Zofia Zakrzewska

Cukier krzepi

Propaganda konsumpcji cukru w Polsce w latach 1925–1932

Recenzenci: prof. dr hab. Andrzej Chojnowski, prof. dr hab. Krzysztof Kosiński

Redakcja: Anna Równy

Korekta: Zofia Krzywicka-Vauthier

Indeks: Aleksandra Grochowska

Projekt graficzny, skład i okładka: Sylwia Szafrańska

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2020

ISBN 978-83-8229-719-5 (e-pub)

ISBN 978-83-8229-720-1(mobi)

Zapraszamy: www.ipn.gov.pl, www.ksiegarniaipn.pl

Wstęp

Stworzone przez Melchiora Wańkowicza hasło „Cukier krzepi” liczy sobie już 90 lat, wciąż jest jednak obecne w języku i pamięci zbiorowej. Wbrew swojemu pierwotnemu przeznaczeniu bywa wykorzystywane jako przyczynek do dyskusji o szkodliwości cukru, czego przykładem jest książka Cukier dzieci nie krzepi (org. Beat Sugar Addiction Now!)1 czy tytuł warsztatów przeprowadzonych w Centrum Nauki Kopernik: Czy cukier krzepi? Weekend z diabetologią w Koperniku2. Jest też nośnikiem pamięci o dwudziestoleciu międzywojennym – używa się go, by przywołać klimat tamtych czasów, jak w piosence Cukier krzepi zespołu Hańba, stylizującego się na okres międzywojenny3. Koszulki z tym sloganem można kupić w nawiązującym do czasów PRL sklepie internetowym Pewex.pl4. Hasło było i jest twórczo przerabiane, o czym świadczy m.in. tytuł wywiadu rzeki z lat siedemdziesiątych – Wańkowicz krzepi5.

Hasło „Cukier krzepi” nie było jedynie chwytliwą, doraźną reklamą. Stanowiło część długofalowej akcji propagandowej realizowanej w latach 1925–1932 przez jeden z największych karteli funkcjonujących w II Rzeczypospolitej – kartel cukrowniczy. W tym czasie cukrownicy prowadzili dwutorowe działania z jednej strony promujące cukier, a z drugiej zwalczające jego główną konkurentkę – sacharynę. Całą akcję organizowały specjalnie utworzone instytucje: Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru (KPKC) i Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru (BPKC) przy Radzie Naczelnej Polskiego Przemysłu Cukrowniczego. Sam Melchior Wańkowicz nie tylko był autorem sloganu, lecz także przez trzy lata koordynował prace BPKC.

Analiza kampanii propagującej spożycie cukru otwiera wiele wątków badawczych, m.in z dziedziny historii mediów i reklamy, historii gospodarczej, a także historii jedzenia. Kompleksowe omówienie miejsca cukru w gospodarce i życiu codziennym mieszkańców II RP wykraczałoby jednak poza ramy książki. Głównym celem podjętych badań było odtworzenie przebiegu kampanii propagandowej cukrowników na tle społeczno-kulturowej historii samego cukru – jego znaczenia w kontekście społecznym, gospodarczym, a także nauki o żywieniu człowieka.

Analizując przebieg i przekaz kampanii propagandowej, skupiam się na latach 1925–1932. Badania dotyczące cukru w gospodarce i społeczeństwie wykraczają poza te ramy czasowe i obejmują całe dwudziestolecie międzywojenne. Kampanię podzieliłam na dwa etapy: pierwszy trwający do końca 1929 r. i drugi rozpoczęty w 1930 r., wraz z przystąpieniem do niej Melchiora Wańkowicza. Szczególny nacisk kładę na drugi etap – był on bardziej intensywny, staranniej przeprowadzony i bogatszy w treści propagandowe. To z nim właśnie związany jest slogan „Cukier krzepi”.

Podczas badań interesowało mnie, dlaczego taka akcja została w ogóle podjęta, kto ją prowadził i w jaki sposób, a także do kogo była skierowana. Opisuję sposób prowadzenia szeroko zakrojonej kampanii reklamowej i stosunek, jaki mieli do niej wielcy przemysłowcy, analizuję też, co używane w kampanii hasła mówią o upodobaniach i tendencjach w społeczeństwie. Pokazuję, jak akcja reklamowa zmieniała się z upływem lat, dlaczego tak było i o czym to świadczy. Badałam także, jak na kampanię procukrową reagowało społeczeństwo. Aby wyjaśnić genezę tej akcji, przybliżam zagadnienia związane z gospodarką II Rzeczypospolitej. Przedstawiam sytuację gospodarczą kraju w interesującym mnie okresie ze szczególnym uwzględnieniem przemysłu cukrowniczego, a także relacji rządu II RP z wielkim przemysłem.

Omawiam też znaczenie samego produktu – cukru – dla ówczesnego społeczeństwa. Na cukier patrzę z kilku perspektyw badawczych. Po pierwsze przez pryzmat badań nad dietetyką – zastanawiam się, jak produkt ten był postrzegany w kontekście ówczesnej wiedzy o żywieniu. Stawiam też pytania o rolę cukru w polskiej gospodarce – system jego produkcji i dystrybucji oraz ścisłe powiązania polskiego cukrownictwa z rynkiem światowym. Interesujące wydają mi się również związki przemysłu cukrowniczego z państwem, szczególnie zaangażowanie państwa w prowadzenie specjalnej polityki, mającej wyrobić w społeczeństwie odpowiednie nawyki żywieniowe. Interesowało mnie też symboliczne znaczenie cukru, który z produktu będącego wyznacznikiem zamożności zmienił się w towar powszechnie dostępny. W książce próbuję ustalić, jak dużo tego produktu spożywano, w jakiej postaci i jaki stosunek miały do niego różne grupy społeczne. W tym celu analizowałam dane dotyczące konsumpcji cukru, jego cen, publikacje z zakresu wiedzy o żywieniu, a także wspomnienia, w których pojawiał się motyw cukru. Badania nad jedzeniem (tzw. food studies) mają oczywiście jeszcze wiele innych możliwych perspektyw badawczych6.

Zestawiając wszystkie te wątki, na koniec warto odpowiedzieć na pytanie, jakie efekty przyniosła kampania zachęcająca do większego spożycia cukru – czy zakończyła się sukcesem, czy klęską.

Stan badań

Sprawa konsumpcji cukru w Polsce nie była jeszcze tematem prac historycznych, jednak jego historię kulinarną, wykorzystanie w kuchni i ewolucję stosunku do słodkiego smaku na ziemiach polskich do początku XIX w. opisał Jarosław Dumanowski7. Najobszerniejszy fragment poświęcony kampanii propagandowej „Cukier krzepi” znajduje się w popularnonaukowej książce Mieczysława Grabianowskiego Słodkie życie8, która opowiada o cukrze w Polsce i zmianach w jego konsumpcji przez ostatnie kilkaset lat.

Najważniejszą pracą dotyczącą cukru w jego społecznym wymiarze była dla mnie książka Sidneya W. Mintza Sweetness and Power9, która pokazuje przemianę znaczenia cukru w Wielkiej Brytanii. O cukrze we Francji pisze Martin Bruegel w artykule A Bourgeois Good? Sugar, Norms of Consumption and the Labouring Classes in Nineteenth-Century France10. Temat konsumpcji i wytwarzania tego produktu jest też ważnym wątkiem w pracach opisujących zmiany nawyków żywieniowych11. Teksty dotyczące kulturowej historii cukru w innych krajach europejskich stanowiły punkt odniesienia dla moich rozważań na temat znaczenia tego artykułu spożywczego dla społeczeństwa II Rzeczypospolitej.

Wśród opracowań dotyczących odżywiania na ziemiach polskich w XIX i XX w. można wyróżnić dwa główne nurty. Autorzy prac, które zaliczyłam do pierwszego nurtu, poruszają kwestie tzw. zdrowego żywienia i analizują postulaty dietetyków w kontekście ruchu higienicznego, rozwijającego się od połowy XIX w. Do tej grupy należy książka Anity Napierały Higiena prywatna w polskich publikacjach popularnych i popularnonaukowych w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Koncepcje i porady12, praca Dagmary Fleming Warszawianka w kąpieli13, książka Magdaleny Paciorek Higiena dzieci i młodzieży w polskim czasopiśmiennictwie medycznym dwudziestolecia międzywojennego14 czy artykuł Elżbiety Kaczyńskiej „Zdrowe jedzenie” – zalecenia i polska rzeczywistość w XIX i XX wieku15. Praca Napierały była dla mnie szczególnie pomocna przy analizie materiałów z dwudziestolecia międzywojennego.

Autorzy publikacji należących do drugiej grupy analizują faktyczną zmianę w odżywianiu mieszkańców ziem polskich w duchu postulatów szkoły Annales dotyczących badania tzw. racji żywnościowych16. Należy wymienić tu prace Tadeusza Sobczaka odnoszące się do nieco wcześniejszego okresu17 oraz szczegółową analizę produktów spożywanych przez mieszkańców międzywojennej Warszawy z podziałem na grupy społeczne autorstwa Zenona Rogozińskiego18. Istnieje także obszerna literatura popularnonaukowa poświęcona kuchni międzywojennej, w której nacisk położony jest przede wszystkim na zwyczaje żywieniowe wąskiej elity19.

Ogromna liczba publikacji z zakresu food studies dotyczy w dużej mierze Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych20. Wśród polskich tekstów teoretycznych za szczególnie interesujące uznaję publikacje Jarosława Dumanowskiego21. Stanowiły one dla mnie źródło inspiracji, zaczerpnęłam z nich pytania badawcze, jak również informacje dotyczące zmieniającego się sposobu odżywiania społeczeństw zachodnich. Jak później wykażę, II Rzeczpospolita czerpała z Zachodu rozwiązania legislacyjne i instytucjonalne, a także standardy naukowe dotyczące odżywiania.

Problemy metodologiczne związane z badaniem reklamy opisała Agnieszka Janiak-Jasińska w artykule Zmagania historyka z reklamą. Artykuły spożywcze w ogłoszeniach reklamowych początku XX wieku22. Autorka zawarła w nim szczegółowy kwestionariusz pytań badawczych, które historyk może postawić temu źródłu, zaznaczyła też, jakie wyzwania się z nim wiążą.

Szczegółowe opracowania dotyczące reklamy na ziemiach polskich obejmują przede wszystkim przełom wieków XIX i XX, natomiast dwudziestolecie międzywojenne nie zostało jeszcze dostatecznie omówione. Prace traktujące o okresie wcześniejszym to przede wszystkim Aby wpadło w oko… O reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych Agnieszki Janiak-Jasińskiej, a także Reklama handlowa w prasie Królestwa Polskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku Wiesława Macierzyńskiego oraz Retro reklama. Za kulisami warszawskiego biznesu reklamowego w XIX wieku Aleksandry Łuczak. Niektórzy autorzy podają pracę Polska reklama prasowa 1930–1939 jako opracowanie dotyczące dwudziestolecia, jest to jednak raczej zbiór reklam prasowych opatrzonych komentarzem. Artykuł Olafa Bergmanna Kondycja reklamy prasowej w Drugiej Rzeczypospolitej w świetle opinii prasy specjalistycznej23 jest najbliższy tematyką i ramami czasowymi niniejszej pracy. Zauważmy jednak, że cała wymieniona literatura dotyczy wyłącznie reklamy prasowej, natomiast omawiana przeze mnie kampania obejmowała również inne media.

Wykorzystałam także opracowania dotyczące propagandy. Była to przede wszystkim książka Jacques’a Ellula Propaganda. The Formation of Men’s Attitudes24, a także zbiór Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego25. Pierwsza z tych prac zawiera teoretyczny opis zjawisko propagandy, druga zaś opisuje je w kontekście II Rzeczypospolitej. Przy badaniu propagandy i jej treści posługiwałam się także wieloma opracowaniami tematycznymi dotyczącymi np. mniejszości narodowych, szkolnictwa czy sportu w omawianym czasie26. Podstawową literaturą w zakresie prasy tego okresu była dla mnie książka Andrzeja Paczkowskiego Prasa polska w latach 1918–193927.

Korzystałam też z opracowań z dziedziny historii gospodarczej. Były to m.in.: czterotomowa Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939 Zbigniewa Landaua i Jerzego Tomaszewskiego, artykuł Landaua Rozwój ustawodawstwa kartelowego w Polsce międzywojennej na tle polityki kartelowej rządu, praca Tomaszewskiego Przemyt i handel sacharyną w Polsce w latach 1930–38, a także Monopole skarbowe w polityce podatkowej Drugiej Rzeczypospolitej Pawła Graty28.

Źródła

Moimi podstawowymi źródłami były dokumenty Biura Propagandy Konsumpcji Cukru – Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 autorstwa Melchiora Wańkowicza oraz sprawozdania i przedłożenia finansowe, które znajdują się w Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz w Archiwum Państwowym w Poznaniu29. Są to średnio stustronicowe dokumenty z lat 1930–1932, które zawierają szczegółowe informacje dotyczące zarówno planów, jak i przeprowadzonych działań. Sprawozdania były pisane przez Wańkowicza na użytek wewnętrzny, w tym także dla jego przełożonych decydujących o budżecie instytucji. Miało to oczywiście wpływ na treść dokumentów, jednak podstawowe informacje dotyczące przeprowadzonych działań uznaję za zgodne z prawdą. Zakładam też, że informują one o wszystkich elementach działalności BPKC. W tekstach tych można także odnaleźć wzmianki na temat sposobu powstawania konkretnych materiałów propagandowych. Służyły mi również do odtworzenia sposobu funkcjonowania instytucji, jakimi były Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru i Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru.

Innym ważnym źródłem była „Gazeta Cukrownicza” z lat 1924–1939, organ Rady Naczelnej Polskiego Przemysłu Cukrowniczego. W tygodniku tym znalazłam relacje z akcji reklamowej, a także wiele artykułów dotyczących światowej gospodarki cukrowej. Była to oczywiście opowieść cukrowników o nich samych, co miałam na uwadze podczas analizy tego źródła.

W poszukiwaniu różnorodnych materiałów propagandowych podjęłam wielokierunkową kwerendę. Reklamy prasowej szukałam w kilku gazetach i czasopismach z lat 1930–1932, czyli z okresu trwania kampanii „Cukier krzepi”. Starałam się dobrać tytuły skierowane do różnych grup społecznych i takie, w których zamieszczono jak najwięcej reklam cukru30. Mój wybór padł na magazyn społeczno-literacki „Tygodnik Ilustrowany”, ukazujący się dwa razy w tygodniu „Przegląd Sportowy”, „Gazetę Świąteczną” – pismo przeznaczone dla chłopów, „Bluszcz” – tygodnik społeczno-literacki, dwutygodniki – „Kobietę w Świecie i w Domu” oraz „Dziecko i Matkę”. Z prasy mniejszości narodowych wybrałam m.in. dziennik „Hajnt” – jedną z ważniejszych gazet wydawanych w jidysz. Przeglądałam także „Na Szerokim Świecie”, pismo skierowane do prostego odbiorcy.

Inne materiały, z których korzystałam, to broszury wydane przez Radę Naczelną Polskiego Przemysłu Cukrowniczego i Komisję Propagandy, m.in. Mądry Jaś Rozalii Warszawskiej31 czy Cukier i jego własności odżywcze Jana Iwasiewicza i Stanisława Izdebskiego32. Reprodukcje niektórych plakatów opublikowano we wspomnianym zbiorze Polski plakat propagandowy. Natomiast hasła radiowe zostały zawarte w sprawozdaniach BPKC.

Do badań nad recepcją propagandy posłużyły mi następujące czasopisma satyryczne: „Mucha”, „Wróble na Dachu” i „Cyrulik Warszawski”. W numerach z lat 1930–1932 szukałam wszystkich odniesień do działań cukrowników. Bardzo przydane okazały się także Pamiętniki bezrobotnych33 i Pamiętniki chłopów34, oraz różne wspomnienia35.

Na podstawie pamiętników oraz poradników żywieniowych i książek kucharskich36 podjęłam próbę scharakteryzowania ówczesnej wiedzy dietetycznej, stosunku do cukru i jego udziału w diecie w omawianym okresie. Były to publikacje skierowane przede wszystkim do inteligencji i drobnomieszczaństwa, publikowano jednak także poradniki dla chłopów. Jest to oczywiście ograniczona próbka z licznego zbioru książek kucharskich, poradników żywieniowych i przepisów zamieszczanych w tzw. prasie kobiecej w dwudziestoleciu międzywojennym.

Korzystałam także z publikacji z lat dwudziestych i trzydziestych dotyczących reklamy i propagandy, by ustalić znaczenie tych dwóch słów dla współczesnych oraz określić, jaki stosunek do reklamowania się mieli kupcy. Tutaj najważniejszym autorem i specjalistą był Stanisław Zenon Zakrzewski37.

Dane statystyczne czerpałam z „Roczników Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” z lat 1925/1926–1930, a także z „Małych Roczników Statystycznych” z okresu 1931–1939. Dane dotyczące konsumpcji w najbiedniejszych grupach społecznych znajdują się w raportach organizacji pomocy społecznej; informacje o żywieniu się chłopów znalazłam w pracy Wieś nie ma pracy Jerzego Michałowskiego, a te dotyczące bezrobotnych – w publikacji Anny Minkowskiej Rodzina bezrobotna. Na podstawie ankiety 1932 r.38

Układ książki

Publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. Pierwszy jest wprowadzeniem w tematykę – krótko opisuję w nim historię cukru na ziemiach polskich oraz analizuję dane statystyczne dotyczące jego produkcji i spożycia w latach dwudziestych. Staram się też scharakteryzować dynamikę zmian w spożyciu tego produktu, posługując się zagranicznymi pracami o kulturowej historii cukru. W drugiej części rozdziału przedstawiam sytuację polskiego cukrownictwa i to, jak funkcjonowało ono w czasie międzynarodowego kryzysu cukrowniczego lat dwudziestych.

Następna część książki dotyczy działań propagandowych. Rozpoczynam ją od rozważań, czym była i jest propaganda i do czego może posłużyć jej badanie, a także jak rozumiano terminy „reklama” i „propaganda” w omawianym czasie. W drugiej części rozdziału skupiam się na działaniach Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru przed rokiem 1930.

W rozdziale trzecim opisuję kampanię reklamową rozpoczętą w 1930 r., jej przebieg, sposób przygotowania, a także rodzaj i zakres wykorzystywanych w niej mediów. Kolejny rozdział przedstawia treść samej propagandy w kontekście jej docelowego odbiorcy. Staram się pokazać, jaki przekaz był formułowany dla różnych grup społecznych i jakie grupy znalazły się w spektrum zainteresowań KPKC.

Kolejne rozdziały służą m.in. kontekstualizacji przekazu propagandowego. W rozdziale piątym charakteryzuję stan wiedzy dietetycznej na temat cukru i jego miejsce w diecie bogatszych i biedniejszych warstw społecznych. W rozdziale szóstym analizuję odbiór społeczny kampanii i jej ocenę w oczach opinii publicznej. Ostatnia część książki jest poświęcona analizie danych statystycznych dotyczących produkcji, konsumpcji i cen cukru w czasie trwania kampanii i wielkiego kryzysu. W zakończeniu staram się zebrać razem wszystkie podjęte w pracy wątki i odpowiedzieć na pytanie o efekty kampanii.

Podziękowania

Książka – teraz nieznacznie rozszerzona i poprawiona – powstała jako praca magisterska w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego w 2016 r. Na jej podstawie opublikowałam artykuł w „Przeglądzie Historycznym” w 2017 r.39 Przygotowując tę publikację, korzystałam ze zbiorów Instytutu Herdera w Marburgu, gdzie w 2018 r. przebywałam na stypendium.

Składam serdeczne podziękowania wszystkim, których rady i wskazówki były dla mnie cenne podczas przygotowywania tej publikacji, w szczególności mojemu promotorowi prof. Jerzemu Kochanowskiemu, który od lat wspiera mnie w pracy naukowej, a także recenzentom książki – prof. Andrzejowi Chojnowskiemu i prof. Krzysztofowi Kosińskiemu oraz prof. Włodzimierzowi Borodziejowi, recenzentowi pracy magisterskiej. Dziękuję również mojemu mężowi Antoniemu i Rodzicom, którzy przeczytali to opracowanie i podzielili się ze mną swoimi uwagami.

1 W przypadku książki odniesienie do reklamy jest pomysłem tłumaczki (J. Teitelbaum, D. Kennedy, Cukier dzieci nie krzepi, tłum. Anna Czajkowska, Warszawa 2013).

2 http://www.kopernik.org.pl/news/n/czy-cukier-krzepi-weekend-z-diabetologia-w-koperniku-1/ (dostęp 27 I 2016 r.).

3 Zob. Hańba, Cukier krzepi, https://www.youtube.com/watch?v=Xdx-73Uhyao (dostęp 5 VII 2018 r.).

4 To ciekawy przykład ahistoryczności pamięci – Pewex to reminiscencja PRL, a slogan – dwudziestolecia (https://pewex.pl/produkt/211497-pewex-koszulka-damska-cukier-czerwony-k120-koszulki.html, dostęp 28 VII 2018 r.).

5 K. Kąkolewski, Wańkowicz krzepi. Wywiad rzeka, Warszawa 1977.

6 Zob. The Oxford Handbook of Food History, red. J.M. Pilcher, Oxford–New York 2012.

7 J. Dumanowski, Tatarskie ziele w cukrze, czyli staropolskie słodycze, Warszawa 2011.

8 M. Grabianowski, Słodkie życie, Poznań 2003.

9 S.W. Mintz, Sweetness and Power. The Place of Sugar in Modern History, New York 1985.

10 M. Bruegel, A Bourgeois Good? Sugar, Norms of Consumption and the Labouring Classes in Nineteenth-Century France [w:] Food, Drink and Identity. Cooking, Eating and Drinking in Europe Since the Middle Ages, red. P. Scholliers, Oxford–New York 2001, s. 99–118.

11 J. Burnett, Plenty and Want. A Social History of Food in England from 1815 to the Present Day, London 1989; P. Saunier, Food Production. Industrial Processing Begins to Gain Ground [w:] A Cultural History of Food, t. 5: In the Age of Empire, red. M. Bruegel, London–New York 2016.

12 A. Napierała, Higiena prywatna w polskich publikacjach popularnych i popularnonaukowych w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Koncepcje i porady, Poznań 2018.

13 D. Fleming, Warszawianka w kąpieli. Problem higieny w warszawskiej prasie kobiecej lat 1860–1918, Warszawa 2008.

14 M. Paciorek, Higiena dzieci i młodzieży w polskim czasopiśmiennictwie medycznym dwudziestolecia międzywojennego, Warszawa 2010.

15 E. Kaczyńska, „Zdrowe jedzenie” – zalecenia i polska rzeczywistość w XIX i XX wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1999, t. 59, s. 127–154.

16 O historii badań historycznych nad jedzeniem i odżywianiem zob. J. Dumanowski, Wiedza, narracja i smak. Staropolskie książki kucharskie i porady kulinarne jako źródło historyczne, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2014, nr 4, s. 527–540.

17 T. Sobczak, Przełom w konsumpcji spożywczej w Królestwie Polskim w XIX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968; idem, Konsumpcja żywnościowa chłopska w Królestwie Polskim w 2 połowie XIX i w początkach XX wieku, Wrocław 1986. O konsumpcji chłopskiej zob. też Etnografia Polski, t. 1: Przemiany kultury ludowej, red. M. Biernacka et al., Wrocław 1976.

18 Z. Rogoziński, Konsumpcja żywnościowa ludności Warszawy przed drugą wojną światową, Łódź 1959.

19 Zob. np.: M. Łozińska, J. Łoziński, Smaki dwudziestolecia. Zwyczaje kulinarne, bale i bankiety, Warszawa 2011; A. Zaprutko-Janicka, Dwudziestolecie od kuchni. Kulinarna historia przedwojennej Polski, Kraków 2017. Autorka tej publikacji pokazuje także biedniejsze warstwy społeczne, nie jest to jednak opracowanie naukowe; zob. też seria „Dwudziestolecie Międzywojenne” wydawnictwa Edipresse Polska.

20 Oprócz wcześniej wymienionych zob. też N. Cullather, The Foreign Policy of the Calorie, „American Historical Review” 2007, nr 2, s. 339–364; P. Parkhurst Ferguson, Accounting for Taste. The Triumph of French Cuisine, Chicago–London 2006; S. Freidberg, Fresh. A Perishable History, London 2009; B.W. Higman, Historia żywności, tłum. A. Kunicka, Warszawa 2012.

21 J. Dumanowski, Wiedza, narracja i smak…; J. Dumanowski, M. Kasprzyk-Chevriaux, Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej, Wołowiec 2018.

22 A. Janiak-Jasińska, Zmagania historyka z reklamą. Artykuły spożywcze w ogłoszeniach reklamowych początku XX wieku, „Przegląd Historyczny” 2011, nr 4, s. 839–854. Próbą analizy reklamy produktów spożywczych w pierwszej połowie XX w. jest także artykuł Barbary Krasińskiej w tomie zbiorowym Apetyt na jedzenie, ma jednak zdecydowanie przyczynkarski charakter (B. Krasińska, „Cukier krzepi” – pokarm w XX-wiecznej reklamie prasowej i plakacie [w:] Apetyt na jedzenie. Pokarm w społeczeństwie, kulturze, symbolice na przestrzeni dziejów, red. J. Żychlińska, A. Głowacka-Penczyńska, Bydgoszcz 2018, s. 468–487).

23 A. Janiak-Jasińska, Aby wpadło w oko… O reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych, Warszawa 1998; W. Macierzyński, Reklama handlowa w prasie Królestwa Polskiego w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, Radom 2004; A. Łuczak, Retro reklama. Za kulisami warszawskiego biznesu reklamowego w XIX wieku, Warszawa 2012; Polska reklama prasowa 1930–1939, przygot. il. A. Bania, T. Zacharski, Warszawa 1995; O. Bergmann, Kondycja reklamy prasowej w Drugiej Rzeczypospolitej w świetle opinii prasy specjalistycznej, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2014, z. 3, s. 49–73.

24 J. Ellul, Propaganda. The Formation of Men’s Attitudes, tłum. K. Kellen, J. Lerner, New York 1965.

25 Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie, oprac. M. Schmeichel-Zarzeczna, Lublin 2014.

26 Np. J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918–1939, Warszawa 1985; K. Trzebiatowski, Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932, Wrocław 1970.

27 A. Paczkowski, Prasa polska w latach 1918–1939, Warszawa 1980.

28 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 2: Od Grabskiego do Piłsudskiego. Okres kryzysu poinflacyjnego i ożywienia koniunktury 1924–1929, Warszawa 1971; t. 3: Wielki kryzys 1930–1935, Warszawa 1982; t. 4: Lata interwencjonizmu państwowego 1936–1939, Warszawa 1989; Z. Landau, Rozwój ustawodawstwa kartelowego w Polsce międzywojennej na tle polityki kartelowej rządu, „Kwartalnik Historyczny” 1972, nr 1, s. 69–86; J. Tomaszewski, Przemyt i handel sacharyną w Polsce w latach 1930–1938, „Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrznych” 1975, nr 11, s. 113–166; P. Grata, Monopole skarbowe w polityce podatkowej Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2009.

29 Archiwum Akt Nowych [dalej: AAN], Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru [dalej: BPKC]; AAN, Zbiór druków ulotnych; AAN, Związek Zawodowy Cukrowni [dalej: ZZC]; Archiwum Państwowe w Poznaniu [dalej: AP Poznań], Związek Zachodnio-Polskiego Przemysłu Cukrowniczego w Poznaniu [dalej: ZZPPCP].

30 To, ile reklam zamieszczono w każdym z periodyków, wiadomo na podstawie sprawozdań BPKC.

31 R. Warszawska, Mądry Jaś do kolegów, Kraków 1931.

32 J. Iwasiewicz, S. Izdebski, Cukier i jego własności odżywcze, Warszawa–Poznań 1928.

33 Pamiętniki bezrobotnych, nr 1–57, przedm. L. Krzywicki, Warszawa 1933.

34 Pamiętniki chłopów, oprac. L. Krzywicki, nr 1–51, Warszawa 1935; Pamiętniki chłopów, seria 2, oprac. L. Krzywicki, Warszawa 1936.

35 Zob. np. T. Becela, Lata górne i chmurne. Wspomnienia, Poznań 1965.

36 Zob np. G. Szulc, Higjena wojskowa, t. 1: Higjena żywienia, Warszawa 1931; J. Breyerowa, Jarska kuchnia witaminowa, Kraków 1929; M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska z ilustracyami i kolorowemi tablicami odznaczona na wystawach higjenicznych w Warszawie w roku 1910. Przeszło 2200 skromnych i wytwornych przepisów gospodarskich i kuchennych z uwzględnieniem niezbędnych warunków odpowiedniej dyety, codziennej hygieny oraz kuchni jarskiej, Lwów 1930; M. Disslowa, Jak gotować. Praktyczny poradnik kucharski z 1930 roku, Warszawa 1988. Pozostałe zob. Bibliografia.

37 S.Z. Zakrzewski, Drogi i manowce reklamy, Warszawa 1929; W. Baliński, Propaganda, jej metody i znaczenie, Warszawa 1930.

38 J. Michałowski, Wieś nie ma pracy. Wywiad społeczny w powiecie rzeszowskim, Warszawa 1935; A. Minkowska, Rodzina bezrobotna. Na podstawie ankiety 1932 r., Warszawa 1935.

39 Z. Antkiewicz, Kogo krzepił cukier? Konsumpcja cukru w międzywojennej Polsce, „Przegląd Historyczny” 2017, z. 2, s. 349–370.

Wprowadzenie. Parę słów o cukrze

Historia, produkcja, symbolika

Cukier z buraków cukrowych, a więc ten, który jest przedmiotem naszego zainteresowania, zaczęto produkować dopiero pod koniec XVIII w. Wcześniej znano jedynie cukier uzyskiwany z trzciny cukrowej, która nie rośnie w krajach europejskich. Był on sprowadzany na Stary Kontynent i tam rafinowany1. Z powodu wysokiej ceny cukru jego spożycie było ograniczone do wąskiej grupy najzamożniejszych obywateli.

Ewolucję znaczenia cukru w społeczeństwie na przykładzie Anglii opisał Sindney W. Mintz. Jego wnioski, mimo że odnoszą się do imperium kolonialnego, konsumującego głównie cukier trzcinowy, będą przydatne także przy analizie zmieniającego się spożycia tego produktu na ziemiach polskich.

Przemiana cukru w produkt pierwszej potrzeby nastąpiła w Anglii już w połowie XIX w. wraz ze zmianami zachodzącymi w sposobie życia robotników. W momencie, kiedy praca w fabrykach – także kobiet – uniemożliwiła spożywanie w ciągu dnia posiłków gotowanych w domu, osłodzona herbata stała się substytutem ciepłego posiłku i obowiązkowym pożywieniem robotników. Do tego doszedł spadek cen cukru, dzięki któremu produkt ten stał się dostępny również dla biedniejszej ludności (był to efekt tzw. polityki free breakfast-table, czyli zniesienia podatków od najważniejszych produktów spożywczych)2. W Anglii kaloryczny udział sacharozy w diecie zwiększył się z 2 proc. na początku XIX w. do 14 proc. sto lat później3. Przed I wojną światową konsumpcja cukru wynosiła prawie 36 kg na osobę rocznie4.

Cukier trzcinowy sprowadzano głównie z kolonii brytyjskich, skąd pochodziły również kojarzone z nim używki: kawa, herbata i kakao. Tym samym masowy konsument został związany z rynkiem – ważną częścią jego diety stały się produkty egzotyczne, których nie mógł sam wyprodukować. W XX w. cukier dołączył w Anglii do chleba i soli jako kolejny element tradycyjnego codziennego pożywienia. W dalszym ciągu pozostał jednak produktem symbolicznym. Początkowo władcy i arystokraci spożywali go na ucztach jako przyprawę czy też w formie ozdoby. Z czasem również uboższe warstwy społeczne zaczęły używać cukru do podkreślenia ważnych momentów życia. Chodzi tu np. o wypiekanie ciast na święta religijne i uroczystości rodzinne – śluby, chrzciny itp. Wzrost konsumpcji cukru odnotowano także w innych państwach Europy Zachodniej5, później jednak niż w Anglii, gdzie cukier był dużo tańszy6.

Martin Bruegel opisał zmiany w spożyciu cukru we Francji w XIX i na początku XX w. Jego roczna konsumpcja, chociaż niższa niż w Anglii, przed I wojną światową wynosiła już 17 kg na osobę7. Badacz sugeruje, że zwiększone spożycie cukru było od początku efektem działań jego producentów, a nie realizacją „naturalnego” pragnienia konsumentów. Z badań Bruegla wynika, że jeszcze w latach siedemdziesiątych XIX w. robotnicy i chłopi nie okazywali zainteresowania cukrem, byli wobec niego obojętni, często nawet nie odpowiadał im słodki smak8. Od końca XIX w. francuscy cukrownicy prowadzili wśród niższych warstw społecznych kampanię edukacyjną na temat naukowo potwierdzonych „zbawiennych” właściwości cukru, starali się też wpłynąć na rząd, by obniżył lub w ogóle zniósł akcyzę na cukier9. Zdaniem Bruegla początkowa niechęć biedniejszych grup społecznych świadczy o tym, że smak jest zjawiskiem historycznym, nie można więc zakładać, że ludzie z natury lubią cukier.

Historyk zauważa też, że różne motywacje stojące za promocją cukru (chęć „ulepszenia” diety mas pracujących, zysk producentów) miały wspólny mianownik – było nim przekonanie, że zwyczaje żywieniowe niższych warstw są nieefektywne z powodu ich ignorancji. Robotnicy i chłopi mieli być niezdolni do podejmowania racjonalnych decyzji dotyczących odżywiania, oprócz tego miał ich cechować gorszy gust (nie smakował im cukier)10. Badanie zmieniającego się spożycia cukru jest więc powiązane nie tylko z rozwojem techniki i przemysłu, lecz także z relacjami władzy, identyfikacją wewnątrz grupy społecznej, historią smaku.

Cukier na ziemiach polskich

Cukier trzcinowy był używany w Polsce od XIV w., ale długo stanowił „przysmak królów”. Jeszcze w XVIII w. był dostępny głównie dla bogatej szlachty i nielicznych mieszczan11. Tak jak w innych krajach pełnił funkcję przyprawy, słodzika, utrwalacza zabezpieczającego owoce przed psuciem, ozdoby, a także lekarstwa, np. na ból brzucha czy kaszel12.

Na podstawie staropolskich książek kucharskich Jarosław Dumanowski opisał stosunek mieszkańców ziem Rzeczpospolitej do cukru i słodkiego smaku. Trendy kulinarne na ziemiach polskich były bezpośrednio związane z tendencjami europejskimi. W średniowieczu cukier traktowano jako przyprawę, ale dużo mniej popularną niż ostre przyprawy korzenne. Łączenie słodyczy z kwasem, goryczą i ostrością stało się później głównym trendem w kuchni okresu baroku; z czasem to zestawienie uznano za kwintesencję kuchni sarmackiej, staropolskiej. W XVII w. popularność zaczęły zdobywać słodkie wypieki i desery, bazowały one jednak na połączeniu słodyczy ze smakiem ostrym, ziołowym – np. pierniczki z ogromną ilością imbiru, cynamonu, anyżu, czy tatarskie ziele (tatarak) w cukrze.

W okresie oświecenia zaszła ważna zmiana – odkryto czysty, niezmącony dodatkami smak słodki, który w XVIII w. stał się wyznacznikiem „dobrego smaku”. Zwyczaj jedzenia lodów, ciastek, marcepanów, a do tego pijania słodkiej kawy i herbaty przywędrował do Polski z Francji. Barokowe połączenie różnych smaków zostało wyparte przez zamiłowanie do czystej słodyczy13. W dalszym ciągu dotyczyło to jedynie kuchni elit.

Cukier buraczany został odkryty w XVIII w. przez niemieckiego chemika Andreasa Sigismunda Marggrafa. W 1747 r. stwierdził on, że w korzeniach buraka znajduje się cukier, który można wykorzystać do celów przemysłowych. Dopiero jednak jego uczeń, Franz Carl Achard, w 1790 r. opracował i opublikował metodę pozyskiwania cukru z buraka14. Adaptacja tej pracy w języku polskim wydana została w 1799 r. pod tytułem Krotka Nauka o Zasiewaniu Grubey Cwikły Burgundzkiey czyli Runkla dla Zrobienia z niey cukru. W tym samym roku dzięki pomocy króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III Achard nabył wieś Konary na Górnym Śląsku, a w latach 1801–1802 rozpoczął tam uprawę buraków i produkcję cukru.

Do gwałtownego rozwoju cukrownictwa buraczanego w Europie przyczyniło się wprowadzenie przez Napoleona w 1806 r. blokady kontynentalnej. Polegała ona na nałożeniu embarga na wszystkie produkty i surowce z Wielkiej Brytanii i jej kolonii, w tym także na cukier trzcinowy, sprowadzany głównie z Indii Zachodnich, jak określano Antyle i Karaiby. Blokada została zniesiona po abdykacji cesarza w 1814 r. W latach dwudziestych XIX w. nastąpił istotny postęp w uprawie buraków i produkcji cukru. Rozwojowi cukrownictwa buraczanego sprzyjała też polityka poszczególnych państw europejskich, przede wszystkim cła protekcyjne15.

Pierwsze cukrownie na ziemiach polskich powstały w latach dwudziestych XIX w. W 1820 r. hrabia Józef Mycielski założył małą fabrykę cukru w Gałowie w Wielkopolsce, trzy lata później Teodor Mrozowicki zbudował kolejny zakład w Puźnikach w zaborze austriackim. W Królestwie Polskim pierwsza fabryka cukru została zbudowana w 1826 r. przez hrabiego Henryka Łubieńskiego w Częstocicach. Polityka państw zaborczych wobec przemysłu cukrowniczego skutkowała jego szybkim rozwojem, jednak różnił się on skalą w poszczególnych zaborach. W połowie lat pięćdziesiątych XIX w. w Królestwie Polskim działało już 55 cukrowni, w Galicji pięć, a w Wielkopolsce osiem. Potem jednak nastąpił trwający niemal 20 lat okres stagnacji w przemyśle cukrowniczym, a liczba fabryk zaczęła spadać16.

Związany z rozwojem cukrownictwa wzrost spożycia cukru wśród szerokich mas społecznych nastąpił dopiero w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX w. i trwał do I wojny światowej. Według szacunków Tadeusza Sobczaka w 1825 r. przeciętny mieszkaniec Królestwa Polskiego spożywał 0,23 kg cukru rocznie, w latach pięćdziesiątych – 1 kg rocznie, a w latach dziewięćdziesiątych – już 6,6 kg. Cukier nadal pozostawał jednak towarem drogim i ekskluzywnym, czego symbolem były zamykane na klucz cukiernice17.

Przed I wojną światową na ziemiach polskich, z wyjątkiem Małopolski, cukrownictwo rozwijało się bardzo prężnie. W kampanii 1913/1914 w zaborze pruskim wyprodukowano 319 tys. ton cukru, w zaborze rosyjskim – 211 tys. ton, a w austriackim – 13 tys. ton. Większość produkcji była przeznaczona na eksport lub na potrzeby państw zaborczych18.

Wojna zrujnowała cukrownie Kongresówki i Galicji; produkcja cukru znacząco spadła także na terenie zaboru pruskiego. Przed wojną na ziemiach polskich działało 87 cukrowni, w 1920 r. funkcjonowały tylko 63 zakłady19. Przemysł cukrowniczy na ziemiach polskich doznał poważnego osłabienia, o ponad 50 proc. zmniejszyła się powierzchnia uprawy buraków20. Podczas wojny cukier został objęty reglamentacją, zaczęło się za to upowszechniać użycie sztucznego słodzika – sacharyny.

Cukiernica zamykana na klucz wykonana przez Jana Pogorzelskiego w 1864 r. Fot. Muzeum Warszawy, Domena Publiczna

Cukiernica zamykana na klucz z Zakładu Artystyczny Wyrobów Brązowych i Srebrnych E. Krasnosielski i S-ka, wykonana ok. 1901–1905 r. Fot. Muzeum Warszawy, Domena Publiczna

W kampanii cukrowniczej 1918/1919 na terenie całej Polski (w granicach międzywojennych) wyprodukowano jedynie 190 tys. ton cukru21. Po zakończeniu działań wojennych zaczęto odbudowywać i modernizować cukrownie. W czasie kampanii produkcyjnej 1929/1930 w Polsce funkcjonowało siedemdziesiąt cukrowni, z czego tylko cztery w województwach wschodnich, a trzy w południowych. Chociaż liczba cukrowni się nie powiększała, po wojnie stale rosła ich wydajność22. Wzrastała także produkcja: w roku produkcyjnym 1923/1924 wyniosła 344 tys. ton, a w roku 1928/1929 już 671 tys. ton23.

Import cukru do Polski praktycznie nie istniał. W latach 1926–1929 wwożono go do kraju tylko ok. 100 ton rocznie24 – wcześniej import sięgał 1–3 tys. ton rocznie25. W celu ochrony własnego rynku na towar ten nakładano wysokie cła – w Polsce było to 5,61 dol. na 100 kg surowego cukru26. Natomiast eksport w roku produkcyjnym 1923/1924 wyniósł 153 tys. ton, co stanowiło 44,2 proc. całego cukru wyprodukowanego w Polsce27. W 1928/1929 eksport sięgał 251 tys. ton (38 proc. produkcji)28.

Na cenę cukru składało się kilka elementów: akcyza, koszt wytworzenia i marża, nadwyżka rafinerska (w przypadku cukru rafinowanego), opakowanie oraz koszt przewozu, czyli opłata parytetowa. Kwota za przewóz liczona była tak, jakby każdy wagon z towarem jechał z Poznania – ceny w rocznikach statystycznych zazwyczaj podawane były właśnie dla Poznania i oznaczane „parytet Poznań” lub „loco Poznań”. Natomiast w innych miejscach kraju były one wyższe. Według autora broszury wydanej przez Radę Naczelną Polskiego Przemysłu Cukrowniczego system parytetowy był dobrym rozwiązaniem, stosowanym przy każdej masowej produkcji, by zapobiegać spekulacji29.

Ceny produktu rosły, począwszy od 1926 r. (117,55 zł/100 kg), by w drugiej połowie 1929 r. osiągnąć 146,15 zł za 100 kg, loco Poznań30. Wzrost ceny cukru był większy niż wzrost wskaźnika cen artykułów przemysłowych31. Państwo nakładało na cukier podatek, czyli akcyzę – w 1927 r. było to 35 zł na 100 kg gotowego produktu32. Akcyza nakładana w Polsce nie należała do najwyższych – w 1929 r. było to 4,31 dol. (38,5 zł33), a np. we Włoszech wynosiła 20,95 dol. Także Węgry i Czechosłowacja nakładały na produkt wyższy podatek, natomiast Niemcy, Belgia czy Rumunia miały niższą akcyzę34. W roku 1929/1930 wpływy z akcyzy na cukier w budżecie Polski wyniosły 127 mln zł, był to największy spośród wszystkich podatków pośrednich, które łącznie wyniosły 192 mln zł. Dla porównania, wpływ z monopolu spirytusowego to 420 mln zł35. A więc konsumpcja cukru była dla państwa istotna ze względu na wpływy z akcyzy36.

W latach dwudziestych XX w. konsumpcja cukru37 w Polsce się niemal podwoiła – od 193 tys. ton w roku 1923/192438 do 361 tys. ton w roku 192939. Następny rok przyniósł już spadek spożycia40. Oznacza to, że w latach dwudziestych mimo podwyżki cen konsumpcja cukru sukcesywnie wzrastała. Należy pamiętać, że od 1926 r. trwał w Polsce okres ożywienia gospodarczego, rosły zarobki, także ludności wiejskiej41. Zahamowanie tej tendencji nastąpiło dopiero w czasie wielkiego kryzysu. W 1924 r. roczne spożycie cukru wynosiło 6,7 kg na osobę42. W 1929 r. mieszkańcy Polski kupowali już 11,9 kg cukru na osobę rocznie4344. Konsumpcja rozkładała się jednak bardzo nierównomiernie.

Tabela 1. Roczne spożycie cukru w kg na osobę w roku 1929

W sumie

Kryształ

Rafinada

Polska

11,9

9,04

2,71

województwa centralne

13,3

11,29

1,96

województwa wschodnie

5,9

4,01

1,87

województwa zachodnie

18,2

17,59

0,52

województwa południowe44

9,8

4,16

5,58

Źródło: „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 269.

Najmniej cukru kupowali mieszkańcy województw wschodnich, ale używali stosunkowo dużo drogiej rafinady, która stanowiła aż 1/3 całego spożycia. Natomiast w województwach południowych, czyli dawnym zaborze austriackim, kupowano więcej rafinady niż kryształu. W tabeli opublikowanej w książce Władysława Dembego, pokazującej spożycie cukru w każdym województwie, widać także, że w województwie stanisławowskim spożywano nominalnie więcej rafinady niż w województwie warszawskim liczonym razem z miastem stołecznym Warszawą, o dużo większej populacji45. W bogatszych częściach Polski udział rafinady w ogólnym spożyciu był znikomy. Świadczy to ważnym zjawisku, a mianowicie sile tradycji i nawyków żywieniowych, niekoniecznie powiązanych z rachunkiem ekonomicznym.

Omawiane dane dotyczą miast i wsi liczonych wspólnie, była jednak między nimi ogromna różnica. W roku 1927/1928 wieś (74,3 proc. całej ludności kraju) spożywała w sumie 34,5 proc. produkcji cukru46. Najmniej jedli go mieszkańcy wsi kresowych, bo jedynie 2,8 kg na osobę rocznie. Najwięcej konsumowano go we wsiach śląskich – 16 kg na głowę w ciągu roku. Dla porównania, w tym samy roku w Warszawie zjadano 46,7 kg cukru na osobę, w innych miastach konsumpcja tego produktu wynosiła od 21 do 30 kg na osobę47.

W dwudziestoleciu międzywojennym na polskim rynku znajdowało się kilka rodzajów cukru: kryształ biały, który stanowił 80 proc. całej konsumpcji, kostki prasowane (wyrabiane z kryształu), a także rafinada, czyli cukier dodatkowo oczyszczany w rafineriach, odpowiednio droższy. Można ją było kupić w krysztale, kostkach (rąbanych lub piłowanych) albo w całych głowach, co było jednak bardzo kosztowne – głowy cukrowe były ciężkie, ważyły nawet 12 kg48. Rzadko używano także cukru pudru. Rodzaj kupowanego produktu często zależał od tradycji i upodobań mieszkańców poszczególnych regionów Polski49, co z kolei wiązało się z rodzajem cukru produkowanym na danym terenie jeszcze przed wojną. W zaborze pruskim wytwarzany był głównie cukier surowy (po modernizacji – biały kryształ), a w rosyjskim i austriackim – rafinada50. Cukier surowy był przeznaczony przede wszystkim na eksport – w okresie międzywojennym udział tego towaru w całej produkcji zmalał z 30 proc. do 4 proc.51

Mapa opracowana przez Bank Cukrownictwa pokazująca średnie spożycie cukru w województwach w 1928 r. Fot. POLONA

Produktem konkurencyjnym dla cukru była sacharyna wynaleziona w 1878 r. Jest kilkaset razy słodsza od cukru, ale ma nieprzyjemny posmak. Podstawową funkcją sacharyny jako zamiennika cukru było zapewnienie słodkiego smaku, a nie dużej liczby szybko przyswajalnych kalorii, których sztuczny słodzik w ogóle nie ma. Chociaż sacharynę uważano za szkodliwą dla zdrowia52, szybko rozpowszechniła się w Europie. W obronie przemysłu cukrowniczego część państw, m.in. Niemcy i Austro-Węgry, wprowadziła regulacje ograniczające jej sprzedaż, obowiązywały one także na ziemiach polskich. Jednak w czasie I wojny światowej, gdy cukier był reglamentowany, sacharyna odzyskała swoją popularność53. W niepodległej Polsce na mocy rozporządzenia prezydenta RP z października 1927 r. jej sprzedaż została ograniczona – handel sztucznymi środkami słodzącymi wymagał zezwolenia odpowiednich ministerstw, produkty te były dostępne w aptekach na receptę54. Sacharyna wkrótce stała się głównym wrogiem cukrowników, którzy za pomocą działań propagandowych walczyli z jej nielegalną dystrybucją.

Światowe cukrownictwo a sprawa polska

W czasie I wojny światowej na ziemiach polskich wprowadzono wiele różnych monopoli skarbowych55, wśród nich także cukrowniczy i sacharynowy. Funkcjonowały one na terenie okupowanym przez Niemcy (wprowadzane kolejno od 1917 i 1916 r.) i Austrię (oba od 1917 r.)56. Monopol skarbowy na cukier – dotyczący jedynie handlu – funkcjonował także po odzyskaniu niepodległości, był jednak nieefektywny i źle zarządzany. Doprowadziło to do jego zniesienia w 1921 r., a cukier został obciążony jednolitym podatkiem akcyzowym57. Monopol handlowy na sacharynę przestał oficjalnie funkcjonować wraz z wprowadzeniem rozporządzenia z 1927 r.58 Od 1925 roku do wybuchu II wojny światowej w Polsce funkcjonowało pięć monopoli – spirytusowy, tytoniowy, solny, loteryjny i zapałczany59.

Siedziba Banku Cukrownictwa w Poznaniu w 1926 r. Budynek został zniszczony w czasie II wojny światowej. Na jego miejscu wybudowano Okrąglak (Powszechny Dom Towarowy). Fot. NAC

Po I wojnie światowej polskie cukrownie były zrzeszone w dwóch skartelizowanych związkach – w Związku Zachodnio-Polskiego Przemysłu Cukrowniczego (ZZPPC) oraz w Związku Zawodowym Cukrowni byłego Królestwa Polskiego (ZZC). Latem 1922 r. organizacje te połączyły się umową kartelową, mającą na celu ustalanie poziomu produkcji i cen wytwarzanego towaru, aby ograniczyć konkurencję i zdominować rynek60, i założyły wspólny organ wykonawczy – Radę Naczelną Polskiego Przemysłu Cukrowniczego61. W myśl ustawy „o uregulowaniu obrotu cukrem na obszarze Rzeczypospolitej” z 22 lipca 1925 r. określiła ona, ile cukru mogą wypuścić na rynek krajowy poszczególne cukrownie. Oznaczało to uzależnienie od Rady Naczelnej całej produkcji cukru, w tym także wytwórni niezrzeszonych62. W myśl tej samej ustawy ceny cukru na rynku wewnętrznym były regulowane za pomocą rozporządzenia ministra skarbu, ale Rada Naczelna Polskiego Przemysłu Cukrowniczego miała duży wpływ na ich ustalanie63.

Sprzedażą cukru wyprodukowanego przez oba związki – ZZPPC i ZZC – zajmował się Bank Cukrownictwa SA64, założony w 1921 r. przez Związek Zachodnio-Polskiego Przemysłu Cukrowniczego65. Bank miał swoje oddziały w Poznaniu (centrala), Warszawie i we Lwowie. Prowadził sprzedaż poprzez składnice i cukrownie, w których zaopatrywali się kupcy i konsumenci66. Instytucja ta zajmowała się też obsługą finansową i kredytowaniem kartelu67.

Powstanie kartelu cukrowniczego nie było zjawiskiem wyjątkowym – proces kartelizacji przemysłu w II Rzeczypospolitej posunął się bardzo daleko. Przemysł krajowy dostosowywał się tym samym do tendencji międzynarodowej. Kartele, czyli organizacje zrzeszające producentów, kontrolujące produkcję i ceny towaru, nie były zwalczane przez władze (niezależnie od gabinetu), a nawet mogły liczyć na ich wsparcie. Państwu zależało na zwiększeniu eksportu, a cel ten łatwiej mogły zrealizować organizacje o charakterze monopolistycznym68.

Podczas I wojny światowej znacząco wzrosła produkcja cukru trzcinowego, który niemalże zdominował światowy rynek. Stało się tak, ponieważ kraje produkujące cukier buraczany w większości były zaangażowane w konflikt zbrojny. Po wojnie podaż cukru z buraków powoli wracała do stanu przedwojennego przy nieprzerwanym światowym wzroście produkcji cukru trzcinowego69. Po 1918 r. Polska stała się jednym z głównych producentów cukru buraczanego na świecie. Innymi ważnymi eksporterami były Niemcy i Czechosłowacja70. Począwszy od kampanii cukrowniczej 1924/1925 światowy rynek cukru zaczął się borykać z problemem nadprodukcji zarówno cukru trzcinowego, jak i odradzającego się po wojnie wytwórstwa cukru buraczanego71. Skutkiem nadprodukcji był spadek cen. Cukier trzcinowy produkowany był przede wszystkim na Kubie, Jawie i na Filipinach, buraczany zaś w Europie, ZSRR i Stanach Zjednoczonych72. W latach dwudziestych produkcja cukru trzcinowego rosła szybciej niż buraczanego73.

Żadne z państw nie było skłonne ograniczać produkcji. Reprezentanci krajów produkujących buraki cukrowe motywowali to wagą ich uprawy dla kultury rolnej całego kraju – buraki miały podnosić jakość gleby74. Ze względu na niskie koszty pracy oraz samej uprawy i produkcji trzciny cukrowej75 cukier buraczany był dużo droższy od trzcinowego, dlatego nie mógł z nim konkurować na rynku światowym. W latach dwudziestych problem nadprodukcji starano się rozwiązać podczas międzynarodowych konferencji, nie osiągnięto jednak porozumienia76. Wskutek spadku cen na rynku światowym poszczególne państwa zaczęły wprowadzać zniesione wcześniej wysokie cła protekcyjne na cukier77. Chodziło o to, żeby bardziej opłacało się konsumować cukier własny niż importowany.

W obliczu kryzysu cukrowniczego wielu działaczy postulowało rozpoczęcie akcji propagandowej mającej na celu zwiększenie konsumpcji cukru buraczanego. Chciano, by działania te były koordynowane na arenie międzynarodowej i docierały nawet do Afryki i Azji78. Żądano też, by rządy zmniejszyły akcyzę na cukier, co miało obniżyć jego ceny79.

W 1929 r. w Genewie rozpoczęły się obrady w sprawie kryzysu cukrowniczego, zwołane przez Komisję Ekonomiczną Ligi Narodów80. W raporcie końcowym zaproponowano, by zawrzeć porozumienie producentów w sprawie ograniczenia produkcji i wspólnie prowadzić propagandę konsumpcji cukru w celu zwalczenia kryzysu. Rządy miałyby natomiast sprawdzić, czy mogą sobie pozwolić na obniżkę akcyzy81.

Polscy cukrownicy oczekiwali od rządu pewnych działań mających wesprzeć ten projekt. Władze miały obniżyć akcyzę oraz zapewnić odpowiednie subwencje w przypadku uchwalania niekorzystnych dla Polski ceł protekcyjnych, np. w Wielkiej Brytanii82. Należy pamiętać, że w ciągu pięciu lat mimo kryzysu cukrowniczego eksport polskiego cukru znacząco się zwiększył, ale stało się to kosztem ustalania bardzo niskich cen, czyli dumpingu83.

Polscy cukrownicy szybko zareagowali na potrzebę zwiększenia konsumpcji wewnętrznej – już pod koniec 1924 r. podjęli działania, które doprowadziły do powołania Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru przy Radzie Naczelnej Polskiego Przemysłu Cukrowniczego. Rozpoczęła ona pracę w styczniu 1925 r.84

1 Z wyjątkiem Hiszpanii i Portugalii, skąd uprawa trzciny została z czasem w całości przeniesiona do kolonii (M. Grabianowski, Słodkie życie…, s. 13, 17).

2 S.W. Mintz, Sweetness and Power…, s. 130–131; P. Saunier, Food Production…, s. 43.

3 S.W. Mintz, Sweetness and Power…, s. 133–134.

4 P. Saunier, Food Production…, s. 44.

5 S.W. Mintz, Sweetness and Power…, s. 46–47, 85, 90–91, 108–109, 134, 164–165, 172–173, 187.

6 P. Saunier, Food Production…, s. 43–44.

7 M. Bruegel, A Bourgeois Good…, s. 111.

8 Ibidem, s. 104–107.

9 Na początku XX w. wydali np. ilustrację propagandową zawierającą dane liczbowe dotyczące produkcji cukru we Francji, a także informujące, ile kilogramów tego produktu przypadało na głowę mieszkańca w różnych krajach. Ulotka zachwalała cukier jako źródło siły (M. Bruegel, A Bourgeois Good…, s. 109).

10 Ibidem, s. 112.

11 M. Grabianowski, Słodkie życie…, s. 19–25.

12 S.W. Mintz. Sweetness and Power…, s. 77–79, 101.

13 J. Dumanowski, Tatarskie ziele…, s. 9–74.

14 J. Malec, Konkurencja cukru trzcinowego z buraczanym na przestrzeni wieków (Cane sugar versus sugar beet sugar for ages), „Gazeta Cukrownicza” 2007, nr 9, s. 298.

15 J. Malec, Konkurencja cukru trzcinowego…, s. 298; M. Grabianowski, Słodkie życie…, s. 29–31.

16 Dzieje cukrownictwa w Polsce, red. C. Łuczak, Poznań 1981, s. 20–25, 65.

17 T. Sobczak, Przełom w konsumpcji spożywczej…, s. 51–52, 198.

18 Chodzi jedynie o tereny, które weszły potem w skład II Rzeczypospolitej (Dzieje cukrownictwa w Polsce…, s. 126–129, 130).

19 Ibidem, s. 181.

20 J. Malec, Konkurencja cukru trzcinowego…, s. 300; Dzieje cukrownictwa w Polsce…, s. 130.

21 Ibidem, s. 131.

22 „Mały Rocznik Statystyczny” 1931, s. 44.

23 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 252; „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 273.

24 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1929, s. 286; „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 273.

25 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 252.

26 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 38, s. 267.

27 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 252.

28 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 273.

29 W. Demby, System zaopatrzenia ludności w cukier…, s. 10.

30 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 285.

31 Wskaźniki przy przyjętym 1927 = 100, wynosiły dla 1926 – 93,7, a dla 1929 – 103,3. Gdyby cena cukru rosła tak jak wskaźnik cen, w 1929 r. cukier kosztowałby 129,59 zł za 100 kg („Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 277).

32 DzU RP 1927, nr 81, poz. 700, Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 września 1927 r. o opodatkowaniu cukru; J. Tomaszewski, Przemyt i handel sacharyną w Polsce…, s. 116.

33 S. Wykrętowicz, Przemysł cukrowniczy w zachodniej Polsce w latach 1919–1939, Poznań 1962, s. 129.

34 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 38, s. 269.

35 Podatki pośrednie była to akcyza na wino, piwo, cukier, drożdże, olej skalny, zapalniczki, kwas octowy oraz akcyzowe opłaty patentów („Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 538).

36 Warto wiedzieć, że m.in. wpływy z akcyzy na cukier stanowiły zabezpieczenie amerykańskiej pożyczki dla rządu w 1925 r. (dillonowskiej) (Z. Landau, Pożyczka dillonowska. Przyczynek do działalności kapitałów amerykańskich w Polsce, „Kwartalnik Historyczny” 1957, nr 3, s. 82).

37 Szczegółowe dane dotyczące konsumpcji cukru pojawiają się po raz pierwszy w „Roczniku Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1928 i dotyczą roku 1927. Źródłem tych danych był Bank Cukrownictwa. Liczby podawane dla lat wcześniejszych obrazują ilość cukru pozostawioną do spożycia w kraju dla roku kampanijnego, nie kalendarzowego. Są to więc maksymalne możliwe wartości, jakie mogło osiągnąć spożycie.

38 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 255.

39 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 269.

40 „Mały Rocznik Statystyczny” 1932, s. 67.

41 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej, seria „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”, s. 30–32.

42 Jest to wartość liczona na podstawie ilości cukru pozostawionego do spożycia w kraju dla roku kampanijnego 1923/1924, była to więc wartość maksymalna, jednak faktycznie mogła być mniejsza („Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 255).

43 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1930, s. 269.

44 Do województw centralnych należały: m.st. Warszawa oraz województwa: warszawskie, łódzkie, kieleckie, lubelskie, białostockie. Województwa wschodnie: wileńskie, nowogródzkie, poleskie, wołyńskie. Województwa zachodnie: poznańskie, pomorskie, śląskie. Województwa południowe: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie, tarnopolskie.

45 W. Demby, Spożycie cukru w Polsce. Referat wygłoszony w dniu 13 września 1928 r. w Wilnie na VII Zjeździe Cukrowników Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1929, s. 10.

46 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 45, s. 512.

47 Ibidem, s. 513.

48 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 23.

49 W. Demby, System zaopatrzenia ludności w cukier w Polsce na tle ogólnej sytuacji w cukrownictwie. Referat wygłoszony w dniu 13 kwietnia 1929 roku w Katowicach na kursach kierowników Wojewódzkich Oddziałów Aprowizacyjnych, Warszawa 1929, s. 9.

50 Dzieje cukrownictwa w Polsce…, s. 124–125.

51 Ibidem, s. 182.

52 Obecnie nie jest uznawana za szkodliwą (http://www.pfpz.pl/index/?id=d9bec6b996ff7a16fc57fb253e6255c8, dostęp 26 I 2016 r.).

53 M. Bruegel, Food and Politics. Policing the Street, Regulating the Market [w:] A Cultural History of Food…, s. 101–102.

54 DzU RP 1927, nr 89, poz. 797, Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 października 1927 r. o sztucznych środkach słodzących.

55 Monopol skarbowy – wyłączne prawo państwa do produkcji określonych artykułów i ich sprzedaży.

56 Dokładny wykaz wprowadzania poszczególnych monopoli pod różnymi okupacjami w: P. Grata, Monopole skarbowe…, s. 115–120.

57 Ibidem, s. 115–117, 124–125, 136–137.

58 Ibidem, s. 166.

59 Ibidem, s. 175.

60 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 39, s. 300.

61 „Gazeta Cukrownicza” 1924, nr 27/28, s. 449.

62 J. Tomaszewski, Przemyt i handel sacharyną w Polsce…, s. 116.

63 DzU RP 1925, nr 90, poz. 630, Ustawa z dnia 22 lipca 1925 r. o uregulowaniu obrotu cukrem na obszarze Rzeczypospolitej; S. Wykrętowicz, Przemysł cukrowniczy w zachodniej Polsce…, s. 126.

64 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 39, s. 300.

65 Z. Szymczak, Działalność Banku Cukrownictwa w Poznaniu na rzecz skartelizowanego przemysłu cukrowniczego w Polsce, Poznań 1964, s. 38–34.

66 W. Demby, System zaopatrzenia ludności w cukier…, s. 9–14.

67 Z. Szymczak, Działalność Banku Cukrownictwa w Poznaniu…, s. 5.

68 Nie mylić z monopolem skarbowym państwa (Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 2: Od Grabskiego do Piłsudskiego…, s. 72–73).

69 J. Malec, Konkurencja cukru trzcinowego…, s. 301.

70 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 37, s. 238.

71 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 24, s. 663.

72 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 37, s. 238.

73 J. Malec, Konkurencja cukru trzcinowego…, s. 301.

74 Ibidem.

75 W. Demby, System zaopatrzenia ludności w cukier…, s. 5.

76 W 1927 r. Polska, Czechosłowacja, Niemcy i Kuba podjęły rozmowy w sprawie ograniczenia produkcji, które jednak nie przyniosły skutku („Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 15, s. 417).

77 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 39, s. 339.

78 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 15, s. 417–421.

79 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 24, s. 661–670.

80 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 15, s. 417–421.

81 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 38, s. 261–272.

82 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 39, s. 332–342.

83 Polski cukier kosztował w Anglii w przeliczeniu 17 gr za kilogram (B. Zientara et al.; Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939, Warszawa 1988, s. 559). Dumping stosowały także inne europejskie kraje produkujące cukier (M. Bruegel, Food and Politics…, s. 102).

84 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 28, s. 45–46.

Zanim cukier zaczął krzepić. Propaganda przed rokiem 1930

Przed omówieniem działań Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru warto się zastanowić, czym charakteryzuje się propaganda i co można osiągnąć dzięki jej badaniu. Aby nie zagłębiać się w problemy definicyjne, na użytek niniejszej publikacji uznajmy, że propaganda to działania perswazyjne mające wywołać w ludziach pożądane zachowanie.

Żeby propaganda odniosła sukces, musi bazować na już istniejących przekonaniach, odwoływać się do fundamentalnych prądów w społeczeństwie, przekonań i mitów, a jednocześnie je wyrażać1. Działania propagandowe muszą być zróżnicowane, powinny też być dostosowane do różnych grup odbiorców2. Ważne, by mogli się oni identyfikować z autorem przekazywanych treści, by mówił ich językiem, wyglądał jak oni i występował w znanych im okolicznościach3. Im bardziej grupa jest związana i zaangażowana we wspólne sprawy, tym skuteczniejsza będzie skierowana do niej propaganda4.

Treść przekazu propagandowego zazwyczaj odwołuje się do racjonalnego myślenia odbiorcy, zawiera szczegółowe dane czy techniczne specyfikacje. Zabieg ten ma jednak wywołać u niego reakcję emocjonalną – często strach – która popchnie go do działania5. Ważną metodą propagandową jest odwoływanie się do autorytetu, np. historycznego. Przeszłość ukazana jest wtedy jako źródło mądrości. Autorytety współczesne to specjaliści, eksperci lub osoby znane, szanowane. Źródłem legitymizacji jest też zbiorowość – coś uchodzi za słuszne, bo wszyscy tak robią6.

Analizując propagandę, można postawić pytanie, co jej przekaz mówi o społeczeństwie, do którego był skierowany. Należy wziąć jednak poprawkę na to, że uzyskane informacje najwięcej mówią o wyobrażeniach twórcy propagandy na ten temat, niekoniecznie odwzorowujących realia.

Propaganda społeczno-gospodarcza, a do takiej można zaliczyć nakłanianie do konsumpcji cukru, podsuwa konkretne wzorce zachowań w celu zunifikowania społeczeństwa i często podniesienia standardu życia obywateli. W przedwojennej Polsce za pomocą propagandy próbowano np. walczyć z alkoholizmem, a także propagować czytelnictwo, higienę czy profilaktykę przeciwgruźliczą. W dwudziestoleciu międzywojennym ważnym środkiem propagandowym były wystawy tematyczne i krajowe7. Należy pamiętać, że te działania to także przejaw kontroli państwa nad różnymi aspektami życia ludności.

Warto się zastanowić, jakie znaczenie miał wybór słowa „propaganda” dla określenia działań KPKC. Z porównania tego, jak w interesującym nas okresie definiowano reklamę, a jak propagandę, można wywnioskować, jak chcieli być postrzegani cukrownicy. Ważne będzie też określenie, na jakim poziomie stała reklama w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce, a także jaki stosunek mieli do niej przedsiębiorcy.

Przedwojenni znawcy tematu generalnie zgadzali się co do tego, że propaganda i reklama to podobne działania, które jednak różnią się charakterem – publicznym lub prywatnym. Propaganda była kojarzona z działaniami politycznymi, społecznymi, religijnymi czy charytatywnymi8. Władysław Baliński reklamę i propagandę stawiał na przeciwnych biegunach: propagandę definiował jako dziedzinę „czystą i etyczną”, zajmującą się wielkimi ideami i sprawami publicznymi, w odróżnieniu od reklamy, która zawsze była przedsięwzięciem prywatnym. Zdaniem Balińskiego propaganda miała się posługiwać prawdą, szczerością i wiarą w głoszone hasła. Nie mogła być natrętna i nieznośna – reklama owszem, mogła być natarczywa, w przeciwieństwie do powolnej i spokojnej propagandy, jako że ta pierwsza służyła prywatnym interesom9. Reklama była też gorzej oceniana niż propaganda, gdyż bywała nieuczciwa i często udawała działania propagandowe10.

Według Balińskiego propaganda miała być przede wszystkim źródłem informacji, np. plakaty propagandowe, w przeciwieństwie do reklamowych, miały operować treścią, a nie atrakcyjną, przyciągającą uwagę formą. Tym celom dobrze służyły również broszury, których jednak czasem pod płaszczykiem propagandy używała reklama. Autor wspominał także o propagandzie konsumpcji cukru – w jego ocenie cukrownicy propagowali ideę spożywania cukru, posiłkując się reklamą czy filmem. Propaganda miała być siłą torującą drogę reklamie cukrowni11.

Inny pogląd prezentował specjalista od reklamy Stanisław Zenon Zakrzewski. Uważał on, że „reklama w masce zwie się propagandą, gdy ma twarz odsłoniętą, nosi swoje imię – reklama”12. Według niego to działania propagandowe miały etycznie wątpliwy charakter. Zdaniem Zakrzewskiego handlowcy używali propagandy jako reklamy wstępnej. Przykładem było radio – najpierw wszyscy zachwycili się samym wynalazkiem, a następnie handlowcy wprowadzili do sprzedaży odpowiedni sprzęt. Autor poruszał przy tym zagadnienie reklamy ukrytej, a więc artykułów prasowych, które nie noszą znamion ogłoszeń promocyjnych, choć w rzeczywistości nimi są, i tym samym wprowadzają czytelników w błąd. Na Zachodzie prawodawstwo wymagało, żeby reklama miała odpowiednie oznaczenia, w Polsce zaś prawo nie nakładało takich obowiązków na twórców reklam13. Co ciekawe, taki sposób reklamowania czy też propagowania był jedną z podstawowych metod działania KPKC, a sam Zakrzewski został autorem artykułu będącego ukrytą propagandą cukrowników14.

W opinii tego specjalisty reklama w Polsce była prowadzona nieprofesjonalnie, przez ludzi bez przygotowania. Aby ich działania miały sens, powinni być oni wykształconymi ekonomistami lub kupcami. Zakrzewski zauważał też negatywne nastawienie do reklamy – wśród przedsiębiorców pokutowała opinia, że jest ona niepotrzebna czy wręcz szkodliwa15. Inni specjaliści dostrzegali podobne problemy16, np. Mieczysław Konieczny oceniał, że reklama w Polsce była „skostniała w dawnych, przestarzałych już formach”17.

Jak więc nazwać kampanię prowadzoną przez Komisję Propagandy Konsumpcji Cukru? Sami cukrownicy określili swoją działalność mianem propagandy. Służyła ona przecież sprawie społecznej – podniesieniu poziomu życia obywateli przez zwiększenie spożycia cukru.

Należy jednak pamiętać, że przedsięwzięcie cukrowników miało przede wszystkim charakter prywatny – jego celem było zwiększenie sprzedaży, a tym samym zysków prywatnych przedsiębiorców. Według systematyki Balińskiego propaganda spożycia cukru miałaby torować drogę reklamie konkretnego produktu, czyli cukru. W tym wypadku, ponieważ Rada Naczelna Polskiego Przemysłu Cukrowniczego miała na rynku pozycję monopolisty, propaganda była jednocześnie reklamą.

Posługiwanie się terminem „propaganda” podnosiło rangę kampanii. Sugerowało szerszy wymiar akcji mającej na celu poprawę życia obywateli. Zwiększało wagę przekazu, który był kojarzony z działaniem państwa, a nie firmy prywatnej. W ten sposób osłabiano też w świadomości odbiorców związek między zwiększoną konsumpcją cukru a większymi zyskami bogatych przemysłowców. Terminami „propaganda” i „reklama” posługuję się w książce wymiennie.

Działania Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru

Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru działała od 1925 r. Jej przewodniczącym został Hipolit Liciński18, a członkami byli m.in. Jan Iwasiewicz, twórca broszur, artykułów i odczytów propagandowych, i Władysław Demby, równie płodny autor publikacji dotyczących konsumpcji cukru19. Wszyscy oni mieli związki z przemysłem cukrowniczym, Liciński był swego czasu dyrektorem cukrowni w Środzie w województwie poznańskim20.

Komisja dysponowała budżetem przyznawanym jej przez Radę Naczelną Polskiego Przemysłu Cukrowniczego. Przed 1927 r. był on na pewno mniejszy niż 500 tys. zł rocznie – zwiększenie budżetu do takiej sumy wnioskował w październiku 1926 r. Jan Iwasiewicz. Członkowie KPKC przygotowywali swoje propozycje propagandowe, nie było jednej osoby odpowiedzialnej za cały plan działania21. Celem instytucji było dotarcie przede wszystkim do włościan – najliczniejszej grupy społecznej w Polsce, która jednocześnie spożywała najmniej cukru22. Za podstawę działań przyjęto twierdzenie, że spożycie tego produktu nie zależy od majętności społeczeństwa. Jako przykład podawano „biedną Finlandię i zrujnowane wojną Niemcy i Austrię”, gdzie konsumowano dużo więcej cukru niż w Polsce23.

Działania propagandowe prowadzono na kilku płaszczyznach, m.in. starano się o poparcie instytucji państwowych. Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru zwróciła się do Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych, które uznało prowadzenie propagandy w szkołach rolniczych za pożyteczne24. Ministerstwo Skarbu rozesłało do urzędów gminnych i pocztowych okólniki zalecające rozwieszenie w ich siedzibach plakatów propagandowych25. Cukrownicy starali się także o zwiększenie przydziału cukru w wojsku, co im się jednak nie udało26.

Przemysł cukrowniczy zabiegał także o podniesienie cen cukru. Uzasadniano to stratą ponoszoną na eksporcie, który z kolei był ważny dla gospodarki państwowej, a także wymieniano korzyści, jakie Skarbowi Państwa przynosiło cukrownictwo – zyski z akcyzy i podnoszenie żyzności gruntów wskutek uprawy buraka cukrowego. Cukrownicy argumentowali także, że konsumpcja zwiększająca się mimo rosnących cen była rezultatem działań KPKC, co przeczyło poglądowi, że wyższe ceny powodują spadek spożycia cukru27.

Polska propaganda nie była zjawiskiem odosobnionym, cukier promowano także w Niemczech czy Czechosłowacji28. Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru zwróciła się do zagranicznych instytucji zajmujących się działaniami na rzecz zwiększenia spożycia cukru o podzielenie się używanymi przez nie materiałami propagandowymi29. Co ciekawe, w II RP nie tylko ten produkt był przedmiotem prywatnej propagandy gospodarczej: spożycie drożdży promowało Zrzeszenie Producentów Drożdży, jarzyn – Polski Związek Producentów Warzyw, a ryb – m.in. Związek Organizacji Rybackich30.

Jak promować cukier?

Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru przez pięć lat działalności sięgnęła po wiele różnych metod propagandowych. Przede wszystkim wydawano plakaty i kartki pocztowe zachęcające do spożywania cukru. Jeden z plakatów z 1929 r. przedstawiał ludzi z różnych grup społecznych stojących obok głów cukrowych. Podpis głosił: „Spożywajcie cukier! Kto dużo pracuje, musi jeść dużo cukru. Cukier wzmacnia kości, daje siłę i zdrowie!”31.

W prasie ludowej zamieszczane były artykuły i ogłoszenia, na Kresach Wschodnich pojawiały się one również w czasopismach wydawanych przez mniejszości narodowe32. Na tych terenach umieszczano niekiedy tablice reklamowe przy znakach drogowych33. Działali tam też agitatorzy „żywym słowem”, którzy wygłaszali prelekcje dla ludu; z czasem rozpowszechniły się wykłady z użyciem kinematografu34. Do chłopów starano się dotrzeć także poprzez kółka i szkoły rolnicze35.

Działacze KPKC opublikowali kilka broszur informacyjnych, które następnie rozsyłano do nauczycieli, parafii i urzędów gminnych36. Wśród tych wydawnictw znalazły się m.in. następujące tytuły: Poradnik dla gospodyń (1925), W jaki sposób otrzymuje się cukier i jakie ma on znaczenie dla człowieka Hipolita Licińskiego (1926), Cukier i jego własności odżywcze Jana Iwasiewicza i Stanisława Izdebskiego (1928) oraz Co każdy powinien wiedzieć o cukrze (1929).

Poradnik dla gospodyń był przede wszystkim książeczką z przepisami, zawierał jednak podstawowe hasła propagandowe powtarzające się potem w innych publikacjach, a mianowicie, że cukier jest niezwykle odżywczy, nie jest jedynie przyprawą, sprzyja abstynencji oraz jest „stosunkowo tani”37. W kolejnych broszurach rozwinięto arsenał haseł propagandowych. Ich autorzy podkreślali, że większe spożycie tego produktu ma istotne znaczenie dla tworzenia silnego państwa, pisali też o szkodliwości sacharyny38. Przywoływali również wiele zagranicznych „dowodów” na pożywność cukru. Jeden z autorów przytoczył np. historię o Rasputinie, którego próbowano zabić zatrutymi ciastkami i czekoladkami, ale ów podstęp nie zadziałał, gdyż cukier zablokował działanie trucizny. Poza tym twórcy broszur zapewniali, że produkt ten chroni przed alkoholizmem, bo nie chce się po nim pić wódki. Czytelnikom stawiano za przykład amerykańskiego robotnika, który był znany z tego, że pracuje najlepiej na świecie, a przy tym je dużo cukru i w ogóle nie pije alkoholu – rzekomo z powodu prohibicji39. Publikacja z 1929 r., najkrótsza z wymienionych, zawierała hasła, które wykorzystywano już wcześniej40.

Plakat propagandowy z drugiej połowy lat dwudziestych XX w. Fot. POLONA

Na przykładzie tych broszur widać zmieniające się podejście KPKC do sprawy propagandy. W każdej kolejnej publikacji przybywało haseł, były one też rozwijane i pogłębiane. Wypracowano zestaw podstawowych danych liczbowych dotyczących spożycia cukru w różnych krajach i różnych częściach Polski. Miały być dowodem na to, że „miarą oświaty społeczeństwa jest poczytność gazet, miarą kultury sprzedaż mydła, a zamożności – cukru”41.

Oprócz tego autorzy zaczęli dostosowywać materiał do odbiorców, czyli przede wszystkim mieszańców wsi. W pierwszych wydawnictwach treść nie zawsze była odpowiednio dobrana. Na przykład we wspomnianym Poradniku dla gospodyń z 1925 r. pojawiła się uwaga, że owoce takie jak pomarańcze czy ananasy należy dosładzać42. Z kolei Liciński większość swojej pracy poświęcił procesowi przetwarzania buraków cukrowych, kwestie propagandowe odkładając na koniec43. Dwie publikacje z lat 1928 i 1929 miały już atrakcyjniejszą formę, treść obrazowały proste wykresy, skupiono się na zaczerpniętych z życia przykładach ilustrujących znaczenie cukru dla ludzkiego organizmu. W dalszym ciągu był to jednak dość monotonny wykład, który nie mógł trafić do dużej grupy, jaką byli niepiśmienni odbiorcy.

W celu zwiększenia dostępności cukru w mniejszych miejscowościach KPKC podjęła współpracę z Bankiem Cukrownictwa, który zajmował się sprzedażą tego produktu44. Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru planowała także podjęcie produkcji tanich samowarów, co miało zwiększyć spożycie herbaty, a tym samym cukru na Kresach Wschodnich, nie znalazłam jednak informacji, czy ten program zrealizowano45.

Przy tworzeniu propagandy starano się czerpać wzorce z innych państw. W 1927 r. Władysław Demby pojechał do Danii, aby zbadać, jak wygląda spożycie cukru w kraju, który konsumował go najwięcej w Europie, bo aż 50 kg na osobę rocznie. Raport z wyjazdu Spożycie cukru w Danii i w Polsce przedstawił na posiedzeniu KPKC. Okazało się, że Duńczycy nie prowadzili specjalnych działań propagandowych, a wysokie spożycie tego produktu wynikało z tradycji, nawyków żywieniowych i dobrobytu obywateli, którzy słodzili wszystkie potrawy. Cukier traktowano tak jak sól, znajdował się on na każdym stole. Zdaniem Dembego na duże spożycie cukru wpływ miało także podniesienie cen alkoholu, które ograniczyło nadmierną jego konsumpcję. Przedstawił także wniosek, że w Polsce skuteczna może być tylko długotrwała propaganda, głównie praktyczna, czyli handlowo-organizacyjna46.

Media nowoczesne i tradycyjne

W styczniu 1929 r., a dokładnie w święto Trzech Króli, Polskie Radio transmitowało propagandowy odczyt radiowy Zygmunta Chybowskiego, zorganizowany w rozgłośni warszawskiej. W treści audycji znalazły się informacje o produkcji cukru, jego składzie chemicznym itp. Wśród haseł zachęcających do spożywania cukru znalazły się wszystkie wcześniej eksploatowane, tj. zapewnienie, że natychmiast dostarcza energię do mięśni, ma działanie przeciwgruźlicze, sprzyja niepiciu alkoholu, a jego spożycie, podobnie jak czytelnictwo gazet i użycie mydła, świadczy o poziomie rozwoju społeczeństwa. Przedstawiono także porównanie konsumpcji cukru na osobę w Polsce i innych krajach europejskich47. Odczyt był przeładowany szczegółami i liczbami.

Pawilony przemysłu spożywczego na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r. W centum pawilon przemysłu cukrowniczego.

Wnętrze pawilonu cukrowniczego. Widoczne filary wyłożone cukrem i propagandowa rymowanka. Fot. „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 38

Radio było najbardziej nowoczesnym medium użytym przez KPKC. Nie mogło jednak dotrzeć do szerokiej rzeszy słuchaczy, jako że w 1929 r. w Polsce było nieco ponad 200 tys. abonentów48 skupionych głównie w dużych miastach. Innym nowoczesnym środkiem propagandowym było kino. Nakręcono dwa krótkie filmy propagandowe, które w dziesięciu kopiach wyświetlano w kinach w całym kraju49.

Za świetne narzędzie propagandowe cukrownicy uważali wystawy. W 1928 r. zorganizowali stoiska na Targach Północnych w Wilnie, a kilka miesięcy później na wystawie rolniczo-przemysłowej w Białymstoku. Podczas takich imprez występowali prelegenci propagujący cukier, a on sam eksponowany był w różnych formach50.

W 1929 r. przemysł cukrowniczy zorganizował pawilon na trwającej trzy miesiące Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu, ogromnej imprezie prezentującej osiągnięcia niepodległej Polski. Na polecenie Rady Naczelnej Polskiego Przemysłu Cukrowniczego KPKC we współpracy z reprezentantami innych instytucji przemysłu cukrowniczego zorganizowała pawilon tak, by służył on przede wszystkim propagandzie konsumpcji cukru51. Pawilon ten otrzymał najwyższe odznaczenie na wystawie. „Gazeta Cukrownicza” poświęciła wiele miejsca relacji z przygotowań oraz opisowi samej instalacji przygotowanej przez cukrowników52. Było to prawdopodobnie najważniejsze wydarzenie pierwszego etapu kampanii procukrowej.

W pawilonie znajdowały się różne atrakcje, m.in. mapa Polski z zaznaczonymi cukrowniami i składnicami cukru. Jedną ze ścian zdobiły hasła: „Oszczędność czasem służy/, czasem przez nią tracisz;/ Co oszczędzisz na cukrze –/ to zdrowiem dopłacisz”, oraz „Nie szczędź cukru –/ zyskasz mało, stracisz wiele,/ Wiedz, że palisz –/ węglem w piecu, cukrem w ciele”. Znajdował się tam także dział propagandowy z broszurami i plakatami, model cukrowni w skali 1:25, a także część opowiadająca o buraku cukrowym. Podkreślono też rolę cukrownictwa w gospodarce krajowej. Wielką atrakcją były filary obłożone cukrem53.

Akcja antysacharynowa

Rozpowszechnienie w czasie I wojny światowej sacharyny było problemem dla przemysłu cukrowniczego, gdyż często używano jej do wyrobu przetworów. Już w 1925 r. KPKC starała się z tym walczyć, propagując robienie przetworów z cukrem54. Dopiero w 1927 r. wydano rozporządzenie ograniczające handel sacharyną55.

Rok później zaczęła się właściwa akcja antysacharynowa. Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru zaczęła zbierać w terenie informacje dotyczące przemytu sacharyny i nielegalnego obrotu tym produktem. W planach było także nawiązanie współpracy z rządem56 – w 1929 r. do czterech ministerstw wysłano memoriał o potrzebie aktywnego zwalczania sacharyny. Według KPKC przyczyną popularności tego słodzika była niska kultura i oświata na wsi, a także za małe kary za przemyt. Oprócz współpracy z rządem cukrownicy prowadzili także akcję informacyjną w prasie ludowej57. Komisja podjęła się zwalczania sacharyny, ponieważ w jej ocenie działania państwa w tym zakresie „pozostawiały wiele do życzenia”58.

Przyszłość kampanii

Jesienią 1929 r. na łamach „Gazety Cukrowniczej” Jan Iwasiewicz opublikował swoje rozważania na temat przyszłości kampanii propagującej większe spożycie cukru. Jego zdaniem prowadzona dotychczas akcja informacyjno-propagandowa niewystarczająco oddziaływała na najmniej wykształconych, dlatego widział potrzebę dodatkowych przedsięwzięć reklamowych. Iwasiewicz podawał za przykład skuteczną akcję przeprowadzoną w Anglii, mającą na celu zwiększenie spożycia ryb, by wesprzeć rodzime rybołówstwo. Dowodem na działanie reklamy miały być też jej „sukcesy w Ameryce”. Wśród polskich przemysłowców reklamę docenili producenci mydła, którzy wydawali na nią milion złotych rocznie. Cukrownicy natomiast, według Iwasiewicza, byli z reklamą nieobeznani i wobec niej nieufni. Autor dostrzegał szansę na zwiększenie spożycia cukru w popieraniu produkcji wyrobów pokrewnych – czekolad, cukierków, win owocowych, przetworów. Wniosek Iwasiewicza był następujący – akcja teoretyczno-informacyjna nie wystarczała, potrzebna była też kampania praktyczno-handlowa, czyli reklamowa59.

Na temat konieczności zintensyfikowania działań propagandowych wypowiedział się na łamach „Gazety Cukrowniczej” dyrektor jednej z cukrowni. W swoim artykule z początku 1929 r. stwierdził, że KPKC miała za małe środki i możliwości, by osiągnąć odpowiednie efekty. Proponował, żeby w akcję zaangażować cukrownie i wykorzystać je do agitacji w terenie. Agitatorami mieli być pracownicy cukrowni skupujący od chłopów buraki cukrowe. Autor publikacji postulował także przeprowadzanie ankiety wśród innych pracowników cukrowni i wspólne podjęcie przez ich dyrekcje decyzji o dalszych działaniach propagandowych60.

W obu artykułach podkreślono potrzebę zmiany sposobu prowadzenia kampanii procukrowej. Ich autorzy uważali, że akcja była z jednej strony zbyt ograniczona, z drugiej zaś nadmierną wagę przywiązywała do broszur naukowych, co utrudniało dotarcie do odbiorcy docelowego, a więc chłopa. Co ciekawe, wciąż szukano sposobów ulepszenia akcji propagandowej, chociaż od czasu jej rozpoczęcia konsumpcja cukru znacząco wzrosła.

Pierwszy etap kampanii procukrowej, który przypadł na lata 1925–1929, nie został profesjonalnie przygotowany. Chociaż informacje na jego temat są dużo bardziej wybiórcze niż te o późniejszych działaniach Biura Propagandy Konsumpcji Cukru, to można stwierdzić, że poczynania cukrowników były dość chaotyczne. Po pierwsze propagandą zajmowali się pracownicy przemysłu cukrowniczego, w tym dyrektor cukrowni Hipolit Liciński, niezwiązani wcześniej z reklamą. Kampania planowana była z roku na rok, nic nie wiadomo o istnieniu długofalowego programu działań61.

Po drugie w kampanii wykorzystywano mało atrakcyjne materiały wytwarzane przez KPKC. Były one przeładowane informacjami, liczbami i faktami na temat produkcji cukru. Cukrownicy próbowali przemówić do mas logicznymi argumentami, popartymi dowodami i wyliczeniami. W ostatnim roku pierwszego etapu kampanii większą uwagę zwrócono na formę – w broszurach i na Powszechnej Wystawie Krajowej do spożywania cukru zachęcały krótkie rymowanki62.

Była to zapowiedź nadchodzących zmian, albowiem w marcu 1930 r. stery propagandy procukrowej objął Melchior Wańkowicz, który zaczął prowadzić działania propagandowe według zasad kampanii reklamowej.

1 J. Ellul, Propaganda The Formation of Men’s Attitudes…, s. 36, 38–39.

2 Ibidem, s. 42.

3 C. Mojsiewicz, Szkice z dziejów propagandy, Poznań 2000, s. 63–72.

4 J. Ellul, Propaganda The Formation of Men’s Attitudes…, s. 50.

5 Ibidem, s. 84–86.

6 C. Mojsiewicz, Szkice z dziejów propagandy…, s. 63–72.

7 Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego…, s. 30, 41–43.

8 M. Konieczny, Reklama. Podręcznik do nauki nowoczesnej kupieckiej reklamy, cz. 1: Wiadomości ogólne. Ogłoszenia gazetowe, list reklamowy, Poznań 1936, s. 2.

9 W. Baliński, Propaganda, jej metody i znaczenie…, s. 9–10.

10 Ibidem, s. 82, 120–122, 126.

11 Ibidem, s. 11–12, 30, 77, 102–103.

12 S.Z. Zakrzewski, Drogi i manowce reklamy…, s. 13.

13 Ibidem, s. 109.

14 Więcej z w rozdziale Kampania 1930–1932.

15 S.Z. Zakrzewski, Drogi i manowce reklamy…, s. 135, 138.

16 O. Bergmann, Kondycja reklamy prasowej i jej rynku w Drugiej Rzeczypospolitej…, s. 61–62.

17 M. Konieczny, Reklama…, s. III.

18 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 19, s. 592.

19 W 1928 r. pozostałymi członkami byli: Franciszek Karpiński, W. Osten-Sacken, K. Rosnowski i Stanisław Rychłowski („Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 28, s. 47).

20 Obecnie to Środa Wielkopolska. Zob. Hipolit Liciński, W jaki sposób otrzymuje się cukier i jakie ma on znaczenie dla człowieka, Warszawa 1926, okładka; „Gazeta Cukrownicza” 1935, nr 27/28, s. 4.

21 AAN, ZZC, 343, Sprawy propagandy konsumpcji cukru, Jan Iwasiewicz, Do Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru, Warszawa 1926.

22 „Gazeta Cukrownicza” 1925, nr 45/46, s. 730–731.

23 Ibidem, s. 730.

24 „Gazeta Cukrownicza” 1925, nr 51, s. 847.

25 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 28, s. 46.

26 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 6, s. 173.

27 AAN, ZZC, 343, Sprawy propagandy konsumpcji cukru, b.d., b.p.

28 Wnioskuję tak na podstawie późniejszego dokumentu wskazującego te kraje jako źródło artykułów propagandowych (AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 31–32).

29 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 28, s. 46.

30 O tej działalności świadczą np. książki kucharskie wydawane przez te organizacje: Przepisy o używaniu drożdży w gospodarstwie domowem, Warszawa 1929; E. Kiewnarska, Nowe potrawy z warzyw, Warszawa 1932; M. Garbowska, Jedz ryby, będziesz zdrów jak ryba, Warszawa 1938.

31 Zob. ilustracja na s. 47.

32 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 6, s. 172–175.

33 Ibidem, s. 173.

34 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 28, s. 45–48.

35 AAN, ZZC, 343, Sprawy propagandy konsumpcji cukru, Jan Iwasiewicz, Do Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru, Warszawa 1926.

36 Ibidem.

37 Poradnik dla gospodyń, Warszawa 1925, s. 5.

38 H. Liciński, W jaki sposób otrzymuje się cukier…, s. 30–31; J. Iwasiewicz, S. Izdebski, Cukier i jego własności odżywcze…, s. 16–20, 21–23.

39 J. Iwasiewicz, S. Izdebski, Cukier i jego własności odżywcze…, s. 15, 18.

40 Co każdy powinien wiedzieć o cukrze, Warszawa 1929, s. 1–8.

41 Co w zasadzie przeczyło poprzednio wspomnianemu założeniu, że konsumpcja cukru nie zależy od dobrobytu kraju („Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 45, s. 511–515).

42 Poradnik dla gospodyń…, s. 7.

43 H. Liciński, W jaki sposób otrzymuje się cukier…, s. 5–25.

44 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 28, s. 45–48.

45 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 6, s. 172–175.

46 AAN, ZZC, 343, Sprawy propagandy konsumpcji cukru, Spożycie cukru w Danii i w Polsce [1927 r.], k. 1, 6, 9, 12.

47 Co to jest cukier i jak się go wytwarza. Odczyt p. Zygmunta Chybowskiego wygłoszony przed mikrofonem Polskiego Radja w Warszawie w dniu 6 stycznia 1929 roku, Warszawa 1929, s. 3–12.

48 Była to liczba abonentów w całej Polsce, nie wiadomo jednak, czy odczyt miał zasięg ogólnopolski, czy transmitowała go tylko radiostacja warszawska (M.J. Kwiatkowski, Narodziny Polskiego Radia, Warszawa 1972, s. 416).

49 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 6, s. 172–175.

50 „Gazeta Cukrownicza” 1928, nr 42, s. 404–406.

51 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 39, s. 286.

52 Ibidem, s. 286–302.

53 Ibidem.

54 „Gazeta Cukrownicza” 1925, nr 45/46, s. 731.

55 DzU RP 1927, nr 89, poz. 797, Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 7 października 1927 r. o sztucznych środkach słodzących.

56 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 6, s. 173.

57 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 18, s. 507–509.

58 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 39, s. 360.

59 Ibidem, s. 357–363.

60 „Gazeta Cukrownicza” 1929, nr 5, s. 137–139.

61 W żadnym z artykułów w „Gazecie Cukrowniczej” ani w żadnym ze znalezionych przeze mnie dokumentów nie został wspomniany taki długofalowy plan.

62 Co każdy powinien wiedzieć o cukrze…, s. 8.

Kampania 1930–1932

Propaganda pod przewodnictwem Melchiora Wańkowicza

W marcu 1930 r. Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru utworzyła nowy organ wykonawczy, a mianowicie Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru1. Jego dyrektorem został Melchior Wańkowicz2, który był jednocześnie autorem Planu propagandy konsumpcji cukru na rok 19303. Powstanie długofalowego, szczegółowego planu działań było wyraźną różnicą w stosunku do poprzedniego funkcjonowania KPKC.

Kiedy Wańkowicz obejmował funkcję dyrektora BPKC, był już sławnym pisarzem i reportażystą, opublikował m.in. Strzępy epopei i W kościołach Meksyku. Wraz z Marianem Kisterem prowadził z dużym sukcesem Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, które publikowało najlepszych autorów polskich i zagranicznych4. Miał też pewne doświadczenie w dziedzinie reklamy i propagandy. W latach 1921–1923 był kierownikiem Działu Prasy i Propagandy Straży Kresowej, następnie zarządzał działem prasowym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W kolejnych latach zajmował się dzierżawą słupów ogłoszeniowych w Warszawie5. O tych i innych dokonaniach w zawodzie często przypominał w Planie propagandy. Wśród swoich osiągnięć wymienił np. organizację konkursu na „całoroczne prowadzenie książek rachunkowych”, a także członkostwo w „Komisji Rewizyjnej Syndykatu Hurtowników Tytuniowych Rzplitej”6.

Melchior Wańkowicz, lata międzywojenne. Fot. NAC

Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru kontynuowało współpracę międzynarodową KPKC. Plan propagandy został wysłany do międzynarodowego biura studiów nad podniesieniem spożycia cukru, działającego w Berlinie. Przetłumaczyło ono m.in. dokument autorstwa Wańkowicza na niemiecki i francuski7. W 1931 r. w Amsterdamie odbył się zjazd szefów propagandy konsumpcji cukru. Uczestniczyli w nim przedstawiciele Belgii, Niemiec, Czechosłowacji oraz Polski. Tam też odbyła się wystawa, na której znalazło się stanowisko polskie8.

Z doświadczeń innych państw korzystano w Polsce, m.in. publikując tłumaczone na polski wydane w Niemczech i Czechosłowacji artykuły reklamowe9. Właśnie we współpracy międzynarodowej widział przyszłość Wańkowicz. Jego plan zawierał np. pomysł na „wielki film” propagandowy, który miałby być zrealizowany przy udziale kilku państw10.

Celem BPKC, podobnie jak wcześniej KPKC, było zachęcanie społeczeństwa do zwiększenia konsumpcji cukru. Z jednej strony promowano spożycie cukru, a z drugiej – prowadzono walkę z sacharyną. Do wzrostu spożycia cukru miało doprowadzić symboliczne przesunięcie go z kategorii towarów luksusowych do grupy produktów pierwszej potrzeby11. Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru zamierzało więc wprowadzić cukier do tradycyjnej diety mieszkańców Polski, a także zmienić symboliczny wymiar tego produktu spożywczego – miał być dostępny dla każdego i to codziennie. Chciano odejść od zamykanych na klucz cukierniczek. Akcja propagandowa była skierowana przede wszystkim do mieszkańców Kresów Wschodnich12, którzy spożywali najmniej cukru w kraju. Zdaniem Wańkowicza należało dążyć do unifikacji państwa, zarówno kulturowej, jak i ekonomicznej.

Kim byli jednak mieszkańcy Kresów? Za Kresy uważano wówczas województwa wschodnie, czyli część „ziem zabranych” zaboru rosyjskiego. Pod względem urbanizacji, składu etnicznego oraz poziomu życia podobna była część województw południowych – tarnopolskie, stanisławowskie, lwowskie, wydaje się więc, że cukrownicy również i je włączali do „Kresów”. Na tych terenach ludność wiejska stanowiła 86 proc. ogółu (w całym kraju było to 72 proc.)13. Przeważała tam też ludność niepolska: Ukraińcy, Białorusini, Żydzi. Polaków było w tych województwach średnio 27 proc., ale np. w województwie poleskim już tylko 11 proc., a w wołyńskim – 16,6 proc.14 Białorusini stanowili bezwzględną większość w województwach nowogródzkim i poleskim, natomiast Ukraińcy w województwach wołyńskim, tarnopolskim i stanisławowskim15. A więc statystyczny mieszkaniec Kresów był niepolskim chłopem, o czym trzeba pamiętać, omawiając metody działania i hasła BPKC.

Kulisy pracy Biura Propagandy Konsumpcji Cukru – przebieg kampanii, budżet, twórcy

Akcja propagandowa rozpoczęła się 1 marca 1930 r. O jej dokładnym przebiegu BPKC informowało w sprawozdaniach przeznaczonych na użytek wewnętrzny. Wynika z nich, że kampania wygasła w końcu 1932 r.16 Sprawozdanie nr 3 za okres 1 sierpnia 1931 – 1 sierpnia 1932 r. jako ostatnie porusza inne zagadnienia niż walka z sacharyną. Następne sprawozdania dotyczą jedynie tego produktu, a określone w nich zadania BPKC odnosiły się tylko do nielegalnego obrotu sacharyną i cukrem17. Tą działalnością nie zajmował się już Melchior Wańkowicz – autorka jego biografii Aleksandra Ziółkowska-Boehm podaje, że od 1933 r. kierował on Państwowym Przedsiębiorstwem „Reklama Pocztowa”18.

Należy pamiętać, że akcja propagująca konsumpcję cukru przypadła na czas wielkiego kryzysu w Polsce i na świecie. Rozpoczął się on jesienią 1929 r., a więc kilka miesięcy przed inauguracją działalności BPKC. Początkowo nie podejrzewano, że kryzys będzie tak poważny i długotrwały19. Plan propagandy nie mógł być przemyślaną odpowiedzią na tak potężne załamanie gospodarki, trwające przez następne lata. Natomiast, co ciekawe, Rada Naczelna Polskiego Przemysłu Cukrowniczego zdecydowała się na kontynuowanie akcji reklamowej. Oznaczało to, że w sytuacji zaciskania pasa i zmniejszania produkcji cukrownicy postanowili zainwestować w pozyskiwanie nowych konsumentów.

Plan propagandy zakładał trzy etapy działalności. Pierwszy przewidywał dotarcie do tzw. ośrodków mózgowych, stykających się z grupami mniej „oświeconymi”, drugi do „szerszej rzeszy konsumentów”, trzeci natomiast do „najciemniejszej masy”, czyli głównie chłopów kresowych20. Grupy lepiej wykształcone miały kontynuować dzieło propagandowe i wpływać na środowiska o mniejszym stopniu uświadomienia.

Do grona „ośrodków mózgowych” należeli nauczyciele szkół powszechnych, księża, czonkowie związków zawodowych i organizacji oświatowych, a na wsi także młodzież i każdy, kto umiał czytać21. Później dodano to tej kategorii lekarzy kasy chorych, organizacje kobiece22 i Żydów, jako rzekomo bardzo podatnych na propagandę23.

Projekt nie był realizowany dokładnie. Po pierwsze zdefiniowano tylko środowisko „ośrodków mózgowych”, nie sprecyzowano zaś, kto należy do pozostałych grup i jak będzie przebiegała skierowana do nich akcja propagandowa. Po drugie poszczególne etapy nachodziły na siebie, np. jednocześnie powadzono konkursy dla nauczycieli i kursy wypieków na wsi. W dodatku duża część działań była skierowana do reprezentantów bogatych grup społecznych, co nie było zamysłem planu.

W pierwotnym założeniu Wańkowicz przewidział na propagandę roczny budżet w wysokości 1 mln 361 tys. zł24, co jednak było i tak kwotą małą w zestawieniu z budżetami koncernów zagranicznych, które na reklamę miały przeznaczać 4,5 proc. obrotu (dla przemysłu cukrowniczego dałoby to kwotę 18 mln zł25). Wiadomo, że pierwszy projekt budżetu został zredukowany przez Radę Naczelną Polskiego Przemysłu Cukrowniczego o połowę26. W następnych dwóch latach wynosił on 990 tys. zł27 i niecałe 875 tys. zł28, z czego co roku ok. 24 proc. stanowiły wydatki na walkę z sacharyną29.

Wspomnianą wcześniej przez Iwasiewicza nieufność przemysłowców wobec reklamy widać także w sprawozdaniach pisanych przez Wańkowicza. Autor wielokrotnie podkreślał skuteczność działań BPKC, jak również wagę samego inwestowania w reklamę30. Tłumaczył, że nawiązania do hasła „Cukier krzepi”, a także reakcje prasy na kampanię (chociaż często negatywne) nie szkodzą, ale wręcz służą propagandzie – w myśl zasady: nieważne, jak o tobie mówią, byle by mówili31.

Na kształt propagandy miał wpływ nie tylko dyrektor BPKC. W działania propagandowe dalej angażowali się Demby i Iwasiewicz, chociaż nie wiadomo, w jakim zakresie. Natomiast Wańkowicz był jedynym pracownikiem merytorycznym samego BPKC, nie licząc pracowników administracyjnych32. W lipcu i sierpniu 1930 r. napłynęło do niego kilka memoriałów oceniających dotychczasową propagandę i proponujących nowe rozwiązania, nie jest jednak jasne, czy były to działania oddolne, czy opinie specjalistów33. Nie wiadomo też, czy była to jedyna forma konsultacji.

Wańkowicz nie był autorem wszystkich materiałów propagandowych użytych w kampanii procukrowej. Artykuły w prasie pisali także wynajęci autorzy, m.in. znana z porad udzielanych na łamach „Bluszczu” pani Elżbieta34. Orientacyjna kwota honorarium wynosiła 30 zł za tekst35. Inne artykuły były tłumaczone z języków obcych36.

Specjalistów angażowano także do tworzenia obszerniejszych wydawnictw BPKC. Odezwę do harcerzy napisał Aleksander Kamiński37, wśród twórców Materjałów dla propagandy w szkołach była m.in. Lucyna Krzemieniecka, autorka książek dla dzieci38. Z kolei pogadanki dla dzieci oraz chłopów i robotników układali nauczyciele na podstawie materiałów dostarczanych przez BPKC, dzięki czemu operowano w nich tymi samymi zestawami faktów i argumentów39.

Plakaty i grafiki zamawiano u wybitnych artystów, np. Stefan Norblin zaprojektował ilustrowane karty do gry Sacharyniak40, a twórcami plakatów byli m.in. znani graficy – Michał Bylina i Kamil Mackiewicz41. Reklamy prasowe zazwyczaj składały się z obszernych tekstów ilustrowanych grafikami, tworzyli je m.in. Henryk Nowina-Czerny42 i Karol Hiller43. W kampanii natomiast prawie nie pojawiały się fotografie44. Co ciekawe, plakat stworzony przez Tadeusza Gronowskiego okazał się zbyt abstrakcyjny, by go użyć w kampanii45. Właśnie plakaty, reklama prasowa oraz slogan „Cukier krzepi” to elementy procukrowej akcji propagandowej, które są z nią najbardziej kojarzone.

Plakat autorstwa Mariana Adamczewskiego. Fot. Archiwum Państwowe w Lublinie

Plakat Kamila Mackiewicza z 1931 r. Fot. Archiwum Państwowe w Lublinie

Plakat nieznanego autora z 1931 r. Fot. Archiwum Państwowe w Lublinie

Pisząc o przygotowywaniu kampanii, warto podkreślić, jak ważną rolę odgrywał w niej Melchior Wańkowicz. Chodzi nie tylko o jego wkład merytoryczny, lecz także o znajomości, doświadczenie i popularność, które wykorzystywał do wzmocnienia działań propagandowych – był np. jurorem w konkursach organizowanych przez BPKC, co podkreślano w informujących o nich ogłoszeniach46.

Walka z sacharyną – ciąg dalszy

Równolegle z propagowaniem większego spożycia cukru BPKC zajmowało się zwalczaniem alternatywnych słodzików oraz cukru pochodzącego z przemytu. Wychodzono z założenia, że sacharyna wypiera z rynku cukier – jej jeden kilogram miał zastępować 400 kg cukru47. Przynosiło to straty nie tylko cukrownikom i producentom buraków, lecz także państwu, które nie otrzymywało wpływów z akcyzy na cukier. Około 75 proc. sacharyny używane było przez producentów (najczęściej drobnych) przetworów czy cukierków, a jedynie 25 proc. przez konsumentów indywidualnych48. Sacharyna występowała w formie krystalicznej i w pastylkach. Ta druga, tańsza (ok. 30 zł za kg), była 110 lub 220 razy słodsza od cukru49. Zakładając nawet tę niższą wartość, cukier o takiej samej wydajności kosztowałby 179 zł50.

Z przemytu pochodziła zresztą nie tylko sacharyna, lecz także cukier. Był konkurencyjny cenowo, a przy tym jakością odpowiadał produktowi sprzedawanemu legalnie. Różnił się tym od sacharyny, ustępującej cukrowi smakiem. Cukier przemycano przede wszystkim z Litwy i Łotwy. Cena tego towaru z nielegalnego źródła wynosiła 10–12 dolarów za 100 kg51, czyli 89–107 zł52, podczas gdy normalna cena przewyższała 153,5 zł53. Kwestia walki z przemytem nie była jednak priorytetem BPKC, które w 1932 r. ogłosiło, że ów proceder został całkowicie zlikwidowany54.

Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru oprócz włączenia do swej propagandy haseł antysacharynowych planowało działać w trzech kierunkach – walczyć z sacharyną w przetworach, z jej przemytem i produkcją oraz ze spożyciem indywidualnym55. Na wszystkie te cele w pierwszym roku kampanii przeznaczono 160 tys. zł56, natomiast w ostatnim już ponad 230 tys. zł57.

Inne działania BPKC polegały przede wszystkim na kontaktach z rządem i lobbowaniu za odpowiednimi przepisami i rozporządzeniami. Kilkakrotnie organizowało ono konferencje międzyministerialne, na których omawiano zagadnienie zmniejszenia obrotu sacharyną58. Cukrownikom udało się m.in. zwiększyć wysokość nagrody pieniężnej za „ujęcie przemytu” sacharyny, a także wprowadzić wynagrodzenie za wskazanie osób i sklepów nielegalnie nią handlujących (sacharyna była legalnie dostępna jedynie w aptekach na receptę). Obie nagrody finansowało Ministerstwo Skarbu59. Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru łożyło natomiast na Warszawski Zakład Badań Żywności, który kontrolował przetwory na okoliczność używania nielegalnych słodzików60.

Starano się także wpływać na wymiar sprawiedliwości – przypominano prokuratorom o konieczności apelacji w procesach przemytników i zabiegano o zaostrzenie wyroków w sprawach dotyczących sacharyny. Chciano także zatrudnić stałych adwokatów, którzy mieliby reprezentować przemysł cukrowniczy i monopole podczas rozpraw przeciwko przemytnikom i handlarzom61. Od połowy 1932 r. działania BPKC skupiały się niemal wyłącznie na walce z sacharyną.

Propaganda w mediach

Wśród różnych elementów kampanii reklamowej, o których będzie dalej mowa, szczególnie ważne wydają się sposoby docierania do odbiorcy, jakich używało BPKC. Schemat tych działań jest skomplikowany, gdyż zgodnie z planem część odbiorców także miała się stać propagandzistami. Pewne działania cukrowników były skierowane bezpośrednio do wszystkich odbiorców, a niektóre nacelowane jedynie na „ośrodki mózgowe”.

Opisując media wykorzystywane przez cukrowników, warto zwrócić uwagę, do jakich grup społecznych mogły one dotrzeć i jak to się ma do Planu propagandy.

Slogan – kampania hasłowa

Pomysł Wańkowicza, by użyć sloganu w propagandzie cukru, był nowością. Kampania hasłowa została zapoczątkowana w maju 1930 r. Składały się na nią różne slogany, m.in. „Matko, nie żałuj dzieciom cukru”62. Używanie sloganów wzbudzało nieufność cukrowników, ale Wańkowicz powoływał się na sukces tej metody propagandowej na Zachodzie63.

W przedłożeniu finansowym BPKC z sierpnia 1930 r. przedstawiono hasło, które miało zostać umieszczone na szyldach i plakatach. Pierwotnie brzmiało ono „Cukier żywi”64, jego powszechnie znana wersja „Cukier krzepi” pojawiła się w prasie dopiero w grudniu 1930 r., m.in. w „Przeglądzie Sportowym” i w „Bluszczu”65. Później stała się dominującym hasłem kampanii, obecnym we wszystkich działaniach BPKC.

Na początku 1932 r. Wańkowicz wymyślił slogan pomocniczy – „Szczypta soli – szczypta cukru”. Znalazł on zastosowanie przede wszystkim w reklamie prasowej, głównie w czasopismach skierowanych do kobiet66. Posłużył także jako tytuł książki kucharskiej wydanej przez BPKC, korzystano z niego również w reklamie radiowej67.

Prasa

Za pomocą reklamy prasowej BPKC chciało dotrzeć do wszystkich warstw społecznych w całym kraju68. Było to rozwinięcie działań sprzed 1930 r., kiedy to próbowano dotrzeć z przekazem do chłopów za pośrednictwem skierowanych do nich czasopism. W prasie zamieszczane były ogłoszenia, czyli reklamy, i artykuły, które miały wyglądać jak teksty odredakcyjne, tj. nie przypominać materiałów promocyjnych69.

W sprawozdaniach BPKC można znaleźć dokładny wykaz wszystkich ogłoszeń i większości artykułów opublikowanych w prasie. Najwięcej reklam w ciągu roku, bo aż pięćdziesiąt, zamieszczono w latach 1931–1932 w ważnym, wydawanym w Warszawie, „Kurierze Polskim”70, a najwięcej artykułów – w słabo prosperującej „Gazecie Lwowskiej”, o nakładzie rzędu 2–3 tys. 71

Materiały propagandowe miały być dostosowywane do czytelników danej gazety czy czasopisma. Po pierwsze więc, różnicowano przekaz ze względu na zainteresowania odbiorców, i tak np. w „Przeglądzie Sportowym” zamieszczono następującą reklamę: „W czasie wojny żołnierzy karmiono cukrem […] Czy nie sądzisz, że i Twoje siły w Twoich bojach z życiem pragną zasilenia cukrem?”72. Natomiast w czasopiśmie „Kobieta w Świecie i w Domu” dominowały ogłoszenia dotyczące żywienia niemowląt czy gospodarności („Jeden złoty wydany na cukier daje tyle kalorii ile… złotych wydanych na: słoninę, masło etc.”)73. Po drugie, ponieważ w Polsce międzywojennej funkcjonowało kilka systemów prasowych, posługujących się różnymi językami74, propagandę kierowano także do odbiorców obcojęzycznych. Cukrownicy zamieszczali swe reklamy i artykuły w czasopismach żydowskich, np. w gazecie „Hajnt” reklamy były tłumaczone na jidysz (czasem także slogan „Cukier krzepi”)75. Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru często publikowało także w prasie niemieckojęzycznej, a nawet w gazetach w języku ukraińskim, które miały jednak niewielki zasięg i nakład76.

Zastanawiając się na celowością reklamy prasowej, trzeba mieć na uwadze poziom analfabetyzmu w różnych częściach Polski. Dla porównania: według spisu z 1931 r. w województwach zachodnich wynosił on 2,7 proc., podczas gdy w województwach wschodnich aż 41 proc. Natomiast wśród najgorzej wykształconej grupy, a więc wiejskich kobiet po 40. roku życia, zamieszkujących województwa wschodnie analfabetyzm sięgał 80 proc.77 Dodatkowo należy pamiętać o tym, że wraz z postępowaniem kryzysu gospodarczego spadały wydatki ludności na kulturę (w tym oczywiście prasę), które wśród chłopów i robotników i tak były niskie78.

Widać więc wyraźnie, że reklama prasowa na Kresach była formą przekazu docierającą jedynie do wąskiej grupy odbiorców. Za pośrednictwem prasy najtrudniej było dotrzeć do kobiet, które były przecież odpowiedzialne za żywienie rodziny.

Plakaty i szyldy

Akcja plakatowania została zapoczątkowana już w poprzednim okresie funkcjonowania KPKC, ale w planie Wańkowicza plakaty i blaszane szyldy zajmowały ważniejsze miejsce – miały wisieć w sklepach i na stacjach kolejowych; planowano także wydrukowanie ich wersji ukraińskiej79. Zamiary te zostały niemal całkowicie porzucone w pierwszym półroczu działań BPKC, a plakatowanie rozpoczęło się dopiero od sierpnia 1930 r. Rozwieszanie plakatów uznano jednak za najbardziej celowe ze względu na niski poziom czytelnictwa gazet w Polsce80.

Kiedy środki na ten cel zostały wyasygnowane, rozpoczęto współpracę z rządem. Minister spraw wewnętrznych rozesłał do wojewodów i komisarza rządowego m.st. Warszawy okólnik nakazujący rozwieszanie plakatów BPKC, a także obwieszczeń Ministerstwa Skarbu informujących o nagrodach za pomoc w wykryciu nielegalnego handlu sacharyną. Podobny rozkaz otrzymała Policja Państwowa. Do tych instytucji rozesłane zostały także instrukcje, w których informowano, gdzie rozwieszać jakie plakaty, np. afisz o treści: „Matko, nie żałuj cukru”, miał trafić do środowisk robotniczych – fabryk, warsztatów itp.81 Materiały propagandowe wraz z instrukcjami otrzymali także starostowie i nauczyciele82. Do rozklejania plakatów, których w roku 1930/1931 było ok. 450 tys., zostały wykorzystane też inne organizacje współpracujące z BPKC83. W następnym okresie sprawozdawczym rozwieszono ponad 1 mln 260 tys. plakatów84.

Reklama cukru na barce na Wiśle w Warszawie. Fot. NAC

Powstało co najmniej pięć wzorów plakatów barwnych85 i dwa zawierające tabele dotyczące odżywiania się cukrem. Wśród nich nie było planowanego afiszu w języku ukraińskim. Od początku 1931 r. rozwieszano także tablice z napisem „Cukier krzepi”, m.in. na stacjach kolejowych, w autobusach, wagonach, sklepach, a także na bandzie lodowiska do hokeja w Krynicy. Najbardziej spektakularne napisy, o wymiarach 40 m x 8 m każdy, zawisły na boisku Cracovii86.

Radio

Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru kontynuowało propagandowe wykorzystywanie radia. Wiosną 1930 r. rozpoczął się „Miesiąc cukrowy w radiu”, podczas którego codziennie emitowano jedenaście różnych haseł oraz cztery dłuższe odczyty, wygłoszone m.in. przez Wańkowicza i naczelnika Związku Harcerstwa Polskiego Stanisława Sedlaczka87. Nie zostały natomiast zrealizowane „Miesiące cukrowe” zaplanowane na następny rok88.

Mecz hokeja na lodzie Polska–Czechosłowacja podczas Mistrzostw Świata w Hokeju na Lodzie, Krynica, 1931 r. W tle reklama „Cukier krzepi”. Fot. NAC

W roku sprawozdawczym 1931/1932 przeprowadzono dwie akcje radiowe. Podczas każdej z nich w nadającej reklamy audycji Rozmaitości codziennie odczytywane były hasła propagujące cukier. W sumie 686 razy wygłoszono 36 różnych haseł89. Były to krótkie, dwuzdaniowe teksty, widać więc, że akcja radiowa rozwinęła się od jednej długiej audycji w 1929 r. do kilkuset sloganowych wypowiedzi nadawanych w bloku reklamowym.

Film

Propaganda filmowa miała być integralną częścią całej kampanii. W planie z 1930 r. Wańkowicz wnioskował o powstanie międzynarodowej produkcji zachęcającej do konsumpcji cukru. Nie została ona jednak zrealizowana. Stworzenie filmu o interesującej fabule i profesjonalnym wykonaniu uznano za zbyt duże wyzwanie, chociaż kino nie było już nowinką. W kolejnych sprawozdaniach można przeczytać, że obcięto budżet na powstanie „trickowych” (animowanych) filmów reklamowych, mimo że była to według Wańkowicza ważna część akcji90. Zaczęto natomiast wyświetlać krótkie relacje z wydarzeń sportowych, np. wspomnianych już zawodów hokejowych w Krynicy, gdzie widać było napis „Cukier krzepi”91.

W okresie od sierpnia 1931 do końca lipca 1932 r. BPKC wykupiło wyświetlanie wstawek filmowych pt. Szczypta soli – szczypta cukru przed programem kinowym w 99 kinach w kraju. Pokazów nie zorganizowano jednak w województwach wschodnich z wyjątkiem jednego kina w województwie nowogródzkim. Z niewiadomych przyczyn pominięto także województwa: tarnopolskie, stanisławowskie i pomorskie92. Znowu więc propaganda procukrowa prawie w ogóle nie dotarła na wschód Polski.

Publikacje – broszury i gry

Na zamówienie KPKC i BPKC powstało niemal trzydzieści broszur93. Niektóre z nich, np. Cukier i jego właściwości odżywcze, zostały napisane jeszcze przed rokiem 1930. Wśród publikacji znalazło się kilka książek kucharskich, pogadanek dla dzieci, chłopów i robotników, a także materiały dla sportowców i harcerzy94. Napisano też książeczkę specjalnie dla matek żydowskich95.

Gra towarzyska Cukier krzepi. Fot. AAN

Oprócz broszur BPKC wydawało także gry: wyścigową Cukier krzepi96 oraz karcianą Sacharyniak, wzorowaną na Czarnym Piotrusiu. Na kartach znajdowały się wiersze autorstwa Janiny Porazińskiej oraz, jak wcześniej wspomniano, ilustracje Stefana Norblina. Gry miały służyć głównie jako nagrody w konkursach dla dzieci, ale były też dostępne w sklepach z zabawkami97.

Propaganda prowadzona przez organizacje społeczne

Cukrownicy porozumieli się z dwoma związkami nauczycielskimi – Związkiem Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych98 oraz Stowarzyszeniem Chrześcijańsko-Narodowym Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Do akcji propagującej cukier dołączyły także: Związek Polskich Związków Sportowych, Naczelnictwo Harcerskie i Zarząd Centralny Związku Pracowników Administracji Gminnej. Później BPKC rozpoczęło współpracę z organizacjami kobiecymi, harcerstwem żydowskim, a także z YMCA (Young Men’s Christian Association, Związek Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej)99. Akces tych organizacji do kampanii cukrowej oznaczał, że wyrażały one zgodę na udział swoich członków w konkursach BPKC, a więc także firmowały całą akcję propagandową100.

Konkursy

Konkursy były jedną z innowacji wprowadzonych po przystąpieniu Melchiora Wańkowicza do kampanii procukrowej. W pierwszym roku działalności BPKC zorganizowało konkursy dla nauczycieli, urzędników gminnych, harcerzy, sportowców101, a później skierowało je także do innych grup, np. uczniów szkół powszechnych oraz matek żydowskich102.

Na przykładzie II konkursu dla szkół powszechnych można stwierdzić, że akcja mająca na celu dotarcie do mas wiejskich nie była dobrze przemyślana. Konkurs obejmował uczniów klas od IV do VII103. W sprawozdaniu z tego konkursu ze zdziwieniem stwierdzono, że prace nadesłali także uczniowie oddziałów III, natomiast oddziały V–VII stanowiły mały procent uczestników104. Organizatorzy nie wzięli pod uwagę, że szkoły powszechne były siedmioklasowe jedynie w teorii. W roku szkolnym 1935/1936 połowa dzieci wiejskich uczyła się w szkołach czteroklasowych. Nawet tam, gdzie można było uczęszczać do ostatnich klas, dzieci chłopskie i robotnicze nie odbywały pełnej edukacji – do klasy VI docierała połowa dzieci robotniczych, które zaczęły edukację, i jedna trzecia dzieci chłopskich105.

W konkursach przyznawano bardzo wysokie nagrody. Przykładowo w I konkursie dla nauczycieli pierwsza nagroda wynosiła 3 tys. zł106, w konkursie dla harcerzy był to motocykl o wartości 5 tys. zł, a dla sportowców – również motocykl warty 4 tys. zł107. Perspektywa zdobycia tych nagród z pewnością była bardzo atrakcyjna.

Poprzez konkursy cukrownicy chcieli nie tylko przekonać do swoich haseł „ośrodki mózgowe”, lecz także zapewnić sobie w większości darmowych pracowników. Nauczyciele mieli bowiem nadsyłać projekty pogadanek o cukrze dla dzieci, chłopów i robotników, które następnie były publikowane i wykorzystywane w pracy propagandowej108. Harcerze mieli agitować ludność wiejską i informować BPKC o spożyciu sacharyny na wsiach109, a więc dostarczać materiałów potrzebnych cukrownikom do prowadzenia efektywnej akcji antysacharynowej. Nagrody za te działania otrzymywali tylko niektórzy. Konkursy były uznawane przez Wańkowicza za niezwykle ważny element kampanii, który uczynił z niej akcję ogólnokrajową110.

Szkoła

Aby odpowiedzieć na pytanie o udział szkoły w kampanii propagującej cukier, trzeba zacząć od określenia, na kogo mogli mieć wpływ nauczyciele szkół powszechnych, a więc kto uczęszczał do tych placówek. Na mocy dekretu z 1919 r. został ustanowiony obowiązek szkolny dla dzieci od 7. do 14. roku życia. Zaczęto tworzyć sieć państwowych darmowych siedmioklasowych szkół powszechnych111. Tak jak już jednak wspominałam, dzieci wiejskie zazwyczaj szybciej przerywały edukację.

Nauczyciele mieli propagować na lekcjach spożycie cukru, używając do tego materiałów nadsyłanych przez BPKC112. Oprócz tego mieli oddziaływać także na rodziców, przeprowadzając na specjalnych zebraniach pogadanki o cukrze i sacharynie113. Nadsyłali do BPKC sprawozdania, w których informowali o swoich postępach oraz reakcjach uczniów i rodziców na propagandę114. Ponieważ szkolnictwo w przeważającej większości było publiczne, program uwzględniający promowanie cukru musiał zostać zaakceptowany przez czynniki państwowe.

Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru organizowało także konkursy dla uczniów na najlepsze wypracowania o cukrze. Na przykładzie sprawozdania z drugiej edycji konkursu widać, że odzew był prawie wyłącznie ze strony dzieci polskojęzycznych – na prawie 13 tys. nadesłanych prac tylko pięć było napisanych po niemiecku, a dwie po ukraińsku115. W sprawozdaniach BPKC nie widać specjalnego zainteresowania szkolnictwem mniejszości narodowych.

Harcerstwo

Do akcji propagandowej zostały zaangażowane dwa związki harcerskie – polski (Związek Harcerstwa Polskiego) i żydowski (organizacja syjonistyczna Haszomer Haleumi). Naczelnictwo ZHP zobowiązywało harcerzy do zorganizowania pogadanek podczas obozów letnich (za jedną BPKC płaciło 10 zł), a także przeprowadzania w okolicznych miejscowościach wywiadu na temat spożywania sacharyny. Sprawozdania z takich akcji, jak również z przeprowadzonych pogadanek i występów dla ludności wiejskiej, można było zgłaszać do konkursu, który w pierwszym roku przewidywał wysokie nagrody indywidualne116, a w następnym już mniejsze, ale nadal atrakcyjne – 200 zł dla całych drużyn117. Wydział Zdrowia Komendy Naczelnej Haszomer Haleumi w 1931 r. ogłosił konkurs na pracę pt. „W jaki sposób przyczyniłem się do propagandy konsumpcji cukru?”, w którym można było wygrać 150 zł118.

Organizacje kobiece – kursy lotne

Współpraca z organizacjami kobiecymi została zapoczątkowana po pierwszym półroczu propagandy i szybko stała się ważnym elementem działań BPKC119. Organizacje te, czyli głównie Koła Gospodyń Wiejskich oraz stowarzyszenia ziemianek, organizowały kilkudniowe kursy instruktorskie dla kobiet, które następnie prowadziły tzw. kursy lotne na wsiach120. Właśnie te ostatnie były głównym celem BPKC. Kursy obejmowały robienie przetworów owocowych, a także wypiek ciast. Na zakończenie często odbywały się konkursy gromadzące całe wioski, a instruktorki organizowały pogadanki o szkodliwości sacharyny121.

Start rajdu motocyklowego dookoła Polski, maj 1931 r. Fot. Leon Jarumski, NAC

Biuro mogło dotrzeć jedynie do miejsc, w których funkcjonowały organizacje kobiece. I tak w roku 1931/1932 w województwie poznańskim odbyło się 205 kursów, w warszawskim – 277, a w województwach tarnopolskim i stanisławowskim – po 24. Oznacza to, że w województwie poznańskim na jeden kurs statystycznie przypadało ok. 6 tys. mieszkańców wsi, a w tarnopolskim – 55,5 tys.122

Dodatkowym utrudnieniem były zasady uczestnictwa w kursach lotnych. Każda uczestniczka musiała zapłacić za szkolenie 1,5 zł, a także przynieść ze sobą 1 kg cukru i akcesoria potrzebne do robienia przetworów i pieczenia ciast123. Zużycie jednorazowo kilograma cukru było pewną ekstrawagancją w rejonach, gdzie roczne spożycie na osobę wynosiło ok. 4 kg.

Sportowcy i imprezy sportowe

Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru odwoływało się także do sportu i sportowców. Samych sportowców do promowania cukru zachęcano konkursami, oni z kolei mieli wpływać na młodzież, która za pośrednictwem szkoły angażowała się w sport124. Cukrownicy chcieli po pierwsze wprowadzić cukier do diety sportowców, po drugie używać ich popularności do promowania produktu, a po trzecie popierać sportowymi osiągnięciami tezę, że cukier krzepi.

Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru organizowało wiele imprez sportowych, np. wyścig rowerowy Bieg do Polskiego Morza. Jego uczestnikom rozdawano cukier, trasę zdobiły transparenty „Cukier krzepi”, taki też napis widniał na wstędze mety125.

Wśród sportowców przeprowadzono także badania dotyczące wpływu cukru w diecie na osiągane wyniki. Efekty tych testów zostały wydane w broszurze Dietetyka w sporcie, która składała się głównie z wypowiedzi znanych sportowców zachwalających dobroczynne działanie cukru126.

Prowadzący akcję propagandową, kładąc duży nacisk na sport, postępowali w zgodzie z atmosferą epoki. Właśnie w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. w Polsce sport stał się częścią kultury masowej. W 1929 r. rozpoczął działalność Centralny Instytut Wychowania Fizycznego na Bielanach. Sportowcy stawali się rozpoznawalni, tak jak aktorzy czy pisarze. Sport stał się wówczas symbolem nowoczesności – sukcesy Polaków w zawodach międzynarodowych były dowodem na to, że kraj wychodzi z zacofania i znowu przynależy do cywilizowanego świata. Natomiast kluby sportowe faktycznie wpływały na modernizację życia i rozwój cywilizacyjny127.

Marsz Sulejówek–Belweder zorganizowany z okazji imienin Józefa Piłsudskiego w 1932 r. Na mecie w Alejach Ujazdowskich widoczna reklama „Cukier krzepi”. Fot. NAC

Co więcej, sport przyczyniał się do demokratyzacji społeczeństwa. Wiele dyscyplin było dostępnych dla każdego, sukcesy mogli odnosić wszyscy. Z tego ładunku symbolicznego korzystali cukrownicy, angażując do swojej akcji związki sportowe.

Wśród grup zaangażowanych w propagandę mieli się także znaleźć lekarze i księża. Założenia kampanii medycznej zostały już nawet opracowane, włącznie z ułożeniem „dziesięciu przykazań medycyny”128. Nie ma jednak żadnych informacji o realizacji planów związanych ani z tymi grupami, ani z wojskiem – prócz wspomnianej nieudanej próby nawiązania współpracy.

Podsumowanie

Liczbowe zestawienie najważniejszych działań BPKC podczas kampanii prowadzonej na początku lat trzydziestych pozwala określić najważniejsze pola działania tej instytucji.

Tabela 2. Liczba działań propagandowych BPKC w latach 1930–1932

Okres sprawozdawczy

5 miesięcy

1 rok

1 rok

1 III 1930 – 1 VIII 1930

1 VIII 1930 – 1 VIII 1931

1 VIII 1931 – 1 VIII 1932

Reklamy w prasie

552

1 973

2 220

Artykuły w prasie

333

953

868

Broszury i gry

5

14

24

Egzemplarze broszur i gier

310 000

473 828

315 376

Plakaty

30 384

446 168

1 262 927

Szyldy na peronach

–

1 080

1 472

Audycje radiowe (odczyt haseł)

36

–

686

Liczba kin, w których puszczano filmy propagandowe

–

66

99

Kursy wypieków i przetwórstwa

–

410

862

Uczestnicy kursów

–

brak danych

13 058

Uczestnicy konkursów w szkołach*

–

428

13 096

Reklama na autobusach

–

140

1 000

Prelekcje

13

–

1 357

Mniejsze tabliczki ze sloganem (sklepy, wagony)

–

8 277

–

* W roku 1930/1931 konkurs obejmował nauczycieli, a w następnym roku uczniów, stąd tak duża różnica.

Źródło: obliczenia własne na podstawie: AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931; AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931); AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932).

W zestawieniu widać ogromny wzrost liczby plakatów w kolejnych latach akcji propagandowej, a także coraz większą różnorodność działań propagandowych. W ostatnim roku działalności BPKC zmniejszyła się jednak liczba egzemplarzy broszur i nieznacznie spadła liczba sponsorowanych artykułów prasowych. Pozostałe sfery działalności odnotowały wzrost, szczególnie reklama radiowa, autobusowa czy prelekcje w terenie. Świadczy to rosnącej roli zarówno „żywego słowa” w radiu czy podczas wykładów, jak i sloganu drukowanego na plakatach i szyldach. To, że ten rodzaj przekazu wywarł największy wpływ na społeczeństwo, zostanie pokazane w rozdziale szóstym.

1 Komisja nie przestała funkcjonować po założeniu BPKC („Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 12, s. 310–311).

2 W „Gazecie Cukrowniczej” i w sprawozdaniach Komisji dyrektor BPKC zazwyczaj pozostawał „bezimienny”, natomiast Melchior Wańkowicz figurował jako „dyrektor”, nie uściślano jednak czego. Jednoznaczne potwierdzenie jego funkcji występuje np. w: „Gazeta Cukrownicza” 1932, nr 23, s. 529.

3 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza.

4 A. Ziółkowska-Boehm, Na tropach Wańkowicza. Po latach, Warszawa 2009, s. 574–575.

5 M. Kurzyna, O Melchiorze Wańkowiczu – nie wszystko, Warszawa 1975, s. 81.

6 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 34, 75.

7 „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 12, s. 311.

8 „Gazeta Cukrownicza” 1931, nr 18, s. 567.

9 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 31–32.

10 Ibidem, k. 40–41.

11 M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a, t. 1, Warszawa 2010, s. 481–482.

12 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 50, 82.

13 Obliczenia na podstawie spisu powszechnego z 1931 r. (Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Polska, Warszawa 1938, s. 1).

14 Są to dane oszacowane przez Jerzego Tomaszewskiego na podstawie spisu powszechnego 1931 r., po wzięciu poprawki na celowe ingerowanie w jego wyniki (J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków…, s. 173).

15 Białorusini kolejno: 58,3 proc. i 57,8 proc., Ukraińcy: 72,9 proc., 69,3 proc. i 54,5 proc. (ibidem, s. 52, 77).

16 W Sprawozdaniu nr 3 wspomniane są jeszcze takie przedsięwzięcia jak kursy wypieków, które rozplanowane były do grudnia 1932 r. (AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), s. IV/5).

17 Np. AAN, ZZC, 346, Sprawozdanie z akcji zwalczania sacharyny za okres 1 X 1932 – 30 IX 1933.

18 A. Ziółkowska-Boehm, Na tropach Wańkowicza…, s. 575.

19 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej…, s. 36.

20 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931; ibidem, Sprawozdanie za okres pięciomiesięczny (1 III – 1 VIII 1930), k. 9–10.

21 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 3–4.

22 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 10.

23 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 13.

24 Nie jest jednak jasne, czy chodzi o czas do końca 1930 r.; czy o pełny rok kalendarzowy, czy może o pół roku, po którym przedstawiono nowy projekt finansowy (AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 1–2).

25 Ibidem, k. 10.

26 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 8.

27 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 14.

28 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. I/2.

29 W pierwszym okresie sprawozdawczym tj. marzec–sierpień 1930 r. budżet został zredukowany o połowę, ale wydatki przeznaczone na walkę z sacharyną pozostały te same (160 tys. zł, czyli 23 proc.). W ostatnim okresie, tj. 1931/1932, wydatki na zwalczanie sacharyny wyniosły 26 proc. Budżet na lata 1930/1931 również został zredukowany z 1520 tys. do 990 tys. Planowane wydatki na walkę z sacharyną miały wynosić 230 tys. nie znalazłam jednak informacji, ile wyniosły naprawdę. Przy założeniu, że nie zostały zredukowane (tak jak w poprzednim okresie), wyniosłyby 23 proc. ostatecznego budżetu, co wydaje się prawdopodobne (AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 2; AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 5–6, 8, 19; AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 [okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931], k. 14; AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 [okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932], k. I/2).

30 Np. na przykładzie koncernu Schichta tłumaczył, dlaczego monopoliści powinni się reklamować. Dopiero po zdominowaniu rynku stwierdzono, że teraz reklama służy tylko temu koncernowi, wcześniej zasilała także konkurencję (AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 11).

31 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 11.

32 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 11.

33 AAN, ZZC, 343, Sprawy propagandy konsumpcji cukru, Współpraca z Komisją Propagandy Cukru przy Radzie Naczelnej Polskiego Przemysłu Cukrowniczego i Instytutem Przemysłu Cukrowniczego, Memoriały Cezarego Millera oraz B. Miercałowa.

34 Chodzi o Elżbietę Kiewnarską, autorkę wielu książek dotyczących tematyki kulinarnej, np. Leguminy gorące, Warszawa 1927; AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 31.

35 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 22.

36 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 31–32.

37 A. Kamiński, Cukier krzepi! Słodka gawęda w obozie harcerskim, Warszawa 1931.

38 L. Krzemieniecka, Z. Rusinek, J.P. Zajączkowski, Materjały dla propagandy spożycia cukru w szkołach powszechnych, Warszawa 1932.

39 Były to przede wszystkim dane dotyczące ilości cukru spożywanego przez poszczególne nacje w zestawieniu ze średnią długością ich życia. Do bardziej barwnych historyjek należała opowieść o żołnierzach japońskich, którzy w czasie wojny 1904–1905 dostawali trzykrotnie zwiększony przydział cukru (R. Warszawska, Mądry Jaś do kolegów…, s. 5–6, J. Tyszkowski, Rozmowa przy kieliszku, Kraków 1931, s. 7).

40 M.T. Horoszewicz, „Almanach Muzealny” 2010, nr 6, s. 470, http://mazowsze.hist.pl/37/Almanach_Muzealny/890/2010/34193/ dostęp 27 I 2016 r.

41 Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego…, s. 147, 151.

42 Np. reklama „ma-ma ta-ta ciu-ciu” („Gazeta Świąteczna” 1931, nr 21, s. 11).

43 Nie jest to do końca pewne, na wielu grafikach widniej podpis HK, przypominający podpis Hillera, który brzmiał jednak KH (P. Rypson, Nie gęsi. Polskie projektowanie graficzne 1919–1949, Kraków 2011, s. 52).

44 Jedyna reklama posługująca się fotografią, na jaką natrafiłam w prasie, ukazała się w: „Na Szerokim Świecie” 1932, nr 28, s. 13.

45 M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a…, s. 483–484.

46 Zob. np. ogłoszenie o II konkursie w szkolnictwie powszechnym (AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 [okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931], k. 106–107).

47 „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 12, s. 294–296.

48 J. Tomaszewski, Przemyt i handel sacharyną w Polsce… s. 141.

49 Ibidem, s. 140, 145.

50 W 1931 r. w Warszawie detaliczna cena kilograma cukru wynosiła 1,63 zł („Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 254).

51 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 36, 40.

52 Przy średnim kursie w 1931 r. 1 dol. = 8,9 zł („Mały Rocznik Statystyczny” 1933, s. 87).

53 Była to cena hurtowa dla Warszawy. Ze względu na opłaty parytetowe im dalej od Poznania, tym cukier był droższy („Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 249).

54 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. I/5.

55 „Gazeta Cukrownicza” 1931, nr 42, s. 418.

56 „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 12, s. 295.

57 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. I/2.

58 Np. „Gazeta Cukrownicza” 1932, nr 23, s. 529.

59 „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 15, s. 387; „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 38, s. 341.

60 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 16.

61 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. I/8.

62 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 22.

63 „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 18, s. 477.

64 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 49. Co ciekawe, Wańkowicz, wspominając swoją pracę w BPKC, nie przytaczał tego pierwotnego hasła, za to dość szczegółowo opowiadał o tym, jak wymyślił slogan „Cukier krzepi” (M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a…, s. 485).

65 „Przegląd Sportowy” 1930, nr 101, s. 4; „Bluszcz” 1930, nr 50/51, s. 48.

66 Np. „Dziecko i Matka” 1932, nr 4, s. 22; „Bluszcz” 1932, nr 8, s. 23.

67 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IV/15, IX/5.

68 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 20–22.

69 Była to więc reklama ukryta, o której pisał Stanisław Zenon Zakrzewski (AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 21).

70 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IIII/25.

71 A. Paczkowski, Prasa polska…, s. 170; AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), s. IIII/31.

72 „Przegląd Sportowy” 1931, nr 1, s. 4.

73 „Kobieta w Świecie i w Domu” 1931, nr 3, s. 2.

74 A. Paczkowski, Prasa polska…, s. 19–20.

75 „Hajnt” 1931, nr 142, s. 3.

76 Np. „Der Oberschelsische Kurier” czy „Neue Lodzer Zeitung”, a także ukraińskie „Diło” czy „Ukrainskij Gołos”. Brak natomiast informacji o najbardziej znanych gazetach białoruskich, czyli np. „Bielaruskiej Niwie” i „Krynicy” (H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998, s. 111; AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 [okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932], k. III/25–III/35).

77 A. Paczkowski, Prasa polska…, s. 18.

78 Ibidem, s. 20–22.

79 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 50–52.

80 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 48–49.

81 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), ogłoszenia k. 85–86.

82 Ibidem, k. 87–88.

83 Ibidem, k. 90.

84 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. VI/1–VI/2.

85 Zob. ilustracje na stronach 47, 63–65.

86 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 86–87; „Gazeta Cukrownicza” 1931, nr 5, s. 41; „Gazeta Cukrownicza” 1931, nr 15, s. 472.

87 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 60–61.

88 Nie ma o nich informacji w Sprawozdaniu nr 2.

89 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/2–IX/4.

90 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 62.

91 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 117.

92 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. VIII-1–VIII-3.

93 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 116; AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. X/3.

94 Udało mi się dotrzeć do: M. Zawadzka, Co będzie na obiad. Podręczna książka kucharska, Warszawa 1932, W. Radziejowska, M. Kapuścińska, Mamy owoce – róbmy przetwory! Praktyczne uwagi i wskazania dla przetwórstwa domowego oraz łatwe i tanie przepisy na marmelady, konfitury, dżemy, soki, susze i suche konfitury itd., Warszawa 1931; Wielkanoc się zbliża, 1931; L. Krzemieniecka, Z. Rusinek, J.P. Zajączkowski, Materjały dla propagandy spożycia cukru…; R. Warszawska, Mądry Jaś do kolegów…; J. Tyszkowski, Rozmowa przy kieliszku…; Dietetyka w sporcie. Wynik ankiety Polskiego Związku Związków Sportowych uzupełniony sześciotygodniowemi badaniami dr. J. Szewczykowskiego, przeprowadzonemi nad 44 zawodnikami w ośrodku wychowania fizycznego, Warszawa 1931; A. Kamiński, Cukier krzepi! Słodka gawęda…

95 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 116.

96 AAN, Zbiór Druków Ulotnych, 154, Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru, Broszury.

97 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 119.

98 Od 6 VII 1930 r., a więc teoretycznie jeszcze przed powstaniem sprawozdania, Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych wraz ze Związkiem Zawodowym Nauczycielstwa Polskich Szkół Średnich tworzyły Związek Nauczycielstwa Polskiego (Szkice z dziejów Związku Nauczycielstwa Polskiego, Warszawa 1939, s. 171–172).

99 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 94, 110–111.

100 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 34–44.

101 „Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 12, s. 310–311.

102 AP Poznań AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 106/107, 114.

103 Ibidem, k. 106/107.

104 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. 160.

105 Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że stan oświaty stopniowo się poprawiał, więc w roku szkolnym 1935/1936 było tych dzieci więcej niż w latach poprzednich (S. Mauersberg, Społeczne uwarunkowania dostępu do szkoły w Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Oświata, szkolnictwo i wychowanie w latach II Rzeczypospolitej, red. K. Poznański, Lublin 1991, s. 32).

106 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 106–107.

107 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 35–37.

108 Ibidem, k. 36.

109 Ibidem, k. 35–36.

110 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 34.

111 K. Trzebiatowski, Szkolnictwo powszechne w Polsce…, s. 68.

112 Do tego służyła np. książeczka Lucyny Krzemienieckiej.

113 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 105.

114 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. V/a-2–V/a-17.

115 Ibidem, k. V/a-2–V/a-4.

116 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 42–43.

117 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 109–110.

118 Ibidem, k. 110–111.

119 Ibidem, k. 93–105.

120 Ibidem, k. 94–95.

121 AAN, BPKS, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IV/5–IV/11.

122 Ibidem, k. Załącznik IV/2. Dane dotyczące ludności: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r., s. 1.

123 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), Program trzydniowego kursu przetwórstwa, k. 100–101.

124 Ibidem, k. 109.

125 Ibidem, k. 106–107.

126 Dietetyka w sporcie…, s. 19–64.

127 J. Chełmecki, Sport w dwudziestoleciu międzywojennym jako nośnik spójności kulturowej i cywilizacyjnej [w:] Natura i kultura w tradycji polskości, red. M. Milecka, Lublin 2013, s. 112–113, 122–124.

128 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 52.

Cukier – Honor – Ojczyzna. Treści propagandowe w kontekście różnych odbiorców

W tym rozdziale spróbuję odpowiedzieć na pytania, jaką treść niosła ze sobą propaganda procukrowa, do jakich grup społecznych była skierowana, jak starano się do nich dotrzeć i jakie hasła miały zachęcać do konsumpcji cukru. Wyróżniłam kilkanaście grup, do których kierowano odmienny przekaz, używając często różnych mediów1. Pominęłam środowiska niebędące adresatem specjalnych działań propagandowych – przykładem mogą być robotnicy. Z myślą o nich nie przygotowano osobnych haseł z wyjątkiem jednego plakatu. Wszędzie, gdzie nie jest to doprecyzowane, mam na myśli ludność polskojęzyczną.

Znaczenie sloganów

Kampania posługiwała się dwoma podstawowymi sloganami – „Cukier krzepi” oraz „Szczypta soli – szczypta cukru”. Pierwsze hasło niosło ze sobą przekaz, że cukier jest integralnym składnikiem codziennego pożywienia, a nie tylko dodatkiem do niego. Natomiast slogan wprowadzony później stawiał ten produkt na równi z solą, jako tak samo niezbędny. Reklamy z jego użyciem skupiały się na smaku potraw, a nie na ich walorach odżywczych.

Interesująca jest także próba zrównania cukru z solą, a więc podstawową przyprawą o dużym ładunku symbolicznym2, o którym świadczy np. tradycja witania nowożeńców chlebem i solą. Mogłoby to oznaczać, że wprowadzono dużą zmianę w przekazie – nadal starano się, by cukier pozostawał produktem pierwszej potrzeby, może nie ważnym składnikiem pożywienia, ale obowiązkową przyprawą.

Nauczyciele, pracownicy gminni i funkcjonariusze państwowi

Propaganda skierowana do tzw. ośrodków mózgowych miała na celu nie tylko przekonanie ich odpowiednimi hasłami do spożywania cukru, lecz także zachęcenie do pracy na rzecz akcji propagandowej. Oczywiście jeden z bodźców stanowiły wysokie nagrody w ogłaszanych przez BPKC konkursach, ale równie ważny był przekaz propagandowy dopasowany do poszczególnych grup.

Argumenty, którymi starano się przekonać nauczycieli do popierania akcji, były mocno związane z gospodarką. Od konsumpcji cukru, ważnego polskiego produktu, miał zależeć dobrobyt państwa i pracowników państwowych. Zwiększenie popytu na cukier miało spowodować spadek jego ceny, a nawet wpłynąć na obniżenie bezrobocia3.

Konkurs dla pracowników gminnych ogłoszony latem 1930 r. polegał na nadsyłaniu jak najdokładniejszych informacji o formie spożywania cukru i sacharyny w danej gminie. W odezwie towarzyszącej konkursowi odwoływano się do nowoczesnego patriotyzmu gospodarczego i obowiązków obywatelskich – jednym z nich było wspieranie przemysłu cukrowniczego. Mocno podkreślano także szkodliwość sacharyny, która miała stanowić truciznę „wciskaną w rękę naszemu włościaństwu”4.

Policja Państwowa otrzymała rozkaz „bacznego zwracania uwagi” na przestępstwa związane z handlem sacharyną, uczestniczyła też w akcji plakatowania. Uzasadniano to „doniosłym znaczeniem rozwoju przemysłu cukrowniczego dla życia ekonomicznego w Państwie”. Zachętą materialną dla policjantów były nagrody za wykrycie nielegalnego handlu sacharyną5. Straży Granicznej także uświadamiano szkodliwość tego produktu i negatywne konsekwencje jego przemytu. W materiałach dla strażników stwierdzano, że sacharyna „przeobraża ludzi […] w niedołęgów, niezdolnych do intensywnej pracy”6.

Sportowcy

Jesienią 1930 r. ogłoszono konkurs, w którym nagradzano działalność na rzecz promocji cukru pojedynczych osób i całych związków i towarzystw sportowych. Sportowców zachęcano do aktywnego promowania konsumpcji cukru z powodu znaczenia jego produkcji dla polskiej gospodarki, jak również ze względu na jego przydatność w odżywianiu osób podejmujących zwiększony wysiłek fizyczny. Towarzystwa sportowe miały wysyłać sprawozdania z pogadanek i badań na temat wpływu cukru na dietę, przeprowadzonych wśród swoich członków, a także zaopatrywać ich w cukier przed zawodami. Indywidualni uczestnicy mieli nadsyłać sprawozdania ze swoich sportowych osiągnięć zrealizowanych po włączeniu do diety dużej ilości tego produktu7. Sportowcy mieli być więc orędownikami cukru z powodu jego pozytywnego wpływu na kondycję.

Akcję propagandową kierowano zarówno do profesjonalnych zawodników, jak i członków małych towarzystw sportowych. Przy promowaniu cukru propaganda miała wykorzystywać sławę najlepszych, a oprócz tego oddziaływać na amatorów – najczęściej młodzież – przez organizację związków sportowych. Zamierzano również docierać do kibiców i sympatyków sportu, np. przez reklamy w prasie i banery z hasłem „Cukier krzepi”, wywieszane podczas imprez sportowych.

Publikacją, która odwoływała się do doświadczeń sportowców-celebrytów, ale także amatorów, była wspomniana wcześniej Dietetyka w sporcie. Zawierała ona wypowiedzi podkreślające znaczenie cukru dla podnoszenia siły i osiągania lepszych wyników. Na przykład znany biegacz Janusz Kusociński stwierdzał: „Cukier i masaż – oto tajemnica moich sukcesów”. Jego rywal, Stanisław Pietkiewicz, zapewniał: „Jest mi bardzo miło posiadać pewność, że jedząc ciastka w cukierni, tym samym pracuję nad swoją formą i sposobię się do czekających mnie na bieżni wysiłków”8.

Harcerze

Odezwa do harcerzy (a więc głównie do polskiej młodzieży), w której ogłoszono konkurs BPKC, zawierała hasła odwołujące się do uczuć patriotycznych i propagujące postawy obywatelskie. Podkreślano w niej znaczenie hodowli buraków cukrowych zarówno jako sposobu na użyźnianie gleby, jak i ważnego elementu gospodarki państwowej, w tym także rynku pracy, jako że przy przetwórstwie buraków pracowały setki tysięcy robotników9. Pisano, że cukier jest stosunkowo najtańszym pożywieniem i że ma dużo „cieplików” (kalorii). Zwracano też uwagę na głównego wroga cukru – sacharynę i handlujące nią osoby. W odezwie ostrzegano: „A więc polskim cukrem, którego ciemnota nie dopuści do polskiego ludu – zagranica będzie paść bydło”10. Podkreślano, że misją harcerzy i ich obowiązkiem wobec ojczyzny i ludu jest edukowanie chłopów i robotników. W ten sposób młodzi ludzie mogą aktywnie wspierać państwo, którego dobro zostało utożsamione z dużą konsumpcją cukru11.

W następnych latach propaganda skierowana do harcerzy nie uległa większej zmianie, wydaje się jednak, że w środowisku harcerskim zaczęły się pojawiać wątpliwości natury etycznej. Odpowiedzią na nie była pogadanka napisana przez Aleksandra Kamińskiego. Pytał w niej: „Czy nie robimy czegoś niesmacznego, wplątując do naszych gawęd ogniskowych obok Zawiszy, Boga, Ojczyzny, miłości bliźniego – cukier?”12. Tekst dawał odpowiedź – harcerze mogli i powinni angażować się w propagandę cukru, ponieważ był on zdrowy i ważny dla gospodarki państwowej. Kamiński dodał jeszcze nowy kontekst – wielki kryzys gospodarczy. Pisał: „W chwilach decydujących dla Kraju Harcerstwo nie może być bezczynne […]. Dziś Harcerstwo razem z dorosłymi i z całym społeczeństwem musi iść na front gospodarczy”13. Walczyć z kryzysem można więc było również przez propagowanie konsumpcji cukru.

Dzieci i młodzież szkolna

W szkołach procukrowa akcja reklamowa była przeprowadzana przez nauczycieli w czasie lekcji, oprócz tego w klasach rozwieszano plakaty. Przykładowe pogadanki i inne materiały dla nauczycieli BPKC wydało w broszurce Lucyny Krzemienieckiej, Zygmunta Rusinka i J.P. Zajączkowskiego. Zawarte tam sztuki teatralne, wiersze i piosenki miały stanowić podpowiedź dla nauczycieli, jak efektywnie prowadzić propagandę. W utworach tych dominowały hasła głoszące doniosłe znaczenie cukru dla zdrowego wzrastania dzieci, a także dla ich sukcesów szkolnych: „Nie chowaj cukru, wyrzuć te klucze/ Muszę jeść słodko, wszakże się uczę./ Wyznać ci pragnę, to prawda naga/ Cukier do lekcyj wielce pomaga”14.

Podkreślana była także „polskość” cukru, którego produkcja – począwszy od buraka cukrowego – odbywała się w kraju, a także w dosadny sposób przedstawiano szkodliwość sacharyny: „Teraz wam powiem, iż nie wiedząc wcale,/ Jady trucizny w swe dzieci sączycie,/ Niszcząc im zdrowie, niemal co dzień stale,/ I przez choroby skracając im życie./ Siły twojego kochanego syna,/ Matko, rabuje podła sacharyna”15.

Autorzy wierszyków starali się także walczyć z „przesądami” na temat cukru: „Gdy kto myśli, że od cukru bolą ludzi zęby,/ Ten nie rozum nosi w głowie, lecz puste otręby […] Gdy kto mówi, że od cukru mnożą się robaki,/ Niech umyka prędko od nas, gdzie zimują raki”16. W książeczce Krzemienieckiej można też znaleźć deklamację dla „okolic, gdzie zaznaczyli się wybitnie antycukrowi opozycjoniści”: „Dlaczego, gdy o cukrze słyszycie dwa słowa,/ Uśmiech powątpiewania wasze usta krzywi […]. Wszakże lepiej, niż zawsze odnosić się wrogo,/ Do tego, co zowiecie tylko przysmakami”17. Te hasła pokazują, że musiały istnieć także negatywne przekonania na temat cukru.

Do młodzieży propagandę kierowano również za pośrednictwem organizacji sportowych i harcerstwa. Dla najmłodszych przygotowano plakat przedstawiający dwoje dzieci bawiących się cukrem w kostkach, wysypanym z cukiernicy18. Scenka oswajała z cukrem, pokazywała go jako produkt tak powszechny, że nawet dzieci mają do niego swobodny dostęp.

Okładka broszury „Cukier w sporcie” z 1931 r. Dalej zdjęcia i wypowiedzi znanych sportowców promujące spożycie cukru. Fot. POLONA

Kobiety

Kobiety były głównymi odbiorczyniami propagandy, jako że to one w dużym stopniu decydowały o sposobie odżywiania swoich rodzin. Chodzi tutaj przede wszystkim o przedstawicielki inteligencji, ziemiaństwa, burżuazji przemysłowej czy drobnomieszczaństwa. Kobiety te czytały prasę, korzystały z książek kucharskich, chodziły do kina czy słuchały radia i za pośrednictwem tych mediów docierała do nich propaganda cukrowników19. W mniejszym stopniu ta akcja dotyczyła dziewcząt, a więc harcerek czy uczennic, ponieważ cechą wspólną grupy określonej przeze mnie jako „kobiety” było sprawowanie kontroli nad odżywianiem rodziny. Hasła skierowane do kobiet z innych warstw społecznych opiszę w dalszej części książki.

Propaganda skierowana do omawianej grupy kobiet lansowała wizerunek nowoczesnej gospodyni. Dawne zwyczaje, które symbolizowała zamykana na klucz cukiernica, przeciwstawiano nowym, zdrowym nawykom. Świetnie ilustruje to grafika zamieszczona w książce kucharskiej Co będzie na obiad – matronie w peruce i gorsecie, strzegącej zamkniętej cukiernicy, przeciwstawiona jest wygodnie ubrana kobieta, koło której stoi wielki słój z napisem „Cukier krzepi”20.

Ilustracja z książki Marii Zawadzkiej Co będzie na obiad z 1932 r. Biblioteka Narodowa

Wiele miejsca poświęcono zdrowemu i smacznemu gotowaniu. Sugerowano, że dobra gospodyni powinna dbać o zwiększanie udziału cukru w diecie swojej rodziny. Zalecano odejście od dominacji potraw mączno-ziemniaczanych i uzupełnianie kalorii sacharozą21. Dodawanie cukru do każdej potrawy („Szczypta soli – szczypta cukru”) miało zapewnić gospodyniom sukces kulinarny: „Niesmaczna potrawa to wstyd dla dobrej gospodyni. Dobra gospodyni nie zapomina nigdy, że szczypta cukru dodana podczas gotowania do wszystkich prawie potraw […] nadaje każdej z tych potraw właściwy jej smak, podnosi nadto jej wartość odżywczą”22. Reklamie towarzyszyła grafika przedstawiająca zniesmaczonego męża i zawstydzoną żonę. Pod innym obrazkiem niezadowolonego męża widniało stwierdzenie: „Nadużywaniem cierpliwości rodziny jest nieużywanie cukru w potrawach”23. Podobny był przekaz radiowy: „Dawniej mówiono, że droga do serca męża prowadzi przez kuchnię… przepraszam przez żołądek. Dzisiaj słusznie rozpowszechnia się mniemanie, że od zdolności kulinarnej pani domu zależy zdrowie domowników. Panie gospodynie, pamiętajcie, że wszystkie ostre przyprawy są szkodliwe, a dobry smak każdej potrawy można osiągnąć, stosując kwasy owocowe, szczyptę soli, szczyptę cukru”24.

Był to pogląd nieodosobniony. Poradniki i książki kucharskie z okresu dwudziestolecia międzywojennego podkreślały, że zadaniem kobiety jest zapewnienie rodzinie zdrowia przez właściwie przyrządzanie potraw. „Jeżeli obowiązkiem męża jest pracować na materialne utrzymanie swej rodziny, to nie mniejszym obowiązkiem żony jest zapewnić mężowi i dzieciom racjonalne i zdrowe odżywianie i zapobieganie wszelkim chorobom, mającym najczęściej powód w zaniedbaniu głównych warunków domowej higieny”25.

Zalecano słodzenie wszystkich rodzajów potraw: mięsa, ryb, ziemniaków, kalafiora, brukselki, szpinaku, a także zup26. Jednak proponowane w przepisach ilości cukru nie były duże, np. 40 g (nieco ponad 3 łyżki) na 1 kg wołowiny27. Kwestia walorów smakowych potraw pojawiła się dopiero wraz ze sloganem „Szczypta soli – szczypta cukru”, wcześniej hasła dotyczyły jedynie zdrowia i sił, które dawał cukier. Postulaty te połączono ze sobą w jednej z reklam radiowych: „Pamiętajcie o tym gospodynie, że cukier wprawdzie daje smak nie tylko deserom, ale mięsom, zupom i jarzynom. Ale to nie przyprawa – to najbardziej krzepiące pożywienie. Cukier krzepi”28.

Panie domu miały być również oszczędne. W tym także pomagał cukier: „gospodyni dba o zdrowie rodziny, ale i o związanie końca z końcem. I tu jej sprzymierzeńcem jest cukier”29. Jego cenę, nominalnie wysoką, podawano w przeliczeniu na dostarczane kalorie: „1 złoty wydany na cukier daje tyle sił (kalorii) organizmowi, ile da słonina za 2 zł, masło za 3 zł, mięso za 4 zł”30. Ta „spożywczo-pieniężna wartość produktów spożywczych” była przelicznikiem stosowanym w żywieniu zbiorowym, np. w wojsku31. Warto też zwrócić uwagę na pojawienie się „kalorii” w przekazie propagandowym. Nie natrafiłam na to relatywnie nowe pojęcie32 w kampanii prowadzonej przed 1930 r.

Gospodarność miała się także przejawiać we własnoręcznym przygotowywaniu przetworów owocowych. Panie domu zachęcano do tego głównie za pośrednictwem gazet i radia: „Jeśli nie chcecie mieć kłopotu ze słodkimi daniami w czasie zimy, szykujcie już teraz kompoty, dżemy, soki i konfitury. Jeszcze czas”33.

W materiałach skierowanych do kobiet poruszano też zagadnienie dobrego wpływu cukru na dzieci. Często hasła traktujące o dzieciach, rozpoczynały się wezwaniem do matek, np.: „Matki, słuchajcie, co mówi doktor medycyny Stankiewicz o roli cukru w odżywianiu dziecka […] Matki, nie szczędźcie dzieciom cukru!”34. Tenże doktor był autorem stwierdzenia, przedrukowywanego następnie w gazetach: „Ograniczenie cukru w pożywieniu niemowlęcia może pociągnąć za sobą nieobliczalne skutki”35.

Niewiele haseł odnosiło się do tradycji czy też powoływało się na autorytet historyczny, na co na pewno miała wpływ stosunkowo krótka historia powszechnej konsumpcji cukru. Właściwie jedynym takim przykładem była reklama o treści: „Boże Narodzenie to święto słodyczy – staropolska choinka była obwieszona łakociami”36. Nawiasem mówiąc, choinka nie była zwyczajem staropolskim, na ziemiach polskich tradycja ubierania drzewka pojawiła się w XIX w., a upowszechniła się dopiero sto lat później. Jednakże na początku XX w. choinka uważana była za „obyczaj na wskroś staropolski”37 i właśnie do tego przekonania odwoływała się reklama.

W propagandzie skierowanej do kobiet pominięto element ważny w przekazie skierowanym do innych grup, a mianowicie patriotyczny obowiązek. Właściwie tylko w jednym odczycie radiowym, dotyczącym przetworów, gospodynie domowe zostały wezwane do smażenia owoców, by zimą import podobnych towarów był mniejszy38. Jest to o tyle ciekawe, że kobieta obywatelka była w owym czasie popularnym wzorem dla kobiet39.

Mężczyźni

Przekaz skierowany do mężczyzn (biorę pod uwagę te same grupy społeczne co w przypadku kobiet) skupiał się głównie na sile, jaką dawało jedzenie cukru. W tym kontekście często przywoływane było wojsko: „Jakem był na japońskiej wojnie, dziwiłem się, skąd te żółte makaki tyle sił mają, że maszerowali na piechtę […]. Dopiero od ich jeńców dowiedzieliśmy się, że im na cały czas wojny potroili rację cukru”40.

Przekaz różnicowano jednak w zależności od zawodu wykonywanego przez jego odbiorców, ich poziomu wykształcenia czy sytuacji materialnej. Przykładem tego mogą być reklamy zamieszczane w „Przeglądzie Sportowym”, który trafiał do mężczyzn z różnych grup społecznych. Hasła głosiły np. „Cukier dla człowieka jest jak owies dla konia – daje wiele siły. Spytaj ludzi uczonych i światłych – to ci potwierdzą”41. Innym przykładem była następująca reklama: „Tam, gdzie praca wymaga napięcia wszystkich nerwów – cukier jest najracjonalniejszą odżywką”. Hasło to opatrzono rysunkiem samolotu i pędzącego sportowego samochodu, a więc ekskluzywnych i prawdziwie „męskich” środków transportu. Widać, że odbiorcy tych dwóch reklam znacząco się różnili, cukier miał być jednak niezbędny przy wykonywaniu wielu rodzajów pracy.

„Tam, gdzie praca wymaga napięcia wszystkich nerwów – cukier jest najracjonalniejszą odżywką”, „Przegląd Sportowy” 1931, nr 3, s. 4

Również wysiłek umysłowy rzekomo wymagał zwiększonego spożycia cukru. W radiu nadawano takie hasło: „Pamiętajcie, że ludziom pracy umysłowej cukier daje wzmocnienie nerwów i jasność myśli. Każdy zatem pracujący człowiek winien spożywać wiele cukru, w postaci konfitur kompotów, cukierków itd., bo cukier krzepi umysł i myśli”42.

Reklama skierowana do mężczyzn – „Cukier zmniejsza pociąg do wódki”, „Tygodnik Ilustrowany” 1932, nr 7, s. 117

Do mężczyzn (lecz także do gotujących dla nich kobiet) skierowany był także slogan o pozytywnym wpływie cukru na abstynencję od alkoholu. W „Tygodniku Ilustrowanym” zamieszczona została reklama z cyklu „Szczypta soli – szczypta cukru”: „Cukier zmniejsza pociąg do wódki – używaj cukru do potraw”43, która została zilustrowana rysunkiem mężczyzny trzymającego worek cukru i rozbijającego butelkę – zapewne wódki. Problem nadużywania alkoholu wykorzystano więc w propagandzie skierowanej do wszystkich warstw społecznych, ale identyfikowano go jedynie z mężczyznami.

Żydzi

Żydzi zostali wyodrębnieni przez BPKC jako oddzielna grupa, ale nie od razu stali się obiektem zainteresowania propagandy. Starano się do nich dotrzeć, ponieważ prowadzone przez nich sklepy miały być „ośrodkami mózgowymi kraju”, a samych Żydów uważano za szczególnie podatnych na propagandę i wrażliwych na sprawy zdrowotne. Biuro skupiło się na dwóch grupach – wspomnianej już syjonistycznej organizacji harcerskiej oraz kobietach, a dokładnie na matkach. Do tych pierwszych starano się trafić poprzez hasła skupiające się na wartościach odżywczych cukru – podkreślano, że wzmacnia kości, daje dużo energii, pomaga w nauce, odwodzi od picia alkoholu. Miał być czynnikiem wzmacniającym naród walczący o swoją niepodległość w „krajach galutu” (wygnania)44.

„Cukier krzepi”, „Unzer Ekspres” 1931, nr 3, s. 7

W docieraniu do matek żydowskich używano pomocy gmin wyznaniowych, które udostępniły adresy matek niemowląt. Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru wysłało do tych kobiet broszurę w jidysz, a także zorganizowało dla nich konkurs na teksty dotyczące prawidłowego odżywiania dzieci45. Następnie nawiązało współpracę z Centralną Organizacją Opieki nad Dziećmi Żydowskimi, która w imieniu cukrowników przeprowadziła ankietę na temat spożywania cukru wśród żydowskich dzieci46. Kontynuowane były konkursy dla kobiet, zamieszczano także artykuły w czasopismach żydowskich47.

Reklamy w czasopismach i gazetach żydowskich były tłumaczone na jidysz w całości lub zawierały polskie hasło „Cukier krzepi”. Dotyczyły głównie zagadnień zdrowotnych, długości życia, odżywiania dzieci48.

Broszura Michała Pekera propagująca cukier skierowana do ludności żydowskiej. Tytuł polski „Jak wychować silne i zdrowe dziecko”,, Warszawa 1931. Fot. POLONA

Grafika pokazująca średnią długość życia i ilość spożywanego cukru w poszczególnych krajach. Fot. POLONA

Chłopi

Chłopi, szczególnie kresowi, mieli przyswoić sobie nowe przyzwyczajenia żywieniowe. Chodziło przede wszystkim o zaszczepienie wśród nich nawyku picia kawy i herbaty słodzonych cukrem. Pomysł na zakładanie herbaciarni i kawiarni ludowych pojawiał się wśród postulatów cukrowników, nie podjęli się oni jednak jego finansowania, proponując by zajął się tym rząd lub samorządy49. Co ciekawe, BPKC nie podjęło żadnych działań mających przyzwyczaić chłopów do picia kawy i herbaty.

Pośrednio jednak zachęcano chłopów do picia herbaty, i to, co ciekawe, jako napoju zastępującego wódkę. Był to postulat skierowany przede wszystkim do mężczyzn – głównych konsumentów alkoholu. W broszurze Rozmowa przy kieliszku bohater, już oświecony, zamówił w gospodzie herbatę z cukrem, co wzbudziło sensację wśród innych gości. Głośno też stwierdził: „Ludziom, którzy jedzą dużo cukru, wódka wcale nie smakuje, a nawet pijak, gdy zacznie jeść dużo cukru, z czasem odzwyczaja się od picia wódki”50.

Podkreślano też, że cukier zapewnia siłę fizyczną niezbędną do pracy, czy to na roli, czy w fabryce. Często w tym kontekście przywoływany był słynny amerykański robotnik51. Właśnie do tego mitu nawiązywał plakat skierowany do włościan, przedstawiający mężczyznę pogryzającego wielką cukrową głowę i jednocześnie trzymającego jedną ręką trzy konie za uzdy52.

Wprowadzanie do diety cukru w formie przetworów i wypieków próbowano osiągnąć za pośrednictwem kobiet. Z włościankami, często niepiśmiennymi, BPKC musiało się komunikować za pomocą plakatów i kursów. Koła gospodyń wydawały również książki kucharskie, a w gazetach przeznaczonych dla ludności wiejskiej zamieszczano ogłoszenia. Jedno z haseł podkreślało znaczenie cukru w odżywianiu niemowląt – w „Gazecie Świątecznej” pojawiła się np. reklama przedstawiająca niemowlę wyciągające rączki w stronę głowy cukrowej: „Ma-ma, ta-ta, ciu-ciu – oto trzy pierwsze słowa dziecka. Dwa pierwsze – to miłość do rodziców, ostatnie – to instynkt życia”53.

Okładka broszury Co każdy powinien wiedzieć o cukrze z 1929 r. Fot. POLONA

Jednym z głównych działań skierowanych do mieszkańców wsi była akcja zachęcająca do robienia przetworów. Dzięki kursom lotnym BPKC starało się dotrzeć ze swym przekazem do kobiet na wsi i przekazać im umiejętności praktyczne. W ostatnim roku kampanii zaproponowano gospodyniom także szkolenia z wypieków. Ciasta i torty były tematem książki kucharskiej Wielkanoc się zbliża. Stwierdzono, że „objadanie się mięsem i zapijanie wódką źle robi zdrowiu i kieszeni”, oraz wyrażono nadzieję: „Oby rozsądnie przygotowane w tym roku święcone […] dało początek większego spożycia cukru przez cały rok: w herbacie, w kawie, w pieczywie, w marmeladach”54. Próbowano więc zmienić tradycyjne zwyczaje, do których należało m.in. podawanie na świąteczny stół – oprócz słodkości – przede wszystkim mięsa i alkoholu.

Szkolenia z wypieku ciast miały być organizowane przed zabawami, tak by przygotowane desery zastępowały tradycyjnie podawane mięso i wódkę. Kobiety korzystały z tych kursów chętniej niż z kursów przetwórstwa55. Rolą włościanek było więc m.in. odpowiednie oddziaływanie na mężczyzn, by powstrzymać ich od nadmiernego picia alkoholu.

Próba zmiany nawyków żywieniowych na wsi była bardzo trudna. Wśród chłopów obowiązywały sztywne zasady dotyczące jedzenia, uwarunkowane tradycją. Był to np. zwyczaj skromnego jedzenia na co dzień i bardzo obfitych posiłków z okazji świąt, wesel itp., a także dużo bardziej rygorystyczne przestrzeganie postów niż w miastach56. Potwierdzają to wspomnienia chłopów: „Mięso i masło to tylko na święta wielkanocne bywa gościem w moim domu, jako że to tradycja taka”57. Szerzej pokażę to zjawisko w rozdziale piątym.

Ilustracja Kamila Mackiewicza z publikacji propagandowej Rozmowa przy kieliszku Jarosława Tyszkowskiego. Fot. Biblioteka Narodowa

Inteligencja i klasy wyższe

Reklamy skierowane do kobiet i mężczyzn z klas wyższych (mam tu na myśli przede wszystkim ludzi wykształconych i/lub zamożnych) dotyczyły m.in. długości życia. Hasło, według którego ludzie spożywający cukier żyli dłużej, zamieszczano w prasie, np. w „Tygodniku Ilustrowanym”, a także nadawano w radiu: „W Rosji ludzie spożywają 6 kilo cukru na głowę i żyją przeciętnie 43 lata. W Polsce spożywają przeciętnie 11 kilo na głowę i żyją przeciętnie 49 lat. A tymczasem Francuz zjada 21 kilo cukru i żyje 53 lata. Anglik zjada 41 kilo i żyje 57 lat, a Duńczyk zjada aż 60 kilo rocznie, ale za to żyje przeciętnie 61 lat. Cukier krzepi”58. Ta reklama miała również swoją wersję w jidysz59. Dla inteligencji przeznaczono także plakat zawierający wykresy obrazujące światowe spożycie cukru60.

W kampanii reklamowej pojawił się też aspekt promowania luksusowego stylu życia związanego z używaniem cukru, widoczny m.in. w dwóch reklamach, zamieszczonych w „Tygodniku Ilustrowanym”. Jedna z nich zachęcała: „W kawiarniach warszawskich żądajmy podwójnych porcji cukru”.

„W kawiarniach warszawskich żądajmy podwójnych porcji cukru”, „Tygodnik Ilustrowany” 1931, nr 19, s. 373

Hasło miało swoje regionalne wariacje – podobną zachętę kierowano też do klientów kawiarni poznańskich61. Kolejna reklama zachęcała do spożywania większej ilości słodyczy i słodkich napojów w karnawale62.

„Czego uczy karnawał”, „Tygodnik Ilustrowany” 1931, nr 6, s. 119

Do klas wyższych skierowano także promocję samej reklamy, tj. za pomocą artykułu propagandowego chciano przekonać ludzi o słuszności prowadzenia tak intensywnej akcji. W tekście znawcy tematu, Stanisława Zenona Zakrzewskiego, zamieszczonym w „Świecie”, można było przeczytać peany na cześć cukrowników i ich działań: „Mam niekłamane uznanie dla tej akcji i jej wyników w całokształcie. Efekty osiągnięte przez nią zwalniają mnie z obowiązków krytyka i rzeczoznawcy. Życzę jej powodzenia na całej linii”63.

Pojawiała się także reklama podkreślająca egalitaryzm współczesnego społeczeństwa. Głosiła ona: „3 koszule w wianie otrzymywała w wiekach średnich królewna, a na uczcie weselnej wybrani jedli drogi smakołyk – CUKIER. Dziś każdy ma koszulę, dla każdego dostępny jest CUKIER. Podstawowe potrzeby życiowe są udziałem wszystkich. Jemy CUKIER, czujemy się równi królom i dłużej żyjemy niż ongiś magnaci”64. Położono tu szczególny nacisk na ewolucję symboliki cukru, miał on być symbolem przemian społecznych i nowoczesnego państwa.

* * *

W omówionej w tym rozdziale akcji propagandowej widać kilka przewijających się zagadnień. Kampania miała na celu dotarcie do wszystkich grup społecznych w bardzo zróżnicowanym kraju. Wyraźnie widać, że przekaz dostosowywano do odbiorców, uwzględniając ich stan posiadania i rodzaj wykonywanej pracy, a także przynależność do poszczególnych narodowości zamieszkujących Polskę, chociaż trzeba podkreślić, że jego głównymi odbiorcami byli Polacy. Akcja skierowana do Żydów obejmowała niewiele środków przekazu, natomiast do Ukraińców trafiały jedynie reklamy i nieliczne artykuły prasowe, mimo że w pierwotnym planie propagandy przewidywano także plakaty i szyldy w języku ukraińskim65. W tym kontekście należy pamiętać, że polityka władz polskich nie była przychylna mniejszości ukraińskiej, nie sprzyjano podkreślaniu jej odrębności, czego przykładem było zamykanie szkół ukraińskich66 czy zaniżanie w spisie powszechnym z 1931 r. liczby osób deklarujących się jako Ukraińcy67. Być może klimat polityczny nie sprzyjał tworzeniu reklamy przygotowanej specjalnie dla tej mniejszości.

Kolejnym wyraźnym kryterium decydującym o treści reklamy i sposobie przekazu była płeć odbiorców. Reklamy skierowane do kobiet dotyczyły prawie wyłącznie tematów związanych z opieką nad dziećmi, domem i odżywianiem. Nie akcentowano natomiast różnic regionalnych, wszystkie materiały propagandowe były przeznaczone dla całego kraju (z wyjątkiem owej kawiarni warszawskiej czy poznańskiej). Celem BPKC było zrównanie konsumpcji cukru, a tym samym unifikacja poziomu kultury i higieny w całej Polsce. Szło to w parze z polityką państwa, które dążyło do zacierania różnic w społeczeństwie pochodzącym z różnych zaborów.

Hasła skierowane do różnych odbiorców korespondowały ze sobą, opierały się na tych samych podstawowych założeniach, często posługiwały się zresztą tym samym zestawem danych, np. każdą grupę społeczną informowano o tym, jaka jest przeciętna długość życia różnych narodów i ile spożywają one cukru. Reklamy najczęściej odnosiły się do aspektu zdrowotnego – cudownego działania cukru i szkodliwości sacharyny – było to hasło najbardziej inkluzywne. Informowano w nich o liczbie kalorii w cukrze oraz o dietetycznych zaleceniach, które często były uwiarygadniane autorytetem lekarzy.

Należy podkreślić, że odkrycie kalorii, a co za tym idzie wiedza, że cukier ma dużą wartość odżywczą, nastąpiło pod koniec XIX w., czyli stosunkowo niedługo przed kampanią cukrowników. Postrzeganie jedzenia poprzez jego mierzalne, lecz abstrakcyjne wartości odżywcze dopiero zaczynało zdobywać popularność. Dlatego też promowanie cukru na podstawie takich danych jak liczba kalorii należy uznać za nowatorskie.

Chociaż nie było to jego głównym celem, BPKC swoimi działaniami przyłączało się do propagandy społecznej dotyczącej higieny i zdrowego trybu życia. Zwracało uwagę społeczeństwa na kwestie odpowiedniego odżywiania, szkodliwości alkoholu, specjalnych potrzeb dzieci i niemowląt. Co więcej, cukrownicy uprawiali także propagandę gospodarczą, informując o potrzebie wspierania rodzimego przemysłu, polepszania kultury rolnej i walki z przemytem.

Hasła dotyczące szkodliwości sacharyny pojawiały się głównie w konkursach skierowanych do funkcjonariuszy i urzędników państwowych. Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru używało ich także w propagandzie przeznaczonej dla harcerzy oraz dzieci, które miały następnie przekazać tę wiedzę rodzicom. Dotyczyło to zwłaszcza środowisk, w których szkoła była głównym ośrodkiem krzewienia wiedzy i kultury. Sacharyna nie pojawiała się natomiast w reklamie prasowej, co świadczy o tym, że wśród zamożniejszych warstw społecznych problem używania sztucznego słodzika nie występował.

Cukier starano się połączyć z hasłami modernizacji i nowoczesności przez uznanie go za produkt demokratyczny, dostępny dla każdego, używany przez postępowe panie domu. Łączono go także z nowoczesnym patriotyzmem, możliwym do realizowania na „froncie gospodarczym”.

Pozostaje pytanie, jak przebieg kampanii miał się do jej planu. Wydaje się, że cukrownicy włożyli wiele wysiłku w promowanie cukru wśród grup społecznych, które już go używały i dla których był produktem pierwszej potrzeby. Natomiast dotarcie do ludności Kresów Wschodnich okazało się bardzo trudne. Najskuteczniejszą metodą trafienia do ludności wiejskiej były kursy wypieków i przetworów. Możliwość ich prowadzenia zależała jednak od struktury organizacji kobiecych na danym terenie. Na ziemiach wschodnich kursów zorganizowano niewiele, właśnie ze względu na ubogą sieć tych organizacji. Nie wdrożono także projektu herbaciarni i kawiarni ludowych. Docieranie do mieszkańców tych obszarów za pomocą innych mediów było utrudnione z powodu wysokiego poziomu analfabetyzmu. Co więcej, ludność niepolska, stanowiąca tam 70 proc. społeczeństwa, w większości była wyłączona z tych działań.

Problem z dotarciem do mieszkańców wsi miały różne organizacje prowadzące propagandę społeczną. Higienista i dietetyk Aleksander Szczygieł pisał: „Kluczem powodzenia w pracy nad podniesieniem wsi polskiej jest zrozumienie chłopa i jego sytuacji ekonomicznej. Moim zdaniem za dużo nadziei pokłada się w teoretycznym nauczaniu. Demonstracje i pokazy są najlepszym argumentem. […] Co się tyczy propagandy, to istnieje mało ludzi, którzy mogliby łudzić się, że mogą dotrzeć do najbardziej zaniedbanych chałup wiejskich”68.

1 Podziału dokonano na podstawie materiałów BPKC, wykracza on jednak poza stworzoną przez nie klasyfikację. W typologii Wańkowicza nie występują pewne wyróżnione przeze mnie grupy (np. mężczyźni czy inteligencja), pojawiają się natomiast takie, do których jedynie planowano dotrzeć (np. lekarze, mniejszość ukraińska). Materiały BPKC nie zawierają tego rodzaju podsumowania grup docelowych wraz z analizą haseł propagandowych.

2 K. Łeńska-Bąk, Sól ziemi, Wrocław 2002, s. 50–51.

3 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 34–36.

4 Ibidem, k. 44–45.

5 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 85–86.

6 „Czaty” 1931, nr 16, s. 15.

7 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 39–40.

8 Dietetyka w sporcie…, s. 32–33, 92.

9 Była to pewna przesada – w 1929 r. w całym przemyśle spożywczym pracowało 93 tys. robotników („Mały Rocznik Statystyczny” 1931, s. 96).

10 AAN, ZZC, 344, Przedłożenie budżetowe nr 2 na rok 1930/1931, k. 42.

11 Ibidem, k. 42–43.

12 A. Kamiński, Cukier krzepi…, s. 4.

13 Ibidem, s. 7.

14 L. Krzemieniecka, Z. Rusinek, J.P. Zajączkowski, Materjały dla propagandy spożycia cukru…, s. 117.

15 Ibidem, s. 124.

16 Ibidem, s. 121.

17 Ibidem, s. 126.

18 Zob. ilustracja na stronie 64.

19 Oczywiście do reprezentantek różnych grup media te były dostępne w innym stopniu. Więcej o stratyfikacji społecznej i problemach z jej jednoznaczną charakterystyką w: J. Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 1973, s. 312–325; J. Żarnowski, Nowe spojrzenie na społeczeństwo Polski międzywojennej [w:] Społeczeństwo międzywojenne: nowe spojrzenie, red. W. Mędrzecki, J. Żarnowski, seria „Metamorfozy społeczne”, t. 10, Warszawa 2015.

20 M. Zawadzka, Co będzie na obiad…, s. 4–5; zob. też ilustracja na stronie 99.

21 Ibidem, s. 4.

22 „Tygodnik Ilustrowany” 1932, nr 9, s. 147.

23 „Bluszcz” 1932, nr 10, s. 23.

24 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/5.

25 M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 53.

26 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/5.

27 M. Zawadzka, Co będzie na obiad…, s. 30.

28 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/4.

29 „Bluszcz” 1930, nr 52, s. 22.

30 „Kobieta w Świecie i w Domu” 1931, nr 3, s. 2.

31 G. Szulc, Higjena w wojsku, t. 1: Higjena żywienia…, s. 35.

32 W broszurce z 1929 r. zastosowano podobny „przelicznik”, jednak pokazywał on, ile kosztowała „ta sama ilości ciepła i sił” dostarczana przez różne produkty (Co każdy powinien wiedzieć o cukrze…, s. 4).

33 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/5.

34 Ibidem, k. IX/4.

35 „Dziecko i Matka” 1931, nr 9, s. 22.

36 „Bluszcz” 1930, nr 50/51, s. 48.

37 K. Smyk, Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób, Kraków 2009, s. 29 i n.; Z. Szeliga [S. Estreicher], W dzień Bożego Narodzenia, „Ognisko” 1903, nr 12, s. 20.

38 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/4.

39 Przykładem jest chociażby tygodnik „Praktyczna Pani, Dobra Obywatelka”.

40 J. Tyszkowski, Rozmowa przy kieliszku…, s. 7.

41 „Przegląd Sportowy” 1930, nr 102, s. 105.

42 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/4.

43 „Tygodnik Ilustrowany” 1932, nr 7, s. 117.

44 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 111, 113.

45 Nie jest jasne, czy był to nowy tekst, czy broszurę polską przetłumaczono na jidysz. W zestawieniu tytułów wszystkich wydanych broszur figuruje ona oddzielnie, jako „broszura w j. żydowskim”; prawdopodobnie jest to broszura, z której ilustracje znajdują się na stronach 107 i 108. (ibidem, k. 114, 116).

46 Była to dość dokładnie opisana ankieta, jej wyniki przenalizowano pod kątem miejsca zamieszkania, grupy społecznej itp. Nie wiadomo dokładnie, jaki był jej cel, czy chodziło o zainteresowanie dzieci, a przez to rodziców, zagadnieniem spożycia cukru, czy też miała ona dostarczyć danych, których można by użyć w planowaniu akcji propagandowej skierowanej do Żydów (AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 [okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932], k. V/b-1–Vb-11).

47 Ibidem, k. Vb-12.

48 Np. w „Unzer Ekspresie” całe reklamy pisane były w jidysz, w tym logotyp „Cukier krzepi” („Unzer Ekspres” 1931, nr 3, s. 7; „Unzer Ekspres” 1931, nr 7, s. 7). Natomiast w gazecie „Hajnt”, tylko tekst został przetłumaczony na jidysz (np. „Hajnt” 1931, nr 123, s. 7).

49 Według Jana Iwasiewicza sprzyjałoby to walce z alkoholizmem, więc koszty miałby pokryć Państwowy Monopol Spirytusowy („Gazeta Cukrownicza” 1930, nr 27, s. 1–2).

50 Ta broszura przywoływana jest także przy omawianiu grupy „mężczyźni”, ponieważ skierowana była zarówno do chłopów, jak i do robotników (J. Tyszkowski, Rozmowa przy kieliszku…, s. 14).

51 Ibidem, s. 8–9.

52 Plakat autorstwa Michała Byliny w: Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego…, s. 134.

53 „Gazeta Świąteczna” 1931, nr 21, s. 11.

54 Wielkanoc się zbliża…, s. 1.

55 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IV/9.

56 Etnografia Polski, t. 1: Przemiany kultury ludowej…, s. 355–357.

57 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 316.

58 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IX/4.

59 „Unzer Ekspres” 1931, nr 142, s. 3.

60 Według instrukcji plakatowania wydanej Policji Państwowej plakat miał być eksponowany w miejscach skupiających przedstawicieli środowiska inteligenckiego (AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 [okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931], k. 85–86).

61 M. Grabianowski, Słodkie życie…, s. 72.

62 „Tygodnik Ilustrowany” 1931, nr 6, s. 119.

63 „Świat” 1930, nr 37, s. 18.

64 Np. „Nauczyciel Polski” 1931, nr 2, s. 12.

65 AP Poznań, ZZPPCP, 112, Plan propagandy konsumpcji cukru na rok 1930 w opracowaniu Melchiora Wańkowicza, k. 53.

66 H. Chałupczak, T. Browarek, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995…, s. 70.

67 J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków…, s. 36–37.

68 A. Szyczygieł, Reforma żywienia w Polsce a zagadnienie wsi, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1938, nr 18, s. 358.

Cukier w teorii i praktyce

Cukier w nauce o żywieniu

Podstawowy argument kampanii cukrowników dotyczył zdrowia i siły. By udowodnić tezę o dobroczynnym działaniu cukru, posługiwano się osiągnięciami nauki o żywieniu – wymieniano liczbę kalorii w cukrze, podkreślano też jego łatwą przyswajalność. Żeby uświadomić sobie kontekst tych haseł i ocenić, czy odbiorcy reklamy mieli szansę ją rozumieć, należy odpowiedzieć na pytanie o ówczesny stan wiedzy dietetycznej w Polsce. Czy wiedza specjalistyczna była popularyzowana? Czy tzw. zdrowe odżywianie było ważnym elementem książek kucharskich?

Badania nad odżywianiem oparte na chemicznej analizie składu pokarmu zostały zapoczątkowane w XIX w. W latach dwudziestych tego stulecia odkryto białko, węglowodany i tłuszcze, a trzydzieści lat później orzeczono, ile gramów każdego z tych składników odżywczych potrzebuje dziennie człowiek. Wtedy też uznano prymat białka zwierzęcego nad wszystkimi innymi składnikami odżywczymi1.

Kolejny przełom nastąpił wraz z wprowadzeniem nowej miary – kalorii. W ostatnich latach XIX w. Wilbur Altwater przeprowadził eksperymenty, które dały podstawę nowoczesnej nauce o żywieniu – obliczył, ile kalorii znajduje się w poszczególnych produktach, a ile potrzebne jest człowiekowi do wykonywania poszczególnych czynności. Jego badania spopularyzowały stosowanie kalorii w dietetyce2. Tak zwany paradygmat kaloryczny szybko opanował myślenie o jedzeniu, zaczął być też chętnie używany przez organizacje państwowe i instytucje statystyczne3. Niemierzalna wcześniej dieta stała się możliwa do opisania w obiektywny sposób, można było ją zbadać, sklasyfikować, porównać4. Dietetyka wyrastała na ważną gałąź całego ruchu higienicznego, mającego na celu podniesienie poziomu życia szerokich mas społecznych5.

Kolejny przełom przyniosło odkrycie witamin w drugim dziesięcioleciu XX w. Wiedza o dających się zmierzyć i policzyć składnikach szybko stała się elementem nowoczesnej nauki o żywieniu6. Odkrycia poczynione w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych7 przenikały na ziemie polskie. Od drugiej połowy XIX w. polscy higieniści publikowali wiele poradników i prac teoretycznych dotyczących dietetyki, mających na celu pokazanie, że racjonalne żywienie bezpośrednio wpływa na stan zdrowia8.

Najczęściej przywoływanym przez cukrowników argumentem „dietetycznym” była wysoka zawartość kalorii w cukrze. Czy posługiwanie się tą miarą było nowatorskim pomysłem w latach trzydziestych XX w. w Polsce? Czy dietetyka oparta na składzie chemicznym żywności była obecna w publikacjach dotyczących odżywiania?

By chociaż ogólnie odpowiedzieć na te pytania przeprowadziłam kwerendę w poradnikach żywieniowych i książkach kucharskich wydawanych po polsku w latach 1900–19399. Rozróżniam te dwa rodzaje publikacji – poradniki z założenia zawierały więcej informacji teoretycznych, często były pisane przez lekarzy lub naukowców. Dotyczyły takich tematów jak żywienie zbiorowe czy wpływ diety na zdrowie publiczne, były więc często skierowane do fachowców, a nie gospodyń domowych. Książki kucharskie, zawierające przepisy na konkretne potrawy, były w tym czasie pisane głównie przez kobiety niezwiązane z nauką, dzielące się z innymi gospodyniami własnym doświadczeniem10. Wybrałam publikacje wydane w różnym czasie w różnych miastach.

Niemal we wszystkich publikacjach specjalistycznych i poradnikach pojawia się wiedza dotycząca składu chemicznego jedzenia oraz kalorii, nazywanych czasami ciepłostkami. Na polski tłumaczono ważne prace dietetyków tej epoki, czego przykładem jest wydanie w 1907 r. książki Maxa Rubnera Śródki spożywcze i nauka żywienia11. W latach trzydziestych ukazało się zestawienie tablic wartości odżywczych opracowanych przez różnych badaczy12. Również rodzimi higieniści i dietetycy publikowali prace popularyzujące najnowsze odkrycia13. Poradniki z okresu I wojny światowej proponujące oszczędne planowanie posiłków również posługiwały się nowymi jednostkami. Komisja do spraw odżywiania ludności Towarzystwa Higieny Praktycznej im. Bolesława Prusa „określiła minimum ciepłostek niezbędnych do utrzymania ustroju w równowadze na 2100”14. Jadłospis wojenny dostarczający określną liczbę ciepłostek i węglowodanów proponował w Oszczędnej kuchni dr nauk medycznych Władysław Chodecki15. Wiedzę z zakresu nowoczesnej dietetyki przekazywali również autorzy poradników żywienia zbiorowego (w wojsku, na koloniach, dla sportowców). Według Kuchni garnizonowej „codzienna porcja żywności powinna przeciętnie dać w swej sumie człowiekowi do zużytkowania od 3200 do 3400 kalorii”16. Autorzy posługiwali się terminem „kaloria”, który jednak odpowiadał energetycznym właściwościom kilokalorii.

Nieco inaczej wyglądało to z książkami kucharskimi, do których ta wiedza przeniknęła później. W przykładowych ośmiu publikacjach wydanych przed końcem I wojny światowej tylko w Uniwersalnej książce kucharskiej z 1913 r.17 znalazłam „ogólne wiadomości dietetyczne”, czyli informacje o węglowodanach, białkach, tłuszczach oraz szczątkowe wzmianki o kaloriach, a także dział poświęcony budowie układu pokarmowego18.

W żadnym z wydań 365 obiadów Lucyny Ćwierczakiewiczowej (ostatnie z 1923 r., nie licząc tych współczesnych z końca XX i początku XXI w.) nie znalazło się miejsce dla informacji z zakresu dietetyki19. Zdecydowana większość przejrzanych przeze mnie książek kucharskich opublikowanych po I wojnie światowej podejmowała problematykę zdrowego żywienia i poświęcała jej sporo miejsca20, o czym świadczy przydługi tytuł pracy autorstwa małżeństwa Piętków pod redakcją Emila Wyrobka Nowoczesna kuchnia domowa. Najnowszy poradnik w sztuce kulinarnej, [...] z objaśnieniami naukowemi o witaminach, o wartości kalorycznej pokarmów ich pożywności, o jarstwie, o poznawaniu środków spożywczych i ich przechowaniu21.

Te podstawowe badania z zakresu recepcji nowoczesnej nauki o żywieniu mają stanowić wstęp do rozważań o miejscu cukru w dietetyce w pierwszych czterech dekadach XX w. To z kolei ma posłużyć do kontekstualizacji przekazu propagandowego cukrowników, którzy tak często odwoływali się do zdrowotnych właściwości cukru. Sami powoływali się też wielokrotnie na osiągnięcie nauki o żywieniu – cukier zaczął być uznawany za potrawę, a nie przyprawę właśnie dlatego, że dało się zmierzyć, ile ma kalorii, i tym samym odróżnić go od przypraw pozbawionych wartości odżywczych.

Analiza kilkudziesięciu publikacji pozwala na stwierdzenie, że w badanym okresie naukowe podejście do kształtowania diety było popularne, choć nie dominowało w tekstach skierowanych do szerokiej publiczności. Już przed I wojną światową na ziemiach polskich popularyzowano najnowsze odkrycia nauki o żywieniu, wiele publikacji powstało także w latach dwudziestych22. Jednak z łatwością można znaleźć książki kucharskie nawet z lat trzydziestych niezawierające żadnych informacji z dziedziny nowoczesnej dietetyki, nie można więc uznać, że wraz z upływem czasu umacniała się tendencja do umieszczania informacji naukowych w książkach kucharskich. Tak podsumowała to autorka Nowoczesnej kuchni domowej: „We wszystkich dawniejszych książkach kucharskich, a także i wielu nowszych, nie ma zupełnie liczenia się z naukowymi teoretycznymi wynikami badań nad wartością odżywczą poszczególnych potraw. Niektóre zaś najnowsze jadłospisy układane są według czystej teorii: tyle a tyle, według chemicznej analizy, zawiera dana potrawa białka, tłuszczu itd., a więc z takich a takich potraw, w ilościach obliczonych na gramy, ma być złożony posiłek. Wynikają z tego jadłospisy w praktyce niemożliwe, wprowadzające w błąd niedoświadczone gospodynie”23.

Jak w kontekście tych nowych odkryć postrzegany był cukier? Jak podaje Anita Napierała, w drugiej połowie XIX w. cukier traktowany był jeszcze jako dodatek poprawiający smak24. Po wprowadzeniu do dietetyki pojęcia kalorii i zmierzeniu, że cukier ma ich dużo, zaczęto go uważać za produkt wysoce odżywczy, a nie jedynie przyprawę. Ta opinia powraca w większości poradników i książek kucharskich. W broszurze z 1909 r. zachwalano cukier jako źródło najszybciej przyswajalnych węglowodanów, które dzięki temu, że odkładają się w wątrobie, stanowią świetny zapas łatwo uwalnianej energii25. Pisano także, że to „pokarm o wysokiej wartości energetycznej, zwiększający sprawność i odporność organizmu ludzkiego”26. Jego odpowiednia ilość miała być niezbędna w codziennym odżywianiu, podkreślano też, że jest „lekkostrawny i łatwo przyswajalny”27.

Cukier był doceniany szczególnie w diecie osób o wzmożonej aktywności fizycznej – np. żołnierzy. W Higjenie wojskowej informowano, że szeregowi walczący w pierwszej linii otrzymywali dodatek cukrowy, przywoływano również wspomnianą wcześniej historię o japońskich żołnierzach karmionych cukrem podczas wojny rosyjsko-japońskiej28. Również poradnik Kuchnia garnizonowa informował, że cukier jest „bardzo hygieniczny we wszystkich formach, skoro nie jest spożywany w zbyt wielkiej ilości”29. Specjaliści od diety sportowców także podzielali pogląd o kluczowym znaczeniu cukru. W publikacji Odżywianie a sport Stanisław Windyga zalecał spożywanie go w każdym posiłku – w sumie 145 g dziennie30 (czyli ok. 51,6 kg rocznie, podczas gdy w 1934 r. roczne spożycie na osobę w Polsce wynosiło 8,9 kg31).

Nieco odmienny punkt widzenia prezentowały lekarka Julia Świtalska, a także Janina Breyerowa, żona lekarza Stanisława Breyera, z którym współpracowała podczas pisania książek32. Obie były związane z tygodnikiem „Bluszcz” i zajmowały się tematyką zdrowego odżywiania, w tym także kuchni jarskiej. W poradniku z 1930 r. Świtalska informowała, że spożywanie zbyt dużej ilości cukru i cukierków ma negatywne skutki dla zdrowia i polecała zdrowsze zamienniki, głównie owoce33. Podobną opinię wyraziła w książce wydanej w 1939 r., w której pisała, że cukier zawarty w daktylach, figach czy rodzynkach (fruktoza) jest przyswajany przez organizm lepiej niż ten zawarty w słodyczach34. Breyerowa także stwierdzała, że cukier „jest ważnym źródłem energii […]. Spożywany w nadmiernej ilości szkodzi. O wiele zdrowszy jest cukier spożywany w naturalnych połączeniach, zawarty w surowych owocach”35.

W „Bluszczu” wiele miejsca poświęcano tematyce żywienia. Często pojawiała się tam reklama „Cukier krzepi” w sąsiedztwie stwierdzeń w rodzaju: „W zwykłym trybie życia jedzenie słodyczy nie jest wskazane, odbiera bowiem apetyt” czy: „W życiu codziennym nadmiar cukru jest szkodliwy”36.

W edukacyjnej serii dla ludności wiejskiej, wydanej przez Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, cukier był opisany jako wytwarzający „siły i ciepła, i to bardzo szybko i w dużym stopniu”, ale jednocześnie działający bardzo krótko37.

Cukier w żywieniu dzieci

Jak już wspomniano, odżywianie dzieci cukrem było ważnym postulatem BPKC. Jakie poglądy mieli na ten temat dietetycy? W przypadku konieczności sztucznego karmienia niemowląt cukier miał być nieodzownym składnikiem mieszanki już w pierwszych tygodniach życia dziecka38. Produkowane były specjalne preparaty cukrowe dla niemowląt39. Cukier rozpuszczony w płynie traktowano inaczej niż słodycze, np. autor Pielęgnowania i karmienia niemowląt zalecał podawanie wody z cukrem, kategorycznie zaś odradzał czekoladki i cukierki w diecie niemowlaka40.

Opinie na temat jedzenia cukru i słodyczy przez starsze dzieci były podzielone. Często apetyt na słodycze był postrzegany jako przejaw naturalnego zapotrzebowania na energię41. Cukier musiał jednak „stać we właściwym miejscu w dietetyce dziecięcej”42. W poradniku o żywieniu na koloniach napotkałam taką opinię: „Pociąg dziatwy do łakoci i słodyczy jest instynktownym dążeniem do zaspokojenia wydatków energii ruchu cukrem – węglowodanem, który w przeciwieństwie do mąki nie wymaga większych przemian w organizmie i szybko może być wykorzystany przez mięśnie jako materiał pędny. Powiedzenie »Cukier krzepi« określa istotną jego rolę”43.

Natomiast autorka publikacji wydanej przez Muzeum Przemysłu i Rolnictwa zauważała: „nadużycie słodkich pokarmów powstrzymuje apetyt na pożywienie lepsze i dlatego przekarmianie dzieci słodyczami jest niezdrowe, a i dorośli powinni ich używać oględnie, tak by stanowiły dodatek do właściwego pożywienia”44. Były to jednak rozważania natury teoretycznej – na biednej i źle odżywione wsi raczej nie zdarzały się sytuacje przekarmiania cukrem.

Z analizy tych źródeł wynika, że wiedza dotycząca dietetyki bardzo szybko przeniknęła do publikacji o żywieniu oraz do książek kucharskich – w tych ostatnich nie opanowała jednak całego rynku – wciąż ukazywały się publikacje, w których nie wspominano o kaloriach ani witaminach. Oparta na „paradygmacie kalorycznym” dietetyka uznawała cukier za wartościowy, potrzebny w diecie niemowląt, dzieci i dorosłych, miał być jednak używany z umiarem. Pojawianie się takich informacji w poradnikach i książkach kucharskich nie oznaczało oczywiście, że były one automatycznie przyswajane przez czytelników.

Cukier w codziennym użytku

Analiza książek kucharskich umożliwia scharakteryzowanie zwyczajów kulinarnych wyższych warstw społecznych. Mimo że źródła te nie dają odpowiedzi na pytanie, jak na co dzień odżywiali się użytkownicy tych publikacji, stanowią zapis zwyczajów kulinarnych, popularnych potraw, sposobów korzystania z produktów spożywczych itp.45 Na użytek tej publikacji przeprowadziłam analizę wybranych książek kucharskich. Wszystkie zostały napisane po polsku i miały charakter unifikujący, tzn. nie uwzględniano w nich regionalnych różnic ani nie opisywano potraw jako charakterystycznych dla danego regionu – podkreślano przede wszystkim ich polskość46. Autorki i autorzy książek kucharskich (w większości były to kobiety) chcieli dotrzeć do jak najszerszego grona odbiorców, a przed I wojną światową także do czytelników z różnych zaborów – świadczą o tym przeliczniki miar austriackich i rosyjskich47.

Cukru używano głównie do słodkich legumin, czyli mącznych i jajecznych deserów, oraz ciast, ciasteczek i tortów, podawanych po głównym posiłku48. Oprócz tego cukier był stosowany w kuchni jako przyprawa. Nie zawsze chodziło o nadanie potrawom wyraziście słodkiego smaku, cukier miał wzbogacać smak różnych potraw. W przepisie na kaszę kartoflaną z makiem czytamy: „Kartofle dokładnie utłuc lub przetrzeć przez specjalną maszynkę, wlać mak z mlekiem (powinno tego być około dwóch pełnych szklanek), wymieszać prędko, osolić do smaku. Można wsypać łyżkę cukru, co podniesie smak, nie dając jednak wyraźnej słodyczy”49. Cukier dodawano też do gotowania jarzyn: kalafiorów, szparagów, porów50, a także do duszenia groszku, rzodkiewki, kalarepy i marchewki. „Oskrobane jarzyny pokrajać w słupki lub powycinać foremką gałki, gotować w wodzie, gdy dochodzą, zlać wodę, włożyć masło, cukier, szczyptę soli, dusić pod pokrywą, pilnując, aby jarzyn nie pokruszyć. Zdobić takimi jarzynami półmiski, auszpiki i sałaty”51. Na słodko podawano także kapustę, zarówno jako warzywny dodatek do obiadu, jak i w naleśnikach lub strudlach jako słodką leguminę52.

Przepisy na słodkie kremy podawane na deser z książki kucharskiej Róży Makarewiczowej Kuchnia praktyczna z 1910 r. Fot. POLONA

Wiele popularnych wówczas potraw przygotowywano przy użyciu cukru skarmelizowanego: „Kilka kropli karmelu barwi potrawy na rumiany kolor i nie psuje smaku. Dodaje się go do zup, sosów, auszpiku i lukrów”53. Cukier w czystej postaci dodawano m.in. do sosów: majonezowych, chrzanowego, holenderskiego i szarego. W przepisie na sos szary czytamy: „Rozprowadzić łyżkę masła z czubatą łyżką mąki, rozcieńczyć smakiem z jarzyn i zagotować. Wlać łyżeczkę karmelu, sok z połowy cytryny, dodać cukru, garść rodzynków i pięć deka obranych, poszatkowanych migdałów. Podać np. do ziemniaków roztartych z kwaśną śmietaną”54.

Desery z książki kucharskiej Dra. Oetkera przepisy dla skrzętnych gospodyń z lat trzydziestych XX w. Fot. POLONA

Również w przygotowywaniu mięs zalecano używanie cukru do marynat, sosów i farszów. Oto przepis na „słodkie nadzienie do prosięcia: 10 dkg masła utrzeć w misce na piankę, wbić po jednym 3 żółtka. Siekać, namoczone w mleku i wyciśnięte 3 bułki, po czym wymieszać je z utartym masłem. Następnie dodać przetartą przez sito wątróbkę z prosięcia, łyżkę cukru, soli do smaku, 8 dkg rodzynków, 5 dkg cienko pokrajanych migdałów, jeśli kto lubi, 5 dkg skórki pomarańczowej, pokrojonej w drobne paseczki, trochę otartej skórki cytrynowej i wymieszać lekko z pianą ubitą z 4 białek. Gdy wymieszane, nadziać prosię i zaszyć”55. Polecana była także kiełbasa w sosie z cukrem i karmelem56.

Okładka książki kucharskiej Cukiernia domowa, Lwów po 1923 r. Fot. POLONA

Ciekawym przykładem używania cukru były też słodkie zupy – piwna i zupa „nic”. Przepis na tę ostatnią był następujący: „Ubić pianę z 4 jajek, wsypać po trochu cukier i ciągle ubijać, aż zmiesza się zupełnie z pianą. Ubitą pianę kłaść łyżeczką na blachę wyłożoną papierem i wsunąć do pieca, aby wyschła. Nastawić na ogniu 1 litr mleka, doprawić trzema żółtkami rozbitymi do białości z 3 dkg cukru i mieszać dobrze drucianą trzepaczką, aż zgęstnieje. Zupę ostudzić, wylać do wazy i wrzucić na nią wysuszoną pianę z białek pokrojoną na drobno”57. Zupę piwną należało przygotować następująco: „Zagotować 1 litr piwa ze szklanką wody, dodając kawałeczek cynamonu. Wlać do gotującego piwa 1 szklankę dobrej śmietany, 2 żółtka, wymieszać, wsypać cukru, nie gotując więcej, wydać. Do zupy piwnej podaje się grzanki z bułki wraz z serem szwajcarskim, pokrajanym w kostkę”58. Inne słodkie zupy proponowane jako część obiadu, a nie desery, to zupy owocowe, mleczne, czekoladowa, migdałowa czy winna59.

Przepisy na słodkie zupy w książce Marii Disslowej Jak gotować. Praktyczny podręcznik kucharstwa z 1938 r. Fot. POLONA

Rozmaite dania miały być doprawiane solą, pieprzem, octem i cukrem „do smaku”. Bardzo wyraźnie widać tu źródło hasła „Szczypta soli – szczypta cukru”. Było to bezpośrednie wyrażenie praktyki kulinarnej. Cukier odgrywał rolę wzmacniacza wydobywającego smak potraw. Występował także w połączeniu z jarzynami, w zupach i mięsie – nie był zarezerwowany jedynie dla deserów. Zatem zalecenie BPKC, by słodzić wszystkie potrawy, nie było nowym radykalnym pomysłem, a jedynie wyrażeniem już panujących zwyczajów kulinarnych.

Codzienność najuboższych

To, jak odżywiały się najbiedniejsze warstwy społeczne, było przedmiotem zainteresowania wielu badaczy i działaczy społecznych, dostrzegających korelację między niewłaściwą dietą a złym stanem zdrowia najuboższych. Zjawisko to nasiliło się szczególnie w czasie wielkiego kryzysu. W konkursowych pamiętnikach bezrobotnych i chłopów, spisywanych kolejno pod koniec lat 1931 i 1933, często przewijała się kwestia sposobu odżywiania, a właściwie niedojadania i głodu.

Trzeba jednak pamiętać o odmiennym sposobie odżywiania się chłopów i mieszkańców miast. Ci pierwsi najczęściej jedli kasze, ziemniaki, kapustę, groch, gotowane w postaci gęstej brei. Herbata, a więc „potrawa” wymagająca cukru, pijana była raczej od święta60. Poranny posiłek robotników, czyli herbata lub kawa z chlebem, zaczął przenikać na wieś na początku XX w., ale upowszechnił się dopiero po II wojnie światowej61. W konkursowych pamiętnikach występuje jednak tak dużo podobieństw w sposobie opisywania i traktowania cukru przez chłopów i robotników, że zdecydowałam się analizować je razem. Wszyscy autorzy badanych przeze mnie pamiętników pisali po polsku, ale pochodzili z rozmaitych regionów kraju. Chociaż poziom ich nędzy był zróżnicowany, nie widać znaczących różnic w ich stosunku do cukru.

Autorzy pamiętników, wspominając o swoim sposobie żywienia, często poświęcali oddzielne akapity na opisanie swojego stosunku do cukru, a nierzadko nawet do kampanii „Cukier krzepi”. Wielu z nich widywało cukier raz lub dwa do roku – w święta Bożego Narodzenia i na Wielkanoc, przypadało go wtedy po 250 g na całą rodzinę62. Kilku stwierdziło, że już nie pamiętają, jak smakuje cukier63. Wielokrotnie nazywali ten produkt „luksusem”64, porównywali go także do wódki i tytoniu, bez których musieli się obejść w czasie kryzysu65. Gdy jednak udało im się zdobyć cukier, używali go przede wszystkim do słodzenia herbaty i kawy66, które z zasady pijano tylko osłodzone, a także do urozmaicenia innych potraw: „bo to cukrem można posypać i kawałek chleba, nie szkodzi cukier dany w większej ilości w kawie lub herbacie”67. Jeden z pamiętnikarzy pisał z rozgoryczeniem: „Ach, jeszcze o cukrze zapomniałem, to też gość świąteczny w moim domu, dwa razy w roku na Boże Narodzenie i Wielkanoc. I ten to zbawienny cukier stał się już niedostępny dla mnie, moje dzieci nędzne, blade, już podskakują do góry z radości, że święta się zbliżają, że w te święta będzie herbata i kawa z cukrem”68.

W pamiętnikach można także znaleźć szczegółowe wyliczenia, ile cukru spożywała rocznie dana rodzina. I tak w województwie białostockim w czteroosobowym gospodarstwie kupowano 3,75 kg na osobę, w województwie poznańskim w dziewięcioosobowej rodzinie – 1,66 kg, pięć osób z lubelskiego zjadło w sumie 6 kg, czyli 0,83 kg na osobę rocznie, a w czteroosobowym gospodarstwie w tarnopolskim było to tylko 400 g na głowę69. Widać więc, że liczby te znacznie się od siebie różniły, pozostawały jednak znacząco niższe od średniej krajowej. Robotnicy, nawet bezrobotni, spożywali dużo więcej cukru niż chłopi. Z ankiet przeprowadzonych w 1932 r. w Warszawie wśród rodzin bezrobotnych robotników wynika, że rocznie konsumowano w nich średnio 9,81 kg cukru na osobę, czyli nawet więcej niż wynosiła średnia krajowa70. To pokazuje ogromną różnicę w sposobie odżywiania między miastem a wsią.

Pamiętnikarze nie kwestionowali także haseł kampanii propagandowej dotyczących odżywczych właściwości cukru. Sami pisali, że jest on niezbędny dla niemowląt na wzmocnienie kości71. Chłopi stosowali go także jako lekarstwo w przypadku choroby72, a jeden z bezrobotnych podkreślał: „My wszyscy ojcowie, jak też i matki, wiemy o tym, że cukier krzepi, ale go swoim dzieciom nie możemy dać, bo nas na to dzisiaj nie stać”73. W pamiętnikach znalazło się też świadectwo przenikania nauki o żywieniu do ludności wiejskiej: „A ileż to traci Państwo na skarłowaciałym obywatelu, który nie może używać »witaminów«, które są w cukrze zawarte?”, czy: „Jednym słowem pożywienie jest jednostajne. Wprawdzie dużo jemy »witaminów«, ale mało białka, tłuszczu i cukru”74.

Stosowano różne zamienniki, m.in. sacharynę, o której napisano, że „nie używa jej jeden na pięćdziesięciu gospodarzy”75. Chłopi narzekali jednak na szkodliwość słodzika, nazywali go trucizną76, którą zmuszeni są podawać nawet dzieciom77. Oskarżano Niemców o to, że „nas karmią swoją chemią, czyli sacharyną”78. Jeden z autorów wyrażał takie pragnienie: „żebyśmy mogli nareszcie dzieciom naszym przestać dawać tej trucizny i dać trochę tego upragnionego cukru i wychować na obywateli zdrowych czerstwych i silnych do obrony granic Rzeczpospolitej Polski”79. Takie fragmenty pokazują, że szkodliwość sacharyny brano za pewnik oraz że nawet chłopi wiedzieli o jej złym działaniu. Cukier natomiast miał służyć do wychowania dla dobra Polski. Świadczy to o dużym sukcesie propagandy BPKC.

Zamiast cukru używano także innych erzaców, np. samodzielnie wygotowanej melasy z buraka cukrowego80 (nazywanego cukrówką81), dodawanych do potraw zamiast cukru: „Gdy żona gotuje jaką potrawę, co ma być trochę słodka, na przykład brukiew z łąki nie jest słodka, to zamiast cukru wkraje się jedną cukrówkę, a brukiew taka słodka, jakby nie wiem ile cukru wsypał, albo barszcz z czarnych buraków. Do tego trzeba koniecznie cukru, jeżeli się włoży cukrówkę, już nie potrzeba cukru. Nawet na Gwiazdkę, gdy żona będzie piec placki, użyjemy cukrówki”82. Tadeusz Becela, pisarz i działacz komunistyczny, pisał, że smażony syrop z cukrówki zagęszczało się dynią, by otrzymać marmoladę83.

Ważnym elementem tych wspomnień są przewijające się informacje o soli, jako najpotrzebniejszym produkcie przemysłowym. Jeden z chłopów pisał: „na przednówku znam w mojej okolicy (nie chcę wymieniać ich nazwiska), którzy całymi tygodniami jedli bez soli, więc można sobie wyobrazić, jakiż tam obraz nędzy musi tam być, gdzie już soli nie ma za co kupić. Ja ze swoją rodziną jeszcze, chwała Bogu, nie jadłem bez soli”84. Inny pamiętnikarz wspominał: „soli nigdy jeszcze nie brakło, dodam stare przysłowie: »Jak nie ma soli, to w domu wszyscy goli«”85.

Przywoływane pamiętniki pokazują, że hasła postulowane przez BPKC, mówiące o wysokiej odżywczości cukru, były znane wśród najbiedniejszych warstw społeczeństwa. Cukier uznawano za smaczny, zdrowy i potrzebny w diecie. Stosowanie sacharyny świadczyło o zaakceptowaniu słodkiego smaku i wdrożeniu go do diety. W pamiętnikach widać jednak jeszcze dawne podejście do roli cukru – stosowanie go jako lekarstwa. To, że chłopi i bezrobotni pisali o niedoborze cukru, świadczyło o tym, że przyzwyczaili się do jego konsumpcji i że wcześniej mieli go więcej. Kiedy już o nim wspominali, nie pozostawali obojętni, cukier opisywali emocjonalnie, często wyrażając swoje rozgoryczenie jego brakiem. Nie krytykowali jednak samego cukru, nie kwestionowali jego znaczenia dla zdrowia i siły.

1 M. Bruegel, Introduction. Locating the Foodways in the Nineteenth Century [w:] A Cultural History of Food…, s. 12–15.

2 N. Cullather, The Foreign Policy of the Calorie…, s. 339–341.

3 Ch. Biltekoff, Critical Nutrition Studies [w:] The Oxford Handbook of Food History…, s. 175.

4 N. Cullather, The Foreign Policy of the Calorie…, s. 343–345.

5 A. Napierała, Higiena prywatna…, s. 214.

6 Ch. Biltekoff, Critical Nutrition Studies…, s. 176–177.

7 Co prawda witaminy zostały odkryte przez Polaka Kazimierza Funka, jednak badacz swoją karierę rozwijał za granicą, a sam związek udało mu się wyodrębnić, gdy pracował w Anglii.

8 A. Napierała, Higiena prywatna…, s. 213–276.

9 Analizuję także publikacje z początku XX w., by lepiej zaobserwować szybkość transferu wiedzy higienicznej do publikacji popularnych. Staram się pokazać, od kiedy nauka o żywieniu była obecna w polskich książkach kucharskich, a ważne z punktu widzenia tej książki odkrycia poczyniono właśnie na przełomie wieków.

10 Odrębnym tematem badawczym są przepisy w tzw. prasie kobiecej. Ze względu na ramy tematyczne książki zdecydowałam się nie robić kwerendy prasowej.

11 M. Rubner, Środki spożywcze i nauka żywienia, tłum. K. Panek, Lwów 1907.

12 K. Buczyński, Tabele wartości odżywczych artykułów jadalnych ułożone według: Rubnera, Balzli, Berga, Schalla, Francka, Königa i innych najnowszych źródeł, Warszawa 1932.

13 Zob. np. K. Panek, Jarstwo a hygiena żywienia, Lwów 1906.

14 Jak się żywić w czasie wojny, Warszawa 1915, s. 1.

15 W. Chodecki, Oszczędna kuchnia. Jak się w chwili obecnej trzeba odżywiać, Warszawa 1916.

16 Kuchnia garnizonowa oraz wskazówki tyczące się racjonalnego odżywiania wojska, Paryż 1918, s. 179; zob. też późniejsze publikacje: S. Windyga, Odżywianie a sport, Warszawa 1934; S. Stańczak, Higjena żywienia na koloniach letnich wypoczynkowych dla dzieci, Łódź 1933; G. Szulc, Higjena wojskowa, t. 1: Higjena żywienia…

17 Publikacja ta była w dwudziestoleciu kilkukrotnie wznawiana.

18 M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 77–99. Nowe terminy nie pojawiają się w: L. Henikowska, Gotuj na zapas. Podręcznik dla sterylizacji w konserwatorze zawierający 210 przepisów, Warszawa 1909; R. Makarewiczowa, Praktyczna kuchnia, czyli podręcznik do przyrządzania potraw i legumin, Lwów 1900; M. Norkowska, Najnowsza kuchnia wytworna i gospodarska zawierająca 1032 przepisy gospodarskie z uwzględnieniem kuchni jarskiej, Warszawa 1917; A.J. Kamionka, Kuchnia polsko-amerykańska. Jedyna odpowiednia książka kucharska dla gospodyń polskich w Ameryce, Chicago 1917; Najnowsza kuchnia domowa. Najnowsza polska książka kucharska zawierająca łatwe wskazówki w gotowaniu i przyrządzaniu używanych w życiu polskim zup, warzyw, sosów, potraw mięsnych i rybich, klusek, sałat etc., etc., Chrzanów 1910; A. Gniewkowska, Domowa kuchnia. Skarbczyk kulinarny potraw mięsnych, jarskich, ciast, marynat i ważniejszych sekretów gospodarskich, Kijów 1917; P. Szumlańska, Skrzętna gospodyni. Układ obiadów mięsnych i postnych oraz przepisy przyrządzania różnych potraw tanio i smacznie, na podstawie długoletniego doświadczenia ułożone, Warszawa 1913.

19 Zob. wydanie 24. – ostatnie przed II wojną światową: L. Ćwierczakiewiczowa, 365 obiadów, Warszawa 1923.

20 Dietetyka omawiana jest w: J. Breyerowa, Jarska kuchnia witaminowa…; E. Szeliga, Nowy kucharz doskonały, czyli zasady i technika racjonalnej współczesnej kuchni i 608 przepisów oraz dietetyczne i kulinarne wskazówki dla gospodarstw o ograniczonych środkach, dla osób pragnących zeszczupleć, dla cierpiących, Warszawa 1929; I. Plucińska, Książka kucharska udoskonalona. Z dodatkiem „Soja i jej zastosowanie w kuchni”, Warszawa 1933; J. Albinowska, Oszczędne obiady bezmięsne, Lwów 1921; Jak gotować dobrze, smacznie i tanio, Warszawa 1935; Nowoczesna kuchnia domowa. Najnowszy poradnik w sztuce kulinarnej, [...] z objaśnieniami naukowemi o witaminach, o wartości kalorycznej pokarmów ich pożywności, o jarstwie, o poznawaniu środków spożywczych i ich przechowaniu, red. E. Wyrobek, oprac. A. Piętkowa, J. Piętka, Katowice 1931; O nowej nauce i jednostkach nie wspominają: E. Kierska, Tania kuchnia na ciężkie czasy, Poznań 1932; F. Gensówna, Zdrowa kuchnia. Praktyczna książka kucharska, Włocławek 1935; M. Disslowa, Jak gotować…

21 Nowoczesna kuchnia domowa…, Katowice 1931.

22 Nie zgadzam się zatem ze stwierdzeniem Janusza Żarnowskiego, że początek intensywnej popularyzacji wiedzy dietetycznej przypada na przełom lat dwudziestych i trzydziestych XX w. (J. Żarnowski, Polska 1918–1939. Praca, technika, społeczeństwo, Warszawa 1999, s. 247).

23 Nowoczesna kuchnia domowa…, s. 544.

24 A. Napierała, Higiena prywatna…, s. 255.

25 W. Mazur, Co lepsze: wódka czy cukier?, Warszawa 1909, s. 44–56.

26 E. Szeliga, Nowy kucharz doskonały…, s. 26.

27 Katalog Wystawy Spożywczej i pokazu propagandowego racjonalnego odżywiania „Czem i jak się odżywiamy”. Warszawa 30 września – 23 października 1933 roku, teren wystawowy „Bagatela”, Warszawa 1933, s. 6; Cecylia Walewska, Ach schudnąć!!... ale bez wysiłku. Łatwa metoda. Jak schudnąć lub przytyć, czyli „Idealna figura XX-go wieku”, Poznań 1932, s. 8.

28 G. Szulc, Higjena wojskowa, t. 1: Higjena żywienia…, s. 29, 64.

29 Kuchnia garnizonowa…, s. 179.

30 S. Windyga, Odżywianie a sport…, s. 31–33.

31 „Mały Rocznik Statystyczny” 1938, s. 147. Obecnie przeciętny Polak spożywa 39 kg cukru rocznie (dane z 2013 r. http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,399486,who-spozycie-cukru-nalezy-zmniejszyc-co-najmniej-o-polowe.html, dostęp 26 I 2016 r.).

32 J. Breyerowa, Jarska kuchnia witaminowa…, s. 3.

33 J. Świtalska, Mój system piękności i zdrowia, Warszawa 1930, s. 38.

34 Eadem, Abecadło zdrowia i urody, Warszawa 1939, s. 107.

35 J. Breyerowa, Jarska kuchnia witaminowa…, s. 29.

36 „Bluszcz” 1932, nr 8, s. 22.

37 M. Karczewska, Odżywianie człowieka, lekcja 10, seria „Kursy rolnicze im. Stanisława Staszica kurs dla gospodyń wiejskich”, Warszawa 1930, s. 2.

38 „Dziecko i Matka” 1931, nr 3, s. 14.

39 M. Paciorek, Higiena dzieci i młodzieży w polskim czasopiśmiennictwie medycznym okresu międzywojennego, Warszawa 2010, s. 244–245.

40 T. Mogilnicki, Pielęgnowanie i karmienie niemowląt, Warszawa 1931, s. 139.

41 M. Paciorek, Higiena dzieci i młodzieży…, s. 293.

42 Z. Cithurus, O zdrowie dziecka w pokoleniu zjadaczy cukru, „Orędownik Zdrowia” 1930, z. 7/8, s. 8–11, cyt. za: M. Paciorek, Higiena dzieci i młodzieży…, s. 293.

43 S. Stańczak, Higjena żywienia na koloniach letnich…, s. 12.

44 M. Karczewska, Odżywianie człowieka…, s. 6.

45 Więcej o książce kucharskiej jako źródle historycznym zob. J. Dumanowski, Wiedza, narracja i smak…, s. 527–540.

46 Np. J. Albinowska, Oszczędne obiady bezmięsne…, s. 2.

47 Np. M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 137.

48 Wiele książek kucharskich proponowało szczegółowe jadłospisy rozpisywane w zależności od pory roku i stopnia odświętności posiłku. Zdarzało się też, że leguminy nie były proponowane codziennie (E. Kierska, Tania kuchnia…, s. 8–13; zob. też M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 45–57).

49 E. Kiewnarska, Potrawy z kartofli, Warszawa 1930, s. 19.

50 E. Kiewnarska, Nowe potrawy z warzyw…, s. 15, 24; M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 356.

51 M. Disslowa, Jak gotować…, s. 43; zob. też E. Kiewnarska, Nowe potrawy z warzyw…, s. 12, 17, 25; J. Albinowska, Oszczędne obiady bezmięsne…, s. 18.

52 M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 585, 589; zob. też M. Disslowa, Jak gotować…, s. 278.

53 M. Disslowa, Jak gotować…, s. 15.

54 J. Breyerowa, Jarska kuchnia witaminowa…, s. 108–109; zob. też M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 197, 204, 210–211.

55 Jak gotować dobrze, smacznie i tanio…, s. 50.

56 Ibidem, s. 54; zob. też A. Gniewkowska, Domowa kuchnia…, s. 155; M. Ochorowicz-Monatowa, Uniwersalna książka kucharska…, s. 386.

57 Jak gotować dobrze, smacznie i tanio…, s. 31.

58 Ibidem.

59 Ibidem…, s. 30–31; M. Disslowa, Jak gotować…, 82–85.

60 Etnografia Polski, t. 1: Przemiany kultury ludowej…, s. 368.

61 Ibidem, s. 374.

62 Np. Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 14, 59, 316.

63 Ibidem, s. 14, 116, 406, 534.

64 Ibidem, s. 459, 466.

65 Ibidem, s. 459.

66 Np. Pamiętniki bezrobotnych…, s. 219, Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 116.

67 Pamiętniki chłopów, seria 2…, s. 701.

68 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 316.

69 Pamiętniki chłopów, seria 2…, s. 700–701; Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 416, 707.

70 Według podanych danych konsumowano 3,82 kg na rodzinę miesięcznie, czyli 45,6 kg rocznie. Rodzina składała się średnio z 4,67 osoby. 9,81 kg to średnia liczba spożycia cukru na osobę rocznie. W najbiedniejszych rodzinach robotniczych konsumowano w ciągu roku 7,76 kg rocznie na osobę, w najbogatszych zaś – 12,64 kg na osobę, czyli więcej niż średnia krajowa wynosząca 9,2 kg na osobę rocznie (A. Minkowska, Rodzina bezrobotna…, s. 19, 56).

71 Pamiętniki chłopów, seria 2…, s. 701.

72 Ibidem, s. 707.

73 Pamiętniki bezrobotnych…, s. 578.

74 W pierwszym cytacie widać, że wiedza przenikała, ale niezbyt dokładnie – cukier nie zawiera witamin (Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 561, 564).

75 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 226.

76 Ibidem, s. 672.

77 Ibidem, 226.

78 Ibidem, s. 106.

79 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 226.

80 Ibidem, s. 690, 707.

81 Potoczna nazwa buraka cukrowego (H. Liciński, W jaki sposób otrzymuje się cukier…, s. 5).

82 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 561.

83 T. Becela, Lata górne i chmurne…, s. 147.

84 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 12.

85 Pamiętniki bezrobotnych…, s. 432.

„Cukier krzepi, ale nie nas”. Kampania procukrowa w odbiorze społecznym

Działania BPKC wywarły duży wpływ na społeczeństwo i spotkały się z odzewem, zresztą często negatywnym. W sprawozdaniu z sierpnia 1931 r. Wańkowicz zapewniał jednak, że każda reakcja służy propagandzie, jest darmową reklamą i potwierdza sukces akcji. O zainteresowaniu propagandą świadczyła „wielka ilość wierszy, rysunków, felietonów, dowcipów itp. w prasie”. Za pozytyw uznał to, że nawet krytycy akcji musieli uznać cukier za ważny składnik odżywczy, a nie jedynie smaczny dodatek1.

Kampania reklamowa z pewnością została dostrzeżona. Nawiązania do niej pojawiają się w różnorodnych źródłach – gazetach, pamiętnikach konkursowych, wspomnieniach i czasopismach satyrycznych. Odcisnęła ona również swój ślad na poezji, twórczości kabaretowej i literaturze pięknej. Warto tu przytoczyć dialog bohaterów powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza Świat pani Malinowskiej: „zanurzył łyżeczkę w torebce i połknął kopiastą porcję cukru. – Cukier – objaśnił – zwykły cukier. Organizm, jeżeli ma pracować wydatnie, potrzebuje częstych uzupełnień węgla. Stosuję to dwadzieścia do trzydziestu razy na dzień od lat przeszło dwudziestu. – Cukier krzepi – uśmiechnął się Borowicz, przypominając sobie wszędobylski slogan reklamy cukrowniczej”2. Co ciekawe, we wspomnieniach napisanych po latach autorzy często podkreślali, że to Melchior Wańkowicz był autorem sloganu oraz że otrzymał za jego wymyślenie bardzo wysokie honorarium3.

Spośród wielu środków reklamowych i propagandowych w pamięci autorów tych źródeł najbardziej utkwiły szyldy i plakaty promujące cukier. Pisali np.: „Plakaty »Cukier krzepi« rozlepiano w setkach tysięcy egzemplarzy w miastach, miasteczkach i wsiach całego kraju”4, „ze zdziwieniem patrzę na te wielkie szyldy głoszące o wartości odżywczej cukru”5. Wszechobecne napisy zostały też sportretowane w wierszu Edwarda Szymańskiego Cukier krzepi: „Dworce,/ wagony,/ ściany oblepił,/ żółty,/ zielony,/ czerwony szyld:/ »Cukier krzepi!«, »Cukier krzepi!«/ – wszędzie”6.

Kampania w satyrze

Kampania cukrowników stała się również obiektem żartów. Śmiano się z jej nachalności i intensywności, wykpiwano niektóre jej postulaty. Czasopisma satyryczne wielokrotnie zamieszczały teksty i karykatury ośmieszające reklamę cukru. W satyrycznym piśmie ilustrowanym „Mucha” pisano: „Gdzie się człowieku nie obejrzysz – to reklama, jak nie przymierzając tego cukru. Ten cukier to już mi tak obrzydł, że patrzeć na niego nie mogę”7.

Tygodnik satyryczno-humorystyczny „Wróble na Dachu” postulował wprowadzenie do kampanii następujących haseł: „Jeszcze Polska nie zginęła, póki cukier krzepi”, „Mówił ojciec do swej Loli cały zatroskany: szczyptę cukru – szczyptę soli niech w święconym mamy” oraz „Bo słuchajcie i zważcie u siebie, że kto wedle Bożego rozkazu – szczypty cukru nie użył ni razu, ten szczypty soli nie zazna i w niebie”8. Można by wymieniać jeszcze wiele przykładów, m.in. propozycję hasła dla Związku Obrony Czci Kobiecej: „Szczypta soli, szczypta cukru, ale nie szczypta dziewczynek”9, czy dla cukrowników chcących się przypodobać wojewodzie nowogródzkiemu Wacławowi Kostkowi-Biernackiemu: „Cukier w kostkach krzepi”10. Śmiano się też z mniej znanych sloganów, takich jak „Ma-ma, ta-ta, ciu-ciu” – hasło to zamieniono na „Ma-ma, ta-ta, siu-siu”11.

Zestawiano także cukier z innymi produktami monopoli państwowych: „Cukier krzepi, alkohol – pokrzepia, piwo – tuczy, tytoń – wzmacnia, sanacja – uzdrawia”12 czy „Cukier krzepi, wódka jeszcze lepiej, lecz ponad wszystko, mówią mądrych głosy, krzepią organizm moje papierosy”13. W ten sposób produkt cukrowników trafiał do grona szkodliwych dla zdrowia używek.

Obiektem żartów stała się także dieta proponowana przez BPKC. „Mucha” zamieściła fikcyjny wywiad z polskimi olimpijczykami, w którym tak opowiadali o swoim sposobie żywienia: „Moja dieta? Bardzo prosta: cukier na sucho, cukier w płynie, cukier w proszku i cukier w gazie […] Sypiam nawet na sienniku wypchanym pudrowym cukrem”, „Yes! Tylko cukier. Rano piję kakao w specjalnej filiżance z cukru, która się rozpuszcza. Następnie kładę się na dywanie i zjadam systematycznie kilka pudeł czekolady”, „Cały wolny czas siedzę na ziemi i obgryzam głowę cukru”14.

„Cukier krzepi” w języku potocznym

Hasła Wańkowicza, przede wszystkim „Cukier krzepi”, ale także „Szczypta soli, szczypta cukru”, zaczęły funkcjonować jako zwroty w języku potocznym, elementy żartów. Widać to dobrze w czasopismach satyrycznych, np. „Kiedy człowiek chory na cukrową chorobę wchodzi do morza, wtedy jest „szczypta soli, szczypta cukru”15, lub „– Uj, pani jest, panno Regino, jak ten cukier na odwrót! – Co to znaczy? – Cukier krzepi, a pani osłabia”16. Powielano też strukturę hasła Wańkowicza, np. karykatura przedstawiająca pijanych mężczyzn przed restauracją Fukiera i w jej wnętrzu, została podpisana „Fukier krzepi”17. W gazetach pojawiały się ogłoszenia w rodzaju: „Cukier krzepi, PALTO zdobi”18, „Cukier krzepi, ciastka w Ziemiańskiej jeszcze lepiej”19.

Szybko powstało przewrotne powiedzenie „Cukier krzepi, wódka lepiej”20, które posłużyło Stanleyowi (Stanisławowi) Janowi Jasińskiemu za tytuł fokstrota. Tekst utworu głosił: „Cukier krzepi – wódka lepiej! …/ To przecież każdy przyzna, że to nie jest pusty witz,/ Choć od wódki rozum krótki…/ Lecz bracie puknij się w czoło, że i z cukru nie masz nic”21.

Slogan pojawiał się też w żartach, dotyczących cukrzycy, mimo zapewnień BPKC, że spożywanie cukru nie ma nic wspólnego z tą chorobą. Oprócz wspomnianego już dowcipu o cukrzyku w morzu, można było przeczytać również taki: „Pewien znakomity humorysta umierał na cukrzycę. Ostatnie jego słowa brzmiały: – Cukier krzepi!...”22, czy też: „– Doktór znalazł u mnie cukier… – To pysznie, przecież cukier krzepi!”23.

Krytyka wysokich cen

Sama akcja propagandowa spotkała się z negatywną reakcją wielu środowisk, m.in. kupców i handlarzy. W październiku 1931 r. Związek Towarzystw Kupieckich na Pomorzu podjął rezolucję, którą przekazał następnie do Banku Cukrownictwa. Kupcy stwierdzają w niej, że „sama akcja propagandowa […] w rodzaju »Cukier krzepi« nie prowadzi do celu. Kosztem tej drogiej propagandy należałoby raczej obniżyć cenę cukru” oraz: „tylko obniżenie ceny cukru udostępni szerokim warstwom jego spożycie i przyczyni się do zwiększenia konsumpcji wewnętrznej”24.

Podobne zarzuty przedstawił w 1932 r. Zygmunt Podfilipski w broszurze Wrzód cukrowy25. Stwierdził w niej: „Sprzedając cukier po najdroższych cenach na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej, propagują cukrownicy w ten oryginalny sposób jego spożycie właśnie tam, gdzie […] należałoby utrzymać cenę na możliwie najniższym poziomie. Zamiast tego wolą cukrownicy wywiesić kilkaset barwnych szyldów z banalnym napisem »Cukier krzepi« i tym podobne hocki-klocki, co ich oczywiście mniej kosztuje, jak zrezygnowanie z nieracjonalnie, skandalicznie stosowanego systemu parytetowego26”27.

Temat zbyt wysokich cen cukru wielokrotnie pojawiał się w pamiętnikach chłopów i bezrobotnych. Wielu autorów podkreślało, że należy je znacząco obniżyć, bo przy obowiązujących cenach większość chłopów w ogóle cukru nie używa. Pisano, że przed wojną był on dużo tańszy – gdyby nie podwyżki, można by robić mnóstwo przetworów owocowych28. Okres przed 1914 r. wspominano w pamiętnikach jako czasy dużo większego dobrobytu: „Możność nabywcza w czasach przedwojennych na wsi miała się kilkakrotnie lepiej, niż to jest dziś. […] za korzec żyta, tj. 106 kilo nabywano 41 i pół funta cukru (faryny), czyli 16,5 kg. Dziś możność nabywcza cukru za metr żyta spadła do 9 kilo”29.

Przy okazji krytyki cen narzucanych przez kartel, wielokrotnie pojawiało się w pamiętnikach oskarżenie, że cukier tak drogi w Polsce, w Anglii sprzedawany jest bardzo tanio i służy za pożywienie dla świń: „Polskim cukrem farmerzy angielscy świnie tuczą i płacą za kilo 20 groszy, ale ja, polski bezrobotny, muszę w kraju płacić za kilo 1 zł 60 gr”30, czy: „Angielskie świnie jedzą polski cukier po 16 gr za kilo wywożony, na którego kupno nie stać w kraju polskich obywateli”31. Hasło to pojawiło się też w „Musze”.

Kolejną grupą, która oskarżała Anglików o marnowanie polskiego produktu, byli pszczelarze. Na łamach „Pszczelarza Polskiego” narzekali oni na wysokie ceny cukru i brak chęci współpracy ze strony kartelu cukrowniczego32. Do cen polskiego cukru za granicą nawiązywali także cukrownicy, odpowiedzialnością za to obarczali oni jednak „polską ciemnotę”, „która nie dopuści cukru do ludu polskiego”33. Faktem jest, że cukier eksportowano m.in. do Wielkiej Brytanii, gdzie w przeliczeniu kosztował ok. 17 gr za kilogram, a więc wielokrotnie mniej niż w kraju34.

Ilustracja 9. „W Anglii nasz cukier krzepi świnki, a w Polsce my łykamy ślinki”, „Mucha” 1932, nr 7, s. 8

Krytyka reklamy

Niektórzy publicyści krytykowali samą reklamę jako zbyt prymitywną lub nieskuteczną. Widać to na wspomnianym przykładzie Podfilipskiego, który banalizował kampanię cukrowników. Jeden z chłopów z kolei ocenił ją jako obłudną, miał na nią patrzeć z „bólem serca i zaciśniętymi zębami”35. Inny natomiast wygłosił pogląd, że chłopi z zasady nie ufają reklamom: „Nie wiem, by te ładne szyldy pomagały przy spożyciu cukru, wiem tylko to, że zwykle reklamuje się ten towar, którego nie bardzo chcą kupić lub jest nieznanym, i to podobne reklamowanie robi ujemne wrażenie na wieśniakach, bo w takich wypadkach wieśniak jest pewny, że chcą go nabić w butelkę”36.

Podstawowe założenie propagandy procukrowej całkowicie odrzucił Juliusz Friedrich w artykule opublikowanym w czasopiśmie „Sad i Owoce”, a następnie w książce Cukier krzepi, wydanej w 1938 r. Przedstawił w nim pogląd, że cukier oczyszczony i wybielony nie ma żadnej wartości odżywczej. Co gorsza, spożywany w dużych ilościach jest zwyczajnie szkodliwy dla zdrowia, powoduje próchnicę i cherlawość, zakwasza organizm. Skrytykował przyzwolenie lekarzy na fałszywą propagandę, opisał też błędne według niego założenia wyników ankiety wśród sportowców. Jako alternatywę Friedrich proponował spożywanie owoców i cukru występującego naturalnie, bez obróbki chemicznej. Postulował także wprowadzenie do sprzedaży cukru nierafinowanego, żółtego, którego wartości odżywcze nie zostały zatracone37. Był to jednak jedyny głos, na jaki natrafiłam, który tak radykalnie negował wartości odżywcze cukru.

Sprzeciw wobec „baronów cukrowych”

Wspomniana praca Podfilipskiego jest przykładem niezwykle ostrej krytyki wobec Banku Cukrownictwa i całego kartelu cukrowniczego. Autor nawoływał w niej do zniszczenia organizacji kartelowych i postawienia „baronów cukrownictwa” przed komisją śledczą. Głosił też krytykę leseferyzmu i wzywał państwo do przejęcia kontroli i zmonopolizowania wybranych gałęzi przemysłu38.

Krytyki wobec bogatych cukrowników nie zabrakło także w czasopismach satyrycznych. Karykatury ukazywały przemysłowców zawsze w ten sam charakterystyczny sposób – jako grubych mężczyzn, w cylindrach, często z cygarem39. Grupę tę prezentowano w kontekście jej bogactwa i domniemanej nieuczciwości.

„Mucha” zamieszczała również żarty o cukrownikach. „– Jak na swoje lata wyglądasz wcale dobrze, mój grubasku. – Nic dziwnego, cukier krzepi! – Używasz dużo słodyczy? – To nie, ale jestem właścicielem cukrowni”40. Inny dowcip miał formę zagadki. „– Dlaczego, jeśli wrzucić cukier do herbaty, powstaje na wierzchu piana? – To jest bilet wizytowy tych, co z nas tak drą za cukier. – A jak oni się nazywają? – Jaśnie Wielmożne Szumowiny”41. Cukrownicy byli więc przedstawiani jako ludzie bezpośrednio odpowiedzialni za wysokie ceny cukru, które stanowiły dowód ich nieuczciwości.

Również w niektórych pamiętnikach chłopów i bezrobotnych można znaleźć oskarżenia pod adresem kartelu cukrowniczego. Pisano o potrzebie kontroli przemysłu cukrowniczego42. Oburzano się także na wysokie wynagrodzenia: „Bo czy nie psuje to krwi, gdy się czyta, że ten a ten dyrektor jakiejś cukrowni, kopalni lub Banku Cukrowego pobiera kilka lub kilkanaście albo jeszcze lepiej kilkadziesiąt tysięcy miesięcznie. Czy wtenczas nie można się z kryzysu śmiać, a chociaż tylko uśmiechać?”43.

Przemysłowców krytykowano za to, że wywożą cukier za granicę i tam go tanio sprzedają. Przy okazji jeden z autorów wygłosił obszerną krytykę kapitalizmu jako systemu, który jest już przeżytkiem44. Inny pisał: „Dlaczego jednak rząd nie uznaje zamachu cukrowników, pozbawiających przez swoje machinacje dzieci […] cukru […] Jakimkolwiek byłby rząd, to jednak gdyby choć w części zależało mu na sile rolnictwa – obecnego wyzysku kartelowego znieść nie powinien”45.

Kartel cukrowniczy stał się także bohaterem afer ujawnianych przez prasę brukową. Jeden z tytułów głosił: Szatański plan władców kartelu – chcą zniszczyć przemysł cukrowniczy w Polsce46. W ten sposób do masowej świadomości przenikało przekonanie, że cukrownicy oszukiwali obywateli i wzbogacali się na ich krzywdzie.

Często krytyka wobec kartelu wychodziła ze środowisk lewicowych i komunistycznych. Slogan „Cukier krzepi” został użyty np. w niepochlebnym wobec sanacji utworze kabaretu Czerwona Latarnia47. Ciekawym przykładem jest też wspomniany wiersz lewicowego poety Edwarda Szymańskiego Cukier krzepi. Autor zawarł w nim krytykę kapitalizmu, wychodząc od reklamy cukru48: „Ktoś wcale reklam nie czytał. Pobladł i upadł na chodnik./ Ktoś inny z szóstego piętra z krzykiem się rzucił w dół./ Nie wiedzą, że cukier krzepi. Widocznie nie byli głodni./ A może za mało reklam? Kwadratów, trójkątów, kół?”49. Po latach w swoich wspomnieniach krytykowali cukrowników także działacze komunistyczni – Tadeusz Becela i Henryk Jabłoński50. Becela, który przez jakiś czas pracował w cukrowni, pisał o fali zebrań zakładowych; podczas jednego z nich „uchwalono wysłać petycję do władz, domagającą się sprawiedliwości przed kartelowymi machinacjami”51.

W latach wielkiego kryzysu społeczeństwo wyrażało dużą niechęć wobec karteli i ich działań – utrzymywania wysokich cen czy obniżania cen surowców. Baronów kartelowych oskarżano nawet o celowe wywołanie kryzysu gospodarczego. Wiele grup poszkodowanych przez kartelizację domagało się zwiększenia kontroli państwa nad przemysłem52. W tę tendencję doskonale wpisywała się krytyka wobec cukrowników, którzy oprócz wymienionych win mieli na sumieniu także „obłudną” i nachalną reklamę.

„Nie ma to jak polskie baranki – same idą pod nożyce”, „Mucha” 1931, nr 11, s. 3. Karykatura odnosiła się do zawyżonych cen cukru, które płacili konsumenci, a dzięki którym bogacili się producenci

1 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 11.

2 T. Dołęga-Mostowicz, Świat pani Malinowskiej, Warszawa 2010, s. 24.

3 Np. W. Naruszewicz, Wspomnienia lidzianina, Warszawa 2001, s. 125; A. Ochocki, Reporter przed konfesjonałem, czyli jak się przed wojną robiło gazetę, Łódź 1980, s. 168.

4 W. Naruszewicz, Wspomnienia lidzianina…, s. 24.

5 Pamiętniki chłopów, seria 2…, s. 700.

6 Cyt. za: Literatura polska w okresie międzywojennym, t. 3, red. I. Maciejewska, J. Trznadel, M. Pokrasenowa, Kraków 1993, s. 442.

7 „Mucha” 1932, nr 7, s. 7.

8 „Wróble na Dachu” 1932, nr 13, s. 3.

9 „Wróble na Dachu” 1932, nr 26, s. 6.

10 „Wróble na Dachu” 1931, nr 31, s. 3.

11 „Cyrulik Warszawski” 1931, nr 23, s. 3.

12 „Wróble na Dachu” 1931, nr 25, s. 3.

13 „Mucha” 1931, nr 42, s. 7.

14 „Mucha” 1932, nr 36, s. 6.

15 „Mucha” 1932, nr 19, s. 3.

16 „Mucha” 1932, nr 42, s. 8.

17 „Cyrulik Warszawski” 1931, nr 25, s. 6.

18 „Mucha” 1932, nr 47, s. 8.

19 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 11.

20 „Wróble na Dachu” 1931, nr 48, s. 4.

21 S.J. Jasiński, F. Kowalik, Cukier krzepi – wódka lepiej! Foxtrot na fortepian z tekstem (nuty), Warszawa 1930.

22 „Wróble na Dachu” 1932, nr 36, s. 6.

23 „Mucha” 1932, nr 4, s. 6.

24 AP Poznań, ZZPPCP, 97, Ceny i warunki sprzedaży cukru w kraju, b.d, b.p.

25 Nazwisko autora to być może pseudonim, zaczerpnięty z satyrycznej powieści Józefa Weyssenhoffa Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego.

26 Czyli wspomnianego już pobierania opłat za cukier tym wyższych, im dalej od Poznania był sprzedawany.

27 Z. Podfilipski, Wrzód cukrowy, czyli historja fatalnej gospodarki polskiego trustu cukrowniczego, Poznań 1932, s. 35.

28 Pamiętniki chłopów, seria 2…, s. 101.

29 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 117; zob. też ibidem, s. 431.

30 Pamiętniki bezrobotnych…, s. 84; s. 106, 116, 226.

31 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 116; zob. też ibidem, s. 106, 226.

32 „Pszczelarz Polski” 1933, nr 11, s. 341. Według autora artykułu pszczelarze potrzebowali 2 kg cukru na jeden rój pszczół.

33 Był to już wspomniany fragment odezwy do harcerzy („Gazeta Cukrownicza” 1930, t. 66, nr 17, s. 451).

34 B. Zientara et al.; Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939…, s. 559.

35 Pamiętniki chłopów, 1–51..., s. 316.

36 Pamiętniki chłopów, seria 2, s. 700.

37 J. Friedrich, Cukier krzepi, Warszawa 1938, s. 2–4.

38 Z. Podfilipski, Wrzód cukrowy…, s. 88–89.

39 Np. „Mucha” 1932, nr 38, s. 6; „Mucha” 1931, nr 11, s. 3; „Wróble na Dachu” 1932, nr 7, s. 7.

40 „Mucha” 1932, nr 38, s. 6.

41 „Mucha” 1932, nr 2, s. 8.

42 Pamiętniki bezrobotnych…, s. 84.

43 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 564.

44 Pamiętniki bezrobotnych…, s. 157.

45 Pamiętniki chłopów, nr 1–51…, s. 130.

46 O tych artykułach pisał w replice Jan Iwasiewicz. Jego tekst przedrukowano także w „Gazecie Cukrowniczej” („Gazeta Cukrownicza” 1933, nr 51/52, s. 393–395).

47 T. Stępień, Kabaret Juliana Tuwima, Katowice 1989, s. 114.

48 Literatura polska w okresie międzywojennym…, s. 433–434.

49 Cyt. za: ibidem, s. 442.

50 T. Becela, Lata górne i chmurne…, s. 146–147; H. Jabłoński, W świetle historii. Studia, szkice, wypowiedzi, Wrocław 1988, s. 409–410.

51 Ibidem, s. 147.

52 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 3: Wielki kryzys…, s. 84.

Ekonomiczne skutki kampanii. Cukier w liczbach

Liczby przedstawione w tym rozdziale oprócz pokazania, jak kształtowała się konsumpcja cukru i jego ceny, posłużą także do określenia, jaki skutek odniosła kampania propagandowa. Nie będą to jednak definitywne sądy, dlatego że sami cukrownicy nie wyznaczyli konkretnych celów, jakie chcieli osiągnąć, trudno więc ocenić, czy je zrealizowali. Co więcej, analizuję tutaj jedynie kilka spośród wielu czynników, które mogły wpływać na konsumpcję cukru, są to więc jedynie przesłanki do oceny kampanii.

Bardzo ważnym czynnikiem była szczególna sytuacja ekonomiczna, w jakiej toczyła się kampania procukrowa, a mianowicie wielki kryzys. Objął on w Polsce wszystkie sektory gospodarki, ale szczególnie dotkliwie doświadczył polską wieś i rolnictwo. Nastąpił spadek popytu, który w przemyśle spowodował zmniejszenie produkcji, w rolnictwie natomiast jej wzrost. Chłopi usiłowali bowiem zrównoważyć stratę, jaką ponosili wskutek spadku cen artykułów rolnych. Zwiększona podaż jeszcze bardziej obniżała ceny, których wartość w 1935 r. odpowiadała 1/3 wysokości cen z roku 1929. Mimo dużej produkcji chłopi nie dojadali, ponieważ większość ich plonów szła na sprzedaż. Uzyskane pieniądze przeznaczali na podatki, spłatę długów i zakup niezbędnych artykułów przemysłowych1. Cukier był jednym z tych produktów, których nabywanie chłopi znacząco ograniczyli.

O rozmiarze kryzysu może świadczyć kilka czynników. Szacunkowy dochód narodowy zmniejszył się z 26 mld zł w 1929 do 12,5 mld w 1935 r. (o 52 proc.), a udział chłopów w nim spadł w tych latach z 46,8 proc. do 39,7 proc.2 Natomiast produkcja przemysłowa, przy założeniu wartości dla 1928 r. jako 100, spadła do 59 w roku 1932, który był najgorszym momentem dla przemysłu3. Sytuacja włościan była jednak szczególnie ważna z tego powodu, że stanowili oni 2/3 społeczeństwa, dlatego spadek siły nabywczej tej grupy wpływał na sytuację całej gospodarki4.

Sprzedaż cukru

Jak więc kształtowała się sprzedaż i konsumpcja cukru, także w porównaniu z innymi produktami? By odpowiedzieć na to pytanie, prześledziłam dane statystyczne, także dotyczące okresu po zakończeniu kampanii propagandowej, gdy sytuacja gospodarcza kraju się poprawiła.

Tabela 3. Sprzedaż cukru w latach 1928–1936 (w tys. ton)

1928

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

351

361

350

323

294

283

297

301

357

Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 158.

W latach dwudziestych sprzedaż cukru systematycznie rosła. Po raz ostatni wzrost sprzedaży cukru odnotowano w roku 19295. W okresie kryzysu rokrocznie notowano jej spadek. W 1934 r. sprzedaż zaczęła wzrastać, ale dopiero dwa lata później tempo wzrostu przyspieszyło. Natomiast eksport cukru zmniejszał się systematycznie od 299 tys. ton w 1929 do 62 tys. ton w 1936 r.6

Konsumpcję cukru w poszczególnych regionach Polski oddaje tabela przedstawiająca spożycie na jednego mieszkańca.

Tabela 4. Roczne spożycie cukru w kilogramach na osobę w latach 1928–1936

1928

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

11,5

11,9

11,3

10,1

9,2

8,6

8,94

9

10,5

woj. centralne

13,1

13,3

13,2

11,9

10,7

10,11

8,98

10,5

12,4

woj. wschodnie

6,1

5,9

5,7

4,55

4,3

3,96

4,31

4,4

5,5

woj. zachodnie

17,7

18,2

17,3

15,2

13,8

13,46

13,93

13,1

14,8

woj. południowe

9,5

9,8

9,2

8,18

7,13

6,75

7,37

7,3

8,4

Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny” 1937, s. 144.

Należy pamiętać, że lata kryzysu przyniosły spadek popytu na produkty przemysłowe, do których należał cukier. Wańkowicz w swoich wspomnieniach opisywał, że specjalna komisja, funkcjonująca w Banku Cukrownictwa, sprawdzała skuteczność propagandy, porównując sprzedaż cukru z danymi dotyczącymi innych artykułów, m.in. piwa i drożdży. Według jego wspomnień cukier wypadał na tym tle dobrze – tzn. spadek jego konsumpcji był mniejszy niż innych dóbr – dlatego BPKC nadal dostawało duże dofinansowanie7.

Tabela 5. Porównanie rozwoju sprzedaży cukru, drożdży i piwa w latach 1929–1936

Cukier (w tys. ton)

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

361

350

323

294

283

297

301

357

spadek/wzrost sprzedaży wyrażony w %

w stosunku do 1929 r.

–3,05

–10,53

–18,56

–21,61

–17,73

–16,62

–1,11

w stosunku do poprzedniego roku

–3,05

–7,71

–8,98

–3,74

4,95

1,35

18,6

Drożdże (w tys. ton)

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

8815

8601

8767

7965

6996

7436

7540

7527

spadek/wzrost sprzedaży wyrażony w %

w stosunku do 1929 r.

–2,43

–0,54

–9,64

–20,64

–15,64

–14,46

–14,61

w stosunku do poprzedniego roku

–2,43

1,93

–9,15

–12,17

6,29

1,4

–0,17

Piwo (w tys. hektolitrów)

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

2620

2527

1906

1410

1027

1117

1065

1114

spadek/wzrost sprzedaży wyrażony w %

w stosunku do 1929 r.

–3,55

–27,25

–46,18

–60,8

–57,37

–59,35

–57,48

w stosunku do poprzedniego roku

–3,55

–24,57

–26,02

–27,16

8,76

–4,66

4,6

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych z „Małego Rocznika Statystycznego” 1937, s. 143.

Drugi wskaźnik wg formuły: Różnica między wartością sprzedaży w danym roku a tą wartością w roku poprzednim podzielona przez wartość sprzedaży w poprzednim roku i pomnożona przez 100.

Wykres 1. Spadek/wzrost sprzedaży cukru, drożdży i piwa w stosunku do roku 1929, wyrażony w procentach

Źródło: wykres na podstawie danych z Tabeli 5.

Wykres 2. Spadek/wzrost sprzedaży cukru, drożdży i piwa w latach 1930–1936 w stosunku do poprzedniego roku, wyrażony w procentach

Źródło: wykres na podstawie danych z Tabeli 5.

W tabeli i na ilustrujących ją wykresach zostały uwzględnione lata 1929–1936, ale okres, w którym BPKC intensywnie zajmowało się reklamą cukru, a nie tylko zwalczaniem sacharyny, to lata 1930–1932. Rok 1929 był ostatnim rokiem dobrej koniunktury, dlatego występuje jako punkt odniesienia. W przedstawionym przedziale czasowym cukier notował spadek sprzedaży większy niż drożdże, ale dużo mniejszy niż piwo. Nie jest to do końca zgodne ze wspomnieniami dyrektora propagandy, widać jednak, że tempo spadku sprzedaży cukru (wykres 2) zmalało już w 1933 r., podczas gdy piwa i drożdży dopiero rok później.

Warto prześledzić, jak zmieniała się konsumpcja cukru na tle produktów pierwszej potrzeby: zapałek, nafty i soli. Z powodu braku danych dotyczących sprzedaży podano dane o spożyciu na jednego mieszkańca. Podobne zestawienia można znaleźć także w sprawozdaniach BPKC, bazowały one jednak na bliżej niesprecyzowanych źródłach oraz dotyczyły okresu dziewięciu miesięcy8.

Tabela 6. Roczne spożycie niektórych produktów na jednego mieszkańca w latach 1929–1936

Cukier (kg)

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

11,9

11,3

10,1

9,2

8,6

8,94

9

10,5

spadek/wzrost spożycia na 1 osobę wyrażony w %

w stosunku do 1929 r.

–5

–15,1

–22,7

–27,7

–24,9

–24,4

–11,8

w stosunku do poprzedniego roku

–5

–10,6

–8,9

–6,5

4

0,7

16,7

Zapałki (pudełka)

1929

1930

1931

1932

1933

1934

1935

1936

Polska

24

25

17

17

15

12,2

11,4

10,4

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych z „Małego Rocznika Statystycznego” 1937, s. 144–145.

Obliczenia w tabeli wg formuły: różnica między wartością konsumpcji na 1 osobę w danym roku a tą wartością w roku 1929 podzielona przez wartość 1929 r. i pomnożona przez 100.

Drugi wskaźnik wg formuły: Różnica między wartością konsumpcji na 1 osobę w danym roku a tą wartością w roku poprzednim podzielona przez wartość konsumpcji w poprzednim roku i pomnożona przez 100.

Wykres 3. Spadek/wzrost konsumpcji cukru, zapałek, nafty i soli jadalnej na jednego mieszkańca w stosunku do roku 1929, wyrażony w procentach

Źródło: wykres na podstawie danych z Tabeli 6.

Wykres 4. Spadek/wzrost konsumpcji cukru, zapałek, nafty i soli jadalnej na jednego mieszkańca w latach 1930–1936 w stosunku do poprzedniego roku, wyrażony w procentach

Źródło: wykres na podstawie danych z Tabeli 6.

W tym porównaniu cukier wypadł dużo lepiej. Z tabeli i wykresów wynika, że cukier odnotował mniejszy spadek niż zapałki czy nafta, ale dużo większy niż sól jadalna. W czasie wielkiego kryzysu, w obliczu skrajnej biedy, wszystkie te towary były zastępowane prymitywnymi zamiennikami – zamiast nafty zaczęto stosować łuczywa9, zamiast zapałek – zapalniczki własnej roboty10, natomiast sól jadalną zastępowano przemysłową i bydlęcą11. Sprzedaż tej drugiej wzrosła w latach 1930–1936 z 47 tys. do 83 tys. ton12. Cukier zastępowano oczywiście sacharyną, innymi słodzikami oraz wywarem z buraków cukrowych.

Tak więc systematycznie spadająca sprzedaż cukru po pierwsze nie odbiegała od tendencji wśród innych artykułów, po drugie procentowy spadek często był mniejszy niż innych porównywalnych produktów pierwszej potrzeby. Zwróćmy też uwagę, że spadek sprzedaży zwolnił już po 1932 r.

Nie sposób jednoznacznie stwierdzić, co wpłynęło na mniejszy procentowy spadek spożycia cukru. W kontekście zarówno wspomnień chłopów, jak i opracowania Michałowskiego można przypuszczać, że najbiedniejsza część społeczeństwa nawet przed kryzysem używała małej ilości cukru, stąd też wynikał mniejszy spadek jego konsumpcji niż nafty czy zapałek. Niemniej jednak oznaczało to pewien sukces przemysłu cukrowniczego.

Produkcja przemysłowa zaczęła nieznacznie wzrastać w 1933 r., natomiast poważny wzrost zanotowano w 1935 r., kiedy wieś zaczęła odczuwać koniec kryzysu13. Jak wyglądała na tym tle produkcja cukru, pokazuje tabela 7.

Jak widać, produkcja cukru spadała od roku kampanijnego 1930/1931 (zaczynała się ona jesienią od razu po zbiorach buraka cukrowego). Nieznaczny i krótkotrwały wzrost nastąpił w roku 1934/1935.

Walka o ceny

Cukier, chociaż reklamowany jako produkt tani i powszechnie dostępny, długo pozostawał towarem luksusowym. Jego cena była najwyższa w latach 1930 i 1931, kiedy osiągnęła 146,2 zł za 100 kg w Poznaniu14. W Warszawie najdrożej było w 1930 r. – 153,9 zł za 100 kg15. Mowa tu o krysztale, rafinada była odpowiednio droższa.

Tabela 7. Produkcja cukru w Polsce w latach 1928–1936 (w tys. kwintali)

Kampania cukrownicza

1928/29

1929/30

1930/31

1931/32

1932/33

1933/34

1934/35

1935/36

Produkcja

6709

8243

6980

4439

3760

3099

4014

4001

Czynne cukrownie

71

70

69

67

64

62

63

61

Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny” 1936, s. 82.

Ważną częścią ceny była opłata parytetowa, wskutek której koszt kilograma cukru był inny w różnych częściach Polski. Taka forma ustalania ceny transportu została zniesiona rozporządzeniem ministra skarbu w sierpniu 1934 r., na jej miejsce wprowadzono jednakową opłatę przewozową16. Miało to doprowadzić do ujednolicenia cen w całym kraju.

Tabela 8. Przeciętne roczne ceny za 1 kg cukru w handlu detalicznym w latach 1928–1936 (w zł)

1928

1932

1933

1934

1935

1936

Warszawa

1,56

1,59

1,45

1,39

1,23

1

Łódź

1,49

1,54

1,4

1,35

1,23

1

Wilno

1,58

1,65

1,48

1,39

1,25

1

Poznań

1,42

1,52

1,4

1,37

1,28

1

Gdynia

–

–

–

1,4

1,28

1

Katowice

1,51

1,57

1,44

1,37

1,24

1

Kraków

1,57

1,65

1,45

1,4

1,25

1

Lwów

1,58

1,68

1,5

1,43

1,28

1

Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny” 1934, s. 124, „Mały Rocznik Statystyczny” 1935, s. 150; „Mały Rocznik Statystyczny” 1936, s. 168; „Mały Rocznik Statystyczny” 1937, s. 234. Dla lat 1929–1931 brak szczegółowych danych.

Dla porównania w 1932 r., kiedy w Warszawie kilogram cukru można było kupić za 1,59 zł, 1 kg ziemniaków kosztował 11 gr, 1 l mleka – 34 gr, 1 kg żytniego chleba – 42 gr, a kilogram wieprzowiny – 1,70 zł17. W tym kontekście nawoływania BPKC do zastępowania cukrem innych produktów brzmią zadziwiająco, mimo zręcznej retoryki, informującej nie o cenie nominalnej, lecz o cenie przeliczonej na wartości odżywcze. Trzeba również pamiętać, że ceny płodów rolnych spadały, a kwoty płacone producentom były wielokrotnie niższe niż te, za które kupowano te produkty w miastach18.

Z tabeli 8 wynika również kilka innych interesujących faktów. Po pierwsze w 1932 r. różnica w cenie 1 kg cukru wynosiła w kraju aż 16 gr19. Zgodnie z zasadą opłat parytetowych najwyższe ceny notowano na Kresach Wschodnich – w najbiedniejszej części kraju, o najniższym spożyciu cukru na osobę. Tutaj warto przypomnieć, że głównym celem BPKC było dotarcie do mieszkańców właśnie tych terenów.

W 1932 r. rząd podjął pierwsze środki w celu załagodzenia kryzysu, m.in. nieznacznie obniżając ceny produktów skartelizowanych20. Dotyczyło to także cukru. Kolejne rozporządzenia wydawano we wrześniu 193221, sierpniu 193422 i grudniu 1935 r.23 Następnie dokonano dużej zmiany – od 1936 r. aż do wybuchu wojny 1 kg cukru kryształu kosztował w całej Polsce 1 zł24. Państwo nie zmniejszyło jednak znacząco akcyzy – w 1935 r. było to 43,5 zł, a po obniżce – 37 zł na 100 kg cukru25.

Rząd nie prowadził polityki antykartelowej, często nawet wspierał kartele ze względu na ich zdolności eksportowe. Z kolei wielki przemysł był oskarżany o finansowanie obozu rządzącego, np. kartel cukrowniczy miał przeznaczyć 3 mln zł na fundusz wyborczy BBWR w zamian za zgodę na podwyżkę cen cukru w 1930 r.26 Część organizacji kartelowych podlegała jednak jakiejś kontroli państwa, np. ceny cukru, węgla, drożdży czy wyrobów hutniczych nie mogły być podwyższane bez zgody rządu27.

Pierwsze próby sprawowania kontroli nad kartelami państwo podjęło w 1933 r., w atmosferze społecznej niechęci wobec karteli. Obniżanie cen produktów skartelizowanych miało być także sposobem na wyjście z kryzysu. Podejmowano kilka prób obniżania cen, które w wielu przypadkach okazały się mało owocne28, ale akurat w przypadku cukru obniżka była znacząca. W 1935 r. ustawa o kartelach została znowelizowana w duchu zwiększenia kontroli państwu, Polska wciąż jednak pozostała krajem o wysokim poziomie kartelizacji przemysłu29.

Wnioski

Rok 1936 przyniósł wyraźne zwiększenie sprzedaży i konsumpcji cukru na osobę. Prześledźmy, jak wyglądał rozwój ceny hurtowej w zestawieniu z rozwojem sprzedaży tego produktu także w późniejszych latach.30

Wykres 5. Zmiany poziomu sprzedaży i ceny hurtowej cukru (loco30 Warszawa ) w latach 1928–1938

Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 249.

Na wykresie widać, że sprzedaż cukru zaczęła rosnąć wraz ze spadkiem ceny poniżej pewnego poziomu, natomiast szybki wzrost konsumpcji nastąpił po drastycznej obniżce cen do 1 zł za kilogram w handlu detalicznym. Pamiętajmy jednak, że dla chłopów obniżka ceny cukru nie była decydująca – potrzebny był jeszcze wzrost cen artykułów rolnych. Dla przykładu: 1 kg cukru w latach 1927/1928 wart był 3,6 kg żyta, natomiast w 1934/1935 już 9,5 kg, a więc wskaźnik relacji cen wyniósł 264 proc. Obniżył się on już w następnym roku31.

Reszta społeczeństwa również była zubożała, borykała się z bezrobociem, niskimi płacami itp. Konsumpcja cukru wzrosła dopiero po zakończeniu kryzysu w 1935 r., po zajściu zmian w obu tych zmiennych. Spożycie tego produktu zwiększyło się o 40 proc. w ciągu trzech lat, było jednak tylko o 16,6 proc. większe niż w 1929 r.32 Mniej imponująca była zmiana w spożyciu cukru w przeliczeniu na jednego mieszkańca – wynosiła 0,3 kg. Warto jednak zauważyć, że konsumpcja innych wspomnianych dóbr nie powróciła do poziomu sprzed kryzysu, chociaż ceny tych produktów również zostały znacząco obniżone33.

Tabela 9. Roczne spożycie niektórych produktów na jednego mieszkańca w latach 1929, 1933 i 1938

1929

1933

1938

Cukier (kg)

11,9

8,6

12,2

Piwo (l)

8,4

3,1

4,4

Drożdże (kg)

0,3

0,2

0,2

Nafta (kg)

4,4

3,9

4,1

Sól jadalna (kg)

9,9

8,6

8,4

Zapałki (sztuki)

1083

560

541

Źródło: „Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 159.

Z przytoczonych w tym rozdziale danych wynika, że mimo wzrostu cen konsumpcja cukru rosła do początku wielkiego kryzysu. Następnie spadała przez kilka lat, w tym przez cały okres trwania kampanii BPKC w latach 1930–1932. W tym czasie inne produkty przemysłowe, z wyjątkiem soli, notowały jednak większy spadek.

Ceny cukru zaczęły spadać w 1932, a wzrost konsumpcji nastąpił w 1934 r. Dynamiczne zwiększenie spożycia nastąpiło wraz z drastyczną obniżką cen, która zbiegła się z wychodzeniem z kryzysu. Do wybuchu wojny roczne spożycie cukru na mieszkańca wzrosło powyżej poziomu sprzed kryzysu.

Warto postawić pytanie, czy omawiania akcja propagandowa przyczyniła się do wzrostu spożycia cukru. Nie można wykluczyć jej znaczenia – działania BPKC tworzyły pewien klimat, mogły faktycznie rozwinąć w społeczeństwie przekonanie, że cukier jest ważnym elementem diety. Kiedy poprawiła się sytuacja gospodarcza, a ceny produktu osiągnęły dostatecznie niski poziom, ludzie chętniej go kupowali.

Do wzrostu konsumpcji cukru mogły się też przyczynić działania wymierzone przeciwko przemytowi sacharyny, prowadzone po 1932 r. Należy pamiętać, że sacharyna nie była równowartościowym zamiennikiem cukru. Ludzie, którzy mieli taką możliwość, wybierali cukier. Tak więc walka z nielegalnym handlem sacharyną raczej nie skutkowała wzrostem zakupu cukru wśród odbiorców indywidualnych, a jedynie mniejszą konsumpcją sacharyny. Inaczej było w przypadku producentów przetworów, cukierków itp.

Na zakończenie warto jeszcze zwrócić uwagę na zmianę w strukturze sprzedaży polskiego cukru. W latach 1923/1924 udział eksportu w handlu tym produktem wynosił 44,2 proc., czyli 153 tys. ton34, a w 1938 r. wyniósł 85 tys. ton35, co stanowiło 16,8 proc. całego sprzedanego cukru.

1 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej…, s. 36–38.

2 Eidem, Zarys historii gospodarczej Polski 1918–1939, Warszawa 1999, s. 210–211.

3 Ibidem, s. 197.

4 Niski udział chłopów w gospodarce towarowej miał charakter trwały i stanowił nierozwiązany problem II RP.

5 W latach 1923/1924 sprzedaż wyniosła 193 tys. ton („Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 255).

6 „Mały Rocznik Statystyczny” 1937, s. 159.

7 M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a…, s. 481–482.

8 AP Poznań, ZZPPCP, 107, Sprawozdanie nr 2 za rok 1930/1931 (okres 1 VIII 1930 – 1 VIII 1931), k. 16.

9 J. Michałowski, Wieś nie ma pracy…, s. 50.

10 Były to bardzo proste konstrukcje, których działanie opierało się na pocieraniu szkiełkiem o kamyk (ibidem, s. 55).

11 Ibidem, s. 52–53.

12 „Mały Rocznik Statystyczny” 1937, s. 143.

13 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej…, s. 43.

14 „Mały Rocznik Statystyczny” 1936, s. 165.

15 „Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 249.

16 S. Wykrętowicz, Przemysł cukrowniczy w zachodniej Polsce…, s. 127.

17 „Mały Rocznik Statystyczny” 1934, s. 124.

18 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej…, s. 38.

19 Ta różnica dotyczy jedynie największych miast wymienionych w tabeli. Podfilipski podawał, że najwyższa cena cukru (np. w Buczaczu) różniła się o 45 zł na worku (czyli 45 gr na kg) od ceny poznańskiej (Z. Podfilipski, Wrzód cukrowy…, s. 35).

20 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej…, s. 39.

21 DzU RP 1932, nr 80, poz. 709, Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 21 września 1932 r. wydane w porozumieniu z Ministrami: Przemysłu i Handlu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie uregulowania ceny cukru.

22 DzU RP 1934, nr 77, poz. 723, Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 30 sierpnia 1934 r. wydane w porozumieniu z Ministrami: Przemysłu i Handlu oraz Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie uregulowania ceny cukru.

23 DzU RP 1935, nr 88, poz. 551, Rozporządzenie Ministra Skarbu z dnia 4 grudnia 1935 r. wydane w porozumieniu z Ministrami: Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Przemysłu i Handlu o uregulowaniu ceny cukru.

24 Mały rocznik statystyczny 1939…, s. 255.

25 S. Wykrętowicz, Przemysł cukrowniczy w zachodniej Polsce…, s. 129.

26 Informacja pochodzi z mowy sejmowej ówczesnego posła opozycji Wojciecha Trąmpczyńskiego, nie ma jednak innego źródła tej informacji (Z. Landau, Rozwój ustawodawstwa kartelowego…, s. 71).

27 Ibidem, s. 79.

28 Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 3: Wielki kryzys…, s. 89.

29 Ibidem, s. 88.

30 Dane dla lat 1934–1938 dotyczą także innych miast – wtedy w handlu hurtowym zniknęły różnice wynikające z opłaty parytetowej. Dla wcześniejszych lat „Małe Roczniki Statystyczne” podają cenę „Parytet (loco) Poznań”, natomiast od 1934 r. podawane są ceny „loco stacja odbiorcza”. W związku z tym, by pokazać kształtowanie się ceny w latach 1928–1938, musiałam przedstawić dane dotyczące konkretnego miasta – „Mały Rocznik Statystyczny” 1939 podawał je dla Warszawy.

31 Z. Landau, J. Tomaszewski, Zarys historii gospodarczej Polski…, s. 193–194.

32 Od 301 tys. ton w 1935 roku do 421 tys. ton w 1938 („Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 249).

33 W 1938 r. nafta była o 41,6 proc. tańsza niż w 1929 r. Odnośnie do innych produktów „Mały Rocznik Statystyczny” nie przytacza dokładnych danych, jednakże wskaźnik cen dla artykułów monopolowych (zapałki, sól) i skartelizowanych (drożdże) przy 1928 = 100, wynosił w 1929 r. 107, a w 1938 r. – 76 („Mały Rocznik Statystyczny” 1939, s. 246, 254).

34 „Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926, s. 252.

35 Mały rocznik statystyczny 1933, s. 63; Mały rocznik statystyczny 1939…, s. 176.

Zakończenie

Historia propagandy konsumpcji cukru w niepodległej Polsce zamyka się w latach 1925–1932. Początek akcji był związany z międzynarodowym kryzysem nadprodukcji cukru, a co za tym idzie z potrzebą zwiększenia konsumpcji krajowej. Nie można jednoznacznie stwierdzić, co wpłynęło na zakończenie całej kampanii. Mogły to być niesatysfakcjonujące na pierwszy rzut oka wyniki, połączone z mniejszymi dochodami kartelu cukrowniczego. Wydaje się, że zarówno społeczeństwo, jak i sami cukrownicy byli zmęczeni intensywnością i nachalnością działań propagandowych. Krytyka reklamy spływała zewsząd, co mogło mieć duży wpływ na decyzję o zaprzestaniu prowadzenia kampanii.

Ostatnie działania BPKC koordynowane przez Wańkowicza były zaplanowane na koniec 1932 r. Jesienią tego roku miały się odbyć m.in. konkursy na przetwory1. Samo BPKC funkcjonowało prawdopodobnie aż do wybuchu wojny. Ostatnie sprawozdanie z jego działalności obejmowało lata 1937/19382. W grudniu 1932 r. BPKC „poddano gruntownej reorganizacji”3, a od 1933 r. zaprzestało ono działalności propagandowo-reklamowej i zajmowało się wyłącznie sprawami związanymi z nielegalnym obrotem sacharyną i cukrem4. Sami cukrownicy tłumaczyli to tak: „zasadnicza działalność Biura Propagandy [Konsumpcji Cukru] polegała prawie wyłącznie na prowadzeniu szerokiej i wszechstronnej propagandy. Prowadząc akcję w takim kierunku i zakresie oraz obserwując rezultaty tej akcji, doszło Biuro Propagandy do przeświadczenia, że w warunkach obecnych jednym z najwłaściwszych środków wiodących do podniesienia konsumpcji cukru jest walka z wszelkimi namiastkami cukru, a przede wszystkim z sacharyną”5.

„Gazeta Cukrownicza” niemal w ogóle zaniechała relacjonowania osiągnięć BPKC, ograniczając się do recenzji kolejnych sprawozdań oraz jednego podsumowania całokształtu walki z sacharyną. Zaczynało się ono słowami: „Cicho i bez dawnego rozgłosu pracuje obecnie Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru”6. Zdanie to mogło być dowodem pewnej dezaprobaty dla ekspansywnych poczynań Wańkowicza, które zostały zastąpione „ciężką, poważną pracą”.

W trakcie kampanii propagandowej cukrownicy dokonali zmiany, która zapewniła ich działaniom większy profesjonalizm. Zatrudniony przez nich specjalista – Melchior Wańkowicz – zaplanował i przeprowadził akcję trwającą nieprzerwanie przez trzy lata. W kampanię zostali zaangażowani także świetni artyści – pisarze i graficy. Dyrektor BPKC był głównym pomysłodawcą wszystkich przedsięwzięć i to dzięki niemu powstała tak bogata i różnorodna reklama.

Działania związane ze zwalczaniem sacharyny były prowadzone aż do wybuchu II wojny światowej, mogły one jednak wpłynąć tylko na przetwórców, a nie na konsumenta indywidualnego. Po 1932 r. kartel cukrowniczy, zamiast kontynuować uświadamianie społeczeństwa, wybrał drogę zakazów i walki z nielegalnym obrotem sacharyną. Stało się to oczywiście po uzmysłowieniu sobie klęski wszelkich prób dotarcia do owych „najciemniejszych mas” ludności.

Propaganda procukrowa, mimo że dostosowana do odbiorcy, skupiała się bowiem w dużej mierze na niewłaściwych grupach. Chociaż Wańkowicz postawił sobie za cel dotarcie do kresowych chłopów, to największy wysiłek został włożony w zainteresowanie reklamą mieszkańców miast, mimo że nawet ubogie warstwy miejskie konsumowały nieporównanie więcej cukru niż chłopi. Pytanie, czy w ogóle była szansa na dotarcie z propagandą na wieś i wpłyniecie na jej mieszkańców. Wydaje się, że BPKC nie podejmowało pewnych inicjatyw, które miałyby szansę powodzenia na wsi – np. organizowania kawiarni i herbaciarni. Poza tym trzy lata to zdecydowanie za mało, by zmienić nawyki żywieniowe.

Przeanalizowanie treści propagandy konsumpcji cukru pozwala odtworzyć niektóre zasady i normy obowiązujące w społeczeństwie, do którego była skierowana kampania. Widać na przykład, że zapewnienie rodzinie zdrowych posiłków oraz dbanie o dzieci należało do obowiązków wyłącznie kobiet. Możemy się też zorientować, jakie problemy dotyczyły poszczególnych grup społecznych, np. mężczyźni, przede wszystkim z uboższych warstw, nadużywali alkoholu. Należy pamiętać, że społeczeństwo II RP było bardzo zróżnicowane – w różnych częściach kraju ludzie mieli inne zwyczaje i nawyki żywieniowe, a także mówili innymi językami. A więc reklamy te oddają jedynie uśredniony obraz społeczeństwa.

Sposób, w jaki została zorganizowana akcja propagandowa, świadczy o dużym wpływie harcerstwa i organizacji sportowych na młodzież II RP. Hasła skierowane do tej grupy odwoływały się do poczucia patriotycznego i obywatelskiego obowiązku, nie dominowały jednak w całym przekazie.

W omawianej kampanii zauważalna jest troska o dobro najmłodszych. Szczególny nacisk położono na kwestie dotyczące odżywiania niemowląt i dzieci, a także na edukację, sprawność fizyczną i wydajność pracy młodego pokolenia. Propagowane wartości były związane ze zdrowym i higienicznym trybem życia. Autorytetami byli lekarze, dietetycy i nauczyciele, a w celu uwiarygodnienia głoszonych tez przytaczano dowody naukowe. Hasła propagandowe rezonowały w społeczeństwie. Reakcja konsumentów świadczyła o tym, że akceptowali oni przekaz BPKC dotyczący zarówno odżywczych wartości cukru, jak i jego dobrego smaku. W sytuacji, gdy duża część społeczeństwa nie dojadała, doceniano wysoką kaloryczność tego produktu. Sprzeciw pojawiał się jedynie w wąskiej grupie dietetyków i dotyczył nadmiernego spożywania cukru.

Reklama BPKC łączyła wszystkie części kraju. Ten sam produkt był reklamowany w centrum Warszawy i na dworcach kolejowych w całej Polsce. Zgodnie z przekazem cukier służył każdemu, bez względu na region pochodzenia i panujące w nim zwyczaje. Ta unifikacja dotyczyła jedynie polskojęzycznej części obywateli. Biedniejsi reprezentanci mniejszości narodowych byli – z niewielkimi wyjątkami – wykluczeni z kręgu zainteresowań BPKC, co dziwi szczególnie w odniesieniu do Ukraińców i Białorusinów, stanowiących we wschodnich województwach znaczny odsetek obywateli.

Akcja propagandowa usiłowała demokratyzować cukier. Zgodnie z jej przekazem miał go używać każdy i każdemu się on wręcz należał jako produkt polskiej ziemi i niezwykle zdrowy składnik pożywienia. Być może zwiększyło to w ludziach z uboższych warstw przekonanie, że cukier jest produktem pierwszej potrzeby i dlatego – na nieszczęście cukrowników – powinien być tańszy.

Państwo polskie popierało działania BPKC, przede wszystkim te związane z walką ze sztucznymi słodzikami. Cukrownicy dostali też wsparcie od funkcjonariuszy i urzędników państwowych, którzy otrzymali instrukcje wieszania plakatów propagandowych, a także byli zachęcani do udziału w konkursach, organizowanych przez BPKC. Promocja cukru odbywała się również na lekcjach w szkołach publicznych.

Zmiana w tych stosunkach nastąpiła wraz z kolejnymi, ustalonymi przez rząd obniżkami cen cukru. Od 1933 r. państwo próbowało zwiększyć kontrolę nad kartelami, a dwa lata później udało mu się znacząco obniżyć ceny cukru. Historia relacji rządu z kartelem cukrowniczym była po pierwsze przykładem relacji państwo – kartel, a po drugie wpisywała się w szerszy kontekst – kontroli sprawowanej przez państwo nad gospodarką wolnorynkową. Towarzyszyło temu niezadowolenie społeczne z dramatycznej sytuacji ekonomicznej, którą pogarszały wysokie ceny produktów skartelizowanych i monopolowych. W powszechnym odczuciu to przemysłowcy ponosili odpowiedzialność za kryzys. Buntowi przeciwko nim często towarzyszyła krytyka kapitalizmu w ogóle, płynąca nawet ze strony części chłopów.

Jak natomiast zmieniła się konsumpcja cukru na przestrzeni kilkunastu lat? W 1924 r. było to 6,7 kg, w 1929 r. – 11,9 kg, w 1933 r. – 8,6 kg, w 1938 r. – 12,2 kg w ciągu roku na jednego mieszkańca. Widać więc szybki rozwój w pierwszych latach badanego okresu i wolne odbudowywanie poziomu spożycia po kryzysie. Warto podkreślić, że nawet w głębokim kryzysie konsumpcja cukru była wyższa niż w połowie lat dwudziestych.

Czy można więc mówić o sukcesie akcji propagandowej? Patrząc wyłącznie na dane dotyczące spożycia cukru, oczywiście nie, gdyż w czasie najintensywniejszych działań propagandowych konsumpcja systematycznie spadała. Nie należy jednak wykluczać, że kampania przyczyniła się do osiągnięcia mniejszego spadku spożycia niż w przypadku innych produktów, a także do stosunkowo szybkiego powrotu do poziomu sprzed kryzysu.

Na pewno osobistym sukcesem Wańkowicza było to, że jego slogan reklamowy „Cukier krzepi” łatwo zapadał w pamięć. Był używany w żartach, korzystano z niego w tworzeniu innych reklam, wszedł także do języka potocznego. Wzbudzał jednak również złość i poczucie krzywdy, gdyż zdaniem obywateli kampania propagandowa była finansowana ich kosztem, a dokładnie – kosztem obniżenia cen cukru. Samo hasło reklamowe zaczęło jednak funkcjonować w języku i kulturze nieobciążone tymi negatywnymi konotacjami. Obecnie pozostaje jedną z niewielu reminiscencji II Rzeczypospolitej funkcjonujących w pamięci zbiorowej.

1 AAN, BPKC, 130, Sprawozdanie nr 3 za rok 1931/1932 (okres 1 VIII 1931 – 1 VIII 1932), k. IV/11.

2 Sprawozdanie zostało opisane w: „Gazeta Cukrownicza” 1939, nr 33/35, s. 171. Natomiast sam dokument znajduje się w: AP Poznań, ZZPPCP, 113.

3 Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Katalog sprawozdań, Sprawozdanie z Kampanjij 1932/3–1936/7, b.m.w., b.d.w. (odbito na prawach rękopisu), s. 1.

4 Co ciekawe, niektóre broszury propagandowe (np. Mądry Jaś czy Rozmowa przy kieliszku) znajdujące się w Bibliotece Narodowej opisane są w katalogu jako wydane w 1935 r.; jest to jednak informacja dopisana ołówkiem. Jeśli faktycznie wydrukowane zostały w tym roku, oznaczałoby to, że prowadzona była jeszcze wtedy jakaś szczątkowa forma działalności reklamowej.

5 Sprawozdanie z Kampanjij 1932/3–1936/7, b.m.w., b.d.w. (odbito na prawach rękopisu), s. 1.

6 Np. „Gazeta Cukrownicza” 1935, nr 31/32, s. 94.

Summary

“Sugar invigorates”. Sugar consumption propaganda 1925–1932

The book describes the propaganda campaign carried out in the interwar period in Poland by Melchior Wańkowicz on behalf of the sugar cartel. Wańkowicz created the famous slogan “Sugar invigorates”, which quickly entered the colloquial language and still functions today. The publication also discusses the history of sugar and its consumption in Poland, explains the reasons for starting an advertising campaign and describes the way it was run. It shows the public response to sugar makers’ activities – satirical drawings, memoirs, poems – and cites statistical data on sugar production, consumption and prices, which prove the effectiveness of the campaign.

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

AP Poznań – Archiwum Państwowe w Poznaniu

BPKC – Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru

KPKC – Komisja Propagandy Konsumpcji Cukru

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

RP – Rzeczpospolita Polska

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZZC – Związek Zawodowy Cukrowni

ZZPPCP – Związek Zachodnio-Polskiego Przemysłu Cukrowniczego w Poznaniu

Bibliografia

Źródła

Archiwalia

Archiwum Akt Nowych w Warszawie

– Biuro Propagandy Konsumpcji Cukru (BPKC)

– Zbiór druków ulotnych

– Związek Zawodowy Cukrowni (ZZC)

Archiwum Państwowe w Poznaniu

– Związek Zachodnio-Polskiego Przemysłu Cukrowniczego w Poznaniu (ZZPPCP)

Narodowe Archiwum Cyfrowe

– Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji (1910–1939)

Prasa

„Bluszcz” 1930–1932

„Cyrulik Warszawski” 1931–1932

„Czaty” 1931

„Dziecko i Matka” 1931–1932

„Gazeta Cukrownicza” 1924–1939

„Gazeta Świąteczna” 1931

„Hajnt” 1931–1932

„Kobieta w Świecie i w Domu” 1931–1932

„Mucha” 1930–1932

„Na Szerokim Świecie” 1930, 1932

„Nauczyciel Polski” 1931

„Przegląd Sportowy” 1930–1932

„Pszczelarz Polski” 1933

„Świat” 1930

„Tygodnik Ilustrowany” 1930–1932

„Unzer Ekspres” 1931–1930

„Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1938

„Wróble na Dachu” 1931–1932

Statystyka i dokumenty drukowane

Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Polska, Warszawa 1938.

Dziennik Ustaw RP 1925, 1927, 1932, 1934, 1935.

„Mały Rocznik Statystyczny” 1931–1939.

„Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej” 1925/1926–1930.

Źródła publikowane

Materiały Komisji Propagandy Konsumpcji Cukru i Biura Propagandy Konsumpcji Cukru

Co każdy powinien wiedzieć o cukrze, Warszawa 1929.

Co to jest cukier i jak się go wytwarza. Odczyt p. Zygmunta Chybowskiego wygłoszony przed mikrofonem Polskiego Radja w Warszawie w dniu 6 stycznia 1929 roku, Warszawa 1929.

Demby Władysław, Spożycie cukru w Polsce. Referat wygłoszony w dniu 13 września 1928 r. w Wilnie na VII Zjeździe Cukrowników Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1929.

Demby Władysław, System zaopatrzenia ludności w cukier w Polsce na tle ogólnej sytuacji w cukrownictwie. Referat wygłoszony w dniu 13 kwietnia 1929 roku w Katowicach na kursach Kierowników Wojewódzkich Oddziałów Aprowizacyjnych, Warszawa 1929.

Dietetyka w sporcie. Wynik ankiety Polskiego Związku Związków Sportowych uzupełniony sześciotygodniowemi badaniami dr. J. Szewczykowskiego, przeprowadzonemi nad 44 zawodnikami w ośrodku wychowania fizycznego, Warszawa 1931.

Iwasiewicz Jan, Izdebski Stanisław, Cukier i jego własności odżywcze, Warszawa–Poznań 1928.

Kamiński Aleksander, Cukier krzepi! Słodka gawęda w obozie harcerskim, Warszawa 1931.

Krzemieniecka Lucyna, Rusinek Zygmunt, Zajączkowski J.P., Materjały dla propagandy spożycia cukru w szkołach powszechnych, Warszawa 1932.

Liciński Hipolit, W jaki sposób otrzymuje się cukier i jakie ma on znaczenie dla człowieka, Warszawa 1926.

Poradnik dla gospodyń, Warszawa 1925.

Radziejowska Wanda, Kapuścińska Maria, Mamy owoce – róbmy przetwory! Praktyczne uwagi i wskazania dla przetwórstwa domowego oraz łatwe i tanie przepisy na marmelady, konfitury, dżemy, soki, susze i suche konfitury itd., Warszawa 1931.

Tyszkowski Jarosław, Rozmowa przy kieliszku, Kraków 1931.

Sprawozdanie z Kampanjij 1932/3–1936/7, b.m.w., b.d.w. (odbito na prawach rękopisu).

Warszawska Rozalia, Mądry Jaś do kolegów, Kraków 1931.

Wielkanoc się zbliża, 1931.

Zawadzka Maria, Co będzie na obiad. Podręczna książka kucharska, Warszawa 1932.

Pamiętniki i wspomnienia

Becela Tadeusz, Lata górne i chmurne. Wspomnienia, Poznań 1965.

Jabłoński Henryk, W świetle historii. Szkice, studia, wypowiedzi, Wrocław 1988.

Naruszewicz Władysław, Wspomnienia lidzianina, Warszawa 2001.

Ochocki Adam, Reporter przed konfesjonałem, czyli jak się przed wojną robiło gazetę, Łódź 1980.

Pamiętniki bezrobotnych, nr 1–57, przedm. Ludwik Krzywicki, Warszawa 1933.

Pamiętniki chłopów, seria 2, oprac. Ludwik Krzywicki, Warszawa 1936.

Pamiętniki chłopów, nr 1–51, oprac. Ludwik Krzywicki, Warszawa 1935.

Wańkowicz Melchior, Karafka La Fontaine’a, t. 1, Warszawa 2010.

Książki kucharskie i poradniki dotyczące odżywiania

Albinowska Juliuszowa, Oszczędne obiady bezmięsne, Lwów 1921.

Breyerowa Janina, Jarska kuchnia witaminowa, Kraków 1929.

Buczyński Konstanty, Tabele wartości odżywczych artykułów jadalnych ułożone według: Rubnera, Balzli, Berga, Schalla, Francka, Königa i innych najnowszych źródeł, Warszawa 1932.

Ćwierczakiewiczowa Lucyna, 365 obiadów, Warszawa 1923.

Disslowa Maria, Jak gotować. Praktyczny poradnik kucharski z 1930 roku, Warszawa 1988.

Friedrich Juliusz, Cukier krzepi, Warszawa 1938.

Gensówna Franciszka, Zdrowa kuchnia. Praktyczna książka kucharska, Włocławek 1935.

Gniewkowska Alina, Domowa kuchnia. Skarbczyk kulinarny potraw mięsnych, jarskich, ciast, marynat i ważniejszych sekretów gospodarskich, Kijów 1917.

Henikowska L., Gotuj na zapas. Podręcznik dla sterylizacji w konserwatorze zawierający 210 przepisów, Warszawa 1909.

Jak gotować dobrze, smacznie i tanio, Warszawa 1935.

Kacprzak Marcin, Jak pielęgnować zdrowie w chacie wiejskiej, Warszawa 1927.

Kamionka A.J., Kuchnia polsko-amerykańska. Jedyna odpowiednia książka kucharska dla gospodyń polskich w Ameryce, Chicago 1917.

Karczewska Maria, Odżywianie człowieka, lekcja 10, seria „Kursy rolnicze im. Stanisława Staszica kurs dla gospodyń wiejskich”, Warszawa 1930.

Katalog Wystawy Spożywczej i pokazu propagandowego racjonalnego odżywiania „Czem i jak się odżywiamy”, Warszawa, 30 września – 23 października 1933 roku, teren wystawowy „Bagatela”, Warszawa 1933.

Kierska Eda, Tania kuchnia na ciężkie czasy, Poznań 1932.

Kiewnarska Elżbieta, Nowe potrawy z warzyw, Warszawa 1932.

Kiewnarska Elżbieta, Potrawy z kartofli, Warszawa 1930.

Książka gospodyni wiejskiej, red. Wanda Żebrowska-Kacprzakowa, Warszawa 1938.

Kuchnia garnizonowa oraz wskazówki tyczące się racjonalnego odżywiania wojska, Paryż 1918.

Makarewiczowa Róża, Praktyczna kuchnia, czyli podręcznik do przyrządzania potraw i legumin, Lwów 1900.

Maria Garbowska, Jedz ryby, będziesz zdrów jak ryba, Warszawa 1938.

Mazur Wojciech, Co lepsze: wódka czy cukier?, Warszawa 1909.

Mogilnicki Tadeusz, Pielęgnowanie i karmienie niemowląt, Warszawa 1931.

Najnowsza kuchnia domowa. Najnowsza polska książka kucharska zawierająca łatwe wskazówki w gotowaniu i przyrządzaniu używanych w życiu polskim zup, warzyw, sosów, potraw mięsnych i rybich, klusek, sałat etc. etc., Chrzanów 1910.

Norkowska Marta, Najnowsza kuchnia wytworna i gospodarska zawierająca 1032 przepisy gospodarskie z uwzględnieniem kuchni jarskiej, Warszawa 1917.

Nowoczesna kuchnia domowa. Najnowszy poradnik w sztuce kulinarnej, [...] z objaśnieniami naukowemi o witaminach, o wartości kalorycznej pokarmów ich pożywności, o jarstwie, o poznawaniu środków spożywczych i ich przechowaniu, red. Emil Wyrobek, oprac. Antonina Piętkowa, Jan Piętka, Katowice 1931.

Ochorowicz-Monatowa Maria, Uniwersalna książka kucharska. Przeszło 2200 skromnych i wytwornych przepisów gospodarczych i kuchennych z uwzględnieniem niezbędnych warunków odpowiedniej djety, codziennej hygieny oraz kuchni jarskiej, Lwów 1930.

Panek Kazimierz, Jarstwo a hygiena żywienia, Lwów 1906.

Plucińska Ida, Książka kucharska udoskonalona. Z dodatkiem „Soja i jej zastosowanie w kuchni”, Warszawa 1933.

Przepisy o używaniu drożdży w gospodarstwie domowem, Warszawa 1929.

Rubner Max, Środki spożywcze i nauka żywienia, tłum. Kazimierz Panek, Lwów 1907.

Stańczak Stanisław, Higjena żywienia na koloniach letnich wypoczynkowych dla dzieci, Łódź 1933.

Szeliga Edward, Nowy kucharz doskonały, czyli zasady i technika racjonalnej współczesnej kuchni i 608 przepisów oraz dietetyczne i kulinarne wskazówki dla gospodarstw o ograniczonych środkach, dla osób pragnących zeszczupleć, dla cierpiących, Warszawa 1929.

Szulc Gustaw, Co i jak należy jeść, aby być zdrowym, Warszawa 1935.

Szulc Gustaw, Higjena wojskowa, t. 1: Higjena żywienia, Warszawa 1931.

Szumlańska Paulina, Skrzętna gospodyni. Układ obiadów mięsnych i postnych oraz przepisy przyrządzania różnych potraw tanio i smacznie, na podstawie długoletniego doświadczenia ułożone, Warszawa 1913.

Świtalska Julia, Abecadło zdrowia i urody, Warszawa 1939.

Świtalska Julia, Mój system piękności i zdrowia, Warszawa 1930.

Walewska Cecylia, Ach schudnąć!!… ale bez wysiłku. Łatwa metoda. Jak schudnąć lub przytyć, czyli „Idealna figura XX-go wieku”, Poznań 1932.

Windyga Stanisław, Odżywianie a sport, Warszawa 1934.

Wskazówki prawidłowego i taniego żywienia rodziny, Warszawa 1937.

Jak się żywić w czasie wojny, Warszawa 1915.

Chodecki Władysław, Oszczędna kuchnia. Jak się w chwili obecnej trzeba odżywiać, Warszawa 1916.

Inne

Baliński Władysław, Propaganda, jej metody i znaczenie, Warszawa 1930.

Cukier krzepi – wódka lepiej! Foxtrot na fortepian z tekstem (nuty), tekst Stanley J. Jasiński, aranżacja Ferdynand Kowalik, Warszawa 1930.

Dołęga-Mostowicz Tadeusz, Świat pani Malinowskiej, Warszawa 2010.

Konieczny Mieczysław, Reklama. Podręcznik do nauki nowoczesnej kupieckiej reklamy, cz. 1: Wiadomości ogólne. Ogłoszenia gazetowe, list reklamowy, Poznań 1936.

Michałowski Jerzy, Wieś nie ma pracy. Wywiad społeczny w powiecie rzeszowskim, Warszawa 1935.

Podfilipski Zygmunt, Wrzód cukrowy, czyli historja fatalnej gospodarki polskiego trustu cukrowniczego, Poznań 1932.

Zakrzewski Stanisław Z., Drogi i manowce reklamy, Warszawa 1929.

Źródła internetowe

Muzeum Drukarstwa Warszawskiego, oprac. Michał T. Horoszewicz, „Almanach Muzealny” 2010, nr 6, s. 467–474, http://mazowsze.hist.pl/37/Almanach_Muzealny/890/2010/34193/ (dostęp 27 I 2016 r.).

WHO: spożycie cukru należy zmniejszyć co najmniej o połowę, http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,399486,who-spozycie-cukru-nalezy-zmniejszyc-co-najmniej-o-polowe.html (dostęp 26 I 2016 r.).

Sacharyny (E954), http://www.pfpz.pl/index/?id=d9bec6b996ff7a16fc57fb253e6255c8 (dostęp 26 I 2016 r.).

Opracowania

A Cultural History of Food, t. 5: In the Age of Empire, red. Martin Bruegel, London–New York 2016.

Bergmann Olaf, Kondycja reklamy prasowej i jej rynku w Drugiej Rzeczypospolitej w świetle opinii prasy specjalistycznej, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2014, z. 3, s. 49–73.

Bruegel Martin, A Bourgeois Good? Sugar, Norms of Consumption and the Labouring Classes in Nineteenth-Century France [w:] Food, Drink and Identity. Cooking, Eating and Drinking in Europe Since the Middle Ages, red. Peter Scholliers, Oxford–New York 2001.

Bruegel Martin, Food and Politics. Policing the Street, Regulating the Market [w:] A Cultural History of Food, t. 5: In the Age of Empire, red. idem, London–New York 2016.

Chałupczak Henryk, Browarek Tomasz, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Lublin 1998.

Chełmecki Jerzy, Sport w dwudziestoleciu międzywojennym jako nośnik spójności kulturowej i cywilizacyjnej [w:] Natura i kultura w tradycji polskości, red. Małgorzata Milecka, Lublin 2013.

Cullather Nick, The Foreign Policy of the Calorie, „American Historical Review” 2007, nr 2.

Dumanowski Jarosław, Magdalena Kasprzyk-Chevriaux, Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej, Wołowiec 2018.

Dumanowski Jarosław, Tatarskie ziele w cukrze, czyli staropolskie słodycze, Warszawa 2011.

Dumanowski Jarosław, Wiedza, narracja i smak. Staropolskie książki kucharskie i porady kulinarne jako źródło historyczne, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2014, nr 4.

Dzieje cukrownictwa w Polsce, red. Czesław Łuczak, Poznań 1981.

Ellul Jacques, Propaganda. The Formation of Men’s Attitudes, translated by Konrad Kellen, Jean Lerner, New York 1965.

Etnografia Polski, t. 1: Przemiany kultury ludowej, red. Maria Biernacka et al., Wrocław 1976.

Fleming Dagmara, Warszawianka w kąpieli. Problem higieny w warszawskiej prasie kobiecej lat 1860–1918, Warszawa 2008.

Grabianowski Mieczysław, Słodkie życie, Poznań 2003.

Grata Paweł, Monopole skarbowe w polityce podatkowej Drugiej Rzeczypospolitej, Rzeszów 2009.

Higman Barry William, Historia żywności, tłum. Anna Kunicka, Warszawa 2012.

Janiak-Jasińska Agnieszka, Aby wpadło w oko… O reklamie handlowej w Królestwie Polskim w początkach XX wieku na podstawie ogłoszeń prasowych, Warszawa 1998.

Janiak-Jasińska Agnieszka, Zmagania historyka z reklamą. Artykuły spożywcze w ogłoszeniach reklamowych początku XX wieku, „Przegląd Historyczny” 2011, nr 4.

Kaczyńska Elżbieta, „Zdrowe jedzenie” – zalecenia i polska rzeczywistość w XIX i XX wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 1999, t. 59.

Kąkolewski Krzysztof, Wańkowicz krzepi. Wywiad rzeka, Warszawa 1977.

Krasińska Barbara, „Cukier krzepi” – pokarm w XX-wiecznej reklamie prasowej i plakacie [w:] Apetyt na jedzenie. Pokarm w społeczeństwie, kulturze, symbolice na przestrzeni dziejów, red. Justyna Żychlińska, Anetta Głowacka-Penczyńska, Bydgoszcz 2018.

Kurzyna Mieczysław, O Melchiorze Wańkowiczu – nie wszystko, Warszawa 1975.

Kwiatkowski Maciej Józef, Narodziny Polskiego Radia, Warszawa 1972.

Landau Zbigniew, Rozwój ustawodawstwa kartelowego w Polsce międzywojennej na tle polityki kartelowej rządu, „Kwartalnik Historyczny” 1972, nr 1.

Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy, Gospodarka Drugiej Rzeczypospolitej, seria „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”, Warszawa 1991.

Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 2: Od Grabskiego do Piłsudskiego. Okres kryzysu poinflacyjnego i ożywienia koniunktury 1924–1929, Warszawa 1971.

Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 3: Wielki kryzys 1930–1935, Warszawa 1982.

Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy, Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 4: Lata interwencjonizmu państwowego 1936–1939, Warszawa 1989.

Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy, Zarys historii gospodarczej Polski 1918–1939, Warszawa 1999.

Landau Zygmunt, Pożyczka dillonowska. Przyczynek do działalności kapitałów amerykańskich w Polsce, „Kwartalnik Historyczny” 1957, nr 3.

Łeńska-Bąk Katarzyna, Sól ziemi, Wrocław 2002.

Literatura polska w okresie międzywojennym, t. 3, red. Irena Maciejewska, Jacek Trznadel, Maria Pokrasenowa, Kraków 1993.

Malec Jan, Konkurencja cukru trzcinowego z buraczanym na przestrzeni wieków (Cane sugar versus sugar beet sugar for ages), „Gazeta Cukrownicza” 2007, nr 9.

Mauersberg Stanisław, Społeczne uwarunkowania dostępu do szkoły w Drugiej Rzeczypospolitej [w:] Oświata, szkolnictwo i wychowanie w latach II Rzeczypospolitej, red. Karol Poznański, Lublin 1991.

Mintz Sidney W., Sweetness and Power. The Place of Sugar in Modern History, New York 1985.

Mojsiewicz Czesław, Szkice z dziejów propagandy, Poznań 2000.

Napierała Anita, Higiena prywatna w polskich publikacjach popularnych i popularnonaukowych w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Koncepcje i porady, Poznań 2018.

Paciorek Magdalena, Higiena dzieci i młodzieży w polskim czasopiśmiennictwie medycznym okresu międzywojennego, Warszawa 2010.

Paczkowski Andrzej, Prasa polska w latach 1918–1939, Warszawa 1980.

Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego w zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie, oprac. Monika Schmeichel-Zarzeczna, Lublin 2014.

Rypson Piotr, Nie gęsi. Polskie projektowanie graficzne 1919–1949, Kraków 2011.

Smyk Katarzyna, Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób, Kraków 2009.

Sobczak Tadeusz, Konsumpcja żywnościowa chłopska w Królestwie Polskim w 2 połowie XIX i w początkach XX wieku, Wrocław 1986.

Sobczak Tadeusz, Przełom w konsumpcji spożywczej w Królestwie Polskim w XIX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968.

Stępień Tomasz, Kabaret Juliana Tuwima, Katowice 1989.

Szkice z dziejów Związku Nauczycielstwa Polskiego, Warszawa 1939.

Szymczak Zygmunt, Działalność Banku Cukrownictwa w Poznaniu na rzecz skartelizowanego przemysłu cukrowniczego w Polsce, Poznań 1964.

The Oxford Handbook of Food History, red. Jeffrey M. Pilcher, Oxford–New York 2012.

Tomaszewski Jerzy, Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918–1939, Warszawa 1985.

Tomaszewski Jerzy, Przemyt i handel sacharyną w Polsce w latach 1930–1938, „Zeszyty Naukowe Akademii Spraw Wewnętrznych” 1975, nr 11.

Trzebiatowski Klemens, Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932, Wrocław 1970.

Wykrętowicz Stanisław, Przemysł cukrowniczy w zachodniej Polsce w latach 1919–1939, Poznań 1962.

Zientara Benedykt et al., Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939, Warszawa 1988.

Ziółkowska-Boehm Aleksandra, Na tropach Wańkowicza. Po latach, Warszawa 2009.

Żarnowski Janusz, Nowe spojrzenie na społeczeństwo Polski międzywojennej [w:] Społeczeństwo międzywojenne: nowe spojrzenie, red. Włodzimierz Mędrzecki, Janusz Żarnowski, seria „Metamorfozy społeczne”, t. 10, Warszawa 2015.

Żarnowski Janusz, Polska 1918–1939. Praca, technika, społeczeństwo, Warszawa 1999.

Żarnowski Janusz, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa 1973.

Indeks osób

A

Achard Franz Carl

Adamczewski Marian

Albinowska Juliuszowa

Altwater Wilbur

Antkiewicz (Zakrzewska) Zofia

B

Baliński Władysław

Bania Adam

Becela Tadeusz

Bergmann Olaf

Biernacka Maria

Biltekoff Charlotte

Borodziej Włodzimierz

Borowicz Stefan

Breyer Stanisław

Breyerowa Janina

Browarek Tomasz

Bruegel Martin

Buczyński Konstanty

Burnett John

Bylina Michał

C

Chałupczak Henryk

Chełmecki Jerzy

Chodecki Władysław

Chojnowski Andrzej

Chybowski Zygmunt

Cithurus Z.

Cullather Nick

Czajkowska Anna

Ć

Ćwierczakiewiczowa Lucyna

D

Demby Władysław

Disslowa Maria

Dołęga-Mostowicz Tadeusz

Dumanowski Jarosław

E

Ellul Jacques

F

Fleming Dagmara

Freidberg Susan

Friedrich Juliusz

Fryderyk Wilhelm III

Funk Kazimierz

G

Garbowska Maria

Gensówna Franciszka

Głowacka-Penczyńska Anetta

Gniewkowska Alina

Grabianowski Mieczysław

Grata Paweł

Gronowski Tadeusz

H

Henikowska L.

Higman Barry William

Hiller Karol

Horoszewicz Michał T.

I

Iwasiewicz Jan

Izdebski Stanisław

J

Jabłoński Henryk

Janiak-Jasińska Agnieszka

Jarumski Leon

Jasiński Stanley J.

K

Kaczyńska Elżbieta

Kamiński Aleksander

Kamionka A.J.

Kapuścińska Maria

Karczewska Maria

Karpiński Franciszek

Kasprzyk-Chevriaux Magdalena

Kąkolewski Krzysztof

Kellen Konrad

Kennedy Deborah

Kierska Eda

Kiewnarska Elżbieta

Kister Marian

Kochanowski Jerzy

Konieczny Mieczysław

Kosiński Krzysztof

Kostek-Biernacki Wacław

Kowalik Ferdynand

Krasińska Barbara

Krzemieniecka Lucyna

Krzywicki Ludwik

Kunicka Anna

Kurzyna Mieczysław

Kusociński Janusz

Kwiatkowski Maciej Józef

L

Landau Zbigniew

Lerner Jean

Liciński Hipolit

Ł

Łeńska-Bąk Katarzyna

Łozińska Maria

Łoziński Jan

Łubieński Henryk

Łuczak Aleksandra

Łuczak Czesław

M

Maciejewska Irena

Macierzyński Wiesław

Mackiewicz Kamil

Makarewiczowa Róża

Malec Jan

Marggraf Andreas Sigismund

Mauersberg Stanisław

Mazur Wojciech

Mędrzecki Włodzimierz

Michałowski Jerzy

Miercałow B.

Milecka Małgorzata

Miller Cezary

Minkowska Anna

Mintz Sidney W.

Mogilnicki Tadeusz

Mojsiewicz Czesław

Mrozowicki Teodor

Mycielski Józef

N

Napierała Anita

Napoleon Bonaparte

Naruszewicz Władysław

Norblin Stefan

Norkowska Marta

Nowina-Czerny Henryk

O

Ochocki Adam

Ochorowicz-Monatowa Maria

Osten-Sacken W.

P

Paciorek Magdalena

Paczkowski Andrzej

Panek Kazimierz

Parkhurst Ferguson Priscilla

Peker Michał

Pietkiewicz Stanisław

Piętka Jan

Piętkowa Antonina

Pilcher Jeffrey M.

Piłsudski Józef

Plucińska Ida

Podfilipski Zygmunt

Pogorzelski Jan

Pokrasenowa Maria

Porazińska Janina

Poznański Karol

R

Radziejowska Wanda

Rasputin

Rogoziński Zenon

Rosnowski K.

Rubner Max

Rusinek Zygmunt

Rychłowski Stanisław

Rypson Piotr

S

Saunier Pierre

Schmeichel-Zarzeczna Monika

Scholliers Peter

Sedlaczek Stanisław

Smyk Katarzyna

Sobczak Tadeusz

Stankiewicz

Stańczak Stanisław

Staszel-Polankowa Bronisława

Stępień Tomasz

Szczygieł Aleksander

Szeliga Edward

Szeliga Z. (Estreicher S.)

Szulc Gustaw

Szumlańska Paulina

Szymański Edward

Szymczak Zygmunt

Ś

Świtalska Julia

T

Teitelbaum Jacob

Tomaszewski Jerzy

Trąmpczyński Wojciech

Trzebiatowski Klemens

Trznadel Jacek

Tyszkowski Jarosław

W

Walewska Cecylia

Wańkowicz Melchior

Warszawska Rozalia

Weyssenhoff Józef

Windyga Stanisław

Wykrętowicz Stanisław

Wyrobek Emil

Z

Zacharski Tomasz

Zajączkowski J.P

Zakrzewski Stanisław Zenon

Zaprutko-Janicka Aleksandra

Zawadzka Maria

Zientara Benedykt

Ziółkowska-Boehm Aleksandra

Ż

Żarnowski Janusz

Żychlińska Justyna