grodu”. Pochowany został na Cmentarzu Obrońców Lwowa (K.I, g. 1.). Za całokształt obrony Lwowa i osobiste męstwo płk Czesław Mączyński został odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy (nr 2690)¹².

Zastępcą komendanta obrony miasta i szefem sztabu był ppłk Stanisław Łapiński – ps. „Nilski”. Urodził się 24 stycznia 1891 roku w Warszawie w rodzinie urzędnika Tomasza i Teofili z Porawskich. W Białymstoku ukończył szkołę realną, a następnie podjął studia w Politechnice Lwowskiej, uzyskując absolutorium na Wydziale Budowy Maszyn. W okresie od września 1912 roku do maja 1913 roku kształcił się w szkole podoficerskiej Związku strzeleckim we Lwowie, a od maja 1913 roku do lipca 1914 roku w niższej szkole oficerskiej. Od 6 sierpnia do 25 grudnia 1914 roku w stopniu podporucznika został adiutantem III Baonu, potem dowódcą 1 Kompanii 1 pp. Legionów. 7 lipca 1915 roku został mianowany porucznikiem. Ranny, wzięty do niewoli rosyjskiej, uciekł i wrócił do Legionów. Od 19 maja do 3 lutego 1917 roku dowódca plutonu miotaczy min w 5 pp Leg. Ponownie ranny. Od lutego 1917 roku do 1 lipca tego roku – na kursie sztabowym Legionów Polskich w Warszawie. Skierowany do obozu ćwiczeń w Ostrowi Mazowieckiej, gdzie za odmowę przysięgi 22 lipca 1917 roku internowany został w obozie w Beniaminowie, skąd go zwolniono 18 czerwca 1918 roku. Udał się do Lwowa, gdzie działał w Polskiej Organizacji Wojskowej. Pierwszego listopada 1918 roku mianowany kapitanem SG. Objął szefostwo sztabu załogi obrony Lwowa. Ranny, 23 listopada tegoż roku, wyjechał do Warszawy, gdzie przydzielony został do Adiutantury Generalnej. Dwudziestego grudnia 1918 roku, jako oficer łącznikowy, został skierowany przez J. Piłsudskiego do Poznania. Kontaktował się z Komisariatem Naczelnej Rady Ludowej i Polską Organizacją Wojskową b. Zaboru Pruskiego. Po wybuchu powstania, 28 grudnia 1918 roku, zgłosił się do dyspozycji kpt. Stanisława Taczaka i objął szefostwo Sztabu (28 grudnia 1918 roku – 3 stycznia 1919 roku). Wraz z S. Taczakiem m.in. opracował etat DG oraz instrukcje taktyczne. Trzeciego stycznia 1919 roku przekazał szefostwo sztabu ppłk. SG J. Stachiewiczowi, obejmując równocześnie dowództwo Wydziału Organizacyjnego DG. Między innymi przyczynił się do sprawnego zorganizowania okręgów wojskowych. Z Poznania S. Łakiński został odwołany 22 stycznia 1919 roku, z przydziałem do Oddziału Operacyjnego NDWP. Trzeciego maja 1920 roku na własną prośbę przydzielony został do sztabu 15 DP Wlkp. i awansował do stopnia ppłk. SG. Przeszedł cały szlak bojowy dywizji w wojnie 1920 roku. Od 1 marca do 1 lipca 1921 roku pełnił obowiązki dowódcy 70 Pułku Piechoty Wlkp. Dwudziestego piątego września tego roku oficjalnie objął dowództwo 70 Pułku. Od 1 listopada 1921 roku – na kursie dokształcającym Sztabu Generalnego OK. W styczniu 1922 roku znalazł się w szpitalu okręgowym nr VII w Poznaniu, gdzie 16 lutego tego samego roku zmarł na serce. Przewieziono jego ciało do Lwowa, gdzie złożono je na Cmentarzu Obrońców Lwowa (kwatera II, g. 48). Wspólnie z Aleksandrem Kronem był autorem książki: Listopad we Lwowie (1918), wydanej w Poznaniu w 1920 roku nakładem wydawnictwa „Rząd i wojsko”. Reedycję książki ogłosiło drukiem Łapskie Towarzystwo Regionalne im. ppłk. Stanisława Nilskiego-Łapińskiego i Muzeum Wojska w Białymstoku (Łapy–Białystok 1993). Przełożeni ppłk. Nilskiego-Łapińskiego podkreślali, że w walkach wykazał hart ducha i odwagę. Za czyny męstwa odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 172. Był też odznaczony Krzyżem Walecznych (3 razy), Krzyżem Niepodległości z Mieczami (pośmiertnie) oraz medalami i odznakami¹³.

Jednym z najbardziej znanych naukowców związanych z Uniwersytetem Lwowskim, a później z Uniwersytetem w Poznaniu był Antoni Władysław Jakubski. Urodził się we Lwowie 28 marca 1885 roku w rodzinie Władyslawa i Pauliny z Hickiewiczów. W 1903 roku zdał maturę i podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. Po uzyskaniu doktoratu (1908) zapisał się na Wydział Lekarski, gdzie zaliczył pięć semestrów i zdał pierwszą część rygorozum medycznego. W tym czasie odbył podróże naukowe do Finlandii (1907) i do Afryki Wschodniej (obecnie Kenia i Tanzania), w czasie ich trwania wszedł samotnie na krawędź krateru Kilimandżaro. Plonem wyprawy była także książka pt. W krainach słońca¹⁴.

W 1909 roku zdał egzamin nauczycielski i przez kilka lat pracował jako nauczyciel przyrody w Stanisławowie i Lwowie. Wyruszał też na kolejne wyprawy. W 1911 roku wszedł na szczyt Mont Blanc, był w Egipcie, Turcji, Włoszech, Francji, Jugosławii, pracował m.in. w stacjach zoologicznych w Trieście (1911) i Monako (1912). W swoim życiorysie podaje, iż „pracował w tajnych organizacjach bojowych”, ale nie wymienia ich nazw. Od 1914 roku do kryzysu przysięgowego w Legionach Polskich, jako podporucznik w 6 Pułku Piechoty Legionów Polskich; na krótko wcielony do armii austriackiej i zwolniony jako niezdolny do służby. W 1917 roku A. Jakubski habilitował się na Uniwersytecie Lwowskim w zakresie zoologii i anatomii porównawczej.

Pierwszego listopada 1918 roku w stopniu porucznika został skierowany do drugiego referatu Sztabu Obrony Lwowa; został awansowany do stopnia kapitana. We wniosku na odznaczenie Orderem „Virtuti Militari” stwierdzono¹⁵:

„Wziął udział w walkach lwowskich od 1 listopada 1918, organizując początkowo Żołkiewskie, później jako operacyjny oficer Sztabu. Kiedy w dniu 3 listopada Ukraińcy przełamali własne linie i wdarli się aż pod lokal byłej komendy nacz., poprowadził kontratak, zebrawszy ordynansów i rozbitków, i po gwałtownej walce – ogniowej i na bagnety – wyparł nieprzyjaciela ze zdobytej części miasta.

W czasie największych walk odcinkowych zjawiał się zawsze na najbardziej zagrożonych miejscach i osobistą brawurową odwagą, przy wybitnych zdolnościach operacyjnych odnosił sukcesy i przyczyniał się wydatnie do zwycięstwa.

Stanął na ochotnika do walki w dniu 21 listopada w grupie południowej i jako zastępca komendanta prowadził atak znakomicie, zdobywając całą południową część miasta od Persenkowki aż po dworzec łyczakowski włącznie. Kiedy załamał się chwilowo własny atak – na Snopkowie – Jakubski w pierwszym szeregu porwał żołnierzy do dalszego ataku i przepędził wroga z dobrze umocnionych stanowisk. W akcji tej zdobyto 10 dział, kilka armatek piechoty i powyżej 20 karabinów maszynowych”.

Zdaniem brygadiera Czesława Mączyńskiego, 21 listopada por. Jakubski na własną rękę poprowadził wydzieloną grupę z 5 pp, nie nakazaną drogą, lecz znacznie dłuższą. Tym postępowaniem pozbawił siły główne ubezpieczenia czołowego, zahamował posuwanie się ich i doprowadził do takiego wyczerpania straży przedniej, że żołnierze stali się niezdolni do dalszej walki¹⁶.

Zarzuty te nie wpłynęły na ogólną ocenę męstwa doc. Jakubskiego, który odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2529. Po 22 listopada 1918 roku kpt., potem mjr Jakubski był kolejno szefem sztabu grup operacyjnych gen. Mieczysława Kulińskiego, Bronisława T. Babiańskiego i Gustawa Zygadłowicza. Po utworzeniu Wszechnicy Piastowskiej (maj 1919), późniejszego Uniwersytetu Poznańskiego, powołany został na stanowisko profesora anatomii porównawczej i biologii.

W maju 1920 roku wrócił do służby i walczył z bolszewikami jako szef sztabu grupy gen. Karola Witkowskiego, później został szefem IV Oddziału 5 Armii, wreszcie kwatermistrzem 3 Armii. W 1921 roku po odbyciu miesięcznego kursu sztabowego w stopniu majora SG 1 kwietnia 1921 roku przeszedł do rezerwy i wrócił do Poznania na stanowisko profesora nadzwyczajnego¹⁷. Dwudziestego pierwszego listopada 1921 roku mianowany został profesorem zwyczajnym. W latach 1922–1923 zorganizował na Helu pierwszą polską stację badawczą – Morskie Laboratorium Rybackie. Podejmował się wielu różnych prac naukowych, był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i licznych towarzystw naukowych.

W 1939 roku został przez Niemców aresztowany; był więziony na Montelupich w Krakowie, potem w obozach koncentracyjnych w Oświęcimiu i Mauthausen. Po uwolnieniu z obozu był szefem Oddziału Oświaty 2 Warszawskiej Dywizji Pancernej 2 Korpusu we Włoszech. Po wojnie zamieszkał w Londynie, gdzie pracował naukowo w British Museum. Zmarł w Penley 20 maja 1962 roku i tam został pochowany. Pozostawił po sobie ponad sto prac naukowych. Stworzył szkołę wszechstronnych biologów, którzy pracowali w wielu krajach¹⁸.

Odznaczony był także Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych (trzy razy), Komandorią Orderu św. Sawy, medalami i odznakami. W rezerwie awansowany do stopnia podpułkownika¹⁹.

W polskim środowisku sportowym wielkimi zgłoskami zapisał się Tadeusz Wiktor Kuchar. Miał też piękną kartę z obrony Lwowa. Urodził się w Krakowie 13 kwietnia 1891 roku w rodzinie chemika i przemysłowca Ludwika i Ludwiki z Drzewieckich. Ukończył Wydział Mechaniczny Politechniki Lwowskiej. Był słynnym biegaczem długodystansowym i ośmiokrotnym mistrzem Austrii, Węgier i Czech. Brał udział w tworzeniu Lwowskiego Klubu Sportowego „Pogoń”. Jego rodzice byli współzałożycielami honorowymi i wspierającymi członkami tegoż klubu. Także pięciu jego braci odnosiło sukcesy na niwie sportowej. W latach 1914–1918 służył w armii austriackiej. Został mianowany podporucznikiem. Od listopada 1918 roku w stopniu porucznika we Lwowie organizował 5 Baterię Artylerii²⁰. Celnym ogniem baterii przyczynił się opanowania przez Polaków lwowskiej cytadeli. Kilkakrotnie wyprowadził baterię z okrążenia. Na początku 1919 roku bateria składała się z trzech haubic austriackich 109 mm i liczyła 40 żołnierzy; zajmowała stanowiska za Cmentarzem Łyczakowskim, wspomagając 5 pp. Legionów. Szóstego stycznia 1919 roku za bohaterstwo na polu walki został awansowany do stopnia kapitana i mianowany dowódcą grupy Zamarstynów, potem dowódcy Dyonu 5 pap i adiutanta taktycznego Brygady Artylerii, adiutanta taktycznego grupy płk. Wincentego Kowalskiego i innych. Za czyny te został odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2715. Dziesiątego września 1920 roku zwolniony z wojska objął przedsiębiorstwo ojca. Był współzałożycielem Polskiego Komitetu Olimpijskiego i do końca życia działaczem tego komitetu. Był także pierwszym prezesem Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, Polskiego Związku Piłki Nożnej itd. W latach 1929–1938 we Lwowie był inspiratorem i twórcą wielu obiektów sportowych, m.in. skoczni i trzech pływalni. Od 1934 roku pracował w Państwowym Urzędzie WFiPW w Warszawie. Od 5 kwietnia 1966 roku kierował polskimi ekipami olimpijskimi. Na niwach tych był aktywny aż do śmierci. Zmarł w Warszawie. Pochowano go na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim (Cmentarz Wojskowy, kwatera C-2-5-3). Odznaczony był także Krzyżem Walecznych (dwa razy) i innymi. Zawarł związek małżeński z Zofią Demeter. Mieli dwoje dzieci: Zofię (ur. 15 grudnia 1920 roku) i Ludwika (ur. 28 października 1923 roku – w 1944 roku w Komańczy zamordowany przypuszczalnie przez UPA)²¹.

Odcinek obrony Lwowa, tzw. Góra Stracenia, wiąże się nierozerwalnie z nazwiskiem por. dr. Romana Abrahama. Urodził się 28 lutego 1881 roku we Lwowie w rodzinie Władysława, profesora i rektora Uniwersytetu Lwowskiego i Stanisławy z domu Reiss. W 1915 roku ukończył prawo, studiował filozofię, ukończył też lwowską Akademię Handlową. Trzeciego sierpnia 1914 roku został powołany do armii austriackiej, gdzie awansował na porucznika. Od 1 listopada 1918 roku walczył w obronie Lwowa na Górze Stracenia jako dowódca sektora i 2 Kompani Karabinów Maszynowych.

Jak akcentuje się w literaturze pamiętnikarskiej, w jego oddziale skupili się lwowscy inteligenci, studenci, uczniowie szkół średnich, czeladnicy i subiekci, ale sporą grupę tworzyli lwowscy batiarzy, którzy rozkazy swego dowódcy wykonywali w lot, dokonując bohaterskich czynów. Porucznik Abraham zdobył dworzec Kulparowski, 7 listopada wziął udział w nieudanej akcji mającej wyprzeć nieprzyjaciela z miasta. Jak wynika z raportu por. dr. R. Abrahama z 10 listopada, obsadę sektora stanowiło siedmiu oficerów, pięciu chorążych, zastępca oficera, podchorąży i około 80 szeregowych. Piętnastego listopada stan dwóch kompanii wynosił 50 oficerów i 181 szeregowych. Wielokrotnie, m.in. 12 listopada, wraz z kompanią por. Abrahama, wyróżniony został pochwałą „za dzielne zachowanie się wobec nieprzyjaciela” przez Komendę Obrony Lwowa.

Dwudziestego drugiego listopada 1918 roku por. R. Abraham wraz z podkomendnym wywiesił na Ratuszu Lwowskim biało-czerwoną flagę. Za postawę w obronie Lwowa, rozkazem nr 3 gen. Bolesława Roji, dowódcy Grupy Odsieczy Lwowa, awansowany został do stopnia kapitana (rotmistrza). Od 1 stycznia 1919 roku do 1 kwietnia tego roku dowodził batalionem w grupie płk. Franciszka Sikorskiego. Za niezwykłe dowody bohaterstwa, zdobycie i obronę Bartatowa i obronę Gródka Jagiellońskiego od 10 do 18 marca 1919 roku odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 174. Następnie dowodził pułkiem 1 Podgrupy Operacyjnej (od 1 kwietnia do 15 sierpnia 1919 roku). Uczył się też pilotażu w 59 Eskadrze Lotniczej pod Lwowem (sierpień 1919 roku – 30 czerwca 1920 roku). W 1920 roku zasłynął jako dowódca oddziału ochotniczego (tzw. Detachement mjr. R. Abrahama) w obronie Lwowa.

Po wojnie studiował w Szkole Sztabu Generalnego (1 listopada 1921 roku – 1 października 1922 roku). W 1922 roku awansował na ppłk. SG. Od 10 października 1922 roku do 1 grudnia 1927 roku asystent i wykładowca taktyki ogólnej w Wyższej Szkole Wojennej. Pierwszego stycznia 1928 roku awansował na płk. dypl. Od 1 listopada 1927 roku dowodził jednostkami kawalerii: 26 Pułkiem Ułanów Wlkp., Brygadą Kawalerii Toruń (Bydgoszcz) – do 12 kwietnia 1937 roku, Wielkopolską Brygadą Kawalerii (od 13 kwietnia 1937 roku). Dziewiętnastego marca 1938 roku został mianowany generałem brygady. W kampanii wrześniowej działał w ramach Armii „Poznań” jako dowódca brygady, a od 16 września tegoż roku – został dowódcą Grupy Operacyjnej Kawalerii. Przebił się z podległymi oddziałami do Warszawy. Jako jeniec został aresztowany przez Gestapo (październik 1939 roku). W listopadzie tego roku osadzony w obozie jenieckim. Już w 1945 roku wrócił do Polski. Pracował na stanowisku delegata WP przy Generalnym Pełnomocniku Rządu ds. Repatriacji, a następnie w Ministerstwie Administracji Publicznej. Później pracował na różnych stanowiskach, m.in. w „Samopomocy Chłopskiej”. Do śmierci niezwykle aktywny w zabiegach o rehabilitację zamordowanych i więzionych żołnierzy WP, zabiegał o uchronienie od zniszczenia Cmentarza Obrońców Lwowa we Lwowie. W obronie honoru żołnierzy 1939 roku podał do sądu dziennikarza „Gazety Poznańskiej”. Zmarł 26 sierpnia 1976 roku w Warszawie, pochowany obok matki na cmentarzu we Wrześni. Odznaczony był także: czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Orderem Odrodzenia Polski klasy 4 i 3, Krzyżem Niepodległości z Mieczami, orderami zagranicznymi²².

Z Ochotniczą Kompanią Poznańsko-Lwowską łączy się nazwisko Maksymiliana Sondenhoffa. Urodził się 5 listopada 1890 roku w Nowym Mieście nad Pilicą w rodzinie Jana – radcy stanu i Aldony z Kozłowskich. Ukończył trzyletnie studia agronomiczne. Od 1913 roku do 1919 roku pracował jako urzędnik gospodarczy w większych majątkach na Pomozu. Szóstego stycznia 1919 roku jako ochotnik wstąpił do oddziałów powstańczych w Wielkopolsce. Z kompanią poznańsko-lwowską wyjechał na odsiecz Lwowa. Za śmiałą akcję na tyłach nieprzyjaciela k. Mielnika, gdzie na czele plutonu wziął 40 jeńców, walki w Dołhomościskach (17 marca 1919 roku) i przeprowadzenie ataku pod Zborowem (17 czerwca), odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klas nr 5735. Otrzymał też osobistą pochwałę od gen. W. Sikorskiego. Pierwszego lipca 1920 roku na własną prośbę przeszedł do rezerwy. Pracował w kupiectwie, następnie w firmach ubezpieczeniowych jako urzędnik. Jesienią 1939 roku aresztowany przez Gestapo, skazany na śmierć i stracony. Na cmentarzu w Toruniu, na grobie żony, znajduje się jego symboliczna tablica. Odznaczony był także Krzyżem Walecznych i Złotym Krzyżem Zasługi²³.

Pierwszy ofiarę życia za Lwów złożył plutonowy Andrzej Battaglia, urodzony 19 września 1885 roku w Tarnowie, najmłodszy syn Gwidona, powstańca styczniowego, emerytowanego starosty i Olgi z Łodzia-Baranowskiej; brat Rogera, redaktora naczelnego „Gazety Wieczornej”. Pełne jego nazwisko brzmiało: Andrzej Maria Hieronim baron Battaglia de Sopramonte e Ponte Alto. We Lwowie ukończył III Gimnazjum i przed samym wybuchem wojny 1914 roku złożył egzamin dojrzałości. W szkole należał do skautingu. Czwartego sierpnia 1914 roku, jako ochotnik, wstąpił do 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich i został przydzielony do 1 kompanii IV batalionu. Urlopowany z powodu choroby, której nabawił się w okopach nad Nidą, zapisał się na Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Wileńskiego, gdzie zaliczył trzy semestry. Pierwszego września 1916 roku ponownie zgłosił się do Legionów, gdzie pełnił służbę początkowo w szpitalu w Kozienicach i Dęblinie. Od 16 marca 1916 roku do 20 września 1917 roku służył w 5 Pułku Piechoty Legionów. Po kryzysie przysięgowym, przymusowo, jako plutonowy, przydzielony został do 419 Batalionu Austriackiej Obrony Krajowej. Po ukończeniu szkoły oficerskiej otrzymał przydział do garnizonu lwowskiego, gdzie ponownie zapisał się na prawo na Uniwersytecie Lwowskim. Równocześnie wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej i Związku Strzeleckiego.

W nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku, w momencie, kiedy oddziały ukraińskie zajmowały Lwów, otrzymał rozkaz przejęcia z kilkoma ludźmi koszar piechoty austriackiej przy ulicy Kurkowej. Okazało się, że obiekt ten był już opanowany przez żołnierzy ukraińskich. Plutonowy A. Battaglia na dziedzińcu koszar został śmiertelnie ranny. Ukraińcy przekazali go do szpitala wojskowego przy ul. Łyczakowskiej, gdzie zmarł 5 listopada po ciężkich cierpieniach.

Za męstwo okazane w nierównym boju plut. A. Battaglia został odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2916 i mianowany podporucznikiem WP²⁴. Pochowany został na cmentarzu Obrońców Lwowa w pierwszej katakumbie. W 1935 roku obok niego pochowany został jego brat Karol, pułkownik 5 Pułku Artylerii Polowej, również odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy.

W dramatycznych okolicznościach zginął kpt. Wiktor Kopeć, ps. „Wiktor”. Urodził się we Lwowie w 1889 roku. Doświadczenie bojowe zdobył w Legionach J. Piłsudskiego; od 1917 roku działał w Polskiej Organizacji Wojskowej. Na polecenie dowództwa POW 31 października 1918 roku rozbroił kadry austriackiej artylerii w Rzęśnie Polskiej. Pierwszego listopada tego samego roku, wraz z nieliczną załogą do ostatniego naboju, przez kilka dni bronił bohatersko radiostacji w Kozielnikach k. Persenkówki. Dostał się do niewoli, skąd zbiegł po kilku dniach. Po powrocie na stronę polską zorganizował kompanię ochotników w Rzęśnie Polskiej²⁵. Brał udział w kilku brawurowych akcjach w celu zdobycia broni, budząc strach wśród Ukraińców, m.in. pod Kulparkowem, gdzie „wobec szalonej przewagi dostał się do niewoli, w niewoli zamordowany przez Ukraińców”. Powyższa wersja śmierci „Wiktora” pochodzi z wniosku o odznaczenie kpt. Kopcia Orderem „Virtuti Militari”, potwierdzonym przez świadków²⁶. Według wersji ukraińskiej, wzięty po raz pierwszy do niewoli miał obiecać, że nie będzie walczył już przeciw nim²⁷. Z relacji podoficera Czesława Elektorowicza, który uczestniczył w obronie radiostacji w Kozielnikach, wynikało, iż kpt. Kopciowi w niewoli zdarto odznaki legionowe i mundur, bito go po głowie kolbami karabinów i rękoma²⁸. Zamordowano go w okrutny sposób, miażdżąc głowę, tak iż w trakcie ekshumacji części czaszki wydobyto z krtani. Ujęty przez Polaków morderca zeznał, że na chwilę przed śmiercią kpt. Kopeć powiedział, że „(…) ziemia ta jest polska i należeć będzie do Polski”²⁹. Pochowany w piątej katakumbie na Cmentarzu Obrońców Lwowa. Decyzją Kapituły, kpt. L. Kopeć został odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2951.

Wilhelm Jan Starck był synem Karola, właściciela zakładu ogrodniczego, prowadzonego we Lwowie od stu lat, i Ludwiki z Krzysztofowiczów. Urodził się 23 maja 1897 roku. Maturę gimnazjalną uzyskał 4 sierpnia 1914 roku w II Szkole Realnej we Lwowie. Czwartego sierpnia 1914 roku wraz z 27 kolegami pod komendą płk. Marcelego Śniadowskiego wyruszył z Oleandrów Krakowskich pod Miechów. W oddziale Beliny został ranny pod Kielcami i dłuższy czas leczony był w szpitalu w Krakowie. W 1916 roku został przymusowo wcielony do armii austriackiej, do 3 Kompanii Karabinów Maszynowych 30 Pułku Piechoty. Mianowany podporucznikiem, był członkiem Polskich Kadr Wojskowych. W 1917 roku został przyjęty na studia na Politechnice Lwowskiej. W stopniu porucznika, następnie kapitana, brał udział w obronie Lwowa, jako komendant odcinka ul. Leona Sapiehy. Odparł kilkanaście ataków piechoty ukraińskiej, prowadzonych od strony placu św. Jana. Dowództwo rozlokował w Szkole im. Konarskiego. Na rozkaz z Komendy Obrony Lwowa, w brawurowym ataku, zdobył Wulkę. W ostatnim tygodniu walk listopadowych wyparł Ukraińców ze swego rodzinnego Zamarstynowa, walczył też koło Dublan. Jak pisze S. Nicieja: „W jego oddziale przeważali batiarzy oddani mu bezgranicznie. Mistrz w brawurze i podchodzeniu, znawca forteli kmicicowych, umiał dostać się na tyły przeciwników, wywołać popłoch lub w ciemnościach walkę ukraińskich oddziałów między sobą i wrócić bez strat”.

Po 22 listopada 1918 roku objął dowództwo 2 Kompanii 2 Pułku Obrony Lwowa. Piątego grudnia 1918 roku poległ podczas ataku na Laszki Murowane. Za niebywałe męstwo w walkach listopadowych został odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 3196³⁰. Pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa (kwatera I, g. 12).

Kwestionariusz Kawalera „Virtuti Militari” nr 1435 dotyczy Antoniego Petrykiewicza, najmłodszego kawalera tego orderu spośród obrońców Lwowa. Urodził się 16 grudnia 1905 roku w Dublanach k. Lwowa w rodzinie Kacpra, mającego tam niewielką posiadłość, i Rozalii z Gruszeckich. Miał czterech braci; wszyscy uczestniczyli w obronie Lwowa. W listopadzie 1918 roku był uczniem II klasy V Gimnazjum i należał do skautingu. Jak napisano: „bił się nie gorzej od starych, doświadczonych żołnierzy. Chwyciwszy karabin nie wypuszczał go ze słabnących rąk, walcząc zawzięcie w obronie Lwowa na Górze Stracenia”³¹. Ciężko rannego 27 grudnia 1918 roku pod Persenkówką próbowała wynieść sanitariuszka Stanisława Klimkowska-Bieńkowska (później znana malarka, która po wojnie osiadła w Szczecinie), niestety, trafiona została trzema kulami i omal nie przypłaciła swego poświęcenia życiem. Mimo starań lekarzy A. Petrykiewicz zmarł 15 stycznia 1919 roku w szpitalu wojskowym „Politechnika” we Lwowie. Za męstwo okazane w walkach na Górze Stracenia, na wniosek por. dr. R. Abrahama, odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2986. Był też odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Niepodległości, odznakami za obronę Lwowa³². Pochowany został na Cmentarzu Obrońców Lwowa w czwartej katakumbie³³.

Jeden z obrońców Góry Stracenia, por. Józef Kurdyban, był urodzonym lwowianinem. Urodził się 7 marca 1896 roku w rodzinie urzędnika Pawła i Reginy z Jabłońskich. Ukończył III Państwowe Gimnazjum we Lwowie i konserwatorium muzyczne. Czynnie udzielał się w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. Powołany do armii austriackiej walczył na froncie włoskim i awansował do stopnia porucznika. Pierwszego listopada 1918 roku wstąpił do oddziału tworzonego przez por. dr. R. Abrahama i został wyznaczony komendantem tzw. lotnych oddziałów. Brał udział w walkach w Rejonie Szkoły Sienkiewicza, Dworca Głównego, Ogrodu Jezuickiego. Czwartego listopada zdobył Górę Stracenia. Podczas ataku poległ przy domu Braci Tercjarzy. Jego brat Roman poległ w obronie Lwowa pod Zadwórzem 17 sierpnia 1920 roku.

Porucznik J. Kurdyban został pochowany jako jeden z pierwszych w nowej kwaterze w przedłużeniu Cmentarza Łyczakowskiego. Pogrzeb odbył się 24 listopada. Był to początek Cmentarza Obrońców Lwowa. Obok niego wyrosły mogiły Zygmunta Menzla (23 lata) i Felicji Sulimirskiej (lat 21). Za męstwo został wyróżniony Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2947. Był też odznaczony Krzyżem Walecznych i Krzyżem Niepodległości³⁴.

Porucznik Wojciech Kułakowski urodził się 17 lutego 1888 roku w Podhajcach, w rodzinie Józefa i Teresy z domu Raimczuk. W Brzeżanach ukończył gimnazjum. Jako uczeń należał do tajnych organizacji. Po uzyskaniu matury zapisał się na Wydział Prawa Uniwersytetu we Lwowie. Po wybuchu wojny wcielony został do 55 pp. armii austriackiej. Od października 1918 roku w stopniu podporucznika był członkiem Polskich Kadr Wojskowych. Początkowo dowodził oddziałem przy ul. Kordeckiego, a 2 listopada objął placówkę Bema. Szóstego listopada 1918 roku, podczas ataku na pozycje ukraińskie, został ciężko ranny i zmarł następnego dnia. Pochowany został na Cmentarzu Obrońców Lwowa, katakumby drugie.

Za czyny męstwa od 1 do 6 listopada 1918 roku odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” nr 3204, jak również Krzyżem Niepodległości³⁵.

Jeden z najbardziej legendarnych obrońców Lwowa, major Zdzisław Tatar-Trześniowski, urodził się 19 lutego 1868 roku w Ktorynach (powiat Żydaczów) w województwie Stanisławowskim. Był synem Witolda, powstańca styczniowego, i Michaliny z Domańskich. Ukończył trzy klasy gimnazjum w Stanisławowie. Należał do Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. W Stanisławowie pracował jako urzędnik kolejowy. Czwartego sierpnia 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich. Jako dowódca kompanii w III Batalionie I Brygady walczył pod Kielcami (12–13 sierpnia 1914 roku), nad Nidą. Uczestniczył w szturmie na Sobieszyce. W armii austriackiej od 16 sierpnia 1915 roku. W 1918 roku wstąpił do II Brygady Legionów gen. Józefa Hallera. Był więziony przez Austriaków w Huszt i Dulfalry. W październiku tegoż roku znalazł się we Lwowie. W końcu października, w stopniu kapitana, zorganizował punkt oporu w Szkole im. H. Sienkiewicza. Po rozpoczęciu walk we Lwowie 1 listopada 1918 roku wypadami zdobywał broń, skupiając wokół siebie bitny oddział ochotników.

Piątego listopada 1918 roku, zgodnie z rozkazem Naczelnej Komendy, objął dowództwo 1 Grupy Operacyjnej obrony Lwowa (odcinki: I – Dom Techników i II – tzw. Marii Magdaleny). W toku walk tworzyła się jego legenda – porównywano go do porucznika Piotra Wysockiego, który 29 listopada 1830 roku z grupką podchorążych poderwał Polaków do powstania. Wśród podkomendnych cieszył się ogromnym mirem. Po 22 listopada 1918 roku w stopniu majora objął dowództwo 1 Pułku Strzelców Lwowskich; w 1920 roku walczył z bolszewikami³⁶. Wskutek niewyjaśnionego konfliktu z przełożonymi, którzy zazdrościli mu popularności wśród żołnierzy i zarzucili mu, że nie zachowuje odpowiedniego dystansu służbowego, w czerwcu 1921 roku został przeniesiony do rezerwy z 20 pp w Krakowie. Miał wówczas 54 lata. Był żonaty z Bronisławą Majewską³⁷. Służba wojskowa była dla niego wszystkim, nie mógł odnaleźć się jako urzędnik kolejowy. W akcie desperacji 25 czerwca 1921 roku zastrzelił ppłk. Henryka Madurowicza, którego uważał za sprawcę swego nieszczęścia, a następnie strzałem w skroń odebrał sobie życie.

Zgodnie z jego wolą pochowano go we Lwowie. Za trumną szedł kapelan, matka, prezydent Lwowa i tysiące uczestników obrony Lwowa. Nad grobem krótko przemówił kapelan, odegrano też hymn narodowy. Pochowany został w kwaterze drugiej, grób 40. Trzydziestego pierwszego października 1937 roku jedna z ulic sławnej Rogatki Gródeckiej otrzymała jego imię.

Za wybitny wkład w obronę Lwowa został odznaczony Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2878. Był też odznaczony Krzyżem Walecznych.

Legenda otaczała też lwowskich lotników, których nazwiska łączyły się z początkami polskiego lotnictwa wojskowego. Niewątpliwie palma pierwszeństwa należy się Stefanowi Bastyrowi. Urodził się 17 sierpnia 1890 roku w Ulanowie k. Tarnowa, w rodzinie mieszczanina Tomasza i Julii z Niemłusów. Ukończył szkołę realną w Tarnowie i przez cztery lata studiował na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki we Lwowie. Pierwszego sierpnia 1914 roku został powołany do armii austriackiej, początkowo służył w artylerii, później przeszedł do lotnictwa. Ukończył szkołę oficerską w Lasone pod Budapesztem, szkołę pilotów w Sarajewie i pilotów myśliwskich w Campo Formido. Pierwszego maja 1918 roku został mianowany podporucznikiem; walczył na froncie włoskim.

Wraz z porucznikami Januszem de Beaurainem i Władysławem Toruniem ostrzeliwał stanowiska ukraińskiej artylerii stojące na Wysokim Zamku, na Cytadeli i Persenkówce. Wraz z kolegami wykonywał wiele zadań na granicy ryzyka. Podczas jednego z nich zmuszony był wylądować na terenie kontrolowanym przez Ukraińców, ledwie unikając niewoli. Między 5 a 22 listopada 1918 roku kpt. Bastyr odbył 28 lotów bojowych.

Drugiego listopada 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego. Trzeciego listopada podczas walk polsko-ukraińskich, wraz z kolegami pilotami, opanował lotnisko we Lwowie, ratując park lotniczy przed zniszczeniem. Zorganizował tutaj warsztaty lotnicze. Był komendantem III Parku Lotniczego, a następnie dowodził Eskadrą Obrony Lwowa, i od 1 kwietnia 1919 roku III Grupą Lotniczą (eskadry 15 i 21). Dwudziestego drugiego listopada 1918 roku został awansowany na kapitana. Za bezprzykładną odwagę w boju i niezmordowaną pracę organizatora i wybitnego technika lotniczego został odznaczony Krzyżem „Virtuti Militari” V klasy nr 2930. Kapitan S. Bastyr zginął 6 sierpnia 1920 roku, chcąc wypróbować nowo zmontowany samolot Fokker D. VII. Jego pogrzeb odbył się 10 sierpnia 1920 roku, w momencie, kiedy do miasta zbliżała się 1 Armia Konna Siemiona Budionnego. Żegnały go tłumy mieszkańców Lwowa, z arcybiskupem Józefem Bilczewskim, gen. Wacławem Iwaszkiewiczem, płk.  Czesławem Mączyńskim, członkami Misji Koalicyjnych i wieloma innymi dowódcami związanymi z obroną Lwowa od listopada 1918 roku. Pochowany został na Cmentarzu Obrońców Lwowa. Odznaczony był też Krzyżem Niepodległości, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Orderem Odrodzenia Polski 5 klasy. Spoczywa na Cmentarzu Obrońców Lwowa³⁸.

Wśród lwowskich lotników nie sposób pominąć gen. bryg. Janusza de Beaurain. Urodził się 25 grudnia 1893 roku w Warszawie, w rodzinie Karola i (Stefanii) z Kosmowskich. Tam mieszkał do 1911 roku. W latach 1905–1906 aktywnie uczestniczył w strajku szkolnym. Po zdaniu matury w Warszawskiej Szkole Handlowej Zgromadzenia Kupców przeniósł się do Lwowa, gdzie do wybuchu wojny przeszedł na IV rok studiów na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej, uczestniczył w pracy niepodległościowej, m.in. w Związku Strzeleckim. Od sierpnia 1914 roku ochotnik w Legionach Polskich z przydziałem do 5 Baterii Artylerii 1 Brygady, początkowo jako podoficer, następnie oficer. W latach 1914–1915 brał udział w walkach pod Krzywopłotami, Radowczykiem, Jastkowem, nad Stochodem i Stryjem. W maju 1916 roku został skierowany do Oficerskiej Szkoły Lotniczej w Wiener-Neustadt, po ukończeniu której, we wrześniu 1916 roku, odszedł do 34 Eskadry jako podporucznik-lotnik Legionów na front włoski. Brał udział w bitwie nad Isonzą do maja 1917 roku. Odwołany przez Komendę Legionów do Warszawy w celu organizacji lotnictwa w czasie kryzysu przysięgowego. Po zwolnieniu z Legionów przedostał się do Lublina, a następnie do Lwowa, gdzie podjął działalność w POW na Ukrainie oraz organizował w konspiracji Polaków, lotników z armii austriackiej. Trzeciego listopada 1918 roku wraz z kpt. Stefanem Bastyrem i por. Władysławem Toruniem zajął lotnisko lwowskie. Jako pierwszy nawiązał łączność z Krakowem. Trzynastego listopada 1918 roku został zestrzelony i ciężko ranny kulą rozpryskową. Ze szpitala wyszedł dopiero w kwietniu 1912 roku. We wniosku na odznaczenie go Orderem „Virtuti Militari” kpt. S. Bastyr napisał³⁹: „Jeszcze w październiku 1918 r., będąc na urlopie, porozumiewa się z lotnikami: kpt. Bastyrem i por. Toruniem, co do zajęcia lotniska [lwowskiego, M.P.], co też jako jeden z najpierwszych zrobił. Organizuje obronę Lwowa od ciągłych napadów ukraińskich. W ostatnim z tychże przy ataku na piechotę nieprzyjacielską pod Sokolnikami zostaje ciężko ranny kulą ekstrazytową”. Odznaczony został Orderem nr 2858.

W 1919 roku uzyskał absolutorium na Politechnice Lwowskiej, a w 1920 roku obronił dyplom inżyniera w renomowanej Ecole Superieure d’Aeronautique de Paris. Po wyleczeniu z ran był zastępcą Szefa Departamentu Żeglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych, awansował do stopnia ppłk. Pierwszego czerwca 1919 roku, a następnie w latach 1919–1920 był dowódcą grupy lotniczej w wojnie z bolszewikami. Po wojnie, po ukończeniu studiów, w latach 1921–1924 zastępca, a potem kierownik Instytutu Badań Technicznych Lotnictwa, dowódca 1 Grupy Aeronautycznej (1932–1935), zastępca dowódcy Lotnictwa (od listopada 1935 roku). Brał udział w pracach Ligii Narodów nad rozbrojeniem i pracy nad utworzeniem międzynarodowej organizacji lotnictwa⁴⁰. Niewątpliwie należał do najzdolniejszych dowódców lotnictwa polskiego. Generał brygady od marca 1937 roku. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, gdzie od lutego do czerwca 1940 roku był na stażu w lotnictwie francuskim. Po przedostaniu się do Wielkiej Brytanii, jako legionista, od czerwca 1940 roku do stycznia 1942 roku osadzony został w obozie Rothesay na wyspie Buta (Szkocja)⁴¹. Następnie przeniesiony w stan nieczynny. Po wojnie osiedlił się w Edynburgu, gdzie zmarł 23 grudnia 1959 roku⁴².

Generał Janusz de Beaurain był też odznaczony Krzyżem Walecznych (cztery razy), Krzyżem Niepodległości, Orderem Odrodzenia Polski 4 klasy, Krzyżem Zasługi i innymi odznaczeniami.

Tragicznie potoczyły się też losy porucznika Władysława Torunia. Urodził się w 1899 roku w Nowym Sączu. Podobnie jak S. Bastyr był absolwentem Wydziału Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej. W 1911 roku został powołany do służby w austriackiej marynarce wojennej; służył na krążowniku „Sankt Georg”, potem w artylerii fortecznej i wreszcie jako obserwator w lotnictwie morskim. W końcu października 1918 roku przyjechał do Lwowa. Za czyny w obronie Lwowa odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 3183. Zachowało się szczegółowe uzasadnienie wniosku: „Wspólnie z kapitanem Bastyrem i por. De Beaurainem zajmuje dnia 2 listopada 1918 r. lotnisko lwowskie. Bierze jako obserwator udział w obronie Lwowa od pierwszego dnia, dając dokładne wywiady o ruchach nieprzyjacielskich. Dnia 22 listopada 1918 r. celnym rzutem bomby burzy bastion na cytadeli, zajętej przez Ukraińców. Dnia 22, 23 i 24 listopada 1918 r. wraz z kapitanem Bastyrem celnymi rzutami bomb oczyszcza tor kolejowy Lwów–Chodarów od Sichowa aż po Wybranowce. Dnia 26 listopada 1918 r. odbywa lot Lwów–Warszawa z meldunkiem generała Roji do Naczelnika Państwa. Dnia 8 listopada 1918 r. w locie wspólnie z kapitanem Bastyrem celnym rzutem bomby niszczy budynek kolejowy na stacji Chodorów, zajętej przez Ukraińców. Szóstego grudnia 1918 r. wspólnie z kapitanem Bastyrem trzema bombami trafił transport sotni ukraińskiej w Starym Siele. Według meldunku wywiadowczego załoga stacyjna uciekła, a 30. żołnierzy ukraińskich zostało zabitych. W czasie ofensywy wiosennej 1919 r. wziął udział w walkach pod Obroszynem, Sokolnikami, Sołanką, Malechowem, Kulikowem i Pikułowicami. Odznaczył się niezwykłą odwagą i sprawnością w rzucaniu bomb. Wraz z kapitanem Bastyrem w czerwcu 1919 roku został zestrzelony pod Jezierną zdołał dostarczyć sztabowi cenny materiał wywiadowczy”.

W 1922 roku przeniesiony został do Warszawy i w stopniu podpułkownika tworzył i kierował Centralnymi Zakładami Lotniczymi. Dziewiątego sierpnia zginął w rozbitym samolocie na warszawskim Mokotowie. Był też odznaczony Krzyżem Walecznych (trzykrotnie) i Krzyżem Niepodległości. Jego żona Zofia została zamordowana przez Niemców w Oświęcimiu, a syn Marian, żołnierz AK, podzielił jej los w Buchenwaldzie.

W listopadzie 1935 roku szczątki S. Bastyra, W. Torunia i S. Steca spoczęły we wspólnej mogile na Cmentarzu Obrońców Lwowa⁴³.

Znany z bohaterskiej postawy w 1939 roku gen. Franciszek Kleeberg urodził się 1 listopada 1888 roku w Tarnopolu, w rodzinie Emiliana, powstańca styczniowego, później zawodowego oficera armii austriackiej oraz Józefiny z d. Kuschée. Ukończył Wojskową Akademię Techniczną i został oficerem zawodowym. W 1913 roku rozpoczął studia w Wyższej Szkole Wojennej. W armii austriackiej służył do 7 maja 1915 roku. Na własną prośbę 8 maja 1915 roku uzyskał przydział do 2 Brygady Legionów Polskich. Od maja 1916 w dowództwie 3 Brygady Legionów Polskich jako oficer operacyjny i szef sztabu, następnie zastępca dowódcy 1 pal. Po kryzysie przysięgowym był oficerem sztabu w Inspektoracie Wyszkolenia Polskiej Siły Zbrojnej. Za złożenie podania do przełożonych o przyznanie mu obywatelstwa polskiego został postawiony przed sądem i wysłany na front włoski. Po powrocie 18 listopada 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego. Za udział w walkach o Lwów, m.in. jako szef sztabu Armii „Wschód”, odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2857. Do lipca 1920 roku był kolejno: szefem sekcji oraz z-cą szefa Departamentu V MSWojsk. W lipcu został szefem sztabu 1 Armii. Od września 1920 roku – szef sztabu wojsk gen. Kazimierza Raszewskiego z zadaniem wyparcia bolszewickich oddziałów Gaja z Pomorza. Piętnastego października 1920 roku został mianowany szefem sztabu DOGen w Poznaniu. W 1923 roku został dowódcą 14 DP Wlkp. W latach 1924–1925 studiował we Francji. Mianowany drugim dyrektorem nauk w Wyższej Szkole Wojennej. Od 19 marca 1927 roku był dowódcą 29 DP w Grodnie. Pierwszego stycznia 1928 roku został mianowany generałem brygady. Od 1934 roku był dowódcą DOK nr III w Grodnie, a od 1936 roku – DOK nr IX w Brześciu n. Bugiem. We wrześniu 1939 roku był dowódcą Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Walczył z oddziałami niemieckimi i sowieckimi. Od 2 do 5 października 1939 roku stoczył bitwę pod Kockiem. Zmarł w niewoli niemieckiej w Weisser Hirsch pod Dreznem 5 kwietnia 1941 roku. Pochowany został na cmentarzu Neustadt, w dzielnicy Drezna, 1 stycznia 1943 roku. Mianowany został pośmiertnie przez gen. W. Sikorskiego generałem dywizji. Szesnastego kwietnia 1918 roku ożenił się z Wandą Paszkowską, miał syna Zbigniewa. Odznaczony był także Orderami VM 3 i 4 klasy, Krzyżem Walecznych (cztery razy), Orderem Odrodzenia Polski 4 klasy oraz orderami zagranicznymi⁴⁴.

Pomocną rękę obrońcom Kresów podali Wielkopolanie, na czele z gen. Danielem Konarzewskim, dowódcą Grupy Wielkopolskiej. Urodził się on 21 sierpnia 1871 roku w Petersburgu, w rodzinie Daniela i Aliny von Miller. Po ukończeniu w 1885 roku II Korpusu Kadetów w Moskwie i Pawłowskiej Szkoły Wojskowej w Petersburgu, w 1890 roku – jako ppor. – został zawodowym oficerem armii rosyjskiej. Ukończył kilka kursów sztabowych. Ochotniczo brał udział w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1906). Po awansie na pułkownika w 1907 roku przeszedł na własną prośbę do rezerwy i prowadził administrację własnego majątku. Do wojska powołany został w 1914 roku. Dziesiątego listopada 1917 roku zgłosił się do służby w 1 Korpusie Polskim. Pełnił szereg funkcji dowódczych, m.in. dowódcy 2 Legii Rycerskiej i 6 Pułku Strzelców. W walkach pod Łoszczycą został ciężko kontuzjowany. W styczniu 1919 roku przybył do Poznania i 12 stycznia został dowódcą 1 Pułku Strzelców Wielkopolskich. Czternastego marca 1919 roku mianowany został dowódcą Grupy Wielkopolskiej operującej w Galicji do 9 czerwca tego roku. Dwudziestego trzeciego maja 1919 roku mianowany generałem podporucznikiem. Trzydziestego lipca 1919 roku objął dowództwo Grupy Operacyjnej na Froncie Litewsko-Białoruskim. Piątego października tego roku został dowódcą 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich (14 DP Wlkp.) i dowodził nią nieprzerwanie do 20 kwietnia 1921 roku. Orderem „Virtuti Militari” V klasy odznaczony został za całokształt pracy bojowej 14 DP, gdyż „sława bojowa, którą może się poszczycić 14 DP, jest w wielkiej mierze zasługą jej bohaterskiego dowódcy”. Od 1921 roku był m.in. dowódcą DOK nr III i I, szefem administracyjnym armii i wiceministrem spraw wojskowych, inspektorem Armii Warszawa (1931–1935). Trzydziestego pierwszego sierpnia 1924 roku został awansowany do stopnia generała dywizji. Zmarł nagle w Warszawie 3 kwietnia 1935 roku. Został pochowany w majątku rodzinnym w Prużankach. Odznaczony był także Orderem Odrodzenia Polski 2, 3 i 4 klasy, Krzyżem Walecznych (dwa razy), Złotym Krzyżem Zasługi oraz orderami zagranicznymi. W 1908 roku zawarł związek małżeński z Wincentą Prewysz-Kwinto, z którą miał czworo dzieci⁴⁵.

Z Grupą Wielkopolską pod Lwów wyjechał Andrzej Kopa, organizator powstania wielkopolskiego w powiecie Poznań–Zachód, pułkownik. Urodził się 16 października 1879 roku w Trzcielinie, w ówczesnym powiecie poznańskim. W Poznaniu ukończył Gimnazjum Marii Magdaleny i podjął studia agronomiczne. Udzielał się w Towarzystwie Tomasza Zana. W 1905 roku po ojcu objął 138-hektarowe gospodarstwo rolne w Trzcielinie. Działał w okolicznych organizacjach gospodarczych i Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. Trzeciego sierpnia 1914 roku Andrzej Kopa został zmobilizowany do armii niemieckiej. Służył w taborach i artylerii. W 1915 roku został mianowany podporucznikiem. Wskutek niewydolności serca we wrześniu 1918 roku skierowany został do szpitala w Poznaniu, skąd na początku listopada wrócił do Trzcielina. Dwunastego listopada tego samego roku wszedł do Powiatowej Rady Ludowej powiatu Poznań–Zachód. Organizował też Straż Ludową. Dwudziestego ósmego grudnia 1918 roku w Dopiewie zebrało się ok. tysiąca ochotników. Część oddziału brała udział w walce o Wolsztyn, część uczestniczyła w zajęciu stacji lotniczej w Ławicy. Na rozkaz Dowództwa Głównego w Poznaniu, 13 stycznia 1919 roku oddział Kopy wyruszył do Biedruska. Dwudziestego trzeciego stycznia gen. J. Dowbor-Muśnicki polecił Kopie zorganizowanie 1 Pułku Rezerwowego Strzelców, który 4 lutego został zaprzysiężony w Poznaniu. Piętnastego marca 1919 roku pułk przemianowany został na 10 Pułk Strzelców Wielkopolskich. Pod komendą Kopy pułk działał na Froncie Wielkopolskim. Dwudziestego drugiego czerwca 1919 roku wyruszył na front pod Lwów. We wniosku na VM stwierdzono: „(…) jako dowódca 10 pułku strzelców Wielkopolskich podczas drugiej wyprawy do Galicji wschodniej w Grupie gen. D. Konarzewskiego na czele pułku brał udział w przełamaniu frontu (…)”. Pod Husiatynem Kopa wykazał się „zimną krwią, odwagą, doświadczoną ręką, szerząc popłoch w szeregach wroga”. Pierwszego stycznia 1920 roku J. Piłsudski powołał Kopę w skład Tymczasowej Kapituły Orderu „Virtuti Militari”. W lipcu 1920 roku po sześciomiesięcznym urlopie Kopa objął dowództwo Grupy Operacyjnej w Ossowcu. Bronił Łomży, walczył pod Pułtuskiem, Nasielskiem i Grodnem. W maju 1921 roku, w stopniu pułkownika, na własną prośbę został zwolniony do rezerwy i poświęcił się pracy na roli. Udzielał się społecznie w licznych organizacjach gospodarczych i organach samorządowych. Jest autorem publikacji: Udział powiatu zachodnio-poznańskiego w Powstaniu Wielkopolskim roku 1918–1919 (Poznań 1928). W 1940 roku został wraz z siostrą wysiedlony przez Niemców z Trzcielina do Wierzchowisk w powiecie Janów Lubelski. Dwudziestego ósmego kwietnia 1945 roku wrócił do Wielkopolski. Od 1946 roku do 1952 roku Kopa kierował PGR-em w Głuszynie Leśnej w powiecie poznańskim. Z powodu choroby serca przeszedł na rentę i zamieszkał w Chomęcicach. Zmarł 10 czerwca 1956 roku i pochowany został w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Konarzewie. Odznaczony był także Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Orderem Odrodzenia Polski 4 klasy, Krzyżem Walecznych (dwa razy), Złotym Krzyżem Zasługi. W Poznaniu ulicy w Ławicy nadano imię A. Kopy⁴⁶.

Stanisław Milian, ojciec Jerzego, wybitnego polskiego muzyka, zasłużył się w obronie Lwowa i w III powstaniu śląskim. Urodził się 12 kwietnia 1899 roku w Kleparowie (Lwów), w rodzinie murarza Franciszka i Marii z domu Piekut. Jako uczeń gimnazjum w 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich. Początkowo służył w 1 pp Legionów, następnie w 4 pp Legionów, awansując do stopnia sierżanta. Po kryzysie przysięgowym został przeniesiony do armii austriackiej. Od 18 listopada 1918 roku uczestniczył w obronie Lwowa. W szeregach 4 pp Legionów, w stopniu podporucznika, walczył z bolszewikami. Za akcję wypadową na tyły nieprzyjacielskie i przetransportowanie na stronę polską trzech zdobytych armat odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” nr 2009. Dwudziestego września 1920 roku został ciężko ranny pod Hrubieszowem, wzięty do niewoli, skąd zbiegł. Uczestniczył w III powstaniu śląskim w Grupie Wawelberga. Od 1921 do 1939 roku służył kolejno w: 4 pp Legionów, Korpusie Obrony Pogranicza, 58 pp Wlkp., w Szkole Podchorążych w Ostrowi Mazowieckiej, baonie samodzielnym. Od 1938 roku – zastępca dowódcy 36 pp Legii Akademickiej. Od 1 września 1939 roku był dowódcą 1 pp obrony Pragi. Do maja 1945 roku przebywał w niewoli niemieckiej, następnie powrócił do kraju. Między innymi pracował jako kierowca ciężarówki i inspektor BHP. Zmarł 12 kwietnia 1967 roku w Poznaniu. Został pochowany na cmentarzu w Junikowie. Był także odznaczony orderem „Virtuti Militari” IV klasy, Krzyżem Walecznych (trzykrotnie), Krzyżem Niepodległości, Złotym Krzyżem Zasługi i wieloma innymi odznaczeniami. Od 1930 roku był żonaty z Czesławą Karyszak, żołnierzem Związku Odwetu AK w Poznaniu, straconą 8 stycznia 1943 roku. Miał syna Jerzego⁴⁷.

W Grupie Wielkopolskiej gen. D. Konarzewskiego funkcje dowódcze pełnili też Dowborczycy. Jednym z nich był gen. Rudolf Niemira. Urodził się 1 maja 1886 roku w Święcianach na Wileńszczyźnie, w ziemiańskiej rodzinie Rudolfa i Heleny z d. Hryniewicz. Ukończył wileńską szkołę wojskową i studiował ekonomię w Kijowskim Instytucie Handlowym. Od 1911 roku w armii rosyjskiej jako artylerzysta. W listopadzie 1917 roku wstąpił do 1 Korpusu Polskiego w Rosji. W stopniu kapitana dowodził baterią. Po demobilizacji, od maja 1918 roku przebywał na Wileńszczyźnie, a następnie w Warszawie, gdzie w listopadzie tego samego roku zgłosił się do Wojska Polskiego. W połowie stycznia 1919 roku skierowany został do Poznania, do dyspozycji gen. J. Dowbor-Muśnickiego. Od 20 stycznia był dowódcą 1 Dyonu pap wlkp. W marcu 1919 roku wyruszył na Front Galicyjski w składzie Grupy Wielkopolskiej gen. D. Konarzewskiego. Objął dowództwo Grupy Artylerii w której skład wchodziły: I Dywizjon 1 pułku artylerii lekkiej Wielkopolskiej (od 21 września 1919 roku przemianowany na 1 pułk artylerii polowej Wielkopolskiej) i bateria artylerii ciężkiej, jak też nad artylerią oddziałów rotmistrza R. Abrahama. Za wyjątkową odwagę wykazaną na polu walki, zwłaszcza pod Barem i Husiatynem. Odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy (nr 728). Szóstego czerwca 1919 roku został awansowany na podpułkownika. Od października tego roku pełnił również obowiązki dowódcy a następnie do 1927 roku był dowódcą 1 pal (15) wlkp. Od 1 lipca 1923 roku awansowany do stopnia pułkownika. Następnie został dowódcą Grupy Artylerii. Pierwszego września 1938 roku został przeniesiony w stan spoczynku. We wrześniu 1939 roku R. Niemira dowodził Ośrodkiem Wyszkolenia Artylerii Konnej. Przedostał się do Francji, gdzie został powołany do służby czynnej. Od grudnia 1939 roku do czerwca 1940 roku był dowódcą artylerii dywizyjnej 1 Dywizji Grenadierów. Trzeciego maja 1940 roku mianowany został generałem brygady. Od września 1940 roku do października 1945 roku. był dowódcą artylerii 1 Korpusu WP w Wielkiej Brytanii. Po demobilizacji osiadł w Szkocji. Zmarł 6 sierpnia 1952 roku w Balochmyle (Glasgow), pochowany na cmentarzu St. Peter’s, odznaczony Orderem Odrodzenia Polski 4 klasy, Krzyżem Walecznych (trzy razy), Złotym Krzyżem Zasługi. Rodzinę prawdopodobnie założył w Wielkiej Brytanii⁴⁸.

Rodowitym Lwowianinem był kpt. Karol Baczyński. Urodził się 11 lutego 1865 roku we Lwowie. Syn Jana i Anny z Fischerów. Uczęszczał do szkoły realnej we Lwowie. Ukończył 7 klas, jednak matury nie uzyskał. Od 1893 roku pracował jako urzędnik sądowy, przed wybuchem wojny w dziale prezydialnym we Lwowie. Był członkiem tajnej organizacji patriotycznej Orła Białego, poszukiwanym sądownie w latach od 1886 do 1889 przez władze austriackie we Lwowie i rosyjskie w Warszawie. Od 1897 roku należał do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, pracując także w ochotniczych strażach pożarnych, Towarzystwie Szkoły Ludowej i Towarzystwie Młodzieży Polskiej. im. T. Kościuszki. Był też członkiem Drużyn Bartoszowych. W 1911 roku zorganizował we Lwowie w domu Towarzystwa im. T. Kościuszki i w ochotniczych strażach pożarnych, niepodległościową organizację paramilitarną – Drużyny im. T. Kościuszki. Ukończył w niej kurs oficerski.

Po wybuchu wojny, od 16 sierpnia 1914 roku, dowodził kompanią (zmobilizowaną Drużyną im. T. Kościuszki) w 2 Baonie Legionu Wschodniego. Dwudziestego dziewiątego sierpnia wraz z nią opuścił Lwów. Po likwidacji Legionu 26 września tegoż roku został dowódcą 14 kompanii 3 pp Legionów. Uczestniczył w kampanii karpackiej, awansując 14 marca 1915 roku na porucznika piechoty. Od 27 lutego do 22 marca 1915 roku, gdzie dowodził baonem. Przeniesiony 10 maja do tworzonego 4 pp Legionów, otrzymał dowództwo 12 Kompanii. Razem z pułkiem 15 lipca wyruszył na front. Siódmego sierpnia objął dowództwo obozu szkolnego Legionów Polskich w Jastkowie, a 8 września 1915 roku awansował na stopień kapitana piechoty. Obóz stanowił baon uzupełniający nr 4. Funkcję tę sprawował do 10 stycznia 1916 roku, po czym od 11 stycznia do 31 grudnia 1916 roku był dowódcą stacji zbornej i komendantem placu Legionów w Kowlu (od 20 czerwca z siedzibą w Lublinie) i Lublinie (od 1 stycznia 1917 roku do 6 marca 1918 roku). Później wyjechał do Lwowa, gdzie był członkiem zarządu organizacji byłych legionistów w tym mieście.

Od 1 listopada 1918 roku uczestniczył w obronie Lwowa. Dowodził V odcinkiem obrony w Szkole Sienkiewicza. Po wyparciu przeciwnika z miasta 24 listopada awansował na majora piechoty, a dzień później objął dowództwo II baonu 1 pułku strzelców Lwowskich (potem: 38 pp). Uczestniczył w walkach z Ukraińcami w Małopolsce Wschodniej, przejściowo, od 1 do 17 października 1919 roku, dowodził 38 pp. Dwudziestego grudnia został przeniesiony do DOGen Lwów, gdzie był referentem w oddziale personalnym. Dwudziestego pierwszego marca 1920 roku został dowódcą baonu wartowniczego, lecz już 16 kwietnia objął funkcję komendanta placu i równocześnie zastępcy dowódcy miasta Mińsk Litewski. Od 18 lipca dowodził baonem wartowniczym, a od 1 października IV warszawskim baonem etapowym. Równocześnie w okresie od 10 grudnia 1920 do 15 marca 1921 roku sprawował funkcję dowódcy 4 Brygady Etapowej i dowódcy Powiatu Etapowego w Łunińcu.

Po zakończeniu wojny, 1 sierpnia 1921 roku, został dowódcą Baonu Celnego nr 30. Pierwszego września 1922 roku został mianowany zastępcą komendanta Białostockiej Komendy Straży Granicznej. Czternastego lipca 1923 roku zwolniono go ze służby w Straży, a 7 grudnia zdemobilizowano. Ósmego lutego 1924 roku zatwierdzony w stopniu podpułkownika pospolitego ruszenia ze starszeństwem z 1 czerwca 1919.roku. Mieszkał we Lwowie, Był działaczem Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. Po kampanii 1939 roku został aresztowany przez Sowietów. Zamordowano go na terenie Ukrainy w końcu maja lub w czerwcu 1940 roku. Został Odznaczony orderem „Virtuti Militari” V klasy, Krzyżem Niepodległości, Orderem Polonia Restituta oraz Krzyżem Walecznych (trzy razy) i Złotym Krzyżem Zasługi (dwa razy). Opublikował: Wspomnienia z czasu obrony Lwowa, w: Obrona Lwowa 1–22 listopada 1918, t. 1 (Lwów 1933). Był żonaty z Eugenią Chmielewską, z którą miał dwóch synów (Stanisława, Zdzisława), a potem z Władysławą Heydą, z którą miał córki (Marię i Zofię). Poświęcono mu tablicę w katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie⁴⁹.

Z lwowskimi strukturami POW związany był natomiast Ludwik de Laveaux, urodzony we Frysztaku 18 czerwca 1891 roku⁵⁰. Był synem Mariana i Władysławy z Giebułtowskich. W 1911 roku zdał maturę w Szkole Realnej w Krakowie i rozpoczął studia architektury na Wydziale Budownictwa Lądowego Politechniki Lwowskiej. W sierpniu 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich. Służył w 4 pp Legionów. Ukończył kurs oficerski w Zegrzu, 1 kwietnia 1915 roku został awansowany na podporucznika. Był dowódcą plutonu, a następnie kompanii. Po kryzysie przysięgowym został wcielony do armii austriackiej. Zbiegł do Stryja i rozpoczął działalność w POW. Był komendantem Podkarpackiego Okręgu POW. We wrześniu 1918 roku został komendantem Lwowskiego Okręgu POW. Pierwszego listopada 1918 roku zorganizował obronę miasta. Wszedł w skład Komendy Obrony Lwowa oraz dowodził odcinkiem „Dworzec”: „4 listopada zdobywa dworzec kolejowy dając możliwość zaopatrzenia obrońców w broń i amunicję. Po zajęciu dworca przez Ukraińców, na czele nielicznego oddziału śmiałym kontratakiem odzyskuje definitywnie dworzec. Dnia 6 grudnia 1918 roku kapitan de Laveaux objął dowództwo grupy mającej przeprowadzić wypad na Dublany wśród bardzo trudnych okoliczności. Przez umiejętne kierownictwo swoją grupą potrafił nie tylko odeprzeć zwycięsko ataki przeważających sił ukraińskich ale i zdobył w walce wręcz Malechów, narażając przy tym swe życie i przyświecając nieustraszonym męstwem. Posiadanie Malechowa było konieczne, aby móc rozpocząć akcję na Dublany”. Za te czyny został 10 sierpnia 1922 r. odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy nr 2863. Siedemnstego grudnia 1918 roku został awansowany na stopień kapitana. W wojnie polsko-ukraińskiej był dowódcą 1 Baonu w 4 pp Legionów, a następnie dowódcą Grupy „Kapitana de Laveaux”, z którą w grudniu 1918 roku zdobył Gródek Jagielloński. W okresie od czerwca do grudnia 1919 roku uczestniczył w kursie wojennym Szkoły Sztabu Generalnego. Następnie był szefem sztabu 5 DP. Po wojnie został zweryfikowany w stopniu majora (ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 r.) dalej służył w 5 DP. W roku akademickim 1921/22 studiował w WSWoj. Od 7 listopada 1922 roku do 3 listopada 1926 roku był szefem sztabu w 21 Dywizji Górskiej. Piętnastego sierpnia 1924 roku został awansowany do stopnia podpułkownika. W okresie od grudnia 1926 roku do lipca 1929 roku był szefem sztabu w DOK nr 1 w Warszawie. Szóstego lipca został dowódcą 2 pp Legionów, a 1 stycznia 1932 roku awansowany został na pułkownika. Piętnastego kwietnia 1936 roku został dowódcą Piechoty Dywizyjnej w 8 DP. We wrześniu 1939 roku walczył w składzie Armii „Modlin”. 14 września został dowódcą południowo-wschodniego odcinka Obrony Warszawy. 16 września wrócił do dywizji do obrony Modlina. Za walki w kampanii wrześniowej odznaczony został Orderem „Virtuti Militari” V klasy (nr 13670). Po kapitulacji Modlina przebywał w niewoli niemieckiej. Po uwolnieniu w 2 Korpusie we Włoszech, następnie w Wielkiej Brytanii. Po demobilizacji osiedlił się w Londynie. Jedenastego listopada 1966 roku został mianowany generałem brygady. Zmarł 16 grudnia 1969 roku w Londynie. Spoczywa na Cmentarzu South Ealing. Odznaczony także Krzyżem Walecznych (czterokrotnie), Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Orderem Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi. Był żonaty. Miał dwoje dzieci: Marię i Ludwika.

* * *

To tylko kilkanaście sylwetek obrońców Lwowa z 1918 roku. Kilkanaście innych zostało już opublikowanych w słowniku biograficznym Kawalerowie „Virtuti Militari” 1792–1945, t. 2, cz. 1–3. Przygotowujemy do druku część czwartą drugiego tomu słownika poświęconego w całości obrońcom Lwowa i Małopolski Wschodniej, obejmującego osoby walczące od 1 listopada 1918 roku po heroiczną obronę Zadwórza w sierpniu 1920 roku. W życiorysach obrońców „Miasta Zawsze Wiernego” odbiły się losy Polaków walczących w latach 1918–1945. Pamięć o Nich wytrzymała próbę czasu, zaś Cmentarz Obrońców Lwowa przetrwał próby unicestwienia, także aktualnych szykany – o czym świadczy „areszt” nałożony na lwy strzegące cmentarza i dziś świadczy o męstwie obrońców miasta tak bliskiego sercom Polaków…

1 Niniejszy tekst jest kontynuacją wcześniejszego opracowania pt. Lwów i jego obrońcy – kawalerowie „Virtuti Militari”, w: Znani i nieznani międzywojennego Lwowa, „Studia i Materiały”, t. 2, pod red. nauk. L. Michalskiej-Brachy, M. Przeniosło, Kielce 2009, s. 127–145.

2 G. Łukomski, B. Polak, A. Suchcitz, Kawalerowie „Virtuti Militari”. Wykazy odznaczonych za czyny z lat 1863–1864, 1914–1945, Koszalin 1997, s. 12.

3 Obrona Lwowa. 1–22 listopada 1918 r., t. 3: Organizacja listopadowej obrony Lwowa. Ewidencja uczestników walk. Lista strat, Warszawa 1994, s. 6–18.

4 Ibidem.

5 Wyliczenia redakcji Słownika biograficznego Kawalerów „Virtuti Militari” 1792–1945, działającej w latach 1985–1999 na Politechnice Koszalińskiej.

6 Józef Piłsudski i Lwów, oprac. J. Wereszyca, Warszawa 1989; W. Kozłowski, „Virtuti Militari” dla Lwowa, „Mars” 2000, nr 9, s. 7 i nast.

7 Ibidem, s. 12.

8 CAW, Kapituła Orderu Virtuti Militari, t. 20, poz 1.

9 W. Kozłowski, „Virtuti Militari” dla Lwowa, „Mars” 2000, t. 9, s. 16.

10 A. S. Potencki (1899–1920), student prawa i Wydziału Leśnictwa Politechniki Lwowskiej, porucznik 5 Pułku Artylerii Ciężkiej, uczestnik obrony Lwowa na odcinku V, gdzie został ciężko ranny. W sierpniu 1920 roku walczył w szeregach 3 Batalionu Małopolskiej Armii Ochotniczej. Dał dowody wielkiego męstwa w walkach pod Kamionką Strumiłowską i Zadworzem. Poległ pod Skniłowem 6 czerwca 1920 roku. Pochowany w kwaterze II, grób 70. Zob. S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 365–366.

11 Józef Piłsudski i Lwów…, op. cit., s. 128–129.

12 CAW, 20-1411; S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa, op. cit., s. 264–268; J. Zieliński, Czesław Mączyński, PSB, t. 20/1, z. 85, s. 333–334; „Kurier Lwowski” 1935, nr 198, z 20 sierpnia.

13 CAW, akta personalne, t. 2329; B. Polak, Łapiński Stanisław Kazimierz Marcin, pseudonim „Nilski” (1891–1922), w: Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich 1918–1919, pod red. A. Czubińskiego, B. Polaka, Poznań 2002, s. 204–205; S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa, op. cit., s. 287.

14 R.W. Schramm, Jakubski Antoni Władysław (1885–1962), w: Wielkopolski słownik biograficzny, pod red. A. Gąsiorowskiego, J. Topolskiego, Warszawa–Poznań 1981, s. 279.

15 CAW, VM 20-1377.

16 C. Mączyński, Obrona Lwowa 1–22 listopada 1918, t. 1, Warszawa 1991, s. 314 i nast.

17 CAW, VM 20-1377.

18 R. Schramm, op. cit.

19 CAW, VM 20-1377.

20 Pierwszą armatę zrekonstruował z wraku armaty z frontu austriackiego.

21 CAW, VM 20-1402, materiały córki Zofii Ryplińskiej; SKVM, t. 2, cz. 1, s. 80; PSB, t. 16/1, z 68.

22 CAW, 1679/89/1; ap. 62329; B. Polak, Generał brygady dr Roman Abraham (1891–1976), w: Bitwy września 1939, t. 5, Koszalin 1989; Leszek Laskowski, Generał Roman Abraham 1881–1976, Poznań 1998; Walki o Lwów i Małopolskę Wschodnią 1918–1919, t. 1, op. cit., wg indeksu.

23 CAW, VM 20-1454; informacje syna Antoniego z Gdańska; B. Polak, Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, t. 2 (1914–1921), cz. 1, s. 140.

24 CAW, VM 20-1346; W obronie Lwowa i Wschodnich Kresów…, op. cit., s. 76; S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., wg. indeksu.

25 S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., s. 286.

26 CAW, VM 2-1393.

27 S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., s. 286.

28 Zeznanie Polaków przebywających w niewoli ukraińskiej, Lwów, 15 lutego 1919 roku, w: Walki o Lwów Małopolskę Wschodnią 1918–1919. Represje ukraińskie wobec jeńców polskich i ludności cywilnej, wybór materiałów źródłowych, wstęp, wybór dokumentów i oprac. B. Polak, E. Śliwiński, Kościan 2004, s. 49–53.

29 W obronie Lwowa i Wschodnich Kresów. Polegli od 1-go listopada 1918 do 30 czerwca 1919, Lwów 1926, s. 106.

30 CAW, VM 20-1455; S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa, op. cit., s. 287–288.

31 W obronie Lwowa i Wschodnich Kresów…, op. cit., s. 130.

32 CAW, VM 20-1435.

33 S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., s. 154–161.

34 CAW, VM 20-1405; S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., s. 67, 341.

35 CAW, VM 20-1404; S. Nicieja, op. cit., s. 340–341.

36 S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., s. 290–292; CAW, VM 2-11465; Walki o Lwów Małopolskę Wschodnią 1918–1919…, op. cit., t. 1, wg indeksu.

37 S. Nicieja podaje, że mjr Tatar-Trześniowski miał sześcioro dzieci. W kwestionariuszu dla Kapituły Orderu „Virtuti Militari” brak jest tych danych.

38 CAW, VM 20-1345; ap 2795; KN 4 XI 1933; OOP 1/84; PSB, t. 1, s. 350; Ku czci poległych lotników, pod red. M. Romeyko, Warszawa 1933, s. 314–315.

39 CAW, VM 20-1347.

40 Ibidem, własnoręcznie napisany życiorys.

41 O tej wstydliwej karcie działalności Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego obszernie pisze Janusz Zuziak, Cerizay, Rothesay, Tighnabmaich. Obozy izolacyjne dla oficerów Wojska Polskiego we Francji i w Szkocji, w: Szkice z historii Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, Warszawa 2006, s. 57–76.

42 T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski Odrodzonej, Warszawa 1991, s. 73.

43 CAW. VM 20-1463, S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa…, op. cit., wg indeksu; Ku czci poległych lotników…, op. cit., s. 383.

44 B. Polak, Gen. dyw. Franciszek Kleeberg (1888–1941), ZN INS w Koszalinie, 1986, 16; CAW, ap. 7658; VM 20-1387; PSB.

45 CAW, ap. 16380, VM 44-3491; B. Polak, Dowódcy powstania wielkopolskiego i Wojska Wielkopolskiego 1918–1919, t. 2: Dowódcy Wojska Wielkopolskiego 1919, Koszalin 1989, s. 61–62.

46 CAW, ap. 20495, 1879; VM 17-8383.

47 Materiały syna Jerzego.

48 CAW, ap. 1736; VM 54-4592; Generałowie Polski Odrodzonej, op. cit., s. 114.

49 W. K. Cygan: Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny, t. 2, Warszawa 2005; Obrona Lwowa 1–22 listopada 1918, t. 3, Lwów 1939; Ukraiński ślad Katynia, op. cit., Warszawa 1995.

50 CAW VM 20-1407; AP 5-302, 916, 2684, 4039, 5389, 5813, 5816, 6281; T. Jurga, W. Karbowski, Armia „Modlin” 1939, Warszawa 1987; Generałowie. Polski Niepodległej, op. cit.; B. Szwedo, Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, t. 2, cz. 3, Leszno–Tarnobrzeg 2006, s. 60–61.

Dr Ewelina Prokopiuk

Harcmistrzyni Józefa Kantor – niestrudzona patriotka, harcerka, katoliczka

Na przestrzeni wieków Polacy często stawali wobec trudnych dylematów, byli zmuszani wybierać między własnym dobrobytem i spokojem a walką o wolność Ojczyzny. Postępowanie wielu z nich do dziś budzi podziw, stanowi wzór postawy patriotycznej. Wśród tego grona mamy rzesze wspaniałych, odważnych kobiet. Ich wkład w życie społeczne i gospodarcze był nieoceniony. Pracowały bezinteresownie na rzecz innych, były gorliwymi katoliczkami, miały silny wpływ na życie narodu. Jedną z nich była Józefa Kantor, harcmistrzyni, więźniarka obozu koncentracyjnego Ravensbrück, działaczka społeczna.

Urodziła się 5 marca 1896 roku w Tarnowie w rodzinie urzędnika skarbowego Franciszka Kantora i Antoniny z domu Jaworskiej. Miała pięcioro rodzeństwa¹. Ziuta, nazywana tak przez najbliższych, wychowywała się w rodzinie katolickiej z głęboko zakorzenionymi tradycjami patriotycznymi i społecznymi. Józefa Kantor w 1914 roku wstąpiła do harcerstwa. Wtedy właśnie słowa przyrzeczenia harcerskiego, zawierające służbę Bogu, Polsce i bliźnim, stały się dla niej już na zawsze drogowskazem życiowym. W 1916 roku, po ukończeniu pięcioklasowej Żeńskiej Szkoły Wydziałowej im. Cesarza Franciszka Józefa I w Tarnowie, Ziuta zdała egzamin dojrzałości. Następnie kontynuowała naukę w Seminarium Nauczycielskim w Tarnowie. Siedemnastego maja 1916 roku przystąpiła do egzaminu z robót ręcznych przed komisją ustanowioną w seminarium nauczycielskim męskim w Tarnowie. Osiemnastego września 1917 roku otrzymała dyplom z wynikiem dostatecznym oraz świadectwo nauczyciela robót ręcznych². Dekretem Komendy Obwodowej w Zamościu z 23 grudnia 1916 roku, na podstawie rozporządzania Naczelnego Wodza Armii oraz Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego, została mianowana nauczycielką jednoklasowej szkoły ludowej w Woli Radzieńskiej. Następnie pracowała w Trzeszkowiczch, Małgwi oraz w Polichnie. We wszystkich miastach i szkołach, w których uczyła, Ziuta walczyła z analfabetyzmem, także wśród dorosłych. Chcąc rozwinąć życie kulturalne prowadziła teatr amatorski oraz wygłaszała pogadanki oświatowe. W międzyczasie kontynuowała naukę na rocznym wstępnym kursie pedagogicznym³.

We wrześniu 1922 roku, na apel władz państwowych, przyjechała wraz z grupą polskich nauczycieli na Górny Śląsk. Dostała posadę nauczycielki w Szkole Miejskiej nr 1 w Szopienicach Rodzieniu. Była cenioną, cieszącą się autorytetem i szacunkiem nauczycielką, zarówno wśród uczniów, rodziców wychowanków, a także pośród kadry i dyrekcji szkoły. Włączyła się w pracę oświatową na rzecz Ślązaków oraz prowadziła szeroką działalność patriotyczną i społeczną. Założyła Koło Młodzieży Polskiego Czerwonego Krzyża. Była również inicjatorką powstania oddziału Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Szopienicach. W tym mieście założyła także amatorski teatr i chór, gdzie dzieci i młodzież mogli w ramach zajęć pozalekcyjnych poznawać tradycyjne polskie pieśni oraz twórczość polskich poetów. Józefa była ponadto prekursorką Towarzystwa Polek, które organizowało kursy specjalistyczne i szkolenia dla kobiet. Wieczorami prowadziła kurs dla analfabetów⁴.

W 1932 roku założyła III Żeńską Drużynę Harcerską im. Emilii Plater w Szkole Podstawowej nr 7. Józefa angażowała się również w szkolenie młodszych harcerek. Drużyna angażowała się w ogólnopolską pracę Związku Harcerstwa Polskiego. Wzięła udział w uroczystościach z okazji 25-lecia Związku Harcerstwa Polskiego w Spale, gdzie dziewczęta były odpowiedzialne za budowę ołtarza polowego⁵.

Od 1936 roku, przez dwa kolejne lata, była hufcową Hufca Harcerek w Szopienicach. Następnie przez rok była członkinią Komendy Śląskiej Chorągwi Harcerek, pełniąc funkcję kierowniczki wydziału wychowawczo–gospodarczego, co wiązało się z częstymi wyjazdami w celu wizytacji obozów harcerskich. 6 grudnia 1937 roku otrzymała stopień podharcmistrzyni. Prowadziła szkolenia w szkole Instruktorskiej Harcerstwa Żeńskiego na Buczu. W sierpniu 1939 roku Józefa brała udział w kursie dla drużynowych drużyn harcerek starszych w Nisku.

Wybuch II wojny światowej zastał Józefę na Rajdzie Gwieździstym po Centralnym Okręgu Przemysłowym. Została ostrzeżona przez przyjaciół, że jest poszukiwana przez Gestapo jako działaczka społeczna. Wróciła więc do rodzinnego Tarnowa. Rozpoczęła tam ryzykowną pracę konspiracyjną. Razem ze starszym bratem Tadeuszem, kolportowała gazetkę podziemną „Polska Żyje” oraz okolicznościowe ulotki, prowadziła także nasłuch radiowy. Wierna harcerskiej zasadzie niesienia pomocy zaangażowała się w działalność charytatywną na rzecz 126 nauczycieli – przesiedleńców z Poznańskiego, Kresów Wschodnich i Pomorza, którzy osiedli w Tarnowie. Powołała komitet pomocy, w którym pracowały 143 osoby, który zorganizował pralnię oraz przy pomocy dyrektora „Caritasu” – ks. Pękali – dwie kuchnie polowe dla przesiedlonych Polaków. Zbierane były także środki finansowe dla uchodźców, wypłacane w formie zasiłków⁶.

Ziuta poszukiwana przez Gestapo została aresztowana 9 listopada 1949 roku⁷. Po ciężkim przesłuchaniu, w czasie którego nie wydała żadnego ze swoich współpracowników została osadzona w więzieniu w Tarnowie. Jedenastego września 1941 roku, po 10 miesiącach pobytu w tarnowskim więzieniu, Józefa Kantor wraz ze innymi więźniarkami, została przewieziona do obozu koncentracyjnego⁸.

Po podróży w strasznych warunkach, pociąg z więźniarkami przybył na stację Turstenberg w Meklemburgii. Tam czekali esesmani z psami. Kobiety autami ciężarowymi zostały zawiezione do obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Józefa ujrzała za wielką bramą szereg baraków, główną ulicę lagrową wysadzoną drzewkami i krzewami, ponure uliczki i przygarbione kobiety o zmęczonym, smętnym wzroku. W jednym z baraków została pozbawiona odzieży i rzeczy osobistych, po obowiązkowym lodowatym prysznicu i zgoleniu włosów została zarejestrowana pod numerem 7261⁹. Od tej chwili stał się on jej dowodem tożsamości wymienianym w czasie apeli, zbiórek na żądanie dozorczyń¹⁰. Józefa Kantor przez pierwsze siedem tygodni pracowała nocami, robiąc plecione buty ochronne ze słomy dla wojska na froncie wschodnim. Następnie została przydzielona do starej szwalni nr I, gdzie szyła ubrania dla lotników i tankowców. Oddział nadzorował Binder i Opitz, którzy byli bardzo brutalni dla kobiet i karali je za najmniejsze przewinienia¹¹. Jesienią 1943 roku pracowała w Ausenkommando, u rolników, przy zbieraniu ziemniaków. Dzięki temu zajęciu udawało jej się w ukrytych woreczkach lub w rękawach przenosić, pod groźbą kary, słabym i chorym więźniarkom jarzyny. Następnie Józefa pracowała przy robieniu pończoch, a od 1944 roku w ogrodnictwie w Hohenlichen obok sanatorium wojskowego. Pod koniec tego roku i w 1945 roku pracowała u prywatnego krawca Gralla¹².

Ziuta była kobietą, która wzbudzała zaufanie. Wiele osób przychodziło do niej ze swoimi problemami. Nigdy nie odmawiała pomocy, zawsze gotowa była wysłuchać, doradzić, obdarować chlebem czy w jakiś inny sposób wspomóc. Napełniała serca odwagą i nadzieją na lepsze jutro. Nie pokazywała swojego strachu ani smutku. Nie narzekała na sytuację, w jakiej się znalazła, szukała sposobu, jak może pomagać innym. W obozie nadal pozostała nauczycielką i harcerką, gotową służyć, poświęcać się innym, nie oczekując żadnej nagrody.

Na początku pobytu w obozie, w czasie obowiązkowej sześciotygodniowej kwarantanny, Ziuta spotkała dwie, znajome instruktorki Zofię Janczy¹³ i Marię Rydarowską¹⁴. W czasie rozmów i dyskusji na temat, jak będzie wyglądało teraz ich „nowe życie”, Józefa wysunęła propozycję, aby stworzyć alternatywę dla obozowej rzeczywistości. Chciała dać sobie i innym więźniarkom możliwość oderwania się od codziennego głodu, tęsknoty za domem i obawy przed śmiercią. Zaproponowała stworzenie drużyny harcerskiej. Wiedziała, że służba i braterstwo są w obozie jednym z warunków godnego przetrwania. Jej pomysł został przyjęty z radością i od listopada 1941 roku w Ravensbrück zaczęła funkcjonować Tajna Drużyna Starszych Harcerek „Mury”, która otaczała pomocą duchową, materialną i moralną więźniarki.¹⁵ W skład drużyny początkowo wchodziły trzy zastępy „Fundamenty”, „Cementy”, „Kamienie”, liczące po pięć-sześć harcerek, a ich zastępowymi były: Zofia Janczy, Maria Rydarowska i Aniela Wideł. Z czasem wykształciły się jeszcze cztery jednostki „Cegły”, „Żwiry”, „Wody”, „Kielnie”, na których czele stały Janina Krygier, Aleksandra Rybska, Władysława Jasnosz, Kazimiera Bobrowska. Zastępy powstawały w poszczególnych blokach i ustalały własne pole służby w miejscu swojego zakwaterowania bądź w warsztacie.

Stan liczebny drużyny ulegał ciągłym zmianom – druhny były wywożone do innych obozów bądź rozstrzeliwane. Pierwszego maja 1945 roku „Mury” liczyły 102 harcerki¹⁶. Praca drużyny była zgodna z Prawem i Przyrzeczeniem Harcerskim i pomimo niezwykłych i trudnych warunków, w jakich istniała, zawierała wszystkie elementy metody harcerskiej, a więc służba, braterstwo, praca nad sobą. Realizowane to było poprzez cotygodniowe zbiórki zastępów, zdobywanie stopni i sprawności, pomoc materialną i moralną innym więźniarkom. Działalność drużyny nie była regularna, co wynikało ze specyficznych warunków, w jakich funkcjonowała. Wzmożona okresowo czujność SS-manów zawieszała czynności harcerek nawet na kilka tygodni. Nabór do drużyny odbywał się poprzez obserwacje prowadzone przez jej członkinie. Kobiety, które wyróżniały się wspieraniem więźniarek, udzielaniem pomocy, np. wyręczanie starszych, chorych w noszeniu ciężkiego kotła z zupą, były wtajemniczane w istnienie „Murów” i proponowano im bycie ich członkiniami¹⁷. Do drużyny należały harcerki z chorągwi białostockiej, krakowskiej, lubelskiej, lwowskiej, łódzkiej, mazowieckiej, śląskiej, poleskiej wielkopolskiej, a także dziewczęta, które nigdy wcześniej nie zetknęły się osobiście z harcerstwem¹⁸. Hasło „Murów”, „Trwaj i pomóż przetrwać innym”, wyrażało wolę walki o przetrwanie przy jednoczesnym nie zatracaniu swojego człowieczeństwa i altruizmu. Józefa Kantor wyznaczyła konkretne kierunki działania drużyny:

„1. Czuwanie nad własną postawą, aby była zgodna z prawem i przyrzeczeniem harcerskim.

2. Podtrzymywanie na duchu współtowarzyszki niedoli.

3. Organizowanie pomocy materialnej przez pracujące w kuchniach i pomaganie w opiece nad chorymi.

4. Staranie się, aby kierować myśli do rzeczywistości poobozowej, aby odrywać się od koszmaru dnia codziennego i od rozmyślań o groźbie śmierci.

5. Informowanie, zwłaszcza nowe więźniarki o całokształcie życia obozowego i o planach Niemców w stosunku do więźniarek”¹⁹.

Zbiórki zastępów odbywały się w niedzielę, w kącie sali przy rzekomym odczytywaniu listów²⁰. W czasie tych spotkań harcerki słuchały pogadanek zastępowych na tematy patriotyczne, uczyły się alfabetu Morse’ a, poznawały przyrodę, pisały i uczyły się wierszy obozowych. Przekazywały sobie informacje obozowe i informacje dotyczące działań wojennych, które dochodziły w listach i prasie wydobywanej z koszy na śmieci znajdujących się w domach dozorczyń²¹.

Harcerki wspierały więźniarki nie tylko duchowo, lecz także oddziaływały na otoczenie uśmiechem i życzliwością. Wykorzystywały swoje wykształcenie i miejsce pracy obozowej, aby pomagać innym. Druhna Janina Węgierka, przedwojenna lekarka, otaczała opieką medyczną współwięźniarki²². Harcerki pracujące w kuchni organizowały dodatkowe jedzenie dla najsłabszych. Nie bały się otoczyć opieką więźniarki w rewirze. Z narażeniem swojego zdrowia i życia myły chore kobiety, czesały je, zdobywały jedzenie, podawały wodę. Wspierały je duchowo rozmową, dobrym słowem, usłyszanymi wiadomościami z frontu. Jednym z zadań „Murów” było dożywianie głodnych więźniarek. Zdobycie jedzenia było możliwe dzięki pracy druhen w kuchniach obozowych, skąd wynosiły resztki jedzenia, przemycały kawałki chleba²³. Harcerki pracujące przy uprawie warzyw i owoców przemycały przez bramę obozu ukrytą pod pasiakami żywność. Bardzo często dzielne, młode dziewczęta oddawały swoją porcję chleba innym²⁴.

Józefa Kantor była niestrudzona w swojej społecznej aktywności. W niedzielę po południu z zachowaniem dyskrecji i w gronie wtajemniczonych organizowała wraz z innymi więźniarkami referaty dyskusyjne, wykłady z zakresu literatury i historii, odczyty, recytacje poezji polskiej. Kobiety spotykały się, aby śpiewać patriotyczne pieśni, wspominać wielkich Polaków i ważne wydarzenia związane z Ojczyzną, dyskutowały na temat polskiej literatury. Były to chwile oderwania od ponurej obozowej rzeczywistości. Wspólnie świętowały także święta narodowe i ważne dla Polski chwile²⁵.

Ziuta troszczyła się nie tylko o teraźniejszość, ale i o przyszłość. Sięgała swoimi planami do życia poobozowego. Jej zmartwieniem był fakt, że tak wiele dziewcząt swoją młodość spędzi w obozie i po wyjściu z niego będą miały trudności, by rozpocząć bądź kontynuować naukę. Zaproponowała więc zorganizowanie tajnego nauczania. W Ravensbrück była duża grupa przedwojennych nauczycielek szkół różnych stopni, które miały poczucie odpowiedzialności za młode więźniarki i dzieci w wieku szkolnym. Kształcenie było prowadzone na poziomie szkoły podstawowej, gimnazjum i liceum. Zorganizowano małe grupki nauczania języków obcych, historii, literatury polskiej oraz matematyki. Zajęcia były prowadzone po zakończeniu pracy, w źle oświetlonych kątach bloku. Były one krótkie i kończyły się zadawaniem zagadnień do przemyślenia i wyciągnięciem wniosków z zakresu podanego materiału. Dyskusje w czasie pracy dopełniały kształcenie. Ważne dla przetrwania w obozie było życie religijne. Od 1942 roku Józefa Kantor organizowała modlitwy dla współwięźniarek. Te działania zaowocowały nowym pseudonimem „Proboszcz”. Z jej inicjatywy harcerki z Murów złożyły w Ravensbrück przyrzeczenie Matce Bożej następującej treści: „Jeżeli przeżyjemy obóz i wrócimy do Polski, to co roku, w maju, pielgrzymować będziemy na Jasną Górę, dziękując Matce Najświętszej za ocalenie”²⁶. Postanowiły, że będą pielgrzymować na Jasną Górę, dopóki starczy im sił. Już rok po wyzwoleniu, w 1946 roku, kobiety wypełniły swoją przysięgę i przez kolejne 62 lat stawały przed obliczem Matki Jasnogórskiej w Częstochowie.

Józefa Kantor przybywała w Ravensbrück do 25 kwietnia 1945 roku²⁷, kiedy dzięki staraniom hrabiego Folke Bernadotte, wraz z grupą więźniarek, została przewieziona do Szwecji na rekonwalescencję. W listopadzie 1945 roku, kiedy stan zdrowia Polek uległ polepszeniu, lekarze zgodzili się na podjęcie trudu podróży. Po pożegnaniu ze swoimi nowymi szwedzkimi przyjaciółmi, Józefa Kantor wraz ze swymi towarzyszkami opuściła Szwecję i wróciła do Ojczyzny²⁸.

Po powrocie do Polski Ziuta udała się do Szopienic, gdzie kontynuowała pracę pedagogiczną i społeczną. Była to utrudnione, ze względu na otwarte przyznawanie się do wiary katolickiej i propagowanie jej w środowisku. Angażowała się także w pracę harcerską jako hufcowa Hufca Harcerek w Szopieniacach oraz członkini Komendy Śląsko-Dąbrowskiej w Katowicach i Komendy Hufca w Szopienicach.

Józefa Kantor bardzo intensywnie pracowała w katowickim Klubie Ravensbruck, który powstał w grudniu 1957 roku, a jego przewodniczącą była Stanisława Schonemanowa²⁹. Ziuta zaangażowała się w działalność sekcji turystyczno-pielgrzymkową. Starała się, aby więźniarki nie traciły ze sobą kontaktu. Tak wspominała swoją przynależność w Klubie Józefa: „Klubowi zawdzięczam powrót do szerokiej społecznej działalności”³⁰.

Wypełniając złożone w obozie przyrzeczenie, Józefa Kantor organizowała od 1946 roku wraz ze swymi najbliższymi współpracownicami pielgrzymki do Częstochowy. W maju 1946 roku ravensbriczanki po raz pierwszy³¹, przed Cudownym Obrazem, podziękowały Matce Bożej za przetrwanie strasznego czasu obozu oraz za szczęśliwy powrót do domu³². Coroczne majowe wyjazdy na Jasną Górę były także okazją do spotkania się z koleżankami i umocnienia zawartych w obozie przyjaźni.

Na zjazd wyznaczono dwa dni. Po przyjeździe w sobotę kobiety miały czas na radosne rozpoznania, rozmowy, spowiedź. Odprawiona była także Msza św. w intencji zmarłych i rozstrzelanych w obozie koleżanek. Wieczorem na Wałach Jasnogórskich Paulini prowadzili Drogę Krzyżową. Byłe więźniarki szły z zapalonym świecami śpiewając pokutne pieśni. Oficjalny plan dnia kończył się Apelem jasnogórskim o godz. 21. Po nim kobiety wracały do prywatnych kwater, czasami nocowały u sióstr przy ul. Barbary. Od kilku lat korzystały z noclegu w Domu Pielgrzyma im. Jana Pawła II, gdzie do późnych godzin nocnych prowadziły rozmowy, wspominały czas obozu, opowiadały jak wyglądał ich powrót do Polski i jak układają swoje „nowe życie”³³.

Centralnym punktem pielgrzymki na Jasną Górę była modlitwa przed Cudownym Obrazem i dziękczynienie za ocalenie. W czasie pierwszej pielgrzymki Józefa Kantor skierowała do Matki Bożej słowa, wyrażające wdzięczność za wolność i ocalenie życia oraz zdrowia i możliwość przyjazdu do Częstochowy „(…) Za naszą wolność, za powrót do kraju, za to, że można z Tobą być tu w maju, za to, że można z Tobą żyć godnie, składamy Ci dzisiaj podziękowanie. O Pani Święta Matko Częstochowska. Ty zaś na dalsze nam trwanie swą dobrą ręką nam błogosław. Niech łzy dziękczynne tak jak pereł rzędy, pod Twym obrazem zawiszą wieczyście”³⁴.

Na pielgrzymki więźniarki przyjeżdżały indywidualnie albo w grupach, zorganizowanych pielgrzymkach zależnie od miejsca zamieszkania. Początkowo na Jasną Górę, pomimo grożących za to represji, przybywało kilkaset więźniarek. Kobiety chcąc wypełnić swoją przysięgę złożoną w obozie przybywały nawet pomimo pogarszającego się stanu zdrowia i upływających lat życia³⁵. W imieniu nieżyjących lub pomordowanych matek przybywała duża grupa ich dzieci³⁶.

W czasie swoich pielgrzymek więźniarki kilkakrotnie składały wota wdzięczności za cudowne ocalenie i szczęśliwy powrót do domu. Pierwszy raz 7 maja 1961 roku, po Mszy św. celebrowanej przez o. Melchiora Królika złożyły wotum odznaczające się niezapomnianymi pasiekami, drutem kolczastym i literą „P”. Z wygrawerowanymi na nim słowami: „Matce Jasnogórskiej w podzięce za przetrwanie obozu hitlerowskiego w Ravensbrück i opiekę nad nami. Ravensbriczanki. Częstochowa 7.05.1961 r.”³⁷. Pielgrzymki na Jasną Górę były nie tylko wypełnieniem obietnicy złożonej w czasie obozowej gehenny, ale przede wszystkim dowodem wdzięczności za ocalenie³⁸.

Ziuta była niestrudzoną organizatorką i propagatorką kultu maryjnego i dlatego od 1975 roku, kiedy większość byłych więźniarek przeszła na emeryturę, rozpoczęła organizowanie dalszych wyjazdów. Pierwszym celem pielgrzymki 80-osobowej grupy kobiet był Rzym przez Padwę, Wenecję, Florencję, Mediolan, Turyn, Asyż i Monte Cassino. W kolejnym roku kobiety udały się do Lourdes, przez Paryż, La Salette, Grenoble, Narbonne, Avingnon, Corcassonne, Tolouse i Tarbes. W kolejnych latach pojechały do Szwecji, Hiszpanii i Portugalii. Rok po wyborze kard. Karola Wojtyły na Stolicę Apostolską, w 1979 roku, kobiety pielgrzymowały do Włoch, aby tam powitać papieża Polaka. Co roku w czerwcu Józefa organizowała wyjazdy do polskich sanktuariów maryjnych. Kobiety pielgrzymowały m.in. do Kalisza, Kutna, Lichenia, Sandomierza, Kodnia, Gietrzwałdu³⁹. Wszystkie pielgrzymki Ziuta kończyła spotkaniami z młodzieżą i osobami starszymi. Opowiadała zebranym o życiu religijnym w obozie i cudownym ocaleniu niejednej z więźniarek⁴⁰.

Do 1981 roku Ziuta systematycznie organizowała wyjazdy byłych więźniarek do obozu w Ravensbruck, gdzie modliły się w intencji zmarłych koleżanek oraz składały kwiaty pod Ścianą Śmierci oraz Pomnikiem Pamięci.

Józefa Kantor nie zapominała o „Murach” i pomimo rozproszenia harcerek organizowała zjazdy drużyny, których było w sumie sześć⁴¹. Pierwszy zjazd odbył się w listopadzie 1970 r. dzięki uprzejmości Komendy Chorągwi w Katowicach. Miał miejsce w chorzowskim Ośrodku Harcerskim. Spotkanie rozpoczęło się w sobotę 22 listopada złożeniem hołdu i kwiatów pod pomnikiem poświęconym harcerzom broniącym Wieży Spadochronowej w Katowicach oraz pod tablicą utrwalającą śmierć harcerzy w 1939 roku. Po powrocie do Harcerskiego Ośrodka odbyła się zbiórka drużyny „Mury”. Po Apelu, poświęconym zmarłym koleżankom, do Józefy Kantor podeszły jej harcerki i wręczyły bochen chleb jako symbol ich wdzięczności za pomoc w przetrwaniu obozu. Gawęda o tym, co ravensbriczanki przeżyły w obozie, zakończyła się ogniskiem. Następnego dnia odbyło się spotkanie drużyny „Mury” z młodymi harcerkami i harcerzami, których powitał zastępca komendanta Chorągwi hm. Jerzy Wojciechowski. Prowadzący spotkanie odczytał uchwałę Komendy Chorągwi ZH w Katowicach, powołującą Krąg Instruktorski Mury oraz nadającą Honorową Odznakę Harcerskiej Służby Ziemi Śląskiej. Po części oficjalnej prezentowały się harcerskie grupy taneczne, muzyczne, teatralne. Harcerki zakończyły swój pierwszy zjazd przejażdżką kolejową po Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie⁴².

Kilkuletni pobyt w obozie koncentracyjnym odcisnął piętno na zdrowiu Józefy Kantor. Po powrocie do kraju miała problemy z chodzeniem, często dokuczały jej migreny. W ostatnich latach życia Ziuta straciła prawie całkowicie wzrok i chorowała na raka. Jednak nawet pomimo wielkiego cierpienia, którego doświadczała, pozostała radosna. Dwudziestego piątego września 1990 roku, gdy chore z sali szpitalnej pytały się jej, dlaczego jest taka wesoła i śpiewa piosenki harcerskie, z uśmiechem na twarzy odpowiedziała: „Dzisiaj się wybieram do nieba, jakże się tu nie radować”. Tego dnia na „wieczną wartę” odeszła wspaniała organizatorka, mówczyni, patriotka, nieoceniona współtowarzyszka obozowych przeżyć o wielkiej umiejętności skupiania wokół siebie koleżanek z obozu i harcerstwa⁴³.

Pogrzeb odbył się 28 kwietnia o godz. 8.30 Mszę św. w kościele pw. św. Jadwigi w Szopienicach koncelebrowało pięciu zaprzyjaźnionych kapłanów oraz wychowanków Ziuty. List kondolencyjny przesłał ks. bp Damian Zimoń. Na pogrzeb przyjechały więźniarki z całej Polski z wieńcami, sztandarami, proporcami. Dookoła katafalku stała warta honorowa harcerek z „Murów”, ubranych w pasiakowe chustki obozowe. Po Mszy św. wyruszył kondukt żałobny na cmentarz parafialny, gdzie Ziuta została pochowana⁴⁴. Najmłodsza z drużyny Katarzyna Mateja-Kawurek dziękowała Józefie Kantor za wszystko, co dla niej uczyniła. Harcerki zaśpiewały „Modlitwę Harcerską” i „Idzie noc”. Żegnały tę, która „ukształtowała ich życie”⁴⁵. Zmarłą tak wspominał jej wychowanek, ks. Franciszek Grudniok: „Uczyła tolerancji, obcując z ludźmi niewierzącymi, innowiercami, z ludźmi trudnymi w obejściu. Uczyła cierpliwości, nie zrażając się żadnym trudnościami życiowymi. Uczyła pokory, skromności, nie licząc na awanse życiowe czy zawodowe. (…) Uczyła miłości dla biednych i upośledzonych, włączając się w akcje charytatywne i opiekując się osobiście niektórymi chorymi. Dbała o rozwój kółek artystycznych, bibliotek publicznych, o rozpowszechnienie czytelnictwa. (…) Przez całe życie czuwała jako nauczycielka, jako harcerka, jako panna mądra i obdarzająca mądrością innych”⁴⁶.

Za olbrzymie zasługi w pracy z młodzieżą została odznaczona wieloma odznaczeniami, np. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi. Najbardziej ceniła sobie jednak odznaczenia „Pro Ecclesia et Pontifice”, otrzymane od papieża Pawła IV, w dowód uznania dla postawy moralnej oraz zaangażowania w pracę społeczną⁴⁷. Wiele drużyn harcerskich, zapatrzonych w jej postawę wybrało ją za swoją patronkę, np. 1 Międzyrzecka Drużyna Harcerek „Watra” w Międzyrzecu Podlaskim, Mielecka Drużyna Harcerek Burza w Mielcu czy Drużyna Harcerek „Srebrne Gwiazdy” w San Jose w Kalifornii. Szkoła Podstawowa w Katowicach 24 października 2009 roku mianowała Józefę Kantor patronką szkoły „ (…) Wzorem druhny Kantorówny, Co odważnie szła przez świat, Chcemy dzielnie i wesoło, Innym dobry przykład dać”⁴⁸.

Drużynowa „Murów” całe swoje życie poświęciła na wychowywanie dzieci i młodzieży. Pomimo tego, że żyła w czasach „niespokojnych”, światowych konfliktów zbrojnych, przemian ustrojowych zachodzących w powojennej Polsce, nigdy nie poddawała się, tylko z uśmiechem na twarzy podejmowała kolejne wyzwania i zadania. Po wojnie kontynuowała pracę wychowawczą przy jednoczesnym zacieśnianiu więzów koleżeńskich środowisku byłych więźniarek obozu koncentracyjnego Ravensbrück, a zwłaszcza tych kobiet, które mieszkały na Śląsku.

1 Harcerski słownik biograficzny, t. 1, pod red. J. Wojtycza, Warszawa 2006, s. 83.

2 Zbiory Szkoły Podstawowej nr 42 w Katowicach Szopienicach, kopia Świadectwa uzdolnienia na nauczycielkę robót ręcznych wystawionego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego dnia 1 marca 1924 roku, nlb.

W czasie składania zeznać przed Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich Józefa Kantor podała, że ukończyła cztery klasy szkoły podstawowej i dwa lata Wydziałowej i Seminarium Nauczycielskie.

3 T. Semik, Rodzina Kantorów, „Dziennik Zachodni”, nr 255 (14879), z 3 grudnia 1993 roku – 2 stycznia 1994 roku, s. 3.

4 Harcerski słownik biograficzny, op. cit., s. 83.

5 Zbiory Szkoły Podstawowej nr 42 w Katowicach-Szopienicach, Kronika III Żeńskiej Drużyny Harcerek im. Em. Platerówny, nlb.

6 Encyklopedia Tarnowa, pod red. A. Niedojadło, Tarnów 2000, s. 185.

7 Harcerski słownik biograficzny, op. cit., s. 83; Małopolski słownik biograficzny uczestników działań niepodległościowych 1939–1945, t. 9, pod red. T. Gąciorowskiego, Kraków 2000, s. 67.

8 Harcerki 1939–1945, pod red. K. Wyczańskiej, Warszawa 1983, s. 314. Harcerski słownik biograficzny, op. cit., s. 84; W. Kiedrzyńska, Ravensbrück: kobiecy obóz, Warszawa 1965, s. 280.

9 Harcerski słownik biograficzny, op. cit., s. 84. W. Kiedrzyńska, Ravensbrück…, op. cit., s. 280.

10 W. Dobaczewska, Kobiety z Ravensbrück, Warszawa 1946, s. 26.

11 C. Orlikowska, Już nie ma samotności i obcości, w: „Mury” harcerska konspiracyjna drużyna w Ravensbrück, Katowice 1986, pod red. A. Szefer, s. 117.

12 Instytut Pamięci Narodowej (dalej IPN), Obóz Koncentracyjny Ravensbruck, GK 165/57, k. 57.

13 Zofia Janczy, ur. 1905 roku, zm. 1977 roku, nauczycielka, członek ZWZ, nr obozowy 7303.

14 Maria Rydarowska, ur. 1914 roku, zm. 1993 roku, nauczycielka, harcmistrzyni, nr obozowy 7277.

15 U. Wińska, Zwyciężyły wartości, Warszawa 1985, s. 156; Harcerski słownik biograficzny, op. cit., s. 83.

16 D. Brzosko-Mędryk, Mury w Ravensbrück, Warszawa 1979, s. 158.

17 U. Wińska, op. cit., s. 162.

18 W. Kiedrzyńska, Ravensbrück…, op. cit., s. 259.

19 A. Burdówna, Ravensbrück: Wspomnienia dla pamięci, Łódź 1970, s. 76.

20 Ibidem, s. 78.

21 U. Wińska, op. cit., s. 167.

22 Ibidem, s. 166.

23 W. Kiedrzyńska, Ravensbrück…, op. cit., s. 260.

24 J. Kantor, Pośrednictwo harcerek przy dożywianiu współwięźniarek, w: „Mury” harcerska konspiracyjna drużyna w Ravensbrück, op. cit., s. 60.

25 Pamiętniki nauczycieli z obozów i więzień hitlerowskich 1939–1945, pod red. K. Bidakowskiego, Warszawa 1962, s. 520.

26 Relacja p. Marii Markiewicz, byłej więźniarki Ravensbruck, zbiory autorki.

27 IPN, Obóz Koncentracyjny Ravensbruck, GK 165/57, k. 57.

28 J. Kantor, Niektóre z nas wracały przez Szwecję, w: ,,Mury” harcerska konspiracyjna drużyna w Ravensbrück, pod red. A. Szefer, Katowice 1986, s. 190–196.

29 Muzeum Historii Katowic (dalej: MHK), MW/872/1-5, Sprawozdanie z 30-lecia Kubu Ravensbrück w Katowicach, nlb.

30 MHK, MW/872/1-5, Kronika Śląskich Więźniarek Ravensbrück 1957–1977, nlb.

31 U. Wińska, op. cit., s. 63; Relacja Marii Markiewicz; A. Burdówna, Byłe więźniarki obozów koncentracyjnych w hołdzie dziękczynnym u Matki Bożej na Jasnej Górze, „Apostolstwo Chorych” 2005 (kwiecień), nr 4, s. 15.

32 Pierwsza wzmianka o pielgrzymkach więźniarek w kronikach Jasnej Góry pochodzi z 1958 roku. Dwudziestego piątego maja 1958 roku do Częstochowy przybyła grupa ok. 500 kobiet. Wpisu dokonał kronikarz o. Jan Nalaskowski, zob. Archiwum Jasnej Góry (dalej: AJG), Kronika Bazyliki Jasnogórskiej od 1936 do 1959r, sygn. 3072, s. 102.

33 A. Burdówna, Byłe więźniarki obozów koncentracyjnych w hołdzie dziękczynnym u Matki Bożej na Jasnej Górze, „Apostolstwo Chorych” 2005 (kwiecień), nr 4, s. 15; Wspomnienia Marii Markiewicz, zbiory autorki.

34 MHK, MW/872/1-5, Pielgrzymki byłych więźniarek obozu Ravensbrück na Jasna Górę 1946–1996, nlb.

35 Szesnastego maja 1970 roku kronikarz o. Wincenty Cykowski wspomina, że najstarsza uczestniczka pielgrzymki miała 97 lat. Kronika Klasztoru Jasnogórskiego od 1.01.1965 do 18.06.1979, sygn. 3465, s. 277.

36 AJG, Kronika Sanktuarium Jasnogórskiego 1976–1979, sygn. 3454, s. 91.

37 Archiwum Jasnej Góry, Kronika Klasztoru Jasnogórskiego z 1961 roku, sygn. 3074, s. 82–83.

38 Po śmierci Józefy Kantor organizowaniem pielgrzymek zajęła się pani Maria Markiewicz, której następczynią była pani Rosiek. W 2009 roku z powodu malejącej z roku na rok grupy więźniarek i ich coraz większych problemów ze zdrowiem odbyła się ostatnia oficjalna Pielgrzymka Więźniarek na Jasną Górę. Od tego roku ks. Stanisław Michałowski w drugi czwartek maja odprawia Mszę św. przed Cudownym Obrazem Matki Bożej.

39 Wspomnienia hm H. Burdówny, zbiory autorki. Muzeum Historii Katowic, MW/872/1-5, Sprawozdanie z 30-lecia Klubu Ravensbrück w Katowicach, nlb.

40 Wspomnienia p. Marii Markiewicz, zbiory autorki.

41 H. Skolimowska, Zlot „Murów” w Warszawie (czerwiec 1976 r.), w: „Mury” – harcerska konspiracyjna drużyna Mury w Ravensbrück, pod red. A. Szefera, Katowice 1986, s. 210–211.

42 Z. Janczy, I Zjazd „Murów” w Chorzowie, w: „Mury” harcerska konspiracyjna drużyna Ravensbrück, op. cit., s. 203–206.

43 T. Seniuk, op. cit., s. 3.

44 Ibidem, s. 4.

45 Wspomnienia p. Marii Markiewicz, zbiory autorki.

46 ks. F. Grudniok, Nauczycielko dobra, w: „Apostolstwo Chorych” 1999 (styczeń), nr 1, s. 8.

47 Odznaczenia znajdują się obecnie w sali pamięci w Szkole Podstawowej nr 42 w Katowicach-Szopienicach.

48 Hymn Szkoły, http://www.sp42katowice.oswiata.org.pl/.

Ks. prof. zw. dr hab. Henryk Skorowski

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

ORCID ID: 0000-0003-2858-2391

Aksjologia niepodległości. Czy niepodległość jest jeszcze wartością w XXI wieku?

W kontekście trwających w świecie, Europie i Polsce przemian: polityczno-społeczno-kulturowych rodzi się pytanie, czy niepodległość jest jeszcze jakąkolwiek wartością? Czy świat, poprzez procesy absolutyzowania integracji i globalizacji, nie idzie w kierunku świadomego uzależnienia; rezygnacji z tego, co świadczy o własnej podmiotowości ;wzajemnego i w pełni akceptowanego poddaństwa. Jest to w ostateczności pytanie o to, czy niepodległość jest wartością, czy przeżytkiem?

Niech za motto naszych refleksji posłużą słowa Jana Pawła II wypowiedziane na Monte Cassino: „Bo przecież taką właśnie sprawą było i nie przestaje nigdy być prawo Narodu do niepodległego bytu, a więc do istnienia, suwerenności, życia społecznego w duchu własnych przekonań, narodowych i religijnych przekonań”¹.

Kategoria niepodległości w ujęciu nauki społecznej Kościoła

Kategoria niepodległości, w ujęciu katolickiej nauki społecznej, to w samej swej istocie kategoria wolności. Można powiedzieć, że w najgłębszej swej istocie niepodległość jest określoną formą wolności. Dlatego w tym miejscu należy kilka refleksji poświęcić samej wolności w ujęciu myśli społecznej Kościoła.

Mówiąc o wolności, Katechizm Kościoła katolickiego stwierdza: „Wolność jest zakorzenioną w rozumie i woli możliwością działania lub niedziałania, czynienia tego lub czegoś innego, a więc podejmowania przez siebie dobrowolnych działań”². To dość ogólnikowe stwierdzenie domaga się interpretacji.

Najogólniej można powiedzieć, że nie da się jednoznacznie zdefiniować samej istoty wolności. Można to uczynić poprzez wyakcentowanie pewnych elementów, które w gruncie rzeczy stanowią o jej istocie.

Niejednokrotnie dziś istotę wolności ujmuje się od strony czysto negatywnej, tzn. jakoby jej podstawową treścią był brak jakiegokolwiek przymusu i konieczności. W świetle nauczania społecznego Kościoła główny wymiar wolności jest o wiele głębszy, tzn. brak przymusu i konieczności nie stanowi jeszcze o istocie chrześcijańskiego pojęcia wolności, chociaż jest to ważne. Najgłębszym bowiem wymiarem wolności jest możliwość podejmowania przez człowieka wyborów, decyzji, określonego działania. To właśnie ten element pojęcia wolności bardzo mocno akcentuje Katechizm w przytoczonej powyżej definicji. Chodzi w gruncie rzeczy o termin „możliwość”, który określa człowieka jako podmiot odpowiedzialności. Niektórzy autorzy mówią tu o możliwości wyboru wartości, inni o samookreśleniu lub autodeterminacji³. Akcent zatem położony jest na inicjatywę osoby w formie możliwości decydowania o sobie. To ta możliwość – podejmowania wyborów, decyzji i działania jest podstawowym wymiarem samego pojęcia wolności. Jest to tzw. wolność „do” – wolność w aspekcie pozytywnym.

Dopiero drugim wymiarem chrześcijańskiego ujęcia wolności jest jej negatywny wymiar, ujmowany i definiowany jako brak przymusu i konieczności. Jest to tzw. wolność „od” wszelkich form przymusu⁴.

Drugim elementem, który ma fundamentalne znaczenie przy próbie zdefiniowania istoty wolności, jest rozróżnienie między tzw. wolnością wewnętrzną i zewnętrzną. Wolność w aspekcie wewnętrznym to po prostu władza osoby, dająca jej możliwość podejmowania wyborów i decyzji w zakresie świata własnych przekonań, poglądów, światopoglądu, a więc tego wszystkiego, co dotyczy świata osobistego. Najkrócej można stwierdzić, że wolność w tym aspekcie sprowadza się ostatecznie do wewnętrznej autonomii osoby⁵. Dopiero drugim aspektem wolności jest aspekt zewnętrzny, czyli tzw. wolność zewnętrzna lub społeczna. „Rozgrywa” się ona na zewnątrz w ramach codziennej egzystencji człowieka, jako wybór określonego postępowania, zachowania i działania⁶.

Trzecim fundamentalnym elementem rozumienia wolności jest dobro wyznaczające rzeczywistą jej perspektywę. Istotą bowiem wolności nie jest czynienie wszystkiego, co człowiek może czynić, tzn. czynienie czegokolwiek. Jej rzeczywistą granicę wyznacza dobro⁷. Oznacza to, że samym rdzeniem chrześcijańskiego rozumienia wolności jest zawsze wybór dobra, nigdy zaś tego, co jest złem. Inaczej mówiąc, dobro poznane przez człowieka wyznacza właściwą przestrzeń ludzkiej wolności. Wybór antydobra/zła jest zawsze antywolnością. Wolność człowieka zatem w ujęciu myśli chrześcijańskiej, właściwie rozumiana, nie jest nigdy wolnością od dobra, ale wolnością do wyboru dobra. Oznacza to, że wolność musi funkcjonować w relacji do dobra. Chodzi o dobro moralne, przez które nauka społeczna Kościoła rozumie system wartości. Nie ma prawdziwej wolności poza systemem wartości moralnych – poza moralnością, dobrem. Gdyby oderwać wolność od zasad moralnych, mielibyśmy do czynienia z antywolnością. Dobro wyznacza zatem granice tego, co nazwać możemy właściwą i dojrzałą wolnością.

Tak rozumiana wolność powinna być gwarantowana nie tylko człowiekowi jako jednostce, lecz także poszczególnym bytom społecznym, jako wspólnotom osób.

Co zatem kryje się w kategorii niepodległości określonego bytu społecznego opartej o taką koncepcję wolności? Jest to kategoria wolności wyrażająca się w gwarancji określonych praw należnych każdemu bytowi społecznemu ze względu na jego podmiotowość. Jak należy zatem rozumieć te prawa?

W ogólnej teoretycznej dyskusji na temat praw bytów społecznych przyjmuje się, że pojęcie prawo używane jest dla oznaczenia prawa podmiotowego, przez które najogólniej na terenie filozofii prawa rozumie się opartą o normę możność podejmowania decyzji, ich realizacji oraz możliwość domagania się odpowiednich świadczeń ze strony innych podmiotów w płaszczyźnie publiczno-prawnej⁸. Można zatem powiedzieć, że w samej koncepcji tych praw mieszczą się dwa zasadnicze elementy: uprawnienia, których podmiotem jest wspólnota i zobowiązania, których podmiotem są większe społeczności. Co jest podstawą tych praw, które określają kategorię niepodległości czyli wolności określonego bytu społecznego?

Najogólniej rzecz ujmując, podstawą tą jest podmiotowość wspólnoty⁹. W tym miejscu przypomnieć zatem należy, iż każda społeczność jest w ujęciu katolickiej nauki społecznej wspólnotą osób. Jako wspólnota osób jest zatem podmiotem określonego zachowania i działania. W takim rozumieniu pojęcie podmiotowości oznacza, z jednej strony, wolność istnienia i działania, z drugiej zaś strony, określoną płaszczyznę suwerenności w znaczeniu zarówno społecznym, ekonomicznym, a przede wszystkim kulturowym. Prawdziwa zatem podmiotowość wspólnoty to możliwość swobodnego jej istnienia i działania, a także autentycznego stanowienia o sobie we wszystkich płaszczyznach codziennego istnienia, bądź to w ramach społeczności państwowej, bądź społeczności światowej. Tak też rozumiana podmiotowość społeczności jest podstawą należnych jej praw. Są to naturalne i niezbywalne prawa, które wynikają z posiadanej podmiotowości. Jakie zatem prawa, wynikające z podmiotowości, określają niepodległość bytu społecznego jako formę jego wolności?

Pierwszym z nich jest prawo do istnienia¹⁰. Oznacza to, że wszelkie akcje eksterminacyjne, niezależnie od tego, czy zmierzają one do wyniszczenia biologicznego określonego bytu społecznego, bądź do jego wynarodowienia, należy uznać za zło w wymiarze życia społecznego. Z tego powodu katolicka nauka społeczna piętnuje jako naruszenie sprawiedliwości wszelkie poczynania godzące w egzystencjalne podstawy jakiegokolwiek bytu społecznego¹¹.

Innym prawem definiującym niepodległość, czyli wolność bytu społecznego, jest jego prawo do jedności, czyli „do współżycia wszystkich jego społecznych członów na wspólnym terytorium”¹². Istota tej wolności polega na tym, iż każdy byt społeczny ma niezbywalne prawo do współżycia jego członków na jednym terytorium¹³. Wszystkie działania mające charakter godzenia w tę jedność mają charakter naruszania podstawowej wolności bytu społecznego.

Kolejnym szczegółowym prawem w tej płaszczyźnie jest prawo do samostanowienia. Kształtuje się ono w szczególny sposób na linii odniesienia bytu społecznego do większej społeczności. Wynika to z faktu, iż każdy byt społeczny potrzebuje szerszych struktur społecznych do swojego funkcjonowania. Prawo do samostanowienia „znajduje swoje konieczne dookreślenie i szczegółowe zastosowanie w wynikających z niego normatywnych postulatach porządkujących relację określonego bytu społecznego względem szerszej społeczności”¹⁴. Wachlarz tych postulatów jest stosunkowo szeroki. Rozciąga się on pomiędzy dwoma granicznymi wyznacznikami. Z jednej strony granicą tą jest częściowa autonomia, z drugiej strony – pełna autonomia¹⁵.

Kolejnym prawem definiującym niepodległość bytu społecznego, jako formy jego wolności, jest prawo do suwerenności. Zabezpiecza ono dwie zasadnicze płaszczyzny w celu funkcjonowania każdej społeczności. Pierwszą z nich jest tzw. suwerenność zewnętrzna, a więc brak jakiegokolwiek przymusu ze strony innych społeczności, nie tylko na drodze agresji zbrojnej, lecz także na drodze nacisków gospodarczych, politycznych, a nawet kulturowych¹⁶. Drugim aspektem tego prawa jest tzw. suwerenność wewnętrzna. Przedmiotowa treść prawa do suwerenności wewnętrznej dotyczy w tym przypadku pełni władzy bytu społecznego nad własnym terytorium, a więc obszarem ziemi, morza, powietrza oraz władzy nad ludnością¹⁷.

W bardzo ścisłej relacji z prawem do suwerenności jako wyrazem niepodległości będącej formą wolności stoi prawo do samoobrony¹⁸. I chociaż istnieją dziś wielorakie struktury międzynarodowe, to nie są one jednak w stanie zabezpieczyć poszczególne społeczności przed agresją ze strony innych. W tym sensie prawo to musi być istotnym prawem należnym każdemu bytowi społecznemu¹⁹.

Kolejnym bardzo istotnym prawem definiującym niepodległość bytu społecznego jako formy jego wolności jest prawo do rozwoju. W swej przedmiotowej treści zawiera ono w sobie katalog szczegółowych uprawnień do tych wartości i dóbr, które w jakikolwiek sposób są nieodzowne do rozwoju²⁰.

Bardzo ważnym prawem definiującym kategorię niepodległości bytu społecznego jest wolność zachowania własnej tożsamości kulturowej w formie jej zachowania, rozwoju, możliwości korzystania z niej. Pełne poszanowanie wolności zachowania, kultywowania, lecz także rozwoju własnego dziedzictwa kulturowego stoi w jawnej sprzeczności z jakąkolwiek próbą narzucania innym własnego sposobu życia czy własnej kultury²¹.

W świetle katolickiej nauki społecznej należy zatem mówić o całym katalogu i zespole przysługujących określonemu bytowi społecznemu praw, które definiują kategorię niepodległości jako wyraz wolności. Są to szczegółowe wolności dające się zgrupować w czterech zasadniczych płaszczyznach: politycznej, społecznej, ekonomicznej i kulturowej. Można zatem powiedzieć, iż w świetle katolickiej nauki społecznej przedmiotowa treść kategorii niepodległości jest bardzo bogata. I w tym wyraża się aksjologia niepodległości, jako fundamentalna kategoria wolności. Jest to przestrzeń autonomii i działania każdego bytu społecznego.

Tak rozumiana kategoria niepodległości należna jest każdemu bytowi społecznemu jako fundamentalna wartość. Jest zatem niepodległość dla każdej społeczności kategorią aksjologiczną. Odnosimy ją także do Ojczyzny. Jeśli zatem pytamy, czy niepodległość Ojczyzny jest dziś jeszcze wartością, to należy wpierw kilka myśli poświęcić rozumieniu pojęcia Ojczyzny.

Koncepcja Ojczyzny w nauczaniu społecznym Kościoła

Pierwszym podstawowym elementem i wyznacznikiem ojczyzny jest określony byt społeczny, czyli konkretna społeczność. Jan Paweł II, mówiąc o ojczyźnie – Polsce, stwierdza: „Ojczyzna jest przede wszystkim bogata ludźmi. Bogata człowiekiem. Bogata młodzieżą. Bogata każdym”²². Z kolei C. Bartnik, komentując myśl papieża, mówi: „Nie można zapomnieć, że według nauczania papieskiego ojczyznę stanowią – nieraz bez dodawania innych jeszcze elementów – po prostu ludzie, a więc społeczność samoistna, wyodrębniona od innych szczególnymi więzami zbiorowościowymi, konkretnymi kształtami bytu oraz własnym systemem całościowych i długotrwałych działań”²³. Katolicka nauka społeczna określa tę wspólnotę jako wyrastającą na jednorodnym etnicznym pniu społeczność solidarną pochodzeniem i kulturą i mającą poczucie własnej tożsamości²⁴.

Kulturę wspólnoty ojczyźnianej należy uznać za drugi wyznacznik ojczyzny. Znamienne jest w tej materii stwierdzenie Jana Pawła II: „Ojczyzna jest tą wielką wspólnotą ludzi, których łączą różne spoiwa, a nade wszystko właśnie kultura. Ojczyzna istnieje z kultury i dla kultury”²⁵. Wypowiedź ta wskazuje, że kulturę ujmuje Jan Paweł II nie tylko jako element konstytuujący ojczyznę, ale także jej spoiwo.

Kultura ta nie jest anonimowym produktem. Ma ona swój określony podmiot, którym jest wspólnota ojczyźniana rozumiana zawsze jako wspólnota osób²⁶. To dziedzictwo kulturowe ojczyzny ma przede wszystkim duchowy wymiar, a mówiąc bardziej precyzyjnie, wiąże się z duchowym rozwojem człowieka. Chodzi o to, co zdefiniować można jako wpływające na „duchowe udoskonalenie człowieka”. Taką wizję kultury ojczyźnianej podkreśla Jan Paweł II. Czesław Bartnik, analizując tę kulturę w ujęciu papieża, stwierdza: „Drugim istotnym współelementem ojczyzny jest kultura, oczywiście duchowa”²⁷. Koniecznie podkreślić tu należy, iż w obrębie dziedzictwa kulturowego ojczyzny mieści się również kultura, która nie jest wyłącznie luźnym zbiorem poszczególnych wytworów. Jest całością, mającą swoisty duchowy wymiar²⁸. Tym można wytłumaczyć fakt, że wraz ze zmianą poszczególnych elementów, kultura jako całość nie ulega zanikowi. Poszczególne elementy mogą zanikać, zmieniać się, ewoluować, ale kultura jako całość trwa²⁹. Dopiero w tej całości można wydobyć nie tyle poszczególne elementy, lecz pewne płaszczyzny kultury narodowej. Są to jakby wielkie części dziedzictwa kulturowego ojczyzny³⁰.

Pierwszym działem tak rozumianego dziedzictwa jest całe dziedzictwo wiary, a więc to, co zwykło określać się pojęciem religii i religijności. Jest sprawą oczywistą, że wiara i kultura są elementami różnymi co do natury i charakteru, jednakże współistnieją ze sobą, wzajemnie się przenikają i nawzajem sobie służą³¹. W tym też sensie, jak stwierdza J. Bakalarz: „Kultura, mająca zawsze jakieś konkretne oblicze etniczne, jest podłożem dla wiary, glebą, z której wiara czerpie różne wartości, a także środowiskiem, w którym jest ona zakorzeniona i przekazywana. Wiara – z drugiej strony – wciela się w konkretną kulturę (inkulturacja wiary), odnawiając zarówno życie, jak i kulturę ludzi”³². Oddziaływanie wiary na kulturę w sposób istotny akcentuje także Sobór Watykański II³³. Mimo zatem zachodzących oczywistych różnic między wiarą a kulturą, zachodzi proces, który można określić jako wzajemne „dawanie” i „przyjmowanie” wartości. Dzięki temu sama religijność jest jak gdyby symbiozą wiary i kultury. I właśnie ze względu na swą kulturową specyfikę, religijność należy do podstawowego wymiaru dziedzictwa kulturowego ojczyzny³⁴.

Drugim istotnym działem tego dziedzictwa jest etos, czyli moralność wspólnoty ojczyźnianej. Rozumieć należy przez niego moralność faktycznego zachowania się tej wspólnoty w określonym środowisku, wartościowanie z punktu widzenia osobistych zapatrywań i przekonań, tj. w świetle reguł istniejących w jego świadomości i subiektywnie uznanych, tzn. pewien jednolity system sądów, ocen, postaw i zachowań życiowych funkcjonujących w obrębie tej wspólnoty³⁵. Tak rozumiany etos określić można pojęciem „substancji etycznej ojczyzny”. Jest to istotna treść autentycznie moralna, którą tworzy, uznaje i którą żyje określona wspólnota³⁶.

Trzecim ważnym działem dziedzictwa kulturowego ojczyzny jest historia albo częściej używane pojęcie – „dzieje”. Określa ono całość dziedzictwa historycznego ojczyzny. Stanowi ono korzenie własnego „być” ojczyzny w formie całokształtu wydarzeń i doświadczeń³⁷. Oznacza to, że każda ojczyzna ma własną specyficzną historię i dzieje w ramach wielkiej historii świata. Jest to w wielu wypadkach historia „mitologizowana i odbrązowiana, krytyczna i apologetyczna, krzepiąca i rozdrapująca rany. To ona jest podstawowym zakorzenieniem więzi ojczyzny i poczucia tożsamości”³⁸.

Za istotne działy tego dziedzictwa uznać także należy inne czynniki, jak chociażby literaturę i sztukę oraz naukę³⁹. Podkreślić jednak należy, iż zasygnalizowane działy stanowią integralną część jednej w swej treści kultury. Można powiedzieć, że są to „różne aspekty jednej życiowej całości, którą stanowi społeczna kultura ojczyzny, aspekty ściśle ze sobą powiązane i nawzajem się przenikające”⁴⁰.

Kolejnym istotnym i nieodzownym elementem pojęcia ojczyzny jest terytorium, a więc ten element geograficzny, który często jest określany pojęciem ziemi ojczystej, a traktowany jest po prostu jako dom. Najogólniej mówiąc, przez terytorium rozumie się ten obszar, który w najgłębszej swej istocie jest nieodzowną dla społeczności ojczyźnianej przestrzenią jej życia i działania. Społeczność ojczyzny jest zatem podstawowym wyznacznikiem rozumienia terytorium lub ziemi ojczystej. Oznacza to, że będzie nim ta przestrzeń geograficzna, na której wspólnota żyje, pracuje, dziedziczy swą historię i tworzy ją. Tak rozumiane terytorium, składające się z naturalnie ukształtowanego terenu i środowiska przyrodniczego, oraz całokształtu układów urbanistycznych i architektonicznych tworzących przestrzeń estetyczną i symboliczną, w sposób istotny wyznacza i określa ojczyznę⁴¹.

W podsumowaniu refleksji zawartej w niniejszym punkcie, podkreślić należy, że ojczyzna to przede wszystkim społeczność – byt społeczny – solidarny pochodzeniem i mający poczucie własnej tożsamości. Ale to także byt społeczny posiadający swoją kulturę, która jest owocem jego życia oraz jego spoiwem. Ojczyzna wreszcie to przestrzeń (ziemia) dla życia wspólnoty i miejsce realizacji własnej podmiotowości.

Niepodległość ojczyzny jako kategoria aksjologiczna

Jeśli ojczyzna jest wspólnotą, kultura jest owocem jej życia, a ziemia jest przestrzenią dla funkcjonowania społeczności, to kategoria niepodległości, odniesiona do tak rozumianej Ojczyzny, oznacza po prostu niepodległość: wspólnoty, kultury i terytorium.

Niepodległość wspólnoty

Ojczyzna to w pierwszej kolejności wspólnota solidarna pochodzeniem i mająca poczucie swojej tożsamości. Niepodległość ojczyzny analizowana w perspektywie tak rozumianej wspólnoty to po prostu niepodległość wspólnoty ojczyźnianej. W najgłębszej swej istocie jest ona: wolnością jej istnienia, suwerennością zewnętrzną i wewnętrzną, możliwością samostanowienia, możliwością integralnego bytu, a więc życia w jedności, wolnością rozwoju, współdziałania z innymi bytami społecznymi na zasadzie równości i wolności, możliwością samoobrony, prawem do równości. Granicą wszystkich tych szczegółowych wolności definiujących niepodległość jest zawsze dobro. Te wolności nie mogą służyć złu. Jeśliby tak było, niszczą niepodległość. Niepodległość wspólnoty i społeczności ojczyźnianej to zatem po prostu możliwość decydowania o sobie poprzez możliwość realizowania całego katalogu praw, które wyznaczają przestrzeń autentycznej wolności wspólnoty w ramach współczesnego życia. Tylko tak rozumiana niepodległa wspólnota może realizować swoją podmiotowość.

Niepodległość kultury

Ojczyzna to także kultura, jako owoc życia i działania wspólnoty. Kultura jest nie tylko owocem życia wspólnoty, lecz także jej spoiwem. Niepodległość jako kategoria aksjologiczna odnoszona do Ojczyzny to zatem także niepodległość własnej kultury. W praktyce oznacza to całą przestrzeń wolności kultury, a więc możliwość jej zachowania, kultywowania, rozwoju, korzystania z jej wartości, a także propagowania. I w tym przypadku niepodległość w najgłębszej swej istocie oznacza możliwość korzystania z całego katalogu praw definiujących i uszczegóławiających wolność dziedzictwa kulturowego. Tym samym jest to poszerzanie wolności wspólnoty jako nieodzownego warunku własnej podmiotowości.

Niepodległość terytorium

Ojczyzna to także ziemia (terytorium), jako przestrzeń życia i działania wspólnoty. Ziemia ta traktowana jest po prostu jako dom. Niepodległość jako kategoria aksjologiczna widziana w perspektywie ziemi to po prostu niepodległość terytorium, czyli własnego domu. Dom musi mieć swoją przestrzeń wolności. Tą przestrzeń wolności domu, czyli terytorium, stanowi cały katalog praw wyznaczających przestrzeń rzeczywistej niepodległości ziemi: prawo do jej istnienia, integralności, możliwości zagospodarowania według własnych planów, rozwoju, zabezpieczenia jej bogactw. Niepodległa, czyli wolna wspólnota ojczyźniana musi mieć nie tylko wolną kulturę, lecz także ziemię, czyli własny dom.

W podsumowaniu podkreślić należy, że pełna kategoria niepodległości Ojczyzny jako forma jej rzeczywistej wolności musi zawierać w sobie nie tylko niepodległość wspólnoty ojczyźnianej, lecz także kultury, jako owocu jej życia i ziemi, jako nieodzownej przestrzeni jej bytowania. Bez niepodległości kultury i ziemi – domu – nie ma pełnej niepodległości wspólnoty. I tylko tak integralnie rozumiana niepodległość jest rzeczywistą kategorią aksjologiczną w dzisiejszym świecie. Wyznacza ona bowiem aksjologię samej Ojczyzny. Można powiedzieć, że niepodległość jest warunkiem pełnej aksjologii Ojczyzny.

Niepodległość warunkiem pełnej aksjologii Ojczyzny

Tylko niepodległa Ojczyzna jest kategorią aksjologiczną dla człowieka. Jej istota ujawnia się w fakcie, że zarówno poprzez wspólnotę i kulturę stwarza warunki rozwoju i wychowania człowieka, a także daje mu poczucie zakorzenienia w świecie współczesnym.

Pojęcie niepodległej Ojczyzny w pierwszej kolejności wyznacza niepodległa wspólnota. To ona „wytwarza” cały zespół wspólnych idei, wartości, przekonań, upodobań, wzorów zachowań i postaw moralnych, które w ostateczności stają się ideałem i przewodnikiem. S. Witek ujmuje to w ten sposób, że społeczeństwo ojczyzny jest rzeczywistą ramą przeżywania wartości moralnych, co oznacza, iż tworzy cały ich system na drodze wspólnych doświadczeń, wyznacza zasadnicze ich preferencje, narzuca jednostkom wzory etycznego postępowania, wskazuje, co jest moralnie pożądane, a co niewłaściwe, i dyrektywy te opatruje specjalnymi sankcjami⁴². Całą rzeczywistość etyczną, o której tu mowa, określa się pojęciem etosu wspólnoty ojczyźnianej. Pomimo różnic zachodzących w rozumieniu terminu „etos”, ogólnie można stwierdzić, że pojęcie to dotyczy szerokiej płaszczyzny moralności. W takim ujęciu etos jawi się jako swego rodzaju „substancja etyczna”, która należy do określonej społeczności⁴³.

Można powiedzieć, że etos, owa „substancja etyczna”, jawi się tu jako istotny element kształtujący i rozwijający człowieka w sferze moralnej. Oznacza to, że etos społeczności ojczyźnianej jest istotnym elementem kształtującym osobę w sferze moralnej. Należy przez to rozumieć, że społeczność poprzez własny etos stwarza korzystne warunki rozwoju moralnego osoby, przekazując odpowiednie do jej postępu wartości⁴⁴. Sam zaś etos jest zespołem wartości, które rozwój ten bezpośrednio umożliwiają. Jan Paweł II stwierdza, że człowiek czerpie z niego życiodajne soki potrzebne do własnego dojrzewania⁴⁵. To wszystko jest jednak możliwe tylko i wyłącznie w przestrzeni niepodległości, czyli pełnej wolności wspólnoty.

Pojęcie niepodległej ojczyzny wyznacza także niepodległość jej kultury. Tylko niepodległa, czyli wolna kultura jest kategorią aksjologiczną dla człowieka. Powszechnie wiadomo, że „między człowiekiem a kulturą istnieje sprzężenie zwrotne: człowiek tworzy kulturę i sam jest przez nią stwarzany”⁴⁶. Kultura jest zatem właściwym środowiskiem życia człowieka. Mówi o tym m.in. Jan Paweł II: „Kultura jest właściwym sposobem istnienia i bytowania człowieka”⁴⁷, co oznacza, że każdy człowiek żyje w kulturze i przez kulturę, że jest mocno osadzony w konkretnym środowiskiem kulturowym⁴⁸. Zasadny jest zatem pogląd, że środowisko kulturowe jest nieodzownym warunkiem rozwoju człowieka, i to we wszystkich płaszczyznach tegoż rozwoju⁴⁹. J. Pasierb twierdzi, że dzięki kulturze człowiek „staje ponad determinantami, ponad wszystkim, co go ogranicza, zamyka i więzi, co skazuje na czołganie się po ziemi, dzięki niej potwierdza swoją wolność, mogąc zanegować nawet te prawa, które mu dyktuje własne ciało i krew. Dzięki kulturze człowiek nie tylko wyszedł z dżungli, ale ciągle się może jej przeciwstawiać – w sobie i innych”⁵⁰. W tym kontekście jasne i zrozumiałe staje się twierdzenie tego autora: „Kultura jest uprawą człowieczeństwa, jest uprawianiem człowieczeństwa⁵¹.

Powyższe stwierdzenia odnieść należy w pierwszej kolejności do niepodległej kultury ojczyzny. Można bowiem mówić o kulturze ogólnie rozumianej, a także o kulturze powszechnej i masowej. Najczęściej jest to jednak konkretna kultura, która posiada konkretne „oblicze” etniczne. Rozważając zatem wpływ kultury na rozwój osoby, w pierwszej kolejności należy mieć na uwadze jego własną kulturę ojczyźnianą⁵². Stąd też zasadne jest twierdzenie, że przede wszystkim własna kultura zapewnia człowiekowi „osobową integralność, w pełni wyraża jego sposób bycia w świecie, słowem – świadczy o jego osobowej i społecznej tożsamości”⁵³. Kultura bowiem ojczyzny jest niejako odzwierciedleniem duszy konkretnej wspólnoty⁵⁴. Środowisko wartości zakodowanych w kulturze jest bezpośrednim światem istnienia osoby. Oznacza to, że człowiek nie tylko styka się z nimi, ale także w jakimś sensie otwiera się na nie i – w konsekwencji – przyswaja je. W takim sensie należy rozumieć określenie, że wartości kultury ojczyźnianej oddziałują na człowieka. Oddziaływanie to idzie w dwóch zasadniczych kierunkach.

Przede wszystkim wielorakie wartości ojczyźnianej kultury kształtują osobę⁵⁵. Używa się tu także innych określeń, a mianowicie, że kultura ta tworzy człowieka, doskonali go, pozwala mu bardziej stawać się człowiekiem, kształtuje go w sferze „być”⁵⁶. W gruncie rzeczy wszystkie te określenia dotyczą, w najgłębszej swej istocie, problemu rozwoju człowieka jako osoby. Oznacza to, że wartości tej kultury stwarzają przestrzeń rozwoju człowieka, a ponieważ są to wartości różne: intelektualne, moralno-społeczne, religijne, estetyczne, można zasadnie wnioskować, iż oddziałują one na wiele sfer człowieka, umożliwiając ostatecznie wielopłaszczyznowy rozwój osoby. Nie ulega bowiem wątpliwości, że są to wartości, które uczą człowieka, tzn. pomagają kształtować jego świadomość i sposób myślenia, uobecniają całokształt prawd religijnych; kształtują świadomość moralną w formie przekonań, motywacji, uznawanych i akceptowanych postaw; kształtują duchową jego sferę. Można więc powiedzieć, że całokształt wartości kultury ojczyźnianej stwarza człowiekowi przestrzeń jego rozwoju w płaszczyźnie prawdy (rozwój intelektualny), piękna (rozwój duchowy), dobra (rozwój moralny), świętości (rozwój religijny)⁵⁷.

Oddziaływanie wartości dziedzictwa kulturowego ojczyzny na osobę idzie także w drugim kierunku, który określić można pojęciem „wychowanie”⁵⁸. Wartości te, a szczególnie wartości etyczno-społeczno-religijne, uświadamiają osobie, ale także ukazują, przekazują i wyznaczają całokształt zachowań odnośnie do siebie, innych ludzi, świata. J. Pasierb tak charakteryzuje proces oddziaływania kultury własnej ojczyzny na wychowanie człowieka: „W kulturze tradycyjnej zamkniętej występowało wiele zjawisk, które składały się na poczucie ładu i harmonii – tymi wartościami kultura tradycyjna obdarzała człowieka. Stosunek do innych ludzi i do świata był w danej kulturze uregulowany, unormowany poprzez obrzędy i wzory zachowań. Nawet procesy produkcyjne, zwłaszcza tej produkcji, która była wówczas najbardziej powszechna, mianowicie rolniczej czy rzemieślniczej, były unormowane obrzędami. Człowiek wiedział, na jakiego świętego ma wyjść w pole i siać, i na jakie święto Matki Boskiej powinien zacząć żniwa. Nie musieli mu o tym przypominać spikerzy telewizyjni. Także stosunki międzyludzkie, najważniejsze sprawy życia, śmierci, narodzin były unormowane trwałymi obyczajami. Człowiek wiedział, jak powinien się oświadczyć i wiedział, jak się przygotować na śmierć (…). Był czas, gdy człowiek wiedział, że nie wolno pluć do wody, zdawał sobie sprawę, że nie należy rzucać na ziemię chleba; pouczono go również, jak się pisze list. Wszystko było właściwie określone. Te zachowania uważano za nieomylne (…). Człowiek zyskiwał przez to liczne dobrodziejstwa: spokój, harmonię i nieomylność za jedną tylko cenę – za cenę posłuszeństwa, za cenę podporządkowania się miejscowemu kanonowi (…). W jakimś sensie człowiek czuł się jak w dzieciństwie, tzn. czuł się szczęśliwy, bo nie on te wszystkie sprawy rozstrzygał. Czyniła to za niego kultura, wielka, opiekuńcza, ciepła i ludzka, zrobiona na miarę ludzi, którzy w niej uczestniczyli. Kultura była ogółem zachowań się i ogółem wytworów człowieka. Ciężar regulacji stosunku człowieka do siebie i do świata, i innych spoczywał nie na jednostce, ale na kulturze. Istniały wzorce na wszystkie okazje. Tak było w rodzinie, tak było w społeczeństwie, tak było w Kościele”⁵⁹. Tylko zatem niepodległa kultura jest warunkiem jej aksjologii dla człowieka.

Niepodległość ojczyzny to także niepodległość ziemi – terytorium. Tylko takie terytorium daje człowiekowi poczucie zakorzenienia.

Dotykamy w tym miejscu jakościowo ważnego problemu, jakim jest tzw. „zakorzenienie”. Jednym z największych niebezpieczeństw grożących współczesnemu człowiekowi w dobie wielorakich przemian jest tzw. zagubienie osoby w kulturze masowej i społeczności anonimowej. Stąd jak twierdzi L. Bądkowski: „żeby w oszałamiającym nowym świecie człowiek nie utracił swej osobowości, żeby zawsze umiał odnaleźć siebie wśród miliardów ludzi i wśród spraw poza zasięgiem jego wpływu, powinien mieć konkretny, łatwo sprawdzalny przydział. Ten przydział gruntuje go, określa jego miejsce wśród ludzi, których zna i z którymi łączą go stosunki bezpośrednie i zrozumiałe oraz wśród spraw, na które posiada wpływ, które z jakąś skutecznością może popierać lub zwalczać. Przydział ten jest tym silniejszy, im mocniejszy jest związek jednostki z najbliższym otoczeniem”⁶⁰.

Człowiek zatem musi mieć poczucie „zakorzenienia”, jeśli chce w pełni być podmiotem, a nie przedmiotem toczących się procesów współczesnego świata. Badania socjologiczne jednoznacznie bowiem wykazują zagubienie człowieka we współczesnym świecie, w momencie gdy pozbawiony jest on możliwości identyfikowania się z określonym, bliskim mu środowiskiem. Stąd też potrzeba wspomnianego „zakorzenienia”, które dokonuje się w sposób najbardziej naturalny w oparciu o własne ojczyźniane środowisko kulturowo-społeczno-fizyczne. Nie ma zatem, jak twierdzi D. Tusk, zakorzenienia „bez przeszłości, nie ma go bez środowiska naturalnie i historycznie ukształtowanego pod każdym względem: geograficznym, etnicznym i kulturowym. Jeżeli człowiek pozbawiony jest możliwości utożsamiania się z konkretną tradycją, ze wspólnotą większą od rodziny, lecz mniejszą od narodu, z obyczajem i dialektem wyróżniającym go pomiędzy milionami, zatraca się w bezczasowości i masie”⁶¹.

Stąd też poczucie „zakorzenienia”, które daje własne środowisko ma istotne znaczenie dla realizacji własnej podmiotowości. Daje ono bowiem człowiekowi poczucie „bycia u siebie”, a tym samym „bycia sobą”. To zaś ma dalsze konsekwencje w postaci aktywności człowieka. „Zakorzenienie” – owo poczucie „bycia sobą i u siebie” – daje człowiekowi możliwość zrozumienia swoich obowiązków i zadań, a konsekwentnie dalej faktyczne włączenie się w nurt życia własnego środowiska. Tylko bowiem na bazie poczucia „bycia sobą” i „u siebie” możliwa jest autentyczna aktywność człowieka we własnym środowisku i na rzecz tego środowiska. Jest to jednak możliwe tylko w przestrzeni niepodległości czyli autonomii własnego domu.

W podsumowaniu analiz tego punkty stwierdzić należy, że ojczyzna w swym wymiarze wspólnoty, kultury i terytorium jest rzeczywistą kategorią aksjologiczną dla człowieka. Jest to jednak możliwe tylko i wyłącznie w przestrzeni niepodległości ojczyzny, czyli wolności wspólnoty, kultury i ziemi. W tym sensie niepodległość bez wątpienia jest dziś rzeczywistą kategorią aksjologiczną.

Uwagi końcowe

W podsumowaniu niniejszych refleksji, dotyczących aksjologii niepodległości, podkreślić należy:

1. Procesy współczesnego świata, a szczególnie absolutyzowana integracja i globalizacja, mogą sugerować zanik aksjologii niepodległości.

2. Niepodległość jest wyrazem wolności, którą należy rozumieć jako wolność „do” i „od”, w płaszczyźnie wewnętrznej i zewnętrznej, której granicą jest dobro.

3. Tak rozumiana wolność będąca wyrazem niepodległości jest możliwością korzystania bytu społecznego z przysługujących mu praw (wolności) do: istnienia, jedności, samostanowienia, suwerenności, rozwoju, samoobrony, zachowania własnej tożsamości, współdziałania z innymi bytami na zasadzie równości, równości itp.

4. Odniesiona niepodległość do ojczyzny oznacza ostatecznie niepodległość wspólnoty ojczyźnianej, jej kultury i niepodległość terytorium.

5. Jest to zatem cały katalog szczegółowych praw gwarantujących wspólnocie ojczyźnianej i jej kulturze oraz terytorium szczegółowych wolności stanowiących o możliwości realizacji jej twórczej podmiotowości.

6. Tak rozumiana niepodległa ojczyzna jest dopiero kategorią aksjologiczną dla współczesnego człowieka. Tylko bowiem w perspektywie niepodległej wspólnoty, kultury i ziemi (domu) człowiek uczy się, wychowuje i ma poczucie swojego zakorzenienia, co jest nieodzowne dla realizacji własnej podmiotowości.

1 Monte Cassino, 18 V 1979, w: Nauczanie papieskie 1979, Poznań 1990, s. 500.

2 Katechizm Kościoła katolickiego, Poznań 1994, n. 1731.

3 Por. K. Wojtyła, Osoba i czyn, Kraków 1969, s. 139.

4 Por. ibidem, s. 5.

5 Por. Jan Paweł II, op. cit., n. 3.

6 Por. ibidem, n. 4.

7 Idem, Encyklika „Veritatis splendor” (tekst polski), Warszawa 1993, n. 17.

8 H. Waśkiewicz, Prawa człowieka. Pojęcie, historia, „Chrześcijan w Świecie” 1978, nr 63–64, s. 14.

9 Por. Jan Paweł II, Sollicitudo rei socialis…, op. cit., n. 15, 26, 32.

10 T. Ślipko, op. cit., s. 247.

11 Por. ibidem, s. 248.

12 Ibidem, s. 249.

13 Por. ibidem.

14 Ibidem, s. 251.

15 Por. ibidem, s. 250–254.

16 Por. C. Strzeszewski, op. cit., s. 545–546.

17 Por. ibidem, s. 545–546.

18 T. Ślipko, op. cit., s. 328–329.

19 Por. C. Strzeszewski, op. cit., s. 545.

20 Por. T. Ślipko, op. cit., s. 328.

21 Jan Paweł II, Poszanowanie mniejszości…, op. cit., s. 7.

22 Idem, „Chodzi o zwycięstwo natury moralnej”. Homilia na Stadionie Dziesięciolecia, 17 czerwca 1983 roku, w: idem, „Pokój tobie, Polsko”. Przemówienia podczas II wizyty w Ojczyźnie, Poznań 1984, s. 35.

23 C. Bartnik, Wizja narodu według Jana Pawła II, „Chrześcijanin w Świecie” 1983, nr 121, s. 5.

24 Por. J. Majka, op. cit., s. 332; por. także: H. Skorowski, Moralność…, op. cit., s. 122.

25 Jan Paweł II, „W imię przyszłości kultury”. Przemówienie w UNESCO, Paryż, 2 czerwca 1980 roku, w: idem, Wiara i kultura. Dokumenty, przemówienia, homilie, Rzym 1986, s. 14.

26 Por. H. Skorowski, Antropologiczno-etyczne aspekty regionalizmu, Warszawa 1990, s. 123.

27 C. Bartnik, Sakrament pojednania narodu w nauczaniu Jana Pawła II w Polsce w 1983 roku, w: Polska teologia narodu, praca zbiorowa pod red. C. Bartnika, Lublin 1988, s. 316.

28 Por. T. Ślipko, op. cit., s. 237.

29 Por. ibidem.

30 Ibidem, s. 238.

31 Por. H. Skorowski, op. cit., s. 65.

32 J. Bakalarz, Duszpasterstwo a tożsamość emigrantów. Kościół a emigracja. „Znaki Czasu” 1986, nr 4, s. 86.

33 Sobór Watykański II, Konstytucja duszpasterska…, op. cit., n. 58.

34 Por. J. Bakalarz, op. cit., s. 87.

35 Por. H. Skorowski, Niektóre aspekty etosu Kaszubów. Studium etnologiczne na podstawie twórczości literackiej Augustyna Necla, „Studia Theologica Varsaviensia” 1984, nr 1, s. 122.

36 Obrazy z przeszłości. Rozmowa z A. Stryszakiem, „Pomerania. Miesięcznik Społeczno-Kulturalny” 1988, nr 12, s. 7.

37 J. Prokop, Polskie uniwersum, „Znak” 1987, nr 390–391, s. 16.

38 B. Geremek, Ambiwalencja pojęcia polskości, „Znak” 1987, nr 390–391, s. 155.

39 Por. T. Ślipko, op. cit., s. 238.

40 Ibidem, s. 238.

41 Por. ibidem, s. 138, 189.

42 Por. S. Witek, op. cit., s. 117.

43 Por. G. W. F. Hegel, Fenomenologia ducha, t. 1, Warszawa 1963, s. 399.

44 Por. ibidem, s. 53.

45 Por. Jan Paweł II, Poszanowanie mniejszości warunkiem pokoju. Orędzie na XXII Światowy Dzień Pokoju, 1 stycznia 1989 roku, (tekst w jęz. polskim), Warszawa 1989.

46 J. Pasierb, Szkice o kulturze, Pelplin 1982, s. 6.

47 Jan Paweł II, W imię przyszłości kultury…, op. cit., s. 6.

48 Por. Z. J. Zdybicka, Rola religii w kształtowanie osobowego modelu kultury, w: W kierunku religijności, pr. zbior. pod red. B. Bejze, Warszawa 1983, s. 287.

49 R. Dubos, op. cit., s. 93.

50 J. Pasierb, op. cit., s. 6.

51 Ibidem, s.49.

52 Por. L. Durrel, Spirit of Place, New York 1969, s. 157, 163.

53 J. Bakalarz, Duszpasterstwo a tożsamość emigrantów. Kościół a emigracja, „Znaki Czasu” 1986, nr 4, s. 79.

54 Por. ibidem, s. 34.

55 Por. J. Burszta, op. cit., s. 134.

56 Por. Jan Paweł II, W imię przyszłości kultury…, op. cit., s. 14.

57 Por. Z. Zdybicka, op. cit., s. 288.

58 Jan Paweł II, W imię przyszłości kultury…, op. cit., s. 11.

59 J. Pasierb, op. cit., s. 34–37.

60 L. Badkowski, Nie chodzi o rezerwat ale o konstruktywną siłą, „Życie i Myśl” 1961, nr 3–4, s. 95.

61 D. Tusk, Spętani w działaniu, „Pomerania” 1988, nr 12, s. 15.

Dr hab. Krzysztof Sychowicz

Oddział IPN w Białymstoku/PWSIiP w Łomży

Rok złudzeń i nadziei – wydarzenia 1956 roku w regionie łomżyńskim

Rok 1956 był okresem niezwykle ważnym w dziejach Polski, jak i całego bloku komunistycznego. To wtedy doszło do faktycznego zakończenia okresu stalinowskiego w Polsce, który zapoczątkowały wydarzenia z czerwca mające miejsce w Poznaniu. Kluczowa stała się w tym wypadku decyzja Biura Politycznego Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej o krwawym stłumieniu protestu robotniczego¹. W szerszej skali wpisała się w to tragiczna walka narodu węgierskiego z sowieckim najeźdźcą². Wydarzenia te pozostawiły trwały ślad w historii tych państw, pokazując jednocześnie prawdziwe oblicze systemu komunistycznego. Echa tego docierały też na teren Białostocczyzny oraz regionu łomżyńskiego i chociaż nie miały tutaj miejsca związane z nimi spektakularne zdarzenia, to wspomniane wcześniej wydarzenia wywierały pewien wpływ na życie jego mieszkańców.

Zanim to jednak nastąpiło, terroryzujący od 1944 roku³ okoliczną ludność aparat bezpieczeństwa, odnotował na początku 1956 roku na terenie powiatu cztery napady rabunkowe na sklepy i placówki handlowe Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, z których jeden miał miejsce w Jeziorku⁴. Jak zawsze, przypisywano to w większości działalności tzw. band. W marcu stwierdzono też upozorowaną kradzież pieniędzy we wsi Truszki, które w rzeczywistości przywłaszczył sobie sklepowy, informujący o rzekomym napadzie. Podobna sytuacja miała najprawdopodobniej miejsce także w Budach Czarnockich⁵. W okresie tym aparat bezpieczeństwa prowadził osiem spraw związanych z tzw. propagandą pisaną, w tym noszącą kryptonim „Wróg”, a dotyczącą wywieszenia ulotki w Mocarzach (prowadził ją referent Grzegorz Parfieniuk). Sprawami „Dywersanci” (anonim z Internatu Technikum Weterynaryjnego w Łomży) i „Plakat” (ulotki szkalujące władze polskie i sowieckie) zajmował się starszy referent Marian Karpiński, a dochodzeniem kryjącym się pod określeniem „Zbłąkani” (wywieszenie ulotek antypaństwowych) zastępca kierownika PU ds. BP w Łomży, Mirosław Mierzejewski. Najbardziej obciążonym pracownikiem był starszy referent Marian Radzimirski, któremu podlegały wszczęte 14 lipca 1955 roku, często po kilku latach od właściwego wydarzenia, śledztwa w sprawach „Bezsilni” (pojawienie się ulotek we wsi Bartki), „Bezradni” (przysłanie członkowi PZPR we wsi Sławiec Aleksandrowi Nowakowi ulotki grożącej śmiercią) i „Ostatni” (dotyczyła anonimu z pogróżkami otrzymanego przez zamieszkałego w Uśniku Henryka Mikuckiego)⁶. Jak widać, na początku 1956 roku nie było mowy o jakimkolwiek przedawnieniu.

Stopniowo jednak zbliżały się zmiany, które już od czasu śmierci Stalina przeczuwali przedstawiciele władz oraz niektórzy z tych, z którymi one walczyły. Potwierdzeniem tego były m.in. informacje spływające od agentury, takie jak ta z 14 kwietnia 1956 roku od współpracownika „Ariana”, który rozmawiał z Kazimierzem Jesionkowskim, członkiem Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość z pow. łomżyńskiego. W trakcie spotkania były partyzant krytykował faktycznie jednopartyjny Sejm oraz pomijanie oczekiwań części społeczeństwa przy podejmowaniu dotyczących go decyzji. W czasie tego spotkania poruszono też sprawę utworzenia nowej opozycji, która wystąpiłaby w obronie interesów byłych członków podziemia. Pod koniec rozmowy Jesionkowski stwierdził jednak proroczo, że nie wolno wierzyć do końca poczynaniom partii i rządu, gdyż jeśli obywatele pokażą, co naprawdę myślą, to wszyscy mogą zostać aresztowani. Natomiast informator „Pewnik” doniósł PU ds. BP o przeprowadzonej pod koniec kwietnia rozmowie z zamieszkałym w Łomży Bolesławem Kozłowskim z Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, który w związku z rehabilitacją części osób związanych z byłym podziemiem sam zastanawiał się nad wystąpieniem z prośbą o nią. Radził, o ironio, donosicielowi wstrzymać się z dyskusją nad wprowadzeniem szerokiej demokratyzacji życia do momentu upewnienia się o trwałości zachodzących zmian⁷. W czerwcu natomiast informator „Wrzos” doniósł na Aleksandra Wądołowskiego, byłego członka WiN z Kisielnicy, który także miał nadzieję na zmianę sytuacji w kraju, w związku z objęciem rządów przez Edwarda Ochaba. Źródło „Jabłecki” zrelacjonowało zaś swoją rozmowę z braćmi Stanisława Marchewki „Ryby” Janem i Kazimierzem, którzy wypytywali się go o amnestię i pogłoski o odszkodowaniach, które miały zostać wypłacone wdowom po członkach AK. Pierwszy z nich stwierdził, że szkoda tylko, iż przypomniano sobie o ich działalności dopiero po dziesięciu latach⁸. I ta wypowiedź oddaje chyba najlepiej uczucia rodzin wszystkich osób represjonowanych do tego momentu przez władze komunistyczne. Nie był to jednak jeszcze tak oczekiwany koniec prześladowań.

Zachodzące w Polsce wydarzenia skłaniały niektórych współpracowników aparatu bezpieczeństwa do rewizji swej dotychczasowej działalności. W tym okresie współpracę z UB zerwał informator „Michał”. Tłumacząc się z tego kroku, duchowny stwierdził m.in., że gdyby XX Zjazd i fakty podane w prasie miały miejsce wcześniej, nigdy nie wyraziłby zgody na werbunek. Zaznaczył też, że nawet reorganizacja aparatu bezpieczeństwa nie przekonywało go całkowicie do działalności tej instytucji. Można tylko ubolewać, że taka chwila refleksji nie nastąpiła trochę wcześniej⁹.

W połowie 1956 roku zaczęła zarysowywać się także pewna odwilż w kontaktach państwo–Kościół Rzymskokatolicki, co nie wpływało jednak na pracę bezpieki. Według jej pracowników, nawet wydanie przez bp. Czesława Falkowskiego pisemnej zgody prefektowi z Łomży, ks. Bolesławowi Dobkowskiemu, na udział w zjeździe księży „postępowych” było jedynie grą pozorów. Stwierdzono w związku z tym, iż duchowny ten pokazywał ją wszystkim biorącym w nim udział, co według funkcjonariuszy miało stworzyć wrażenie przychylnego stosunku do ruchu postępowego ze strony biskupa. Natomiast 24 czerwca 1956 roku informator „Jezierski” donosił o swojej rozmowie z bp. Mościckim, który stwierdził, że sprawą indywidualną był udział księży w zebraniach społecznych. Współpracownik „Wiejski” donosił też, że ks. Józef Kaczyński z Kolna informował kurię o sytuacji panującej wśród duchowieństwa na tamtym terenie. Był również wrogo ustosunkowany do księży udzielających się w pracach społecznych. Zarzucał im niewłaściwe wykonywanie pracy duszpasterskiej. „Wiejski” donosił także, że podczas wizytacji w pow. Kolno bp Aleksander Mościcki zalecił księżom wystąpienie do władz o zgodę na święcenie pól, poinformował też o rekolekcjach organizowanych dla duchowieństwa w Łomży oraz zwróceniu się przez kurię do władz w Warszawie o zgodę na powrót na stanowisko dziekana w Kolnie ks. Krzewskiego, usuniętego na mocy dekretu z 9 lutego 1953 roku¹⁰. To też było oznaką wyczekiwanej przez Polaków „odwilży”, zapowiadającej koniec epoki stalinowskiej.

W nieodległym i stanowiącym do niedawna¹¹ część pow. łomżyńskiego Zambrowie i jego okolicach dużo zamieszania wywołała również działalność Jana Zalewskiego, który po wyjściu z więzienia postanowił wyrównać rachunki z tymi, z powodu zeznań których tam trafił¹². W okresie tym założono też sprawę na Ługowskiego z Zambrowa za to, że po wydarzeniach w czerwcu 1956 roku w Poznaniu pochwalał postępowanie robotników i zachęcał pracowników Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego do pójścia w ich ślady i rozpoczęcia strajku. Sprawę tę prowadził chor. Feliks Bryk. To on miał również zebrać materiały na osobę powiązaną wcześniej z organizacją „Jutrzenka”, rozbitą w 1953 roku w Jedwabnem oraz negatywnie wypowiadającą się o władzy komunistycznej podczas odbywania służby wojskowej. Inna sprawa została założona na Wacława Modzelewskiego ze wsi Pęsy Lipki. Nadal też interesowano się działalnością i wypowiedziami byłych członków oddziału „Wiarusa” Stefana Kurzyny (wyszedł niedawno z więzienia po odbyciu wyroku) i Jana Ostrowskiego. Rozpoczęto nawet inwigilację ich korespondencji oraz poszukiwania informatora mogącego działać w ich otoczeniu. Zajęto się też sprawą powierzenia funkcji rezydenta działającemu w ZZPB informatorowi „Finansiście”, któremu planowano przekazać część sieci informatorów działających na terenie tego zakładu¹³. Pewnym problemem stawał się fakt wystąpienia przez niego w tym okresie z wnioskiem o przyjęcie w szeregi PZPR.

Najważniejszy był jednak oczywiście protest robotniczy w Poznaniu, spowodowany podwyżkami norm pracy i brakiem podwyżek płac. Chociaż miał miejsce daleko od tych terenów, to jednak i tutaj dotarły wiadomości na jego temat. W związku z tym informator „Ptak” donosił, iż przewodniczący Koła Zakładowego Związku Młodzieży Polskiej w ZZPB Jan Chrobak opowiadał w gronie kilku osób o wydarzeniach poznańskich, zaznaczając, że podobne zajścia miały miejsce także w Warszawie i Stalinogrodzie (Katowicach). Ten sam informator doniósł także na Andrzeja Łagowskiego, który namawiał swych kolegów do zorganizowania strajku. Natomiast TW „Burza” informował aparat bezpieczeństwa o wrogich wypowiedziach Feliksa Zajkowskiego ze wsi Targonie Wity, krytykującego te wydarzenia ze względu na złą organizację. Dodał też, że gdyby wiedziano o ich przygotowywaniu wcześniej, to również w pow. zambrowskim „załatwiliby się z urzędnikami”. Tak zwany meldunek obywatelski złożył natomiast 29 czerwca 1956 roku na współmieszkańców Osowca (Aleksandra Stypułkowskiego, Jana i Mieczysława Kołomyjskich) Stanisław Żochowski. Informował w nim aparat bezpieczeństwa, iż dyskutowali oni o proteście robotniczym oraz krytykowali prasę za przedstawianie fałszywego obrazu warunków życia ludzi w Polsce. W zgromadzonych przez SB materiałach odnotowano, że protest ten został poparty także przez pracującą w Rejonowej Eksploatacji Dróg Publicznych w Łomży Elżbietę Kowalską. Stwierdziła ona, że dyktatura nie może trwać wiecznie, a wcześniej czy później nadejdzie moment, gdy naród polski wystąpi przeciwko niej¹⁴.

Dobre nastroje i poglądy istniejące wówczas w społeczeństwie odzwierciedla dyskusja toczona przez mieszkańców Szumowa, a odnotowana przez funkcjonariuszy MO z posterunku w tej miejscowości. W jej trakcie Mieczysław Makowski uzasadniał strajki w Poznaniu niskimi zarobkami robotników, jego rozmówca obstawał przy tezie lansowanej przez władze komunistyczne, że była to prowokacja zorganizowana przez „wrogi element”, a Targi Poznańskie wykorzystano do nagłośnienia tych wydarzeń. Ponadto zamieszkały w Zambrowie Mieczysław Malinowski żałował „wykończonych” akowców, którzy teraz zakończyliby rewolucję, wygonili Sowietów, a z miejscowymi komunistami „baby dałyby radę”. Ponadto KP MO w Zambrowie ustaliła, że właściciel zakładu zegarmistrzowskiego Stanisław Krajewski sprzeciwiał się założeniu spółdzielni zegarmistrzowskiej, twierdząc, że jej pracownicy będą otrzymywać małe zarobki i skończy się to podobnymi wydarzeniami jak w Poznaniu¹⁵.

Obojętne nie pozostało też środowisko wiejskie, którego przedstawiciele w 1956 roku w regionie białostockim stanowili w partii prawie 26 proc. członków, a wskaźnik ten utrzymał się także w latach późniejszych¹⁶. W tym właśnie roku po raz pierwszy w związku z zachodzącymi przemianami podczas sesji PRN w Łomży, mającej miejsce 15 września, radna Józefa Gołębiewska skrytykowała działalność ekip egzekucyjnych¹⁷. Według niej działały one brutalnie, bardzo często wykonując swoje czynności pod nieobecność chłopów. Oporniej zmiany zachodzące w kraju akceptował KP PZPR w Łomży, który dopiero pod koniec października dojrzał do samokrytyki oraz stwierdzenia, że nie będzie stawiał przeszkód w rozwiązywaniu spółdzielni.

Kolejne z odnotowanych przez funkcjonariuszy zdarzeń miało miejsce w nocy z 20/21 września 1956 roku, kiedy to Kazimierz Giełczyk, będąc w towarzystwie Wincentego Gontarza, kierownika warsztatu szewskiego spółdzielni „Współpraca”, potłukł młotkiem wiszący w nim na ścianie portret marszałka Rokossowskiego. W wyniku doniesienia otrzymanego przez PU ds. BP sprawę tę prowadziła Prokuratura Powiatowa w Łomży, chociaż po protestach poznańskich zanotowano tu wypowiedzi solidaryzujące się z nimi, to wraz z upływem czasu zanikały one jednak, a w ich miejsce pojawiły się plotki o rzekomym zajęciu części woj. białostockiego przez ZSRR. Wiązało się to w pewnym stopniu z faktem zdjęcia jednostek Wojsk Ochrony Pogranicza z granicy polsko-sowieckiej. Fakt ten poruszył m.in. w swojej rozmowie z informatorem „Kamień” Jan Kozłowski ze wsi Wyłudzin. Komentując sytuację powstałą po kulcie jednostki, stwierdził, że chwilowe odprężenie miało na celu jedynie zbadanie stosunku społeczeństwa do władzy. Zresztą tę ostatnią określił jako „złodziei i kanciarzy”. Najlepszym rozwiązaniem istniejącej wówczas sytuacji była według niego wojna, gdyż „lepiej zginąć, jak żyć i być pod panowaniem naszych sprzymierzeńców” (w przypadku włączenia tych ziem do ZSRS [K.S.]). Natomiast Jan Szabłowski, komentując czerwcową masakrę w Poznaniu, dodał, że pokazała ona prawdziwą sytuację robotników w Polsce. Według niego to wojsko sowieckie strzelało do nich z okien, a żołnierze polscy odmówili wykonania takiego rozkazu. W związku z wizytą Nikity Chruszczowa w Warszawie stwierdził zaś, że rząd polski nie posiadał żadnej samodzielności, lecz wykonywał tylko polecenia Związku Sowieckiego. PU ds. BP scharakteryzował go jako kułaka, posiadającego ponad 20 ha ziemi i byłego działacza Stronnictwa Narodowego¹⁸.

Natomiast 26 września 1956 roku przypomniał o sobie ukrywający się Stanisław Marchewka „Ryba” wraz z Wacławem Dąbrowskim „Tygrysem” i Tadeuszem Wysockim zatrzymał na trasie Jedwabne–Radziłów samochód z PSS w Ełku, który przywiózł na targ w Jedwabnem towary tekstylne. Po zrewidowaniu jadących nim pasażerów skierowano go bocznymi drogami w rejon wsi Olszyny i Wyżyki, gdzie po zabraniu pieniędzy i kilku bel materiału został porzucony. Na pieniądze i materiał „Ryba” wystawił pokwitowanie¹⁹. Wydarzenie to przypomniało o prowadzonej w tym regionie od 1944 roku walce podziemia z władzami komunistycznymi.

W okresie tym aparat bezpieczeństwa w Łomży stwierdził również dalszą aktywizację działań duchowieństwa rzymskokatolickiego mającą, według niego, na celu odciągnięcie społeczeństwa od zadań politycznych i gospodarczych stawianych przez partię i rząd. Za taką właśnie uznano m.in. organizowanie pielgrzymek do Częstochowy z okazji 300. rocznicy Ślubów Jana Kazimierza oraz odbudowę starych i budowę nowych kapliczek przydrożnych, co miało miejsce m.in. w Olszynach. Tam też, w związku z uchyleniem przez Prezydium PRN uchwały GRN o budowie kościoła, zbudowano bez zezwolenia kaplicę. Analizując powstałą na terenie pow. łomżyńskiego w trzecim kwartale 1956 roku sytuację, kierownik PU ds. BP w Łomży, por. Władysław Krasowski, stwierdził, że w wyniku pracy operacyjnej ujawniono braki i niedociągnięcia w jej opanowaniu. Potwierdzeniem tego były wypowiedzi solidaryzujące się i popierające wydarzenia w Poznaniu. Jako kolejny przykład przytoczono rozpowszechnianie plotki na temat planowanego zajęcia części woj. białostockiego przez ZSRS oraz o mającym nastąpić rozwiązaniu spółdzielni produkcyjnych²⁰.

Październik 1956 roku był już miesiącem wybuchu tłumionych nadziei. Po raz pierwszy od lat ludzie uwierzyli, że istniała szansa na rozpoczęcie normalnego, wolnego od wszechobecności UB i kontroli ze strony ZSRR, życia. Tego dotyczyły m.in. wypowiedzi Czesława Dąbrowskiego (mieszkańca Niewodowa) oraz Jerzego Kulikowskiego i Bolesława Sobolewskiego, z 21 października 1956 roku. Według nich w kolejnych wyborach mieli startować ludzie walczący do tej pory ze stalinizmem, chcący naprawić zło wyrządzone w poprzednich latach. Za takiego właśnie kandydata uważali Władysława Gomułkę. Natomiast pracownik ekspozytury PKS w Łomży Zdzisław Tarczewski twierdził, że w czasie VIII Plenum marszałek Konstanty Rokossowski wezwał telefonicznie Chruszczowa, który, lecąc do Warszawy, rozkazał wojskom radzieckim marsz na nią. W odpowiedzi na to Gomułka wezwał na pomoc Wojsko Polskie i doszło nawet do starcia pomiędzy tymi oddziałami w Szczecinie. Jak niewiele ta plotka odbiegała od prawdziwego przebiegu wydarzeń. Z sukcesu Gomułki cieszył się też Franciszek Konopko z Łomży, którego zdaniem należało jeszcze doprowadzić do wycofania z Polski siedmiu dywizji radzieckich, które ją okupowały oraz przepędzić „tego Polaka znad Wołgi – Rokossowskiego” 21. Według niego Gomułka dobrze znał funkcjonowanie aparatu terroru, gdyż sam padł jego ofiarą. Wspominał też o wymordowaniu Polaków w Katyniu i zabraniu przez ZSRR ziem wschodnich. Nadmierna radość była jednak niewskazana, a przekonało się o tym sześć osób, które będąc pod wpływem alkoholu, w pobliżu KP MO w Łomży wznosiły okrzyki na cześć Gomułki i śpiewały hymn państwowy. Zerwały też flagi z budynku konsumu, w związku z czym zostali zatrzymani, dwóch z nich (żołnierzy WP) zbiegło²².

Wiele osób zachodzące przemiany odebrało jako zapowiedź końca komunizmu i uwierzyło w ich trwałość. Przejawem tego były m.in. wydarzenia mające miejsce 1 listopada 1956 roku w gospodzie przy ul. Stalina w Łomży, gdzie Stanisław Baliszewski z Piątnicy chciał pobić członka partii Józefa Kozerę. Przeszkodziły mu w tym jednak obecne z nim osoby, a za nazwanie Kozery pachołkiem komunistycznym sprawę przeciwko niemu skierowano do Prokuratury Powiatowej. Zdarzały się też przypadki wybijania okien w mieszkaniach członków partii, m.in. sekretarzowi POP w Rutkach Skowrońskiemu, sekretarzowi POP w Drozdowie Borawskiej i Dymnickiemu za popieranie tworzenia Spółdzielni Produkcyjnej, w Jedwabnem straszono pobiciem Antoniego Bęćko, nauczyciela LO, sprzeciwiającego się nauczaniu religii w szkole²³. Odwilż po październiku 1956 roku przejawiła się w Łomży także w ponownej zmianie nazwy ul. Stalingradzkiej na ul. Wojska Polskiego, a ul. J. Stalina na ul. 22 Lipca²⁴.

Do niepokojów doszło także 19 października w Zambrowie, gdzie sekretarz propagandy KP PZPR poinformował SB, że w ZZPB pojawiła się plotka o wybuchu powstania w Warszawie. Po sprawdzeniu tych informacji przez agenturę okazało się, że wywołana ona została przez rodziny oficerów jednostki Wojska Polskiego. Związane to było z otrzymaniem przez wojsko rozkazu natychmiastowego wyjazdu do Warszawy z nieznanych jeszcze wówczas powodów i żegnaniem się z żonami, które zaczęły zabierać dzieci z przedszkola wojskowego. Do tego wszystkiego dołączył jeszcze szybki wyjazd czołgów, które przewróciły kilka słupów linii elektrycznej, pozbawiając w ten sposób światła połowę miasta. Wszystko to obserwowali pracownicy wychodzący z Kombinatu. W komentarzach podkreślano, że na pewno doszło do podobnych wydarzeń, jak wcześniej w Poznaniu²⁵.

W pow. kolneńskim natomiast, w związku z istniejącą w kraju sytuacją, Bronisław Rzadki z Zaskrodzia stwierdził w drugiej połowie października, że przestaną Polską rządzić „ruskie”, lecz będą od tej chwili sami Polacy (aparat bezpieczeństwa rozpracowywał go jako byłego członka AK-WiN). Aleksander Miłosek ze wsi Kąty w rozmowie z informatorem „Młynarz” przewidywał, że wraz z dojściem do władzy Gomułki stanieje chleb, rozwiązane zostaną spółdzielnie, a wojska radzieckie wycofane z Polski. Według niego chociaż nowy I sekretarz KC mówił to samo, co przed posadzeniem go do więzienia, a „UB oraz milicja obecnie oklaskują jego przemówienie”²⁶.

PU ds. BP w Kolnie uzyskał także informacje o Antonim Jarząbku z Grabowa, byłym członku NZW i do 1939 roku komendancie „Strzelca”. Według nich planował on wymianę członków Rady Gromadzkiej, do czego doszło podczas sesji PGRN 1 listopada 1956 roku, kiedy to wraz z innymi osobami żądał zmiany radnych i prezydium. Doprowadzili w ten sposób do ustąpienia przewodniczącego. Jarząbek przygotowywał też nowych kandydatów na radnych. Sprawa ta została odłożona do następnego posiedzenia, o czym poinformowano KP PZPR²⁷. Natomiast Stanisław Kowalczyk i Stanisław Nowak ze wsi Kuzie w czasie rozmowy z informatorem bezpieki twierdzili, że nareszcie można śmiało rozmawiać, „ponieważ nie ma już szpicli tak jak dawniej donoszących o wszystkich wypowiedziach do UB”. Przewidywali zabranie „Polski przez ZSRR tak jak Węgier”, w związku z czym planowali zaopatrzyć się w jak największą ilość towarów²⁸.

Po VIII Plenum KC PZPR część osób zaczęła mieć nadzieję na zmianę sytuacji politycznej w Polsce, co przejawiało się m.in. w coraz częstszym mówieniu w pozytywny sposób o działalności byłych organizacji podziemnych. W taki sposób postępował Jerzy Odżywiołek z Zambrowa, który w rozmowie z informatorem SB stwierdził ponadto, że w Warszawie trwały strajki mające doprowadzić Gomułkę do władzy oraz namawiał swoich znajomych do strajku solidarnościowego. Po wybraniu Gomułki na I sekretarza nawoływał natomiast do protestów w celu wypędzenia z Polski marszałka Rokossowskiego. Zapewniał, że nawet w wypadku konfliktu z ZSRR wszyscy znani mu ludzie gotowi byli pójść walczyć w tej sprawie. Nadzieję na zakończenie prześladowania byłych członków podziemia, związaną ze zmianami we władzach partyjnych, miał też Leon Sasinowski z Zambrowa. Natomiast w rozmowie z informatorem „Metro” Roman Wiśniewski, chociaż wyraził swoją obawę przed rozlewem krwi w Polsce, to jednak cieszył się, że kończyły się rządy i ucisk Rosjan. Inni mieszkańcy powiatu byli nawet gotowi do walki z MO i UB w razie, gdyby zaszła taka konieczność²⁹.

Jak widać tylko na tych przykładach, wydarzenia zachodzące w Polsce w 1956 roku wywoływały także na tak odległych terenach szereg emocji, wśród których dominowały złość na dotychczasową działalność władz komunistycznych i nadzieja na diametralną poprawę sytuacji politycznej oraz społecznej. Pojawiały się jednak też inne, bardziej zbliżone do istniejących realiów opinie, jak wyrażone podczas rozmowy przez mieszkańców wsi Lipniki pow. Kolno – Władysława Jaksina, Bronisława Mauza i Józefa Dymuńczyka. Pesymistycznie ocenili istniejącą sytuację, gdyż chociaż w Polsce zachodziły zmiany na lepsze, to w związku m.in. z walkami na Węgrzech przewidywali wybuch wojny i likwidację wprowadzanych zmian. Za zło istniejące w Polsce obwiniali Rosjan rządzących w Polsce i to oni „kazali aresztować niewinnych ludzi, a Bierut wszystko to wykonywał”. Jako przykład podano aresztowanie Prymasa Wyszyńskiego, niewinnie aresztowanego, a następnie uniewinnionego i zwolnionego³⁰. Na uwagę zasługuje także wypowiedź byłego członka NSZ ze wsi Piątkowizna, Stanisława Szymańskiego, według którego w Polsce nie przewidywano żadnych zmian politycznych, a jedynie dużo na ten temat mówiono, gdyż komuniści zamienili jednego przywódcę na drugiego, „który będzie to samo robił co i jego poprzednicy”. Dodał, że chłopi nic na to nie poradzą, bo „teraz dzieci mądrzejsze jak my chłopi, ponieważ jak dzieci w szkole w Myszyńcu zażądały wszystkie, by w szkole znieść język rosyjski, to musieli tak zrobić i teraz tam dzieci nie uczą się tego języka”³¹. W materiale zgromadzonym przez aparat bezpieczeństwa znalazła się też wypowiedź Eugeniusza S. z Czerwonego, który skrytykował władze za bezczynność wobec wystąpień studentów, „którym woda sodowa do głowy uderzyła”. Według niego państwo było na tyle silne aby „tych g… uspokoić”. Natomiast podczas spotkania z funkcjonariuszem UB TW „Janek” prosił, aby go nie wydać, gdyby zlikwidowano UB oraz zwolnienie z obowiązku dalszego donoszenia. Uspokojono go, że nikt nie ma zamiaru likwidować UB ani go wydawać, po rozmowie zgodził się dalej współpracować³².

Natomiast we wsi Kowalewo pow. Kolno do Wacława Lipińskiego w celu słuchania zachodnich audycji radiowych przychodzili byli członkowie WiN, m.in. Zygmunt Larski, Romuald Wiszowaty, Józef Kalinowski, Ignacy Niedźwiecki, Stanisław Kaczyński i Kazimierz Krasiński. Po jednej z nich dyskutowali na temat dostaw obowiązkowych i doszli do wniosku, że rolnicy nie powinni ich wykonywać i nie poniosą za to żadnej odpowiedzialności³³.

Rok 1956 na trwałe pozostanie wpisany w karty historii naszego kraju, ze względu na zmiany, które przyniósł i jako cezura kończąca przynajmniej symbolicznie okres stalinowski. Dzisiaj możemy już z całą pewnością jednak powiedzieć, że przemiany przełomu 1956/1957 nie spełniły oczekiwań większości społeczeństwa. Sprawujący nieograniczoną władzę komuniści szykowali dla społeczeństwa jedynie retusz istniejącego systemu politycznego i wymianę najbardziej skompromitowanych osób na szczeblach władzy. Pośrednim dowodem na pozostanie przy dotychczasowej taktyce i sposobach działania były wydarzenia nocy z 3 na 4 marca 1957 roku, kiedy to został zabity we wsi Jeziorko, pow. Łomża, otoczony przez grupę operacyjną SB – KBW Stanisław Marchewka, były szef samoobrony w łomżyńskim inspektoracie AK-WiN³⁴. Wydarzenie to uważa się za symboliczny koniec działań podziemia rozpoczętych z chwilą przybycia na te tereny wspieranych przez wojska sowieckie przedstawicieli władzy ludowej. Paradoksalnie miało to miejsce już po zakończeniu okresu terroru stalinowskiego.

1 M. Jasiński, 1956 – Poznański Czerwiec, Poznań 2006; J. Eisler, R. Kupiecki, Na zakręcie historii – rok 1956, Warszawa 1992; P. Machcewicz, Polski rok 1956, Warszawa 1993; M. Markiewicz, Odwilż na prowincji, Białostocczyzna 1956–1960, Białystok–Warszawa 2019, s. 55.

2 E. Czarkowska, Interwencja Związku Radzieckiego na Węgrzech 1956, Toruń 2007; W. Woroszylski, Dziennik węgierski 1956, Warszawa 1990.

3 K. Sychowicz, Urząd Bezpieczeństwa w Łomży – powstanie i działalność (1944–1956), Białystok 2009.

4 W związku z tym PU ds. BP wszczął m.in. sprawę o kryptonimie „Wisła”, a Referat 3 rozpracowywał grupę osób z Siemienia podejrzanych o przynależność do nielegalnej organizacji. W tym drugim przypadku częściowo ustalono ich personalia, a informator „Róża” starał się nakłonić swojego brata, któremu proponowano wstąpienie do tego grona, do złożenia meldunku na UB (AIPN Bi, 045/1584, Sprawozdanie kwartalne z pracy PU ds. BP w Łomży do kierownika WU ds. BP w Białymstoku za okres od 1 stycznia 1956 roku do 30 marca 1956 roku, 30 marca 1956 roku, Łomża, k. 54–55).

5 Ibidem, k. 47.

6 AIPN Bi, 045/1589, Kierownik PU ds. BP w Łomży do naczelnika Wydziału III WU ds. BP w Białymstoku, 23 marca 1956 roku, Łomża, k. 25–26.

7 AIPN Bi, 045/858, Informacja do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 8 maja 1956 roku, Białystok, k. 31 i in.

8 AIPN Bi, 045/1584, Sprawozdanie kwartalne z pracy PU ds. BP w Łomży za okres od 1 kwietnia 1956 roku do 26 czerwca 1956 roku, 26 czerwca 1956 roku, Łomża, k. 61–63.

9 Ibidem, k. 73.

10 AIPN, 0445/132, Sprawozdanie z pracy Wydziału VI WUBP w Białymstoku za drugi kwartał 1956 roku, 5 lipca 1956 roku, k. 290–291.

11 Rada Ministrów 11 sierpnia 1954 roku podjęła decyzję o utworzeniu pow. zambrowskiego.

12 AIPN Bi, 045/2126, Plan pracy Powiatowej Delegatury ds. Bezpieczeństwa Publicznego w Zambrowie na trzeci kwartał 1956 roku, 28 czerwca 1956 roku, Zambrów, k. 22 i in.

13 Ibidem, k. 30.

14 AIPN Bi, 045/2122, Meldunek specjalny do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 30 czerwca 1956 roku, Zambrów, k. 50 i in.

15 AIPN Bi, 045/2122, Meldunek specjalny do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 3 lipca 1956 roku, Zambrów, k. 52 i in.

16 APŁ, KW PZPR w Łomży, 718, Rys historyczny partii komunistycznej w woj. białostockim, k. 24.

17 T. Długoborski, Wyhamowanie tempa kolektywizacji w latach 1955–1956, w: Studia Łomżyńskie, t. 12, pod red. M. Gnatowskiego, Łomża 2001, s. 270 i nast.

18 AIPN Bi, 045/1584, Sprawozdanie z pracy PU ds. BP w Łomży do kierownika WU ds. BP w Białymstoku za trzeci kwartał 1956 roku, op. cit., k. 77–80.

19 AIPN Bi, 045/858, Telefonogram z PU ds. BP w Łomży do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 27 września 1956 roku, Białystok, k. 146.

20 AIPN Bi, 045/1584, Sprawozdanie z pracy PU ds. BP w Łomży za trzeci kwartał 1956 roku, op. cit., k. 78, 81–82.

21 AIPN Bi, 045/564, Notatki informacyjne zastępcy KM ds. BP w Łomży kpt. S. Hrynczyszyna do zastępcy KW MO ds. BP w Białymstoku, 20 marca 1957 roku, Łomża, k. 74 i in.; ibidem, 045/1584, Sprawozdanie kwartalne z pracy PU ds. BP w Łomży do zastępcy KW MO ds. BP w Białymstoku za czwarty kwartał 1956 roku, 20 marca 1957 roku, Łomża, k. 90.

22 Ibidem, k. 93.

23 AIPN Bi, 045/564, Notatki informacyjne zastępcy KM ds. BP w Łomży kpt. S. Hrynczyszyna do zastępcy KW MO ds. BP w Białymstoku, op. cit., k. 79 in.

24 W. Jemielity, Łomża w latach 1945–1999, Łomża 2004, s. 14 i nast.

25 K. Sychowicz, Zambrów na przestrzeni wieków, Zambrów 2006, s. 134; M. Markiewicz, op. cit., s. 68.

26 AIPN Bi, 045/1505, Informacja PU ds. BP w Kolnie do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 26 października 1956 roku, Kolno, k. 48.

27 AIPN Bi, 045/1505, Informacja PU ds. BP w Kolnie do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 9 listopada 1956 roku, Kolno, k. 57.

28 Ibidem, k. 58.

29 AIPN Bi, 045/2122, Meldunek specjalny do kierownika WU ds. BP w Białymstoku za okres 22–24 października 1956 roku, 25 października 1956 roku, Zambrów, k. 95 i in.

30 AIPN Bi, 045/1505, Informacja PU ds. BP w Kolnie do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 12 listopada 1956 roku, Kolno, k. 61.

31 AIPN Bi, 045/1505, Informacja PU ds. BP w Kolnie do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, 14 listopada 1956 roku, Kolno, k. 67.

32 Ibidem.

33 AIPN Bi, 045/1505, Informacja PU ds. BP w Kolnie do kierownika WU ds. BP w Białymstoku, op. cit., k. 65.

34 S. Poleszak, Stanisław Marchewka (1908–1957), w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 1, Kraków–Warszawa–Wrocław 2002, s. 276.

Prof. zw. dr hab. Janusz Szczepański

Akademia Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie

ORCID ID: 0000-0002-0862-3822

„Bóg, honor i Ojczyzna”. Rola gen. Józefa Hallera w Bitwie Warszawskiej 1920 roku

Obchodzona niedawno 100-rocznica Bitwy Warszawskiej 1920 roku inspiruje do dyskusji nad wkładem znanych polskich generałów i Józefa Piłsudskiego w odparcie najazdu bolszewickiego na Polskę. Można odnieść wrażenie, że wzorem poprzednich rocznic z czasów III Rzeczypospolitej, zbytnio wyeksponowana została rola Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego i znaczenie jego manewru znad Wieprza dla losów bitwy warszawskiej. Trudno się pogodzić z przemilczaniem lub pomniejszaniem przez wielu z publicystów roli Frontu Północnego i jego dowódcy gen. Józefa Hallera. Na ogół zapominano o znaczeniu, wchodzącej w skład Frontu Północnego, świetnie operującej na północnym Mazowszu, 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego, która rozbiła większość Armii Tuchaczewskiego, które ruszyły na zachód z zamiarem podboju Polski.

Generał Józef Haller należał do ścisłego grona polskich dowódców, którzy położyli olbrzymie zasługi w walce z bolszewickim najazdem 1920 roku. Warto podkreślić, że były dowódca „Błękitnej Armii”, związany z ideologią Narodowej Demokracji, nie akceptował polityki wschodniej Piłsudskiego i krytykował ideę sojuszu z atamanem Petlurą i wyprawy kijowskiej. Zrezygnował z dowództwa Frontu Pomorskiego i w czerwcu wyjechał na kurację do Krynicy¹.

Z chwilą utworzenia w dniu 1 lipca 1920 roku Rady Obrony Państwa gen. Józef Haller został zawezwany do Warszawy przez jej przewodniczącego – Józefa Piłsudskiego, który pragnął skupić wokół siebie najwyższe wojskowe autorytety. Generał Haller przerwał kurację w Krynicy i natychmiast specjalnym pociągiem przybył do stolicy. Wkrótce też został przyjęty przez Piłsudskiego w Belwederze².

Nie zważając na osobiste animozje i polityczne podziały, związane m.in. z rozwiązaniem Błękitnej Armii przez Naczelnego Wodza, gen. Józef Haller podtrzymywał na duchu kompletnie załamanego Piłsudskiego. Optymizm i wiara gen. Hallera w ostateczne zwycięstwo nad bolszewicką Rosją zdecydowały, że wkrótce otrzymał on nominację na członka Rady Obrony Państwa³.

Generał Haller wyraźnie zaznaczył swoją obecność na posiedzeniu Rady Obrony Państwa w dniu 5 lipca 1920 roku. W odróżnieniu od wiceministra spraw wojskowych gen. Kazimierza Sosnkowskiego nie oceniał sytuacji wojsk polskich w tak czarnych barwach. Domagał się natomiast zwiększenia ich liczebności⁴.

Generał Józef Haller zaproponował też utworzenie Armii Ochotniczej. Podkreślał, że jej stworzenie wzmocni morale żołnierzy polskich, od dawna będących w odwrocie. Przekonywał, że w Polsce są duże rezerwy, że „materiału na żołnierza jest dosyć”, ale trzeba go umiejętnie zachęcić do wstępowania w szeregi Wojska Polskiego. W końcu zadeklarował: „jest żołnierzem, o ile dostanę rozkaz, by stawać na czele tej Armii, będę ją organizował”⁵.

Siódmego lipca 1920 roku przy Ministerstwie Spraw Wojskowych utworzony został Generalny Inspektorat Armii Ochotniczej, zaś nazajutrz gen. Józef Haller otrzymał nominację na Generalnego Inspektora Armii Ochotniczej⁶. Do odegrania powierzonej mu roli predestynowały go: popularność wśród szerokich kręgów społeczeństwa, twórcy i dowódcy Błękitnej Armii, legenda tworzona przez koła prawicowe oraz głęboka manifestowana publicznie religijność. Bardzo szybko przystąpił też do organizacji Armii Ochotniczej.

Wincenty Witos, od 24 lipca premier Rządu Obrony Narodowej, wspominał: „Generał Haller rozpoczął i prowadził wielką akcję ochotniczą. Nie tylko że potrafił on zorganizować doskonały aparat, składający się z ludzi oddanych i ofiarnych, z poświęceniem pracujących, ale sam świecił najlepszym przykładem. Skutkiem jego niezmordowanej pracy, płomiennych przemówień, gorących odezw i nawoływań, ochotnicy z całej Polski garnęli się do szeregów masowo. Nie brakło pomiędzy nimi żadnej miejscowości ani też żadnego stanu. Najwięcej jednak szło młodzieży szkolnej i rzemieślniczej. Zgłosili się też bardzo licznie i ochotnie synowie chłopscy, inteligencja, urzędnicy, wielcy właściciele ziemscy, a nawet znaczna liczba księży. Liczba tych ochotników, według obliczeń ministra spraw wojskowych, wynosiła przeszło 100 tys. ludzi. Nie tylko więc stanowili oni bardzo poważną gromadę, ale wnieśli do armii nowy zapał i podnietę, wzbudzili wiarę, podnieśli upadającego ducha […]”⁷.

Siódmego lipca 1920 roku w Warszawie, z inicjatywy Sejmu Ustawodawczego i członków rządu oraz przedstawicieli 216 organizacji społecznych, powołano Obywatelski Komitet Wykonawczy Obrony Państwa (OKWOP). Mając na uwadze wielkie doświadczenie wojskowe i ogromny autorytet w szerokich kręgach polskiego społeczeństwa gen. Józefa Hallera, zgromadzeni na zjeździe założycielskim Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa wybrali jednogłośnie właśnie jego na prezesa OKWOP⁸.

Zgromadzeni w Pałacu Kazimierzowskim, na terenie Uniwersytetu Warszawskiego, za najpilniejsze zagadnienie do rozwiązania uznali: organizowanie pomocy społeczeństwa dla władz przy formowaniu Armii Ochotniczej, propagowanie idei Armii Ochotniczej, opiekę nad żołnierzami, współdziałanie przy zaopatrywaniu wojska we wszystkie niezbędne środki gospodarcze, skoordynowanie działalności wszystkich niezbędnych instytucji społecznych w celu obrony państwa oraz utrzymanie stałej łączności społeczeństwa z frontem⁹.

Ósmego lipca 1920 roku gen. Józef Haller, jako przewodniczący Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa, powołał Komitet Wykonawczy OKWOP. Tego samego dnia gen. J. Haller mianował również pełnomocników dzielnicowych, wojewódzkich, powiatowych i miejskich (miast liczących ponad 50 tys. mieszkańców). W zdecydowanej większości wszyscy nowo mianowani przez Hallera pełnomocnicy wybrani zostali spośród zdeklarowanych zwolenników prawicy. W świetle opinii generała tylko tę grupę przedstawicieli społeczności polskiej stać było na bezwzględną walkę z bolszewickim najeźdźcą i komunistyczną ideologią. Poza tym ta grupa społeczności polskiej posiadała niezbędne wykształcenie oraz cenzus majątkowy, zezwalający na zajmowanie się wyłącznie działalnością społeczną i patriotyczną.

W licznych odezwach wydawanych przez Józefa Hallera wzywano do wstępowania w szeregi Armii Ochotniczej. W odezwie do społeczeństwa, zatytułowanej „Rodacy”, gen. Haller wzywał do obrony Ojczyzny: „Niech nie zabraknie dzisiaj nikogo, a w przednich strażach niechaj idą wszystkie organizacje wojskowe (POW), drużyny strzeleckie, Bartoszowe, Sokoli; Harcerze, młodzież akademicka, związki młodzieży kresowej, organizacje młodzieży robotniczej, zawodowej i kółek robotniczych, stowarzyszenie samopomocy społecznej i wszystkie jakiekolwiek, choćby tu nie wymienione, stowarzyszenia i organizacje młodzieży patriotycznej”, wyznaczając także ważne zadania kobietom: „a kobieta Polka niechaj będzie jak ta matka spartanka, wysyłająca męża i syna w szeregi, aby wracali tylko jako zwycięzcy lub legli jako bohaterowie. Wpływem swoim sprawcie, by ustała lekkomyślność, zabawy, huczne hulanki; a cała Rzeczpospolita, aby była jednym obozem obronnym”¹⁰.

Gen. Józef Haller, znakomity znawca psychiki ludu polskiego, świadom tego, że chłopi stanowią większość społeczeństwa II Rzeczypospolitej, a ich stosunek do obowiązku służby wojskowej przedstawiał wiele do życzenia, wydał odezwę Do Braci Włościan. Umiejętnie dobrane przez Hallera słowa odezwy silnie oddziaływały na patriotyczną świadomość włościan. W odezwie czytamy: „(…) Czy wiecie, że Wilno zajęte przez wroga, że zagrożony Lwów, a gdy Lwów padnie, na oścież wrota do Warszawy Otwarte. Znacie mnie jako kółkowca, który was zachęcał w czasie pokoju do jednoczenia się w kooperatywy wiejskie, znacie mnie jako dyrektora w kółkach rolniczych, hodowlanych, mleczarskich, znacie mnie jako organizatora Legionów, znacie mnie jako inspektora wojsk polskich. Patrzcie wraz ze mną w oczy niebezpieczeństwu, brońcie granic Ojczyzny, brońcie ziemi waszej, brońcie chat własnych i wiary, i mienia, i ognisk waszych, i życia waszych rodzin, i czci waszych kobiet, i wiary świętej. Wprawdzie macie obecnie żniwa, piękne plony zebrać musicie, ale gdy wróg zagraża i gdy strzecha nad głową się pali, wtedy rzucisz wszystko i bierzesz kubeł wody, by ogień ugasić. Otóż i teraz kresy nasze w ogniu wojny i zniszczenia, a bolszewicy nie oszczędzą nikogo, kto Polak i chrześcijanin. Niechaj, zostaną w domu starsi gospodarze, i kobiety, młodzi waszej broń dajcie w rękę, by broniła wolności”¹¹.

Masowo do Armii Ochotniczej wstępowała młodzież akademicka i szkolna oraz harcerze. Gen. Józef Haller odnotował w swoich pamiętniku: „Sokolstwo i harcerstwo, jak było do przewidzenia, dało pierwszych ochotników i już w niespełna trzy tygodnie, to znaczy w połowie lipca była gotowa pierwsza dywizja ochotnicza”¹².

Warto nadmienić, że 3 lipca 1920 roku gen. J. Haller został Naczelnikiem Związku Harcerstwa Polskiego. Po jego apelu z 7 lipca 1920 roku wyniki mobilizacji harcerzy do Armii Ochotniczej przeszły wszelkie oczekiwania. Liczba harcerzy w wieku od 17 lat, którzy zgłosili się do AO, doszła do sześciu tys. Spośród nich ok. 3300 harcerzy zostało wcielonych do czterech ochotniczych pułków piechoty: 201, 205, 232 i 236¹³.

Drużyny harcerskie z ziem nie objętych bolszewickim najazdem, m.in. z Wielkopolski, organizowały pomoc dla rodzin ewakuowanych z Kresów Wschodnich, Podlasia i Mazowsza. Dwudziestego lipca 1920 roku gen. J. Haller, chcąc w maksymalnym stopniu pozyskać młodzież harcerską dla potrzeb toczącej się wojny, wydał kolejny rozkaz do harcerzy. Wzywał tych, którzy nie poszli na front, do obrony granicy, do służby w Straży Granicznej oraz do udziału w akcji żniwnej w celu poprawy aprowizacji kraju i wojska¹⁴.

Przy utworzonym 7 lipca 1920 roku Generalnym Inspektoracie Armii Ochotniczej powstał Oddział II Informacyjno-Prasowy, kierowany przez ppłk. Mariana Dienstl-Dąbrowę. Oddział ten składał się m.in. z Referatu Propagandy i Referatu Prasowego. Do zadań Referatu Propagandy należało „szerzenie słowem i pismem idei zaciągu ochotniczego jako odruchu samoobrony narodowej, (…) wyrabianie poczucia solidarności narodu z wojskiem i posłuchu dla Rządu, redagowanie odezw i pism agitacyjnych, utrzymywanie stałych kontaktów z instytucjami społecznymi, z harcerstwem, propaganda za pomocą sceny, estrady i kinematografii”¹⁵.

Obok prasy, ulotek, broszur, istotnym elementem kształtującym patriotyczną postawę społeczeństwa polskiego wobec wojny z sowiecką Rosją były plakaty agitacyjne rozklejane w dziesiątkach tysięcy sztuk na murach, płotach, drzewach, oknach – miejscach najczęściej odwiedzanych. W miastach plakaty agitacyjne o kilkumetrowych rozmiarach noszono na specjalnie przygotowanych stelażach lub też obwożono samochodami lub wozami konnymi. Staraniem referatu wydawniczego Oddziału II GIAO opublikowano 194 270 plakatów barwnych oraz 90 350 plakatów-odezw¹⁶.

Na wielu plakatach widniała postać Hallera, „w błękitnym mundurze, opartego na lasce, z uniesioną dłonią. Twarz wyrażająca całkowitą ufność w zwycięstwo, uśmiechała się dobrotliwie. Po rysunkiem widniał napis «Idź na front»”¹⁷.

Ścisłe więzy gen. Józefa Hallera, jako gorliwego katolika, z hierarchią Kościoła Katolickiego w Polsce¹⁸, m.in. zaowocowały licznymi apelami duchowieństwa do wiernych o wspieranie idei tworzenia Komitetów Obrony Państwa różnych szczebli oraz o liczne wstępowanie w szeregi Armii Ochotniczej. Wielkie wrażenie wywołał zwłaszcza List biskupów polskich do Narodu Polskiego z 7 lipca 1920 roku oraz Odezwa biskupów polskich do narodu po konferencji na Jasnej Górze z 27 lipca 1920 roku¹⁹.

Listy te oraz apele biskupów do duchowieństwa dodatkowo spowodowały, że mimo niebezpieczeństwa grożącego ze strony bolszewików, księża w zdecydowanej większości pozostali w swoich parafiach. Podtrzymywali oni na duchu swoich parafian, twierdząc, iż bolszewicka inwazja wkrótce się skończy. Przykłady księży codziennie demonstracyjnie odprawiających nabożeństwo działały tak, że ludność coraz mniej bała się bolszewików, a wsparcie duchowe Kościoła umacniało jej przekonanie o konieczności pomocy dla armii polskiej²⁰.

Dnia 31 lipca 1920 roku gen. J. Haller wystąpił do kardynała A. Kakowskiego, by duchowieństwo z ambon „potępiało tchórzostwo, ukrywanie dezerterów, agitację antypaństwową i pobudziło patriotyczne uczucia”²¹.

W dniu 18 lipca 1920 roku gen. J. Haller zorganizował w Warszawie Święto Armii Ochotniczej. Na jego rozkaz cała stolica zasypana została odezwami wzywającymi do broni. Główne uroczystości odbyły się na Placu Saskim. Po Mszy Świętej Józef Haller, klęcząc, odebrał od ks. biskupa Stanisława Galla poświęcony sztandar Armii Ochotniczej. Dzierżąc w dłoni sztandar, złożył przysięgę. Przemawiając, skrytykował wszystkich uchylających się od służby wojskowej, apelował do mieszkańców stolicy do dawania funduszy na obronę kraju. Pod koniec uroczystości przyjął gen. Józef Haller defiladę ochotników²².

Generalny Inspektor Armii Ochotniczej gen. Józef Haller osobiście nadzorował skomplikowany proces wojskowego szkolenia ochotników. Dwudziestego pierwszego lipca 1920 roku na terenie Cytadeli w Warszawie obserwował ćwiczące oddziały ochotnicze²³.

Pogarszająca się sytuacja na froncie spowodowała, że gen. J. Haller, rozkazem z dnia 22 lipca 1920 roku, utworzył Dywizję Ochotniczą. W jej skład włączono 101 Pułk Rezerwowy oraz pułki ochotnicze: 201, 202 i 205. Dowództwo Dywizji Ochotniczej objął początkowo mjr Włodzimierz Zagórski, a następnie ppłk. Adam Koc²⁴.

W niedzielę 25 lipca 1920 roku gen. Józef Haller dokonał przeglądu 1 i 2 Baonu 201 p.p. na placu Saskim w Warszawie. Przegląd jednostek był połączony z Mszą polową. Ten celowo przemyślany program uroczystości z udziałem ochotników, władz duchownych, a w dodatku na placu Saskim, był kolejną patriotyczną manifestacją, która miała zmobilizować warszawiaków ku wysiłkom skierowanym na rzecz obronności stolicy.

Dwudziestego szóstego lipca 1920 roku gen. Józef Haller żegnał odchodzących na front żołnierzy 201 Ochotniczego pp, składającego się głównie ze studentów i harcerzy. Nazajutrz podążył jego szlakiem. Przez Ostrów, Zambrów dotarł w rejon Łap – prawdopodobnego miejsca chrztu bojowego ochotników 201 pp. Niespodziewany telegram z Warszawy, wzywający Józefa Hallera jako członka Rady Obrony Państwa na mające się odbyć nazajutrz posiedzenie ROP, w sprawie wypracowania stanowiska rządu RP wobec prowadzonych rokowań pokojowych z sowiecką Rosją, nie pozwolił Hallerowi pozostać dłużej na pierwszej linii frontu²⁵.

Dwudziestego ósmego lipca ochotnicy 201 pp przeszli chrzest bojowy w starciach pod Łapami, we wsi Paproć oraz w rejonie Szepietowa. Bohaterska ich postawa znalazła uznanie w następujących słowach gen. Hallera, skierowanych do ochotników na froncie: „Doszły mnie dzisiaj meldunki o waszym pierwszym chrzcie bojowym. W tym pierwszym starciu z wrogiem nie zachwialiście się, lecz krwawo odparliście trzykrotny atak nieprzyjacielski, biorąc jeńców i karabin maszynowy. Największa to chluba dla was, radość dla Ojczyzny, a ja wspólnie z wami radość tę dzielę, dumny z was jestem ochotnicy, ślę wam pozdrowienia i podziękę i życzę utrwalenia w walce zdobytego imienia pułku…”²⁶.

Duże straty 201 pp spowodowały, że Dywizja Ochotnicza została wzmocniona przez 205 pp, składający się z młodzieży szkolno-harcerskiej raz robotniczo-rzemieślniczej. Jego dowódcą był mjr Bernard Mond, znany z udziału w obronie Lwowa. Generał Haller udzielił mjr. Mondowi ostatnich wskazówek przed odjazdem 205 pp na front. Polecił, aby w trakcie podróży pociągiem z Warszawy w kierunku Ostrołęki prowadzić w wagonach ćwiczenia w ładowaniu karabinów. Te zalecenia były szczególnie istotne, gdyż każda kompania miała w swoim składzie takich ochotników, którzy nigdy karabinu nie mieli w ręku. Ta trafna decyzja gen. Hallera zaowocowała podczas późniejszych walk tego pułku z bolszewikami²⁷.

Generał Józef Haller zyskiwał coraz większe uznanie w oczach Naczelnego Wodza i innych znanych polskich generałów. On to, prawdę mówiąc, nie dopuścił do odwołania Józefa Piłsudskiego ze stanowiska Naczelnego Wodza, czego na posiedzeniu Rady Obrony Państwa w dniu 19 lipca 1920 roku bardzo domagali się przedstawiciele Narodowej Demokracji, na czele z Romanem Dmowskim, nawet zarzucając Piłsudskiemu zdradę²⁸.

Gdy wojska Frontu Północno-Wschodniego były w ciągłym odwrocie, a jego dowódca – gen. Stanisław Szeptycki ciężko się rozchorował, gen. Józef Haller otrzymał propozycję objęcia dowództwa tego frontu, które ponadto od trzech tygodni nie odnotowało żadnego sukcesu. Wojska Frontu Północno-Wschodniego nieustannie cofały się pod naporem dywizji Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego. Nominacja gen. Józefa Hallera miała więc być odpowiedzią na oczekiwania społeczne, na doprowadzenie „świeżej krwi” do Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego.

Podczas spotkania w dniu 30 lipca 1920 roku, wyraźnie wzruszony patriotyczną postawą Hallera, Piłsudski podziękował mu za jego zgodę na objęcie dowództwa Frontu Północno-Wschodniego, zapytał też generała, czy ten nie stawia żadnych warunków. Zaskoczonemu tym pytaniem Hallerowi odpowiedział Piłsudski, że na podobną propozycję objęcia dowództwa zaproponowaną gen. Dowbor-Muśnickiemu, ten ostatni postawił „warunki nie do przyjęcia”. Józef Haller przyrzekł, że postara się w sposób jak najbardziej odpowiedzialny spełnić swój patriotyczny obowiązek, poprosił także Naczelnego Wodza, aby ten wszystkie rozkazy przesyłał mu osobiście. Piłsudski, kończąc rozmowę z Hallerem, powiedział: „wierzę w waszą dobrą gwiazdę”²⁹.

Generał Józef Haller objął dowództwo Frontu Północno-Wschodniego w dniu 31 lipca 1920 roku. Podobnie jak gen. Tadeusza Rozwadowskiego, powołanego niedawno na stanowisko szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, cechowały go energia i nieugięta wiara w zwycięstwo. Jak pisał W. Witos, gen. Józef Haller „przyniósł z sobą, pomiędzy innymi zaletami, entuzjazm, religijną wiarę w zwycięstwo, osobiste męstwo i zdolność porywania żołnierzy”³⁰.

Bardzo istotna była tu opinia premiera Wincentego Witosa o roli gen. Józefa Hallera jako dowódcy Frontu Północno-Wschodniego: „Niepoślednia rola w tych decydujących o losie państwa wypadkach przypada gen. Józefowi Hallerowi. Opierała się ona u niego przede wszystkim na czynniku moralnym. W odwrocie znad Berezyny i Wieprza aż po Wisłę, wojska nasze szły niesłychanie szybko, bo około 80 km na dzień. Nastrój stale ponoszonych klęsk panował powszechnie. (…) Mianowany dowódcą północnego frontu, od pierwszego momentu starał się cofające się w popłochu wojska opanować, ustabilizować rozbity front. Tego nie można było dokonać bez zmiany nastrojów i powrotu wiary w zwycięstwo, która opuściła zdziesiątkowane i rozbite szeregi (…) Chodziło również o to, ażeby żołnierz, dotychczas bity i ścigany, stanął raz twardo na miejscu, zatrzymał bolszewików i odrzucił od siebie. Sprawić to jedno mógł nowy duch, który z czasem wstąpił w osłabione zwątpieniem szeregi, co jest wielką historyczną zasługą gen. Hallera”³¹.

Trzydziestego pierwszego lipca 1920 roku gen. Haller wyjechał z Warszawy do Siedlec, do kwatery gen. Szeptyckiego, aby de facto objąć dowództwa Frontu Północno-Wschodniego. Tego dnia, po obiedzie, zaczął wydawać pierwsze rozkazy. W jednym z nich apelował do podległych mu żołnierzy: „(…) Odwaga wasza zadecyduje o losach Polski. Wpiszcie bagnetami waszymi, że jesteście ludem wolnym i wielkim. Walecznością bez granic i rozmachem bojowym… osłońcie Warszawę, uratujcie Polskę (…)”³².

Dużą rolę w zmianie postaw żołnierza liniowego odegrała postawa ochotników zasilających poszczególne pułki polskie uczestniczące w odwrocie. Szczególnie wysokie straty poniósł 205 pp., który tuż po przybyciu na front musiał samotnie walczyć z szarżującą kawalerią 3 Korpusu Konnego Gaja Bżyskiana, która po zajęciu Łomży ruszyła na Ostrołękę. W ciągu dwóch dni (1–2 sierpnia), nie przyzwyczajeni do forsownych marszów ochotnicy pokonali, walcząc, 70 kilometrów. W niektórych kompaniach osaczanych przez masy kawalerii wybuchła panika. Harcerz Jan Guzun z 7 Kompanii tak opisał odwrót 2 Batalionu Pułku do Ostrołęki: „Gdzie okiem sięgnąć – jazda bolszewicka. Byliśmy wysepką, otoczoną przez brodatych ludzi, siedzących na maleńkich konikach i włóczących nieledwie nogami po ziemi. Kozacy już nawet nie strzelali. Używali szabel. Rąbali. I my posługiwaliśmy się bagnetami, bo nie mieliśmy już amunicji, parliśmy naprzód bez przekonania, ponieważ nie mieliśmy już nadziei wyrwania się z tego piekła”³³.

Swój chrzest bojowy ochotnicy 205 Pułku Piechoty okupili dotkliwi stratami. Do Ostrołęki przed północą przedostały się jedynie szczątki 2 i 3 Batalionu tego pułku. Drugiego sierpnia do apelu zgłosiło się 40 proc. ludzi. Brakowało ok. 800 żołnierzy, z których ok. 300 zostało zabitych lub rannych. Podczas ucieczki zostali oni zarąbani lub wzięci do niewoli³⁴.

Mimo ogromnych strat 205 Pułk Piechoty, złożony z ochotników bez żadnego wyszkolenia bojowego, spełnił zadanie. Nie dopuścił do zajęcia z marszu Ostrołęki, zatrzymując natarcie, kilka razy silniejszego liczebnie Korpusu Konnego Gaja Bżyskiana³⁵.

Reasumując, oddziały ochotnicze biły się bohatersko. Poniosły jednak ogromne straty, ponieważ szły do boju niewyćwiczone. Oddziały ochotnicze miały jednak ogromne znaczenie moralne. Wiadomości o tworzeniu dużej Armii Ochotniczej dodały optymizmu polskim żołnierzom, znajdującym się w ciągłym odwrocie i zachęciły ich do dalszych ofiar w walce z bolszewickim najeźdźcą³⁶.

Warto w tym miejscu odwołać się do relacji z końca lipca 1920 roku jednego z oficerów, mjr. Kazimierza Mazanka: „Wojska, zmęczone marszami naprzód, oddalone o setki kilometrów od centrów zaopatrzenia w kraju, rozpoczynają odwrót, mając znów ogromne przestrzenie przemierzyć stopami. Inne grupy, napierane od północy, walcząc krok za krokiem, idą znad Berezyny do Bugu i dalej aż do przedmieść Warszawy. Przez ulice Warszawy przesuwają się oddziały obdarte, wycieńczone, ale pełne już ducha i wiary w zwycięstwo, która dziwny stanowi kontrast i z ich zewnętrznym wyglądem. Żołnierz widzi tu już, iż nie jest sam, nie jest zapomniany; widzi, że naród zbudził, że z nim czuje i myśli, z jego oczu chce wyczytać dobrą wróżbę. Tu wreszcie po raz pierwszy od dawnych czasów żołnierz widzi świeże formacje, licznie nadciągające rezerwy”³⁷.

W dniach 4–6 sierpnia 1920 roku. gen. Józef Haller koordynował działania odwrotowe wojsk polskich w rejonie Białej Podlaskiej i Siedlec. Wraz ze swoim szefem sztabu nocą opracowywał nową reorganizację podległych mu oddziałów, wchodzących w skład Frontu Północno-Wschodniego. W celu podtrzymania mieszkańców Siedlec i okolic na duchu, uczestniczył w nabożeństwie w siedleckim kościele parafialnym, a następnie odebrał defiladę oddziałów miejscowego garnizonu³⁸.

9 sierpnia 1920 roku gen. Haller złożył wizytę w sztabie 1 Armii Wacława Jędrzejewskiego w Tłuszczu, a następnie wspólnie z gen. Jędrzejewskim ruszył do Wyszkowa – miejsca postoju dowództwa gen. Lucjana Żeligowskiego. Dał rozkaz gen. Żeligowskiemu o obronie linii rzeki Bug w okolicy Wyszkowa do dnia 10 sierpnia 1920 roku, przez 10 DP, tj. do czasu ukończenia prac fortyfikacyjnych pod Warszawą. Następnie gen. Haller wyjechał na pierwszą linię frontu do miejscowości Trzcianka. Na miejscu zapoznał się z nastrojami panującymi wśród żołnierzy. Obchodząc pozycje obronne, obsadzone przez ochotników 201 pp, gen. Józef Haller zachęcał ich do wytrwania, wpajał młodym żołnierzom zasady walki w okopach. W trakcie ataku bolszewików pod Komisarówką, dowodząc punktem obserwacyjnym, poprawił skuteczność ognia polskiej artylerii, co zahamowało napór oddziałów Armii Czerwonej, a żołnierzom dywizji Żeligowskiego pozwoliło utrzymać dotychczasowe pozycje obronne na północ od Wyszkowa³⁹.

Umiejętne kierowanie artylerią przez gen. J. Hallera spowodowało w oddziałach wroga duże straty. Z danych polskiego wywiadu lotniczego wynikało, że po stoczonej tego dnia bitwie „cały rejon Białebłoto–Kalinowo–Przetycz zawalony był trupami bolszewików”⁴⁰. Dowództwo sowieckie zaniechało tego dnia natarcia w kierunku przeprawy przez Bug w rejonie Wyszkowa.

Po powrocie z Wyszkowa do Warszawy, na prośbę ministra spraw wojskowych gen. Kazimierza Sosnkowskiego, gen. J. Haller spotkał się z szefami alianckiej misji wojskowej. Oznajmił im, że nie ma powodu opuszczać Warszawy, gdyż zwycięstwo będzie po stronie Polski. Ostro skrytykował też bezczynność dyplomatyczną państw zachodnich wobec aktów sabotażu dokonujących się w Czechosłowacji i Wolnym Mieście Gdańsku, a utrudniających transport amunicji z Zachodu dla Polski. Szefowi misji amerykańskiej, płk. Faunt de Roy, podziękował za eskadrę lotniczą i zwracając się do szefa angielskiej misji, zapytał, czy Anglia nie mogłaby udzielić podobnej pomocy lotniczej⁴¹.

Od 10 sierpnia 1920 roku gen. Józef Haller występował już jako dowódca Frontu Północnego. Został on stworzony w myśl założeń Naczelnego Dowództwa WP i rozkazu z 6 sierpnia 1920 roku o przegrupowaniu i reorganizacji wojsk polskich dla stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy.

Powierzony gen. Józefowi Hallerowi – Front Północny był najbardziej zagrożony ze względu na dążenie nieprzyjaciela do opanowania stolicy, bądź w uderzeniu czołowym, bądź poprzez natarcie od północy.

Front Północny podzielono na trzy odcinki:

a) od granicy niemieckiej do Pułtuska włącznie – odcinek ten powierzono dowództwu gen. Władysława Sikorskiego. Zadaniem gen. Sikorskiego, dowodzącego 5 Armią było utrzymanie przeprawy przez Narew, Orzyc oraz niedopuszczenie do przeprawy sił nieprzyjaciela przez Wisłę;

b) od Serocka do Karczewa włącznie – przyczółek warszawski – odcinek ten powierzony został l Armii gen. Franciszkowi Latinikowi. Jego zadaniem było odparcie ataków na Warszawę i zadanie nieprzyjacielowi jak największych strat, celem osłabienia jego odporności bojowej;

c) od Góry Kalwarii po Dęblin włącznie – odcinek ten powierzony został 2. Armii pod dowództwem gen. Kazimierza Raszewskiego. Jego zadaniem była obserwacja i utrzymanie linii Wisły⁴².

W dniach 11–12 sierpnia 1920 roku gen. J. Haller dokonał przeglądu prac fortyfikacyjnych w rejonie Warszawy, a zwłaszcza pod Radzyminem i Modlinem. Dostrzegł w nich wiele niedociągnięć. W związku z tym wydał szereg rozporządzeń, w których nakazywał, aby m.in. „okopy były kopane w linii krzywej z większą ilością schodków i załamań, a nie jak dotychczas – w linii prostej”. Zamierzał także wykorzystać linię starych okopów niemieckich z czasów I wojny⁴³.

Trzynastego sierpnia 1920 roku Sztab Generalny NDWP opracował instrukcję taktyczną, która zapowiadała kontruderzenie wojsk polskich.

Tego samego dnia, tuż przed rozpoczęciem Bitwy Warszawskiej, dowódca Frontu Północnego – gen. J. Haller, w odezwie do żołnierzy apelował do ich patriotycznych uczuć: „Żołnierze! Po ciężkich bojach i wielkich wysiłkach stanęliście na linii obronnej, na której macie zasłonić przed wrogiem kraj cały i stolicę naszej Ojczyzny. Tutaj musimy zwyciężać wroga, który przychodzi, aby nam zabrać tak drogo krwią żołnierską opłaconą wolność, zniszczyć cały nasz wiekowy dorobek, zagrozić naszym chatom i życiu naszych rodzin. Linia Wisły, a zwłaszcza Warszawa – serce Polski musi stać się grobem bolszewickiego najeźdźcy.

My wolni obywatele wolnej Polski bronimy piersiami swymi naszych najświętszych praw i ideałów i dlatego z Bożego wyroku zwyciężamy. I nawet szczęśliwy, kto w walce tej polegnie, bo pamięć jego nie zginie nigdy, owszem żyć będzie wiecznie w tradycji całego Narodu.

A biada tym, którzy swego obowiązku nie spełnią. Cała przyszłość ich przeklnie i potępi. Pełni wiary w Boską opiekę nad wojskiem i narodem, ufni we własne siły stoimy niezłomnym murem, na którym załamie się atak nieprzyjaciela, którego wypędzimy poza granice naszego Państwa i zmusimy go do zawarcia pokoju, odpowiadającego honorowi, godności i interesom polskiego Narodu”⁴⁴.

Na wieść o opuszczeniu stanowisk obronnych pod Radzyminem w dniu 13 sierpnia 1920 roku przez 11 DP płk. Bolesława Jaźwińskiego, o godz. 2 w nocy nadszedł do sztabu dywizji w Markach rozkaz dowódcy Frontu Północnego, potępiający postawę 46 pp oraz zarządzający śledztwo przeciwko jego dowódcy. Jednocześnie gen. Haller rozkazał stojącej w odwodzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej, aby odzyskała Radzymin. W ataku też miał uczestniczyć rozbity niedawno 46 pp⁴⁵.

Rankiem 14 sierpnia 1920 roku gen Józef Haller, naśladując wzorce dowództwa francuskiego, które w 1914 roku przed bitwą pod Marną uczestniczyło w modlitwie – wziął udział we Mszy Świętej w kościele pw. Zbawiciela. Mszę odprawiał dziekan Frontu Północno-Wschodniego – ks. Sienkiewicz. Przed ołtarzem Matki Boskiej Częstochowskiej modlono się o zwycięstwo w rozstrzygającej bitwie na przedpolach Warszawy⁴⁶.

Czternastego sierpnia doszło do ponownego zajęcia Radzymina przez oddziały Armii Czerwonej. Natychmiast udał się tam gen. Józef Haller. Ku swemu przerażeniu napotkał na drodze luźne i dość liczne oddziały polskie, uciekające w popłochu i panice przed bolszewikami w kierunku Warszawy. Z pamiętnika świadka tych wydarzeń, Wincentego Witosa, wynika, że gen. Józef Haller, narażając własne życie, starał się owych żołnierzy zatrzymać, zachęcić do walki z wrogiem. Był tak zaabsorbowany, a jednocześnie zaszokowany postawą polskich żołnierzy, że nie dostrzegł nawet przejeżdżającego obok samochodu premiera Wincentego Witosa⁴⁷.

Pod wrażeniem tych wydarzeń i wiadomości, że bolszewicy przygotowują frontalne natarcie na Warszawę od strony Pragi, dowódca Frontu Północnego zdecydował się na wydanie ryzykownego rozkazu o wcześniejszych o jeden dzień działaniach zaczepnych ze strony 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego, która miała osłabić uderzenie części oddziałów Tuchaczewskiego na Warszawę. Warto nadmienić, że 5 Armia gen. Sikorskiego była jeszcze w fazie koncentracji, miała trzykrotnie mniejszą liczebność od wojsk Tuchaczewskiego, operujących na Mazowszu Północnym. Składała się z żołnierzy osłabionych fizycznie i psychicznie ciągłymi walkami odwrotowymi⁴⁸.

Wobec tłumaczeń Sikorskiego, że większość jego sił jest w bezpośrednim kontakcie z nieprzyjacielem, a część jednostek dopiero przybywa do Modlina, gen. Haller wyraził zgodę, aby atak 5 Armii nastąpił nie rano, lecz i w południe 14 sierpnia. Akcji tej Haller nadawał decydujące znaczenie, o czym świadczą słowa jego rozkazu: „(…) Jutro rozpoczyna się decydująca bitwa o los wojny i Polski (…)”⁴⁹.

Dramatyczna sytuacja, jaka powstała w wyniku ponownego zajęcia Radzymina przez oddziały Armii Czerwonej, utwierdziła gen. Hallera o konieczności wzmocnienia polskich pozycji nowymi żołnierzami. Wydał on rozkaz, aby autobusami dowozić ostatnie rezerwy z Warszawy na pierwszą linię frontu w okolice Ossowa i Radzymina. Czternastego sierpnia w walkach pod Ossowem, gdy szeregi obrońców topniały, dzięki pomocy ochotników 236 Pułku Legii Akademickiej, dowodzonego przez ppor. Słowikowskiego, udało się zatrzymać marsz nieprzyjaciela na Warszawę. Ten sukces został jednak okupiony śmiercią wielu ochotników. Zginął także idący z ochotnikami do ataku ksiądz kapelan Ignacy Skorupka⁵⁰.

Czternastego sierpnia po południu do wojsk broniących przedmościa warszawskiego przybyli: dowódca Frontu Północnego gen. Józef Haller i dowódca l Armii gen. Franciszek Latinik. W Legionowie spotkali się z dowódcą 10 DP, gen. Lucjanem Żeligowskim. 10 DP jako odwód Frontu Północnego dotychczas nie brała udziału w bezpośrednich walkach, odpoczywając po długim odwrocie znad Dźwiny oraz ostatnich walkach pod Wyszkowem. Na rozkaz gen. J. Hallera nr 3931/III z 14 sierpnia 1920 roku 10 DP miała odzyskać Radzymin, rozpoczynając natarcie o godz. 18.

Nie chcąc ryzykować nocnego boju w nieznanym terenie, gen. Żeligowski postanowił jednak rozpocząć natarcie dopiero rankiem, następnego dnia kierując uderzenie 10 Dywizji Piechoty nie na Radzymin, ale na wieś Mokre, położoną dwa kilometry za Radzyminem. Pozostałe dwie dywizje, tj. Litewsko-Białoruska oraz 11 miały uderzyć na Radzymin od czoła⁵¹.

Całą niedzielę 15 sierpnia 1920 roku dowódca Frontu Północnego spędził na objeżdżaniu najbardziej zagrożonych odcinków przedmościa warszawskiego. Tego dnia przed południem był w Jabłonnie, Białobrzegach, Pustelniku. Przyjechał też do Modlina i Zakroczymia. W Nowym Dworze gen. Haller spotkał się z gen. Sikorskim, z którym omawiał założenia taktyczne 5 Armii na najbliższe godziny.

Po odprawie w sztabie 5 Armii w Nowym Dworze gen. Haller udał się na pierwszą linię frontu nad rzekę Wkrę. W okolicy Borkowa, wśród częstych wybuchów pocisków artyleryjskich nieprzyjaciela, narażając własne życie, dokonał dekoracji ochotników 205 Pułku Piechoty za męstwo okazane podczas walk w rejonie Pułtuska w dniach 10–11 sierpnia 1920 roku. Wśród odznaczonych było dwóch rannych posłów: Tadeusz Hołówko i Stanisław Thugutt. Odznaczył też Orderem „Virtuti Militari” ich dowódcę, mjr. Bernarda Monda, oraz płk. Jerzego Błeszyńskiego, dowódcę grupy dzielnie walczącej w rejonie Makowa⁵².

Piętnastego sierpnia 1920 roku po południu gen. Haller osobiście kierował ogniem artylerii pod Radzyminem. Precyzja ostrzału artyleryjskiego prowadzonego pod nadzorem Hallera umożliwiła oddziałom 10 Dywizji Piechoty przeprowadzenie skutecznego ataku na bolszewików, nie mogących już kontratakować. Natychmiast po wycofaniu się oddziałów sowieckich z Radzymina gen. Haller udał się do palącego się jeszcze miasta, aby na miejscu objąć kierownictwo przy akcji gaszenia budynków i ratowania ludności cywilnej. W godzinach wieczornych dowódca Frontu Północnego powrócił do Warszawy⁵³.

Szesnastego sierpnia 1920 roku, gdy 5 Armia W. Sikorskiego kontynuowała udane przeciwuderzenie znad Wkry, a wojska 1 Armii gen. Latinika przeszły do kontrofensywy na przedmościu warszawskim, dowódca Frontu Północnego gen. Haller osobiście kontrolował prawe jego skrzydło, stykające się z lewym skrzydłem Frontu Środkowego. Miało to ścisły związek z rozpoczętą tego dnia kontrofensywą Józefa Piłsudskiego znad Wieprza⁵⁴.

Siedemnastego sierpnia gen. Józef Haller koordynował natarcie oddziałów polskich wzdłuż szosy brzeskiej prowadzącej do Mińska Mazowieckiego. Niejednokrotnie osobiście kierował atakiem tyraliery piechoty polskiej. Gen. Haller, wjeżdżając samochodem do oswobodzonego od bolszewików Mińska Mazowieckiego, został obsypany przez uradowanych mieszkańców kwiatami⁵⁵.

Wielka zasługa gen. Hallera w zwycięstwie nad bolszewikami w Bitwie Warszawskiej 1920 roku polegała niewątpliwie na wpływie moralnym na żołnierzy. Jak pisał Wiesław Jan Wysocki, „Ostentacyjna religijność wiązała Hallera z żołnierzami, wśród których «przeważa lud wiejski, równie wierzący i również pobożny». Przykładnie przystępował sam do komunii, swoich sztabowców zobowiązywał do udziału w nabożeństwach ze sztandarem z wyhaftowanym sercem Jezusa (uznawano go sztandar Hallera)”⁵⁶.

Generał Józef Haller zarządził odprawianie nabożeństw za powodzenie oręża polskiego: od 13 sierpnia przez osiem dni Msze św. odprawiano każdego dnia o godz. 7 rano w kościele pw. Zbawiciela przed ołtarzem Matki Boskiej Częstochowskiej⁵⁷.

Religijność Hallera docenili hierarchowie kościelni, a świadectwem tego była uroczystość zorganizowana 18 sierpnia w Radzyminie. Jak pisał jeden z autorów biografii Józefa Hallera, Stefan Aksamitek: „Na rynku miasta ks. Kardynał Kakowski wręczył Hallerowi medal wybity na pamiątkę kanonizowania Joanny d’Arc. Medal ten, wybity w niewielkiej liczbie egzemplarzy w celu ofiarowania rycerzom chrześcijańskim w świecie katolickim, został przysłany na ręce arcybiskupa warszawskiego przez papieża Benedykta XV. W drugiej części uroczystości dokonał Haller dekoracji żołnierzy i oficerów zasłużonych w Bitwie Warszawskiej orderem Virtuti Militari. Jednocześnie arcybiskup Kakowski na ręce Hallera złożył dar duchowieństwa w postaci 100 tysięcy marek dla ochotników, przeznaczony na gospody żołnierskie oraz na pomoc doraźną dla najbiedniejszej ludności dotkniętej wojną”⁵⁸.

Osiemnastego sierpnia 1920 roku dowódca Frontu Północnego i Armii Ochotniczej odwiedził w Zegrzu żołnierzy Brygady Syberyjskiej. Przechodząc obok ustawionych w czworobok młodych ochotników i żołnierzy Brygady Syberyjskiej, co pewien czas generał Haller zatrzymywał się i rozmawiał z żołnierzami. Następnie dokonał odznaczeń. Wielu oficerów i żołnierzy otrzymało Ordery „Virtuti Militari”. W trakcie wręczania odznaczeń gen. J. Haller każdemu odznaczonemu przypinał niebieską wstążeczkę do munduru i całował w oba policzki⁵⁹.

Po uroczystościach w Zegrzu gen. Józef Haller wraz z oficerami Francuskiej Misji Wojskowej wyjechał samochodem do stronę Pułtuska wyzwolonego w dniu 17 sierpnia 1920 roku. Za Serockiem jego samochód znalazł się pod ostrzałem karabinów maszynowych wroga znajdującego się po drugiej stronie Narwi. Po odbiciu ku zachodowi, drogami okrężnymi, dowódca Frontu Północnego dotarł do Pułtuska. Na rynku pułtuskim spotkał się z władzami miasta, rozmawiał z żołnierzami i oficerami⁶⁰.

Dwudziestego sierpnia 1920 roku gen. Haller dotarł do oswobodzonego Ciechanowa, aby wręczyć dowódcy 18 DP – gen. Franciszkowi Krajowskiemu – siedem Orderów „Virtuti Militari” celem odznaczenia najdzielniejszych żołnierzy dywizji. Warto nadmienić, że wchodząca w skład 5 Armii 18 DP, miała największe zasługi w rozbiciu sił Tuchaczewskiego operujących na północnym Mazowszu⁶¹. Tego samego dnia dowódca Frontu Północnego wygłosił też płomienne przemówienie, w wyzwolonym od bolszewików – Płońsku. Stwierdził, że brawa i okrzyki na cześć zwycięzcy należą się nie jemu, lecz gen. Władysławowi Sikorskiemu, który „pięknie spełnił swój obowiązek”, wspaniale dowodząc 5 Armią⁶².

Generał Józef Haller, będący pod dużym wrażeniem sukcesów gen. Sikorskiego w walce z oddziałami Michaiła Tuchaczewskiego, przyjął jego koncepcję działań przeciwko wycofującym się armiom wroga z rejonu Mazowsza Północnego. Zarządzone działania pościgowe nie przyniosły jednak spodziewanego efektu. Wiele oddziałów wroga, m.in. większość sowieckiej kawalerii III Korpusu Konnego Gaja Bżyskiana, wymknęło się spod okrążenia, zadając wojskom polskim ogromne straty⁶³.

W sobotę 21 sierpnia 1920 roku gen. Józef Haller, w towarzystwie ambasadorów Francji – Jusseranda i Wielkiej Brytanii – Eydema, przybył do Wyszkowa. Na miejscowej plebanii przeprowadził kilkugodzinną rozmowę z proboszczem wyszkowskim, ks. kan. Wiktorem Mieczkowskim. Generała interesowała szczególnie tematyka rozmów księdza Mieczkowskiego z przebywającym na wyszkowskiej plebanii Feliksem Dzierżyńskim, Julianem Marchlewskim i innymi członkami Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski (TKRP)⁶⁴.

Na rozkaz gen. Hallera, który zarzucił przywódcom TKPP „zdradę Państwa Polskiego na szkodę Armii Polskiej, przez sprowadzenie na Polskę obcej, wrogiej armii, na której sile miał się oprzeć nowy rząd bolszewicki w Polsce”, zarządzono śledztwo Sądu Polowego 1 Armii przeciwko członkom TKRP. Generał Haller żądał wydania wyroku zaocznego dla zdrajców Ojczyzny, którzy mieli objąć władzę w zsowietyzowanej Polsce⁶⁵.

Po zakończeniu działań wojennych z bolszewicką Rosją nastąpił wzrost popularności generała Józefa Hallera. Zasiadał on w kilku kolegialnych organach wojskowych. Przewodniczył Oficerskiemu Trybunałowi Orzekającemu, był członkiem Najwyższej Wojskowej Komisji Opiniującej przy Naczelnym Wodzu, Oficerskiego Sądu Honorowego, Rady Wojennej. Został także powołany do Ścisłej Rady Wojennej jako główny inspektor z uprawnieniami dowódcy armii. Ponadto był członkiem Tymczasowej Rady Orderu Orła Białego i Kapituły Orderu „Virtuti Militari”. Oba te odznaczenia zresztą otrzymał. Oprócz nich Haller otrzymał Krzyż Walecznych (czterokrotnie) i Order Odrodzenia Polski. W październiku 1921 roku został mianowany Generalnym Inspektorem Artylerii⁶⁶.

Te wszystkie wysokie i honorowe funkcje były świadectwem przede wszystkim uznania najwyższych władz państwowych i wojskowych dla gen. Józefa Hallera, dla jego ogromnego wkładu w pokonaniu wojsk sowieckich w Bitwie Warszawskiej 1920 roku i odparcie najazdu bolszewickiego. Sprawdził się jako dowódca najważniejszego w Bitwie Warszawskiej Frontu Północnego. Siły tego Frontu uniemożliwiły bolszewikom zajęcie stolicy, przeprawę wojsk Tuchaczewskiego przez linię Wisły i rozbiły większość jego armii. Generał Haller, często z narażeniem życia, dowodził na najbardziej zagrożonych odcinkach frontu, „krzepiąc na duchu żołnierzy i dając przykład męstwa i odwagi”⁶⁷.

Będąc członkiem Rady Obrony Państwa i przewodniczącym Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa, umiejętnie mobilizował całe polskie społeczeństwo do ofiarności na rzecz Ojczyzny. Rzucił też hasło utworzenia Armii Ochotniczej, która zasiliła przerzedzone już szeregi armii regularnej. Podnosząc jej morale, w istotny sposób przyczyniła się do ostatecznego rozgromienia wojsk bolszewickiego najeźdźcy.

1 S. Aksamitek, Generał Józef Haller. Zarys biografii politycznej, Katowice 1989, s. 134–135.

2 J. Haller, Pamiętniki, Londyn 1964, s. 220–221

3 Ibidem; E. Ligocki, O Józefie Hallerze: życie i czyny na tle współczesności, Warszawa 1923.

4 Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), Rada Obrony Państwa (ROP), Protokół posiedzenia z dnia 5 lipca 1920 roku, AAN, ROP, sygn. 1, k. 67–72; Drugie posiedzenie Rady Obrony Państwa (Warszawa, 5 lipca 1920 r.), w: Protokoły Rady Obrony Państwa, pod red. A. Leinwanda, J. Molendy, w: Z dziejów stosunków polsko-radzieckich, s. 160.

5 Ibidem. Po raz kolejny gen. Józef Haller przeciwstawił się gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu, który twierdził, „że na stworzenie Armii Ochotniczej jest już za późno”.

6 H. Sieński, Generał Józef Haller – Generalny Inspektor Armii Ochotniczej, w: W kręgu Józefa Hallera, Warszawa 2010, s. 29–31.

7 W. Witos, Moje wspomnienia, cz. 2, do druku przygotowali i przypisami opatrzyli E. Starczewski i J. R. Szaflik, Warszawa 1990, s. 87–88.

8 J. Szczepański, Społeczeństwo Polski w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku, Warszawa–Pułtusk 2000, s. 191–192.

9 Obrona Państwa w 1920 roku. Księga sprawozdawczo-pamiątkowa Generalnego Inspektora Armii Ochotniczej i Obywatelskich Komitetów Obrony Państwa, Warszawa 1923, s. 15.

10 Cyt. za: S. Aksamitek, Generał Józef Haller. Zarys biografii politycznej, op. cit., s. 137.

11 Ibidem, s. 137–138.

12 J. Haller, Pamiętniki, op. cit., s. 222.

13 A. Massalski, Generał Józef Haller wobec ruchu harcerskiego, w: W kręgu Józefa Hallera, op. cit., s. 49–51; J. Szczepański, Harcerstwo polskie w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, „Harcerstwo” 1993, nr 7–8, s. 30–42.

14 Ibidem; W. Nekrasz, Harcerze w bojach w latach 1914–1922, t. 2, Warszawa 1931, s. 136–140.

15 Obrona Państwa w 1920 roku, op. cit., s. 210.

16 Ibidem, s. 77–78; Szeroko na ten temat: A. J. Leinwand, Polski plakat propagandowy w okresie wojny polsko-sowieckiej (1919–1920), „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. 28, 1993.

17 H. Sieński, Generał Józef Haller – Generalny Inspektor Armii Ochotniczej, op. cit., s. 34.

18 Szeroko na ten temat: W. J. Wysocki, Światopogląd religijny Józefa Hallera, w: W kręgu Józefa Hallera, op. cit., s. 60–67.

19 Kościół w czasie wojny polsko-bolszewickiej 1919–1920, pod red. M. M. Drozdowskiego, A. Serafina, Warszawa 1995, s. 100–106.

20 Ibidem, s. 108–113; „Miesięcznik Pasterski Płocki” 1920, nr 8; „Wiadomości Diecezjalne Podlaskie” 1920, nr 7–8.

21 Biblioteka Narodowa w Warszawie (BN), Dział Rękopisów, Akta Generała Hallera, sygn. 1339/2, nr 136.

22 M. M. Drozdowski, Warszawa w obronie Rzeczypospolitej czerwiec–sierpień 1920 r., Warszawa 1993; „Kurier Warszawski”, z dnia 19 lipca 1920 roku. Dzień Święta Armii Ochotniczej w Warszawie przyczynił się do zwerbowania w szeregi Armii Ochotniczej tysiąca nowych ochotników.

23 BN, Dział Rkps, Akta Gen. Józefa Hallera, sygn. 13400/1, Dziennik czynności gen. J. Hallera.

24 M. Orłowski, Generał Józef Haller 1873–1960, Kraków 2007, s. 331–332.

25 BN, Dział Rkps, Akta Gen. Józefa Hallera, Dziennik czynności gen. J. Hallera w dn. 26–27 lipca 1920 r.

26 „Ochotnik” 1920, 1 sierpnia, s. 4.

27 B. S. Mond, J. Gintel, Historia 205 Pułku Piechoty Ochotniczej im. Jana Kilińskiego, Warszawa 1932, s. 21–27; S. Grabski, Pamiętniki, t. 2, Warszawa 1989, s. 155.

28 R. Wapiński, Roman Dmowski, Lublin 1988, s. 294–295.

29 J. Haller, Pamiętniki, op. cit., s. 222–223; Gen. Dowbor-Muśnicki odmówił Piłsudskiemu przyjęcia dowództwa Frontu Południowego.

30 W. Witos, Moje wspomnienia, cz. 2, s. 77.

31 Ibidem, s. 139–140

32 „Ochotnik” 1920, 1 sierpnia, s. 4.

33 Cyt. za: B. S. Mond, J. Gintel, Historia 205 Pułku Piechoty Ochotniczej im. Jana Kilińskiego, Warszawa 1932, s. 53.

34 Ibidem, s. 52–53.

35 J. Szczepański, Ostrołęka 1920 roku. Niespełniona koncepcja drugiego Zbaraża, w: Studia z dziejów Europy Środkowo-Wschodniej, pod red. W. Bondyry, D. Kupisza, J. Ternesa, L. Wierzbickiego, Lublin 2018, s. 193–207.

36 AAN, Instytucje Wojskowe, sygn. 17, k. 84; „Gazeta Polowa” 1920, nr 2, s. 3. Poeta Władysław Broniewski, Pamiętnik 1918–1922, Warszawa 1987, s. 186–187 wspominał, że na front do jego oddziału dotarła wiadomość o powstaniu armii ochotniczej liczącej już 300 tys. żołnierzy.

37 K. Mazanek, Sejm Ustawodawczy wobec zagadnień wojskowych, „Bellona”, t. 9, Warszawa 1923, s. 15.

38 BN, Dział Rkps, Akta Generała Józefa Hallera, sygn. 13400/1, Dziennik czynności gen. J. Hallera w dn. 4–6 sierpnia 1920 r.

39 Ibidem, Dziennik czynności gen. J. Hallera w dniu 9 sierpnia 1920 r.; J. Szczepański. Wojna 1920 roku w Ostrołęckiem, Warszawa–Ostrołęka–Pułtusk 1997, s. 69–70.

40 Ibidem.

41 J. Haller, Pamiętniki, op. cit., s. 224–225.

42 Bitwa Warszawska 13–28 VIII 1920. Dokumenty operacyjne, cz. 1 (13–17 sierpnia), pod red. M. Tarczyńskiego, Warszawa 1995, s. 16.

43 BN, Dział Rkps, Akta Gen. Hallera, Dziennik czynności z dnia 11–12 sierpnia 1920 r.

44 Cyt. za: J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, op. cit., s. 253.

45 Rozkazem Dowództwa Frontu Północnego nr 4005/III, pułk „za sromotne opuszczenie stanowisk pod Radzyminem” miał zostać rozwiązany. Chwilowo wcielono go do 19 DP, która miała odzyskać utracone pozycje. Pułk miał powstać ponownie, gdy „11 DP odkupi winę swego pułku przez wybitne i waleczne zachowanie się w boju”, Centralne Archiwum Wojskowe (CAW), Oddział I NDWP I. 301.7, sygn. 101, nr 11009/1, nr 11016/1.

46 J. Haller, Pamiętniki, op. cit., s. 228. Uczestnictwo gen. Hallera we Mszy św. zostało skrytykowane przez premiera Wincentego Witosa, który w swoich pamiętnikach napisał, że wśród największej obawy o los stolicy grono wysoko postawionych i odpowiedzialnych ludzi „zwaliło na Boga to, co oni zrobić powinni”, zob. W. Witos, Moje wspomnienia, op. cit., t. 2, s. 95.

47 Ibidem, s. 96.

48 W. Sikorski, Nad Wisłą i Wkrą, Lwów 1928, s. 121; J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, op. cit., s. 244–250.

49 Cyt. za: M. Orłowski, op. cit., s. 344.

50 J. Haller, Pamiętniki, op. cit., s. 227–228; S. Helsztyński, Bohater Warszawy. Ksiądz kapelan Ignacy Skorupka, Warszawa 1990, s. 37–47.

51 J. Odziemkowski, Bitwa warszawska 1920 roku, Warszawa 1990, s. 64; L. Żeligowski, Wojna w roku 1920, Warszawa 1990, s. 76. Generał Lucjan Żeligowski uznał, że „kto włada pozycją Mokre, ten panuje nad całym polem walki Radzymina (…)”.

52 B. Mond, J. Gintel, Historia 205 Pułku Piechoty Ochotniczej im. J. Kilińskiego, op. cit., s. 120; J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, op. cit., s. 149–150; R. Juszkiewicz, Działania militarne na Mazowszu Północnym i w korytarzu pomorskim 1920 rok, Warszawa 1997, s. 225–236.

53 BN, Dział Rkps, Akta Gen. Hallera, Dziennik czynności z dnia 15 sierpnia 1920 r.

54 Ibidem, Dziennik czynności z dnia 16 sierpnia 1920 r.

55 Ibidem, Dziennik czynności z dnia 17 sierpnia 1920 r.

56 W. J. Wysocki, Światopogląd religijny Józefa Hallera, op. cit., s. 61.

57 S. Aksamitek, Generał Józef Haller, op. cit., s. 142.

58 Ibidem, s.142; J. Haller, s. 229; A. Kakowski, Z niewoli do niepodległości. Pamiętniki, Kraków 2000, s. 827. Kardynał Kakowski, wręczając gen. Hallerowi order, przemówił słowami: „Niech duch wybawczyni Francji unosi się nad ramionami waszymi w wielkich dniach wybawienia Polski”.

59 „Ochotnik” 1920, nr 5.

60 BN, Dział Rkps, Akta Gen. Hallera, Dziennik czynności z dnia 18 sierpnia 1920 r.

61 „Ochotnik” 1920, nr 5; R. Juszkiewicz, op. cit., s. 115–208.

62 Ibidem, BN, Akta Gen. J. Hallera, Dziennik czynności z dnia 20 sierpnia 1920 r.

63 J. Szczepański, Wojna 1920 roku na Mazowszu i Podlasiu, op. cit., s. 318–328; R. Juszkiewicz, op. cit., s. 319–339.

64 J. Szczepański, Wojna polsko-sowiecka 1920 roku na Ziemi Wyszkowskiej, Wyszków 1993, s. 39.

65 Idem, Wojna 1920 roku w Ostrołęckiem, op. cit., s. 142–143. Dwudziestego drugiego września 1920 roku postępowanie karne przeciwko przywódcom TKAP wstrzymano, „aż do ujęcia lub dobrowolnego stawienia się sprawców”.

66 K. Kaczmarski, W. J. Muszyński, R. Sierchuła, Generał Józef Haller 1873–1960, Warszawa 2017, s. 54–55.

67 Zasługi gen. Józefa Hallera jako dowódcy Frontu Północnego zostały wyszczególnione we wniosku o odznaczenie go „Krzyżem Walecznych”, wystawionym 17 lipca 1921 roku przez Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, zob. CAW, Front Północny, sygn. 189, Teczka osobowa gen. Józefa Hallera.

Dr hab. Romuald Szeremietiew, prof. ucz.

Problem wojny prewencyjnej w 1933 roku

W opracowaniach historyków ciągle pojawiają się rozważania, czy Józef Piłsudski w 1933 roku planował wywołanie wojny prewencyjnej, odsunięcie hitlerowców od władzy i zmuszenie Niemiec do przestrzegania rozbrojeniowych postanowień Traktatu Wersalskiego¹. Są też historycy, którzy wątpią, aby taki zamiar rzeczywiście istniał, podnosząc, że nie udało się w archiwach odnaleźć dokumentów potwierdzających zamiar wywołania wojny prewencyjnej².

Bezspornym jest jednak fakt, że władze II Rzeczypospolitej wiedziały o rosnącym zagrożeniu ze strony Niemiec (remilitaryzacja) i chciały temu zapobiec, skłaniając Francję do przeciwdziałania. A nie można było tego dokonać siłami Polski, jej potencjał był zbyt słaby, współdziałanie Francji było więc niezbędne. Wiele też wskazuje, że zdobycie władzy przez Hitlera zostało w Warszawie odebrane jako sygnał oznaczający, że wsparcie Francji przy zmuszeniu Niemiec do respektowania postanowień Traktatu Wersalskiego będzie możliwe³.

1933 – rok pełen napięć

Styczeń 1933 roku zapoczątkował „rok odwilży” w stosunkach z ZSRR, jak go nazwał po latach ówczesny pracownik polskiego poselstwa w Moskwie i historyk II Rzeczypospolitej, Stanisław Zabiełło. Na początku miesiąca nastąpiła zmiana na stanowisku posła RP w stolicy wschodniego sąsiada Polski. Odszedł Stanisław Patek, który prowadził długie rokowania o pakt nieagresji, a jego miejsce zajął młody i energiczny, zaufany ministra Becka, Juliusz Łukasiewicz. Miał on utwierdzać sowieckie kierownictwo polityczne w przekonaniu, że Polska pragnie odprężenia i pokoju.

W tej sytuacji tym drażliwsze stały się dysonanse w stosunkach polsko-francuskich. Dnia 20 stycznia Polacy z niepokojem słuchali doniesień o wystąpieniu premiera Edouarda Herriota, który wypowiedział się za szybkim rozwiązaniem problemu „polskiego korytarza”. To oświadczenie premiera i ministra spraw zagranicznych III Republiki wskazywało wyraźnie, że za stworzenie europejskiego systemu bezpieczeństwa z udziałem Niemiec miała zapłacić Polska. Stanowisko to znajdowało pełną akceptację takich polityków, jak Alfred Hugenberg, Franz von Papen czy Kurt von Schleicher, którzy zdawali się mieć decydujący głos w polityce zagranicznej Rzeszy. Wkrótce (23 stycznia) lewicowa „La Republique” poparła premiera, wypowiadając się za taką rewizją traktatów, aby Niemcy uzyskały „równe prawa”, a polskie Pomorze przeszło pod kondominium niemiecko-polskie. Pomysły te przybrały znacznie konkretniejsze formy podczas konferencji (29–30 stycznia) przemysłowców reprezentujących wielki kapitał Belgii, Francji i Niemiec. Oto rezultaty: postanowiono doprowadzić do likwidacji „korytarza”, aby Prusy Wschodnie mogły dołączyć do reszty Niemiec, podobnie jak Wolne Miasto Gdańsk, a nawet niedawno zbudowany port polski w Gdyni; w zamian Polska miała otrzymać dostęp do morza w Kłajpedzie (sic!), odszkodowanie za Gdynię, umowę handlową dla „wsparcia polskiej gospodarki” i gwarancje co do pozostałych granic. Należy dodać, że Polska nie została poinformowana przez Francję o konferencji, chociaż przemysłowcy francuscy zasiadali tam za wiedzą i z upoważnienia rządu III Republiki. Co więcej, rząd francuski zaaprobował wyniki obrad i nie zmienił swego stanowiska, mimo że Hitler został właśnie kanclerzem Rzeszy.

Niemieckie plany zbrojeniowe niepokoiły Polaków coraz bardziej. W początkach stycznia Piłsudski postanowił ponownie wybadać stanowisko Francji wobec zamierzonych przez dowództwo Reichswehry planów rozbudowy armii niemieckiej. W tym celu senator Jerzy Potocki udał się do Paryża, aby poprzez swoje koneksje rodzinne dotrzeć do wpływowych kół politycznych Francji i zorientować się, jakie są rzeczywiste zamiary francuskiego rządu⁴. O celu wyjazdu Potockiego sam Piłsudski mówił: „kazałem zapuścić sondę”. Wynik sondażu był jednoznaczny: Francja nie tylko sama nie zamierzała czynnie przeciwstawiać się niemieckim zbrojeniom, ale nawet obawiała się, by Polska nie poczyniła jakiś „awanturniczych” kroków.

Trzydziestego stycznia Adolf Hitler objął urząd kanclerza Rzeszy i sformował rząd koalicyjny, w którym zasiadał Alfred Hugenberg i jego ośmiu zwolenników (Franz von Papen – wicekanclerz i komisarz dla Prus, Konstantin von Neurath – sprawy zagraniczne, Werner von Blomberg – wojsko, Lutz von Schwerin-Krosigk – finanse, Alfred Hugenberg – gospodarka, wyżywienie i rolnictwo, Franz Seldte – praca, Paul Eltz-Rubenach – poczta i komunikacja, Otto Giereke – walka z bezrobociem) oraz trzech narodowych socjalistów (Hitler, Wilhelm Frick – resort spraw wewnętrznych i Hermann Göring – minister bez teki); nie obsadzono ministerstwa sprawiedliwości przewidzianego dla chrześcijańskiej demokracji. Polsce nie wróżyło to niczego dobrego – takie przekonanie było dość powszechne. Wystarczyło bowiem, aby Hitler chciał kontynuować linię Stresemanna, a Polska mogłaby się znaleźć w krytycznej sytuacji. Czyż liderzy NSDAP nie zapowiadali, że „nie spoczną, dopóki zrabowana ziemia nie wróci do Rzeszy”? Polskie władze nie wątpiły, że głosząc taki program, Hitler mógł zapewnić sobie współdziałanie z Hugenbergiem, poparcie Reichswehry i znacznej części społeczeństwa niemieckiego, które ulegało dość łatwo propagandzie antypolskiej. Zastanawiano się, czy Hitler zamierza zrobić „rewolucję narodową”, do której nawoływał szef Sturm-Abteilungen, Ernst Rohm, czy też będzie wolał szukać sojuszników w kołach konserwatywnych. Dnia 2 lutego Hitler złożył wizytę dowódcy wojsk lądowych generałowi Kurtowi von Hammerstein. W spotkaniu tym uczestniczył „człowiek Reichswehry” w rządzie Hitlera – minister wojny generał Blomberg, oraz grupa czołowych generałów i admirałów. W dwugodzinnym wystąpieniu kanclerz zapewniał generalicję, że odbuduje potęgę militarną Niemiec i nie dopuści do wojny domowej (poczęły się bowiem pojawiać rozbieżności między nim a kierownictwem SA). Po tym wystąpieniu przymierze Hitlera z kołami tradycyjnie wrogimi Polsce stało się faktem.

Kilka dni później, jakby w następstwie spotkania z wojskowymi, führer ujawnił publicznie swój pogląd na cele polityki zagranicznej Niemiec. W wywiadzie dla brytyjskiego pisma „Daily Mail” z 6 lutego znalazły się słowa: „Traktat wersalski jest nieszczęściem nie tylko dla Niemiec”. Hitler wyraził też przekonanie, że rewizji traktatu będą domagali się nie tylko Niemcy. Słowa te stały się potwierdzeniem francuskich nadziei i polskich obaw. Dnia 9 lutego polski konsul generalny w Berlinie informował: „Pierwszym zadaniem Niemiec po dojściu Hitlera do władzy jest rewizja wschodnich granic Niemiec”. Słowa raportu potwierdzał kolejny wywiad Hitlera z 12 lutego. Tym razem kanclerz Rzeszy mówił wprost P.T. Ethertonowi z „Sunday Express”, że „polski korytarz” powinien być natychmiast zwrócony Niemcom, aby wyrównać „haniebną niesprawiedliwość traktatu wersalskiego”. Mimo dementi ogłoszonego następnego dnia przez niemiecką agencję Wolfa słowa Hitlera zrobiły ogromne wrażenie w Europie. Polscy politycy mieli jeszcze mniej powodów, aby wierzyć niemieckiemu dementi, gdyż poselstwo polskie w Berlinie donosiło, że dziennikarz angielski złagodził „dzikie” słowa Hitlera, aby nie alarmować opinii publicznej.

Odpowiedzią na wywiady Hitlera był artykuł Polityka czy agitacja⁵. Pisano w nim: „Wobec (…) psychozy szerzącej się u sąsiada należy oczywiście przedsięwziąć wszelkie środki ostrożności, które na pewno nie będą polegać na gadaniu”. Z głosem dziennika korespondowało sejmowe wystąpienie Józefa Becka z 15 lutego, w którym przedstawiał on stanowisko rządu w sprawie Niemiec. Streszczało się ono w stwierdzeniu: „Nasz stosunek do Niemiec i ich spraw będzie taki sam, jak stosunek Niemiec do Polski. W praktyce zatem więcej zależy w tej dziedzinie od Berlina niż od Warszawy”. Wypowiedź Becka trudno nazwać „wyciągnięciem ręki” – jak to się niekiedy określali krytyczni wobec „sanacji” historycy. Wydaje się, że było to raczej ostrzeżenie, wskazujące zachodnim zwolennikom pokoju, kto jest rzeczywistym agresorem w stosunkach polsko-niemieckich.

Antytraktatowe wywiady Hitlera spowodowały odruch solidarności w Czechosłowacji. Polski attaché wojskowy w Pradze, podpułkownik Czerwiński, pisał w raporcie z 16 lutego, że czeska opinia publiczna „należycie” zareagowała na wystąpienia Hitlera, „solidaryzując się zupełnie i lojalnie z polską racją stanu”. Wypływało to z przekonania o „łączności losów własnego kraju z losami Polski”.

W obliczu tak istotnych problemów ważny był głos opozycji politycznej w Polsce. Wiadomo przecież, że sanacja nie reprezentowała całego społeczeństwa. Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji 26 lutego na zjeździe Rady Naczelnej uchwaliło rezolucję „przeciwko roszczeniom Rzeszy Niemieckiej do naszych ziem zachodnich, a szczególnie przeciwko zbrodniczym atakom kanclerza Rzeszy Niemieckiej Adolfa Hitlera na Pomorze polskie”. Jako wytyczną dla polskiej polityki zagranicznej rezolucja zalecała „ścisłą kooperację” z państwami, które „przeciwstawiały się dążeniom do rewizji terytorialnych”. Tymi państwami były: Francja i członkowie Małej Ententy. Patrząc krytycznie na ten fragment rezolucji, trzeba stwierdzić, że ani Francja, ani Czechosłowacja (spiritus movens Małej Ententy) nie były przeciwne rewizjom terytorialnym, jeżeli ograniczały się one do terytorium Polski. W rezolucji natomiast nie wspomniano o roli ZSRR, który w miarę hitleryzacji Niemiec tracił możliwość uprawiania polityki ustalonej traktatem w Rapallo. Związek Sowiecki musiał zmienić stosunek do porządku wersalskiego i mógł być partnerem w rozgrywce z Niemcami. Trzeba dodać, że podobną ewolucję jak w wypadku ZSRR przechodziła polityka zagraniczna Czechosłowacji.

W tym czasie organizacje hitlerowskie prowadziły intensywną agitację, posługując się hasłami antypolskimi, zaczęły się też nasilać incydenty na terenach przygranicznych. W dniu 17 lutego dokonano napaści na budynek konsulatu Rzeczypospolitej w Kwidzynie. Niemiecka prasa prowincjonalna domagała się zerwania stosunków z „polską bandycką hołotą”. Takich faktów przybywało z każdym dniem. Ale wydarzenia w Rzeszy miały nie tylko antypolski charakter. Wieczorem 27 lutego wybuchł pożar w budynku Reichstagu. Stał się on pretekstem do rozpętania nagonki na przeciwników NSDAP – zlikwidowano też konkurentów do władzy z partii komunistycznej (KPD). Stanisław Schimitzek⁶ zastanawiał się, czy ta prowokacja nie była zamierzona na szerszą skalę, gdyż właśnie w tym samym czasie przez Berlin przejeżdżał komisarz spraw zagranicznych ZSSR Maksym Litwinow. „Jeżeli istniał zamiar powiązania tych dwóch faktów – pisze polski dyplomata – to cofnięto się w ostatniej chwili”.

Innymi następstwami pożaru Reichstagu były dwie ustawy „o obronie państwa i narodu”, wydające Niemcy na łaskę narodowo socjalistycznej dyktatury. Efektem ustaw były przeprowadzone w majestacie prawa aresztowania przeciwników reżimu. W ciągu kilku dni znalazło się w więzieniach ok. siedmiu tysięcy działaczy komunistycznych, a wśród nich przywódca KPD, Ernst Thalmann. Nie ograniczono się zresztą do konkurentów do władzy z partii komunistycznej, wzmogły się też szykany antyżydowskie.

W końcu lutego Piłsudski ponowił sondaż stanowiska Francji w sprawach niemieckich. Tym razem osobą zaufaną Marszałka był generał Bolesław Wieniawa-Długoszowski. Piłsudski był przekonany, że niebezpieczeństwo niemieckie nieustannie przybiera na sile, dlatego najwłaściwszym rozwiązaniem byłoby „wyjść mu na spotkanie” przez przedłożyć Hitlerowi ultimatum w sprawie zbrojeń, a po odmowie wkroczyć z wojskami polskimi do Prus Wschodnich i na Śląsk, a z francuskimi do Nadrenii i Bawarii. Pomoc Anglii wobec niewielkich liczebnie sił zbrojnych Rzeszy była niepotrzebna. Wynik wizyty Wieniawy rozwiewał nadzieje na tego rodzaju interwencję. Francuzi starali się nadal dystansować od sporu polsko-niemieckiego.

W marcu napięcie polsko-niemieckie nie malało. Represje dotknęły organizacje polskie działające na terenie Rzeszy, a jednym z elementów tej akcji było zawieszenie 3 marca takich gazet polskich, jak „Nowiny Codzienne”, „Dziennik Raciborski”, „Głos Pogranicza i Kaszub”, „Dziennik Berliński”, Gazeta Olsztyńska”, „Naród”. Niemiecka policja konfiskowała materiały przygotowane na kampanię wyborczą (5 marca wybory do Reichstagu i 12 marca do samorządów), dokonywano rewizji w lokalach organizacyjnych i mieszkaniach prywatnych polskich działaczy.

W Królewcu, stolicy Prus Wschodnich, 4 marca przemawiał Hitler. Ogłosił, że Niemcy pod jego rządami pozbyły się „kajdan i niewoli”, a przyszłość zależy tylko od siły i odwagi Niemców. Kiedy kanclerz umilkł, na wzgórzach przy granicy z Polską zapłonęły ogniska wzniecone przez SA-manów. Miały one symbolizować „płonącą granicę”. W Europie to przemówienie Hitlera uznano za wyzwanie rzucone Polsce.

W tym samym czasie dowódca marynarki wojennej kontradmirał Jerzy Świrski wydał z polecenia marszałka Piłsudskiego rozkaz o wzmocnieniu garnizonu wojskowego na Westerplatte. Powodem była uchwała Senatu Gdańska z 16 lutego o zniesieniu policji portowej i zastąpieniu jej policją gdańską. Rankiem 6 marca transportowiec ORP „Wilia” wysadził na Westerplatte oddział piechoty. Następnego dnia „Gazeta Polska” opublikowała komunikat PAT o przyczynach tego kroku. W komentarzu redakcyjnym pisano o „podniecaniu umysłów” i „krwawych wypadkach w Niemczech”, których nieobliczalne następstwa mogły naruszyć prawa Rzeczypospolitej w Wolnym Mieście. Wraz ze wzmocnieniem załogi Westerplatte Piłsudski zarządził stan pogotowia w 16 dywizjach piechoty i w jednostkach kawalerii, stacjonujących nad granicą Prus Wschodnich (były to siły odpowiadające planowanej w 1923 roku operacji pruskiej)⁷. Zarządzeniom o charakterze wojskowym towarzyszyły burzliwe demonstracje antyniemieckie w całej Polsce, inspirowane i kierowane przez organizacje i związki prorządowe. Wśród organizatorów demonstracji można wymienić terenowe koła BBWR, Związek Rezerwistów, Związek Obrony Kresów Zachodnich i szczególnie aktywny Legion Młodych. W sprawozdaniu kwartalnym ówczesnego MSW (za pierwszy kwartał 1933 roku) stwierdzono, że „przeprowadzenie kampanii protestów antyniemieckich przypadło organizacjom prorządowym”.

Jednak i tym razem, gdy sprawa stanęła na porządku dziennym Rady Ligi Narodów (14 marca), Polska nie uzyskała poparcia jej głównych członków. Ani Francja, ani tym bardziej Anglia nie znajdowały zrozumienia dla poczynań Warszawy. W tym stanie rzeczy Beck wyraził zgodę na kompromis – Polska wycofała swoich żołnierzy, a władze Gdańska uchwałę o policji.

Druga połowa marca nadal nie wróżyła niczego dobrego. Niemcy i Wielka Brytania otrzymały projekt paktu autorstwa Mussoliniego. Uczestnikami tego układu miały być Francja, Niemcy, Wielka Brytania i Włochy, dlatego układ nazwano „paktem czterech”. Szczególne powody do zaniepokojenia musiał budzić artykuł drugi projektowanego paktu: „Cztery mocarstwa potwierdzają zasadę rewizji traktatów zgodnie z postanowieniami Paktu Ligi Narodów w razie, gdyby stwierdzono istnienie sytuacji mogących spowodować zatarg między państwami”⁸. A więc podstawową myślą było umożliwienie ingerencji Anglii, Francji, Niemiec i Włoch w żywotne interesy takich państw, jak chociażby Polska.

Tymczasem związek między NSDAP a pruskimi konserwatystami się umacniał. Dwudziestego pierwszego marca – w rocznicę otwarcia Reichstagu II Rzeszy przez cesarza Wilhelma II – dokonano inauguracji nowo wybranego parlamentu. Symboliczne było miejsce uroczystości – kościół protestancki w Poczdamie, związany z rodzinną tradycją pruskiej dynastii. W centralnym miejscu ustawiono pusty fotel dla nieobecnego cesarza. Uroczystości patronował marszałek Hindenburg i przedstawiciele pruskiego militaryzmu oraz kanclerz Hitler ze zwolennikami brunatnego porządku. W uroczystości nie brali udziału posłowie socjaldemokracji, którzy nie zjawili się w Poczdamie, i posłowie komuniści, którzy byli w więzieniach.

Następnego dnia prasowy organ NSDAP „Volkischer Beobachter” pisał: „Niemcy obaliły marksizm, podziały, partykularyzmy, które były reliktami średniowiecza. Nawiązują do tradycji, która zapewniała im wielkość i dla której zginęły dwa miliony Niemców”. Od 44 lat – pisała opiniotwórcza gazeta „Borsen-Zeitung” – hasłem była wolność i pokój. Nie jest to dewiza pruska. Prusy głosiły walkę, posłuch, wyrzeczenie. Dzisiaj „Prusy, duch pruski, tradycja pruska przyświecają kierownictwu spraw niemieckich. To nowy chrzest. (…) Taki jest sens dnia 21 marca i powód, dla którego uroczystość była obchodzona w Poczdamie”.

23 marca niemiecki parlament skapitulował przed Hitlerem. Dzięki głosom konserwatywnych nacjonalistów kanclerz Hitler otrzymał nieograniczone pełnomocnictwa dla „przeprowadzenia koniecznych reform”. Od tego dnia przez cztery lata Hitler miał prawo ogłaszania ustaw bez zgody Reichstagu. Rząd nie musiał liczyć się z konstytucją Republiki Weimarskiej i mógł zawierać traktaty z innymi państwami – przedtem było to zastrzeżone dla parlamentu. Po delegalizacji innych partii NSDAP zyskiwała możliwość swobodnego budowania monopartyjnego państwa dyktatury totalitarnej.

Projekt paktu czterech i wypadki w Niemczech wskazywały na konieczność znalezienia sojuszników wśród państw w równym stopniu jak Polska zagrożonych przez hitleryzm. W początkach marca polskie MSZ postanowiło nawiązać rozmowy z władzami Czechosłowacji. Minister spraw zagranicznych ĆSR, Edward Benesz, przygotowywał pakt przyjaźni z Polską. Ustalono też miejsce spotkania. Miała nim być Genewa. Gotowość Benesza do rozmów osłabła jednak po interwencji posła ĆSR w Warszawie, Wacława Girsy. Dowiedziawszy się o planowanym spotkaniu, w liście z 18 marca przestrzegał Benesza przed traktowaniem Becka jako partnera do rozmów, gdyż nie miał on „potrzebnych walorów duchowych”, a efekt rokowań – według Girsy – mógł być łatwo zdezawuowany przez Piłsudskiego. Jak pisał Jerzy Kozeński⁹, stanowisko Girsy „budzi podejrzenie braku dobrej woli”. W ten sposób czeski dyplomata osłabił jedną z nielicznych możliwości porozumienia między Polską a Czechosłowacją.

W tym czasie wyraźnie zmieniło się stanowisko ZSRR dotyczące oceny sporu polsko-niemieckiego. Z prasy sowieckiej zniknął termin „korytarz”, pisano teraz o „polskim Pomorzu”, a linię kolejową Śląsk–Gdynia nazywano „strategiczną linią kolejową Polski”. Z aprobatą wyrażano się o stanowczości polskiego rządu w sprawie Westerplatte. „Izwiestija” z 23 marca zamieściły artykuł Karola Radka, w którym chwalił zdecydowane stanowisko Polski w obronie jej praw do Pomorza.

Dania 29 marca Beck w sposób demonstracyjny odłożył swoją wizytę w Paryżu. „Gazeta Polska” w numerze z 29 marca pisała o pakcie czterech: „Opinia polska musi z wielką uwagą śledzić grę, zmierzającą do zniszczenia podstaw dzisiejszego współżycia narodów, grę, chcącą niedoskonałe zastąpić złym”. Ambasador Rzeczypospolitej w Paryżu utwierdzał kierownika polskiego MSZ w nieustępliwości. Raport z 31 marca informował, iż w samej Francji istnieje wielu przeciwników paktu czterech, dlatego – pisał – „energiczne zajęcie przez nas stanowiska może odegrać decydującą rolę”.

W kwietniu demonstracje antyniemieckie nie ustawały. Do frontu wrogiego hitlerowskiej Rzeszy dołączały dalsze partie opozycyjne. Uchwała Rady Naczelnej Polskiej Partii Socjalistycznej z 1 kwietnia nazwała hitleryzm, a zwłaszcza jego politykę zagraniczną, groźbą dla niepodległości narodów, które wyzwoliły się po wojnie światowej. W uchwale stwierdzano, że sojusz z Francją stanowił podstawę polityki polskiej w odniesieniu do Niemiec i ubolewano, że we Francji brakło wpływowych zwolenników zdecydowanej polityki antyniemieckiej, a tak liczni są ci, którzy ulegają Niemcom.

Dyplomaci zasiadający w berlińskim Auswärtiges Amt zaczynali się obawiać, czy Hitler nie nazbyt wcześnie zrezygnował z linii Rapallo. Ta polityka – według ministra Neuratha – zapewniała dotychczas szachowanie Polski, co przy ówczesnej polskiej przewadze militarnej miało duże znaczenie. Stąd też pod jego naciskiem rada ministrów Rzeszy ratyfikowała protokół przedłużający traktat niemiecko-sowiecki z 1926 roku. Jednocześnie Hitler dał się przekonać Neurathowi i przyjął na audiencji najpierw ambasadora ZSRR i dopiero po nim posła Rzeczypospolitej.

Te zabiegi Neuratha nie mogły wywoływać obaw po polskiej stronie. Od dłuższego czasu trwały półoficjalne rozmowy między zaufanymi Piłsudskiego: Bogusławem Miedzińskim i Ignacym Matuszewskim, a posłem ZSRR w Polsce Władimirem Antonowem-Owsiejenką. Artykuł Miedzińskiego, opublikowany w „Gazecie Polskiej” (początek kwietnia), zawierał rekapitulację tych rozmów. Z enuncjacji redaktora naczelnego sanacyjnego dziennika wynikało, że mimo różnic ustrojowych i ideologicznych nie było powodów do napięć we wzajemnych stosunkach. Sugestią strony sowieckiej było przeniesienie rozmów do Moskwy. W ten sposób Miedziński został zaproszony do ZSRR przez redakcję dziennika „Izwiestija”. Stanowisko w żywotnych dla Polski sprawach starał się referować moskiewski korespondent „Gazety Polskiej”. W jego korespondencji z 5 kwietnia czytamy: „Związek Bałtycki na Północy, zaś Mała Ententa na Południu, spięte klamrą wspólnego porozumienia i wzajemnego zaufania polsko-sowieckiego – oto mur, o który musiałby się załamać niemiecki Drang nach Osten […] byłaby to, jak mówią, jedyna godna odpowiedź na rzymsko-germańskie projekty o «czterech dyktatorach Europy»”.

Zupełnie „nowy język” usłyszał Jules Laroche w rozmowie z Beckiem tego samego dnia, 5 kwietnia. Beck zagroził, że jakiekolwiek próby zmiany granic polskich będą oznaczały wojnę. Twierdził, że Berlin zrozumiał to lepiej niż Rzym, Londyn, a nawet Paryż. Jednocześnie polski minister twierdził, że Hitler nie czuje się jeszcze „zbyt pewnie na nogach”, należy więc rozmówić się z nim, zanim reżim hitlerowski okrzepnie. Podobny ton można było odnaleźć w artykule Matuszewskiego Prawdziwa stawka: „Dla nas ta sprawa [rewizja granic, R. S.] nie istnieje, nie istniała i nie będzie istniała. Żadnych rozmów w żadnym trybie o żadnej z granic Polski żaden rząd polski prowadzić z nikim nie będzie. «Tryb» rozmów z Polską na ten temat jest tylko jeden – ogień działowy. Wtedy będziemy odpowiadać. Każdemu. Ze wszystkich armat”¹⁰.

Tego samego dnia radca ambasady polskiej w Paryżu pisał o przychylnym nastawieniu premiera Paula-Boncoura do niemieckich planów rewizji granic na Wschodzie. Francuski polityk otwarcie mówił o „konieczności wszczęcia rozmów na temat rewizji granicy polskiej”.

W dniu 18 kwietnia – jak wspominał adiutant Piłsudskiego major Mieczysław Lepecki – otrzymał on do przepisania projekt dekretu o powołaniu Rządu Obrony i Jedności Narodowej przewidzianego na wypadek wojny. Na pytanie adiutanta, czy Polsce grozi agresja wojsk Hitlera, Marszałek odpowiedział zagadkowo: „Nawet gdybyśmy na niego napadli, to też byłaby obrona”. Tego samego dnia wydane zostały rozkazy o postawieniu w stan pogotowia części jednostek wojskowych.

Wypada żałować, że zamiar powołania Rządu Obrony i Jedności Narodowej nie został zrealizowany we wrześniu 1939 roku. Opozycja zgłaszała wówczas pragnienie uczestniczenia w pracach rządu niestety „sanacja” odrzuciła tę ofertę. Następcy Piłsudskiego nie rozumieli, jak wielkie znaczenie miał dla nich udział opozycji w podejmowaniu decyzji państwowych. Rozumiał to dobrze Piłsudski.

W tym samym czasie Beck wysłał instrukcje do posła Alfreda Wysockiego w sprawie rozmowy z Hitlerem. Jako jej przedmiot zalecał sprawy gdańskie. Wysocki miał stwierdzić, że polska opinia publiczna przypisywała Hitlerowi „ingerencję w sprawy gdańskie, przeciw prawom i legalnym interesom Polski”. Rząd Rzeczypospolitej wzywał, aby Hitler zakazał publicznie takiej działalności. „Niesprecyzowanie tego stanowiska – czytamy w instrukcji – stwarzałoby naszym zdaniem trudności i zmuszałoby nas do wyciągnięcia pewnych konsekwencji”. Beck domagał się wyjaśnienia tej sprawy, ponieważ „Marszałek przywiązuje bardzo dużą wagę do tej rozmowy wobec konieczności ustalenia naszej polityki gdańskiej, co w znacznej mierze będzie zależeć od wyniku tej rozmowy”.

Kiedy Wysocki oczekiwał na spotkanie z Hitlerem, prasa wileńska (20 kwietnia) w dodatkach nadzwyczajnych zapowiadała przybycie Piłsudskiego do miasta. Komunikaty oficjalne donosiły o koncentracji wielu tysięcy wojska oraz przyjeździe premiera Aleksandra Prystora i ministra Becka. Odbywały się konferencje Marszałka, najpierw z premierem i ministrem spraw zagranicznych, później z wyższymi dowódcami skoncentrowanych jednostek wojskowych. I chociaż wszystko działo się w pobliżu Litwy, to w Berlinie nie było wątpliwości, nad czym radzono w Wilnie. Zaniepokojenie w Rzeszy, a zwłaszcza w Prusach Wschodnich, rosło. Pierwszy raz mieli Niemcy okazję oskarżać Polskę o „imperializm” z pełnym przekonaniem.

Dwudziestego drugiego kwietnia (okres wileńskich narad Piłsudskiego) opanowany zwykle von Moltke, poseł niemiecki w Warszawie, zjawił się u ambasadora Francji Laroche’a. Tym razem nie potrafił ukryć swoich uczuć – był widocznie zdenerwowany. Niemiecki poseł pytał francuskiego dyplomatę, dlaczego „rząd [polski, R. S.] podnieca umysły, zamiast je uspokajać”. Na zapewnienie ambasadora Francji, że nie można mówić o wojnie, chyba że byłaby to dla Polski wojna obronna, Moltke zauważył, iż jest rzeczą niezwykle trudną stwierdzić, jaką wojnę należy uznać za obronną, a jaką za agresywną. Laroche nadal uspokajał Moltkego, przekonując, że sojusz polsko-francuski będzie zawsze interpretowany w Paryżu w duchu defensywnym. Francja nie poprze Polski, gdyby ta chciała atakować Niemcy. Stwierdzenie to Moltke przyjął z „widoczną ulgą”.

Manifestacjom w Polsce odpowiadały wiece i demonstracje antypolskie na terenie Rzeszy. Na zjeździe SA w Sztumie (23 kwietnia) nawoływano do wojny z Polską. Na wiecu w Opolu wśród powszechnego entuzjazmu recytowano wiersz, zaczynający się od zdania: „Czego chcecie, bandyci, nad gdańskim morzem”, a kończący się wezwaniem: „Wstań, Hitlerze, chwyć za miecz i prowadź nas do Polski, do zwycięstwa”. Powtarzały się incydenty wymierzone przeciwko konsulatom Rzeczypospolitej. Jednocześnie poseł Moltke w sposób znamienny informował swoich przełożonych (26 kwietnia): „atmosfera wojny prewencyjnej utrzymuje się w Warszawie”.

O wydarzeniach kwietniowych pisał obszernie czeski poseł Girsa w swym okresowym raporcie z 10 maja. Twierdził on, że wojna polsko-niemiecka jest nieunikniona, a Polacy, chcąc być pewnymi zwycięstwa, podejmą ją, nim Hitler się umocni. Ta idea preventivni valky miała – według Girsy – zwolenników w marszałku Piłsudskim i polskim Sztabie Głównym. Na początku kwietnia Polska poczyniła widoczne przygotowania wojskowe. Poseł twierdził, że przy granicy niemieckiej na Suwalszczyźnie koncentrowano kawalerię, a „korytarz” został obsadzony formacjami Korpusu Ochrony Pogranicza, ściągniętymi z granicy polsko-sowieckiej. Wojna miała wybuchnąć po wyborach w Gdańsku, które, przynosząc zwycięstwo hitlerowcom, stanowiłyby pretekst do podjęcia działań. Wtedy – pisał Girsa – „trudno będzie stwierdzić, kto kogo zaatakował”. Wileńską defiladę wojskową uważał poseł jedynie za maskowanie rzeczywistych zamiarów.

Zachowanie Polski zdawało się odpowiadać Czechosłowacji, skoro w wystąpieniu Benesza (25 kwietnia) na posiedzeniu praskiego parlamentu znalazły się słowa: „Nasze stosunki z Polską są coraz bardziej przyjazne. Świadomość wspólnych interesów stale wzrasta, przy czym z obu stron specjalne zainteresowania jednej i drugiej są w pełni respektowane. […] Nasza polityka zagraniczna ma w programie porozumienie się z Polską o charakterze wiecznej i trwałej przyjaźni”.

W początkach maja zaczęły się moskiewskie rozmowy Miedzińskiego z Radkiem. Obaj politycy nie kryli, że prezentują poglądy decydujących politycznie czynników Polski i ZSRR. Ze wspomnień Miedzińskiego dowiadujemy się o przebiegu rozmowy, w której zapewniał on Radka, że Piłsudski nie sprzymierzy się z Niemcami przeciwko ZSRR. Uzasadniając to stanowisko Marszałka, Miedziński wyjaśniał: „(…) co leży u podstaw takiego stanowiska zajętego przez Polskę: nie to naturalnie, żebyśmy was nagle i płomiennie pokochali, lecz nasz własny interes. Gdybyśmy się przyłączyli do niemieckiego ataku na Rosję – to jakież są perspektywy? W wypadku niepowodzenia – katastrofa dla nas oczywista. A w razie powodzenia niechże pan patrzy na tę mapę i wyobrazi sobie, w jakiej sytuacji znalazłaby się Polska, otoczona nowymi podbojami niebywałego dotąd imperium, na jego całkowitej łasce i niełasce [podkr. R. S.]. Czy myśli pan, że tego nie dostrzegamy?”. Zastanawiające, że tego, co widział Piłsudski w 1933 roku, nie potrafią dostrzec dziś zwolennicy sojuszu z Niemcami ganiący Becka za brak paktu z Ribbentropem.

W dniu święta obchodzonego w Sowietach, 1 maja, Piłsudski w obecności Becka przyjął na audiencji posła ZSRR w Warszawie, Antonowa-Owsiejenkę. Rozgłos, jaki nadała temu spotkaniu prasa, oraz fakt, że oskarżany o antysowieckość Piłsudski przyjmował sowieckiego posła 1 maja, dawały dużo do myślenia. Zwłaszcza że następnego dnia, 2 maja, poseł Wysocki miał rozmawiać z Hitlerem.

Jak było uzgodnione z Berlinem, o godzinie 12 Alfred Wysocki został przyjęty przez Hitlera i ministra Neuratha. Wysocki w długim wystąpieniu przedstawił krytyczną ocenę niemieckiej polityki, podkreślając, że wynika ona „z zachowania się stronnictwa narodowosocjalistycznego w Gdańsku. Jego przywódcy i prasa – mówił poseł Wysocki – przekonują obywateli Wolnego Miasta, że przyłączenie do Rzeszy to kwestia najbliższych dni, szczególnie odkąd pan kanclerz objął ster rządów w Rzeszy”.

Odpowiedź Hitlera była niezwykle pojednawcza. Zapewniał polskiego dyplomatę, że jest zwolennikiem pokoju i porozumienia z Polską, podkreślił, że Niemcy i Polska mają wspólnego wroga w Związku Sowieckim, wyraził też zgodę na ogłoszenie komunikatu, którego domagała się strona polska, i z własnej inicjatywy rozszerzył jego treść na całokształt stosunków z Polską. Komunikat podkreślał „zdecydowany zamiar rządu niemieckiego postępowania w ramach istniejących traktatów” i zachęcał, aby „obydwa kraje na nowo rozpatrzyły swoje wspólne interesy i traktowały je beznamiętnie”.

Następnego dnia Beck w rozmowie z ambasadorem Francji, mówiąc o spotkaniu Hitler–Wysocki, stwierdził: „Ci, co oskarżają rząd polski o chęć wywołania wojny prewencyjnej (…), będą mogli równie dobrze oskarżyć go o rzucenie się w ramiona Niemiec”.

Metoda prowadzenia rozmów z Hitlerem z pozycji siły wydawała się skuteczna, a ranga Polski Europie wzrosła. Nawet Benesz w wywiadzie dla francuskiego dziennika „L’Echo de Paris” (4 maja) zapewniał, że „z 32 milionami mieszkańców Polska jest wielkim mocarstwem”.

Nieprawdopodobny obrót spraw w stosunkach polsko-niemieckich (co odnotowała prasa europejska) znalazł znacznie słabszy rezonans w Polsce. Rządowa „Gazeta Polska” dnia 5 maja pisała, że dopiero trwałość wysiłków ze strony Niemiec może stworzyć „układ pokojowego współżycia między narodem polskim a niemieckim”. Tego samego dnia ukazał się wywiad Hitlera w „Daily Telegraph”: kanclerz zapewniał, że los Niemiec zależy od ich granic wschodnich. Natomiast „Prawda” publikowała artykuł Radka przeciwny rewizji traktatu wersalskiego.

W dniach 5–6 maja odbyła się w Wydziale Zachodnim MSZ konferencja na temat stosunków z Rzeszą. Jej uczestnicy uznali, że Polska powinna zażądać ratyfikacji umów normujących stosunki handlowe i sposoby usuwania incydentów granicznych oraz domagać się zaprzestania propagandy szkalującej Polskę.

Mimo pewnego złagodzenia napięcia „Gazeta Polska” nie przestawała śledzić spraw niemieckich. W dniu 7 maja publikowano ostrą odpowiedź na wydany w Rzeszy antypolski paszkwil Ernsta Thiela Polen greiffen. Następnego dnia płk Gustaw Paszkiewicz w artykule Powaga chwili ostrzegał, że Niemcy będą „zarzewiem przyszłej wojny o nasileniu bardziej okrutnym aniżeli miniona z lat 1914–1918”, natomiast polski attaché wojskowy w Berlinie podpułkownik Antoni Szymański informował 2 Oddział SG WP: „Posunięcia niemieckie wypływają z sytuacji aktualnej, są manewrem, zatem ze szczerością, poważniejszą zmianą stosunków polsko-niemieckich nie mają nic wspólnego. (…) Umizgi hitlerowskie pod naszym adresem mają charakter tymczasowy”.

Tymczasem 14 maja gdańscy liderzy NSDAP spotkali się z wysokim komisarzem Ligi Narodów, Helmerem Rostingiem, i zapewnili go, że po zwycięstwie ich partii w wyborach do gdańskiego senatu hitlerowcy zaczną realizować program „przyjaznego porozumienia z Polską oraz respektowania jej praw na terenie Gdańska”. W dniu 17 maja w przemówieniu Hitlera na forum Reichstagu znalazło się sformułowanie o konieczności godzenia „zrozumiałych aspiracji Polski z naturalnymi prawami Niemiec”.

Zadowolenie, jakie wyraził Beck Moltkemu z powodu przemówienia Hitlera, było wyraźnym dysonansem wobec komentarza „Gazety Polskiej”, nazywanej powszechnie „tubą Becka”. W artykule zamieszczonym w dzienniku 19 maja zalecano „sceptycyzm” przy ocenianiu słów kanclerza Niemiec, a w numerze z 22 maja pisano, że Hitler nie różni się zbytnio od nieprzyjaznych Polsce polityków z okresu weimarskiego. Dziennik nawet dostrzegał „czający się między wierszami [przemówienia Hitlera, R. Sz.] duch rozbiorów Polski”. Być może redakcja gazety miała dostęp do raportu polskiego posła w Berlinie, który informował MSZ (21 maja), że generałowie cieszący się zaufaniem Hitlera, nie krępując się zbytnio, mówili o planach odebrania Polsce Pomorza i przesiedleń ludności polskiej.

W dniu 22 maja czeski poseł Girsa potwierdził wobec Becka pogłoski, że blok Małej Ententy wycofał się z poprzednio zajętego stanowiska w sprawie paktu czterech. „Wycofanie się Małej Ententy z opozycji przeciwko paktowi czterech – czytamy w pracy Jerzego Kozeńskiego – było wyraźnym dziełem Benesza. (…) Ryzykował on mało, gdyż na pierwszą ofiarę rewizjonizmu niemieckiego przeznaczono w tym czasie Polskę”. Trudno się zatem dziwić, że 1 czerwca poseł Wacław Grzybowski w Pradze zapowiedział odwołanie uzgodnionej wizyty Becka, motywując to zmianą stanowiska Czechosłowacji w sprawie paktu czterech. Zmiana stanowiska Czechosłowacji stała się kolejną okazją dla Francuzów, by podkreślić realizm Benesza i podzielić sojuszników na dobrych (Czesi) i złych (Polacy). Paul-Boncour miał nawet powiedzieć posłowi Czechosłowacji w Paryżu, że Francja zastanawia się nad wypowiedzeniem umowy sojuszniczej z Polską, która zbytnio sobie „pozwala”, protestując przeciwko paktowi czterech.

Tymczasem wybory do gdańskiego senatu dobiegały do brunatnego końca. W dniu 27 maja, w przededniu wyborów, gdańscy Niemcy wysłuchali przez radio przemówienia Hitlera wygłoszonego w Królewcu, z którego wynikało, że „narodowy socjalizm odrzuca wszelką politykę zmiany granic kosztem innych narodów”. Wiadomo było, o jaki naród chodziło. W pełni uzależnione od Hitlera polityczne kierownictwo Wolnego Miasta było posłusznym narzędziem führera. Nic też dziwnego, że prezydent senatu Herman Rauschning w swym przemówieniu na forum gdańskiego Volkstagu 23 czerwca mówił: „Jeśli chodzi o stosunki Wolnego Miasta z Polską, oświadczamy się za zasadą polityki pokoju, polityki respektowania istniejących traktatów i umów”.

Trzeciego lipca Rauschning i jego zastępca Artur Greiser złożyli wizytę w stolicy Polski. Rauschning deklarował, że oznacza to początek „nowej epoki” w stosunkach polsko-gdańskich. Niemcy usłyszeli znamienne słowa Marszałka: „Cieszę się, że szukacie jedynie rozsądnej drogi w naszych wzajemnych stosunkach! Nie życzę wam przybycia tu w charakterze wrogów: źle by się to dla was skończyło, gorzej, niż sobie wyobrażacie”. Tego samego dnia dziennik „Petit Parisien” zamieścił wywiad z Rauschningiem, w którym zapewniał on, że nowe władze Gdańska będą dążyły do likwidacji napięć w stosunkach z Polską¹¹.

Koniec czerwca to także rewizyta Karola Radka w Polsce. Doszło do niej na wyraźne polecenie Stalina. W kolejnych rozmowach z Miedzińskim polityk sowiecki, zgadzając się z zapewnieniami o pokojowych celach polskiej polityki zagranicznej, zapytał: „Cóż zrobicie, jeśli Niemcy postawią wam ultimatum, że albo pójdziecie razem z nimi, albo przejdą przez was siłą?” [podkr. R. S.] Miedziński odpowiedział: „w takim przypadku przeciwstawimy się, będziemy się bić, nie rozważając ani szans zwycięstwa, ani stosunku sił” [podkr. R. S.].

Dnia 3 lipca Afganistan, Estonia, Iran, Łotwa, Polska, Rumunia, Turcja i ZSRR podpisały konwencję o definicji napastnika. Akt ten uzupełniał w istotny sposób obowiązujący od 1928 roku pakt Brianda–Kellogga. Józef Beck pozytywnie ocenił podpisany dokument, nazywając go „ważnym aktem politycznym o znaczeniu wybitnie twórczym”. „Dla polityki zagranicznej Polski – mówił minister – konwencja o definicji napastnika jest logiczną konsekwencją szeregu instrumentów politycznych, na których podstawie kształtują się coraz pomyślniej stosunki polsko-sowieckie”.

Dziennik PPS „Robotnik” (5 lipca) nazwał konwencję „ciosem” w pakt czterech.

Kontakty polsko-sowieckie były dostrzegane przez Niemców, a dyplomaci starej bismarckowskiej szkoły cierpli na myśl o antyniemieckim sojuszu polsko-rosyjskim. Uznawany za eksperta od spraw polskich Erich Zechlin, będący wówczas posłem Rzeszy w Kownie, ostrzegał w raporcie z 6 lipca: „nie można już dłużej mówić o antagonizmie rosyjsko-polskim. Można przypuszczać, że zbliżenie polsko-rosyjskie zmieni sytuację w Europie wschodniej, co jest dla nas fatalne”.

Tym korzystniejsze dla Niemców było wystąpienie premiera Francji Edouarda Daladiera, o którym pisała 11 lipca „Gazeta Polska”. Premier podkreślał pokojowe tendencje paktu czterech i nie omieszkał dodać, że przed Francją stanęła konieczność utrzymania przyjaznych stosunków z „wielkim sąsiadem wschodnim [Niemcami], który wskutek nieporozumień był zbyt długo oddalony od Francji”. Również Anglia nie traciła nadziei na pozyskanie Niemiec za poparcie rewizjonizmu – zapowiadał to minister John Simon podczas spotkania z pracownikami Królewskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych (11 lipca). Instytut miał się zająć studiowaniem możliwości zmian granic w Europie.

W dniu 13 lipca odbyła się kolejna rozmowa posła Wysockiego z Hitlerem. Führer stwierdzał historyczne prawa Polski do istnienia i rozwoju, a przy okazji już drugi raz przy Wysockim powiedział, że „gdyby tzw. korytarz był przesunięty dalej na wschód”, wówczas między Rzeszą a Polską nie byłoby żadnych spornych spraw. Nawiązywał też do licznych pomysłów skompensowania polskiego dostępu do morza częścią terytorium Litwy.

Pośrednią odpowiedzią na sugestie Hitlera był artykuł Henryka Korab-Kucharskiego¹². „W Polsce wiedzą ludzie coś niecoś o fantastycznych planach Alfreda Rosenberga, który chciałby załatwić polubownie spory z Polską i pchnąć ją jednocześnie ku wielkim zdobyczom na Ukrainie czy na Litwie. Nikt się tym specjalnie nie wzruszył i rząd nie odstąpił od linii swych działań, doprowadzając gorliwie do podpisania londyńskiego paktu [chodziło o konwencję o definicji napastnika z 3 lipca 1933 roku, R. S.]”.

W końcu lipca nastąpiła zmiana posła w Berlinie. Alfred Wysocki, który udawał się na placówkę do Rzymu, 21 lipca zgłosił się do Piłsudskiego po instrukcje. Rozmowa przeprowadzona podczas tego spotkania, dość dokładnie odtworzona na podstawie sporządzonej przez Wysockiego notatki, oddaje najprawdopodobniej rzeczywiste zamiary Piłsudskiego w polityce zagranicznej. Nawet zakładając, że Marszałek nie wszystko wyjawił dyplomacie (znana była jego skrytość wyniesiona z konspiracji), to, co powiedział, na pewno było szczere. Piłsudski zauważył, że „ustalenie się reżimu hitlerowskiego” nie musi oznaczać pogorszenia stosunków z Polską. Marszałek dostrzegał usuwanie z niemieckiego MSZ przez Hitlera „junkrów i nacjonalistów” i pozbawianie ich wpływu na politykę zagraniczną Rzeszy. Wskazując na traktaty, dzięki którym Polska uzyskała pewna poprawę położenia, Piłsudski mówił, że jeśli państwa europejskie zaprzestaną obrony postanowień traktatowych, wówczas i Polska postąpi tak samo. Zwłaszcza że byłaby to okazja o uwolnienia się od „tych wszystkich zobowiązań, które przez traktaty zostały nam narzucone”.

Mówiąc o Małej Entencie, Marszałek nie wykluczał możliwości porozumienia z Czechami, sądząc jednak po słowie, którym określił Benesza, nie miał najlepszego zdania o czeskim polityku. Napięcie w stosunkach włosko-niemieckich z powodu Austrii sugerowało Piłsudskiemu, że Hitler uwikła się w konflikty w rejonach odległych od Polski, z Włochami i być może z całą Europą Zachodnią.

Politykę wobec ZSRR zamierzał Marszałek opierać na trwałym odprężeniu. Następnie przechodząc do sprawy sojuszu z Francją, mówił: „Jesteśmy zawsze gotowi spełniać nasze zobowiązania wobec Francji, jeżeli zajdzie tego potrzeba, i uważam przymierze z nią za jedną z podstaw mojej polityki narodowej. Staje się ona aktualna w razie agresji Niemiec w stosunku do Francji lub nas, pozostawia jednak obu stronom zupełną swobodę ruchów”.

Przewidywania sporów niemiecko-włoskich znalazły swoje odbicie na łamach prasy. Rządowa „Gazeta Polska” z 18 sierpnia uznała jako naturalne „parcie Rzeszy ku połączeniu z Austrią”. „Dlatego – czytamy w dzienniku – prawdziwa ofensywa polityczna Niemiec obrała kierunek południowy, a nie wschodni”. Uzasadnienie stanowiska Polski w sprawie Austrii przedstawił Beck w jednej z rozmów z ambasadorem Francji. Stwierdził mianowicie, że o los Austrii winny zatroszczyć się państwa „powołane specjalnie do zajęcia się tym zagadnieniem, jak Francja, Wielka Brytania i Włochy”. Jednocześnie Beck wyraził wątpliwość, czy uratują one austriacką niepodległość, „chyba że Francja i Włochy przeprowadzą mobilizację”.

W dniu 29 sierpnia „Izwiestija” i „Gazeta Polska” jednocześnie drukowały artykuł Karola Radka pt. Odrodzona Polska i Związek Sowiecki. W artykule podkreślono zbieżność polityki zagranicznej obu państw, a Polskę nazwał Radek sojusznikiem ZSRR w walce o pokój. Powstanie niepodległej Polski było jednym z nielicznych – jak pisał autor artykułu – pozytywnych rezultatów I wojny światowej. Życzliwy komentarz do artykułu Radka zamieszczony w sanacyjnym dzienniku potwierdzał „zbieżność polityki międzynarodowej Polski i Rosji Sowieckiej” i optymistycznie oceniał, że miała ona „przed sobą przyszłość pozytywną”. „Być może – jest to naszym szczerym pragnieniem – przeżywany przez nas okres polityki europejskiej znajdzie swoje miejsce pod nagłówkiem: Ex oriente pax”.

W początkach września Piłsudski i Beck dokonali analizy sytuacji wewnętrznej Niemiec pod kątem stosunków polsko-niemieckich. Obaj politycy uznali, że dojście NSDAP do władzy pozwala Polsce podnieść sprawy, których nie można było poprzednio załatwić. Piłsudski sądził, że zjednoczenie Niemiec północnych (Prusy) i południowych (Austria) spowoduje osłabienia polityki antypolskiej, gdyż w polityce Rzeszy powinny wziąć górę interesy zachodnich Niemiec. Z takim poglądem Beck wyjechał do Paryża (20–21 września), aby następnie udać się na genewską sesję Rady Ligi Narodów. W Genewie spotkał się z politykami niemieckimi, 25 września z ministrem Neurathem, a 26 września z Josefem Goebbelsem. Wtedy też pierwszy raz padła ze strony niemieckiej propozycja bardziej gruntownej normalizacji stosunków na zasadzie kontaktów bilateralnych. Znalazło to oddźwięk w słowach Becka, że trzeba zacząć przestawiać opinię publiczną w tym kierunku.

Październik okazał się jednak złym miesiącem do rozmów z Niemcami. Początkowo ustąpiły kwasy polsko-francuskie. Wrześniowa wizyta polskiego ministra spraw zagranicznych w Paryżu była przedstawiana przez Quai d’Orsay jako moment wyjaśniający wszystkie poprzednie nieporozumienia. Paul-Boncour w publicznych wystąpieniach nazywał politykę Becka „mądrą” i stwierdzał, że Francja z zadowoleniem wita odprężenie stosunków Polski z jej wielkimi sąsiadami. Tymczasem rozpoczęły się przygotowania do konferencji rozbrojeniowej i Anglia z Francją podjęły bezpośrednie rozmowy przygotowawcze. W Polsce pojawiły się znowu pogłoski, że zanim przyjdzie do powszechnego rozbrojenia, wcześniej zalegalizuje się zbrojenia niemieckie. „Gazeta Polska” z 3 października zamieściła artykuł o znamiennym dla polskich obaw tytule – Niepokojące pogłoski o nowych ustępstwach Francji.

Tymczasem Niemcy ogłosiły, iż nie wezmą udziału w konferencji rozbrojeniowej i występują z Ligi Narodów. W ten sposób Hitler odzyskał pełną swobodę w zbrojeniach, ale też zadrwił z polityków angielskich i francuskich, którzy z takim samozaparciem tworzyli system kontroli zbrojeń obejmujący Niemcy. Jak było do przewidzenia, Londyn i Paryż zdobyły się jedynie na złożenie protestu w Berlinie. Polska i ZSRR zrezygnowały z protestów, zdając sobie sprawę, że werbalnymi protestami nie uda się zatrzymać Hitlera.

Niemcy jednak liczyły się z kontrakcją, skoro ich krok był wyzwaniem rzuconym całej Europie. W Berlinie sądzono, że Francja, wsparta przez Anglię, uruchomi sojuszników i zbrojnie będzie próbowała wymusić na Niemcach rezygnację z remilitaryzacji. Działania miała, według dowództwa Reichswehry, rozpocząć Polska, wspierana przez Czechów i Belgów, a później wkroczyłaby armia francuska. Przewidywanie niemieckich sztabowców uwzględniały szybkości mobilizacyjne wojsk w poszczególnych państwach. Polska, według niemieckich wojskowych, jako pierwsza zakończyłaby mobilizację sił. W razie polskiego ataku dyrektywy ministra wojny Rzeszy (z 25 października) przewidywały ewakuację Śląska, walki opóźniające, obronę na linii Odra–Nysa oraz utrzymanie ufortyfikowanego rejonu wokół Królewca.

W tej sytuacji Berlin tym gorliwiej zaczął zapewniać Polaków, że pragnie jak najdalej idącej normalizacji stosunków z Warszawą. Na naradzie kierownictwa NSDAP w dniu 17 października Hitler wyraził gotowość zawarcia układu likwidującego spory, a Rauschningowi polecił podjąć starania w celu doprowadzenia do spotkania z Piłsudskim.

Stanowisko Polski było wyczekujące, lecz nie pozbawione elementów groźby wobec Niemiec. Wykorzystując bowiem rocznicę odsieczy wiedeńskiej, zarządzono wielką rewię kawalerii, a wraz z tym koncentrację licznych pułków jazdy i artylerii konnej w Krakowie. W tym samym okresie (21 października) Piłsudski zorganizował w Belwederze naradę, w której wzięli udział, obok ministra Becka i wiceministra MSZ Jana Szembeka, szef Sztabu Głównego, generał Janusz Gąsiorowski, oraz referenci spraw niemieckich pułkownicy Witold Wartha i Kazimierz Glabisz. W wyniku tej narady Marszałek polecił, aby przedstawiono mu w ciągu pięciu dni (krótki termin!) kompletne dane o stanie niemieckich zbrojeń.

Sprawozdanie o zbrojeniach miało zawierać – tak sobie życzył Piłsudski – stan czynnych jednostek wojskowych, możliwości produkcyjne przemysłu zbrojeniowego, wielkość budżetu wojskowego, stan rozwoju broni pancernej, lotnictwa i broni chemicznej oraz służb specjalnych Reichswehry. Ze studium porównawczego o niemieckich zbrojeniach, które przedstawiono Piłsudskiemu, wynikało, że gotowość bojową wojsko niemieckie osiągnie ok. 1943 roku (nie wykluczano terminu o dwa–trzy lata krótszego).

Dane polskiego wywiadu skonfrontowano z informacjami posiadanymi przez wywiad francuski. W tym celu zaproszono do Warszawy szefa francuskiego 2 Oddziału pułkownika Louisa Koeltza. Jego rozmowy, również z Piłsudskim, upewniły Francuzów, że w Warszawie nadal uważano Niemcy za kraj nieprzyjacielski.

Na przełomie października i listopada – pisał Jan Ciałowicz¹³ – miała miejsce kolejna misja osobistego wysłannika Piłsudskiego do Paryża. Tym razem wybór Marszałka padł na Ludwika Hieronima Morstina, byłego oficera łącznikowego przy marszałku Fochu. Z instrukcji Piłsudskiego wynikało, że jego wysłannik miał za pośrednictwem generała Maxime’a Weyganda postawić rządowi Francji dwa pytania:

1. Czy w razie zaatakowania Polski przez Niemcy na jakimkolwiek odcinku jej granicy Francja odpowie ogólną mobilizacją sił zbrojnych?

2. Czy wystawi w tym wypadku wszystkie siły zbrojne, jakimi dysponuje, na granicy Niemiec?

Odpowiedź, której oczekiwał Piłsudski, miała brzmieć: „tak” lub „nie”. Poprzez Weyganda pytania Marszałka trafiły do Paula-Boncoura i na posiedzenie francuskiego rządu. Odpowiedź była następująca: „W wypadku zaatakowania Polski przez Niemcy Francja nie zarządzi ogólnej mobilizacji i nie wystawi swych sił na granicy Niemiec”. Przyrzekano jedynie pomoc w uzbrojeniu i „organizowaniu opinii publicznej na korzyść Polski”.

Mimo takiej postawy Francja, nie decydując się na bardziej stanowczą politykę w stosunku do Rzeszy, obawiała się, że Polska może wejść na drogę porozumienia z Niemcami bez francuskiego błogosławieństwa, i do tego z inicjatywy Berlina. Konsekwencje takiego kroku wydawały się Francuzom mało sympatyczne. Zagraniczna aktywność hitlerowców mogłaby się przenieść w rejony bliższe sercu Francji niż Gdańsk czy „korytarz”. Dnia 2 listopada Laroche zapytał Becka o pogłoski na temat polsko-niemieckiego paktu o nieagresji. Beck odpowiedział – zgodnie z prawdą – że takiego projektu Polska nie otrzymała, ale jeżeli się to stanie, wtedy Rzeczpospolita przestudiuje zagadnienie uważnie, ponieważ nie powinno się to odbić na sojuszu Polski z Francją.

W dniu 4 listopada w obecności Becka Piłsudski przyjął posła polskiego w Berlinie Józefa Lipskiego. Ustalono tryb rozmów z Niemcami. Od początków listopada Polska zaostrzyła swoje wymagania w toczących się rokowaniach o skończenie zaczętej w 1925 roku wojny gospodarczej. Na tym tle doszło nawet do różnicy zdań między Neurathem a Hitlerem; minister sugerował zerwanie rozmów, aby „przywołać Polaków do porządku”, kanclerz jednak zadecydował, że Niemcy powinny ustąpić. Żądania polskie ponowił Lipski już po rozmowie z Piłsudskim, natomiast 11 listopada w czasie spotkania Becka z Moltkem polski minister oświadczył, że postulaty polskie muszą być uwzględnione, w przeciwnym wypadku „byłoby trudno ominąć istniejące przeszkody bez przedstawienia (…) dużych korzyści gospodarczych”.

Kilka dni później (15 listopada) doszło do rozmowy posła Lipskiego z Hitlerem. Polski dyplomata stwierdził, że dojście hitlerowców do władzy spowodowało zamieszanie w stosunkach międzynarodowych, w związku z tym Polska rozważała możliwość zastosowania środków obronnych. Ostatecznie władze Rzeczypospolitej zrezygnowały z tego, uznając, że polityka kanclerza nie stwarza takiej konieczności. Bezpieczeństwo Polski opiera się – mówił Lipski – na dwu zasadach. Są to dwustronne stosunki z innymi państwami i współpraca w ramach Ligi Narodów. Jednak od czasu wystąpienia Niemiec z Ligi bezpieczeństwo Polski zostało zachwiane. Rząd polski pyta – mówił poseł – czy Niemcy nie zechcą wyrównać tego osłabienia przez nawiązanie bezpośrednich rokowań z Polską.

W odpowiedzi Hitler zapewniał, że rozumie stanowisko Polski, i zaproponował, aby pierwszym punktem porozumienia było wyrzeczenie się wojny w stosunkach polsko-niemieckich. Po rozmowie ukazał się w prasie polskiej i niemieckiej komunikat stwierdzający „zupełną zgodność obu rządów w ich zamiarze traktowania na drodze bezpośrednich rokowań spraw dotyczących obu krajów”.

Następnego dnia (16 listopada) Beck poinformował Laroche’a o przebiegu rozmowy Lipskiego z Hitlerem. Minister zapewniał ambasadora, że Polska chciała jedynie przywrócić zachwianą ostatnio równowagę bezpieczeństwa w stosunkach z Niemcami, natomiast nie chce naruszać sojuszu z Francją i odprężenia z ZSRR.

Tego samego dnia rada ministrów Rzeszy postanowiła przystąpić do prac nad przygotowaniem propozycji porozumienia, mającego normalizować stosunki z Polską, a także przyjęła żądania w sprawie eksportu polskiego węgla do Rzeszy. Do 20 listopada wydział prawny niemieckiego MSZ opracował projekt deklaracji o nieagresji, a 27 listopada poseł Moltke przekazał ten dokument marszałkowi Piłsudskiemu. Aprobując ogólne założenia projektu, Piłsudski stwierdził, że strona polska musi dysponować pewnym czasem, aby dokładnie go przestudiować. Dla Niemców oznaczało to przedłużenie rokowań. W końcowej części rozmowy Marszałek stwierdził, że obok przyczyn politycznych również sytuacja gospodarcza każe Polsce unormować wzajemne stosunki.

Ostatni miesiąc 1933 roku upłynął pod znakiem rozmów polsko-niemieckich, zmierzających do podpisania deklaracji o nieagresji.

Dnia 9 grudnia minister Beck wraz z Lipskim i Dębickim przystąpili do szczegółowej analizy przedłożonego przez Niemców projektu dokumentu. Jednocześnie Beck polecił Lipskiemu, aby ten zwlekał z bezpośrednimi rozmowami na temat deklaracji. W ten sposób dopiero 20 grudnia miało dojść do spotkania posła z upoważnionym pracownikiem Auswärtiges Amt, podczas którego strona polska miała przedstawić swoje uwagi do niemieckiego projektu.

W rozmowie z ambasadorem Anglii (4 grudnia) Beck tłumaczył, że Polska skorzystała z niemieckiej oferty dopiero wtedy, „gdy się okazało, że nie będzie jakiegoś kolektywnego wystąpienia zainteresowanych państw, którego można było się spodziewać”. Beckowi chodziło o sytuację, jaka powstała w momencie opuszczenia Ligi Narodów przez Rzeszę.

Niemcom spieszyło się coraz bardziej. W dniu 11 grudnia przybył do Warszawy Hermann Rauschning. Polacy wiedzieli, że niemiecki gość był zwolennikiem współdziałania polsko-niemieckiego, a jednocześnie należał do zaufanych ludzi führera. Ukoronowaniem wizyty Rauschninga była rozmowa z Piłsudskim. O jej przebiegu dowiadujemy się z notatki sporządzonej przez Kazimierza Papéego, następcy Strasburgera na stanowisku komisarza generalnego RP w Gdańsku. Marszałek, mówiąc o narodowym socjalizmie, określił go jako „rewolucję niemiecką, posługującą się metodami bardzo ryzykownymi”. W postępowaniu Hitlera nie dostrzegał polski przywódca respektu dla niemieckiej maksymy: „po umiarze poznać mistrza”. Kiedy Rauschning zaczął się rozwodzić na temat pokojowej polityki kanclerza Rzeszy, Piłsudski się zgodził, iż nie należy przyspieszać wojny, „która może wybuchnąć dopiero za sto lat”. Wreszcie na propozycję spotkania z Hitlerem w cztery oczy Marszałek zasłonił się „trudnościami technicznymi”, które, jego zdaniem, uniemożliwiały takie spotkanie (Hitler kilka razy zabiegał o spotkanie z Piłsudskim, ale za każdym razem spotykał się z odmową). Mówiąc dalej o stosunkach polsko-gdańskich, Piłsudski ostrzegał swego rozmówcę, iż polska opinia publiczna nadal traktuje odprężenie nieufnie, przeświadczona, że Niemcy postępują nieszczerze.

W tym samym czasie toczyły się inne rozmowy. Rząd czeski naciskany mocno przez dowództwo armii wystąpił do Polski z propozycjami porozumienia. Współpraca sztabów obu armii przebiegała pomyślnie, a nastroje polonofilskie w czechosłowackim wojsku umacniały się, gdyż wojskowi zdawali sobie sprawę, że bez Polski obrona granic Czechosłowacji stoi pod znakiem zapytania. W pierwszej dekadzie grudnia poselstwo polskie w Pradze otrzymało propozycję uzgodnienia współpracy obu krajów w trzech płaszczyznach: polityki międzynarodowej, współpracy ekonomicznej i wojskowej. Poseł Grzybowski w opinii przekazanej do polskiego MSZ (10 grudnia) stwierdzał, że poza sprawami wojskowymi porozumienie nie dawałoby Polsce żadnych większych korzyści. Poseł podkreślał oportunizm Benesz w stosunku do Francji i brak samodzielności w polityce czeskiej. Przykładem była niedawna sprawa paktu czterech, które zachwiała wiarę Polaków w samodzielność praskiej polityki. Grzybowski stwierdzał, że „obecne uzależnienia Czechosłowacji od Francji (…) czynią z niej [Czechosłowacji, R.S.] partnera mało realnego”. Dodatkowym komplikującym elementem ewentualną współpracę było odmawianie przez Czechów uznania traktatu ryskiego z 1921 roku za podstawę relacji Polski z Rosją. W 1933 roku Czechosłowacja jeszcze nie uznawała państwa sowieckiego i traktat ryski uważała za godzący w suwerenne prawa „białej” Rosji do polskich ziem zabużańskich.

Dnia 18 grudnia odbyło się spotkanie Becka z posłem Girsą. Czeski dyplomata, sceptycznie nastawiony do polskiego ministra, tym razem spędził dwie godziny na szczerej wymianie zdań. Beck nie ukrywał, że Polska prowadzi rokowania z Niemcami, ale podkreślał, że nie zmieni to w niczym polityki polskiej i jej związków z Francją. Przedstawiwszy główne elementy zamierzone normalizacji w relacjach z Niemcami Beck zasady poprosił Girsę o przekazanie treści rozmowy Beneszowi.

Finał rozmów z Czechami miał miejsce podczas genewskiego spotkania Becka z Beneszem (z inicjatywy Becka) 20 stycznia 1934 roku. Wiesław Balcerak przekonująco uzasadnił, że Beck sugerował Beneszowi zawarcie sojuszu o charakterze antyniemieckim. Czeski polityk pośrednio odrzucił ofertę polskiego ministra oświadczając: „(…) z Niemcami żadnych sporów nie mamy, sporów granicznych między nami nie ma, żadne inne spory także nie istnieją, przeto my sami nie znajdujemy się w konflikcie z Niemcami”. W takiej sytuacji Beckowi trudno było proponować sojusz skierowany przeciwko Niemcom.

W dniu 26 stycznia 1934 roku między Rzeszą Niemiecką a Rzeczpospolitą Polską została podpisana deklaracja nieagresji. Pojawiły się spekulacje, czy poza jawnym dokumentem nie ma jakichś tajnych porozumień między Berlinem a Warszawą. Plotki na ten temat rozpowszechniali przede wszystkim Sowieci. Takie podejrzenia rozpowszechniano też na terenie Francji. Polska nie zamierzała wspierać Hitlera, chciała jedynie unormować stosunki z Niemcami i poza deklaracją o nieagresji nie zamierzała zawierać żadnych porozumień, w szczególności takich, które przekształciłyby niepodległą Rzeczpospolitą w satelitę Niemiec.

Wojna prewencyjna – dwa terminy

Normalizacja stosunków polsko-niemieckich w 1934 roku to jeden z węzłowych problemów historii najnowszej Europy. Wydarzenia 1933 roku, poprzedzające deklarację o nieagresji z Niemcami, a także okoliczności jej podpisania są interpretowane na wiele sposobów. W tym okresie pojawiła się wiadomość, że Piłsudski chciał interweniować zbrojnie, aby odsunąć Hitlera od władzy. Odpowiedź na pytanie, czy Polska rzeczywiście zamierzała za pomocą wojny prewencyjnej zatrzymać remilitaryzację Niemiec i nie dopuścić do destrukcji ładu wersalskiego, jest niejednoznaczna ze względu na osobę Marszałka. Jego zwolennicy powtarzają: „Komendant miał zawsze rację”, jest więc oczywiste, że zamierzał usunąć Hitlera, czemu oponenci Piłsudskiego ciągle zaprzeczają, widząc w nim przyczynę wszystkich nieszczęść, jakie spadły na Polskę. Nawet dziś, po upływie ponad półwiecza od tamtych dni, sprawa wojny prewencyjnej budzi kontrowersje.

Wiele dokumentów bezspornie dowodzi, że w Warszawie zdawano sobie sprawę, na jak kruchych podstawach zbudowano pokój w Europie. Jednym ze szczególnie wątpliwych założeń było przeświadczenie, że Niemcy wywiążą się z zobowiązań nałożonych przez traktat wersalski i nie będą dążyć do odbudowy swej siły militarnej. Politycy polscy dobrze wiedzieli, że przewaga armii polskiej nad niemiecką jest przejściowa i w pewnym stopniu sztuczna. Wystarczyło porównać potencjał ludnościowy i gospodarczy obu państw, aby nie mieć co do tego złudzeń. W interesie Rzeczypospolitej leżało opóźnianie wszelkimi sposobami remilitaryzacji Niemiec. Dopóki polskie siły zbrojne górowały przeszło dwukrotnie nad niemieckimi, Rzeczpospolita mogła nie obawiać się niemieckiego rewizjonizmu, a nawet wojny gospodarczej. Niestety, w miarę upływu lat Niemcy odzyskiwały mocarstwowo pozycję utraconą w wyniku klęski wojennej w 1918 roku. Na Zachodzie rosło zrozumienie dla niemieckich planów rewidowania granicy z Polską. Niemieccy politycy, pokojowi wobec mocarstw zachodnich, dążyli do izolowania Polski, aby wymóc na niej ustępstwa. Układ monachijski z 1938 roku dowodzi, że taka polityka była skuteczna – Paryż i Londyn były skłonne „ratować pokój” cudzym kosztem.

Polska nie mogła powstrzymać niemieckiego militaryzmu. Potrzebne było współdziałanie Francji także zagrożonej niemieckim odwetem. Jednak politycy francuscy uważali, że spełniając niemieckie żądania, odsuną od Francji zagrożenie. Zadowalali się pokojowymi deklaracjami Berlina. W dniu 11 grudnia 1932 roku Paryż zgodził się na wyłom w postanowieniach zabezpieczających Francję. Podjęta w Genewie uchwała Anglii, Francji, Włoch, USA i Niemiec przyznawała tym ostatnim równouprawnienie w zbrojeniach w bliżej nieokreślonym „systemie przewidującym bezpieczeństwo wszystkich narodów”. Trudno dociec, w jaki sposób zamierzano chronić „wszystkie narody”, skoro rozpoczynający w tym czasie urzędowanie nowy kanclerz Niemiec gen. Kurt von Schleicher zapowiadał zniszczenie Polski, jednocześnie deklarując porozumienie z Francją. W ślad za tym francuska prasa zapowiadała nawet powstanie „niemiecko-francusko-sowieckiej ententy”.

W Czechosłowacji także nie dostrzegano, że niemieckie plany odbudowy armii stanowią poważną groźbę dla pokoju. Czeski minister spraw zagranicznych Edward Benesz, już na początku 1932 roku opowiadał się za przyznaniem Niemcom równouprawnienia w sferze militarnej.

Objęcie stanowiska kanclerza przez Hitlera zmieniało sytuację na lepsze w ten sposób, że z powodu poczynań narodowych socjalistów Niemcy traciły w oczach liberalnych kół Zachodu. Natomiast ostry antykomunizm führera sprawiał, że nieaktualna stawała się linia współpracy z Sowietami zapoczątkowana w Rapallo. „Hitler ma tę zasługę – pisała „Gazeta Polska” – że rozwiał wiele złudzeń bardzo niebezpiecznych, bo zaciemniających prawdziwy obraz sytuacji (…). Rewizja granic wschodnich jest tylko jednym z wielu punktów programu narodowych socjalistów. Milionowa armia wyborców żąda znacznie więcej, żąda wskrzeszenia państwa niemieckiego w dawnych granicach, restytucji ich przedwojennej potęgi mocarstwowej, całkowitego obalenia traktatu wersalskiego i planu Younga (…). W rozpędzie zwycięskim Hitlera kwestia granic wschodnich stanowi odcinek względnie mało znaczący w porównaniu z frontem bojowym zwróconym przeciw byłym aliantom. Hitler to raczej Drang nach Westen niż Drang nach Osten”.

Od stycznia 1933 roku polskie argumenty wysuwane w sporze z Niemcami zaczęły znajdywać coraz więcej zrozumienia w stolicach państw europejskich. To sytuacja zewnętrzna, a nie czynniki wewnętrzne wpłynęły na tak daleko idącą normalizacją stosunków polsko-sowieckich. Decydowała oczywiście postawa Niemiec, które pod rządami Hitlera zerwały z dotychczasową linią Rapallo. Zabiegi Moskwy, aby Berlin nie rezygnował ze współpracy, spełzły na niczym. Kolejnym dowodem tych zmian było usunięcie z terenu Niemiec i Gdańska zagranicznych biur KPP, dotąd działających tam bez przeszkód. W tej sytuacji nieprzyjazna Niemcom Rzeczpospolita stawała się dla ZSRR partnerem, o którego względy warto było zabiegać.

Podobna ewolucja zaszła w czeskiej Pradze. Widoczne było, że Czesi zaczynają dostrzegać niemieckie zagrożenie. Istotę zmian przedstawił szef kancelarii wojskowej prezydenta Czechosłowacji, generał Franciszek Blaha, w rozmowie z posłem Grzybowskim. Czeski wojskowy stwierdzał, że bez współpracy z Polską „Czechosłowacja nie będzie w stanie stworzyć żadnego planu operacyjnego”. Rzecznikiem współpracy z Polską był również zastępca szefa sztabu czechosłowackiej armii, generał Lev Prchala¹⁴. W rozmowach z polskimi oficerami deklarował się jako „prowadzący od dawna agitację polonofilską w wojsku czechosłowackim”.

Zamiary Rzeszy były dość dobrze rozszyfrowane przez polski wywiad wojskowy. Jednym z ważniejszych dokumentów będących w polskich rękach był tzw. plan Umbau, o rozbudowie Reichswehry, opracowany przez gen. Schleichera. Siły zbrojne Niemiec składałaby się z 21 Dywizji Piechoty, 5 Dywizji Kawalerii i 34 wielkich jednostek Grenzschutzu (wielka jednostką nazywano dywizje i brygady). Ponadto Schleicher zamierzał stworzyć dwumilionowe rezerwy, „armie uzupełnienia”. Na uzbrojenie wojska miała trafić ciężka artyleria, czołgi, samoloty. Z takimi siłami Wojsko Polskie z trudnością mogło konkurować.

Plan Umbau był analizowany przez marszałka Piłsudskiego i dowództwo armii. Zajmował się nim 2 Oddział Sztabu Głównego (wspominają o tym m.in. historycy francuscy). Styczniowa zmiana na fotelu kanclerskim w Niemczech, odejście Schleichera, nie zahamowała realizacji jego planu. Polski wywiad notował nawet zwiększenie wysiłków. Informował o tym obszernie ambasadora Laroche’a minister Beck.

Trudno było zakładać, że w dziedzinie przygotowań wojskowych Niemcy Hitlera przyhamują. Jednak skoro zagrożone były nie tylko polskie granice, w Warszawie liczono się z tym, że Francja zdecyduje się na stanowcze kroki – hitlerowska Rzesza zagrażała również jej granicom. Polski attaché wojskowy w Paryżu, pułkownik Jerzy Błeszyński, pisał w swoim raporcie, że dotychczasowa linia ugody ministra Brianda bankrutuje i po wyborach w parlamencie większe wpływy mają przeciwnicy jego polityki. „Utrzymanie dawnej linii politycznej – czytamy w raporcie Błeszyńskiego – staje się niemożliwe, powstaje bowiem obawa agresji niemieckiej, nadwerężenie sojuszów i prestiżu Francji”.

Misje Potockiego i Wieniawy stanowiły sondaż poglądów polityków francuskich i chociaż prawdopodobnie Polacy nie przedłożyli propozycji w sprawie wojny prewencyjnej, ale sugestia była wyrazista i gdyby odpowiadała Francji, byłaby podjęta. O tym, że sugestie Polaków zostały w Paryżu odczytane, świadczyło uporczywe ostrzeganie rządu polskiego przed zdecydowaną polityką i powtarzanie, że w razie wybuchu wojny Francja poprze tylko Polskę napadniętą.

Rezultaty misji wysłanników Marszałka przesądzały o tyle, że polskie czynniki rządowe uzyskały świadomość, iż nie mogą liczyć na wspólną akcję zbrojną przeciwko Hitlerowi. Była jednak istotna wskazówka: Polska mogła się bronić, gdyby to Hitler napadł na Rzeczpospolitą. Wydawało się, że impulsywnego, nieobliczalnego wodza NSDAP, można będzie sprowokować. Wówczas Wojsko Polskie ciągle silniejsze od Reichswehry mogło by odeprzeć niemiecki atak, co powinno było oznaczać koniec rządów Hitlera. Wojsko Polskie miało spore szanse, aby odnieść zwycięstwo. Przecież von Seeckt pisał, że niewystarczające uzbrojenie czasowo nie pozwala, „ostatecznie rozliczyć się z Polską”. Charakterystyczne też, że właśnie ten fragment opinii Seeckta – co ustalił Karol Jońca¹⁵ – został przesłany 10 marca 1933 roku nadprezydentowi prowincji górnośląskiej Hansowi Lukaschkowi w Opolu. Był to rejon, którego Niemcy nie zamierzali bronić w razie wojny z Polską.

Przypomnijmy, że istniały plany wojenne Polski opracowane w 1923 roku, zwłaszcza dotyczące operacji wojskowych w Prusach Wschodnich. Mimo upływu 10 lat armia niemiecka nie zwiększyła się. Nadal było siedem dywizji piechoty (w każdej 3 pułki piechoty, pułk artylerii) oraz trzy dywizje kawalerii (sześć pułków konnych, dywizjon artylerii). Był jeszcze pułk wartowniczy i 35 tys. skoszarowanych policjantów wyposażonych w broń maszynową i samochody pancerne. Przeciwko Polsce mogli Niemcy skierować część tych sił, maksymalnie –pięć–sześć dywizji, gdyż dowództwo Reichswehry nie mogło zostawić bez osłony granice od strony Belgii, Czechosłowacji i Francji. Nawet gdyby udało się Rzeszy wzmocnić wojska regularne częścią formacji policyjnych i granicznych, to i tak nie skoncentrowano by więcej niż 80–90 tys. wojska. Dla jasności trzeba dodać, że w tych wyliczeniach nie uwzględniono organizacji paramilitarnych, gdyż ich wartość bojowa była znikoma. Mogły one pełnić co najwyżej funkcje pomocnicze na odcinkach pozbawionych styku z wojskami przeciwników Niemiec.

Polskie dywizje na etacie pokojowym miały stany osobowe niższe od dywizji Reichswehry. Przy założeniu, że Polska jako obiekt agresji nie miałaby czasu na mobilizację i mogłaby wprowadzić do działań jedynie te wojska, których garnizony znajdowały się w pobliżu granicy z Prusami Wschodnimi (14 dywizji piechoty, osiem brygad kawalerii), dysponowałaby około 80 tys. żołnierzy (w Prusach Wschodnich mogło być wówczas nie więcej niż 30 tys. niemieckiego wojska i policji). Polskie dywizje miałyby wsparcie ciężkiej artylerii (300 dział, w tym moździerze 210 mm, Byłyby przydatne w burzeniu umocnień pruskich), broni pancernej (300 nowoczesnych czołgów TK) i lotnictwa (500 samolotów z nowoczesnymi myśliwcami P-7). A zatem całość sił, którymi mogła natychmiast wystawić Polska na kierunku wschodnio-pruskim, sięgała 120 tys. żołnierzy, co stanowiło mniej niż połowę pokojowego stanu armii (290 tys. żołnierzy). Do wojsk regularnych można jeszcze dodać część z 21 tys. żołnierzy KOP, pięć tys. straży granicznej i 31 tys. funkcjonariuszy Policji Państwowej. Podobnie jak w wypadku Niemiec pominęliśmy członków formacji paramilitarnych – Przysposobienie Wojskowe, Związek Strzelecki, związki kombatanckie – liczących około 1,3 mln ludzi. Trzeba dodać, że inaczej niż Niemcy Polacy nie musieli obawiać się o bezpieczeństwo swych granic na wschodzie i południu.

Polska dysponowała wystarczającymi siłami do opanowania Prus Wschodnich i działań defensywnych przeciwko ewentualnym niemieckim atakom z wschodnich rejonów Rzeszy. Najważniejsze pismo w Sowietach, organ teoretyczny WKP (b) „Bolszewik” z 21 sierpnia 1932 roku, w artykule Ekonomiczne i strategiczne znaczenie polskiego korytarza, oceniał¹⁶: „Zajęcie Prus Wschodnich jest w pełni możliwe. Spojrzenie na mapę daje wyraźny obraz tego, że obszar Prus Wschodnich stanowi w istocie odizolowany, stosunkowo ograniczony obszar położony w zasięgu 150–200 km, licząc od polskiego punktu granicznego Mławy do morza (Królewca). W warunkach współczesnej wojny taki obszar można zlikwidować przy pomocy jednej operacji wojskowej trwającej 10–15 dni [podkr. autora artykułu]”. Dalej stwierdzano, że przez dwa–trzy miesiące Polacy będą przeważali wojskowo nad Niemcami, a to pozwoli „szybkim rzutem wysunąć się ku właściwym niemieckim obszarom na linię Odry, aby zapewnić sobie następnie możliwości ofensywy na Berlin”.

Realizacja takiego zamiaru wymagała jednak spełnienia co najmniej dwóch warunków. Po pierwsze, stroną rozpoczynającą wojnę musiała być Rzesza. Po drugie, konflikt powinien trwać krótko i po wstępnych rozstrzygnięciach militarnych należało go zakończyć na płaszczyźnie politycznych, rokowaniami pokojowymi. Zakładając bowiem nawet bardzo prawdopodobną ewentualność, że pierwsze klęski na froncie spowodowałyby obalenie Hitlera przez opozycję, nie można było mieć pewności, że wojna wygaśnie. Dlatego tak ważne było poparcie Francji, nawet gdyby ograniczyło się ono tylko do sfery politycznej.

Poseł Moltke w raporcie z 29 kwietnia 1933 roku zajął się wyłącznie sprawą wojny prewencyjnej. Po przedstawieniu argumentów za i przeciw Moltke konstatował, że nikt nie jest w stanie określić, czego pragnie Piłsudski. Natomiast: „Znajdujący się obok niego kierownik polityki zagranicznej pułkownik Beck [wyjaśniał dyplomata] ma tylko jeden cel: stabilizację obecnego stanu posiadania Polski. Jest on człowiekiem mocnych metod i nie zawaha się na pewno przed użyciem silnych środków, gdyby sądził, że nie potrafi osiągnąć swych celów w żaden inny sposób. Powstanie poznańskie i górnośląskie oraz zajęcie Wilna przez Żeligowskiego pokazują aż nazbyt jasno, z jakimi możliwościami należy się liczyć w tym kraju; wczorajsze zaś uroczystości w Wilnie i parada powstańców na Górnym Śląsku przypominają o tym na nowo”. W konkluzji niemiecki dyplomata pisał, iż rząd polski nie byłby „niezadowolony, gdyby prowokacje wywołały kontrakcję ze strony Niemiec”.

Generał Tadeusz Kutrzeba w tajnym Studium nad możliwościami wojennymi Niemiec i Polski, opracowanym w 1936 roku¹⁷, stwierdzał: „Do 1935 r., kiedy pokojowa armia niemiecka nie przekraczała oficjalnie 100 000, Polska miała szanse narzucić Niemcom wojnę i zyskać zwycięstwo”. Znamienne są te słowa – „narzucić wojnę” [sic!]. Można oczywiście się zastanawiać, czy pogląd Kutrzeby nie był nazbyt optymistyczny. Zrobił to sam generał, pisząc swoje opracowanie bitwy nad Bzurą. I wówczas, już po przegranej we wrześniu 1939 roku, uznał, że w 1936 roku miał rację. Wtedy Polska mogła z Niemcami wygrać wojnę. Należy się zgodzić z opinią komendanta Wyższej Szkoły Wojennej w Rembertowie i dowódcy Armii „Poznań”.

Reasumując powyższe, można przyjąć, że drażniące Berlin posunięcia Piłsudskiego z marca i kwietnia 1933 roku miały sprowokować Niemców. W wyniku marcowego incydentu na Westerplatte w Gdańsku i wzrostu napięcia w relacjach z Polską umocniła swe wpływy Deutsche Nationale – partia reprezentująca ostry kurs antypolski. Czy rzeczywiście był to „niezamierzony” skutek „afery” na Westerplatte, jak uważał Marian Wojciechowski? Oczywiście, gdybyśmy założyli, że hitlerowcy reprezentowali kierunek ugodowy w stosunku do Polski, a Piłsudskiemu zależało jedynie na normalizacji stosunków z Berlinem, to Wojciechowski miałby rację¹⁸. Jeżeli jednak Marszałkowi potrzebni byli Niemcy wrodzy Polsce, to ten efekt incydentu na Westerplatte ma inny sens i mógł być zamierzony.

Prowokowano Niemców demonstracjami i koncentracją wojsk, o której tak obszernie pisał w swym raporcie czeski poseł Girsa. Trudno podejrzewać Czecha, że chciał tworzyć materiał świadczący o przenikliwości Piłsudskiego i Becka. Girsa wydaje się tu obiektywnym obserwatorem, gdyż obu polskich polityków nie znosił. „W marcu 1933 r. [czytamy w sowieckiej Istorii Polszy] Piłsudski poinformował rząd francuski o tym, że wojska polskie są gotowe wystąpić przeciwko Niemcom, jeżeli Francja wesprze Polskę w przypadku polsko-niemieckiego konfliktu wojennego. Po pewnym czasie rząd polski zaproponował wprost rządowi francuskiemu omówienie problemu wojny prewencyjnej, aby przeszkodzić zbrojeniom Niemiec i siłą zbrojną umocnić zachwiany system wersalski”.

Hitler był jednak ostrożny i spostrzegł, co mogło się kryć za prowokacyjnymi gestami Polski. Stąd wzięły się jego pojednawcze i pokojowe gesty pod adresem Warszawy. Musiał pamiętać słowa Becka, że Polska zachowa się tak samo jak Niemcy.

Ze względu na międzynarodowe położenie Polski, jej relacje z Francją, Marszałek nie mógł rozpocząć działań wojennych, chociaż dysponował wystarczającymi siłami. Jako inicjator konfliktu byłby nazwany agresorem, a Polska mogła utracić poparcie Francji. Polska zostałaby najpewniej uznana za agresora, winną złamania umów zakazujących rozstrzygania sporów przy pomocy wojny. Skoro Hitler nie dał się sprowokować, rząd polski musiał przyjąć niemieckie propozycje odprężeniowe.

Druga możliwość odsunięcia Hitlera od władzy pojawiła się w październiku 1933 roku. Wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów i ogłoszenie przez Hitlera odbudowy sił zbrojnych zaniepokoiło Piłsudskiego do tego stopnia, że mimo pokojowych ofert Hitlera Marszałek powrócił do planów z początku roku. Polacy ponownie starali się zorganizować wystąpienie polsko-francuskie. Tym razem między wywiadami Polski i Francji doszło do wymiany informacji o tajnych zbrojeniach niemieckich, miała miejsce koncentracja polskiej kawalerii w rejonie Krakowa i wreszcie kolejny wysłannik Marszałka (Morstin) jeździł do Paryża. Efekt był taki sam jak w marcu. Francja obawiała się podejmować stanowcze kroki. Piłsudski postanowił więc nie rezygnować z normalizacji stosunków z Niemcami, licząc, że Hitler, wyciszając spory z Polską, podejmie politykę konfliktującą go z Zachodem i odwróci w ten sposób uwagę Berlina od tego, że Francja – jak mówił Marszałek – „stwardnieje” i sojusz polsko-francuski rzeczywiście posłuży bezpieczeństwu Rzeczypospolitej.

Przedstawiony powyżej obraz zdarzeń tłumaczy, dlaczego historycy nie natrafili dotychczas na ślad oficjalnych polskich dokumentów z propozycjami wojny prewencyjnej, a także dlaczego nie można ustalić w miarę dokładnej daty polskiej inicjatywy – czy to była wiosna, czy jesień 1933 roku. W gruncie rzeczy ustalenie daty nie ma większego znaczenia: gdyby Francja wykazała zrozumienie dla inicjatywy Piłsudskiego, wystarczyłoby, aby zadziałał polsko-francuski sojusz wojskowy. Inny wariant: gdyby sprowokowane Niemcy napadły na Polskę, jej siły zbrojne były wystarczające nie tylko do obrony, lecz także do przeprowadzenia kontrataku i zajęcie co najmniej Prus Wschodnich. Pamiętajmy, że Hitler obawiał się zachowania Francji, a Polska była w dobrych stosunkach z ZSRR. „Najbardziej niebezpieczny jest czas odbudowy Wehrmachtu – tłumaczył Hitler generalicji niemieckiej na początku 1933 roku – Tu okaże się, czy Francja posiada mężów stanu; jeśli tak, to nie pozostawi nam czasu, lecz napadnie na nas przypuszczalnie ze swoimi wschodnimi satelitami”. Wkrótce można było zauważyć, że Francją kierowali ludzie pozbawieni wyobraźni. Piłsudski nie znalazł wśród nich zrozumienia dla swych zamiarów.

Mało prawdopodobna wydaje się hipoteza, jakoby pomysł wojny prewencyjnej był tylko elementem nieszczerej gry z Francją – Piłsudski miałby w ten sposób tworzyć alibi dla porozumienia z Hitlerem. Nie można było przecież wcześniej stwierdzić, że Francja polską inicjatywę wojenną odrzuci. Podobnie nie można się zgodzić, że Piłsudski straszył Niemców, nie dysponując siłami do rozegrania konfliktu na swoją korzyść. Berlin orientował się doskonale, jakimi siłami dysponowała Warszawa. Zresztą, gdyby sprowokowany Hitler napadł na Polskę, czy wówczas Piłsudski gotów był kapitulować? Wreszcie, skoro hitlerowcy byli skłonni do porozumienia z Polską, to po cóż ich Marszałek miałby straszyć? Normalizację stosunków z Belinem można byłoby uzyskać bez potrząsania bronią.

W artykule wydrukowanym 12 marca 1936 roku w największym niemieckim dzienniku „Berliner Tageblatt” czytamy, że podstawą „wielkomocarstwowej polityki polskiego państwa” (tak właśnie – R. S.), podjętej w latach 1932–1933, była dobrze uzbrojona i gotowa do akcji armia, licząca 266 tys. żołnierzy, podczas gdy ówczesne Niemcy posiadały tylko stutysięczną armię, która nie miała ciężkiego uzbrojenia. „Stosunek sił odwrócił się i z korzystnego położenia Polski w 1932 r. pozostało jeszcze tylko wspomnienie” – konstatowała gazeta. Na to jednak trzeba było kilku lat intensywnych zbrojeń niemieckich. Należy o tym pamiętać przy rozważaniu problemu wojny prewencyjnej marszałka Piłsudskiego w 1933 roku.

1 Nie podejmowałem samodzielnych badań źródłowych, doszedłem jednak do wniosku, że zestawiając ze sobą różne fakty, które przedstawiono w publikacjach historyków, można ustalić, co zamierzano w Warszawie w 1933 roku. Artykuł napisany przy wykorzystaniu: R. Szeremietiew, Siła złego. Niemcy–Polska–Rosja, Warszawa 2015.

2 Zob. M. Kornat, Mariusz Wolos Józef Beck. Biografia, Warszawa 2020.

3 Traktat Pokojowy nakazał Niemcom redukcję armii do 100 tys., bez ciężkiej artylerii, lotnictwa, broni pancernej i okrętów podwodnych. Armia miała być zawodowa, nie wolno było Niemcom dokonywać poboru do wojska.

4 Piłsudski w sprawach uznawanych przez siebie za ważne posługiwał się wybranymi zaufanymi osobami, nie korzystał z kanałów dyplomatycznych i procedur realizowanych za pomocą aparatu MSZ. Nie tworzył też dokumentów, zwykle ograniczając się do ustnych instrukcji wydawanych wysłannikowi w jego misji.

5 „Gazeta Polska” 1933, z dnia 14 lutego.

6 S. Schimitzek Drogi i bezdroża minionej epoki: wspomnienia z lat pracy w MSZ (1920–1939), Warszawa 1976.

7 W 1923 roku dowództwo WP uzgodniło z dowództwem armii francuskiej plany operacji wojennych w razie konieczności zmuszenia Niemiec do przestrzegania postanowień Traktatu Pokojowego – po stronie polskiej opracowano plany uderzeń na Prusy Wschodnie, Dolny Śląsk i w rejonie nadbałtyckim (Słupsk).

8 Zob. Zbiór Dokumentów, 1933, nr 1, https://digit.pism.pl/dlibra/publication/edition/218?id=218.

9 J. Kozeński, Czechosłowacja w polskiej polityce zagranicznej 1932–1938, Poznań 1964.

10 „Gazeta Polska” 1933, z dnia 15 kwietnia.

11 Zbiór dokumentów urzędowych dotyczących stosunku Wolnego Miasta Gdańska do Rzeczypospolitej Polskiej, cz. 9 (1933).

12 „Gazeta Polska” 1933, z dnia 13 lipca.

13 J. Ciałowicz, Polsko-francuski sojusz wojskowy 1921–1939, Warszawa 1970.

14 W 1939 roku gen. Prchala został dowódcą korpusu ochotników czechosłowackich przy Wojsku Polskim.

15 K. Jonca, Polityka narodowościowa Trzeciej Rzeszy na Śląsku Opolskim 1933–1940. Studium polityczno-prawne, Katowice 1970.

16 Według danych polskiego wywiadu autorem artykułu miał być marsz. Michaił Tuchaczewski.

17 Studium nad możliwościami wojennymi Niemiec i Polski z 1936 r., Warszawa 1987.

18 M. Wojciechowski, Stosunki polsko-niemieckie 1933–1938, Poznań 1965.

Dr Bohdan Urbankowski

Gniazdo na Przedmurzu. Dwie formacje narodowej kultury

Na pytanie: Czy Polsce można przywrócić chwałę, trzeba odpowiedzieć kilkoma na raz pytaniami: a czy kiedykolwiek ją miała? Jeśli tak – to dzięki czemu? Wskutek czego traciła wpływ? Jakim czynnikom zawdzięczały swe znaczenie państwa sąsiednie?

Zacząć trzeba od dwóch spraw:

1. Polska była państwem chrześcijańskim, który „spóźnił się na chrześcijaństwo”, ale włączył się do tej wspólnoty na prawach wolontariusza;

2. Od początku była krajem „Przedmurza”. Metaforycznie i zarazem adekwatnie: gniazdo na Przedmurzu.

Z tego, że Polska weszła później w krąg państw i kultur zachodniej cywilizacji, wynikały złe i dobre konsekwencje: jej głos nie liczył się w dyskusjach na temat praw, czy nadbudowy religijnej, z drugiej strony mogła wybierać między wielu propozycjami, dokonywać ich selekcji, a nawet i syntezy. Bycie „krajem Przedmurza” też miało plusy i minusy. Była w Europie – lecz nie całkiem, Europa jej broniła – lecz nie zawsze, prowadziła wymianę towarów i idei z tymi z jednej i tymi z drugiej strony muru. Zachód po czasach krucjat i bijatyki narodów zaczął budować miasta i żyć etosem kupieckim – Polska wciąż musiała się rządzić regułami etosu rycerskiego.

Kultura I Rzeczypospolitej (ściślej: I Niepodległości) stworzyła dwie formacje polityczne: piastowską i sarmacką. Pierwsza była odwzorowaniem reguł Zachodu: wiara chrześcijańska, władca namaszczony przez Boga (więc i absolutny) ustrój hierarchiczny. Druga to wyrąbywany w walkach z nieprzyjaciółmi, ale i z własną władzą kraj Złotej Wolności; wolność oznacza szacunek dla wolności innych – stąd tolerancja, a nadto demokracja, która to wszystko prawnie zabezpiecza. Król tak – ale obieralny. Łączyła te obydwie formacje religia katolicka i etyka rycerska. Związane z nimi idee staną się także najważniejszymi punktami kodu kulturowego Polaków. Idea narodowej jedności przetrwa zakodowana w micie św. Stanisława.

Sukcesy

Zjazd Gnieźnieński okazał się epizodem, wkrótce po nim nastąpił okres, gdy Polska musiała zajmować się samą sobą. Próba „unowocześnienia” dzielnicowego („landyzacja” monarchii) okazała się błędem, monarchia straciła niepodległość, rozpadła się na skłócone kraiki i długo trzeba było ją sklejać. Sławę europejską zdobywa dopiero dzięki uczcie u Wierzynka, która była wydarzeniem kulinarnym i politycznym¹.

Na arenie międzynarodowej Polska zaczęła się liczyć dopiero w XV wieku. Zaczęła rozwijać się kultura, czyli narodowość, a także organizujące to wszystko prawo – od statutów warckich po konstytucję nihil novi.

Zwycięstwo pod Grunwaldem to triumf polskiej „twardej siły”, sobór w Konstancji – miękkiej. Lecz nie chodziło tylko o zwycięstwo nad mnichem Falkenbergiem reprezentującym interesy Krzyżaków. W Konstancji stało się coś więcej: oto rektor Paweł Włodkowic zaproponował nowy model chrześcijaństwa – odwrót od ideologii krucjat, powrót do ewangelicznego apostolstwa. Domagał się przyznania praw „niewiernym” i zaliczenia ich również do grona dzieci bożych. Formalnym przewodniczącym polskiej delegacji na sobór był arcybiskup Mikołaj Trąba. Wysunięcie go jako kandydata na stolicę apostolską było formalno-politycznym wyrazem prestiżu Polski.

Dowodem znaczenia polskiej szkoły filozofii prawa była potem popularność Modrzewskiego, głosiciela idei równości wobec prawa, który stawiany był często ponad Bodinusa – Jeana Bodina przeciwnika tej idei i apologetę absolutyzmu.

W innej zupełnie dziedzinie zdobył sławę Mikołaj Kopernik. Dzieło Modrzewskiego Łaski albo o karze za mężobójstwo ukazało się w tym samym czasie co dzieło Kopernika – to znaczy w roku śmierci astronoma.

W następnych latach pojawiają się kolejni herosi: Maciej Sarbiewski – Horacy chrześcijaństwa i Andrzej Fredro, którego Monita stają się szlagierem kulturalnej Europy i doczekują się 20 wydań, oczywiście po łacinie. To były szczyty formacji sarmatyzmu. W tej samej epoce rozgłos europejski zdobywa filozof i teolog, działacz ariański Andrzej Wiszowaty. Prócz uczonych i filozofów sławę zdobyli muzycy: Wacław z Szamotuł, uważany za najwybitniejszego (przed Szopenem), Mikołaj Gomółka, który skomponował melodie do Psałterza Kochanowskiego oraz Walenty Bekwark – rodem z Siedmiogrodu, nadworny lutnista Zygmunta Augusta. Każdy z naszych sławnych uczonych był uważany za symbol kultury polskiej, choć Modrzewski i Wiszowaty cieszyli się opinią heretyków, Kopernik zaś nie został za takiego uznany, ponieważ żył w innych czasach; tym niemniej jego dzieło było blisko 300 lat na indeksie. Koncepcji Sarbiewskiego, wedle której poeta jest twórcą instar Dei – podobnym Bogu, nie nagłaśniano zbytnio, aby nie trzeba było jej potępić.

Zagrożenia

Niepodległość oznacza także niepodległość względem własnego środowiska, swoistą „ucieczkę do przodu” i wybicie się z poziomu własnej wspólnoty do poziomu kultury wyższej, np. z poziomu kultury narodowej do poziomu cywilizacji łacińskiej. Włodkowic nie tylko jest krakowskim uczonym, on reformuje prawa całej chrześcijańskiej Europy, Sarbiewski jest Horacym całej cywilizacji chrześcijańskiej, Kopernik zmienia sposób myślenia całej ludzkości – zapoczątkowuje tym samym nową filozofię wszechświata i człowieka – mieszkańca jednej z gwiazd w niebie.

Narzuca się tu przypuszczenie o zależności między nauką a potęgą państwa – byłoby to jednak uogólnienie zbyt pochopne. Mecenat państwowy prawie wcale w I Rzeczypospolitej nie istniał, paru zdolniejszych król wysyłał na studia, potem zatrudniał – i tyle. Lepiej działał mecenat Kościoła i dworów magnackich – co pośrednio dowodzi, iż władcy nie potrafili wykorzystać narzędzia, jakim jest państwo, i – poza dwoma ostatnimi Jagiellonami – nie doceniali znaczenia „miękkiej siły”.

W czasach, gdy Polska pozbawiona była państwowości, zasięg europejski i globalny uzyskała muzyka Szopena, twórczość Sienkiewicza, w czasach dominacji sowieckiej – apostolstwo Jana Pawła II, filozofia człowieka prof. Kazimierza Dąbrowskiego, poezja Zbigniewa Herberta. Jako polskie dzieła wpływające na historię postrzegane też były takie czyny zbiorowego wysiłku, jak: Wiktoria Wiedeńska, Bitwa Warszawska, Bitwa o Anglię, budowa jedynego w Europie Państwa Podziemnego i ruch „Solidarności”. Paradoksalną i tragiczną sławę zdobyły także klęski powstań, po których następowała emigracja. Te dzieła i czyny realizowały, a tym samym wzmacniały polski kod kulturowy oparty na takich wartościach, jak wolność, demokracja czy religia katolicka. Gdyby zaborcom udało się zniszczyć polski kod kulturowy – zniknęłyby dążenia niepodległościowe, zostałyby deklaracje lojalności.

Siła ma swoją odwrotność – zagrożenia przez siłę

Analogicznie do rozważań na temat oddziaływania twardej i miękkiej siły również zagrożenia dla kultury powinny być podzielone na twarde i miękkie. Twarde to oczywiście agresja militarna, połączona z nią grabież, dewastacja, eksterminacja ludzi kultury, a także podbój ekonomiczny; miękkie – to moda (presja postępowości, presja politycznej poprawności), komercjalizacja (urynkowienie, podporządkowanie kultury regułom kupna – sprzedaży), niesymetryczna wymiana ludzi i idei (staże, stypendia, turystyka itp.).

Bezpieczeństwo kultury oznacza stabilność warunków rozwijania kultury; rozwijanie kultury oznacza zdolność do adaptacji – bez rezygnacji z tożsamości, tożsamość oznacza zarówno swobodę badań, kontaktów, unowocześniania i wzbogacania własnej kultury, jak i ochronę kodu kulturowego, który jest nośnikiem tradycji, rodzajem kręgosłupa. Te warunki może twórcom zapewnić jednak nie np. gminna kultura, lecz kultura zorganizowana w struktury naprawdę gwarantujące podmiotowość. Taką podmiotowość narodom, a pośrednio jednostkom, daje państwo – o ile nie ulegnie alienacji i nie stanie się opresyjne.

Kooperacja i walka

Wszyscy jesteśmy zwolennikami radosnej współpracy narodów, wzajemnego „ubogacania” itp. smakołyków, nie da się jednak ukryć, że zarówno w świecie twardych sił, jak i w półświatku miękkiej siły panują wojny i że Polska jest ich uczestnikiem. Walka kultur odbywa się w przestrzeni wirtualnej, metafizycznej, to znaczy że nie obowiązują znane reguły świata fizycznego. Naruszana jest zasada tożsamości i wyłączonego środka, przestają się liczyć prawda, dobro i piękno. Większą natomiast rolę odgrywają czynniki podmiotowe: talent twórczy, wyobraźnia, odwaga, a nawet bezczelność.

W skali globu widzimy upadek optymistycznych mitów. Najpierw komunizm okazał się oszustwem i zbrodnią, potem powstał i rozpadł się mit globalizacji, powstał i rozpadł się mit multikulti, ONZ nie zdała egzaminu, rozmach światowy osiągnęły jak dotąd tylko mafie finansowe i przemytnicze, trudno jednak uznać je za organizacje globalne, mają raczej charakter grupowy. Cywilizacja Zachodu się rozpada, próby jej ratowania są przykładem tego, co Dąbrowski nazywał integracją wsteczną. Z globalizmu pozostał już tylko globalny konsumpcjonizm, najlepiej rozchodzą się reklamy, czyli kłamstwa. Wszyscy stajemy się ich ofiarami, gdyż wszyscy jesteśmy nie ludźmi, a konsumentami. Wewnątrz kultur postępuje rozwarstwienie na potężniejącą kulturę masową i słabnącą – elitarną, erozja wartości etycznych i sakralnych. W przypadku Polski obserwujemy nieustanną aktywność „głębokiego państwa” (deep state beneficjentów poprzedniego ustroju) i bunt kulturowego marginesu, a raczej kilku marginesów. Ich sojusz, przy wsparciu zagranicy, może być dla kultury niebezpieczny.

Do analizy aktualnej sytuacji przydatna okazuje się bardziej poetyka wojny niż obłudnego braterstwa. Trzeba przeprowadzić audyt sił własnych, analizę sił i celów przeciwników, rozejrzeć się za sojusznikami.

Siły własne

Myślę, że nawet przelotny przegląd dokonań przekonuje, że dysponujemy mnóstwem wytworów, narzędzi realnych i medialnych, mogących służyć jako zaczepna i obronna, jako środki maskujące, pułapki i artefakty do transakcji wymiennych. Widzimy także, iż na ogół nie znamy własnych zasobów kulturowych, nie został połączony dorobek krajowy z emigracyjnym, przepaść dzieli współczesnych Polaków od dorobku zapisanego w łacinie.

Nie jest też aktywizowana bieżąca twórczość kulturalna. Według znanego wzoru Raya Cline’a², potęga państwa zależy od iloczynu jego sił, masy krytycznej oraz celów i woli walki. Według pesymistów, nasza masa ludności i potencjał ekonomiczny stawiają nas z góry na przegranej pozycji. Otóż nie tak. Potęga ekonomiczna czy kulturowa nie zależą wprost od liczby ludność, ale od liczebności elit, od ich wysiłku – woli twórczej i ambicji celów. Tu istnieje pole nie tyle popisu, co obowiązku – dla państwa i polityki kulturalnej. Inaczej będziemy w sytuacji żołnierza, który idzie na wojnę bez broni, albo – mówiąc mniej patetycznie – w sytuacji człowieka, który zapominając, że ma pełną spiżarnię, idzie do najbliższego sklepu, staje na końcu kolejki i nie bardzo wie, czego chce.

Przeciwnicy

Zacznijmy od najważniejszych.

Rosja. Kod mocarstwowy Rosji wspiera się na takich aksjomatach, jak silna stojąca ponad wartościami władza i nakaz zbierania ziem także pod płaszczykiem filozofii euroazjatyckiej Dugina i ideologii III Rzymu (czyli Moskwy). W czasach tzw. pokoju armaty zostają zastąpione rurociągami i światłowodami, ale cel jest niezmienny: podbój. Towarzyszą mu zabiegi maskujące. Wymazane zostały zbrodnie rewolucji, zniknęły łagry, II wojna rozpoczyna się w 1941 roku od najazdu Niemiec. W tej chwili Rosja działa przez tzw. „słowiańskie” przedsięwzięcia, a pośrednio – przez organizacje ekologiczne, prospołeczne – skierowane na osłabienie państwa. Podobną rolę odgrywają organizacje Sorosa – od fundacji Batorego po Collegium Invisibile. W sferze kultury nieco wyższej jako soft power używana jest „czwarta teoria” Aleksandra Dugina (trzy przebrzmiałe to liberalizm, marksizm i faszyzm, której hasłem jest euroazjatyzm i programowy imperializm. Dugin nie ukrywa ani celu, ani nawet metod, powiada:

„Trzeba rozkładać katolicyzm od środka, wzmacniać polską masonerię, popierać rozkładowe ruchy świeckie, promować chrześcijaństwo heterodoksyjne i antypapieskie. Katolicyzm nie może być wchłonięty przez naszą tradycję, chyba że zostanie głęboko przeorientowany w kierunku nacjonalistycznym i antypapieskim”.

Trwa walka zła i dobra. Cywilizacja atlantycka – świecka, racjonalistyczna, skomercjalizowana i indywidualistyczna – ściera się z cywilizacją eurazjatycką: sakralną, barbarzyńską, uduchowioną i kolektywistyczną. Centrum tej pierwszej mieści się w Ameryce Północnej, centrum drugiej – w Rosji. Na temat Zachodu Dugin pisze, że to „geograficzny Antychryst, martwa ziemia”. Więc „wszystko, co szkodzi Zachodowi, jest dobre”. Stąd postulowany przez Dugina sojusz Rosji ze światem islamu, a przede wszystkim z krajami wrogimi Ameryce, stąd próba dogadania się z Niemcami – kosztem Polski. Jest ona bardziej oczywista, niż się zdaje:

„My, Rosjanie, i Niemcy, rozumujemy w pojęciach ekspansji i nigdy nie będziemy rozumować inaczej. Nie jesteśmy zainteresowani po prostu zachowaniem własnego państwa czy narodu. Jesteśmy zainteresowani wchłonięciem przy pomocy wywieranego przez nas nacisku maksymalnej liczby dopełniających nas kategorii (…) Rosja w swoim geopolitycznym oraz sakralno-geograficznym rozwoju nie jest zainteresowana istnieniem niepodległego państwa polskiego w żadnej formie. Nie jest też zainteresowana istnieniem Ukrainy. Nie dlatego, że nie lubimy Polaków czy Ukraińców, ale dlatego, że takie są prawa geografii sakralnej i geopolityki”³.

Można pomyśleć, że po upływie wieku Rasputin ponownie się wcielił. Kwestia, czy znajdzie swego cara?

A podsumowując: głównym towarem eksportowym jest strach. Każdy, kto robi interesy z Rosją, dostaje go w pakiecie. W postaci jawnej czy ukrytej. W pakiecie Rosja eksportuje również destabilizację, konflikty wewnętrzne i oczywiście antyamerykanizm.

Wracając do spraw rosyjskich, warto wskazać na wykorzystanie sportu (organizacja mundialu) i zespołów kulturalnych. Chór Alesandrowa jest dodatkowym oddziałem armii, która w rocznicę rewolucji paraduje przez Plac Czerwony. Najlepiej śpiewającym.

Niemcy. Podział cesarstwa w Verdun, który przyczynił się do utworzenia Niemiec, zamykał im drogę na zachód. Od tej pory w kodzie niemieckiej kultury odkłada się ideologia parcia na wschód – Drang nach Osten. Wygasła nieco w czasie waśni pomiędzy niemieckimi państwami i zakłócona wskutek wojen religijnych – odżyła po restytucji cesarstwa przez Bismarcka. To on jest wynalazcą współcześnie stosowanej „miękkiej siły”, tyle że używa określenia Kulturkampf. Klęska podczas I wojny tylko na krótko hamuje tę tendencję. W latach 20. Niemcy zyskują nieoczekiwany zastrzyk siły.

Włoski faszyzm wprowadził teatralizację życia politycznego, pochody, pochodnie dekoracje Imperium. Miasta przybrały kolor „imperialnej czerwieni”, na ulicach zapanowały mundury i czarne koszule. Niemcy przejęli tę estetykę i rozwinęli tak, że zmieniła się w kulturę masową. Nałożył się na to rasizm – zdegenerowana odmiana ideologii narodu wybranego (Gott mit uns), która pochlebiała Niemcom i była prostą drogą do odtworzenia niewolnictwa w Europie. Sukcesy militarne III Rzeszy pokrywały się z sukcesami propagandy tak dalece, że nawet przeznaczeni na niewolników Żydzi czy Ukraińcy tworzyli faszystowskie organizacje.

Druga wojna była zsynchronizowaną ofensywą twardej i miękkiej siły – Niemców zdołał pokonać dopiero sojusz zachodnich demokracji z rosyjskim imperializmem. Nie do końca. Naiwni w swym demokratyzmie Amerykanie pomogli Niemcom szybko odbudować potęgę gospodarczą i informacyjną. Jej głównym architektem stał się szef wywiadu Reinhard Gehlen, narzędziem – legendarna komórka 114, na której czele stanął Alfred Benzinger, o dobrodusznej ksywie „Grubas”. W czasie wojny służył w Tajnej Policji Polowej (GFP), skrzydła rozwinął jednak dopiero w Bundesrepublice: niektórzy jemu właśnie przypisują wynalazek wirtualnych „polskich obozów śmierci”, które w przestrzeni publicznej zaczęły wypierać niemieckie. Manewr był prosty: Benzinger zaproponował, aby zamiast mówić o zbrodniach niemieckich, mówić o zbrodniach nazistowskich (Nazi – Verbrechen), a zamiast mówić o obozach niemieckich na terenie Polski, mówić – niby dla ułatwienia – o „polskich obozach koncentracyjnych” (polnische Vernichtungslager). Spóźnionym za to globalnym sukcesem było bezmyślne użycie tego zwrotu przez samego prezydenta Obamę.

W rewelacjach na temat tajnych służb oczywiście nic nie jest pewne. Trudno jednak nie zauważyć, że niemiecka propaganda coraz częściej postępuje tak, jakby kierowali nią Gehlen z „Grubasem”.

Największe spustoszenia przy pomocy „miękkiej” siły poczynione zostały na odcinku antypolskim. W dużym stopniu opanowano bądź zniszczono polską gospodarkę, przejęto 80 proc. mediów regionalnych i 40 proc. centralnych, trwa inwazja informacyjna na Śląsku – rolę V kolumny odgrywa nie tylko RAŚ, ale także PO. Celami niszczącej ofensywy są Powstania Śląskie, ale także obrona przed Niemcami (Wieża Spadochronowa, Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku). Zatarte zostały zbrodnie wojenne Niemców – zwłaszcza palenie swoich ofiar – to mogłoby podważyć antypolską opowieść o Jedwabnem. Gdyby z polskiej świadomości nie zostały wymazane niemieckie stodoły śmierci w Cecylówce⁴ i Gardelegen, gdyby przypominano, że przed Jedwabnem była synagoga w Białymstoku, gdyby pamiętano o Michniowie – nie uwierzono by tak łatwo w haggadę o złych Polakach, którzy pod wpływem wyssanej z mlekiem nienawiści spalili 1600 Żydów.

Antypolski sojusz katów i ofiar

W wielu przypadkach można mówić o taktycznym, a nawet strategicznym współdziałaniu wirtualnych sił niemieckich i żydowskich. Celem wspólnej agresji stało się Powstanie Warszawskie. W przypadku propagandy żydowskiej chodzi nie tylko o dotrzymywanie sojuszu z Niemcami, zawartego za cenę wysokich odszkodowań, lecz także o wspieranie działań „przedsiębiorstwa holocaust” oraz o wymazaniu pamięci o Powstaniu Warszawskim na rzecz dramatycznego wprawdzie, lecz kompromitującego militarnie i liczebnie, „powstania” w getcie warszawskim (cudzysłów wymyślił Marek Edelman). „Wygaszana” jest pamięć o powstaniu w Buchenwaldzie (jedyny obóz, który sam się wyzwolił), aby jako godny podziwu akt oporu lansować ucieczkę Sonderkommana, palaczy trupów w Birkenau. Elementami tej samej kampanii są urągające faktom „mity marcowe” czy próby profanacji Oświęcimia (atak na klasztor karmelitanek, oszczanie monumentu)⁵ oraz Majdanka (taniec nagusów). Próby przypomnienia, „jak to było naprawdę”, są tłumione w zarodku przy pomocy straszaka antysemityzmu. Początkowo ataki Żydów na Polskę były odosobnione, co wynikało zarówno z tego, że żyły tysiące ocalonych, jak i z tego, że wielu budowniczych Izraela wywodziło się z Polski. Ale większość żydowskich patriotów wyjechała z naszego kraju w końcu lat 40. Sytuacja zaczęła się zmieniać, gdy po roku 1956 wyjechało z Polski ponad 50 tys. pracowników sowieckiego aparatu ucisku. Po 1968 roku wypłynęła z Polski kolejna fala Żydów, pięciokrotnie wprawdzie niższa od poprzedniej, lecz również antypolska. Formalne wypowiedzenie „żydowskiego dżihadu” nastąpiło 19 kwietnia 1996 roku w przemówieniu Israela Singera:

„Jak dotąd Żydzi dotrzymują słowa”.

Na koniec jeszcze parę słów o dawnym kulturowo, ale nowym państwowo sąsiedzie.

Ukraina

Doświadczenia historyczne Ukrainy, która kiedyś wyrastała na największe z państw słowiańskich, a potem wpadła w niewolę, wpisały w jej kod, prócz mglistego dążenia do wolności, również niechęć do wszystkich sąsiadów. Zmiany zaczęły się pojawiać dopiero w XX stuleciu, ale nawet w czasach ZSRR, mimo rosyjskiego ludobójstwa, pewna część elit opowiadała się po stronie Rosji. Lata ostatnie – walki o Donbas i Krym – przyniosły zasadniczą zmianę. Ukraińcy przyjęli wreszcie do wiadomości, że zagrożeniem dla ich bytu jest Rosja i że muszą szukać sojuszników. Kijowski Majdan doprowadził do naturalnego zbliżenia Ukrainy i Polski. Wywołało to informacyjne ataki, zwłaszcza ze strony Rosji i częściowo Niemiec. Pod ich presją również polscy publicyści zamiast pisać, jak pomóc Ukrainie, zaczęli wytykać Ukraińcom dawne zbrodnie. W zacietrzewieniu zaczęli pomijać bohaterów „Niebiańskiej Sotni”, skupiali się na zbrodniach UPA – nie dostrzegając zmiany dokonującej się kulturowym kodzie Ukraińców: w pamięci zbiorowej organizacja ta i jej przywódcy funkcjonują nie jako symbol walk z Polską, ta sprawa jest wstydliwie marginalizowana, ale jako symbol walk z komunizmem i okupacją rosyjską. Bandera jest ofiarą niemieckiego obozu, a potem skrytobójczego mordu KGB; Szuchewycz – generałem, który walczył do 1950 roku, nim zginął w obławie NKWD. Nie inaczej potraktowali tę sprawę Litwini, otwierając w 2009 roku w swoim parlamencie wystawę ku czci UPA. Pomordowanych Polaków na niej nie było! Jest faktem, że podczas II wojny Ukraińcy dopuścili się ludobójstwa, ich ofiarą padło ponad 100 tys. Polaków. Lecz gdy piszemy o tych ofiarach, pomijając kilka milionów Polaków zabitych przez Rosjan i Niemców – popełniamy fałszerstwo proporcji. Racja stanu zobowiązuje nas do udzielania pomocy Ukrainie, nawet zbrojnej, i do podtrzymywania kultu nowych bohaterów – Niebiańskiej Sotni i obrońców Donbasu, inaczej wszyscy razem podzielimy los Krymu.

Sojusze i sojusznicy

Trwa ostrzał propagandy rosyjskiej, trwa agresja niemiecka przy wykorzystaniu filmów, prasy i politycznych struktur unijnych, nie ustają histeryczne nagonki Żydów. Wszystkie te fakty nakazują przyjąć, że również w najbliższych latach będziemy obiektem ataków – przynajmniej ze strony tych trzech narodów, przy niepewnej postawie Ukrainy.

Kraj, który nie jest mocarstwem, skazany jest na sojuszników. Jedynym sojusznikiem silniejszym od naszych potencjalnych wrogów może być Ameryka – łączą nas bliskie kodeksy wartości, demokratyzm i kult wolności. W obronie tych wartości Ameryka włączała się do wojen światowych, broniła Korei i Wietnamu. W ostatnich latach widzimy jednak erozję tzw. „amerykańskich wartości”, co łączy się ze zwycięstwem popkultury nad kulturą głębszą, reklamy nad rzeczywistością i poprawności politycznej nad poprawnością faktyczną, czyli nad prawdą. Poza tym Ameryka jest daleko, a skłócona i pozbawiona realnej pomocy polonia nie jest w stanie prowadzić propolskiego lobbingu. Zmarnotrawiony został exodus „Solidarności”, nie otrzymują wsparcia takie jednostki, jak Instytut Piłsudskiego – nawet Kluby „Gazety Polskiej” upadną, jeśli nie otrzymają potężnej pomocy. Podobny, lekceważący stosunek, przejawiamy do wymierającej polonii angielskiej czy niemieckiej – żyjącej na prawach gorszych niż muzułmanie.

Potencjalnych sojuszników można znaleźć wśród krajów Międzymorza, czyli byłych „demoludów”. To państwa o podobnym doświadczeniu historii nowszej (okupacja ZSRR), o podobnym poziomie życia i gospodarki. Problem w tym, że owo Międzymorze trzeba stworzyć, zjednoczyć we wspólnych pracach gospodarczych, połączyć komunikacyjnie, zintegrować przy pomocy wymiany turystycznej, naukowej, kulturowej. Tu wskazane jest odwołanie do historii. Nie tylko Polska, lecz i Węgry były krajami Przedmurza; Kraje Bałtyckie, Białoruś i Ukraina uczestniczyły w budowie Rzeczypospolitej i przeszły sowiecką okupację. Odziaływanie kulturowe musi być spersonalizowane, tak w sensie ofensywnym, jak w defensywnym, należy brać pod uwagę zarówno mody, jak i tworzony przez wieki kod. W kontaktach z krajami romańskimi nie powinniśmy odwoływać się do zwycięstwa pod Cedynią, lecz do wspólnej religii, do wspólnej fascynacji renesansem – podkreślać, ile zawdzięczamy włoskim mistrzom, Niemcom – z innych powodów – nie ma, co mówić o Cedyni; jeśli chcemy szukać tego, co łączy, to trzeba się odwołać do Legnicy i do Wiosny Ludów. Należy natomiast podkreślać zasługi Polaków dla Europy – ocalenie jej w roku 1683 i w roku 1920, obronę Anglii, udział w wyzwalaniu Włoch. Wolność od Polski otrzymały Łotwa i niedoceniająca nas Litwa, otrzymała też Ukraina – tyle że nie potrafiła jej utrzymać.

Mówiąc o przyszłości zarówno sojusznikom, jak i podmiotom neutralnym (tzw. „trzecim podmiotom”) należy przede wszystkim przedstawiać, jakie korzyści przyniesie im kooperacja z nami, chronić ich przed propagandą wspólnych nieprzyjaciół, włączać we wspólne przedsięwzięcia – zjednywać – nawet wyolbrzymiając ich zasługi. Nie znaczy to, że wolno zapominać o obozach, o niemieckich stodołach śmierci czy o barbarzyńskim zniszczeniu Warszawy. Oszczędzanie na propagandzie wizualnej czy przekładach na angielski oznacza samobójcze marnowanie sił – broszury propagandowe polskie pozostaną w magazynie, jakim jest Polska.

Otoczenie i „ trzeci podmiot”

Gdy mowa o walce kultur, trzeba uwzględniać warunki pola walki, adekwatny do zadań dobór broni, ostrą propagandę wizualną, internet, komiksy dla młodzieży – a nie nudne, zaplątane w przepisach sprostowania. W walce biorą udział na ogół dwa podmioty, istnieje jednak trzeci, o którym warto pamiętać. To widz. Może pomóc, może być katalizatorem, potencjalnym sojusznikiem lub wrogiem. Żyjemy, jak to określił przed laty genialny filozof i pijak Guy Debord, w „społeczeństwie spektaklu” – społeczeństwa są rządzone, lecz i anarchizowane spektaklami. Połowa zamachów muzułmańskich nie miałaby miejsca, gdyby nie istniała telewizja. Spektakle są nie tylko manifestacją, lecz także kamuflażem faktycznie wyznawanych wartości i celów. Przekaz własny trzeba dostosowywać do spektaklu odgrywanego u odbiorcy, uwzględniając tajny kod kultury. Nasze systemy wartości odbiorcy nie interesują – jeśli nie stanowią zagrożenia. Wracając do konkretów, w relacjach z Kubą czy z Chinami należy wpisywać się w ich spektakle, a nie opowiadać o Sarbiewskim. Opowieść o „Horacym chrześcijaństwa” będzie na miejscu w relacjach z Włochami, choć nie będzie tak nośna, jak wspomnienie walk o Monte Cassino i wyzwolenie Bolonii. Szwedom nie można skarżyć się na okradzenie Polski podczas Potopu, lecz można zachwalać ich swobody seksualne i realizację państwa opiekuńczego na miarę XXII wieku. Można też wyrazić uznanie, iż mają więcej pederastów niż Polska. W kontaktach z Austriakami można wspomnieć o Odsieczy Wiedeńskiej, lecz lepiej o Mozarcie itp. Hasło „troska o otoczenie” zawiera także dbałość o milczącą narrację pomników, nazw lotnisk czy imion okrętów. W tym kontekście przemyśleć należy kampanię prowadzoną przez część środowisk żydowskich i amerykańskich przeciwko pomnikowi Polaków, którzy ocalali Żydów i przeciwko Pomnikowi Katyńskiemu Pityńskiego. Środowiska amerykańskie kierowały się biznesem, ale i poprawnością: nie drażnić Rosji; środowisk żydowskich przede wszystkim walką o monopol na bycie ofiarami II wojny. Odpowiedzią Polski powinno być rozmieszczenie po świecie kilkuset replik pomnika Pityńskiego oraz groźba zlikwidowania nie tylko pomnika Bohaterów Getta, lecz także Muzeum Polin.

Linia obrony – kierunki kontrofensywy

W kulturach demokratycznych system jawnie wyznawanych wartości i historycznie tworzony i przekazywany kod w dużym stopniu się pokrywają – współczesny ustrój jest wynikiem pracy wieków. Inaczej jest w kulturach, które odwołują się do innych reguł życia, w których jawnie deklarowane wartości mają wprowadzić w błąd potencjalne ofiary. W odniesieniu do Rosji zwracał na to uwagę Piłsudski, mówiąc, że „Bez względu na to, jaki będzie jej rząd, Rosja jest zaciekle imperialistyczna. Jest to nawet zasadniczy rys jej charakteru politycznego. Mieliśmy imperializm carski; widzimy dzisiaj imperializm czerwony”. W polityce liczy się nie prawda odzwierciedlająca rzeczywistość, lecz skuteczność, która ją zmienia. Dlatego kłamstwo, zdradziecka napaść, skrytobójstwo są w rosyjskiej kulturze zaletami. Ten kod prędko się nie zmieni. „Rosja obiecuje, gdy jest do tego zmuszona, i nie dotrzymuje swych obietnic z chwilą, gdy ma po temu siłę” – to znowu słowa Piłsudskiego. Jeśli Rosja podpisuje pokój, to znaczy, że potrzebuje czasu, aby przygotować napaść.

Pozycje wrogie Polsce coraz częściej zajmują Żydzi – wymiera pokolenie ocalonych przez Polaków, słabnie judaizm wypierany już nie przez religię holocaustu, ale przez przemysł holocaustu, trwa antypolski dżihad. Kultura żydowska, podobnie jak rosyjska, jest etnocentryczna, nie liczy się więc prawda, lecz korzyść dla własnej wspólnoty. Są impregnowani na wartości Europy – to przecież pozwoliło im przetrwać. Interesują ich bohaterowie polskich książek, pod warunkiem że są związani z Żydami, najlepiej polskimi zbrodniarzami i antysemitami, na drugim miejscu plasują się dobrzy Żydzi, dopiero na trzecim Polacy ratujący Żydów. Książki czy filmy przypominające udział Żydów w policji, krytyka kolaborujących z Niemcami Judenratów, działalność Żydów w NKWD czy UB nie zostaną przyjęte do wiadomości – autorzy narażą się na prześladowania.

Na podstawie tego, co powiedzieliśmy dotąd, można łatwo przewidzieć kierunki wrogich ataków przeprowadzanych bez użycia twardej siły.

Na poziomie biologii, to znaczy demografii, celem ataków jest i pozostanie tradycyjna, wielodzietna rodzina; narzędziami będą kpiny z zacofania, propaganda ułatwionego życia, lansowanie homoseksualizmu, pedofilii i miłości lesbijskiej. Bardziej dyskretny charakter ma propaganda sportu – ale jako widowiska, co łączy się z prywatyzacją drużyn, kosztowną przeróbką amatorów na gladiatorów i niszczeniem sportu amatorskiego podnoszącego zdrowotność społeczeństw. Odnotować należy także sprzedaż Polakom gorszej jakości zagranicznych leków, dużą podaż atrakcyjnych alkoholi, zawyżone ceny żywności itp.⁶ Krytyka programu „500 +” przez opozycję wychodzi naprzeciw intencjom wrogich działań. Od lat trwa powolna akcja zmiany struktury narodowościowej i kulturowej obywateli Polski, trwa inwazja niezależnych ekonomicznie i niepoddanych kontroli firm, obserwujemy powrót Żydów (wróciło ich do Polski już trzykrotnie więcej, niż wyjechało po Marcu), trwa dyskretna imigracja Ukraińców, którzy na razie nie łączą się z przesiedleńcami akcji „Wisła”, lecz to niebezpieczeństwo istnieje. Konieczne są przede wszystkim działania obronne „500 +”, zablokowanie najazdu emigrantów, ściągnięcie polskiego wychodźstwa. Mamy jednak za mało sił do tego, aby wesprzeć Polonię w Niemczech i na Wschodzie, lecz warto to czynić.

Na poziomie życia gospodarczego atak Niemców (oraz Żydów wymachujących straszakiem antysemityzmu, Rosjan posługujących się szantażem i przekupstwem) polegał na przejmowaniu bankowości i dochodowych przedsiębiorstw, uzależnianiu przemysłu oraz na kupowaniu i wygaszaniu konkurencyjnych zakładów. Do udanych, lecz szkodliwych akcji wroga należy zaliczyć stworzenie SDRP, która zdoła przejąć władzę, narzucenie zdemoralizowanym liderom PSL oszukańczego kontraktu paliwowego, niszczenie przemysłu przetwórczego, zwłaszcza cukrownictwa, „wygaszanie kopalń” i zastępowanie ich absurdalnymi wiatrakami wytwarzającymi prąd, niszczenie stoczni itp. Obecnie jesteśmy obiektem dwóch ekonomicznych i propagandowych zarazem ofensyw: są nimi budowa rurociągu Nord Stream 2 i próba zablokowania (przy pomocy polskich agentur) przekopu Mierzei Wiślanej.

Działania obronne: dofinansowanie działań i działaczy. Należy tu także włączyć zasadę pomocniczości. Pozostawienie na polu walki małych przedsiębiorstw i lokalnych samorządów wygląda na celową dywersję.

Na poziomie kultury

To główny obszar walki przy użyciu miękkiej siły. Każdy z narodów kieruje się na krótszą metę modą, na dłuższą – kodem. Celem ataków prowadzonych od stuleci na Polskę są bohaterowie narodowi i dzieła przekazujące tradycję, wzmacniające tożsamość, a tym samym budujący spójność narodową Polaków. Na celowniku są i pozostaną m.in. Sienkiewicz, Kraszewski, Romantycy, Żeromski oraz malarstwo Matejki, Chełmońskiego, Grottgera i innych. Nasili się akcja zastępowania przekazów zawierających tożsamościowy kod ulotnymi przekazami popkultury. Kontynuowana będzie deprecjacja walk o niepodległość w latach 1918–1921, ośmieszanie walki z obydwoma najeźdźcami w roku 1939, wykreślanie z historii polskich bohaterów obozów koncentracyjnych. Już w tej chwili obserwujemy tylko na pozór szalone próby przedstawiania Powstania Warszawskiego jako akcji przeciwko Żydom i histeryczne ataki na pamięć o Żołnierzach Wyklętych. Inne kierunki uderzeń łatwo przewidzieć. Niemcy znów zaatakują, tym razem wirtualnie Wieżę Spadochronową, Pocztę Polską i Westerplatte, anihilują niemieckie stodoły śmierci i obozy koncentracyjne. Skutecznie zakłamywana jest pamięć o powstaniach śląskich, wykreślone zostaną z pamięci, jeśli już nie zostało to zrobione, postacie takich bohaterów, jak Zgrzebniok, Puszczyński, i męczenników sprawy śląskiej, jak Izydor Murek czy dr Mielżyński.

Pisząc o mniej lub bardziej aktualnych wydarzeniach, nie można tracić z oczu perspektywy historycznej. Spojrzenie w przeszłość pozwala wskazać drogi prowadzące w coraz dalszą przyszłość. Niemcy od wieków posiadają wypracowane jeszcze w Prusach dwa równoległe scenariusze odbudowy Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego – to jakby podwojenie kodu kulturowego. Pierwszy scenariusz bierze pod uwagę sojusz z Rosją, drugi zakłada samodzielne opanowanie Lebensraumu. Pierwszy realizowany był w czasie zaborów, a także w czasie sojuszu Hitlera ze Stalinem, drugi – po zerwaniu tego sojuszu (i wcześniejszym podboju Francji). W tej chwili, po wypchnięciu z UE Anglii, Niemcy przymierzają się do przemiany Unii Europejskiej (Grossdeutschland Europa) bądź do jej zmarginalizowania na rzecz sojuszu z Rosją. (Nordstream I, II). Dla Niemiec, jak i dla Rosji zagrożenie stanowi koncepcja Międzymorza, zwłaszcza wsparta przez USA.

Rosjanie wymażą pamięć o łagrach, tak jak wymazali już – przynajmniej na terenie b. ZSRR i okupowanych demoludów pamięć o agresji z 1939 roku. Najmniej przewidywalni są pracownicy żydowskiego „przedsiębiorstwa holocaust”, którzy co roku mogą odkrywać dziesiątki polskich zbrodni i setki antysemitów – dopóki nie dostaną paru miliardów dolarów. Co będzie, kiedy je dostaną, to już łatwiej przewidzieć: zażądają następnych.

Ataki te można by lekceważyć, gdyby nie fakt, że coraz większy udział bierze w nich polska „piąta kolumna” – niedouczeni, leniwi i zdemoralizowani nauczyciele, skorumpowani dziennikarze, a nawet pisarze. Czasami pełnią rolę płatnych zdrajców, czasami – użytecznych idiotów.

Znikają przyczółki wywalczone już przez polską kulturę. Na Zachodzie istniała moda na Wałęsę, należy już do przeszłości, co gorsza, wygasa pamięć o Janie Pawle II. Historyczne (i propagandowe) znaczenie czynów Piłsudskiego jest permanentnie niszczone przez niedouczonych endeków. Modę bardzo ulotną wywołują wydarzenia sportowe, głośne sukcesy artystyczne – na tym polu nie mamy się czym chwalić. Polska kultura wciąż nie jest doinwestowana (wyjątek stanowią produkowane w Polsce antypolskie dzieła kultury), brak akcji promocyjnych, przekładowych itp. Dlaczego II RP nie pomaga w organizowaniu Dnia Pułaskiego? (jedyne święto amerykańskie polskiego pochodzenia), dlaczego nie jest promowany najwybitniejszy obecnie rzeźbiarz amerykański – Polak Andrzej Pityński? Dlaczego ma finansowe kłopoty Instytut Piłsudskiego w Nowym Jorku? – to pytania do władz III RP.

Kończąc, dodajmy, że na sukces mogą zawsze liczyć dzieła polskie tworzone zgodne z czyimś kodem, a nawet z doraźną polityką. Za Odrą dobrze się sprzedaje oczyszczanie Niemiec ze zbrodni II wojny, a choćby tylko wykreślanie z historii Auschwitz Pileckiego, Kolbego czy Deringa, z Buchenwaldu – Bakalarczyka, Sobieszczańskiego, Śnieguckiego i obydwu Gadzińskich. W sposób cyniczny wstawia się do polskich głów Jedwabne zamiast Gardelegen, Schindlera zamiast Ulmów czy Bogu ducha winną Anię Frank w miejsce Wandy Przybylskiej. O skuteczności tej strategii przekonała się już spora grupa publicystów, z Grossem na czele, który od lat żyje z hurtowej sprzedaży kłamstw.

Strategia obronna

Nie wolno zapominać, że „miękka siła” nadaje się nie tylko do ataków. Trzeba skierować jej strumień we własną kulturę – w celu wzmocnienia, w celu naprawy uszkodzeń poczynionych w polskim kodzie kulturowym⁷. Musi być prowadzona długofalowa praca przez stworzenie kanonu wzorców i wartości. Mówiąc hasłowo: musi powstać Biblia Polska, w której znajdą się najpiękniejsze i najważniejsze karty polskiej literatury i Polski Plutarch, przypominający naszych bohaterów i ich prace. Najważniejsze dla tożsamości dzieła muszą znaleźć się w każdym domu.

Ich uzupełnieniem powinien być „Anty-Plutarch” – poczet zdrajców i kolaborantów, jednostek i organizacji.

Strategia ofensywna

Na pozór jesteśmy w sytuacji dogodnej: możemy odpowiadać na ataki, nie mijając się z prawdą. Można i należy przypomnieć Niemcom o ich zbrodniach w Oświęcimiu i Warszawie, w Gardelegen i Białymstoku, w Piaśnicy i na Zamojszczyźnie. Nie wolno pozwolić Rosjanom na zapomnienie ofiar, które zostały pomordowane w łagrach, na wymazanie ze zbiorowej pamięci zdradzieckich ataków na Polskę w 1939 roku, a na Węgry – w 1956 roku. Trzeba wciąż przypominać, że obozy zagłady wprowadzał Lenin, taki sam zbrodniarz jak i Stalin i że ewentualna wymiana Stalina na Trockiego byłaby wymianą jednego mordercy na drugiego.

Żydom trzeba przypomnieć prawdę o ich współudziale w holocauście, o masowej zdradzie elit, o wykańczaniu „narodu wybranego” przez kolaborujące Judenraty, o żydowskich funkcyjnych mordujących w obozach Żydów – zwykłych więźniów – zwłaszcza w piekielnym obozie Birkenau! Nie mogą zniknąć z ich pamięci żydowska policja ani osławiona „Trzynastka” Gancwajcha, piękna poczwara Stella Kübler ani Rumkowski wrzeszczący Oddajcie mi swoje dzieci. Przecież po Niemcach i może Rosjanach najwięcej zbrodni na Żydach popełnili sami Żydzi.

Jednak prawdy nie należy przeceniać, w tej wojnie jest mało przydatna. Owszem, może wywrzeć wrażenie na „trzecim podmiocie” kulturowej walki, ale i to pod warunkiem, że będzie równie dobrze przedstawiona jak kłamstwa Rosjan czy Niemców.

Jakby przewidując niebezpieczeństwa grożące ze strony faktów, przeciwnicy naszej kultury zabezpieczają się niszczeniem samej prawdy jako wartości. W amerykańskiej propagandzie czasów Obamy pojawiło się groźne zrównanie poprawności politycznej z poprawnością faktyczną – efektem takiej postawy są setki tysięcy „fejkniusów” (sam termin ma utrudnić piętnowanie kłamstw), co na krótszą metę służy manipulacji, na dłuższą – niszczy fundamenty zachodniej cywilizacji.

Wirtualna ofensywa nie słabnie, gdyż wzbogaca się o coraz lepsze rezonatory, staje się źródłem dochodu, a co więcej wzorcem zachowań zapewniających akceptację i awans.

Propaganda Niemców i Rosjan jednoczy antypolską strategię z żydowską narracją opartą na haggadach, których nie wolno kwestionować pod groźbą oskarżenia o antysemityzm. Haggadą jest Malowany ptak Kosińskiego o okupacyjnych prześladowaniach Żydów, haggadą dzienniczek Anny Frank, haggadą „naukowych” prac Marka o powstaniu w getcie, które wielu dywizjom niemieckim uniemożliwiło pójście na Ostfront, haggadą – opowieścią o 1600 Żydów spalonych w stodole w Jedwabnem. Haggadami są także opowieści o Schindlerze i innych „dobrych Niemcach”. A to znaczy, że argumenty odwołujące się do faktów, nie zdadzą się tutaj na nic. Głosiciel haggad doskonale wie, że zmyśla i wie, że im lepiej zmyśli, tym bardziej jego opowieść będzie skuteczna, a on sam więcej na niej skorzysta. Jako pointę dodajmy, że polscy propagandziści również stosują tę mroczną wiedzę – lecz jak dotąd jedynie w walce z własnym rządem.

W tej sytuacji są tylko dwa wyjścia: przywrócić w Europie szacunek do prawdy lub odpowiedzieć wrogom tą samą bronią. W tej chwili używanie prawdy przeciw wrogom to naiwność, a czasami sabotaż.

1 Jadłospis się nie zachował, z nielicznych wzmianek wynika, że biesiadowano dni 20, zjedzono góry mięsa, także dziczyzny, ryb i ptactwa, wtedy także karirę światową zaczęły robić flaczki. Pito wino węgierskie – ogólnodostępne stągwie stału po prostu na ulicy. Przy okazji ogłoszono powstanie Uniwersytetu, zażegnano szykujacą się wojnę i zaplanowano krucjatę, która skończyła się złupieniem Aleksandrii. Stolica państwa była pijana przez co najmniej 20 dni – rekord świata do dziś niepobity.

2 A zwłaszcza według jego modyfikacji np. Roberta Łosia z UŁ uwzględniających kulturę:

P = (C + M + E + K) x (S + W), tzn. potencjał państw = C (masa krytyczna obejmująca ludność i powierzchnię) plus siły militarne + ekonomiczne + kultura pomnożona przez strategiczne cele i wolę narodu).

3 Cytaty za: P. Doerre, portal „Polonia Christiana”: PCh24.pl, 13 maja 2014 roku. Z tekstu warto wypisać ważne zdanie: „Dziś, gdy na naszych oczach postulaty Dugina stają się faktami, a ich autor cieszy się na Kremlu wielką estymą, wypada uważnie wczytać się w jego prace. W końcu historia pełna jest niedocenianych przez lata ideologów, których zaczęto czytać, kiedy już było za późno…”

4 W tym miejscu niezbędny jest przypis, który właściwie jest małym aneksem: zbrodnia Wehrmachtu w Cecylówce Głowaczowskiej. Trzynastego września 1939 roku Niemcy zagonili do stodoły i spalili w niej żywcem co najmniej 54 Polaków (mówi się także o 68 osobach, w tym 18 żydowskiego pochodzenia).

Również 13 września 1939 roku Niemcy dokonali mordu na ok. 50 rannych żołnierzach w Jasieńcu (gm. Rybno). Polski szpital polowy mieścił się tu w stodole oznakowanej flagami Czerwonego Krzyża. Została ona otoczona przez 16 niemieckich czołgów, które podpaliły ją pociskami zapalającymi. Zeznania świadków mówiły o rozjeżdżaniu gąsienicami próbujących ratować się rannych.

Osiemnastego września w Śladowie zamordowano na wałach wiślanych 252 jeńców, w tym rannych, a także 106 osób cywilnych. W oparciu o wały broniła się z powodzeniem grupa polskich żołnierzy. Wehrmachtowcy, nie mogąc ich pokonać w boju – przygnali z pobliskich wsi cywilów, także dzieci i popędzili przed sobą jako żywe tarcze. Polacy przerwali ogień i poddali się. Najmłodsze z zastrzelonych dzieci miało cztery lata.

Wspomnieć trzeba również zbrodnię w Henrykowie (gm. Iłów), popełnioną najprawdopodobniej 18 września. Dokonano jej również w zemście – za bohaterska obronę tej miejscowości. Niemcy zapędzili do stodoły co najmniej 76 ludzi, przeważnie cywilów – w tym grupę uciekinierów z zachodniej Polski. Stodoła została podpalona i ostrzelana z karabinów maszynowych.

Inną zbrodnia została popełniona między 17 a 20 września w miejscowości Radziwiłka, na terenie ginącej już Puszczy Młodzieskiej, gdzie spalono znajdującą się w stodole grupę rannych żołnierzy.

Podobną zbrodnię – jej data nie została ustalona – popełniono w miejscowości Giżyce, gdzie w stodole spalono 30 jeńców Wojska Polskiego. Można i trzeba mówić o holocauście popełnianym przez Niemców na Polakach już w 1939 roku. W miejscowości Radziwiłka w stodole spalono rannych żołnierzy.

5 Jak się okazuje, strona polska doszła do wniosku, że można na tym zarobić. Kara była wysokości pięciu tys., co stanowiło zapewne zachętę dla naśladowców.

6 Ewenement w skali europejskiej: w skupie mleko jest po 50 gr za litr, a w sklepie po 3 zł za litr, jabłka w skupie są po 20 gr za kg, a w sklepie kosztują 4 zł za kg, etc.

7 Oddziaływanie miękkiej siły można porównać do promieniowania, uważam nawet, że to określenie byłoby lepsze: jest niewidzialna, choć widzimy jej skutki, działa czasem leczniczo, czasem powoduje chorobliwe mutacje, czasem śmierć.

Dr Iwona Walentynowicz

Obrona Hongkongu i udział Polaków w bitwie o brytyjską kolonię w czasie II wojny światowej

Obrona terytorium Hongkongu przed atakiem Japończyków to egzotyczne dla Europejczyka wydarzenia z okresu II wojny światowej. Historia jednego miesiąca przygotowań i walki w grudniu 1941 roku do momentu kapitulacji i oddania brytyjskiej kolonii, w jej 100. rocznicę powstania, w ręce Cesarstwa Japonii – trzeciego już, łącznie z Chinami, posiadacza tego obszaru. W szeregach obrońców Hongkongu, w brytyjskich mundurach, stanęła również czwórka Polaków. Aby zrozumieć, jak wielkie znaczenie i dla kogo miała bitwa o kolonię, warto przybliżyć tło historyczne, które osadza Hongkong w danych realiach geopolitycznych.

Niewielką, mającą zaledwie 77 km kw., wyspę i maleńki, liczący 9 km kw., półwysep na południowym wybrzeżu Chin charakteryzował niezwykły naturalnie ukształtowany port głębinowy. Czegoś takiego potrzebowała na początku XIX wieku brytyjska Kompania Wschodnioindyjska, która w zamian za chińską herbatę, jedwab, porcelanę i ryż, sprowadzała z Indii do Chin opium, uzależniając Chińczyków od narkotyku i tym samym zmuszając do intratnej dla Europejczyków wymiany handlowej. Interes kwitł, a Brytyjczycy szukali niezależnego portu na postój z coraz większą ilością ich najnowszego towaru oraz własnej „bramy” do Państwa Środka¹. Handel opium rujnował Chiny ekonomicznie i społeczne. W latach 30. XIX wieku 12 mln Chińczyków było uzależnionych od opium. W 1838 roku chiński urzędnik rządowy Lin Zexu zwrócił się do królowej Wiktorii z pisemną pretensją, że skoro nie pozwala, aby opium szkodziło jej krajowi, to nie powinna przekazywać go innym krajom. Królowa była niewzruszona, a Wielka Brytania usprawiedliwiała ten fakt wolnym handlem². Jawny sprzeciw ludności i zakaz importu opium wydany przez rząd chiński doprowadziły do I wojny opiumowej, w wyniku której w 1841 roku potęga militarna Wielkiej Brytanii zmusiła przegrane Chiny do przekazania pożądanej wyspy Brytyjczykom. W ten sposób Hongkong, utworzony z handlu opium, zaistniał jako kolonia Korony Brytyjskiej. Po zaledwie kilkunastu latach, wyspa była już zbyt mała dla szybko rozrastającego się ośrodka handlowego. W 1860 roku, w wyniku II wojny opiumowej i klęsce cesarstwa chińskiego, przejęto sąsiedni półwysep (nazywany przez Chińczyków zatoką Dziewięciu Smoków) wraz z okolicznymi wysepkami. Na zdobytym półwyspie szybko wyrósł brytyjski Kowloon, po czym kolonia ponownie zaczęła odczuwać braki terytorialne. Przed zajęciem wyspy w 1841 roku mieszkało tu niespełna 7,5 tys. Chińczyków, zajmujących się głównie rybołówstwem, natomiast do 1870 roku populacja kolonii wynosiła już 115 tys. Chińczyków oraz dziewięć tys. Europejczyków. Dlatego w 1898 roku Wielka Brytania skłoniła Chiny do wydzierżawienia na 99 lat rozległych obszarów o pow. 973 km kw. (tzw. Nowych Terytoriów), w skład których wchodziła również wyspa Lantau. Tak ukształtowany geograficznie Hongkong, po upływie terminu dzierżawy Nowych Terytoriów w 1997 roku, wrócił w całości do Chin, jako jedna z największych światowych stolic finansowych – wraz z 2,5 mln mieszkańców (w tym 25 tys. Europejczyków)³.

Usytuowanie Hongkongu w oddaleniu od pozostałych części Brytyjskiego Imperium budziło obawy o brak możliwości zapewnienia militarnego bezpieczeństwa, jednak aż do lat 20. XX wieku wyłącznie hipotetycznie zakładano, że obrona kolonii może być konieczna. Wszakże na przestrzeni lat brytyjska marynarka wojenna i armia zbudowały koszary, stocznie, forty i sieć baterii przybrzeżnych (linia obronna z wdzięczną nazwą Gin Drinkers Line biegnąca przez wzgórza między Nowymi Terytoriami a półwyspem Kowloon), w celu odpierania ewentualnych ataków potencjalnych najeźdźców morskich, ale w kolejnych krokach wzniesione fortyfikacje rozbrajano lub przebudowywano na mniej znaczące obiekty, co spowodowało, że znaczenie militarne Hongkongu spadło⁴. Brytyjskie plany obrony Hongkongu z lat 30. XX wieku opierały się na założeniu, że w przypadku ataku ze strony Chin, garnizon kolonii przyjmie pierwsze uderzenie i będzie prowadził działania opóźniające na Nowych Terytoriach aż do momentu wycofania się na wyspę i oczekiwania na odsiecz. Niestety nie brano na poważnie możliwości konfliktu z Chinami, w związku z tym nie wzniesiono żadnych stanowisk obronnych bezpośrednio na Nowych Terytoriach oraz na Kowloon⁵. Sytuacja stała się poważna w momencie podjęcia przez Japonię otwartych działań ofensywnych na terenie Chin. Rozwój militaryzmu w Japonii stworzył ogólnie wrogą atmosferę, w której zrodziła się ambicja podboju chińskich terytoriów. W ślad za tym wzrósł niepokój Wielkiej Brytanii o kolonię. W celu ochrony miasta i portu wzniesiono kilka nowych baterii obronnych i wzmocniono już istniejące. Nadal nie były to spektakularne fortyfikacje, dające dużą szansę na zatrzymanie agresora.

Pierwszym posunięciem Japonii był tzw. incydent mukdeński (zwany też incydentem mandżurskim), kiedy to japońska Armia Kwantuńska wysadziła w 1931 roku w Mukden, część swojej linii kolejowej, po czym oskarżyła o to Chiny. Efektem tego było zajęcie chińskiej Mandżurii i utworzenie tam marionetkowego państwa Mandżukuo, w pełni zależnego od Japonii. Kolejną fazą agresji był w 1937 roku tzw. incydent na moście Marco Polo, czyli prowokacja żołnierzy japońskich do wymiany ognia z żołnierzami chińskimi. Pekin, Szanghaj, Nankin upadały jeden po drugim. Nie powstrzymywali się też Japończycy od wyraźnego okrucieństwa. Szczególnie w Nankin zmasakrowano 300 tys. cywilów⁶. W 1938 roku upadł Kanton – nic nie powstrzymało agresora w dotarciu na południe, aż do Nowych Terytoriów. Hongkong znalazł się w trudnym położeniu, szczególnie w momencie opanowania przez Japończyków wyspy Hainan w lutym 1939 roku, którzy w porcie Haikou ulokowali swoje morskie i lotnicze siły. Dla kolonii brytyjskiej oznaczało to odcięcie linii komunikacyjnej z Malajami i Singapurem, a więc brak możliwości otrzymania jakiejkolwiek pomocy zbrojnej z tej strony w przypadku ataku na Hongkong. Wybuch światowego konfliktu w Europie we wrześniu osłabił jeszcze bardziej i tak już nikłą nadzieję na nadejście wsparcia do obrony odległej i osamotnionej kolonii. Uwaga Brytyjczyków musiała koncentrować się na działaniach w Europie, gdzie bilans walk (poniesione klęski Norwegii, Francji i na Bałkanach, zmienne efekty działań w Afryce), niekorzystnie wpływał na układ sił Wielkiej Brytanii. Nie czyniono więc nic dla poprawy bezpieczeństwa miasta i portu⁷.

W połowie 1940 roku podjęto decyzje o ewakuacji cywilnej ludności kolonii, głównie kobiet i dzieci, do Australii. Spotkało się to ze sprzeciwem wielu Chińczyków, ponieważ uważali, że ewakuacja elit brytyjskich, czyli uprzywilejowanej mniejszości, dokonuje się za ich podatki.

Władze kolonialne Hongkongu wierzyły (lekceważąc zdolności bojowe Japończyków), że jeśli dostaną pomoc, to kolonia wytrzyma atak. Na początku 1941 roku Winston Churchill odrzucił sugestie zwiększenia zasobów wojskowych Hongkongu, uważał, że nie ma najmniejszej szansy na skuteczną obronę przed Japończykami więc należy unikać rozrzucania brytyjskich żołnierzy na pozycje nie do utrzymania. Był zdania, że jeśli dojdzie do ataku, to górzysty teren kolonii i 733 km wybrzeża w zasadzie uniemożliwiają jej obronę⁸. Mimo iż Wielka Brytania oficjalnie bagatelizowała zagrożenie (wszak priorytetem była obrona Anglii, na którą nazistowskie Niemcy szykowały bomby, więc wojna na Pacyfiku mogła wydawać się w tej sytuacji niewyobrażalnie odległa), to Hongkong rozpoczął poważne przygotowania do obrony w zakresie swoich możliwości.

Wokół Hongkongu zaczęły narastać japońskie działania morskie i lotnicze. Jedyne czego Japonia mogła się teraz obawiać, to atak ze strony Rosji. Jednak w czerwcu 1941 roku Hitler zaatakował starego wroga Kraju Kwitnącej Wiśni – Rosję. Japonia poczuła nieograniczoną swobodę. W lipcu japońsko-amerykańskie negocjacje osiągnęły punkt krytyczny. Stany Zjednoczone wymagały od Japonii wycofania się z Chin, ale ta szykowała się już do równoczesnego uderzenia we wszystkich kierunkach świata, na anglo-amerykańskie bazy morskie w Malajach, Singapurze, Wake, Hongkongu, Guam, Filipinach i Pearl Harbour. Mając, z perspektywy czasu, taki obraz posunięć Japonii i rozpatrując szanse obrony w tym kontekście, można zrozumieć, że nie miało znaczenia czy Hongkong był obsadzony przez cztery, sześć czy 12 batalionów. Japonia po prostu wówczas zwiększyłaby swoje siły⁹.

Odpowiedzialność za obronę kolonii wziął na swoje barki brytyjski dowódca Christopher M. Maltby, generał z dużym doświadczeniem nabytym w indyjskiej armii. Jemu zostały podporządkowane wojska lądowe, siły marynarki wojennej oraz lotnictwo. Kiedy w sierpniu 1941 roku Maltby obejmował dowództwo, garnizon Hongkongu składał się z zaledwie czterech batalionów piechoty, dwóch brytyjskich i dwóch indyjskich. Brał on wówczas pod uwagę wyłącznie obronę i utrzymanie samej wyspy. Garnizon stanowiły dokładnie: 2 Batalion Royal Scots Regiment, 1 Batalion Middlesex Regiment, 5 Batalion 7 Pułku Rajputs oraz 2 Batalion 14 Pułku Punjab. Mimo dobrego zawodowego wyszkolenia, a także niezłego wyposażenia, m.in. w broń maszynową, niestety, najbardziej doświadczeni oficerowie brytyjskich batalionów zostali oddelegowani do walki na Starym Kontynencie, natomiast bataliony indyjskie nie wykazywały wysokiego poziomu wyszkolenia. Poza tymi jednostkami, w trakcie formowania był Hong Kong Chinese Regiment w sile batalionu piechoty, do którego pobór prowadzono z miejscowych Chińczyków oraz tworzył się Ochotniczy Korpus Obrony Hongkongu (Hong Kong Volunteer Defence Corps, HKVDC), złożony z wszystkich zdolnych do noszenia broni Europejczyków zamieszkujących kolonię¹⁰. Tym sposobem w obronie Hongkongu wzięła udział grupka młodych Polaków, którzy w owym czasie mieszkali w brytyjskiej kolonii. Byli to: Zygmunt Kossakowski, Jan Józef Solecki, Tadeusz Żołędowski i Władysław Paweł Anzelm Rudrof.

Kiedy wybuchła wojna japońsko-chińska, Zygmunt Kossakowski, pseudonim „Ciszek”, studiował na Uniwersytecie w Hongkongu, a Jan Józef Solecki¹¹ i Tadeusz Żołędowski uczyli się w St. Joseph’s College. Wszyscy trzej przybyli tu z Harbina w Mandżurii, gdzie wielu Polaków pracowało przy budowie Kolei Wschodniochińskiej. Harbin założył w 1898 roku Adam Szydłowski, a Polonia harbińska była największym skupiskiem polskim w całej Azji¹². Władysław Rudrof, urodzony 21 kwietnia 1911 roku w Czortkowie na Podolu, po ukończeniu Uniwersytetu we Lwowie przeniósł się razem z żoną Zofią do Hongkongu i rozpoczął tu pracę z ramienia Ministerstwa Handlu w celu zwiększenia importu do Chin, m.in. polskich lokomotyw¹³.

Polacy już 10 maja 1940 roku czynili starania, aby dostać się do polskiej armii. Wtedy do zatoki Kowloon przybił, płynący z Szanghaju do wybrzeży Francji, statek „Felix Russel” francuskiej firmy żeglugowej Messageries Maritimes. Na pokładzie podróżowali Polacy z Harbina w Mandżurii – wicekonsul Jan Zanoziński i urzędnik konsularny Romuald Drabiński, a także Henryk Bujnowicz, Borys Dąbrowski, Stanisław Dróżdż, Władysław Karnacewicz, Walenty Kuczyński, Antoni Kajdewicz, Stanisław Lejman, Piotr Leśniewski, Wincenty Tomaszewski, Andrzej Zalewski i Olgierd Żydowicz, którzy mieli zasilić niebawem szeregi 85-tys. armii Polskich Sił Zbrojnych pod dowództwem generała Władysława Sikorskiego, nie wiedząc jeszcze, że zanim dotrą do Marsylii, Francja skapituluje¹⁴. Władysław Rudrof przybył wtedy do portu razem z Zygmuntem Kossakowskim, aby przywitać serdecznie Polaków oraz w imieniu całej polskiej czwórki z Hongkongu prosić wicekonsula, by ten pomógł im dołączyć do podróżujących wybrańców. Niestety, zabranie Polaków na pokład statku wiązało się z dużymi kosztami, których nie mogli ponieść ani studenci, ani Władysław Rudrof, który od momentu agresji niemieckiej na Polskę nie dostawał pensji, co doprowadziło do tego, że razem z żoną utrzymywali się wyłącznie ze sprzedaży rodzinnych pamiątek¹⁵. Konsulat również nie mógł sfinansować podróży. Nie mógł pomóc nawet wszystkim polskim ochotnikom w Mandżurii. Stu młodych mężczyzn zgłosiło się do Konsulatu Generalnego RP w Harbinie, deklarując gotowość wstąpienia w szeregi polskiej armii. Zorganizowanie podróży morskiej dla tak dużej grupy przekraczało możliwości finansowe nie tylko harbińskiego konsulatu, ale również Poselstwa Polskiego w Szanghaju i Ambasady RP w Tokio, które same ledwo spinały budżet. Wiązało się to również z zabezpieczeniem podróży w związku z niesprzyjającą sytuacją polityczną tej części Chin. Japońskie państwo Mandżukuo leżało na terytorium, na którym znajdował się Harbin, w związku z czym tego typu przedsięwzięcia były niezwykle ryzykowne. Organizacją zbiórki pieniędzy w Harbinie zajęła się miejscowa Polonia, w ten sposób udało się sfinansować podróż tylko 12 wybranym ochotnikom. Pracownicy konsulatu, Zanoziński i Drabiński zdecydowali się sami opłacić bilety, sprzedając na ten cel m.in. swoje strzelby. Polacy przez pierwsze pięć dni maja przedostawali się pociągiem w małych grupkach do Dajrenu, a potem japońskimi statkami do Szanghaju, skąd 8 maja wypłynęli do Europy¹⁶. Dla młodzieży z Hongkongu nie było więc najmniejszych szans dotarcia do polskiego wojska. Wstąpili zatem na miejscu do ochotniczej formacji wojskowej HKVDC i po otrzymaniu brytyjskich mundurów rozpoczęli szkolenie m.in. na działach przeciwlotniczych. Zygmunt Kossakowski, chcąc zaprezentować się w żołnierskim mundurze swojej rodzinie, w połowie roku wyjechał do Aszyhe k. Harbina, gdzie jego ojciec, inż. Mikołaj Kossakowski, był dyrektorem technicznym polskiej cukrowni. Siostra Zygmunta, Julia Kossakowska, w tym czasie pracowała jako sekretarka w Ambasadzie RP w Tokio. Trzydziestego października 1941 roku razem z innymi pracownikami ambasady została, pierwszym rzutem, ewakuowana do Szanghaju¹⁷.

Ochotniczy Korpus Obrony Hongkongu, z liczbą ok. dwóch tys. żołnierzy, uformowany został w batalion piechoty i składał się na siedem kompanii piechoty, pięć baterii artylerii (w tym czterech nadbrzeżnych), a także pluton samochodów pancernych i pododdział wsparcia¹⁸. Mimo że złożony z ochotników, z niskim poziomem wyszkolenia, posiadał zaletę innej postaci. Członkowie HKVDC byli mieszkańcami Hongkongu, co oznaczało, że lepiej niż ktokolwiek inny znali ukształtowanie skomplikowanego terenu.

W połowie listopada 1941 roku Kanada odpowiedziała na prośbę rządu Hongkongu, przysyłając sztab brygady oraz dwa bataliony piechoty z 963 żołnierzami. Kiedy gen. Maltby przyjął pod swoją komendę brygadiera J. K. Lawsona wraz z batalionami Royal Rifles of Kanada i Winipeg Grenadiers, morale wszystkich oddziałów znacznie wzrosło, a Maltby podjął decyzję powrotu do pierwotnych planów obrony na Gin Drinkers Line i próby utrzymania się na przedpolach wyspy przez trzy tygodnie. Wbrew oczekiwaniom, wojska z Kanady nie były zbyt doborowe, nie posiadały ani ekwipunku, ani odpowiedniego przeszkolenia (liczono na ich wyszkolenie na miejscu)¹⁹.

Niezbyt ciekawie przedstawiała się sytuacja z flotą Royal Air Force w Hongkongu. Na lotnisku Kai Tak²⁰, usytuowanym na półwyspie Kowloon, stacjonowało pięć przestarzałych samolotów w postaci dwóch wodnosamolotów Walrus i trzech samolotów torpedowych Vickres Vildebeeste. Siłami, liczącymi 115 osób (w tym ośmiu oficerów), wydzielonych z 36 i 100 Dywizjonów RAF stacjonujących w Singapurze, dowodził od 1 grudnia 1941 roku ppłk. Henry Sullivan „Ginger”. Natomiast Royal Navy utrzymywała w kolonii trzy stare niszczyciele Thracian, Thanet i Scout (dwa ostatnie zostały odesłane tuż przed rozpoczęciem bitwy do Singapuru), osiem ścigaczy torpedowych, cztery ścigacze artyleryjskie i dziewięć pomocniczych patrolowców. Siłami w liczbie 1600 marynarzy dowodził kmdr por. Alfred C. Collinson²¹. Faktem jest, że ani lotnictwo, ani marynarka nie odegrały znaczącej roli w bitwie o Hongkong.

Pierwszego grudnia 1941 roku garnizon brytyjski liczył 11 848 żołnierzy²² (razem z kadrą RAF, RN i HKVDC ok. 14 tys.). Generał Multby dopilnował, aby umocnienia na wszystkich stanowiskach zostały ukończone oraz dokonał szczegółowego podziału sił. Oddziały chińskiego pułku (HKCR) oraz Ochotniczego Korpusu Obrony rozłożone zostały na dwie brygady piechoty. Na obszary Nowego Terytorium i Półwyspu Kowloon została skierowana Mainland Brigade (Royal Scots, Rajput, Punjab), którą dowodził Cedric Wallis. Polscy ochotnicy w stopniu kanonierów zostali przydzieleni do 1 i 2 Baterii HKVDC. Zygmunt Kossakowski, Tadeusz Żołędowski i Władysław Rudrof – 1 Bateria, Jan Solecki – 2 Bateria. Zadaniem brygady było utrzymać Gine Drinkers Line tak długo, jak to możliwe. Drugą brygadę – Island Brigade, którą dowodził Kanadyjczyk John K. Lawson, zatrzymano na wyspie²³. Spodziewając się desantu z morza, zamaskowano i uzbrojono usytuowane na skraju plaż bunkry, zostały także rozstawione działa polowe, rozłożono zasieki drutu kolczastego oraz pola minowe i reflektory, które pozwalały szybko wykryć ewentualny atak w nocy²⁴. Na taki atak brytyjskie dowództwo było nastawione, bagatelizując częściowo możliwy atak z powietrza. Trzeciego grudnia 1941 roku wywiad brytyjski w Chinach doniósł, że na północ od granicy z Chinami, w Sham Chun – na pograniczu półwyspu Kowloon, Japończycy zaczynają koncentrować siły w liczbie ok. 20 tys. swoich żołnierzy. W związku z tym gen. Maltby ogłosił pierwszy stopień gotowości. Zadanie zdobycia Hongkongu powierzono japońskiej 23 Armii, dowodzonej przez generała Takaishi Sakai, która wydzieliła w tym celu 38 DP pod dowództwem generała Sano Tadayoshi, z szefem sztabu, generałem Yoshimitsu Abe. Dywizję tworzyły trzy pułki piechoty (228, 229 i 230 pp), 38 Pułk Inżynieryjny, 38 Pułk Transportowy oraz 38 Grupa Łączności, czyli 20 tys. doświadczonych bojowo i bardzo dobrze wyszkolonych żołnierzy²⁵. Wraz z wyszkoleniem zadbano o imponujące (w porównaniu do siły obrońców Hongkongu) wyposażenie zbrojne armii. Przy w pełni zmotoryzowanych tyłach, dywizyjny pułk artylerii uzbrojony był w 36 armat górskich kalibru 75 mm, a dodatkowa artyleria to 71 armat górskich kalibru 75 mm typu 94 i 41, a także sześć armat kalibru 150 mm typu 89, 12 ciężkich moździerzy kalibru 150 mm oraz osiem ciężkich haubic kalibru 240 mm typu 45. Ponadto niebagatelnym wsparciem 38 DP były oddziały i pododdziały wojsk lotniczych, operujące z bazy Tien Flo w Kantonie, w składzie 70 lekkich bombowców i dziewięć myśliwców. Nie zaniedbano też operacji z morza. Druga Flota Ekspedycyjna, dowodzona przez wiceadmirała Niimi Masaichi, wysłała do ataku na Hongkong Grupę Uderzeniową z dwoma niszczycielami typu Akatsuki oraz czterema torpedowcami typu Otori²⁶.

Siódmego grudnia gen. Multby wydał rozkaz pełnej mobilizacji na Gin Drinkers Line. Dowodzona przez kpt. Douglasa Crozier bateria nr 2 HKVDC, z Janem Soleckim w szeregach, przybyła na stanowisko do Bluff Head na południowym krańcu półwyspu Stanley o godz. 18.15 w niedzielę 7 grudnia i chwilę później każdy był na swoim stanowisku, gotowy do obrony. W wyposażeniu baterii były dwa działa obronne kalibru 152 mm. W napięciu i gotowości oczekiwali na to, co nieuniknione. Tuż przed 8. rano ponad 40 japońskich samolotów bojowych wyłoniło się zza wzgórz Kowloon. Leciały wprost na Kai Tak. Kilkanaście minut później mała grupa samolotów RAF leżała w płomieniach rozproszona po płycie lotniska. Trzy stare Vildebeeste i dwa Walrus, stanowiące całą flotę do obrony Hongkongu, zostały wyłączone z akcji, wydając zaledwie jeden strzał w kierunku wroga. Osiem cywilnych samolotów również stanęło w płomieniach, w tym maszyna rejsowa amerykańskiego przewoźnika Pan American – Sikorsky S-42B Hongkong Clipper, który miał niebawem wystartować z pocztą²⁷. Ucierpiały też lokalne jednostki pływające. Bitwa się rozpoczęła. Następnym punktem ataku Japończyków były koszary pododdziałów kanadyjskich Sham Shui oraz obiekty w Kowloon.

W czasie nalotu na Hongkong do świata zewnętrznego docierały wieści o tym, że Cesarskie Lotnictwo zaatakowało amerykańską bazę Pearl Harbour na Hawajach, zadając jej poważne straty w ludziach oraz okrętach i samolotach. Te dwa działania, a także atak na Filipiny i Malaje, były skorelowane w czasie. Jednak w przypadku brytyjskiego garnizonu broniącego Hongkong, poza bombardowaniem z powietrza, nie udało się Japończykom zadziałać z zupełnego zaskoczenia. Duża w tym zasługa majora Boxera, pracownika wywiadu, znającego język japoński, który w nocy z 7 na 8 grudnia pełnił służbę oficera operacyjnego i dowiedział się chwilę przed nalotem z Tokijskiego radia, że Cesarstwo Japońskie znajduje się w stanie wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Dzięki temu kompania osłonowa pułku Punjab, przy wsparciu HKVDC, przystąpiła do planowanego sabotażu, wyłączając z użytku linię kolejową oraz wysadzając most na rzece Shumshun, a następnie stoki wąwozu Pineapple, prowadzącego do miejscowości Tai Po²⁸. Cztery godziny od nalotu japońskie wojska przekroczyły rzekę Sham Schun i zaczęły zbliżać się do Gin Drinkers Line. Po ataku o zmroku w ich ręce dostało się Tai Po. Kluczową pozycją obronną na Gin Drinkers Line był fort Shing Mun, z ostroga fortecznego można było osłaniać zbiornik Shin Mun – ważne ujęcie wody pitnej dla mieszkańców Hongkongu. Zakładano, że uda się go utrzymać przez tydzień. Niestety, w ciągu jednej nocy japoński 2 Batalion 228 pp, po pierwszych groźnych bezpośrednich starciach, przełamał główną linię obrony, opanowując fort Shing Mun i wypychając Royal Scots ze stanowiska. Dziewiątego grudnia celem atakujących bombowców były jednostki pomocnicze w zatoce Aberdeen, jednak cudem zdołały uniknąć trafień²⁹. Kolejnego dnia nasiliły się pojedynki artyleryjskie oraz ostrzeliwanie wzgórz. Japończycy nie wahali się też bombardować miasto, co przyniosło śmierć kilku tysiącom cywili. Podczas jednego z nalotów omal nie zginęła matka Tadeusza Żołędowskiego. Po utracie Shin Mun, generał Maltby podjął decyzję wysłania do Royal Scots wsparcia w postaci kompanii z Winnipeg, wydając rozkaz odzyskania utraconego fortu. Brytyjscy żołnierze uznawszy, że zadanie jest nie do wykonania, podjęli przygotowania do odwrotu na wzgórze Golden Hill. Jedenastego grudnia Japończycy ruszyli do natarcia, jednak po zaciekłej walce na bagnety zostali odparci. Nie poddając się, po zmianie osi natarcia i kolejnych trzech godzinach walki z Brytyjczykami, napastnicy zaczęli przejmować teren. Wykorzystując moździerze, których pociski wybuchały na twardej jak beton ziemi, Japończycy poważnie osłabili siły Royal Scots, ze zbocza ściągnięto wielu rannych i 28 zabitych. Kolejne wzgórze – Golden Hill, zostało opanowane. Było jasne, że przerwana linia oporu jest już nie do odzyskania, a w tej sytuacji generał Maltby, nie zważając na to, że pozostałe bataliony Mainland Brigade nie były dotąd wykorzystane do działań, nie widział innego sensu, jak wycofanie podległych mu sił na teren wyspy³⁰.

Odwrót z kontynentu rozpoczął się po zapadnięciu zmroku. Żołnierze z zachodniej części mieli wycofać się promami przez Thim Tha Tsui, natomiast ci, którzy trzymali wschodnią część, wycofywali się przez przesmyk Ma Lau Tong na Devil’s Peak. Ewakuacja przebiegała sprawnie, poza częścią żołnierzy Punjab, którzy gubiąc drogę, ostatecznie, po przerwanym odwrocie z powodu ataków wroga, musieli utrzymać się przez kilkanaście godzin, tworząc barykadę obronną wokół promu Star Ferry w Kowloon. Odwrót wznowiono 12 grudnia o zmroku, a następnego dnia rano zakończono wycofywanie oddziałów na wyspę, która praktycznie była już oblężona przez Japończyków. Kiedy brytyjski dowódca rozważał różne opcje obrony przeciwdesantowej, Japończycy zwrócili się do gubernatora Hongkongu, Marka Younga, z żądaniem bezwarunkowej kapitulacji. Gubernator objął stanowisko zaledwie miesiąc wcześniej i nie zamierzał przeciwstawiać się planom Churchila, który wyraźnie zaznaczał, że ogień artyleryjski Japonii ma być odpierany jak najdłużej. W związku z tym stanowczo odmówił żądaniom wroga³¹.

Po tym, jak wszystkie siły skierowane zostały na wyspę, nastąpiła reorganizacja. Utworzono dwie brygady: Wschodnią, pod dowództwem brygadiera Willisa, oraz Zachodnią, pod dowództwem brygadiera Lowsona. Linia podziału biegła na południe od wschodniej strony Casuwey Bay. Wschodnia Brygada składała się z Rajputs na północno-wschodnim wybrzeżu, Royal Scots z 1, 2 i 3 Batalionami HKVDC w centrum północnego wybrzeża. Zachodnia Brygada składała się z Punjab na północno-zachodniej części wyspy i Winnipeg Grenadiers z 4 i 5 Batalionami w południowo-zachodniej części. Batalion Middlesex został obsadzony w schronach bojowych w różnych częściach wybrzeża. Umieszczając siły na wybrzeżu, gen. Maltby liczył na silne wzmocnienie linearne i udaremnienie przeciwnikowi lądowania. Przez dwie pierwsze doby Japończycy skupili się na działaniach przy pomocy artylerii i lotnictwa. Przez ten czas piechota zdążyła przerzucić sprzęt desantowo-przeprawowy i przejść do forsowania przesmyku między lądem a wyspą. Jednostka Jana Soleckiego trzymała pozycję na Bluff Head. Japończycy nieustannie atakowali zarówno od strony morza, jak i z powietrza, wymuszając na żołnierzach aktywne ostrzeliwanie wrogich okrętów oraz odpowiadanie ogniem na atakujące samoloty. Artylerzysta 2 Baterii, Lee Chun Chung, współtowarzysz broni Jana Soleckiego, zanotował w swoich zapiskach to, co czuł w tej sytuacji i co odczuwali wszyscy młodzi ochotnicy, którzy nie doświadczyli dotąd tego typu przeżyć: „Na początku byłem bardzo przestraszony. To był mój pierwszy raz w walce, wszędzie wokoło eksplodowały bomby. Strzelałem ostrą amunicją podczas szkoleń, ale nogi i ręce mi drżały gdy odpalałem pociski i otrzymywałem w odpowiedzi ogień od strony nieprzyjaciela. Dla tych z nas, którzy byli bardzo młodzi i dorastali w Hongkongu w średnich lub zamożnych rodzinach, to wszystko było zbyt brutalne”³².

Skala bombardowań była ogromna. Cały północny brzeg wyspy znalazł się pod najsilniejszym ostrzałem. Strzelano bezpośrednio w tereny wojskowe – fort Monut Davis, Belchers, Pinewoods, bunkry oraz instytucje takie, jak posterunek policji, szpital przy Bowen Road, Królewski Szpital Marynarki Wojennej w Wanchai, a także bank i prywatne osiedla mieszkaniowe. Straty w ludziach były ogromne. Nie było wątpliwości, że Japończycy mieli doskonale działającą agenturę wywiadowczą. Obrońcy nie mieli szans wobec tak trafnych kierunków ataków³³.

Po ponownej odmowie gubernatora Younga żądania ze strony Japonii kapitulacji, przez cztery kolejne doby atakujący prowadzili nieustający ogień. W nocy z 18 na 19 grudnia rozpoczął się desant japońskich żołnierzy na wyspę. Wszystkie trzy pułki rozpoczęły równocześnie akcję lądowania. Pierwsze jednostki z żołnierzami przedostawały się z lądu na wyspę na zarekwirowanych statkach rybackich, pokonując odcinek cieśniny Victoria Harbour. Napastnicy nie mieli w planach podejmowania walk na wybrzeżu, ich celem było dostać się w głąb lądu i objąć najważniejsze punkty (Mount Nicholson, Wong Nei Chong Gap, Jardine’s Lookout, Mount Butler, Mount Parker i przełęcz Wong Nai Chung Gap). Lądujące jednostki, kolejno włączając się do walki, parły w głąb lądu. Do świtu 19 grudnia został przechwycony Jardine’s Lookout. Batalion Punjab został rozbity, a ocalałych kilkudziesięciu żołnierzy ulokowano w batalionie Middlesex³⁴. Następnie doszło do zaciekłych starć na pozycjach obsadzanych przez 5 Batalion 7 Pułku Rajput przy pomocy dzielnie walczącego ochotniczego oddziału Hughseliers z HKVDC. Niestety, zostali rozbici, co pozwoliło Japończykom w ciągu kilku godzin zająć przesmyk Wong Nai Chung w samym centrum wyspy³⁵. Obrońcy kilkakrotnie próbowali przeprowadzić kontrataki, ale daremnie.

Na wschodzie japońskie oddziały zajęły Mount Butler. Tu doszło do pierwszej w kolonii i niestety nie ostatniej w ciągu następnych dni, zbrodni wojennej. Na stokach rozstrzelano 20 jeńców wojennych wziętych razem ze zdobytą baterią artylerii przeciwlotniczej. Japońscy żołnierze byli pewni zwycięstwa i gardzili upadającym przeciwnikiem. Kolejnym zbrodniczym krokiem było zastrzelenie jeszcze 12 żołnierzy i trzech cywilnych kierowców sanitarek Czerwonego Krzyża³⁶. Jednocześnie sztab Zachodniej Brygady mierzył się z natarciem wroga. Dowódca brygady, Lowson, opuścił swoje stanowisko, jednak zanim zdążył się wycofać, sztab został zdziesiątkowany, a on poniósł śmierć. Po tej walce łańcuch dowodzenia był przerwany. Jeszcze przez następne dwa dni Japończycy udaremniali opór pojedynczych jednostek z Zachodniej Brygady.

Siły Brygady Wschodniej po uderzeniach dwóch japońskich batalionów i nieudanych próbach kontrataku przystąpiły 19 grudnia do odwrotu na półwysep Stanley. Były to: Batalion Royal Rifles, dwie kompanie Middlesex, ok. 50 żołnierzy z Batalionu Punjab oraz Kompania Ochotników. W trakcie wycofywania się brygada straciła dwie baterie artylerii polowej. Na wybrzeżu Repulse Bay, 20 grudnia, udało się odbić z rąk wroga hotel i uwolnić pięciu jeńców. Ogień artylerii koncentrował się teraz w tym rejonie³⁷.

Dwudziestego czwartego grudnia oddziały japońskie kolejno wypierały obrońców z pozycji na forcie Stanley. W dzień Wigilii rozpoczęło się ciężkie bombardowanie. Bataliony, w których walczyli Polacy, były pod silnym ostrzałem. Spadały bomby, a rannych przybywało. Jednostka z Janem Soleckim trzymała ostatnią linię Wschodniej Brygady. Natomiast 1 Bateria, w której byli Kossakowski, Żołędowski i Rudrof, doświadczyła dramatycznej walki na bagnety z żołnierzami japońskimi. Obrona miasta traciła sens, przysparzając tylko kolejnych ofiar.

Boże Narodzenie w 1941 roku słusznie zostało określone przez weteranów bitwy lub historyków jako Black Christmas. Był to najczarniejszy dzień w trzytygodniowej obronie Hongkongu i jednocześnie dzień kapitulacji. Nieprzerywany drugą dobę atak wroga z moździerzy odbierał siły obrońcom, zaczynało brakować amunicji. Walczyli jednak z coraz większą zaciętością, łapiąc każdą szansę do ratowania życia – swojego i swoich towarzyszy, w myśl polskiej zasady, aby walczyć i umierać za wolność waszą i naszą, aby ratować ludzkość od tyranii. Agresor nie zawahał się i tym razem dokonać kolejnych bestialskich czynów. Japończycy wdarli się do St. Stephen’s College, który wykorzystywano na szpital. Ranni żołnierze zostali zadźgani bagnetami, lekarzy uprowadzono, a pielęgniarki brutalnie zgwałcono i zamordowano³⁸. Tego dnia, w Boże Narodzenie, broniąc fortu Stanley do ostatnich chwil, tak jak rodacy bronili we wrześniu Westerplatte, zginął od pocisku moździerza Władysław Rudrof, a chwilę później japoński miotacz ognia zabił młodego studenta, Zygmunta Kossakowskiego³⁹. Generał Maltby zawiadomił gubernatora Hongkongu o dramatycznej sytuacji na forcie Stanley, wyjaśniając, że nie jest w stanie odwrócić losu. Po południu Mark Young poddał brytyjską kolonię, kończąc daremną walkę.

W bitwie o Hongkong zginęło ok. 1500 obrońców, a straty japońskie oceniono na ok. 1200 zabitych i rannych. Pozostała część garnizonu trafiła do obozów jenieckich w North Point, Sham Shui Po, Argyle Street i Ma Tau Chung. 2700 cywili umieszczono w Stanley Internment Camp. Do niewoli zostali zabrani także Polacy – Jan Solecki i Tadeusz Żołędowski. Jeńcy ciężko pracowali w obozach, niektórych wysłano do Japonii, jako tanią siłę roboczą dla armii. Brak pożywienia i złe warunki w obozach sprawiły, że zmarło tam 20 proc. ludności, wielu cierpiało na choroby, wychodząc z obozu po trzech latach i ośmiu miesiącach jako inwalidzi. Szóstego sierpnia 1945 roku Stany Zjednoczone zrzuciły bombę atomową na Hiroszimę, a trzy dni później na Nagasaki. Cesarz Japonii poddał się bezwarunkowo 15 sierpnia 1945 roku. Dwa tygodnie później w Hongkongu utworzono brytyjską administrację wojskową pod dowództwem kontradmirała Harcourta, dowódcy brytyjskiej floty Pacyfiku. W dniu 30 kwietnia 1946 roku Mark Young ponownie został gubernatorem Hongkongu. Następnego dnia administracja wojskowa przestała istnieć, ustępując miejsca przywróconemu rządowi cywilnemu⁴⁰.

Miesiąc po śmierci Zygmunta Kossakowskiego, brytyjski sierżant Robinson z kolonialnej policji, zmuszony przez Japończyków do podejmowania patroli, znalazł na pobojowisku fortu Stanley nadpalony paszport Polaka. Zatrzymał go w komisariacie, a po ponad pięciu latach, już w wyzwolonej kolonii, paszport trafił w ręce kapitana Westona, adiutanta HKVDC, który 8 sierpnia 1947 roku odesłał go siostrze Zygmunta. Julia Kossakowska przekazała paszport wraz z innymi pamiątkami po jedynym bracie do zasobów Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Uniwersytet w Hongkongu nadał pośmiertnie Kossakowskiemu dyplom inżyniera mechaniki. Groby obu Polaków, Zygmunta Kossakowskiego i Władysława Rudrofa, znajdują się na Cmentarzu Wojennym Wspólnoty Brytyjskiej w Fort Stanley. Zofia Rudrof zamieszkała po wojnie we Francji i wyszła powtórnie za mąż. Tadeusz Żołędowski z obozu jenieckiego w Japonii wrócił do Hongkongu i zatrudnił się w Cathay Ceramics na stanowisku dyrektora, a po przejściu na emeryturę zamieszkał we Włoszech⁴¹. Jan Solecki po wyjściu z obozu otrzymał propozycję od rządu Wielkiej Brytanii wyjazdu do Anglii na stypendium w London School of Economics. Po uzyskaniu dyplomu wstąpił do brytyjskiej służby wywiadowczej, pracując do 1959 roku Niemczech. Następnie wyemigrował z żoną do Kanady. Po studiach na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej i na Uniwersytecie Waszyngtońskim, wykładał na Wydziale Slawistyki UBC język rosyjski i ekonomię Związku Radzieckiego. Po śmierci żony ponownie ożenił się w 1980 roku. Zmarł w 2011 roku w wieku 92 lat, doczekawszy się pięciorga dzieci i dziesięciorga wnuków⁴².

Bitwa o brytyjską kolonię w 1941 roku jest w Polsce mało znanym wydarzeniem z okresu II wojny światowej. Nie dziwi ten fakt, skoro nawet najwięksi historycy Hongkongu mają kłopot z odnalezieniem wielu odpowiedzi na pytania dotyczące bitwy, a dokumenty, które trafiają w ich ręce, zdają się być fragmentaryczne i zagmatwane. Wielu obrońców zginęło w czasie bitwy, jeszcze więcej nie wróciło z japońskiej niewoli, a jeśli nawet, to rzadko opowiadali o swoich przeżyciach. Wszystko, co zostało spisane podczas walk, spalono w czasie okupacji. Pamięć o minionych wydarzeniach najsilniej wypielęgnowali kanadyjscy weterani wojny o kolonię, niepogodzeni ze śmiercią tak wielu młodych kolegów. Natomiast współcześni mieszkańcy Hongkongu, jeśli nie pasjonują się historią, często nie wiedzą, że w tym bezpiecznym zakątku świata doszło kiedykolwiek do rozlewu krwi. Trudno się dziwić, skoro rocznice ataku Japonii na Hongkong stają w cieniu corocznych wspomnień ataku Japonii na Pearl Harbour. A Hongkong to przecież, jak mówią mieszkańcy, miejsce do zarabiania pieniędzy, a nie skupiania się na przeszłości.

1 T. Banham, Not the slightest chance. The defence of Hong Kong, 1941, Hongkong 2003, s. 3.

2 P. Donovan, A forgotten tragedy Quebec city and the fall of Hong Kong, „Society Pages” 2016, nr 48, s. 2.

3 K. Kubiak, Bitwa o Hong Kong, „Komandos” 2006, nr 1, s. 44–45.

4 C. DeWolf, The city that nearly forgot the legacy of world war II in Hong Kong, „Society Pages” 2016, nr 48, s. 10.

5 K. Kubiak, Upadek Hongkongu, „Kwartalnik Bellona” 2016, nr 4, s. 115.

6 Hong Kong Museum of History, Kolekcja The Japanese Occupation.

7 M. S. Sobański, Hongkong, grudzień 1941 roku, „Okręty wojenne” 2007, nr 4, s. 42.

8 P. Donovan, A forgotten tragedy…, op. cit., s. 2.

9 T. Banham, Not the slightest chance…, op. cit., s. 9.

10 M. S. Sobański, Hongkong…, op. cit., s. 43.

11 Urodził się 23 marca 1919 roku w Mantukhe w Mandżurii i dorastał w Harbinie.

12 Harbin rozwinął się do poziomu wielotysięcznego miasta tak szybko, że zaczęto nazywać go „mandżurskim Hongkongiem”.

13 A. Grochowski, Polacy w obronie Hongkongu, Tydzień Polski”, Londyn 1987, z dnia 16 maja, s. 6.

14 A. Kosińska, Udział Polonii harbińskiej w drugiej wojnie światowej, w: Chiny w oczach Polaków. Księga jubileuszowa z okazji 60-lecia nawiązania stosunków dyplomatycznych między Polską a Chińską Republiką Ludową, pod. red. J. Włodarskiego, K. Zeidlera, M. Burdelskiego, Gdańsk 2010, s. 120.

15 A. Grochowski, Polacy w obronie…, op. cit.

16 A. Kosińska, Udział Polonii…, op. cit.

17 A. Grochowski, Polacy w obronie…, op. cit.

18 K. Kubiak, Upadek Hongkongu…, op. cit., s. 117.

19 A Wolny, Wojna na Pacyfiku, Warszawa 1971, s. 117.

20 Kai Tak było głównym lotniskiem Hongkongu aż do 1998 roku.

21 M. S. Sobański, Hongkong…, op. cit., s. 43.

22 Z. Flisowski, Burza nad Pacyfikiem, Poznań 1986, t. 1, s. 131.

23 T. Banham, Not the slightest chance…, op. cit., s. 12, 24.

24 M. S. Sobański, Hongkong…, op. cit., s. 43.

25 T. Banham, Not the slightest chance…, op. cit., s. 13.

26 K. Kubiak, Upadek Hongkongu…, op. cit., s. 121–122.

27 T. Luard, Escape from Hong Kong. Admiral Chan Chak’s Christmas Day Dash, 1941, Hongkong 2012, s. 11.

28 K. Kubiak, Bitwa o Hong Kong…, op. cit., s. 49.

29 M. S. Sobański, Hongkong…, op. cit., s. 45.

30 K. Kubiak, Bitwa o Hong Kong…, op. cit., s. 51.

31 T. Banham, Not the slightest chance…, op. cit., s. 66, 68.

32 Pamiętnik Chun Chung Lee, w zbiorach Tomasza Turzyńskiego.

33 T. Banham, Not the slightest chance…, op. cit., s. 73–85.

34 K. Kubiak, Upadek Hongkongu…, op. cit., s. 128–129.

35 M. S. Sobański, Hongkong…, op. cit., s. 46.

36 K. Kubiak, Bitwa o Hong Kong…, op. cit., s. 51.

37 Idem, Upadek Hongkongu…, op. cit., s. 130.

38 Pamiętnik Chun Chung Lee…, op. cit.

39 A. Grochowski, Polacy w obronie…, op. cit.

40 Hong Kong Museum of History, Kolekcja The Japanese Occupation.

41 A. Grochowski, Polacy w obronie…, op. cit., s. 10.

42 Nekrolog dla Jana Józefa Soleckiego, https://www.legacy.com/ (dostęp: 15.10.2020).

Ks. dr hab. Zbigniew Werra, prof. PK

Politechnika Koszalińska

ORCID ID: 0000-0003-4795-9473.

Kapelani wyznania mojżeszowego w Armii Polskiej na wschodzie i w 2 Korpusie (1942–1945).
Kontekst politologiczny

Wstęp

Służba kapelanów wojskowych z istoty swojej, szczególnie podczas jakichkolwiek działań wojennych, jest ukierunkowana na przezwyciężenie strachu, a z tym związana jest bezradność oraz rozpacz. Żołnierz w takich sytuacjach potrzebuje przede wszystkim stanowczych i jasnych rozkazów oraz wsparcia wewnętrznego – duchowego. To ono stanowi istotę męstwa i odwagi z jednej strony, z drugiej buduje świadomość, że w każdym zdarzeniu wojennym istnieje realna możliwość utraty życia bądź zdrowia. W tym kontekście posługi kapelanów pojawia się także odniesienie do określonej polityki armii, w której służą. Niemniej jednak fundamentem jest posługa duszpasterska w obszarze danej religii.

W służbie 2 Korpusu Polskiego oprócz Polaków walczyli żołnierze narodowości m.in. żydowskiej, białoruskiej czy ukraińskiej. Najwięcej żołnierzy mniejszości narodowych służyło w 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Powołując się na opracowanie Czesława Partacza, stosunek liczbowy przedstawiał się następująco: 13 049 Polaków, 460 Białorusinów, 264 Ukraińców, 114 Żydów, 19 Litwinów, 3 Rumunów, 11 Rosjan, czterech Tatarów¹. Organizacja duszpasterstwa wojskowego musiała więc objąć swoją posługą wszystkie wyznania, jakie znajdowały się w szeregach 2 Korpusu²: rzymskokatolickie, grekokatolickie, prawosławne, muzułmańskie oraz żołnierzy wyznania mojżeszowego.

Organizacja duszpasterska w szeregach żołnierzy wyznania mojżeszowego i wewnętrze konflikty

Wśród historyków nie ma zgodności co do liczby etatów obsadzonych przez rabinów wojskowych i pomocniczych. Pierwszym Naczelnym Rabinem WP był dr Józef Mieses. Urząd ten pełnił od 1919 roku. Następcą Miesesa zostaje powołany do wojska w1919 roku dr Cham Elijezer Franklin i otrzymuje nominację na Szefa Duszpasterstwa Mojżeszowego. Najpierw służbę pełni w OG nr 1, a następnie w DOK nr I, nr II, nr IV. Przez kilka lat zastępcą Naczelnego Rabina WP był Baruch Steinberg, który w 1923 roku objął stanowisko Naczelnego Rabina WP³. W latach 30. opiekę nad żołnierzami sprawowali rabini pomocniczy. Z dniem 1 września 1939 roku nominację na Rabina Wojskowego otrzymał rabin mjr M. Zuberman⁴.

Od kandydatów na rabinów wojskowych MSWojsk. Żądano, jak w przypadku innych mniejszości narodowych, znajomości języka polskiego. Podstawowym zadaniem Rabinatu Wojskowego było organizowanie życia religijnego żołnierzy. Najwięcej kontrowersji budziła sprawa zwalniania żołnierzy pochodzenia żydowskiego na szabas oraz inne święta judaistyczne, które były ze swej natury świętami kilkudniowymi. Z tego też powodu często dochodziło między rzymsko-katolikami a wyznawcami judaizmu do utarczek słownych⁵.

Władze wojskowe w zamian za przychylne podejście do praktyk religijnych Żydów oczekiwały współdziałania wojskowej służby duszpasterskiej wyznania mojżeszowego w obszarze patriotycznego i obywatelskiego wychowania żołnierzy. Wyrazem przejawu postawy patriotyzmu wydaje się być wprowadzenie przez Frankila modlitw w intencji pomyślności Rzeczypospolitej z okazji Święta 11 Listopada oraz za J. Piłsudskiego, prezydenta I. Mościckiego, a od 1936 roku – za marszałka E. Rydza-Śmiałego. Również przygotowywane pogadanki etyczno-wychowawcze oraz kazania podkreślały dążność do zachowania jak największej jedności pośród żołnierzy różnych wyznań, a opartej w znacznej mierze na posiadanym obywatelstwie polskim. W latach 30. Rabinat Wojskowy zadbał, aby modlitewniki dla żołnierzy opatrzone były barwami narodowymi i godłem państwowym. W 1931 roku dr Franklin polecił rabinom wklejenie do swych modlitewników tekstu z pieśnią: Boże coś Polskę…, później teksty z tą pieśnią znalazły się w modlitewnikach przeznaczonych dla wszystkich żołnierzy wyznania mojżeszowego. Rabini mieli za zadanie dbać, aby wszystkie nabożeństwa w święta narodowe, państwowe, a po 1935 roku także w rocznicę śmierci J. Piłsudskiego, miały szczególnie uroczystą oprawę⁶. Należy przy tym podkreślić, że było to bardzo trudne zadanie, które wynikało z postawy szefa Duszpasterstwa Mojżeszowego rabina Chama Elijezera Frankila⁷.

W Wojsku Polskim na terenie Iraku w 1942 roku funkcję duszpasterską pełniło pięciu rabinów wojskowych: (A[braham] I[cek] – dop. Z. W.) Bromger, Meir Steiberg, Pinkus Rosengarden, Natan Rübner, Juliusz Kessler. Czterech z nich zajmowało się posługą religijną w czterech dywizjach, jeden natomiast pełnił posługę w szpitalach polowych. Należy podkreślić dużą aktywność rabinów w tym czasie. Organizowali oni pielgrzymki do miejsc świętych dla ludności żydowskiej, np. do grobu proroka Nachuma w El Kosz w Iraku. W pracy wychowawczej zwracali dużą uwagę na kształtowanie w żołnierzach cnót odwagi, męstwa, oraz lojalności wobec dowództwa. Steinberg przyczynił się do utworzenia przy 5 DP chóru, który koncertował w poszczególnych jednostkach Armii. Rübner odwiedzał jednostki i garnizony, w których działały struktury duszpasterstwa mojżeszowego oraz nadzorował pracę pozostałych rabinów⁸.

Warto zauważyć, że w relacjach między rabinami dochodziło do nieporozumień, głównie, jakby się mogło wydawać, na tle ambicjonalnym. Natan Rübner nie akceptował negatywnego zachowania innych rabinów, którzy samowolnie opuszczali swoje jednostki. Ich nieobecność sięgała nawet miesięcy. Skutkiem takiego postępowania było wprowadzenie przez Natana Rübnera większej dyscypliny. Zakazał m.in. wyjazdów poza teren wojskowy bez jego zezwolenia, żądał stałego przebywania z żołnierzami. Podwładni mu rabini nie zawsze wykonywali jego polecenia, co z kolei doprowadzało do buntu. W swoim rozgoryczeniu dr Rübner zaczął sam sprawować nabożeństwa dla żołnierzy, to zaś jego podwładnych zachęcało do coraz większej niesubordynacji⁹.

Z relacji Meira Steinberga wynika, że do kryzysu duszpasterstwa mojżeszowego doszło na kanwie konfliktu „o pierwszeństwo” między A. I. Brombergiem, mianowany wcześniej Naczelnym Rabinem na Środkowym Wschodzie, a Rübnerem, który przybył na Wschód z tytułem Naczelnego Rabina PSZ w ZSRR¹⁰.

Podsumowując, należy zaznaczyć, że służba rabinów w obszarze politycznym nie należała do najłatwiejszych, chociażby ze względów polityczno-społecznych panujących w ówczesnej Polsce. Rozłam oraz wzajemna wrogość wśród duszpasterzy w znacznej mierze mogła przyczynić się do dezercji żołnierzy wyznania mojżeszowego z szeregów wojska¹¹. Według gen. Tadeusza Karaszewicza-Tokarzewskiego, zasadniczym powodem konfliktów była odmienność doświadczeń. Rabini z SBSK i Palestyny pełnili swoją służbę w warunkach diametralnie odmiennych niż rabini w ZSRR. Działali bez większych przeszkód wśród ludności cywilnej. Mieli kontakt z żołnierzami o przeciętnym poziomie wykształcenia, który jednak był zdecydowanie wyższy niż w jednostkach ewakuowanych z Rosji. Należy przypuszczać, że u podłoża nieporozumień leżał zarówno konflikt personalny, jak i odmienne doświadczenia¹².

Posługa duszpasterska rabinów w 2 Korpusie

Po sformowaniu 2 Korpusu stanowisko Szefa Duszpasterstwa Mojżeszowego objął Meir Steinberg. Równocześnie powierzono mu funkcję kapelana 5 KDP i 2 Brygady Czołgów oraz Szefa Duszpasterstwa Mojżeszowego APW. Pinkus Rosengarten objął opieką religijną nad 3 DSK i jednostkami pozadywizyjnymi 2 Korpusu. Abram I. Bromberg swoją służbę duszpasterską pełnił w 7 Dywizji Uzupełnień oraz we wszystkich jednostkach nie wchodzących w skład 2 Korpusu. W roku 1944 na stanowisko Szefa Duszpasterstwa Mojżeszowego 2 Korpusu powrócił Natan Rübner.

„Obsada personalna 2 Korpusu według danych na 30 września 1944 r.:

Sztab Kwatermistrzowski 2 Korpusu: Szef służby duszpasterstwa mojżeszowego – rabin dr Natan Rübner;

3 Dywizja Strzelców Karpackich – dowództwo: Szef służby duszpasterstwa mojżeszowego – od lipca, rabin mgr Pinkus Rosengarten;

Baza 2. Korpusu – dowództwo: Szef służby duszpasterstwa mojżeszowego – st. rabin dr Natan Rübner”¹³.

Zakres działania służby duszpasterskiej wyznania mojżeszowego został określony poprzez Szefa Oddziału Personalnego płk. dypl. Zygmunta Dzwonkowskiego z 5 lipca 1944 roku skierowanym do szefów wyznań niekatolickich. „Zakres służby rabinów przewidywał objęcie opieką duszpasterską żołnierzy wyznania mojżeszowego we wszystkich jednostkach podległych Dowódcy Bazy 2 Korpusu. Ponadto zobowiązani zostali do inspekcji pracy duszpasterskiej podległych im rabinom”¹⁴.

Mając na uwadze rozległość terenu, a tym samym trudności w dotarciu do poszczególnych jednostek, przyznano Szefowi Duszpasterstwa Wyznania Mojżeszowego i Prawosławnego po jednym samochodzie. Miało to przyczynić się do łatwiejszego pełnienia posługi duszpasterskiej pośród żołnierzy tych wyznań i ich kapelanami, rabinami. Należy w tym miejscu zwrócić uwag, że wcześniej szefowie powyższych służb duszpasterskich nie dysponowali samochodami. Przydzielano im jedynie sporadycznie pojazdy, co utrudniało właściwe wykonywanie powierzonych im obowiązków¹⁵. Odpowiadając na projekt organizacji duszpasterstwa w 2 Korpusie, przedłożony przez Szefa Oddziału Personalnego, gen. Władysław Anders w rozkazie z 28 lipca 1944 roku, ustalił liczbę kapelanów poszczególnych wyznań: kapelanów rzymskokatolickich objętych etatami było łączenie 44., jeden kapelan prawosławny oraz jeden rabin¹⁶.

Bardzo ciekawą formę przyjęto przy składaniu sprawozdań miesięcznych w 2 Korpusie z działalności duszpasterskiej rabinów. Sprawozdanie miesięczne zawierało dzień, miesiąc oraz rok. Po roku, w tym przypadku 1944, zamieszczona była krótka, zwięzła notatka. Poniżej przedstawiono dla przykładu sprawozdanie miesięczne (sierpień 1944 roku) rabina mgr. Pinkusa Rosengartena.

„Sprawozdanie z działalności duszpasterskiej za miesiąc sierpień 1944 r.

1.08.1944 r.: odwiedziłem chorych 3. C. C. S. (powinno być: 3 SOE, 3 Sanitarny Ośrodek Ewakuacyjny – dop. Z. W.)

3.08.1944 r.: udałem się do 5 K. D. P. celem ustalenia liczby poległych żołnierzy wyznania mojżeszowego kampanii adriatyckiej.

5.08.1944 r.: odbyło się nabożeństwo sobotnie w m/p. 2 rzutu 3. D. S. K. dla żołnierzy 3. D. S. K. i jednostek pozadywizyjnych.

6.08.1944 r.: odwiedziłem chorych w 5. C. C. S.

8.08.1944 r.: odprawiłem modły żałobne na grobach Bł. p. plut. Wierne Szlomy i strz. Tennenbauma Abrahama. Ww. pochowani na cmentarzu cywilnym (działka wojsk.) w Monte Cassino.

10.08.1944 r.: odwiedziłem chorych w 6 Szpitalu Wojennym.

12.08.1944 r.: odprawiłem nabożeństwo dla jednostek korpuśnych w m/p. 2 rzutu 3. D. S. K.

13.08.1944 r.: odwiedziłem chorych w 2 Szpitalu Wojennym.

14.08.1944 r.: przeprowadziłem pogadankę w 375 Pralni Polowej, oraz Piekarni Polowej.

16.08.1944 r.: odwiedziłem chorych w 3 Sanitarnym Ośrodku Ewakuacyjnym.

18.08.1944 r.: przeprowadziłem ekshumację zwłok Pl. p. podch. Zaloberg Ryszarda, a następnie pochowałem go na cmentarzu żyd. w Ankonie. Ekshumację przeprowadziłem ponieważ ww. spoczywał w grobie o głębokości 20 cm i na odludziu.

19.08.1944 r.: odprawiłem nabożeństwo żałobne przy udziale rabina 8 Armii w synagodze Ankonie, za dusze poległych w kampanii adriatyckiej.

20.08.1944 r.: odwiedziłem chorych i rannych w 5. C. C. S.

22.08.1944 r.: odwiedziłem chorych i rannych w 3. C. C. S. oraz w 162 Szpitalu Wojennym.

24.08.1944 r.: odmówiłem modły żałobne na grobie Bł. p. uł. Sommer Józefa z 1 Pułku Ułanów Krech. Na cmentarzu s. Maria Della Grazie (Senigallia).

25.08.1944 r.: odwiedziłem chorych i rannych w 161 Szpit. Wojennym.

26.08.1944 r.: odprawiłem nabożeństwo (Mincha) w synagodze w Ankonie dla jednostek korpuśnych i dywizyjnych.

28.08.1944 r.: odwiedziłem chorych i rannych w 161 Szpit. Wojennym.

30.08.1944 r.: odwiedziłem chorych i rannych w 5 i 3 C. C. S.”¹⁷.

Powyższe sprawozdanie zwięźle i jasno określa wykonywane czynności duszpasterskie przez P. Rosengartena. Troską duszpasterską objęci byli chorzy i ranni. Odprawiane były nabożeństwa. Należy zwrócić uwagę na ogromną troskę o zmarłych, która wyrażała się m.in. w ekshumacji celem pochowania na cmentarzu żydowskim. Na pierwszy plan wysuwa się wspólnototwórcza działalność rabinów: „(…) ponieważ ww. [Zaloberg Ryszard] spoczywał w grobie (…) na odludziu”¹⁸.

Zupełnie inną strukturę posiada sprawozdanie Szefa Duszpasterstwa Wyznania Mojżeszowego st. rabina dr. Natana Rübnera. Obejmuje ono pięć miesięcy (od 1 lutego do 25 maja 1945 roku). Opracowane jest ono według dziewięciu punktów:

I. „nabożeństwa tygodniowe;

II. nabożeństwa świąteczne;

III. nabożeństwa okolicznościowe;

IV. zaprzysiężenie;

V. odwiedziny aresztantów;

VI. odwiedziny chorych;

VII. wizytacje żołnierzy;

VIII. różne;

IX. nastroje”¹⁹.

W meldunku st. rabina dr. Natana Rübnera, skierowanym do Szefa Oddziału Personalnego 2 Korpusu, płk. dypl. Z. Dzwonkowskiego, ukazane zostały nastroje panujące wśród żołnierzy wyznania mojżeszowego. Mając na uwadze czas powojenny, większość żołnierzy pochodzenia żydowskiego potraciła swoich najbliższych krewnych. Dominującą myślą, która „absorbuje i odbiera spokój ducha (…) żołnierzom jest bezprzykładna katastrofa, jaka spotkała wszystkich prawie żołnierzy wyznania mojżeszowego z chwilą utraty najbliższych swoich, pozostawionych w 1939 roku w Polsce”²⁰. Utrata najbliższych wywoływała swoistego rodzaju psychozę, jak również bezradność, pustkę i bezsensowność życia pozbawionego celu.

Podsumowując, należy zaznaczyć, że znaczna liczba tych żołnierzy oczekiwała ze strony swoich polskich kolegów zrozumienia, słów życzliwości i wsparcia duchowego. Nie zawsze tego jednak doświadczali.

Uhonorowanie żołnierzy wyznania mojżeszowego

„Odwaga oraz czyny męstwa żołnierzy wyznania mojżeszowego uwidoczniona została w walkach pod Monte Cassino. Zapewne jak i Polacy, Żydzi z odwagą i poświęceniem szli na linię, by toczyć walkę ze wspólnym wrogiem. Praca rabinów, podobnie jak kapelanów innych wyznań była w tym czasie bardzo trudna i wymagała dużego doświadczenia w relacji z żołnierzami”²¹.

Poległych i zmarłych po bitwie pod Monte Cassino w okresie od 8 do 19 maja obywateli polskich wyznania mojżeszowego było 16. W raporcie Szefa Duszpasterstwa Wyznania Mojżeszowego dr. Natana Rübnera z 26 czerwca 1944 roku, skierowanym do Szefa II Oddziału Bazy 2 Korpusu, zamieszczone są inne liczby. Dotyczą one zabitych i rannych w walkach pod Monte Cassino oraz Monte Cairo. Poległych żołnierzy wyznania mojżeszowego było 22, natomiast rannych zostało 62²².

Za wybitne czyny odwagi na polu walki żołnierze wyznania mojżeszowego zostali przedstawieni do odznaczeń. Ogółem wszystkich odznaczonych zostało 126 żołnierzy. Order „Virtuti Militari” V klasy przyznano sześciu żołnierzom, Krzyżem Walecznym po raz I uhonorowano 68 żołnierzy. Krzyż Walecznych po raz drugi otrzymał jeden żołnierz. Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami zostało udekorowanych 28 żołnierzy, Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami – 23.

Poniżej przedstawiono listę żołnierzy wyznania mojżeszowego, których bohaterstwo i odwaga zostały uhonorowane poszczególnymi odznaczeniami. Zachowany wykaz jest ledwo czytelny, zatem wystąpiły przekłamania w odczytaniu nazwisk i imion oraz pozostałych danych, jak np. stopni wojskowych oraz przydziały służbowe. W związku z powyższymi trudnościami, a co za tym idzie, popełnionymi błędami, autor przeprasza i jednocześnie prosi o uzupełnienie danych, względnie poprawienie nazwisk i imion.

„Orderem „Virtuti Militari” V Klasy zostali udekorowani: strz. Wolf Kimelman 3 DSK, kapr. pchor. Jakub Liberum 3 DSK, kan. Mozdk Chaszielewicz 5 KDP, kapr. pchor. Aleksander Grunlerpor 10 BS., por. Emil Metal KPUŁ., kapr. Jerzy Morenszeld Sam. Kom. Komand.

Krzyżem Walecznych po raz pierwszy odznaczono: strz. Leona Pasdóz 3 DSK, plut. Tobiasza Szasizu 3 DSK, strz. Marka Szsizu 3 DSK, ppor. Leona Abramowicz 5 KDP, st. strz. Herman Mauer 5 KDP, kapr. pchor. Andrzeja Silberberg 2 Br. Panc., por. Adama Graber Sł. Zaop. Korp., ppor. Nachuma Gitler 5 KDP, ppor. Judę Edwarda Kalter 5 KDP, kapr. Pchor. Benosa Koller 5 KDP, strz. Stanisława Libermaum 5 KDP, strz. Stanisława Lewkowicz 5 KDP, strz. Szymona Neufeld 5 KDP, kapr. Samuela Steinwurzd 5 KDP, kan. Henryka Pator, por. Marka Mojżesza Mares Sł. Zaop. Korp., por. Maurycego Paucer Sł. Zaop. Korp., por. Lewiego Szejnfajnd Sł. Zaop. Korp., szer. Jakuba Tabarman, strz. Henryka fabryraut 3 DSK, strz. Adolfa Jakiel 3 DSK, kan. Rudolfa Kapłan DSK, kapr. Zygmunta Lagtman 3 DSK, strz. Zygmunta Perelman 3 DSK, st. strz. Abrahama Singel 3 DSK, ppor. Ryszarda Alwinaicz 5 KDP, kapr. Leona Brendel 5 KDP, kpt. lek. Henryka Puszet Sł. Zdr. Korp., strz. Izaaka Holeblar 3 DSK, strz. Izaaka Aucewicz 5 KDP, kapr. pchor. Teodora Bum 5 KDP, strz. Abrahama Tenenbaum 5 KDP, st. strz. Józefa Thieberger 5 KPD , kapr. Maurycego Unaer 5 KDP, strz. Abrahama Wurzel 5 KDP, Henryka Zegsze 5 KDP, ppor. Izaaka Szer 1 Komp. Kan., plut. Aleksego Bergman 5 KDP, strz. Alfreda Reisenfeld 5 KDP, bomb. Juliana Wawerman 10 Pl. C., ppor. Jerzego Adelerstein 2 Br. Panc., st. strz. Wiktora Lidner 2 Br. Panc., ppor Wacława Neuman, por. Aleksandra Seidler, strz. Leopolda Reisfeld 3 DSK, bomb. Władysława Weis (?), Helima Łrymmer Sł. Zaop. Korp., ppor. Henryka Hartman 3 DSK, kapr. pchor. Jerzego Hellen 3 DSK, kapr. pchor. Marcina Mendlelsohn 3 DSK, szer. Franca Zimerman 3 DSK, ppor. Kazimierza Szelder 12 Pł. Uł. Podol., por. Józefa Kierues 1 Pł. Uł. Krech., ppor. Józefa Konig (?), szer. Mieczysława Eckert (?), plut. Juliana Hajder 5 KDP, plut. pchor. Adama Reichel 5 KDP, strz. Leonarda Weiss 5 KDP, strz. Brunona Adler 3 DSK, strz. Floriana Barman 3 DSK, kapr. pchor. Ottona Lindner 3 DSK, kapr. Zygmunta Munzel 3 DSK, plut. Izydora Pecie 3 DSK.

Krzyżem Walecznych po raz drugi odznaczono sierż. Pchor. Henryka Jedwab (?). Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami: por. Maksymilian Alerhand 5 Komp. Kann., por. Jakub Łabędź 3 Szp. Woj., por. Tadeusz Schindler 3 DSK, ppor. Eliasz Perelman 3 Szp. Woj., ppor. Józef Hozowidz (?), ppor. Mojżesz Grinberg (?), por. Mendel Emil Holzer (?), ppor. Elana Jelenowicz (?), por. Jerzy Izaak Melzer (?), ppor. Jerzy Seidenberg (?), ppor. Marceli Speitzer (?), por. Oskar Zydlberblat (?), por. Adam Zyss (?), por. Tadeusz Steinborn Dowództwo 2 Korp., por. Maksymilian Bezlin (?), kapr. pchor. Jerzy Kanarek (?), ppor. Joachim Kohn (?), ppor. Arnold Lachman (?), ppor. Julian Langer (?), por. Marek Rokoner (?), ppor. Jakub Jerzy Rohotiner (?), ppor. Joachim Weinzel (?), por. Józef Weinlow (?), ppor. Mieczysław Weintel (?), ppor. Gerszon Werber (?).

Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami: plut. Leon Bugler (?), plut. Markus Gleiet (?), st. strz. Chaskiel Rosental (?), ppor. Eliazer Rosental (?), kapr. Heronim Rink (?), sierż. Jakub Rothenberg (?), kapr. Pchor. Stanisław Rosenblet (?), Henryk Szaucer (?), st. strz. Jan Wehrstein (?), st. strz. Zygmunt Blumenfold (?), kapr. Pchor. Alfred Mizoner (?), sap. Natan Rotersman (?), kapr. Majer Salz (?), strz. Israel Zajd (?), kapr. Saforiom Kapłan (?), plut. Pchor. Mieczysław Kleintezer (?), plut. Pchor. Samuel Kotowicz (?), kapr. Jehetkiew Lindner (?), ogn. Roman Abraham Guttfreand (?), sap. Bolesław Himelsztein (?), kapr. pchor. Lucjan Tajchman (?), ppor. Jakub Flapan (?), szer. Mieczysław Fiendenberg”²³.

Reasumując, należy odnieść się z ogromną atencją do tych wszystkich żołnierzy, dla których dobro ojczyzny było ważnym czynnikiem w kształtowaniu ich człowieczeństwa, jak też relacji międzyżołnierskich. Uhonorowanie stosownymi odznaczeniami było wyrazem wdzięczności dla ich odważnej służby, w której narodowość była wtórna w stosunku do dobra wspólnego, jakim było osiągnięcie zwycięstwa nad wspólnym wrogiem.

Zakończenie

Polska kulturowo od wieków jest związana z narodowością żydowską. Relacje między dwoma narodami: polskim i żydowskim, nie zawsze układały się prawidłowo. Istniały konflikty, które prowadziły do podziałów, a tym samym do wzajemnej wrogości. Wspólny los, jaki spotkał oba te narody, szczególnie dobitnie wyrażony w działaniach II wojny światowej, pokazał że możemy wspólnie realizować takie cele, które mogą nas zbliżyć i uszanować. Przykładem takich zachowań byli niewątpliwie rabini pełniący posługę duszpasterską w 2 Korpusie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Zaangażowanie i wysiłek bojowy żołnierzy wyznania mojżeszowego wskazuje na zrozumienie i istotę tej formy służby dla dobra wszystkich żołnierzy 2 Korpusu. Kształtowanie i podtrzymywanie właściwych relacji międzyreligijnych wśród żołnierzy wypełnili w sposób wzorowy. Co nie znaczy, że nie pojawiały się konflikty. Były one jednak w miarę możliwości łagodzone na każdym poziomie służby, w taki sposób, aby nie dopuścić do znaczącej ich eskalacji.

1 C. Partacz, Ukraińcy w 2 Korpusie Polskim i walkach we Włoszech, w: Bitwa pod Monte Cassino 1944, Geneza–Przebieg–Opinie, pod red. B. Polaka, Koszalin 2000. s. 209.

2 Idem, Żołnierze polscy wyznania grekokatolickiego, prawosławnego, mojżeszowego, ewangelickiego pochowani na cmentarzu wojennym – Nekropolii Narodowej – Monte Cassino we Włoszech, w: Bitwa pod Monte Cassino…, op. cit., s. 213.

3 Z. Iwaszkiewicz, Duszpasterstwo w siłach zbrojnych Drugiej Rzeczypospolitej, Toruń 2000, s. 194.

4 Ibidem, s. 194–195.

5 Ibidem, s. 194.

6 Ibidem, s. 189.

7 Ibidem, 196–197.

8 J. Odziemkowski, Służba duszpasterstwa Wojska Polskiego, Warszawa 1998, s. 210.

9 Ibidem, s. 211.

10 Ibidem.

11 B. Polak, Dziennik czynności gen. Władysława Andersa 1941–1945, Koszalin 1998, s. 232–233.

12 J. Odziemkowski, op. cit., s. 211.

13 Ibidem, s. 212.

14 B. Polak, Dziennik czynności…, op. cit., s. 139–159.

15 Instytut Polski i Muzeum gen. Sikorskiego (IPMS), Ustalenie zakresu działania w projektowanym rozkazie o organizacji służby duszpasterstwa wyznań niekatolickich niekatolickich dnia 5 lipca 1944 roku, sygn. A. XI.13/1.

16 IPMS, Ustalenie organizacji Służby Duszpasterskiej w 2 Korpusie, dnia 28 lipca 1944 roku, sygn. A. XI.13/1.

17 IPMS, Sprawozdanie z działalności duszpasterskiej Rosengartena za miesiąc sierpień 1944 roku, sygn. A. XI.13/1.

18 Ibidem.

19 IPMS, Sprawozdanie z działalności duszpasterskiej za czas 1 II 1945 r., z dnia : 28 maja 1945 roku, sygn. A. XI.13/1.

20 IPMS, Meldunek o nastrojach panujących wśród żołnierzy – Żydów Bazy 2 Korpusu, sygn. A. XI. 13/1Ibid.

21 C. Partacz, Żołnierze polscy…, op. cit., s. 221.

22 IPMS, Raport w sprawie poległych i rannych żołnierzy wyznania mojżeszowego podczas akcji pod Monte Cassino i Monte Cairo z 26 czerwca 1944 roku, sygn. A. XI.13/1.

23 IPMS, Lista żołnierzy wyznania mojżeszowego przedstawionych do odznaczeń, sygn. A. XI.13/1; zob. Z. Werra, Działalność duszpasterska w 2 Korpusie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie gen. Władysława Andersa 1941–1947, Warszawa 200, s. 202–226.

Prof. zw. dr hab. Tadeusz Wolsza

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy

ORCID ID: 0000-0002-4652-2838

«Czytelnicy mają głos». Pierwsze komentarze na łamach „Nowego Kuriera Warszawskiego” i „Gońca Krakowskiego” po nagłośnieniu przez Niemców odkrycia grobów w Katyniu (kwiecień–czerwiec 1943)

Niemcy w latach wojny, w okupowanej Europie, w tym oczywiście w Polsce, przykładali dużą wagę do działalności propagandowej z wykorzystaniem przede wszystkim wysoko nakładowej prasy, broszur i druków ulotnych. Nie rezygnowali również z najnowszych metod propagandowych, jakie dawało radio oraz filmy dokumentalne. Jeśli chodzi Generalne Gubernatorstwo (dalej GG), do realizacji swych celów korzystali z pomocy specjalistów – dziennikarzy przysłanych z Rzeszy, lokalnych folksdojczów oraz polskich współpracowników, w tym niekiedy konspiracyjnie oddelegowanych przez struktury Polskiego Państwa Podziemnego w celach wywiadowczych. Jest zrozumiałe, że ten ostatni aspekt zagadnienia nie był znany pracodawcom. Wśród polskich dziennikarzy byli również renegaci lub wręcz zdrajcy, którzy zdecydowali się na świadomą kolaborację. W powojennej Polsce kilkudziesięciu dziennikarzy, tzw. gadzinówek, stanęło przed wymiarem sprawiedliwości i zapłaciło wysoką cenę za zdradę ojczyzny¹.

Skalę zjawiska, jeśli chodzi o jawną prasę polskojęzyczną w okupowanej Polsce, ilustrują dane liczbowe. Niemcy wydawali w sumie w języku polskim ok. 60 tytułów prasowych (w tym m.in. 10 dzienników, 11 tygodników, 10 miesięczników, 25 czasopism zawodowych), o ogólnym najwyższym nakładzie w 1944 roku sięgającym nie mniej niż 1320 tys. egzemplarzy (w tym 700 tys. egzemplarzy dzienników, 410 tys. egzemplarzy tygodników, 210 tys. egzemplarzy miesięczników). Dodać do tego należy jeszcze liczący 1220 tys. nakład czasopism zawodowych i branżowych. Biorąc pod uwagę chronologię edycji, w 1939 roku nakład wszystkich pism osiągnął ok. 80 tys. egzemplarzy. Następnie stopniowo wzrastał z roku na rok. Jak oszacowali współcześnie polscy i zagraniczni badacze, wydawane przez Niemców polskojęzyczne dzienniki, kluczowe z punktu widzenia uprawiania propagandy, osiągnęły jednorazowy nakład w 1940 roku od 275 tys. do 380 tys. egzemplarzy (dysponujemy różnymi szacunkami), w 1941 roku – ponad 392 tys., w 1942 roku – ponad 363 tys. i w 1943 roku – 400 tys. (wydania świąteczne były wydawane w nakładzie 500 tys.²).

Niemcy w GG przykładali największą wagę do „Nowego Kuriera Warszawskiego”, którego nakład wynosił około 200 tys. egzemplarzy. Niższy osiągał „Goniec Krakowski” – 100 tys. Z tygodników prym wiodły: „Ilustrowany Kurier Codzienny” – 50 tys., „7 Dni” – 40 tys. i „Fala” – 10–30 tys. egzemplarzy. Wydawcy przypisywali również duże znaczenie promocji czasopisma przeznaczonego dla młodzieży – „Ster”. Nieprzypadkowo był on wydawany np. w 1943 roku, w imponującym nakładzie 600 tys. egzemplarzy³.

Jest zrozumiałe, że edycja tylu tytułów wiązała się z zaangażowaniem dużej liczby pracowników, na różnych stanowiskach. W każdym z wymienionych dzienników i czasopism pracowało po kilku polskich dziennikarzy oraz bliżej nieokreślona liczba współpracowników. Polacy stanowili również siłę wiodącą w działach technicznych redakcji, wcielając się w rolę: zecerów, adiustatorów tekstów, tłumaczy oraz redaktorów. W obsłudze administracyjnej również dominowali Polacy, aczkolwiek wyłącznie na niższych stanowiskach. Na czele koncernu np. w GG „Zeitungsverlag Krakau – Warschau GmbH”, w którym pracowało około tysiąca osób, lub w kierownictwie znacznie mniejszego Telpressu, podobnie jak na wszystkich stanowiskach redaktorów naczelnych, Niemcy ulokowali wyłącznie ludzi zaufanych, skierowanych do pracy bezpośrednio z innych obszarów Trzeciej Rzeszy (np. ze Śląska i Pomorza) lub wywodzących się np. ze środowiska folksdojczów (z Poznania, Katowic, Bydgoszczy). Redakcją „Nowego Kuriera Warszawskiego” kierował Niemiec Kurt Seidel, przed wojną związany prasą łódzką. W redakcji „Gońca Krakowskiego” najważniejszy głos należał do innego Niemca, Karla L. Reischnera, który w dwudziestoleciu międzywojennym redagował „Beskidenländische Deutsche Zeitung”. Na stanowisku redaktora odpowiedzialnego był natomiast zatrudniony do 1943 roku znany dziennikarz sportowy z przedwojennego „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” Włodzimierz Długoszewski (następnie aresztowany przez Niemców i wywieziony do obozu koncentracyjnego). Po nim stanowisko objął dr Orest Marian Kałużniacki, który odpowiadał za profil całej gazety oraz redagował m.in. rozbudowany kącik zaadresowany do miłośników gry szachowej. Badacze wskazują również na ważną rolę w redakcji „Gońca Krakowskiego”, jaką spełniał Władysław Kawecki, znany m.in. z dwóch wizyt w Katyniu, wiosną 1943 roku. Ten sam dziennikarz pracował ponadto na terytorium Włoch w 1944 roku w gadzinowej rozgłośni „Wanda”, która zachęcała żołnierzy 2 Korpusu Polskiego gen. Władysława Andersa do dezercji i walki z Armią Czerwoną⁴. Nie sposób w tym miejscu pominąć Agencji Telpress, która przygotowywała zestaw informacji dla kompletu gadzinówek. Jedną z najważniejszych postaci w agencji był Karol Fenske z Bydgoszczy, który przed wojną studiował w Wilnie i był korespondentem pism niemieckich z Poznania. Z kolei w dziale redakcyjnym, odpowiadającym za informacje z terenu, przez jakiś czas pracował Marian Maak, wedle opinii badaczy – pionier romansopisarstwa gadzinowego. Marian Maak był również w Katyniu w 1943 roku w ramach niemieckiej delegacji z GG⁵.

W sumie w gadzinówkach w GG, wedle obliczeń polskich i niemieckich badaczy, swoje teksty stale publikowało od 67 do 100 autorów. Dodać do tego należy również ok. 500 tzw. „wolnych strzelców”. Z kolei indeks autorów polskojęzycznej prasy okupacyjnej zawiera 700 nazwisk. Widać więc z powyższych informacji, że współpracowników gadzinówek w GG było w sumie znacznie więcej niż dziennikarzy, którzy zarejestrowali swoją działalność w okupacyjnej rzeczywistości. Rejestracji dokonało 165 dziennikarzy, pisarzy i wydawców, umożliwiała podjęcie legalnej lub jawnej pracy, np. w gadzinówkach⁶. Wybitny badacz dziejów okupowanej Warszawy, Tomasz Szarota, podsumowując problem współpracy polskich przedwojennych dziennikarzy z prasą jawną wydawaną przez Niemców w okupowanej Polsce, doszedł do wniosku, że „mimo nacisków nie udało się władzom okupacyjnym wciągnąć do współpracy znanych dziennikarzy polskich. Po pewnym dopiero czasie zgłosiło się kilku renegatów, przeważnie ludzi, którzy nic sobą nie reprezentowali”⁷.

* * *

Eugeniusz Cezary Król w ważnej monografii pt. Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, oceniając propagandę w sprawie zbrodni katyńskiej, celnie zauważył, że Niemcy zastosowali wówczas metodę szokową, zarówno, jeśli chodzi o słowo drukowane, mówione, jak i obraz. Frazeologia używana przez dostępne w 1943 roku środki masowego przekazu była ostra i brutalna. Historyk w tym miejscu, na potwierdzenie swoich ustaleń, przywołał tytuły artykułów i zawarte w nich sformułowania: „bestialscy kaci”, „masowi mordercy”, „rzeźnicy z GRU”, „bestie w ludzkim ciele”, „zbydlęceni siepacze” i „światowi zbrodniarze”⁸. Inny badacz, który omówił szczegółowo zawartość gadzinówek w kontekście zbrodni katyńskiej, wyłowił kolejne określenia: „żydowsko-komunistycznych oprawców”, „zorganizowaną barbarię” oraz „żydowsko-bolszewicką zarazę”⁹.

Prasa gadzinowa, w tym wiodące dzienniki „Nowy Kurier Warszawski” i „Goniec Krakowski”, oraz pozostałe tytuły, poświęciły sprawie katyńskiej nieprawdopodobną liczbę publikacji, wzbogaconą dziesiątkami fotografii z miejsca zbrodni oraz sukcesywnie drukowaną listą zidentyfikowanych ofiar mordu popełnionego przez NKWD. Badacze życia codziennego w okupowanych miastach GG są zgodni, że od połowy kwietnia 1943 roku za sprawą tematyki katyńskiej ustawiały się kolejki po kolejne numery „Nowego Kuriera Warszawskiego” i „Gońca Krakowskiego”. Największe nasilenie sprawy katyńskiej w gadzinówkach przypadło na okres od 14 kwietnia do 3 czerwca 1943 roku¹⁰. Jak zauważył historyk dziejów najnowszych, doniesienia z Katynia celowo charakteryzowały się spontanicznym ujęciem tematu. Informacje były dawkowane. W każdej informacji pojawiały się kolejne, nowe wątki¹¹. Nie bez znaczenie jest również połączenie publikacji prasowych z innymi inicjatywami propagandowymi. Artykułom, wywiadom i sprawozdaniom z miejsca zbrodni towarzyszyły inne akcje o charakterze pozornie informacyjnym, z dużym wszakże ładunkiem propagandowym. Za najważniejsze, bez wnikanie w szczegóły, można uznać audycje radiowe i wywiady prezentowane w języku polskim, nawet na ziemiach polskich wcielonych do Trzeciej Rzeszy w październiku 1939 roku. Ważne miejsce przypisałbym także premierze niemieckiego filmu dokumentalnego z miejsca zbrodni, również z polskim komentarzem. Szeroko informowała o tym oficjalna prasa polskojęzyczna. Pierwszy pokaz odbył się już 22 kwietnia 1943 roku¹². Tempo przygotowania filmu było doprawdy błyskawiczne. Pierwszymi widzami byli mieszkańcy: Warszawy i Krakowie, zaś później: Wilna, Lwowa, Lublina, Radomia, Częstochowy, Poznania, Łodzi, Sieradza, Bydgoszczy i Torunia.

Wśród publikacji prasowych zwracały uwagę listy od czytelników. Była to reakcja naszych rodaków na apel Polskiego Czerwonego Krzyża (dalej PCK), zamieszczony we wszystkich gadzinówkach GG. W numerze datowanym 18/19 kwietnia 1943 roku redakcja „Gońca Krakowskiego” wystosowała prośbę do czytelników: „aby wszyscy ci, którzy posiadają adresy rodzin pomordowanych ofiar w Katyniu, podali je Redakcji, a to celem ewentualnego umożliwienia przesłania im pamiątek pozostałych ich bliskich, którzy spoczęli pod Smoleńskiem. Wszystkie zgłoszenia prosi Redakcja przesyłać jedynie na piśmie, gdyż tylko w ten sposób może Redakcja przeprowadzić we właściwy sposób swoja akcję”¹³. Za kilkanaście dni apel z 18/19 kwietnia 1943 roku wywołał kolejną ważną wypowiedź na ten temat, tym razem wszelako wystosowaną przez PCK. Zarówno centrala organizacji, jak i jej oddziały w terenie (Kielce, Kraków, Lublin, Lwów, Radom, Warszawa) zaapelowały o wysyłanie oprócz zwykłych danych personalnych i adresowych rodzin pomordowanych inne ważne informacje na temat rysopisów ofiar: wzrost, barwa włosów, uzębienie naturalne i sztuczne, znaki szczególne wrodzone lub nabyte uszkodzenia ciała. W komunikacie znalazła się ponadto prośba o doprecyzowanie danych na temat wymiany korespondencji pomiędzy ofiarami i rodziną (data ostatniego listu wysłanego z obozu z terminem jego dotarcia)¹⁴. W kolejnym komunikacie, wystosowanym 15 maja 1943 roku, Komitet Wykonawczy PCK powtórzył pierwszy apel z istotnym jednakże uzupełnieniem, które dotyczyło jeszcze jednej ważnej sprawy – opisu przedmiotów i dokumentów, które mogliby posiadać przy sobie zaginieni oficerowie¹⁵. Cała korespondencja na ten temat, za pośrednictwem redakcji „Gońca Krakowskiego”, była wysyłana do Katynia w możliwie najszybszym terminie. Jak nietrudno się zorientować członkowie Komisji Technicznej PCK mogli z niej korzystać wręcz na bieżąco i to każdej chwili. Dokumentacja była bardzo przydatna w procesie identyfikacji. Na początku czerwca 1943 roku „Goniec Krakowski” zmodyfikował treść komunikatu sprzed dwóch miesięcy w sprawie adresata korespondencji dotyczącej ofiar sowieckiej zbrodni. Punkty kontaktowe Zarządu Głównego PCK w Warszawie przy ul. Smolnej 17 lub sekcji okręgowych zamieniły preferowane wcześniej adresy: redakcji „Gońca Krakowskiego” oraz Komisji Technicznej PCK w Katyniu. Problem wyjaśniła przekonywująco redakcja, bazując na doświadczeniach swojego korespondenta wizytującego miejsce zbrodni. Mam tu na myśli drugą wizytę w Katyniu redaktora Władysława Kaweckiego, który był wyjątkowo aktywnym korespondentem i autorem pierwszego obszernego wykazu imiennego ofiar sowieckiej zbrodni¹⁶. Redakcja „Gońca Krakowskiego” argumentowała: „Ponieważ techniczna ekipa PCK, składająca się z 9-ciu członków, jest i tak przeciążona pracą, związaną z ekshumowaniem szczątków, ich agnoskowaniem, ewidencją, odcyfrowaniem dokumentów i korespondencji, znajdywanej przy zwłokach, sporządzaniem wykazów imiennych i opisów znalezionych przedmiotów i papierów, wreszcie zaopatrywaniem szczątków oficerów polskich w odpowiednie znaki rozpoznawcze, w końcu układaniem do nowych, bratnich mogił – przeto nie ma ona czasu na załatwianie korespondencji z rodzinami”¹⁷. Warto w tym miejscu wspomnieć o jeszcze jednej ważnej inicjatywie redakcji obu tzw. gadzinówek: „Gońca Krakowskiego i „Nowego Kuriera Warszawskiego”. Sprawa dotyczyła godnego, już imiennego, pochówku polskich oficerów w Katyniu. Redaktorzy wspomnieli przede wszystkim, że artefakty wydobyte z bezimiennych jam grobowych będą przywiezione do kraju i wydane rodzinom. Jednocześnie zaapelowali o składki na budowę cmentarza-panteonu w Katyniu. Sprawa nabierała powoli rozpędu. Pierwszego sierpnia 1943 roku „Nowy Kurier Warszawski” poinformował czytelników o zbiórce 1164 zł. Odbiór pieniędzy pokwitował prezes Zarządu Głównego PCK Władysław Lachert¹⁸. Niestety, pomysłu wybudowania panteonu w 1943 roku nie udało się zrealizować. Wszystkie plany zniweczył szybki marsz Armii Czerwonej na zachód.

* * *

Po analizie kompletu korespondencji, które dotarły do „Nowego Kuriera Warszawskiego”, wyodrębnić można wśród nich trzy kategorie. Pierwsza to listy z pytaniem na temat identyfikowanych ofiar zbrodni. Próba doprecyzowania nazwiska, z uwagi na fakt, że wykazy publikowane w gadzinówkach zawierały literówki, błędy w pisowni lub tylko fragment nazwiska. Pomijam w tym miejscu nader często pojawiającą się enigmatyczną informację: „mężczyzna w mundurze” lub tylko, jeszcze bardziej pobudzające wzruszenie i jednocześnie myślenie, N.N. Druga to uzupełnienia czytelników do zamieszczonych już informacji oraz dziesiątki nowych cennych danych biograficznych. W końcu trzecią stanowiły wspomnienia, pamiętniki i relacje tych, którzy przeszli przez sowieckie obozy i cudem ocaleli. W tej grupie pomieściłbym również odważną hipotezę dotyczącą „drugiego Katynia”, zlokalizowanego w Ostaszkowie.

Na temat całości pomieszczonych w gadzinówkach korespondencji, ich wartości i autentyczności, wspomniany już Tomasz Głowiński skonstatował, że z uwagi na treść były wątpliwej wartości. Podkreślił, ni mniej ni więcej, że „forma i treść nie pozostawiała wiele miejsca na wątpliwość co do ich autorstwa”¹⁹. Mam inną opinię na ten temat, przynajmniej do pewnej części korespondencji i bynajmniej nie uważam, że wszystkie listy z działu Czytelnicy mają głos były wytworem mozolnej pracy redaktorów pracujących w „Nowym Kurierze Warszawskim” lub w „Gońcu Krakowskim”. Biorąc po uwagę, że tzw. gadzinówki zaczęły jako pierwsze informować mieszkańców GG oraz ziem włączonych do Trzeciej Rzeszy o zbrodni pod Smoleńskiem, podając jednocześnie szczegóły mordu dokonanego na polskich oficerach, zaś następnie sukcesywnie publikowały listy zidentyfikowanych osób, trudno się dopatrywać, żeby redaktorzy, bądź wynajęci przez redakcję współpracownicy, pisali lub wysyłali korespondencje. Nie było to potrzebne. Ci, którzy przez kilkanaście tygodni pojawili się jako autorzy listów na łamach „Nowego Kuriera Warszawskiego”, próbowali uzyskać informację na temat swoich bliskich, dalszych krewnych, sąsiadów lub znajomych. Wykazy zamordowanych publikowane na łamach gadzinówek były pierwszym sygnałem na temat osób, które od trzech lat nie dawały znaku życia²⁰. Nie można więc się dziwić, że każdy z korespondentów chciał potwierdzić wiarygodność informacji na temat konkretnej osoby, zwłaszcza w sytuacji, kiedy brakowało w wykazie imion, nazwiska były zniekształcone lub odnotowane tylko we fragmencie (np. …balski Wiktor, okulary, recepta lekarska, świadectwo szczepienia; Wru… Wiktor, porucznik, dwie kartki pocztowe z Wilna; …ksik, major, nauczyciel, legitymacja oficerska 8/39, świadectwo szczepienia nr 1812; W…ckowi…, podporucznik, Lwów, dowód rejestracyjny pojazdu, 13 fotografii, obligacje państwowe 50 zł, dwie złote monety 10-koronowe; Mirsak lub Myssak Józef, podporucznik ur. 28 I 1911 r. pow. Poznań, różaniec, notatnik, świadectwo szczepienia nr 1937; Penśza Jan, podporucznik, Liebe Henryk lub Wlibe Henryk, podporucznik Harbuz Władysław lub Karbuz Władysław itp.). Niekiedy informacje były do tego stopnia szczątkowe, np. tylko miejsce zamieszkania ofiary lub stopień wojskowy i numer jednostki, inicjały z miejscem zamieszkania lub list od osoby spoza obozu w Kozielsku, że dodatkowe pytania skierowane do redakcji gadzinówki można potraktować jako rzecz jak najbardziej zrozumiałą, nawet wręcz konieczną z punktu widzenia osób zainteresowanych (np. J.S. oficer, list z Łodzi z 3 lutego 1940, 3 fotografie, medalik; portmonetka z monogramem E.M., cygarniczka z datą Kozielsk 1940 E.M., okulary, blaszana papierośnica; Major. List z danymi nadawcy: Józefa Wraczek, Korecz, ul. Klasztorna 35; Notatnik z adresem Helena Koniecka, Leszno Poznań, Kirch Ring 2; Podporucznik. Dowód osobisty ze zdjęciem. Wizytówka z nazwiskiem Hieronim Włostowski, Nowogródek, Karta z adresem: Schneider Tadeusz, Kozielsk; Kapitan. Nieśmiertelnik nieczytelny, świadectwo szczepienia nr 1677; Mężczyzna w mundurze, odznaka 5. Pułku Piechoty, 2 modlitewniki, część listu; Mężczyzna w mundurze, list Warszawa 6 marca 1940. Kochany Leszku!, podpis Aleksander Buchart).

Nie mam natomiast wątpliwości, podobnie jak wybitny badacz tytułowego zagadnienia Tomasz Głowiński, że kilkanaście tekstów nawołujących do współpracy z Niemcami, można nawet skonstatować wręcz wzywających do kolaboracji, w obliczu nadciągającej ze wschodu Armii Czerwonej lub totalnie krytykujących Żydów za postawę prokomunistyczną i zbrodniczą wobec polskich oficerów, było sterowanych odgórnie i niekoniecznie autorstwa zwykłych czytelników „Nowego Kuriera Warszawskiego” lub „Gońca Krakowskiego” zatroskanych wyłącznie losem swoich bliskich, którzy od wiosny 1940 roku nie dawali znaku życia²¹.

Po lekturze kilkudziesięciu głosów wyłania się ważna kwestia. Mam tu na myśli ogromną chęć, wyrażoną przez poszczególnych czytelników, o rozbudowanie o nowe dane biograficzne, jak już wyżej zasygnalizowałem, krótkich informacji na temat już przynajmniej częściowo zidentyfikowanych oficerów. Pierwszą reakcję na apel prasy gadzinowej stanowił list dr Joanny Morozowej z Lublina, która napisała: „W związku z wezwaniem do czytelników NKW o podawanie adresów rodzin oficerów, których zwłoki odkryto pod Katyniem, zawiadamiam uprzejmie, że wymieniony w Nrze 92 NKW dr Ludwik Chomicki był do wybuchu wojny w 1939 r. lekarzem szkolnym zakładów Liceum Krzemienieckiego w Krzemieńcu, woj. wołyńskie i tam przebywał wraz z rodziną. Obecny adres rodziny dra Ch. nie jest mi znany, być może jednak, że pozostała ona nadal w Krzemieńcu”²². Do postaci Ludwika Chomickiego wrócił kilka dni późnej oficer Wojska Polskiego ukraińskiego pochodzenia, ppłk. dypl. Pawło Szandruk, który dodał, że zamordowany był jego kolegą gimnazjalnym oraz przed wybuchem wojny mieszkał w Równem na Wołyniu i był tam lekarzem powiatowym²³. W tym samym numerze redakcja pomieściła prośbę Stanisława Czajkowskiego, który odnalazł nazwisko Bohdana Czajkowskiego, oficera rezerwy zamieszkałego przed wojną w Kutnie. Zrozpaczony czytelnik, nie miał pewności, czy sprawa dotyczy jego syna. Prosił więc o więcej szczegółów, jeśli chodzi o wygląd zewnętrzny ciała podniesionego z jamy grobowej. Podał adres i jednocześnie zadał pytanie, które w późniejszym okresie pojawiło się również w innych korespondencjach, czy jest możliwość sprowadzenia zwłok do domu, celem pochówku²⁴. Jego troska i niepewność o losy syna były wyjątkowe. Kilka dni po pierwszym liście wysłał kolejny. Dodał, że Bohdan Czajkowski służył w 20 Pułku Ułanów im. Jana Sobieskiego. Jednocześnie nawiązał do znalezionego listu w mundurze oficera, w katyńskim grobie. Zauważył, że był wysłany do Kozielska przez matkę podporucznika²⁵. Nadawca korespondencji, być może taka była intencja całej rodziny, bardzo chciał otrzymać znalezione w Katyniu notatki syna. Po wymianie korespondencji okazało się, że wymieniony w wykazie ofiar ppor. Bohdan Czajkowski był oficerem Ośrodka Zapasowego Kresowej Brygady Kawalerii oraz w cywilu technikiem chemikiem i przed wojną pracował w cukrowni m.in. w Opatowie, która była własnością rodziny. W sprawie pamiątek wydobytych z grobów katyńskich pisali również bliscy por. inż. Antoniego Mączyńskiego (przed wojną mieszkańca Warszawy), z prośbą o ich odesłanie do żony zamordowanego, która mieszkała w Sokółce²⁶. Krewny kpt. Piotra Zielińskiego podał nowe dane na temat jego służby wojskowej w Szkole Podchorążych Artylerii w Włodzimierzu Wołyńskim. Wskazał również na uwięzienie kapitana w Kozielsku, z którego wysyłał list do rodziny²⁷. Żona por. Stanisława Janusza Maykowskiego zamieszkała w Pułtusku, wzorem innych korespondentów, podała kilka drobnych uzupełnień dotyczących służby męża w Wojsku Polskim (do października 1938 roku w 18 Pułku Piechoty w Pułtusku, zaś później w Szkole Podchorążych Zawodowych w Komorowie, k. Ostrowi Mazowieckiej). Następnie zwróciła się z prośbą o odesłanie prywatnych pamiątek męża (sprawa dotyczyła dużej liczby fotografii rodzinnych)²⁸. Inny czytelnik ze Skarżyska Kamienna, bez podania pokrewieństwa, przybliżył postać por. rez. Karola Gitzera oficera 79 lub 80 Pułku Piechoty ze Słonima, który był osadnikiem wojskowym i przed wojną mieszkał w gminie Nowa Mysz w powiecie Baranowicze²⁹. Jednemu z mieszkańców Siedlec był znany natomiast Jerzy Orzeł. Korespondent dodał, że wymieniony na liście ofiar był ppor. rezerwy w Pułku Ułanów, który stacjonował w Prużanie. W życiu cywilnym zaś przed wojną pracował w sądzie grodzkim w Brześciu nad Bugiem. Po pamiątki, które odnaleziono przy szczątkach Hieronima Włostowicza, zgłosiła się jego daleka krewna ze wsi Woroblin, poczta Bohukały. Z niewielkiej wsi Rzeczniówek nieopodal Ostrowca przyszła informacja ojca w sprawie losów syna Władysława Pastuszki. Jego zdenerwowanie było jak najbardziej uzasadnione. Redakcję poinformował, że syn był sędzią śledczym w Warszawie i do sowieckiej niewoli dostał się podczas kontroli pociągu ewakuacyjnego w Równem. Następnie przebywał w niewoli, w Kozielsku³⁰. Córka kpt. Wojciecha Bobera, zabierająca również głos w imieniu młodszych braci, zwróciła się z nietypową prośbą: „nazwisko mojego ojca zostało stwierdzone na podstawie dowodu osobistego i wizytówki. Pragnąc się utwierdzić w przekonaniu o prawdziwości śmierci naszego ojca, prosimy usilnie kompetentne czynniki o przesłanie nam powyższych dowodów oraz znalezionych jakichkolwiek dla nas drogich pamiątek”³¹. Anonimowy korespondent przybliżył postać „spokojnego człowieka w polskim mundurze” Ignacego Talarczyka, chorążego z 43 Pułku Piechoty (faktycznie był to Pułk Strzelców Legii Bajończyków) z Dubna. W tej tragicznej informacji pojawiła się kolejna informacja, nie mniej dramatyczna, dotycząca rodziny oficera. Okazało się, że żona i dwoje dzieci Ignacego Talaryczyka zostali wywiezieni w nieznanym kierunku wgłąb Rosji³². W chwili obecnej można stwierdzić bez cienia wątpliwości, że byli ofiarami deportacji z kwietnia 1940 roku. Ostatnia informacje na temat identyfikowanych ofiar została opublikowana w „Nowym Kurierze Warszawskim” w połowie czerwca 1943 roku. Korespondencję wysłał mistrz krawiecki z Pruszkowa i dotyczyła ona oficera rez. Stefana Walczaka, w cywilu profesora gimnazjum w Grodnie. Krawiec i żołnierz znali się z ławy szkolnej, z niewielkiej wsi Podole pod Zduńską Wolą³³.

Można wnosić, że pierwsze publikacje w rubryce Czytelnicy mają głos zachęciły innych mieszkańców GG do lektury „Nowego Kuriera Warszawskiego”, którzy w poszukiwaniu wiadomości o swoich bliskich sięgnęli po kolejne numery gadzinówki. Nie było też dziełem przypadku, że czytelnicy zgłaszali coraz to nowe prośby. Brat mjr. Edwarda Gąsiewicza z 1 Pułku Ułanów Wojska Polskiego napisał do redakcji: „O ile znajduje się na miejscu fotograf Redakcji (…) proszę bardzo o danie mu telegraficznego polecenia sfotografowania zwłok mego brata i doręczenie mi kliszy, wszelkie koszty natychmiast pokryję”³⁴. W sprawie niekończących się próśb dotyczących pamiątek odnalezionych w katyńskich grobach redakcja „Nowego Kuriera Warszawskiego” podkreśliła, że są „w skrupulatnym przechowaniu Komisji Technicznej PCK”. Następnie pojawiła się informacja, iż po zakończeniu prac identyfikacyjnych zostaną zwrócone rodzinom pomordowanych. „Wskazane jest przeto, aby Rodziny już agnoskowanych ofiar podawały swoje adresy oraz zwracały się we wszystkich tych sprawach do Głównego Zarządu Polskiego Czerwonego Krzyża (…)”³⁵.

Idąc naprzeciw postulatowi redakcji „Nowego Kuriera Warszawskiego”, czytelnicy, warto podkreślić, że niekoniecznie byli to wyłącznie członkowie rodziny, ale również znajomi lub przyjaciele, wysyłali przedwojenne adresy szczegółowe lub przynajmniej nazwy miejscowości, w których mieszkali zidentyfikowani w Katyniu oficerowie Wojska Polskiego. Na tej ważnej liście znaleźli się: Wojciech Bober, Ludwik Chomicki, Bohdan Czajkowski, Edward Gąsiewicz, Karol Gitzer, Antoni Mączyński, Stanisław Janusz Maykowski, Piotr Oficjalski, Jerzy Orzeł, Władysław Pastuszko, Ignacy Talarczyk, Stefan Walczak, Hieronim Włostowicz, Piotr Zieliński i Stefan Żółtowski. Jeden z czytelników próbował również bezskutecznie umieścić Kazimierza Kupisa, oficera Wojska Polskiego zaginionego na wschodzie (jego zdaniem podane w komunikacie z Katynia nazwisko Kazimierz Kups lub niemiecka wersja Ludwik Wiktor Kupcz były zniekształcone³⁶). Zarówno informacja czytelnika, jak i wstępna identyfikacja z Katynia okazały się jednak błędne, sprawa dotyczyła faktycznie por. Ludwika Kupścia³⁷.

* * *

Jeszcze jeden wątek związany z losami polskich oficerów w sowieckiej niewoli stanowił wówczas osiągnięcie gadzinówek. Mam tu na myśli kilka głosów zamieszczonych na łamach „Nowego Kuriera Warszawskiego”, na temat Ostaszkowa, z głośnym hasłem, że może to być drugi Katyń. Skromną dyskusję na ten temat rozpoczął krótki tekst tajemniczego Olchy pt. Ostaszków był drugim Katyniem?: „Chcąc podzielić się wrażeniem w związku z wstrząsającym mordem żoł.[nierzy] oficerów polskich na Koziej Górze pod Smoleńskiem, podobne wypadki działy się na wyspie Ostaszków pod Kalininem. Wspomniana wyspa podobna jest do wypadków morderczych w Kozielsku. Przebywało nas jeńców-Polaków w m. X 39 19 tysięcy, których pomieszczał b. klasztor rosyjski. Jestem b. jeńcem, jak również b. wojskowym polskim. W roku 1940 19 XII powróciłem do swojej Ojczyzny. Obecnie mieszkam w Warszawie. Gdy zechce Sz. Redakcja mogę służyć pewnymi wyjaśnieniami”³⁸. Informacja na temat Ostaszkowa wywołała dość duże zainteresowanie wszystkich tych czytelników, których bliscy nie dawali śladów życia od wiosny 1940 roku. Kazimiera Kłosińska z Racławic Kościuszkowskich poszukiwała syna, który również był więźniem Ostaszkowa. Kontakt z Olchą mógł jej ułatwić uzyskanie jakichkolwiek informacji w tej sprawie. Trop był prawidłowy, gdyż na liście ofiar z Ostaszkowa można odszukać nazwiska dwóch policjantów Kłosińskich – Józefa ze Stanisławowa i Jerzego ze Lwowa. O kontakt z Olchą prosili również mieszkańcy z Garwolina. W ich imieniu Anna Antosiak napisała, „jest nas w Garwolinie kilka rodzin, których mężowie w październiku 1939 roku przebywali w niewoli w Ostaszkowie i od tego czasu nie mamy o nich żadnej wiadomości”³⁹. Po wielu latach okazało się, że nadzieje mieszkanki GG na spotkanie z mężem były już płonne. Na liście Polaków rozstrzelanych w Kalininie i pochowanych w Miednoje widnieje nazwisko starszego przodownika Policji Państwowej Jakuba Antosiaka, komendanta posterunku w Garwolinie⁴⁰. Kolejny list w tej samej sprawie przysłała do „Nowego Kuriera Warszawskiego” Maria z Sierosławskich Parowa, która poszukiwała brata Henryka Sierosławskiego, który jej zdaniem w październiku 1939 roku przebywał w Ostaszkowie⁴¹. I w tym wypadku pomysł kontaktu z Olchą był jak najbardziej uzasadniony. Kapitan Jan Henryk Sierosławski z komisariatu Policji Państwowej w Tomaszowie Mazowieckim, były żołnierz Błękitnej Armii generała Józefa Hallera, w kwietniu 1940 roku został zamordowany w Kalininie i pochowany w Miednoje⁴².

Oprócz Ostaszkowa w kilku innych listach do redakcji „Nowego Kuriera Warszawskiego” oraz w krótkich artykułach pomieszczonych w dziale Czytelnicy mają głos pojawiły się inne lokalizacje miejsc martyrologii żołnierzy Wojska Polskiego, czy też innych Polaków w latach 1939–1943. Teksty zostały oparte na własnych doświadczeniach korespondentów, którzy przeszli przez sowieckie piekło na terenach zajętych przez Armię Czerwoną i NKWD. Nie wnikając zbytnio w szczegóły, warto przywołać kilka przykładów. Oryginalny argument niebezpieczeństwa bolszewickiego dla Polaków, tuż pod odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, przywołał autor ukrywający się pod pseudonimem Sokół, który stwierdził, że w 1920 roku „tłuszcza bolszewicka stała już prawie u bram Warszawy, by bohaterstwem i męstwem żołnierza oraz geniuszem wodza odrzucić daleko na wschód morderców katyńskich”. Z tym stwierdzeniem bez cienia wątpliwości można się zgodzić, gdyż zbrodnie na masową skalę popełnione na Polakach przez Armię Czerwoną w pochodzie na zachód 1920 roku nie pozostawiły żadnych złudzeń, co do intencji bolszewickich komisarzy. Dalsza część analizy była jednak bezwzględnie do odrzucenia. Otóż autor, najkrócej rzecz ujmując, zachęcał do daleko idącej współpracy z twórcą „Wielkiej Rzeszy Niemieckiej Adolfem Hitlerem”, który jego zdaniem uznałby „naszą daninę krwi i potrafiłby ją należycie ocenić przy ostatecznym wyniku wojny”⁴³. Inni czytelnicy „Nowego Kuriera Warszawskiego” podnieśli jednak w dużo większym zakresie problem polskich żołnierzy po agresji sowieckiej na Polskę 17 września 1939 roku. Wskazali na kolejne lokalizacje obozów z podaniem liczebności polskich jeńców. W wykazie znalazły się Kozielszczyzna koło Połtawy z sześcioma tys. wojskowych (w tym dwa tys. oficerów) i policjantów. A. R. dodał również do tego kilkadziesiąt żon oficerów. Z kolei korespondent Józef K. Gudelis, jeniec z obozu w Orankach k. Gorkiego, któremu udało się ostatecznie zbiec, wskazał na 20 tys. grupę polskich żołnierzy, w tym 600 oficerów. W konkluzji zadał pytanie: „co się z nimi stało”?⁴⁴. K. W., jeniec z obozu w Ciotkinie, położonego ok. 250 km od Kijowa, obliczył liczbę uwięzionych na ok. osiem tys. osób, w tym nie mniej niż 500 oficerów Wojska Polskiego, przeważnie lekarzy. „Pamiętam jak dziś, kiedy nas żegnano ze smutnym uśmiechem. Około 500 oficerów pozostało w naszych barakach, które przez czas pobytu doprowadziliśmy do względnego porządku. Teraz wiemy, co za los spotkał naszych rodaków”⁴⁵. Byli jeńcy z sowieckiej niewoli, cudem ocaleni, zwracali uwagę, że „od szeregu tygodni na łamach pism omawia się ciągle Katyń. Zdawałoby się, że nie powinno być już nic do dorzucenia do tej wiązanki trupich głów, z których składa się wspaniały wieniec sławy Stalina”⁴⁶. Na bazie swoich doświadczeń apelowali o pamięć o ofiarach z lwowskich Brygidek (w których niedawno z zamurowanych piwnic wyjmowano już tylko szkielety), więźniach z Łucka oraz z Dubna (700 zamordowanych przez NKWD). Kolejny korespondent K. B. wskazywał Niemcom inne miejsca egzekucji na polskich oficerach dokonanych przez Sowietów. W tym swoistego rodzaju donosie można przeczytać: „Ja i całe społeczeństwo polskie nie zostało zaskoczone zbrodnią bolszewicką pod Smoleńskiem (…). Takich masowych grobów na terenie Rosji znajduje się dziesiątki tysięcy, a polskich grobów też jest cała masa, o których władze niemieckie jeszcze nie wiedzą. Są one w Szepetówce, Płoskirowie, pod Kamieńcem Podolskim, pod Kozielskiem i pod Bazułukami (…)”⁴⁷. W końcu Z. B. z Warszawy pokusił się o podsumowanie skali sowieckich zbrodni tuż przed 22 czerwca 1941 roku. Wedle jego opinii tylko we Lwowie „znaleziono wówczas około 10 000 zwłok zmasakrowanych nie tylko strzałami w tył głowy, lecz częstokroć salwami karabinów maszynowych, zabijanych kolbami karabinowymi, zamęczonych torturami, zniekształconych, wiązanych za życia drutami kolczastymi i rzucanych żywcem do dołów pomordowanych ofiar”⁴⁸. Dodał do tego kolejne ofiary z innych więzień zlokalizowanych w: Stanisławowie, Samborze, Stryju, Tarnopolu, Złoczowie, Łucku, Dubnie i Równem. W końcu zaryzykował i podał ogólną liczbę zamordowanych – dziesiątki tysięcy ofiar.

Artykuły o tematyce politycznej i militarnej, drukowane w jawnej prasie polskojęzycznej w GG, nie cieszyły się zaufaniem Polaków. Powszechnie panowało bowiem przekonanie, że tzw. gadzinówki, szmatławce lub „kurwary” (dosadne określenie „Nowego Kuriera Warszawskiego”) celowo dezinformują czytelników. Wiosną 1943 roku sytuacja na krótko uległa zmianie. Sprawa dotyczyła zbrodni katyńskiej, którą Niemcy postanowili wykorzystać do celów politycznych. Można skonstatować, że z uwagi na skalę zbrodni oraz stuprocentową pewność sowieckiej odpowiedzialności za mord, o Katyniu można było informować bez ograniczeń, z najdrobniejszymi szczegółami. Jest też zrozumiałe, że Niemcom zależało szczególnie na opiniach Polaków, rodakach zamordowanych oficerów. Z propagandowego punktu widzenia był to bardzo ważny argument. Nie było więc dziełem przypadku, że z Katynia napływały dziesiątki ważnych wiadomości, w tym imienne wykazy zamordowanych, wywiady z osobami wizytującymi miejsce zbrodni oraz komentarze specjalistów, np. lekarzy. Co jakiś czas redakcje przybliżały czytelnikom wspomnienia osób, które przeszły przez sowieckie łagry, w tym np. Kozielsk i Ostaszków. W końcu nie sposób pominąć w tym miejscu inicjatywy „Nowego Kuriera Warszawskiego”, którego redakcja nadała tytuł zbiorczy tej specjalnej rubryce Czytelnicy mają głos. Z punktu widzenia identyfikacji ofiar sowieckiej zbrodni był to praktyczny pomysł. Niemiecka inicjatywa miała ponadto ukryty cel o wymowie propagandowej. To nie dziennikarze – kolaboranci, czy też inni renegaci skompromitowani współpracą z Niemcami, ale bliscy i znajomi zamordowanych komentowali skalę i cel sowieckich zbrodni. Były to wiadomości wiarygodne, które wspierały niemiecki punkt widzenia, polegający na dyskredytacji Związku Sowieckiego, jako sojusznika Anglosasów z koalicji antyniemieckiej. Czytelnicy i korespondenci „Nowego Kuriera Warszawskiego” i „Gońca Krakowskiego” raczej w większości nieświadomie wpisali się wówczas w niemiecką machinę propagandową. Dla nich najważniejsza była wówczas informacja, czy kolejny oficer odnaleziony w Katyniu nie pochodzi z ich najbliższej rodziny. Dlatego wysyłali dane personalne, informacje adresowe, czy też prosili o fotografie i pamiątki wyjęte z jam grobowych. To była troska o jak najszybszą identyfikację osoby, której personaliów nie można było ustalić na bazie dokumentów znalezionych przy zamordowanym. Prawdopodobieństwo, że może być to syn, ojciec, dziadek lub brat było wówczas wielce prawdopodobne. Wszak niektórzy dysponowali listami z Kozielska sprzed kwietnia 1940 roku. Potem, jak wiadomo, wymiana korespondencji ustała. Rodziny jeńców nie doczekały się już żadnej informacji z Kozielska aż do wiosny 1943 roku. Nagłośnienie zbrodni katyńskiej od kwietnia do czerwca 1943 roku dało nadzieję, że będzie w końcu okazja poznania prawdy o losie bliskiej osoby, nawet tej najbardziej tragicznej.

1 T. Wolsza, Gadzinówki przed sądem Polski Ludowej (1946–1949), „Polska 1944/1945–1989. Studia i Materiały” 2014, t. 12, s. 349–381; Z. Schnepf, Losy pracowników niemieckiej gadzinówki „Nowy Kurier Warszawski” w świetle powojennych procesów z dekretu sierpniowego, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2006, nr 2, s. 132–159.

2 L. Jockheck, Propaganda im Generalgouvernement. Die NS-Besatzungspresse für Deutsche und Polen 1939–1945, Osnabrück 2006, s. 127.

3 T. Głowiński, Kolaboracja do końca. Wystąpienia radiowe dr Feliksa Burdeckiego w Krakowie jesienią 1944 roku, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 2003, nr 3, s. 298.

4 T. Wolsza, Aparat bezpieczeństwa wobec polskich dziennikarzy wizytujących w 1943 r. miejsce sowieckiej zbrodni w Katyniu. Przypadek Władysława Kaweckiego, w: Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom. Aparat represji wobec środowiska dziennikarskiego 1945–1990, pod red. T. Wolszy, S. Ligarskiego, Warszawa 2010, s. 381–393; Radiostacja „Wanda”. Relacja Władysława Kaweckiego, oprac. do druku Rafał Habielski, „Dzieje Najnowsze” 1989, nr 1, s. 167–225; A. Korol-Chudy, „Czy chcecie, by was nadal wodzono za nos?” Propaganda niemiecka wobec żołnierzy 2 Korpusu Polskiego we Włoszech. Cele – środki – motywy, w: Za naszą i waszą wolność. Bitwa o Monte Cassino z perspektywy polskiej i włoskiej, pod red. C. Salmieri, Katowice 2017, s. 119–137.

5 T. Wolsza, „To, co widziałem, przekracza swą grozą najśmielsze fantazje”. Wojenne i powojenne losy Polaków wizytujących Katyń w 1943 roku, Warszawa 2015, s. 227–238.

6 P. Majewski, Kolaboracja, której nie było… Problem postaw społeczeństwa polskiego w warunkach okupacji niemieckiej 1939–1945, „Dzieje Najnowsze” 2004, nr 4, s. 65.

7 T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Warszawa 2010, s. 319.

8 E. C. Król, Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa 2006, s. 421.

9 T. Głowiński, Sprawa katyńska w oficjalnej polskojęzycznej prasie codziennej w Generalnym Gubernatorstwie: kwiecień–lipiec 1943 roku, „Niepodległość”, t. XLVIII (po wznowieniu t. XXVIII), s. 141.

10 Ibidem, s. 138.

11 Ibidem, s. 139.

12 T. Wolsza, Filmy katyńskie (1943–1953), „Wojna i Pamięć” 2019, nr 1, s. 86.

13 W związku z odkryciem masowych grobów pod Smoleńskiem…, „Goniec Krakowski” 1943, nr 91, z 18/19 kwietnia, s. 1.

14 PCK apeluje do społeczeństwa w sprawie Katynia, „Goniec Krakowski” 1943, nr 106, z 8 maja, s. 3.

15 Apel PCK do wszystkich żyjących krewnych ofiar Katynia, „Goniec Krakowski” nr 112, z 15 maja, s. 3.

16 C. Madajczyk, Dramat katyński, Warszawa 1989, s. 80. Por. również T. Wolsza, „To, co widziałem, przekracza swą grozą najśmielsze fantazje…, op. cit., s. 157; J. Adamska, Dokumentacja wydobyta w 1943 r. z dołów śmierci w Katyniu. Listy ekshumacyjne PCK, w: Katyń. Listy ekshumacyjne i dokumenty Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża 1943–1944, wstęp i oprac. J. Adamska, T. Krawczak, M. Olczak, Warszawa 2012, s. 51. Autorka omówiła również kulisy powstania innych list (wykazów imiennych) polskich oficerów ekshumowanych w Katyniu. Kulisy powstania listy omówił również uczestnik delegacji do miejsca zbrodni Władysław Kawecki (Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951–1952, t. 2, wstęp, wybór i oprac. W. Wasilewski, tłum.W. J., Warszawa 2018, s. 731–732).

17 Korespondencję w sprawie ofiar katyńskich kierować należy do centrali lub okręgowych placówek PCK (Od specjalnego wysłannika Agencji „Telpress”), „Goniec Krakowski” 1943, nr 129, z 4 czerwca, s. 3.

18 Zamiast wieńców na mogiły katyńskie, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 154, z 1 sierpnia, s. 3.

19 T. Głowiński, Sprawa katyńska w oficjalnej polskojęzycznej prasie codziennej…, op. cit., s. 141.

20 Władysław Kawecki, który był dwukrotnie w Katyniu w 1943 roku, zeznał przed komisją Raya Maddena, że pierwszą listę zidentyfikowanych polskich oficerów przywieźli wszyscy uczestnicy delegacji z 11 kwietnia. Kolejne listy ofiar były wysyłane z Katynia drogą telefoniczną przez Mińsk, Wilno, Gdańsk i w końcu docierały do Krakowa. (Mord w Lesie Katyńskim. Przesłuchania przed amerykańską komisją Maddena w latach 1951–1952, t. 2, op. cit., s. 730.

21 Szczegółowo temat ten omówił T. Głowiński, op. cit., s. 140–142. W rubryce Głos mają czytelnicy można było ponadto odszukać jeszcze przynajmniej kilka innych głosów w tej konkretnej sprawie, np. Tragedia katyńska w opinii narodu; Żydów wśród zamordowanych nie znaleziono; Społeczeństwo okryte żałobą; O głodzie i chłodzie w Kozielsku, Znalazłem się w Kozielsku; Żal ogarnął wszystkie warstwy narodu; …i ślad po nich zaginął; Żydzi powinni być unieszkodliwieni; Inne drogi nie ma; Zbrodnia katyńska otworzyła nam oczy; Miejsce Polaków u boku narodów Europy, „Naród otrząsie się…”; Zbolszewizowana Rosja etapem do opanowania świata…

22 Głos mają czytelnicy. Społeczeństwo okryte głęboką żałobą, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 96, z 22 kwietnia, s. 2.

23 Czytelnicy mają głos. Żal ogarnął wszystkie warstwy narodu, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 102, z 30 kwietnia, s. 2.

24 Głos mają czytelnicy. Społeczeństwo okryte głęboką żałobą…, op. cit., s. 2

25 Czytelnicy mają głos. Listy zroszone łzą, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 101, z 29 kwietnia, s. 2.

26 Ibidem.

27 Ibidem.

28 Czytelnicy mają głos. Żal ogarnął wszystkie warstwy narodu…, op. cit., s. 2.

29 Czytelnicy mają głos. …i ślad po nich zaginął, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 103, z 1–2 maja, s. 2.

30 Czytelnicy mają głos. Żydzi winni być unieszkodliwieni, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 108, z 7 maja, s. 2.

31 Czytelnicy mają głos. „Innej drogi nie ma”, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 111, z 11 maja, s. 2.

32 Czytelnicy mają głos. Groby katyńskie i bomby na Warszawę, „Nowy Kurier Warszawski”, nr 116, z 17 maja, s. 2.

33 Czytelnicy mają głos. Zbolszewizowana Rosja etapem do opanowania świata…, „Nowy Kurier Warszawski”, nr 142, z17 czerwca, s. 2.

34 Czytelnicy mają głos. Tragedia katyńska w opinii narodu, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 97, z 23 kwietnia, s. 2.

35 Czytelnicy mają głos. Listy zroszone łzą…, op. cit., s. 2.

36 Niemiecki urzędowy materiał w sprawie masowego mordu w Katyniu, pod red. nauk. A. Bosiackiego, tłum. P. Bentkowski, Warszawa 2020, s. 305.

37 J. Tucholski, Mord w Katyniu. Kozielsk Ostaszków Starobielsk: lista ofiar, Warszawa 1991, s. 151.

38 Czytelnicy mają głos. Społeczeństwo okryte głęboką żałobą…, op. cit., s. 2.

39 Czytelnicy mają głos. Żydów wśród zamordowanych…, op. cit., s. 2.

40 J. Tucholski, op. cit., s. 268.

41 Czytelnicy mają głos. Innej drogi nie ma…, op. cit., s. 2.

42 J. Tucholski, op. cit., s. 348.

43 Czytelnicy mają głos. O udział w budowie nowej Europy, „Nowy Kurier Warszawski” 1943, nr 141, z 16 czerwca, s. 2.

44 Czytelnicy maja głos. Listy zroszone łzą…, op. cit., s. 2.

45 Czytelnicy mają głos. „Żydzi winni być unieszkodliwieni”…, op. cit., s. 2.

46 Czytelnicy mają głos. „Naród otrząśnie się…, op. cit., s. 2.

47 Czytelnicy mają głos. Społeczeństwo okryte głęboką żałobą…, op. cit., s. 2.

48 Czytelnicy mają głos. „Żydów wśród zamordowanych nie znaleziono”…, op. cit., s. 2.

Dr hab. Jolanta Załęczny, prof. AFiB

Akademia Finansów i Biznesu Vistula, filia w Pułtusku

ORCID ID: 0000-0003-0615-410X

Filary wychowania młodzieży w II Rzeczypospolitej

Znana maksyma hetmana Jana Zamoyskiego o zależności między wychowaniem młodzieży a przyszłością państwa sprawdzała się w naszej historii wielokrotnie. Czas wojny i okupacji, a potem pierwsze lata powojenne stały się okresem próby dla pokolenia młodzieży urodzonej i wychowanej w II Rzeczypospolitej. Warto pokusić się o próbę analizy uwarunkowań, które wpłynęły na kształtowanie świadomości historycznej i patriotycznych postaw młodzieży. Spróbować odpowiedzieć na pytanie, co miało wpływ na wychowanie pokolenia, które – wzrastając w odrodzonej Polsce – musiało stanąć we wrześniu 1939 roku do walki z wrogiem, a ściślej mówiąc, z wrogami Ojczyzny, i wzięło na siebie ciężar nie tylko obrony, lecz także odbudowy państwa.

Odpowiedź nasuwa się niemal natychmiast. Filarów takiego wychowania było zapewne kilka. Pierwszym elementem był niewątpliwie dom rodzinny, ta ostoja patriotyzmu i kultu dla przeszłości. Dalej szkoła, wojsko, kościół i organizacje społeczne. Ich zaangażowanie w kultywowanie tradycji patriotycznych było dowodem głębokiego szacunku dla przeszłości i rozumienia idei wychowania. Podstawę tak rozumianej działalności stanowiło głęboko zakorzenione przeświadczenie, że należy pielęgnować więzy duchowe z tradycją dawnej Polski, ten uczuciowy pomost pomiędzy wolnością utraconą a pragnieniem jej odzyskania. Jednocześnie powszechne było przekonanie, że w oparciu o naukę płynącą z przeszłości trzeba budować wzorce na miarę teraźniejszości i na potrzeby przyszłości. Kreślono więc wizję bohaterstwa połączonego z pracą, dlatego wzorcem stał się typ bojownika i pracownika, który – powodowany szczerym patriotyzmem – pracę potrafił w razie potrzeby zamienić na walkę z bronią w ręku.

Ideały wychowawcze

„Jeżeli idzie o ideały wychowawcze II Rzeczypospolitej, to nie ulega wątpliwości, że można o nich mówić wyłącznie w liczbie mnogiej. Składa się na to kilka zasadniczych przyczyn, w tym: po pierwsze – struktura klasowa społeczeństwa; po drugie – wpływ na wychowanie pewnych idei, w szczególności narodu i państwa; po trzecie – zasięg i oddziaływanie w społeczeństwie i oświacie określonych orientacji i poglądów filozoficznych, ideologicznych i politycznych”¹ – dowodził Feliks Araszkiewicz.

W II Rzeczypospolitej sięgano do bogatych zasobów naszej historii i tradycji. W dokonaniach kolejnych pokoleń szukano inspiracji i wzorców. Stanisław Łempicki podkreślał ciągłość pewnych pierwiastków składających się polski ideał wychowawczy, wskazując szczególną rolę religii, patriotyzmu i poczucia wolności². Dla edukacji narodu ważne były treści, których wartość nie przemija wraz z daną epoką. Do nich należały niewątpliwie niepodległościowe dążenia narodu, stąd wzorcem osobowym stali się uczestnicy powstań, od insurekcji kościuszkowskiej po powstanie styczniowe, a w okresie II RP powstańcy wielkopolscy, żołnierze walczący z nawałą bolszewicką, powstańcy śląscy. Właśnie w postawach walczących doszukiwano się źródła narodowej siły.

Zdaniem Zygmunta Balickiego, prawo do niepodległego bytu przysługuje tylko narodom o silnej indywidualności, narodom, które są zdolne walczyć i zwyciężać³, dlatego konieczne jest wprowadzenie młodego pokolenia głęboko w tradycję narodu, kształtowanie pozytywnego patriotyzmu i przybliżanie młodemu pokoleniu postaw „żołnierzy-obywateli”, których wyróżniała: zdolność do współdziałania, karność, koleżeństwo, solidarność, głęboka religijność, tężyzna fizyczną, aktywność i przedsiębiorczość⁴.

Helena Radlińska uważała, że należy mądrze czerpać inspiracje z przeszłości, „w życie narodu potężne i twórcze wsłuchać się trzeba, rozpoznać szlaki, którymi ono idzie ku przyszłości (…) Nie można zasiewać przyszłości na ściernisku dawnych żniw, lecz na glebie uznojonej trudem żniwiarzy, nie ziarnem wszelkim z dawnego plonu, lecz tylko tym, co ma moc dalszego plonowania”⁵.

Poznawanie historii nie było jednak celem samym w sobie. Poszukiwano w dokonaniach przodków wskazówek, elementów budowania poczucia związków z narodem rozumianym jako wspólnota duchowa, przez którą wchodzi się w związki z przeszłością i szuka wskazówek na przyszłość⁶. Ideały wychowawcze wpajane młodym ludziom miały – zdaniem Władysława Radwana – pomóc im w przyszłości realizować konkretne zadania. Przede wszystkim dzięki patriotycznemu wychowaniu młodzież miała aktywnie włączyć się w odzyskanie niepodległego bytu, a potem w budowanie państwa polskiego.

Nie można też zapominać o roli kultury, która jest podstawą istnienia narodu⁷. Ta prawda znalazła potwierdzenie w okresie zaborów. Naród polski – choć pozbawiony państwa i niezależnego bytu, trwał i zachował swoją odrębność, bo czerpał siłę z kultury i tradycji, potrafił pielęgnować wpisane w kulturę wartości. To właśnie kultura wyznaczała i wyznacza narodowi „drogi tożsamości i w ten sposób łączy w całość jego dzieje”⁸ – nauczał św. Jan Paweł II.

W kulturze tkwią podstawowe wartości będące podstawą idei i ideałów, wartości, które są motorem działań ludzi, decydują o wyborze wzorców, bohaterów, kształtują świadomość i pamięć narodu. „Człowiek z natury jest zdolny do tworzenia i przyjmowania kultury, ale dopiero za sprawą wychowania dokonuje się jego wprowadzenie do udziału w osiągniętym już dorobku kultury. Ten proces oznacza drugie narodziny człowieka – jego narodziny w kulturze”⁹.

Ideały wychowawcze oparte są na systemie wartości, tak ważnym dla utrzymania ciągłości państwa i narodu. Do nich należą niewątpliwie rodzina, poczucie wspólnoty, religijność, honor i godność, zdolność do poświęceń i patriotyzm, umiłowanie wolności.

Dom pierwszą szkołą patriotycznego wychowania

W kulturze polskiej największą wartością były zawsze: dom i rodzina. W domu kolejne pokolenia Polaków poznawały przeszłość narodu, chwalebne czyny bohaterów narodowych, tam uczyły się pieśni patriotycznych. Dom – azyl polskości – oparł się rusyfikacji i germanizacji, pozwolił narodowi przetrwać, zachować kulturę i wychować świadomych obywateli. Niezależnie, czy był to dwór ziemiański, dom mieszczański czy wiejska zagroda, wszędzie podkreślano konieczność służby ojczyźnie. Zawsze dom i rodzina były ostoją wartości i tradycji, źródłem siły:

„Dwór polski nieraz bywał arką narodową!

Nieraz, gdy wszystko wokół padało od gromu,

Największy skarb chowano w cichym polskim domu.

Wiarę w przeszłość, nadzieje, najdroższe pamiątki,

Jakby w relikwiarzu poświęcone szczątki!

I dwór stawał na straży i strzegł od zniszczenia (…)”¹⁰.

To właśnie w domu rodzinnym, który niejednokrotnie zamieszkiwało kilka pokoleń, gdzie szacunkiem otaczano starszych, młodzież otrzymywała pierwszą lekcję patriotycznego wychowania. Źródłem wiedzy były rozmowy o przeszłości, pamiątki rodzinne oraz literatura, gdyż „szczęśliwy, kto w domu rodzinnym – poza wytchnieniem – znajdzie od czasu do czasu podnietę do rozmowy o szerszym świecie, o podaniach z przeszłości nacechowanych czynami chwytającymi za serce”¹¹. W rodzinie Lutosławskich z Drozdowa „ciocia Emilia [z Lutosławskich Gawrońska – J. Z.], leciwa wówczas staruszka, wspominała bratankom o powstaniu, w którym brała udział, karmiąc i opatrując po lasach powstańców, przewożąc rozkazy i inne dokumenty”¹².

W rodzinie kładziono podwaliny pod patriotyczne wychowanie, to rodzice, „zakorzenili głęboką miłość do wszystkiego, co piękne, wzniosłe, szlachetne, prawdziwe! (…) rozwinęli pasję dla bohaterstwa i wszechświatowej sławy”¹³. Tak było w rodzinie poety Józefa Mączki. Ojciec – powstaniec styczniowy przywiązywał dużą rolę do wychowania patriotycznego, przybliżał literaturę, uczył pieśni i wierszy patriotycznych, co wywarło wpływ na całe późniejsze życie poety-żołnierza. Mocne podwaliny pod patriotyczną edukację Krzysztofa Kamila Baczyńskiego położył jego ojciec, piłsudczyk i legionista¹⁴.

W polskim domu dominującą rolę odgrywała kobieta-matka. To ona dbała o dzieci, wychowywała młode pokolenie, przekazywała podstawowe wartości. Była niezwykle ważnym elementem w łańcuchu pokoleń, bo „właśnie dzięki międzygeneracyjnej transmisji udało się ocalić język, wiarę, tradycję i inne cenne, przekazywane z pokolenia na pokolenie wartości (…). Burzliwa historia Polski, nękanej licznymi najazdami i wojnami sprawiła, że kobieta często pozostawała sama i zmuszona była pod nieobecność męża-żołnierza, brać na siebie cały ciężar prowadzenia domu i opieki nad dziećmi. Wówczas obowiązek wychowania młodego pokolenia spadał wyłącznie na jej barki. Siła i determinacja, z jaką kobiety przyjmowały na siebie ten obowiązek, sprawiały, że cieszyły się w społeczeństwie należnym poważaniem i szacunkiem”¹⁵.

Patriotyczne wychowanie w szkole

Na kształtowanie świadomości historycznej społeczeństwa II Rzeczypospolitej znaczący wpływ wywarły treści przekazywane w szkołach, organizacjach społecznych oraz w wojsku. Wynikały one z uwarunkowań historycznych oraz obowiązującego systemu wychowania narodowego, państwowego i obywatelsko-narodowego¹⁶. Potrzebę wypracowania koncepcji wychowania sygnalizowano jeszcze przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, sugerując, że pierwszym warunkiem wychowania narodowego będzie utrwalenie samodzielności narodowej¹⁷. Odwoływano się do historii, pojęcia Ojczyzny czy ducha narodowego¹⁸. Władysław Radwan stał na stanowisku, że należy w przyszłości wychowywać Polaków na światłych obywateli, wyposażać ich w wiedzę o dorobku narodu, aby w sposób świadomy mogli kształtować Polskę¹⁹, a w szkole w odrodzonym państwie widział miejsce, gdzie możliwe będzie rozwijanie twórczego patriotyzmu²⁰.

Sięgano więc do skarbnicy, jaką jest przeszłość, pamiętając, że: „Największym i najpotężniejszym wychowawcą narodu jest jego historia, stanowiąca sumę przeżyć długiego łańcucha następujących po sobie pokoleń. Aby jednak ten czynnik wychowawczy mógł wywierać swój wpływ dobroczynny na szerokie masy, trzeba, aby te masy miały w sobie świadomość związku istniejącego między nimi jako teraźniejszością, a ich wstępnymi jako narodu jego przeszłością”²¹.

System edukacji zakładał, że młodego Polaka wyróżniać będzie duch obywatelski, znajomość tradycji ziemi ojczystej oraz gotowość do pracy twórczej na rzecz kraju²². Na szkołę nakładano obowiązek realizowania wychowania obywatelskiego, które miało rozbudzać w uczniu poczucie więzi jednostki z narodem i państwem. Naród definiowano jako pojęcie szersze od rodziny, a państwo jako duży dom²³. Za jedno z naczelnych zadań szkoły uważano budzenie miłości do mowy i ziemi ojczystej²⁴, bowiem „tylko Matka-Ojczyzna jest tą siłą realną”²⁵, która kształtuje człowieka.

W procesie wychowania starano się zaszczepić w młodym człowieku szacunek dla symboli państwowych oraz osób, które państwo stworzyły i aktualnie je reprezentowały. Wynikało to przede wszystkim z rozwijającego się i wspieranego przez władze kultu Józefa Piłsudskiego²⁶, legionów i wojska. Dążono do wychowania obywatela-żołnierza, a w tradycji polskiej wzorców takich przecież nie brakowało²⁷. Zwracano jednak uwagę na właściwe wykorzystanie przykładu bohaterów historycznych. Kazimierz Sośnicki pisał: „Jeśli indywidualne postacie mogą być wyzyskane do wychowania państwowego, to właśnie nie w rysach osobistych, ale w czynach i właściwościach, w których spełnia się przez nich etos państwowy”²⁸.

Treści służące wychowaniu zawarte były w każdym przedmiocie nauczania, choć – co zrozumiałe – dominowały w programach nauczania historii i literatury²⁹. Rola historii była kluczowa, dawała ona podstawy do takiego wychowania przyszłego obywatela, „by zrozumiał, że utrzymanie bytu niepodległego państwa i jego obrona jest najgłówniejszym obowiązkiem obywatela, a wolność narodu i jednostki największym skarbem ludzkości”³⁰. Nauczanie miało rozwijać poczucie więzi z Ojczyzną i jej przeszłością, ukształtować człowieka dojrzałego, o wysokiej kulturze duchowej. „Wypielęgnować musimy w młodzieży gorącą miłość ojczyzny, która stałaby się orężem przeciw wichrzycielom, nieprzyjaciołom kraju. I wzbudzimy tę miłość nauką o Polsce współczesnej i nauką historii”³¹ – pisał na łamach „Przyjaciela Szkoły” Tadeusz Fałowski.

Ważne miejsce w międzywojennej oświacie zajmowało przybliżanie młodzieży kultury i tradycji polskiej, kształtowania kultu bohaterów, szacunku dla mowy polskiej. Przestrzegano jednak przed „tanim patriotyzmem obchodowym”, bowiem „nie łzawe wspomnienie dawnych bojów, ale realna nauka z przeszłości, wyszukiwanie drzemiących sił w dawnych bojach i uczynkach – oto zadanie wychowawcze”³².

Patriotyzmu uczono na lekcjach, a także podczas uroczystości szkolnych, które wynikały z kalendarza rocznic historycznych oraz z uwarunkowań politycznych. Dominujące miejsce zajmował oczywiście kult Piłsudskiego, bo – jak podkreślał minister oświaty Janusz Jędrzejewicz – „zła to szkoła, która tych świętych haseł Budowniczego Polski w życie wcielić nie potrafi”³³. Piłsudski był więc kreowany jako wzór do naśladowania i bohater najważniejszych wydarzeń z najnowszej historii. Sprzyjały temu zarówno treści programów nauczania historii i języka polskiego, jak i scenariusze uroczystości szkolnych³⁴. W obchodach rocznic widziano możliwość oddziaływania na młode pokolenie, bo dokumentowały wysiłek „całego społeczeństwa, jego odporność i rozmach, siłę państwa, to społeczeństwo reprezentujące, wreszcie rolę przewodnich jednostek – symbolów chwil dziejowych. Taka jest doniosłość obchodów, obchodów spajających przeszłość z teraźniejszością, współczesność z przyszłością”³⁵.

Kreowaniu postaw patriotycznych młodzieży szkolnej sprzyjał też wybór postaci patrona placówki. Szkole Powszechnej nr 30 w Warszawie nadano 12 maja 1934 roku imię Powstańców 1863 roku. Uroczystość wręczenia szkole sztandaru odbyła się 30 maja, w bazylice Serca Jezusowego poświęcono wtedy sztandar powstańczy, który weterani oddali w ręce uczniów³⁶. Powstałe w 1918 roku Gimnazjum dla b. wojskowych im. ks. Józefa Poniatowskiego w Warszawie otrzymało sztandar 2 maja 1923 roku. Jego uroczyste poświęcenie miało miejsce następnego dnia w kościele Wizytek. Podczas podniosłej uroczystości podkreślano, że powinnością szkoły jest rozwijanie w uczniach ducha rycerskiego³⁷. W drugiej połowie lat 30. szkoły najczęściej chciały patronem uczynić Józefa Piłsudskiego.

W różny sposób przybliżano młodzieży postać patrona. Najpopularniejsze były obchody jego dnia, w ramach których organizowano odczyty oraz uroczyste akademie. Patronom poświęcano okolicznościowe wystawy, uczniowie brali udział w Mszach za duszę patrona, składali kwiaty pod tablicą pamiątkową na terenie szkoły albo na jego grobie na cmentarzu.

Ważnym elementem wychowania patriotycznego w szkołach była pamięć o uczniach, którzy poświęcili życie w obronie ojczyzny. W Gimnazjum św. Wojciecha w Warszawie 21 stycznia 1923 roku odsłonięto pamiątkową tablicę z nazwiskami 27. wychowanków szkoły poległych w walkach o wolność Ojczyzny w latach 1914–1920. Tablicę zaprojektował artysta Wojciech Jastrzębowski. Nadano jej formę tryptyku: na bocznych granitowych tablicach umieszczone zostały nazwiska uczniów poległych w latach 1914–1919 oraz 1920, zaś część środkową zajął portret Bohdana Górskiego, członka „Strzelca”, który poległ w roku 1914³⁸. W Gimnazjum Państwowym im. króla Władysława Jagiełły w Drohobyczu 24 września 1934 roku, z okazji 75-lecia istnienia szkoły i w 15. rocznicę odzyskania niepodległości, wmurowano tablicę upamiętniającą 14. wychowanków szkoły, którzy „na zew komendanta Józefa Piłsudskiego idąc na bój o Wolność i Niepodległość w latach 1914–1920 złożyli Ojczyźnie młode życie w ofierze”³⁹. Uczniów Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Sokołowie poległych podczas wojny 1920 roku upamiętniono okolicznościowym tableau (fotografia autorstwa Jana Pędicha), rozpowszechnianym potem w formie pocztówki.

Do walki z wojskami bolszewickimi stanęli też uczniowie Gimnazjum im. ks. Józefa Poniatowskiego w Warszawie. Z wojny nie wróciło dziewięciu z nich. Uczczono ich pamiątkową tablicą w gmachu szkoły przy ul. Złotej. Widniał na niej napis: Dulce et decorum est pro patria mori oraz nazwiska wszystkich poległych⁴⁰.

Przynależność do organizacji społecznych

Na kształtowanie postaw młodych ludzi istotny wpływ wywierały organizacje, a spośród nich dominującą rolę odgrywało harcerstwo, „ten beniaminek społeczeństwa polskiego, te zastępy najmłodsze orląt narodowych…”⁴¹ – jak pisał Józef Bek. Przedwojenne harcerstwo kreowało postawę służby Ojczyźnie, bo: „Harcerz żyje dla Polski; myśli on i pracuje, aby była potężną i wielką i aby była wolną i zjednoczoną”⁴². Przynależności do organizacji rozumiano jako pełnienie służby, kreowanie wzorów obywateli i patriotów, „a gdy zajdzie potrzeba, żołnierzy – obrońców Ojczyzny”⁴³. Harcerze niejednokrotnie dawali przykład męstwa i oddania ojczyźnie, zasługując na powszechne uznanie. Ich wkład w walkę o niepodległość wysoko cenił Józef Piłsudski. W skierowanym do nich liście z 1 lipca 1921 roku pisał: „Już w latach niewoli przygotowywaliście się do służby ojczyźnie. (…) gdy huragan wojny światowej deptać począł niwy polskie i przyjść miało do dziejowego porachunku za lata krzywd i niewoli, wyście w pierwszym stanęli szeregu tych, którzy odważyli się sięgnąć po zaszczytne miano żołnierzy niepodległości”⁴⁴.

Harcerstwo miało za zadanie pielęgnowanie uczuć narodowych, przygotowywanie do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i do służby obywatelskiej, „do świadomej, czynnej i ofiarnej służby dla Państwa Polskiego opartej na Jego umiłowaniu i żołnierskiej gotowości do Jego obrony, bezinteresowności, karności obywatelskiej i honorze”⁴⁵.

Podstawą wychowania harcerzy w okresie międzywojennym były tradycje narodowe i wzorce osobowe z przeszłości. Drużyny harcerskie przyjmowały za swoich patronów bohaterów narodowych, symbolizujących honor, odpowiedzialność, gotowość do poświęceń i oddanie Ojczyźnie. Poprzez naśladowanie takich wzorców i powielanie ich przykładu wychowywano młodych ludzi na patriotów i dobrych obywateli. Wpajano harcerzom szacunek dla przeszłości i dokonań przodków oraz przekonanie, że gotowość do poświeceń i służba Ojczyźnie kolejnych pokoleń pozwoliły na utrzymanie albo odrodzenie niepodległego bytu⁴⁶. Sięgano więc do historii, przywoływano szlachetne postaci, ukazywano wydarzenia z przeszłości w celu kształtowania właściwych postaw. Było to podstawą do wychowania świadomych i odpowiedzialnych obywateli odrodzonego państwa, którzy znając sylwetki bohaterów czasów walk i niewoli, gotowi byli zarówno walczyć, jak i pracować dla Ojczyzny⁴⁷.

Swoją służbę harcerze rozumieli jako gotowość do ofiarnej pracy na rzecz kraju. Byli przekonani, że w razie potrzeby będą przygotowani do postępowania zgodnie z rycerskimi postawami symbolizowanymi przez patronów drużyn. Przy wyborze patrona kierowano się dokonaniami tej postaci, wybitnymi zasługami i wkładem w walkę o niepodległość. W biografii szukano wzorców dla młodego pokolenia. Wykorzystywano je potem do tworzenia gawęd harcerskich zawierających wskazówki do kreowania postaw moralnych, społecznych, obywatelskich oraz chrześcijańskich. Wzory te pojawiały się zarówno w publikacjach, jak i w poezji czy opisach gier terenowych. Zwracano przede wszystkim uwagę na siłę sprawczą wybranych bohaterów, upór i konsekwencję w dążeniu do celu, a przede wszystkim na to, że „żyjąc i działając w odmiennych warunkach, w innym okresie dziejowym, walczyli o analogiczne wartości, ideały, stając się niejednokrotnie ich symbolami i niepodważalnymi autorytetami”⁴⁸. Wybór patrona był zabiegiem świadomym. Najczęściej wybierano wodzów powstań narodowych, najpopularniejszy był Tadeusz Kościuszko, jego imię nosiły aż 182 drużyny. Bardzo popularny był książę Józef Poniatowski (109 drużyn), Romuald Traugutt, Jan Henryk Dąbrowski, Kazimierz Pułaski i Józef Piłsudski. Imię hetmanów nosiły 102 drużyny, prym wodził wśród nich Stefan Czarniecki. Harcerze doceniali też dokonania władców, najpopularniejszy był Jan III Sobieski, a także Bolesław Chrobry, Stefan Batory i Władysław Jagiełło. Spośród postaci rycerzy i żołnierzy (autentycznych i fikcyjnych) najczęściej powtarzał się Zawisza Czarny (78 drużyn), potem Jan Kiliński, Bartosz Głowacki, ks. Ignacy Skorupka i Józef Sowiński. Pięć drużyn wybrało na swego patrona sienkiewiczowskiego Michała Wołodyjowskiego⁴⁹. Patronami drużyn bywali też uczestnicy powstań. Z tego grona w 1925 roku I Żeńska Drużyna Harcerska z Pruszkowa wybrała – z inicjatywy phm. Ewy Grodeckiej – 84-letnią Wandę Umińską, weterankę powstania, działaczkę społeczną. „Wiele starań wykazała drużyna, aby ją poznać i uzyskać jej zgodę. Wiele zbiórek poświęcono na zaznajomienie z biografią patronki”⁵⁰. W roku 1926 cała drużyna wzięła udział w pogrzebie Umińskiej na warszawskich Powązkach. Dziewczęta złożyły uroczyste przyrzeczenie, że będą wierne ideałom głoszonym za życia przez patronkę.

Harcerze dawali też przykład zaangażowania. W listopadzie 1918 roku wspólnie z członkami POW rozbrajali Niemców⁵¹. Ruszyli też do walki w 1920 roku. Na wezwanie przewodniczącego ZHP gen. Józefa Hallera już 13 lipca ogłoszono mobilizację harcerskich oddziałów ochotniczych. „Odezwały się w duszy harcerzy rycerskie tradycje ojców, wspomnienie walk legionowych z 1914 r., bojów o Lwów, Wilno i zbrojnego wystąpienia przeciw najeźdźcom w 1915 r. Wraz ze swoimi chłopcami poszli drużynowi, komendanci gniazd okręgów i chorągwi, kapelani. (…) Gniazda harcerskie przekształciły się jakby w niewielkie obozy wojskowe, pośpiesznie szykujące się do wymarszu”⁵². W odpowiedzi na wezwanie Rady Obrony Państwa harcerze zgłaszali się do punktów werbunkowych⁵³. W rodzinnych miejscowościach żegnano ich bardzo uroczyście. W Końskich ochotników odjeżdżających do stolicy pożegnali przedstawiciele duchowieństwa, cechy rzemieślnicze, nauczyciele. Orkiestra straży pożarnej grała marsze wojskowe, przemawiali przedstawiciele władz, nauczyciele, księża. Do mundurów ochotników przypięto biało-czerwone rozety⁵⁴. W białostockiej farze 7 lipca 1920 roku uroczyście żegnano harcerzy-ochotników. Zgłosiło się aż 120 wychowanków gimnazjum, którzy pod dowództwem ks. S. Marcinkowskiego zostali wcieleni do 201 Pułku Piechoty⁵⁵.

Potem z różnych stron przybywali do Warszawy, aby 18 lipca 1920 roku stanąć w liczbie ponad 1200 do przeglądu przed gen. Józefem Hallerem. Wcielano ich do formacji wojskowych, głównie do 201 Pułku Piechoty⁵⁶. Łącznie akces do służby ochotniczej zgłosiło ponad sześć tys. harcerzy. Zasłynęli oni w walkach odwagą, determinacją oraz zachowaniem spokoju⁵⁷.

Nauki płynące z ust duszpasterzy

Nie sposób tu wyczerpująco omówić roli Kościoła i duchowieństwa w wychowaniu młodego pokolenia w II Rzeczypospolitej. Na kilka jednak aspektów trzeba koniecznie zwrócić uwagę. Niezwykle ważne były nauki płynące z ust duchownych. Przykładem jest postać abp. Józefa Teodorowicza, który wychowaniu młodego pokolenia poświęcał dużo uwagi⁵⁸. Podkreślał, że szkoła musi być otoczona szacunkiem młodzieży, a rodziców nauczał, że „najniższym warunkiem wychowania jest przebywanie z tymi, których się wychowuje”⁵⁹. Widział potrzebę rozbudzenia duszy, wyrobienia ideału, wychowania w karności: „Karność niechaj będzie owiana miłością, a miłość uzbrojona w karność”⁶⁰. Na każdym kroku podkreślał znaczenie pracowitości, bo „osobnym rodzajem wyrobienia i zahartowania woli jest wdrożenie dziecka w nałóg pracy”⁶¹. Doceniał zaangażowanie młodzieży, podkreślał, że „tylko w młodocianym sercu, w jego czystych i wzniosłych uczuciach, przepojonych wiarą, w jego szlachetnych porywach i miłości ideału, w jego odczuciu i zrozumieniu potrzeb i cierpień świata”⁶² dopatrywać się można źródła siły i entuzjazmu. W młodych widział przyszłych światłych obywateli, w sercach i umysłach których jego słowo, niczym „ziarno rzucone pleni się i wschodzi (…)”⁶³.

Przeświadczony o niezłomnej postawie polskiej młodzieży, przypominał słowa wieszcza, o tym, że naród polski jest jak lawa, zimna i twarda z wierzchu, ale gorąca wewnątrz. A za ów ogień uważał właśnie młode pokolenie, które nie poddało się nigdy, nie ugięło przed wrogiem, nie zapomniało o swoim pochodzeniu i zawsze stało na straży polskości. Podkreślał rolę nauki chrześcijańskiej w kształtowaniu postaw młodzieży. Był głęboko przekonany, że „w zdroju tej czystej a potężnej mocy dusza młodzieńcza znajduje siłę na namiętności i przez tę najwyższą miłość układa w sobie i rozwija wszelką inną miłość i wszelki inny szlachetny ideał”⁶⁴. Młodzież to – jego zdaniem – największy skarb narodu, na który targnął się wróg⁶⁵. W kazaniu poświęconym powstaniu styczniowemu ukazał patriotyczne postawy młodych gotowych do najwyższych poświęceń. Bliskie mu były sylwetki Orląt Lwowskich, podkreślał ich młody wiek, wielkie oddanie ojczyźnie. Był przekonany, że powinnością mieszkańców Lwowa jest upamiętnienie bohaterskich młodych obrońców miasta, aby żyły „te dzieci, które pierwsze porwały się ze znikomą garsteczką na czyn, po ludzku mówiąc, nierozumny i szalony, bo na walkę z tysięcznymi zastępami, karabinami maszynowymi i armatami”⁶⁶.

W kazaniu wygłoszonym w katedrze św. Jana w Warszawie 9 lutego 1919 roku wspomniał o młodym pokoleniu Polaków: „Powołałbym jeszcze tych ostatnich męczenników, młodzież polską, co się rwała już w tej ostatniej wojnie do walki w nadziei, że orężem ojczyznę wywalczy, tę biedną młodzież, oszukaną przez zaborcze państwa, które mówiąc jej i wołając: „Ojczyzna”, nieszczerze mówiły, bo o sobie tylko myślały”⁶⁷. Podkreślał, że młodzi muszą znać historię i darzyć szacunkiem poprzednie pokolenia, które przelewały krew w walce o niepodległość. Zawsze akcentował szczególne posłannictwo Polaków, „w krwawej, cierniowej koronie historii Polski odczytywał znaki misji dziejowej, posłannictwo wyznaczone przez Boga”⁶⁸. Świadomy ówczesnych zagrożeń, apelował do młodzieży: „Daj więc krew twoją za wolność ojczyzny. Oddaj ją, choćbyś sam nigdy jej samej więcej obaczyć nie miał. Oddaj szlachetne młodociane twe życie”⁶⁹.

Co szczególnie ważne, młodzież uczył szacunku dla starszych, kazał chylić czoła przed ich poświęceniem dla ojczyzny. Wzorem sobie współczesnych okazywał podziw czcigodnym weteranom powstania styczniowego.

Podobną rolę pełnił biskup Władysław Bandurski, który potrafił przemawiać do ludzi i oddziaływać na ich uczucia. „Złotousty biskup, zagrzewający gorącymi słowami do miłości Ojczyzny zapraszany był wszędzie, gdzie wojsko, młodzież, ciała pedagogiczne, urzędnicy i w ogóle najrozmaitsze organizacje wojskowe czy cywilne pragną słowa takie, natchnione najszlachetniejszymi uczuciami, usłyszeć”⁷⁰. W jego ustach słowo nabierało mocy szczególnej. Miał bowiem świadomość, że z czasem „rzeczy wzniosłe i piękne stają się martwe, okryte pyłem”⁷¹ i trzeba wlać w nie nowe życie.

Jako budziciel ducha narodowego wiele uwagi poświęcał Bandurski kwestii kolejnych polskich powstań narodowych. W każdą rocznicę przypominał wydarzenia sprzed lat i przywoływał sylwetki ich uczestników. Powstańców listopadowych nazywał strażnikami ognia, którzy pokazali zaborcy, że nie pozwolą wydrzeć sobie skarbów kultury, szydzić z siebie bezkarnie i deptać polską przeszłość. To oni udowodnili, że duch rycerski w narodzie nie zginął⁷². Wykazał też ową ciągłość walki, bo – choć tamto powstanie upadło – to wola walki odżyła wśród walczących w 1863 roku oraz w szeregach legionistów w 1914 roku. Przypominając bohaterskie czyny powstańców, gloryfikował też walczących pod Krzywopłotami, Limanową, Rafajłową, Łowczówkiem, Rokitną, Mołotkowem.

Wzorce osobowe

Warto zastanowić się, kto był wzorem dla młodego pokolenia II RP i w jakiej mierze wpłynął na jego późniejsze postępowanie. W naszej świadomości historycznej zawsze najbardziej eksponowane miejsce zajmowali bohaterowie walczący zbrojnie o niepodległość. Szacunek do nich tłumaczono wszechobecnym w naszej świadomości „kultem czynu rycerskiego, który dał państwu byt niepodległy, a więc w pierwszej linii należny kult twórcy tego czynu (…). Zbiorowa psyche narodowa, jeśli ma stanąć na szczytach dojrzałości i doskonałości politycznej, musi kult ten, jako krynicę ożywczą mocy i potęgi, uczynić trwalszym nad pomniki z granitu i spiżu”⁷³. Ponadto „my, Polacy, posiadamy kult bohaterstwa w stopniu wysokim bezsprzecznie. Wyrobiły go w nas lata chwały i lata niewoli”⁷⁴.

Nie może więc dziwić, że w II RP wzorem dla młodzieży byli legioniści, zarówno dowódcy, jak i szeregowi żołnierze⁷⁵. W ich postawach akcentowano zapał, ofiarność, a przede wszystkim młodość. Po raz kolejny młode pokolenia wykazało się zaangażowaniem w walkę, podobnie jak ich poprzednicy, którzy zapisali się na kartach historii.

Szczególnej wymowy nabierała śmierć młodych żołnierzy w walce o wyzwolenie Polski w latach 1918–1920. Przykładem młodego bohatera może być ppłk Leopold Lis-Kula, który zmarł na skutek odniesionych ran 7 marca 1919 roku pod Torczynem⁷⁶. Wzorem byli też żołnierze-ochotnicy, którzy gotowi było na ołtarzu Ojczyzny złożyć ofiarę krwi, a często i życia, jak choćby porucznik Stefan Pogonowski, który poległ 15 sierpnia 1920 roku pod Wólką Radzymińską. Zyskał sławę „rycerza zasługi niezmiernej”, którego losem kierowało „pragnienie czynu dla Ojczyzny”⁷⁷. Innym bliskim sercom młodych Polaków był ks. Ignacy Skorupka. Poległ 13 sierpnia 1920 roku, idąc na czele ochotniczego batalionu młodzieży z Warszawy⁷⁸. Tak scharakteryzował go kardynał Aleksander Kakowski: „(…) młody i pięknej powierzchowności kapłan, który jeszcze piękniejszą miał duszę. (…) W bitwie pod Ossowem młodociany żołnierz nie wytrzymał ataku i zaczął się cofać. Cofali się oficerowie i dowódca pułku. Wtedy ks. Skorupka zebrał wokół siebie kilkunastu swoich chłopców i z nimi poszedł naprzód. (…) wielu poległo; padł rażony granatem i ks. Skorupka. Dlaczego tak podnoszą i gloryfikują śmierć ks. Skorupki przed wszystkimi ofiarami wojny? Chwila śmierci ks. Skorupki jest punktem zwrotny w bitwie pod Ossowem i w dziejach wojny 1920 roku. Do tej pory Polacy uciekali przed bolszewikami, odtąd uciekali bolszewicy przed Polakami. Nie dla innych przyczyn, ale dlatego właśnie cały naród czci ks. Skorupkę jako bohatera narodowego”⁷⁹.

Młodzież poczuwała się do opieki nad mogiłami poległych, czynnie wpisując się w kultywowanie pamięci o bohaterach: „Naród, który jest opiekunem tych grobów, bierze z nich świadomość ciągłości swego istnienia. Ponad grobami podają sobie ręce coraz to nowe pokolenia i od zarania dziejów idą nieskończonym korowodem w jutro, nieznane teraźniejszości. A pochód ten znaczony jest wysiłkiem, ofiarą, bojem, klęską lub zwycięstwem. Gdy padają jedni, stają na ich miejsce inni. Życie trwa i zwycięża”⁸⁰.

Postacią bliską młodzieży był bohater czasów napoleońskich, ks. Józef Poniatowski. Imponował odwagą, kochany był „za cnoty i za wady, kochany za to, iż był wcieleniem charakteru narodowego, kochany za wysileń swych i zgonu piękno tragiczne, niby zorganizowane w jego osobie odbicie tragicznych losów zbiorowości (…). Polot rycerski księcia Józefa, jedna z najważniejszych psychiki zbiorowej cecha unieśmiertelniła jego imię, bo będąc sama z liczby nieśmiertelnych ogniw przeszłości i poręk przyszłości, pozostała w duszy narodu i pozostać musi”⁸¹.

Oczywiście miejsce szczególne zajmował Józef Piłsudski, człowiek otoczony już za życia kultem i legendą. Młodych ludzi fascynował jego życiorys, intrygował otaczający Piłsudskiego „nimb syberyjskiego męczeństwa oraz apologia powstania styczniowego”⁸². Był też Piłsudski wcieleniem marzeń o wskrzesicielu Ojczyzny⁸³, niepokonanym wodzem, budowniczym i obrońcą Polski, wychowawcą narodu. Uważany za największego bohatera współczesnej Polski szybko stał się wzorcem w procesie wychowania młodego pokolenia. Sprzyjały temu zarówno treści edukacyjne, jak i tworzona specjalnie dla młodego pokolenia literatura⁸⁴.

Szczególna więź między Piłsudskim a młodym pokoleniem Polaków kształtowała się podczas bezpośrednich spotkań, m.in. w czasie obchodów imienin marszałka, w których młodzież brała aktywny udział. W marcu 1926 roku imieniny Piłsudskiego uczczono marszem Belweder–Sulejówek, zorganizowanym przez Komendę Okręgu Warszawskiego Związku Strzeleckiego⁸⁵. Trasa liczyła 27 kilometrów, metę wyznaczono w Sulejówku przed bramą „Milusina”. W zawodach wzięło udział 47 drużyn (łącznie ponad 600 strzelców). Zwycięzcy przebyli trasę w trzy godziny, pięć minut i 11 sekund. Nagrodą dla najlepszej drużyny była książka napisana przez Piłsudskiego podczas pobytu w twierdzy w Magdeburgu z własnoręczną dedykacją.

Podsumowanie

Pokolenie, które wzrastało w latach międzywojennych, wychowywane było w domu, szkole, harcerstwie w poszanowaniu tradycji i polskiej historii. Uczone było odpowiedzialności i gotowości do poświęceń. Nie wahało się, gdy sytuacja zmusiła do stawienia czoła zagrożeniu i trzeba było ryzykować życiem.

Czas wojny potwierdził, że edukacja oparta na trzech tradycyjnych wartościach: Bóg, honor, Ojczyzna, pobierana w szkole, harcerstwie, wojsku, a wspomagana przez wychowanie domowe, przyniosła zamierzony efekt. W sytuacji zagrożenia kraju, jak pisał Witold Kieżun, „dusza rwała się do wspaniałych wielkich rzeczy”⁸⁶. Młodzi ludzie stanęli więc bez wahania do walki w roku 1939, a potem w 1944 roku.

Druga Rzeczpospolita odniosła niekwestionowany „sukces w na polu wykorzystania zbiorowej świadomości historycznej do krzewienia szacunku dla tradycji narodowych oraz kształtowania na tej bazie postaw patriotycznych i wypływających z nich postaw obywatelskich. Gdyby nie były one powszechne w dobie II wojny światowej, gdyby motywowany nimi żołnierz polski nie demonstrował swojej determinacji w walce o niepodległość, inaczej mogłyby się potoczyć się w tamtym czasie losy «sprawy polskiej». Zbiorowa świadomość historyczna ukształtowana w okresie międzywojennym była też skuteczną odtrutką na komunistyczną propagandę, uniemożliwiła zakłamywanie dziejów ojczystych w dobie PRL-u i była ważnym źródłem wiary we własne siły narodu”⁸⁷.

1 F. Araszkiewicz, Geneza ideałów wychowawczych Drugiej Rzeczypospolitej, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1976, nr 19, s. 147.

2 S. Łempicki, Polski ideał wychowawczy, Lwów 1938.

3 Z. Balicki, Egoizm narodowy wobec etyki, Lwów 1904, s. 72.

4 Księga pamiątkowa II Polskiego Kongresu Pedagogicznego, pod red. J. Korneckiego, Lwów 1909, s. 52.

5 H. Radlińska, Stosunek wychowawcy do środowiska społecznego, Warszawa 1935, s. 78.

6 W. Radwan, Ideał wychowawczy, Warszawa 1916, s. 10–12.

7 L. Dyczewski, Kultura polska w procesie przemian, Lublin 1993, s. 97.

8 Jan Paweł II, Nauczanie społeczne, t. 4, Warszawa 1984, s. 439.

9 A. Kłoskowska, Kultura, w: Pojęcia i problemy wiedzy o kulturze, pod red. eadem, Wrocław 1991, s. 19.

10 K. Laskowski, Dwór, w: S. Markowski, M. Rydel, Oblicza polskiego dworu, Warszawa 2004, s. 6.

11 J. Horoszkiewicz, Notatki z życia, oprac. H. Wereszycki, Wrocław–Kraków 1957, s. 15.

12 D. i A. Wroniszewscy, Koniec świata Lutosławskich, Drozdowo 2019, s. 19.

13 W. Jagniątkowski, W krainie bokserów, Warszawa–Lublin–Łódź–Kraków 1913, s. 21–22.

14 W. Budzyński, Miłość i śmierć Krzysztofa Kamila, Warszawa 1992, s. 19.

15 A. Samsel, W kręgu polskich wartości narodowych, w: Patriotyzm a wychowanie, pod red. E. J. Kryńskiej, J. Dąbrowskiej, A. Szarkowskiej, U. Wróblewskiej, Białystok 2009, s. 279.

16 F. Araszkiewicz, Ideały wychowawcze Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 1978.

17 Koncepcję tę prezentował ks. Jan Gralewski, Zadania wychowawcze szkoły narodowej w Polsce, „Wychowanie w Domu i Szkole” 1915, nr 4–5, s. 629–630.

18 K. Chmielewski, Widnokręgi wychowawcze, „Przegląd Pedagogiczny” 1917, nr 3, s. 190–191.

19 W. Radwan, op. cit., s. 17, 19–26.

20 Idem, Odrodzenie szkoły polskiej, „Ruch Pedagogiczny” 1918, nr 8–10, s. 192–193.

21 Wychowanie a naród, „Tygodnik Ilustrowany” 1924, nr 8, s. 114.

22 „Głos Nauczycielski” 1918, nr 5, s. 198.

23 H. Witkowska, Elementarz obywatelski, Warszawa 1920, s. 8.

24 H. Rowid, Szkoła powszechna, w: O szkołę polską, cz. 3, Lwów 1920, s. 83.

25 L. Zarzycki, Wstęp do pedagogiki, Lwów 1922, s. 132–133.

26 Szerzej na ten temat: M. Ziemnowicz, Wychowanie państwowe w szkole, „Przegląd Pedagogiczny” 1931, s. 18; H. Pohoska, Wychowanie obywatelsko-państwowe, Warszawa 1931, s. 6.

27 L. Jaxa-Bykowski, O polski ideał wychowawczy, „Kwartalnik Pedagogiczny” 1930, nr 2, s. 106.

28 K. Sośnicki, Podstawy wychowania państwowego, Lwów–Warszawa [1933], s. 195–196.

29 Szerzej: W. Mrozowska, Wychowanie obywatelskie a nauczanie historii, „Zrąb” 1930, t. 3, s. 321–333; K. Kosiński, Wychowanie obywatelskie a nauka literatury w szkole średniej, „Zrąb” 1930, t. 2, s. 188–209.

30 L. Rymar, Cel nauki historii w szkole (na tle obecnych dążeń i reform w szkolnictwie), Kraków 1925, s. 37.

31 „Przyjaciel Szkoły” 1928, nr 12, s. 407.

32 H. Pohoska, Wychowanie…, op. cit., s. 221, 276.

33 J. Lachowski, Szkoła polska w hołdzie Wskrzesicielowi Państwa, w: Geniusz Niepodległości, Lwów 1933, s. 183.

34 Zob. H. Hein-Kircher, Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008, s. 120–130; P. Cichoracki, Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005, s. 303–323.

35 Wstęp, w: Rocznice. Wypisy do obchodów rocznic narodowych, oprac. A. Wieczorkiewicz, E. Oppman, Warszawa 1934, s. 9–10.

36 A. E. Markert, Gloria victis. Tradycje powstania styczniowego w Drugiej Rzeczypospolitej, Pruszków 2004, s. 67–69.

37 75 lat Gimnazjum i Liceum im. ks. Józefa Poniatowskiego, Warszawa 1993, s. 37–38.

38 „Tygodnik Ilustrowany” 1923, nr 5, s. 80.

39 Sprawozdanie Dyrekcji Gimnazjum Państwowego im. króla Władysława Jagiełły w Drohobyczu za rok szk. 1933/34, Drohobycz 1934, s. 51.

40 H. Nowina-Witkowski, Bohaterowie wojny 1920 r., w: 75 lat Gimnazjum i Liceum…, s. 235–238.

41 J. Bek, Lato harcerskie, „Tygodnik Ilustrowany” 1924, nr 24, s. 397.

42 J. Mauersberger, Do harcerzy, „Harcerz” 1921, nr 21, s. 1.

43 W. Wróblewski, Tradycyjny etos harcerski, „Kultura i Społeczeństwo” 1986, nr 3, s. 247–261.

44 J. Piłsudski, Pisma–Mowy–Rozkazy. Wydanie zbiorowe prac dotychczas drukiem ogłoszonych, t. 5, Warszawa 1932, s. 240.

45 Statut ZHP z 1936, par. 4, pkt. b.

46 J. Półćwiatek, Współczesność a patriotyczne tradycje narodu polskiego, „Profile” 1978, nr 4, s. 6–7.

47 S. Siedlaczek, Harcerstwo. Zarys podstaw ideowych i organizacyjnych. Próby, Lwów 1939, s. 76–77.

48 A. Krzakowski, Postawy patronów drużyn skautowych i harcerskich w latach 1911–1939, w: Z dziejów ruchu harcerskiego. Studia–Szkice–Materiały 1911–2006, Rzeszów 2006, s. 112.

49 Obszerna analiza nazewnictwa drużyn zob. A. Krzakowski, Postawy patronów drużyn skautowych i harcerskich w latach 1911–1939, w: Z dziejów ruchu harcerskiego. Studia–Szkice–Materiały 1911–2006, Rzeszów 2006, s. 113–129.

50 T. Jaros, Harcerstwo pruszkowskie w latach międzywojennych (1921–1939), „Przegląd Pruszkowski” 1985, nr 1, s. 11.

51 Zob. Batalion Harcerski Wojsk Polskich. Zarys historyczny 1918–1939, Warszawa 1939; Udział harcerstwa w walkach o niepodległość i zjednoczenie Polski, „Polska Zbrojna” 1928, nr 304, s. 8.

52 Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Związek Harcerstwa Polskiego, sygn. 177, k. 312.

53 W. Nekrasz, Harcerze w bojach. Przyczynek do udziału młodzieży polskiej w walce o niepodległość Ojczyzny w latach 1914–1921, Warszawa 1930–1931, s. 69–103.

54 M. B. Markowski, Społeczeństwo województwa kieleckiego wobec wojny polsko-bolszewickiej 1919–1920, Kielce 1998, s. 166.

55 Walczyli pod Surażem, Ostrowią Mazowiecką, potem wzięli udział w walkach o Wilno; A. Dobroński, Kościół farny i harcerze, cz. 1, „W Służbie Miłosierdzia” 2005, nr 11, http://www.wsm.archibial.pl/wsm14/art.php?id_artykul–175 (dostęp: 25.09.2020).

56 „Kurier Warszawski” 1920, nr 222, s. 2.

57 Zob. J. Szczepański, Harcerstwo polskie w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku, w: Z dziejów ruchu harcerskiego. Studia–Szkice–Materiały 1911–2006, pod red. E. Czop, Rzeszów 2006, s. 149–156; N. Wójtowicz, Płoccy harcerze w wojnie polsko-bolszewickiej, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 11–12, s. 82–86.

58 Szerzej na ten temat: J. Załęczny, Arcybiskup Józef Teodorowicz – nauczyciel i opiekun młodzieży, w: Teodorowicz. Mówca i patriota, pod red. T. Skoczka, Warszawa 2015, s. 145–160.

59 J. Teodorowicz, Rodzina a szkoła, Lwów 1898, s. 4.

60 Ibidem, s. 26.

61 Ibidem, s. 32.

62 Odrodzenie. Kazanie wygłoszone w kościele SS. Wizytek w Warszawie, z okazji otwarcia kongresu stowarzyszenia akademickiej młodzieży „Odrodzenie” w grudniu 1922 r., w: J. Teodorowicz, Na przełomie. Przemówienia i kazania narodowe, Poznań–Warszawa 1923, s. 325.

63 List abp. Teodorowicza do Młodzieży z 1 sierpnia 1933 roku, Archiwum Ormian Polskich, t. 136, sygn. 1455/420.

64 List pasterski ks. apb Józefa Teodorowicza do diecezjan, wydany 2 lutego 1902 roku, op. cit., s. 18.

65 Dwie epoki. Mowa wypowiedziana w r. 1913 w archikatedrze lwowskiej w 50. rocznicę powstania 63 r., w: J. Teodorowicz, Na przełomie…, op. cit., s. 16.

66 Obrona Lwowa. Kazanie wygłoszone w katedrze ormiańskiej we Lwowie w r. 1919, w czasie nabożeństwa dziękczynnego za oswobodzenie miasta od Ukraińców, w: ibidem, s. 215.

67 Kazanie sejmowe wygłoszone w katedrze św. Jana w Warszawie z okazji otwarcia pierwszego sejmu polskiego, w: ibidem, s. 196.

68 S. Gawlik, Życie i działalność ks. bpa J. Teodorowicza, Kraków 1988, s. 35.

69 J. Teodorowicz, O miłości ojczyzny, w: Z dziejów polskiego patriotyzmu. Wybór tekstów, Kraków 2007, s. 68.

70 Biskup Władysław Bandurski w rocznicę 25-lecia święceń biskupich, Wilno 1931, s. 18.

71 Ibidem, s. 7.

72 W. Bandurski, Strażnicy ognia, w: Krwi ofiarnej cześć, Warszawa–Wilno 1928, s. 5.

73 Słowo wstępne, w: Geniusz Niepodległości, Lwów 1933, s. 3.

74 N. Jastrzębska, Kult bohaterstwa i kultura ducha, „Bluszcz” 1935, nr 22, s. 666.

75 Szerzej na ten temat pisała autorka w obszernej publikacji: Tradycje patriotyczne elementem kształtowania zbiorowej świadomości historycznej w II Rzeczypospolitej, Warszawa 2017, s. 38–44.

76 F. Demel, W. Lipiński, Pułkownik Leopold Lis-Kula, Warszawa 1932, s. 356. Postać Kuli prezentuje Michał Kurkiewicz, Urodzony 11 listopada, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 11–12, s. 117–123.

77 J. Pogonowski, Bohater Radzymina, Lwów 1934, s. 5.

78 Sylwetkę ks. Skorupki prezentowali m.in. E. Wachnowska, Żołnierze Niepodległości, Lwów [1939], s. 259–263; S. Helsztyński, Bohater Warszawy, ks. Ignacy Skorupka, Poznań 1937.

79 A. Kakowski, Z niewoli do niepodległości. Pamiętniki, Kraków 2000, s. 826–827.

80 „Tygodnik Ilustrowany” 1920, nr 45, s. 837.

81 S. Askenazy, Książę Józef Poniatowski, Warszawa 1974, s. 38.

82 P. Kusiak, Legenda i kult Józefa Piłsudskiego. Jak w Polsce w dobie integracji europejskiej interpretować postać Marszałka?, „Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych” 2010, R. 2, s. 243.

83 A. Kowalczykowa, Piłsudski i tradycja, Chotomów 1991, s. 169.

84 Na przykład T. M. Nittman, Mały Piłsudczyk, Warszawa 1935.

85 Przed dziewiątym marszem Sulejówek–Belweder, „Strzelec” 1934, nr 11, s. 78 i nast.

86 W. Kieżun, Drogi i bezdroża polskich przemian, Warszawa 2012, s. 535.

87 J. Odziemkowski, O sile patriotyzmu II RP i potrzebie wykorzystania tych wzorców w świecie współczesnym, „Niepodległość i Pamięć” 2018, nr 2 (62), s. 317.

Prof. zw. dr hab. Jan Żaryn

Instytut Historii UKSW

ORCID ID: 0000-0003-3955-0395

Narodowcy a Wielkie Ślubowanie Młodzieży Akademickiej

Jedną z najciekawszych organizacji katolickich, powstałych i działających w II Rzeczpospolitej – a konkretnie w Warszawie, było stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży Narodowej, której członków nazywano „Kamieniarzami”. Początki stowarzyszenia sięgają czasu po zamachu majowym 1926 roku, kiedy to w łonie Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”, w jego kole warszawskim, doszło do rozłamu¹. Początkowo wystąpiła z niego grupa bodaj kilkudziesięciu członków, bardzo aktywnych i młodszych działaczy od ówczesnego kierownictwa z Antonim Chacińskim na czele (zaczynał studia jeszcze przed I wojną światową, a rozłamowcy już w II RP). Do grupy tej należeli m.in. Stanisław Brzeziński, Czesław Strzeszewski oraz Janusz Pajewski. Powody rozłamu były liczne; po pierwsze iskrą stało się wyrzucenie z „Odrodzenia” zasłużonej działaczki, Anny Drużbackiej, stojącej w opozycji do ówczesnych władz stowarzyszenia. Drugim powodem był konflikt pokoleniowy. Wydaje się jednak, że głębszym powodem był spór na tle ideowym, mający także podłoże polityczne. Rozłamowcy utożsamiali się z ówczesnym ruchem narodowym i przez endecję byli też wspierani w bieżącej prasie opisującej konflikt. „Odrodzeniowcy”, z kolei, związani z ruchem chadeckim, podkreślali – ich zdaniem – fundamentalną różnicę między obydwoma nurtami ideowymi: „Razi was – pisano w «Prądzie» na temat endecji – nasza szczera praca nad rozbudową i pogłębieniem myśli katolickiej w Polsce, nasz szczery i oddany stosunek do Kościoła katolickiego i głęboka wiara w jego wielką rolę wychowawczą w Polsce. My Jego nie uważamy za narzędzie lub pozycję wygodną tylko w naszym myśleniu narodowym, ale jako nieśmiertelny fundament i opokę, na której tylko wyrosnąć może zdrowy patriotyzm i głęboka myśl narodowa. Inne jest rozumienie katolicyzmu, jego mocy twórczej, jego roli, aniżeli wy mu wykreślacie w swojej filozofii i myśli nacjonalistycznej”². Spór między ruchem chadeckim i narodowym, widoczny szczególnie w pokoleniu młodej generacji Polaków, z punktu widzenia polskich nacjonalistów zaprezentował z kolei twórca obozu narodowego Roman Dmowski w wydanej w 1927 roku pracy Kościół, naród, państwo. Dowodził w niej m.in., iż oskarżenia chadeków o instrumentalne traktowanie katolicyzmu jest krzywdzące i po prostu nieprawdziwe: „Polityka Narodu katolickiego musi być szczerze katolicka. To znaczy, że religia, jej rozwój i siła, musi być uważana za cel, że nie można jej używać za środek do innych celów, nic wspólnego z nią nie mających” – pisał³. Co nie znaczy, że sporów politycznych wśród czynnych politycznie katolików nie było; były one widoczne – dowodzili narodowcy – w sferze politycznej, która nie powinna należeć do kompetencji stowarzyszenia katolickiego, w tym przypadku KSMA „Odrodzenie”, a do partii. Zamach majowy ujawniał zaś bierność środowisk akademickich związanych z chadecją, czyli z wspomnianym Antonim Chacińskim, który jednocześnie prezesował „Odrodzeniu”, a zatem ruch opowiedział się po jednej stronie politycznego wyboru i zarazem po stronie konfliktu. Postawa kierownictwa „Odrodzenia” wzmogła krytykę w jego kole warszawskim, w którym dominowali młodzi związani politycznie z Młodzieżą Wszechpolską i podzielającą jej poglądy na temat nacjonalizmu czy też na temat zaangażowania się młodzieży akademickiej i dawanie świadectwa wobec zła, które stało się faktem za sprawą zamachowców z maja 1926 roku, de facto, socjalistów. Chodziło zatem, zdaniem działaczy powstającego KMN, o definicję patriotyzmu i o dyskusję na temat postawy katolika wobec zła dziejącego się w przestrzeni publicznej. Spór dotyczył zatem także chadecji, której przedstawiciele mieli rzekomo lub naprawdę wpływ na zarząd „Odrodzenia”, a których bierność irytowała młodych studentów o poglądach narodowych krytykowanych z kolei za rzekome wykorzystywanie katolicyzmu i organizacji religijnej do budowania postaw politycznych i poglądów nacjonalistycznych⁴. Jak zobaczymy, te wzajemne oskarżenia o instrumentalne traktowanie przestrzeni Kościoła katolickiego stały się także podstawą wyboru za lub przeciw angażowaniu się studentów w przygotowanie Aktu Akademickich Ślubów Jasnogórskich.

Ale wróćmy jeszcze do zamachu majowego. W efekcie ówczesnej dyskusji, najpóźniej w listopadzie 1926 roku (być może już wcześniej, we wrześniu), w Warszawie powstało stowarzyszenie Katolicka Młodzież Narodowa na czele ze Stanisławem Brzezińskim. Ich siedzibą stał się Dom Katolicki przy Krakowskim Przedmieściu 1, przy kościele św. Krzyża. Tutaj też mieściła się redakcja pisma „Młodzież Katolicka”, której redaktorami byli de facto członkowie KMN (powołano też osobne pismo „Bez przyłbicy”, ale z racji słabości finansowych wydawano je jedynie w latach 1928–1929)⁵. W ciągu kolejnych miesięcy i lat KMN budował swoje podstawy ideowe, a jego członkowie pozostawali pod duchową opieką m.in. ks. Pallotynów z Ołtarzewa oraz o. Jacka Woronieckiego, dominikanina; 8 grudnia 1927 roku kard. Aleksander Kakowski zatwierdził deklarację ideową „kamieniarzy”. W ciągu pierwszych trzech lat działalności KMN z różnych stron podejmowano próby zażegnania sporu między „Odrodzeniem” a „kamieniarzami”, co w 1929 roku skutkowało ponownym wchłonięciem części działaczy KMN do KSMA „O”; powrócili na łono organizacji m.in. Czesław Strzeszewski i Janusz Pajewski, a Chaciński ustąpił, przechodząc do tzw. „senioratu”⁶. W KMN pojawili się zaś, obok starszych kolegów i koleżanek ze Stanisławem Brzezińskim na czele, młodsi działacze, w tym m.in. Michał Tadeusz Słomiński, syn prezydenta Warszawy – Zygmunta, powstaniec warszawski z 1944 roku i żołnierz NSZ (podobnie jak jego siostra Helena – Helunia Kurcyuszowa)⁷ czy Andrzej Ruszkowski⁸, jeden z współtwórców ONR, po wojnie działacz katolicki na emigracji i późniejszy profesor uczelni katolickich w Peru i w Kanadzie, czy też Władysław Pieńkowski, związany z ruchem narodowym, architekt, m.in. po wojnie twórca takich świątyń stołecznych, jak kościół św. Michała na Mokotowie, budowany w latach 1951–1966 czy dominikańskiej świątyni na Służewie, budowanej już pod koniec życia autora projektu, który zmarł w 1988 roku.

Katolicka Młodzież Narodowa, jako stowarzyszenie, uważała, że młodzież katolicka winna być obecna w przestrzeni publicznej, zaangażowana w działalność społeczną. Stąd m.in. obok stałego pogłębiania formacyjnego KMN opiekowała się także młodszymi, np. prowadząc dla młodzieży męskiej od 14 do 18 roku życia świetlicę kulturalno-rozrywkową, zaś w życiu studenckim angażowała się w prace uczelnianej Bratniej Pomocy. W 1931 roku KMN wszedł w skład Związku Akademickich Stowarzyszeń Katolickich (ZASK), na czele którego stanął Władysław Pieńkowski. Moderatorem ZASK-u pozostał duszpasterz z Kościoła Akademickiego św. Anny, ks. Edward Szwejnic, przez krótki czas główny organizator Akademickich Ślubów Jasnogórskich. (Ksiądz Szwejnic od 1928 roku, decyzją kardynała A. Kakowskiego, prowadził DA i pełnił funkcję rektora świątyni⁹). Obok KMN w pracach ZASK-u uczestniczyli: Sodalicja Mariańska (Akademików i Akademiczek oraz Absolwentek), Iuventus Christiana, Koło Księży Teologów, studenci Studium Filozoficzno-Religijnego, akademickie Koło Misyjne, Pomoc Bliźniemu oraz akademicki chór „Ambrosianum”. KSMA „Odrodzenie” nie włączyło się do ZASK-u. Aczkolwiek wszystkie te stowarzyszenia warszawskie miały charakter religijny, to jednak wśród aktywnych ich działaczy znaleźli się głównie członkowie lub co najmniej sympatycy ówczesnego ruchu narodowego¹⁰. Niestety, z racji antydemokratycznego rozporządzenia ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z 30 kwietnia 1933 roku o stowarzyszeniach akademickich, ZASK musiał się rozwiązać, a KMN został afiliowany przy UW. Jego opiekunem z ramienia uczelni został prof. Władysław Tatarkiewicz, słynny filozof¹¹. Jednak, dzięki autorytetowi ks. Szwejnica, pozostała więź międzyśrodowiskowa, a DA przy św. Annie było centralnym miejscem spotkań formacyjnych młodzieży akademickiej stolicy.

W ciągu kolejnych lat, szczególnie w ostatniej dekadzie II RP, przez formację KMN przeszli studenci warszawskich uczelni, jednocześnie politycznie bardzo aktywni, czy to działający Stronnictwie Narodowym (od 1935 roku przejętym przez „młodych”), czy też w ONR-ABC i jego tajnej strukturze Organizacji Polskiej¹². Do grona wybitnych działaczy KMN wypada zaliczyć także m.in. Wojciecha Dłużewskiego, obok Pieńkowskiego głównego organizatora słynnej pielgrzymki i ślubowań młodzieży akademickiej na Jasnej Górze z 24 maja 1936 roku, w czasie wojny żołnierza PSZ na Zachodzie, po wojnie współtwórcę i długoletniego kierownika (1961–1989) Katolickiego Ośrodka Wydawniczego „Veritas” w Londynie¹³. Lista jest oczywiście dużo dłuższa. Znacząca większość działaczy KMN podzielała poglądy narodowe, wywodziła się jednocześnie z Obozu Wielkiej Polski i powstałego 14 kwietnia 1934 roku ONR-ABC z Janem Mosdorfem¹⁴ na czele.

To właśnie z tego kręgu działaczy narodowo-katolickich i akademickich, w tym z KMN, zostanie podjęta, w 550. rocznicę obecności obrazu Czarnej Madonny w Polsce – czyli w 1932 roku – idea włączenia akademików do corocznego pielgrzymowania na Jasną Górę. Idea została podchwycona przez bp Antoniego Szlagowskiego, sufragana archidiecezji warszawskiej i dożywotniego, honorowego opiekuna młodzieży akademickiej (m.in. rektora UW w latach 1927–1928), oraz przez ks. Edwarda Szwejnica, a jej organizacją zajął się ZASK. Z kolei działacze ZASK-u podjęli współpracę przy tym dziele ze swoimi kolegami, z Naczelnego Komitetu Akademickiego, z prezesem Tadeuszem Fabianim na czele, narodowcem z ONR i KMN, z Centralą Akademicką Bratniej Pomocy ze znanym już nam Michałem Słomińskim z KMN, oraz z Ogólnopolskim Związkiem Kół Naukowych, z jej przewodniczącym, działaczem ONR-ABC, Juliuszem Sas-Wisłockim, z Sodalicji Mariańskiej¹⁵. W pielgrzymce w 1932 roku wziął udział bp Szlagowski i wygłosił dla młodzieży specjalne kazanie. Podobne uroczystości odbyły się w 1933 roku. Jednym ze skutków pierwszych pielgrzymek akademickich stała się myśl wyrażona w lutym 1934 roku: „obrania Matki Bożej za Patronkę Polskiej Młodzieży Akademickiej i złożenie Jej ślubowań” – jak pisał Janusz Krupski, autor najważniejszego do dziś szkicu o pielgrzymkach akademickich w II RP¹⁶. Zbliżała się (1936) rocznica ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza z 1656 roku.

Inicjatorem obrania Matki Bożej za Patronkę Młodzieży Akademickiej, a w konsekwencjach złożenia Jej ślubowania 24 maja 1936 roku na Jasnej Górze, był dr J. Sas-Wisłocki, sodalis, jednocześnie ONR-owiec z OP, towarzysko osoba związana ze środowiskiem Katolickiej Młodzieży Narodowej (KMN). Działacze ci uzyskali wstępną zgodę od kard. Aleksandra Kakowskiego na organizację pielgrzymek akademickich na Jasną Górę i samego ślubowania, co kardynał powierzył bp. Antoniemu Szlagowskiemu oraz ks. Edwardowi Szwejnicowi, duszpasterzowi akademickiemu ze św. Anny. Ten ostatni, choć zmarł nagle w 1934 roku, był też głównym autorem tekstu przyszłych ślubowań: „My młodzież akademicka, z całej Polski zebrana, prawowierni spadkobiercy odwiecznej praojców naszych pobożności, upadając u stóp Twoich Przenajświętszych, Ciebie, Matkę Bożą i Królową Korony Polskiej, obieramy na wieczne czasy za Matkę i Patronkę Polskiej Młodzieży Akademickiej i oddajemy pod Twoją przemożną opiekę wszystkie wyższe uczelnie i Polskę całą” – brzmiały pierwsze słowa ślubów, które zostały odczytane 24 maja 1936 roku¹⁷. Od strony organizacyjnej przygotowaniami do pielgrzymki majowej zajął się powołany w grudniu 1935 roku przez następcę ks. Szwejnica, ks. Edwarda Detkensa – późniejszego męczennika z Dachau i błogosławionego Kościoła katolickiego – Warszawski Komitet Akademickiej Pielgrzymki Jasnogórskiej. Na jego czele stanął Władysław Pieńkowski z KMN, a wspierali go w Prezydium najbliżsi koledzy i koleżanki z obozu narodowego, m.in. wspomniany Wojciech Dłużewski, działacz harcerski i członek ONR oraz OP, Jan Werner jako sekretarz generalny, także z KMN, a także Jan Szczęsny oraz Czesław Polkowski z Iuventus Christiana. Ten ostatni, przewodniczący ICh, był jednocześnie członkiem kolejno: Młodzieży Wszechpolskiej, OWP i ONR, ponadto harcerzem i współzałożycielem Związku Inżynierów Katolików. Zamordowany został przez Niemców w 1940 roku¹⁸. Podobne Komitety w latach 1934–1935 powstawały we wszystkich miastach, ośrodkach akademickich, a zatem w Wilnie, we Lwowie, w Krakowie, Poznaniu i w Lublinie, a także organizowano się w Cieszynie i w Gdańsku. Na czele tych komitetów stali na ogół narodowcy. Na początku maja 1936 roku warszawski Komitet – za zgodą pozostałych – został przemianowany na Centralny Komitet, reprezentujący wszystkich uczestników. Tego dnia, 2 lutego 1936 roku, w Politechnice Warszawskiej bp Szlagowski poinformował o powołaniu CK i zachęcił brać studencką do wzięcia udziału w pielgrzymce¹⁹.

Z racji własnych powiązań ideowo-politycznych część środowisk młodzieżowych, w tym m.in. KSMA „Odrodzenie”, z którego po zamachu majowym wyodrębnił się KMN warszawski, jak i ZHP – przejęty przez obóz piłsudczykowski, kontestowali fakt przygotowań, jak i samej idei ślubowań. Co więcej, ci ostatni – za pośrednictwem ks. A. Mauersbergera, naczelnego kapelana ZHP – próbowali, na szczęście bezskutecznie, donieść prymasowi Polski o politycznym charakterze całej „imprezy”. Kardynał jednak po przyjęciu delegacji CK w składzie: W. Pieńkowski – przewodniczący, W. Dłużewski i C. Polkowski – wszyscy jednocześnie z ONR i wysłuchaniu ich racji, odrzucił te pomówienia: „Ależ proszę panów, to zmienia postać rzeczy. O tym nie wiedziałem. Widzę, że sprawa ma widoki powodzenia. Podzielam zdanie biskupa Szlagowskiego, błogosławię” – miał stwierdzić prymas Polski²⁰. Sami organizatorzy także mieli w sobie niepokoje. Koncentrowały się one wokół kilku podstawowych pytań: jak oddzielić własne sympatie polityczne od religijnego charakteru pielgrzymki, i ponad czasowego. W końcu ślubowanie wiązać miało akademicką społeczność na wieki, a nie jedynie na dzień 24 maja 1936 roku. Jednocześnie, wszyscy de facto główni organizatorzy – poza ks. Detkensem – wyrastali intelektualnie z lektur Romana Dmowskiego i ruchu wszechpolskiego, także swój katolicyzm i wyobrażenia etyczne „szlifowali” za sprawą prac i pism katolicko-narodowych, a nie jedynie konfesyjnych (przykładowo w środowisku tym ważną pozycją stała się książka Adama Doboszyńskiego Gospodarka narodowa, wydana w 1934 roku, podejmująca najżywotniejsze kwestie dotyczące organizacji życia społeczno-gospodarczego narodu, w oparciu o filozofię św. Tomasza).

W końcu kwietnia 1936 roku w warszawskim Domu Katolickim przy kościele św. Krzyża, siedzibie KMN, zebrali się delegaci ze wszystkich ośrodków akademickich. Otrzymywano ostatnie ustalenia i raporty z przygotowań do wyjazdu na Jasną Górę. Trwały gorączkowe przygotowania, z jednej strony, ostatnie rekolekcje, z drugiej strony, np. organizacja pociągów czy sprzedaż kart pielgrzymkowych – w stolicy – przed kościołem wizytek i przed kościołem św. Aleksandra. Jak wspominał Gniazdowski, w efekcie: „Do Częstochowy młodzież przybyła przeważnie nad ranem [24 maja] specjalnymi pociągami. I tak: z Warszawy przybyło osiem pociągów, z Krakowa – dwa, z Poznania – trzy, ze Lwowa – dwa, z Wilna, Lublina i Cieszyna – po jednym”²¹. Z kolei Komitet Częstochowski witał przybyłych flagami rozwieszony w mieście. Nastrój spotkania z 29 kwietnia 1936 roku był zatem poważny, jak wspominała Aleksandra Jankowska (po mężu Żaryn, moja mama), wspierająca Jana Wernera w sekretariacie: „Plan dnia w Częstochowie jest opracowany przez Dłużewskiego; dokładniej, co do sekundy – sposób przyjęcia pielgrzymki, rozstawienie (delegacji) itd. – przez Łańcuckiego [?]. Doznaję pomieszanych uczuć radości i grozy. Radości, bo pielgrzymka przybiera rozmiary przez nas samych nieoczekiwane. Grozy – komuniści grożą atakiem, albo co gorsze, prowokacją… Jest cały szereg możliwości i wszystkie są wzięte pod uwagę bójki przy wyjeździe – w czasie jazdy, w zamkniętych przedziałach – w noc w Częstochowie, podczas ślubowania. (…) Boimy się najbardziej prowokacji. Zanadto dobrze znamy O.N.R.; jeżeli komuniści ich sprowokują, czy oni wytrzymają bez reakcji? A jeżeli nie, to jak będzie wyglądać ten akt, który miał być wyznaniem naszej wiary, naszego Credo!²². To ostatnie zebranie z końca kwietnia 1936 roku, odbywające się w obecności przedstawicieli wszystkich Komitetów lokalnych i ks. Detkensa, miało główny cel: opracowanie specjalnej odezwy, która ma być przekazana wiernym, w tym studentom, dnia 3 maja: „Siedzimy wszyscy za zielonym stołem, z różnych krańców Polski, zjednoczeni jedną myślą – wspominała Aleksandra Jankowska – zdawałoby się sama elita, a jednak już wybucha spór tak gorący, w słowach tak gwałtowny, że ksiądz Detkens, trochę dotknięty, wychodzi z zebrania. Spór o „Odezwę” – na 3 maja ma być wydana odezwa do narodu polskiego; jedno zdanie brzmi następująco:

„Akt ten (Pielgrzymka) jest zamanifestowaniem, że zawsze będziemy walczyć z wrogimi żywiołami masońsko-żydowskimi i innymi.

Ksiądz Detkens chciał to skasować:

– Po co drażnić sfery rządowe, które mogą nam w ostatniej chwili odmówić udzielenia pociągów. Łańcucki i [Adam] Macieliński [reprezentant Lwowa, jednocześnie tamtejszego Stronnictwa Narodowego – J. Ż.] gwałtownie temu przeczą:

– Nie będziemy tchórzami! Dość walk pod przyłbicą; nie dadzą nam pociągów? Nie odważą się – wiedzą czym to grozi!

– [Czesław] Polkowski łagodzi nastrój, ale przychyla się do zdania poprzedników.

– „Ta odezwa musi być nasza, musi być młoda, nie możemy być zanadto rozważni, musimy zachować nasz młody poryw i naszą prawdę”.

Wreszcie wyraz «żydowski» zostaje usunięty – «Masoneria» pozostaje. Wszyscy przedstawiciele środowisk, mają się podpisać”²³.

Odezwa kończyła się wezwaniem skierowanym do wszystkich wiernych, którzy zamierzali towarzyszyć braci studenckiej na Jasnej Górze: „A każdy, kto pragnie panowania praw Bożych w Polsce, niech się w tym dniu połączy z młodzieżą akademicką we wspólnej modlitwie, w jednym uczuciu wiary i miłości”²⁴.

Najbardziej pracowite były ostatnie tygodnie majowe. Członkowie Centralnego Komitetu, uwijali się, aby sprostać zadaniom. Między innymi rozprowadzano bilety na PKP, pod zorganizowane wcześniej pociągi. „Zebrania kilka razy w tygodniu, a dyżury Komitetu co dzień. Zapisy, przy których nie obyło się bez większych emocji. Zapisy odbywały się nie tylko w Domu Katolickim, ale i w Bratnich Pomocach. Bojówki żydowskie przychodziły rozbijać okna i wprowadzać zamęt oczywiście w celu uniemożliwienia zapisów, ale i to nie pomogło. Wreszcie , w ostatnich dniach odbyło się w Domu Katolickim wydawanie biletów (po 1000 dziennie). Ministerstwo Komunikacji nie dostarczyło ich na czas, wskutek czego jednego dnia trzeba było wydać 3 tysiące. To była robota! Ogonki czekających. Mieliśmy i rożne polityczne kłopoty. 100 «strzelców» [działaczy obozu sanacyjnego] przyszło się zapisać. Musieliśmy ich mocno przetasować, po jednym w każdym wagonie, bo nam się ta ich nagła religijność mocno wydała podejrzana. Przez ostatnie dwa tygodnie odwiedzał nas jakiś major, mocno udekorowany (orderami) i zamęczał dwugodzinnymi «wylewami czułości», a badał przytem, dopytywał się jak mógł (o wszystko)! Cały Komitet uciekał przed nim jak przed zarazą, bo nie wiadomo było czy to wariat czy szpieg” – wspominała A. Jankowska²⁵.

Szczęśliwie, już dwa dni przed uroczystościami niedzielnymi, organizatorzy przybyli z Warszawy na Jasną Górę. „Przyjechaliśmy do Częstochowy w piątek wieczór. Noc cudowna, cicha, jasna. Na stacji rozdzieliliśmy się na dwie grupy: męską, która jechała do klasztoru i żeńską, która jechała szukać jakiego-takiego noclegu. Komitet miał mieć jeszcze posiedzenie u o.o. paulinów. Wsiadłyśmy (na stacji kolejowej ) w jednokonkę – furman z daleka już pokazywał nam wieżę Jasnogórską, świeciła jak wielka brylantowa kropla, bliższa, coraz bliższa w miarę jak jechaliśmy wzdłuż Alei Najświętszej Marii Panny”²⁶. Jeszcze w sobotę u oo. Paulinów odbyła się ostatnia odprawa, a potem już tylko skupienie i modlitwa. Przebieg samych uroczystości, z udziałem prymasa Augusta Hlonda i bp. Antoniego Szlagowskiego, rozwiał wszelkie wątpliwości co do utrzymania religijnego charakteru uroczystości. Na Jasną Górę dotarło, według świadków, do 100 tys. wiernych. Od świtu 24 maja Częstochowa wypełniała się młodzieżą.

„Koło mnie przechodziły zwarte szeregi młodzieży, a z nimi szła pieśń! Chwiały się w szarości dnia sztandary, jak ofiarne płomienie, i transparenty środowiskowe: Warszawa, idzie Uniwersytet, Politechnika, Korporacje, idzie Arkonia, Jagiellonia, Sarmacja, Welecja i inne, znajome twarze – moje środowisko. Potem idzie Lwow. To dziwne, znam tylko «prowodyra» [Adama] Macielińskiego [z SN], a jednak w tym dniu braterskiego zespolenia równie bliscy jak ci z Warszawy. Lwów, najbardziej zwarte ideowo środowisko: jedna myśl, jedno kierownictwo. Jestem z nich dumna i lękam się ich niepohamowanego zapału i nierozwagi. Miał jednak rację ksiądz Edward Szwejnic, tak świetnie rozumiejący młodzież, gdy nas nauczał według słów Ewangelii: «bądźcie niewinni jak gołębie, a rozważni jak węże». Ale nam jest trudno o rozwagę. Zapałem chcemy wszystko złamać, siłą wszystko przeprowadzić!”. Lwów przyjechał gorący jeszcze, prosto z wypadków komunistycznych, z „krwawych dni lwowskich”. Przy samym wyjeździe też były zajścia: atak komunistycznej bojówki na wsiadającą do wagonów młodzież. Mają jeszcze ogień na twarzach i w oczach, a nas znowu ogarnia niepokój na ich widok. Już na stacji z trudem wymogliśmy na nich zostawienie ONR-owskiego proporczyka: wszyscy mają mieczyki w klapach. A tymczasem… od Radomia idzie słynny [Adam] Pacholczyk [z SN], tylekroć zamykany w Berezie za «wyczyny antyżydowskie»”²⁷.

O godzinie dziewiątej rano u szczytu rozpoczęły się uroczystości – jak prawie nigdy – w obecności oryginału obrazu Czarnej Madonny. Tę chwilę wspominała A. Jankowska, będąca w centrum wydarzeń: „Wzgórze Jasnogórskie zaczerniło się mrowiem ludzkim; głowa przy głowie, ruchliwe, szumiące. […] Uformowała się procesja sztandarów. Nasz sztandar niósł [Michał] Więckowski²⁸, ja i Rena Maciejewska tworzyłyśmy eskortę. […] Procesja szła wzdłuż murów, na wałach. Cudowne chwile, bicie dzwonów i pieśni uderzały w niebo, klasztor wznosił się biały w słońcu; była w nim potęga i cisza, dziwne połączenie, najsilniejszy wyraz wiary. Obraz zawisnął nad ołtarzem i świecił, świecił… Niepodobna wypowiedzieć wrażenia, jakiego doznaje się wobec tych tłumów, że w ich obecności słychać szmer szarf poruszanych wiatrem Na podeście jest zgromadzone całe duchowieństwo z Prymasem i biskupem Szlagowskim na czele. Poza tym Prezydium Komitetu (Jasnogórskiego) i cztery sztandary (min. nasz) do poświęcenia. Nie umiem już w tej chwili opisać dokładnie programu uroczystości, ale wydaje się to bez znaczenia w porównaniu z wrażeniami, jakie przeżyłam. Gorzej, że właśnie tych wrażeń nie potrafię zamknąć w słowach. Słowa są na to zbyt małe i zbyt twarde, a zarazem zbyt słabe. Dusza moja złamałaby się w nich i rozpłynęła na drobny proch, bez wartości. Są rzeczy, są chwile, które przerastają nas tak bardzo, że my sami przestajemy istnieć w ich obliczu. Taka właśnie była ta chwila Ślubowania! – O co się modliłam podczas Mszy św., jeszcze z sercem przepełnionym tym boskim uniesieniem – tego także nie powiem. Pozostanie to tajemnicą, między mną a Bogiem”²⁹.

Ceremonii przewodniczył prymas Polski, a homilie wygłosił bp Szlagowski: „Młode pokolenie akademickie przynosi swoje ślubowanie, w którym są zawarte wszystkie znamiona odrodzenia, ze ślubowania bowiem waszego powstaje moc, moc czynu, powstanie chwała, chwała pokoju, wiary i miłości. Młodzieży umiłowana, dajesz dziś wzór całemu narodowi, boś wyprzedziła naród cały, a wdzięczny naród ślubowanie twoje złoży w skarbnicy najszczytniejszych ideałów obok ślubów Jana Kazimierza, obok ślubowania [Tadeusza] Kościuszki [w Krakowie], obok Konstytucji [3] Majowej”³⁰. Przystępując do aktu ślubowania ponownie przemówił bp Szlagowski, naukowiec i opiekun warszawskiej młodzieży akademickiej: „Młodzieży akademicka, godzina dziejowa bije! Wypowiedz swe ślubowanie”. I padły kolejne słowa długiego przyrzeczenia, w tym aktualne do dziś: „Przyrzekamy i ślubujemy, że wiary naszej bronić i według niej rządzić się będziemy w życiu naszym osobistym, rodzinnym, społecznym, narodowym, państwowym”³¹. Tekst nawiązywał stylistyką do ślubowań króla Jana Kazimierza. Po złożeniu ślubowania zabrzmiał hymn narodowy i rozdzwoniły się dzwony we wszystkich częstochowskich kościołach. Złożono specjalne votum Matce Bożej, w formie ryngrafu zaprojektowanego przez inż. arch. Stanisława Gałęzowskiego. Po uroczystościach, po południu, odbyła się specjalnie przygotowana sesja naukowa. Przewodniczył jej kardynał August Hlond, przemawiając do młodzieży. Tłumy przysłuchiwały się kolejnym przemówieniom. „Władek [Pieńkowski] wchodząc na podium zatrzymał się przy nas na chwilę, więc zdążyłam mu szepnąć:

«No i co? Wszystko dobrze!» – uśmiechnął się, ale wiem, że jeśli czego się lękał najbardziej, to właśnie tej akademii.

Nastąpiły przemówienia:

– (przedstawiciela) Krakowa: O rozwoju historycznym idei maryjnej w Polsce,

– Gdańska: Maryja – gwiazda polskiego morza,

– Poznania: O znaczeniu ślubowania w życiu rodzinnym,

– Warszawy ([Czesław] Polkowski): O realizacji ślubowania w przyszłym naszym życiu,

– Cieszyna: O znaczeniu ślubowania dla wsi polskiej,

– Lwowa ([Zbigniew] Nowosad): O znaczeniu ślubowania w polityce, w nawiązaniu do ślubów Jana Kazimierza”.

Tytuły, które tu podałam, nie są tytułami przemówień – to tylko własne moje podsumowane w jednym zdaniu myśli przewodniej każdego z nich. Dobrze mówił Poznań. Bardzo silnie, chociaż bez dostatecznego przygotowania powiedział Polkowski. Największe na mnie wrażenie wywarła mowa Nowosada. Była bezwzględnie najlepsza, ale już przez to, że była podszyta polityczną gorączką, nie nadawała się na taką chwilę i momentalnie dało się odczuć pewne naprężenie i rozłam w jednolitej masie ludzi stojącej poza wałami. Nowosad mówił czwarty z rzędu i przemówienie to, nie tak jak poprzednie, wywołało burzę oklasków. Przerwał je Pieńkowski, który bardzo spokojnie przypomniał, że obraz jest na wałach, a zatem wzywa wszystkich do zupełnej ciszy i nieoklaskiwania mówców³². Dopiero pod koniec uroczystości wróciły niepokoje, gdy: „tłumy zaintonowały Boże coś Polskę, a potem My chcemy Boga!, ale w ciągu drugiej zwrotki Lwów zaintonował Hymn Młodych [ONR-u] i te dwie pieśni rozbrzmiewały razem, jakby w bolesnej walce o pierwszeństwo” – wspominała uczestniczka ślubowań³³. O godz. 17 odprawiono nabożeństwo kończące uroczystości; pierwsze grupy młodzieży zaczęły wracać podstawionymi pociągami, a oo. paulini wnieśli procesjonalnie cudowny obraz do kaplicy³⁴.

Prasa narodowa relacjonowała uroczystość, pisząc o niej w uniesieniach, prasa katolicka – związana z nurtem chadeckim, powściągliwie. Obóz rządzący – krytycznie. Przyznawali jednak wszyscy, że w ślubowaniach wzięło udział zapewne do 20 tys. studentów (wg innych szacunków 19 tys.), czyli blisko 40 proc. wszystkich studiujących, a ponad 50 proc. rzymskich katolików. Towarzyszyły im tłumy liczące ponad 80 tys. pielgrzymów, w tym zapewne rodziny studentów³⁵. Dzień ten miał stać się, według organizatorów, fundamentem wychowania polskich studentów. Od tej pory co roku kolejne roczniki akademików i akademiczek miały zmierzać śladami swych starszych kolegów i koleżanek, aby pokłonić się Królowej Polski. Tej pięknej tradycji nie zatrzymał czas wojny; co najmniej w jednej z pielgrzymek na Jasną Górę wziął udział m.in. młody student Karol Wojtyła (widnieje jego podpis w 1942 roku i w 1943 roku)³⁶. Czas PRL okazał się wyzwaniem trudniejszym.

Młodzież akademicka z prymasem Hlondem i bp Szlagowskim na czele, swoim opiekunem, przyrzekli Maryi i sobie 24 maja 1936 roku, że słowa wypowiedziane na Jasnej Górze nie podlegają „renegocjacjom”. Mają obowiązywać na zawsze. Oby mieli rację!

1 Więcej zob. K. Turowski, „Odrodzenie”. Historia Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej, Warszawa 1987, s. 139 i nast.

2 Cyt. za: ibidem, s. 141–142.

3 R. Dmowski, Kościół, Naród, Państwo [Niemcy] 1946, s. 24.

4 Zob. K. Turowski, op. cit., s. 139 i nast.

5 J. Smorczewska, Katolicka Młodzież Narodowa, w: Świadectwo Drogi. Księga pamiątkowa dwudziestolecia kapłaństwa ks. Prałata Józefa Romana Maja, Warszawa 1998, s. 49 i nast.

6 K. Turowski, op. cit., s. 142–143.

7 Biogram zob. W. J. Muszyński, Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934–1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej, Warszawa 2011, s. 135.

8 Biogram zob. A. M. Jabłoński, Andrzej (Andre) Hubert Ruszkowski (1910–2002), w: Słownik biograficzny polskiego obozu narodowego, t. 1, pod red. K. Kawęckiego, Warszawa 2020, s. 271–280 (tamże najnowsza literatura przedmiotu).

9 S. Gniazdowski, Ślubowania akademickie w latach 1936–1944 w oczach seniora, w: „Glaukopis” 2008, nr 9–10, s. 8. (Autor, 1908–1999, był także sympatykiem ONR, od 1937 roku był następcą W. Pieńkowskiego, obejmując prezesurę Centralnego Komitetu Akademickich Ślubów Jasnogórskich; ibidem, s. 18–19).

10 Ibidem, s. 8.

11 J. Smorczewska, op. cit., s. 49.

12 Więcej o związkach między KMN a ruchem narodowym zob. W. J. Muszyński, op. cit., s. 58.

13 Biogram zob. W. J. Muszyński, Duch Młodych, op. cit., s. 156.

14 Biogram J. Mosdorfa zob. ibidem.

15 Biogram T. Fabianiego, działacza Sodalicji Mariańskiej, OWP i ONR, w czasie wojny rozstrzelanego przez Niemców w 1940 roku, zob. ibidem, s. 210.; Biogram J. Sas-Wisłockiego, ibidem, s. 28.

16 J. Krupski, Pielgrzymki i ślubowania młodzieży akademickiej na Jasnej Górze, w: „Studia Claromontana” 1987, nr 8, s. 88 (tam też więcej o przygotowaniach do ślubowań, przebiegu i recepcji). Por. S. Gniazdowski, op. cit., s. 9.

17 J. Krupski, op. cit., s. 92-93.

18 Biogram, w: W. J. Muszyński, Duch Młodych, op. cit., s. 52.

19 S. Gniazdowski, op. cit., s. 10.

20 J. Krupski, op. cit., s. 94–95.

21 S. Gniazdowski, op. cit., s. 11–12.

22 A. Jankowska-Żaryn, Pamiętniki (mps, wł. J. Żaryna).

23 Ibidem.

24 S. Gniazdowski, op. cit., s. 11.

25 A. Jankowska-Żaryn, op. cit.

26 Ibidem.

27 A. Jankowska-Żaryn, op. cit.

28 Jednocześnie działacz SN, po wojnie na emigracji w Ameryce Południowej.

29 A. Jankowska-Żaryn, op. cit.

30 S. Gniazdowski, op. cit., s. 13.

31 Cały tekst ślubowań zob. J. Krupski, op. cit., s. 92–93.

32 A. Jankowska-Żaryn, op. cit.

33 Ibidem.

34 J. Krupski, op. cit., s. 98.

35 S. Gniazdowski, op. cit., s. 11.

36 Więcej zob. idem, op. cit., s. 17–18.

Żyjesz póki się nie boisz, bo jak się lękasz,
to jesteś jak w grobie…
(tabula gratulatoria)

mec. Piotr Łukasz ANDRZEJEWSKI

dr Andrzej ANUSZ

Marta AXENTOWICZ-BOHOSIEWICZ

prof. dr hab. Marek BARAŃSKI

dr Katarzyna BEDNAREK-PIASTA

prof. dr hab. Agnieszka BENDER

Piotr BIAŁEK

ks. dr Tadeusz BIAŁOUS

gen. ZP Grzegorz BIERECKI

Ewa i Maksymilian BISKUPSCY

Emilia BŁASZAK

Agnieszka BOGUCKA

Adam BOROWSKI

prof. dr hab. Sławomir CENCKIEWICZ

dr Piotr CHABIERA

dr Jacek CHOLEWSKI

s. Julia – Katarzyna CIEMIĘGA

płk Henryk CIEROCKI

Danuta i Andrzej CISKOWIE

prof. dr hab. Bohdan CYWIŃSKI

eu-poseł Ryszard CZARNECKI

Wiesław CZUPRYNIAK

mgr inż. Roman DAROWSKI

ks. dr Aleksander DOBROŃSKI

ks. płk Jan DOMIAN

Jarosław DOMOSŁAWSKI

dr Zbigniew DUNIN-WILCZYŃSKI

prof. dr hab. Marek DUTKIEWICZ

ks. bp Antoni Pacyfik DYDYCZ

ks. abp. prof. dr hab. Andrzej DZIĘGA

ks. bp Andrzej Franciszek DZIUBA

prof. dr hab. Adam DIUROK

Maria Jolanta DŹWIGAŁA (Paryż)

prof. dr hab. Krzysztof FILIPOW

Filip FRĄCKOWIAK

Halina FRĄCKOWIAK

Sławomir Z. FRĄCZAK

płk dr Ireneusz FURA

ks. prof. dr hab. Waldemar GLIŃSKI

Elżbieta i Walter Wiesław GOŁĘBIEWSCY (USA)

ks. płk Krzysztof GOŁĘBIEWSKI

Leopold GOMUŁKIEWICZ

prof. dr hab. Marek GUTERCH

Zygmunt GUTOWSKI

dr Andrzej HARKOT

mgr Aneta HOFFMANN

dr Anna JAGODZIŃSKA

prof. dr hab. Krzysztof JASIEWICZ

Piotr JEGLIŃSKI

mec. Wiesław JOHANN

Cezary Andrzej JURKIEWICZ

Krzysztof Jan KALIŃSKI

ks. bp Romuald KAMIŃSKI

dr Janusz KAMOCKI ps. „Mamut”

Jan Stanisław KAP

dr inż. Leonard KAPISZEWSKI

Jacek KARCZEWSKI

ks. prof. Bogumił KARP

prof. dr hab. Dorota KIELAK

Jarosław KIEPURA

Roman KIPISZ

ks. prof. dr hab. Bernard KOŁODZIEJ

ks. dr Zenon KOŁODZIEJCZYK

Anna KOMOROWSKA-SŁAWIEC

dr Aleksander KORYBUT-WORONIECKI

Ewa KOZŁOWSKA

dr Tadeusz KRAWCZAK

Jarosław KRESA

Elżbieta KRÓLIKOWSKA-AVIS

dr Grzegorz KUBA

Łukasz KUDLICKI

dr Janusz KULIGOWSKI

art.-malarz Tadeusz KUREK

ks. prał. Robert KWATEK

Marek LEPA

Adam Stefan LEWANDOWSKI

Ada LIPSKA

ks. prof. dr hab. Józef ŁUPIŃSKI

doc. dr hab. Grażyna ŁYPACEWICZ

płk dr Jacek MACYSZYN

ks. prał. Józef MAJ

ks. prof. dr hab. Władysław MAJKOWSKI

ks. Stanisław MAJKUT

ks. dr Zdzisław MALCZEWSKI

ks. prof. dr hab. Józef MANDZIUK

poseł Andrzej MELAK

Magda MERTA

red. Krzysztof MIKLAS

prof. dr hab. Bogdan MUSIAŁ

inż. Krzysztof MÜNNICH (Londyn)

ks. prof. dr hab. Jerzy MYSZOR

prof. dr hab. inż. Mirosław NADER

ks. prof. dr hab. Józef NAUMOWICZ, dzajragujn wardapet

prof. dr hab. Eugeniusz NIEBELSKI

Bogusław NIZIEŃSKI

artysta-rzeźbiarz kpt. AK Jerzy NOWICKI

prof. dr hab. Grzegorz NOWIK

prof. dr hab. Janusz ODZIEMKOWSKI

Zbigniew OKORSKI

prof. dr hab. Włodzimierz OKRASA

Mariusz OLCZAK

ks. bp dr hab. Wojciech OSIAL

Anna PANISZEWA

gen. bryg. dr Ryszard PARAFIANOWICZ

prof. dr hab. Waldemar PARUCH

dr Jan PARYS

prof. dr hab. Czesław PARTACZ

dr Jacek PAWŁOWICZ

dr Elżbieta PAZIEWSKA

Waldemar PERNACH

Zofia PILECKA-OPTUŁOWICZ

dr Katarzyna PIOTRKIEWICZ

Teresa PIWNIK

red. Tadeusz PŁUŻAŃSKI

ks. dr Stanisław PONIATOWSKI

prof. dr hab. Bogusław POLAK

prof. dr hab. Michał POLAK

dr Agnieszka PRAGA

dr Ewelina PROKOPIUK

red. Marcin PRZECISZEWSKI

dr hab. Joanna PYŁAT

o. prof. dr hab. Eustachy RAKOCZY ZP

dr Witold RAWSKI

prof. dr hab. Elżbieta REKŁAJTIS

red. Wojciech RESZCZYŃSKI

dr Stanisław RUBKIEWICZ

Grażyna RUDNIK

red. Jan RUMAN

dr Ryszard RYBICKI

prof. dr hab. Eugeniusz SAKOWICZ

ks. prof. dr hab. Henryk SKOROWSKI

mec. Andrzej SIEDLECKI

Hieronim SIEŃSKI

dr Tadeusz SKOCZEK

Dorota SOCIK

ks. bp dr Marek SOLARCZYK

Anna STEFANICKA (Londyn)

prof. dr hab. Włodzimierz SULEJA

prof. dr hab. Krzysztof SYCHOWICZ

Karol SZADURSKI

prof. dr hab. Janusz SZCZEPAŃSKI

Władysław Ryszard SZELĄG

prof. dr hab. Romuald SZEREMIETIEW

Maria SZONERT-BINIENDA i Wiesław BINIENDA (USA)

red. Piotr SZUBARCZYK

prof. dr hab. Krzysztof SZWAGRZYK

kpt. ż. w. inż. Józef SZYŁEJKO

gen. ZP Stanisław Władysław ŚLIWA

mgr inż. Hanna ŚWIDERSKA-KICIOR

mec. Maciej ŚWIRSKI

dr Jan TARCZYŃSKI

prof. dr hab. Stanisław UŁASZEWSKI

dr Bohdan URBANKOWSKI

Ryszard WALCZAK

dr Iwona WALENTYNOWICZ

gen. dyw. pilot Mieczysław WALENTYNOWICZ

red. Wojciech WALIGÓRSKI

ks. prof. dr hab. Zbigniew WERRA

Łukasz WIECZOREK

Mirosław WIDLICKI

Małgorzata WŁODEK

Marek WOJTYLAK

prof. dr hab. Tadeusz WOLSZA

Ewa WYSGA

dr Przemysław WYWIAŁ

prof. dr hab. Jolanta ZAŁĘCZNY

ks. prof. dr hab. Dominik ZAMIATAŁA

dr Henryk ZASĘPA

ks. bp Józef ZAWITKOWSKI

gen. ZP Wiesław ZĄBEK

Jerzy ZELNIK

Zdzisława ZIEMBIŃSKA

Teresa ZIEMBIŃSKA-KRYNICKA

poseł Jarosław ZIELIŃSKI

Maria ZIMA

prof. dr hab. Jan ŻARYN

dr Mariusz ŻUŁAWNIK

dr Jacek Żurek

Z wdzięcznością i atencją wobec Wszystkich, którzy cenią sobie dewizę
legendarnego biskupa generała Władysława BANDURSKIEGO,
że „SŁUŻBA RZECZYPOSPOLITEJ KAPŁAŃSTWEM JEST”.

Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego. Od lewej stoją dziekani: prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki, prof. Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz oraz prof. Janusz Odziemkowski

Katedra Rzeczypospolitej (św. Jana Chrzciciela) w Warszawie. Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki na Mszy św. pogrzebowej śp. ks. prałata Zdzisława Jastrzębiec-Peszkowskiego. Obok przewodniczący NSZZ „Solidarność” Janusz Śniadek

Krypta Srebrnych Dzwonów w nekropolii wawelskiej. Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki przy trumnie Wielkiego Marszałka w towarzystwie kombatantów

Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki podczas jednej z licznych konferencji

2014 r. Zamek Królewski w Warszawie. Spotkanie z okazji jubileuszu o. prof. Eustachego Rakoczego, paulina – kapelana Żołnierzy Niepodległości. Obok prof. dr. hab. Wiesława J. Wysockiego kanclerz Orderu Orła Białego, sędzia Bogusław Nizieński

Konferencja o marszałku Edwardzie Śmigłym-Rydzu w Muzeum Wojska Polskiego w Białymstoku. Na mównicy Hieronim Sieński, obok prof. dr. hab. Wiesława J. Wysockiego oraz dyrektor muzeum dr hab Krzysztof Filipow

Maj 1993 r. Delegacja polska podczas spotkania z Ojcem Świętym Janem Pawłem Wielkim podczas audiencji w bazylice watykańskiej (od lewej: ppłk Zygmunt Szadkowski, przewodniczący Rady Narodowej i minister rządu RP w Londynie, Andrzej Przewoźnik, sekretarz generalny ROPWiM, Czesław Zychowicz, prezes SPK w Wielkiej Brytanii, prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki, wiceminister UdsKiOR i przewodniczący delegacji)

Przed uroczystą inauguracją roku akademickiego w UKSW. Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki wśród rektorów innych uczelni i senatorów UKSW

Święto Patrona UKSW. W pierwszym rzędzie dziekani uczelni; drugi od prawej to prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki

UKSW, 23 listopada 2006 r. Uroczystość wręczenia doktoratu h.c. prezydentowi Węgier Ferencowi Mádlowi (siedzi w głębi przy stoliku, obok tłumacza)

UKSW, listopad 2005 r. Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki, kard. Józef Glemp i rektor UKSW ks. prof. Ryszard Rumianek podczas polsko-niemieckiej konferencji „Od pojednania do współdziałania. 40. rocznica «Memorandum Wschodniego» Kościoła Ewangelickiego w Niemczech oraz wymiany listów pomiędzy biskupami polskimi a biskupami niemieckimi”

11 września 2016 r. 45. Pielgrzymka Żołnierzy Armii Krajowej na Jasną Górę. Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki był przez lata członkiem władz ŚŻŻAK; dziś jest wiceprezesem Związku

Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki podczas pielgrzymki akowskiej na Jasną Górę

Na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Studenci mawiali: „Napoleon”

Przyjaciele w Warszawie nazwali go „srebrnym profesorem”

Akt nadania prof. dr. hab. Wiesławowi J. Wysockiemu obywatelstwa honorowego m.st. Warszawy z 18 czerwca 2020 r. Data podwójnie symboliczna, ponieważ prof. otrzymał obywatelstwo w 70. urodziny i w stulecie Cudu n. Wisłą

Informacja wewnętrzna Służby Bezpieczeństwa (mjr. SB Włodzimierza Malangiewicza) o figurancie Wiesławie J. Wysockim, kryptonim „Doktor” (w innych dokumentach SB używała zamiennie kryptonimu „Filolog”)

Informacja wewnętrzna Służby Bezpieczeństwa (mjr. SB Włodzimierza Malangiewicza) o figurancie Wiesławie J. Wysockim, kryptonim „Doktor” (w innych dokumentach SB używała zamiennie kryptonimu „Filolog”)

2018 r. W jasnogórskiej kaplicy Królowej Korony Polskiej i Hetmanki Żołnierza Polskiego podczas pielgrzymki członków Związku Piłsudczyków RP na Jasną Górę

2011 r. Muzeum Niepodległości w Warszawie. Prezentacja książki dr Elżbiety Paziewskiej (doktorantki profesora) pt. „Samorząd terytorialny wczoraj i dziś”

11 czerwca 1999 r. Św. Jan Paweł Wielki podczas modlitwy przy warszawskim Pomniku Poległym i Pomordowanym na Wschodzie (ul. Muranowska). Za Ojcem Świętym prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki i Wojciech Ziembiński (budowniczowie pomnika) oraz metropolita warszawski Prymas Polski kard. Józef Glemp

27 września 2021 r. Przy Pomniku Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej w pobliżu Parlamentu RP (od lewej: Halina Gronczewska, por. Teresa Stanek ps. „Mitsuko”, prezes ŚZŻAK, prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki, wiceprezes ŚZŻAK)

Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki podczas wywiadu dla tygodnika „Niedziela”

Prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki po wykładzie na UKSW

Szkocja, Edyndurg. Przy pomniku (odsłoniętym w 2015 r.) żołnierzy 2 Korpusu Polskiego gen. Andersa. Legendarny niedźwiedź kapral „Wojtek” w ostatnich swoich latach był atrakcją ogrodu zoologicznego w Edynburgu

Edynburg. Uroki ogrodu botanicznego

Prof. dr hab. Wiesław J. Wysoki jako dziekan Wydziału Nauk Historycznych i Społecznych. Obraz pędzla artysty malarza Macieja Milewskiego

21 lutego 2008 r. Sala Balowa na Zamku Królewskim. Laudacja prof. dr. hab. Wiesława J. Wysockiego na cześć ostatniego prezydenta II RP Ryszarda Kaczorowskiego

Ostatni prezydent II RP Ryszard Kaczorowski z dyplomem doktora honoris causa UKSW. Obok z lewej: rektor ks. prof. dr hab. Ryszard Rumianek i dziekan-laudator prof. dr hab. Wiesław J. Wysocki