Krzysztof Kosiński

Wiwisekcja
powszedniości

Studium wczesnej twórczości
Marka Nowakowskiego (1957–1971)

Recenzenci
prof. Jerzy Eisler, dr hab. prof. UJ Maciej Urbanowski

Projekt graficzny okładki
Sylwia Szafrańska

Redakcja
Małgorzata Strasz

Korekta
Anna Kaniewska

Indeks
Inga Jaworska-Róg

Redakcja techniczna
Andrzej Broniak

Skład i łamanie
Katarzyna Szubka

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2014

ISBN epub 978-83-8229-731-7
ISBN mobi 978-83-8229-732-4

Zapraszamy na stronę internetową
Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

„A Dziecinna Buźka tak jak badacz przedziwny (jakby robił wiwisekcję czy coś podobnego) pytał o przeróżne szczegóły [...]; nie zważał wcale, że ludzie przyglądają im się z ciekawością, ktoś puka się w czoło, chichoty...”

Marek Nowakowski, Dziecinna Buźka

Wprowadzenie

Książkę tę określiłbym jako „stop analizy literackiej z obserwacjami społeczno-psychologicznymi”1. Wykonany w tyglu historyka.

Potraktowałem tekst literacki nie jako ilustrację, lecz jako pełnoprawne świadectwo. W przypadku twórczości Marka Nowakowskiego mamy bowiem do czynienia ze zjawiskiem unikatowym w polskiej (i nie tylko polskiej) kulturze. Patrząc z odległej już perspektywy, Jan Błoński oceniał, że to właśnie Nowakowski okazał się pisarzem, który „od opisywania postaci outsiderów potrafił przejść do szerszej panoramy społecznej”. „Tak to pomyślane, jakby zabłąkał się w społeczeństwie taki obserwator dziwny, taki »ścichapęk«, i składał swoje obrazki... dosypywał. Jeszcze sportretuje tego, jeszcze tego. I tak na zasadzie dodawania rysuje się panorama społeczna, bardzo smutna zresztą”2. Nowakowski debiutował w 1957 r. opowiadaniem Kwadratowy zamieszczonym w „Nowej Kulturze”. Od tego czasu napisał kilkaset opowiadań, układających się w pasjonujący zapis kilkudziesięciu lat polskiej historii.

Pomysł wziął się z fascynacji – zarówno twórczością, jak i biografią Marka Nowakowskiego. Czytając jego opowiadania, nieraz doznawałem iluminacji, zauważając coś, czego nie pokazało żadne inne źródło. Pisarz niczym przewodnik oprowadza po odległym i często niezrozumiałym świecie. Wraz z nim zaglądamy za kulisy. Twórczość Nowakowskiego nie tylko objaśnia przeszłość i ułatwia zrozumienie minionych pokoleń, lecz również pobudza wyobraźnię, dzięki czemu i w otaczającej nas obecnie rzeczywistości możemy dostrzec coś, na co niekoniecznie zwracaliśmy uwagę.

Książka mieści się w nurcie socjologii codzienności, ze szczególnym uwzględnieniem interakcjonizmu symbolicznego. Wiele zawdzięczam pracy Floriana Znanieckiego Relacje społeczne i role społeczne, pionierskiemu studium interakcji społecznych i „habitatów społeczności”3. Zwłaszcza jednak Ervingowi Goffmanowi, który zaproponował może nie zawsze spójną, ale niezmiennie ożywczą metodę obserwacji, lektury, nasłuchu – szczególnie w takich pracach, jak Człowiek w teatrze życia codziennego, Zachowanie w miejscach publicznych, Rytuał interakcyjny. Moim zdaniem historyk może urzeczywistnić zamysł badawczy Goffmana m.in. dzięki analizie tekstów literackich, to one bowiem oddają wielowymiarowość i złożoność rzeczywistości społecznej (choć oczywiście nie wszystkie). Zdając sobie sprawę z ryzyka metodologicznego, omawiam zalety i wady pracy z utworami literackimi w pierwszej części książki. Nie chodzi mi o mechaniczne wykorzystywanie pojęć dostarczanych przez Goffmana czy innych badaczy, lecz o inspirację. Co za tym idzie, zamierzam odczytywać twórczość autora Benka Kwiaciarza okiem nie varsavianisty, ale interakcjonisty, postrzegającego przestrzeń jako scenę, na której rozgrywa się „spektakl społeczny”. Innymi słowy, nie dążę do tego, by na podstawie opowiadań Nowakowskiego ustalać, ile było np. latarń w Warszawie, lecz by pokazać, jak oświetlenie wpływa na zachowania, relacje, nastroje, sposoby komunikacji. Bliski jest mi pogląd Goffmana, że nawet „luźne, spekulatywne podejście do tego ważnego obszaru ludzkiego postępowania jest lepsze niż bezwzględne ignorowanie jego istnienia”4. Lista autorów, których czuję się dłużnikiem, jest oczywiście o wiele dłuższa; przynajmniej o niektórych z nich napiszę szerzej w pierwszej części książki, o innych zdołam jedynie wspomnieć w bibliografii.

Książka jest zapisem ćwiczenia w czytaniu, tekst literacki ma bowiem tę cechę, że każda kolejna lektura odsłania niezauważone wcześniej sensy i otwiera nowe możliwości interpretacyjne. To również próba rozpoznania przeszłości i ogarnięcia jej nie tylko racjonalnie, lecz również zmysłowo. Stąd też poszukiwania na pograniczu historii, literaturoznawstwa oraz socjologii codzienności. Interdyscyplinarność rzadko oznacza otwarcie na literaturę i w ogóle sztukę, co wskazywać by mogło, że drogi nauki i sztuki się rozeszły. Czy rzeczywiście trzeba się godzić z tym stanem rzeczy? Wydaje mi się, że czytelnik znajdzie w tej książce przynajmniej przyczynek do powojennej historii, a być może natrafi w niej na kwestie, które zachęcą go do dalszych poszukiwań.

Poza tym książkę można potraktować jako wprowadzenie do biografii Marka Nowakowskiego. Nawiasem mówiąc, myślałem początkowo o zmieszczeniu biografii pisarza i analizy jego twórczości w jednym tomie, ale szybko przekonałem się o beznadziejności takiego przedsięwzięcia. Zbyt skomplikowana to biografia i nazbyt różnorodna twórczość, by poprzestać na jednej, kompaktowej książce. Niemniej starałem się, by czytelnik mógł się zorientować w sytuacji pisarza w PRL.

Warto zadać sobie pytanie, czego chcemy się dowiedzieć o historii. Jeśli uznamy, że interesuje nas człowiek, i to człowiek, który nie wytwarza źródeł, to jak zbliżyć się do niego, by go zrozumieć? Czy można wyczuć zapachy przestrzeni, rzeczy, ludzi z przeszłości? Czy możliwe jest w ogóle skrócenie dystansu między badaczem a obiektem badań? Ostrożnie mówiąc: nie jest to niemożliwe, ale pod warunkiem zrewidowania metodologii.

Zależało mi na tym, by zobaczyć przeszłość inaczej niż przez pryzmat aparatu władzy. Chciałbym przekonać czytelnika, że nie ma powodu, by uważać literaturę za świadectwo drugoplanowe lub – co gorsza – w ogóle ją ignorować. Niekiedy fikcja literacka może nam powiedzieć więcej niż pozornie konkretna statystyka. Szczególnie w przypadku PRL. Lektura twórczości Nowakowskiego prowadzi do podobnych wniosków jak te, które poczynił socjolog Stefan Nowak, wprowadzając rozróżnienie na „świat instytucji” i „świat ludzi”5. Pisarstwo Nowakowskiego pozwala przybliżyć się do „świata ludzi”. Ujawnia rzeczywistość taką, jaką chyba w istocie była: niedookreśloną, ulotną, pełną emocji i subiektywnych odczuć, która dopiero przybiera kształty.

Podzielam zdanie Haydena White’a, że historia może „uczłowieczać doświadczenie tylko o tyle, o ile pozostanie wrażliwa na ogólniejszy świat myśli i działań, z którego się wywodzi i do którego powraca”. Słusznie, jak sądzę, przestrzegał White, że jeśli historia nie posłuży się „oczami, jakie oferują jej zarówno współczesna sztuka, jak i nauka”, ryzykuje los „ślepego mieszkańca świata, gdzie »blade cienie wspomnień daremnie zmagają się z życiem i swobodą teraźniejszości«”6. Chciałbym zatem zaproponować spojrzenie również tym drugim okiem, okiem sztuki, na ogół przymrużanym przez historyków7.

Chciałbym też dowieść, jak interesujące może być rozkładanie opowiadań na zdania, a zdań na słowa – i wydobywanie na jaw rozmaitych sensów. Zdaję sobie sprawę, że literatura nie zastąpi innych źródeł, ale i na odwrót – typowe źródła historyczne nie powiedzą nam tego, co przekazuje literatura. Dzięki literaturze możemy zobaczyć świat w szczegółach. Zarazem pozwala ona, jak wskazywał w swoich pracach Georg Simmel, w każdym szczególe życia odnaleźć jego całkowite znaczenie.

Ograniczyłem analizę twórczości Nowakowskiego do opowiadań z lat 1957–1971, choć niejednokrotnie sięgałem po utwory późniejsze. Sądzę, że stanowią one dość spójną całość, ukazując swoistą „grupę kulturową”, osadzoną w pewnym czasie i miejscu8. Dorobek pisarza można chyba umieścić na dwóch osiach, z których jedna wyznaczałaby technikę narracji, druga – czas. Jeśli chodzi o technikę narracji, można wyróżnić trzy kategorie tekstów. Przede wszystkim to opowiadania, przy czym o ile w najwcześniejszych utworach narrator jest przeważnie kimś pośród przedstawianych postaci, o tyle w późniejszych patrzy raczej z dystansu. Kolejna grupa tekstów to zapiski o cechach dziennika, można by do niej zaliczyć Syjonistów do Syjamu, Notatki z codzienności oraz Karnawał i post. Dalej – utwory mające cechy pamiętnika, wspomnienia, relacji: Powidoki, Nekropolis, Pióro. Gdyby umieścić te teksty na osi czasu, można by dostrzec, że utworów wspomnieniowych i autobiograficznych przybywa od lat osiemdziesiątych. W dwóch momentach pisarz uznawał za wskazane posłużenie się formą dziennika: w 1968 r. oraz w czasie stanu wojennego. Niemniej mimo wszelkich różnic utwory Marka Nowakowskiego przypominają puzzle, z których czytelnik może ułożyć kompletny obraz. Wyjątkiem wydaje się tom opowiadań Silna gorączka z 1963 r., który można odczytać jako niemalże postmodernistyczną dekonstrukcję własnej świadomości i konwencji pisarskiej.

Badam teksty Nowakowskiego z lat 1957–1971, ale i tu dokonałem selekcji. Pominąłem Balladę marynarską i Przystań, uznając, że tematycznie odbiegają one od głównego nurtu jego twórczości z tego okresu i wymagałyby osobnej lektury. Zasadniczą podstawę analizy stanowią zatem następujące tomy: Ten stary złodziej, Benek Kwiaciarz, Trampolina, Silna gorączka, Zapis, Gonitwa, Mizerykordia, Układ zamknięty9. Wśród tych tytułów mamy jedną powieść (Trampolina), pozostałe to zbiory opowiadań. W nieco mniejszym stopniu wykorzystałem zapiski z lat 1967–1968 zatytułowane Syjoniści do Syjamu, wydane dopiero w 2009 r., które choć pokrewne tematycznie i stylistycznie m.in. opowiadaniom z tomu Zapis, zasługiwałyby na interpretację w osobnym szkicu. Wymienione powyżej tytuły obejmują 95 opowiadań, nie licząc powieści Trampolina oraz Syjonistów do Syjamu. Do tego trzeba by doliczyć utwory wykorzystane jako konteksty. To ogromny materiał badawczy i podczas pracy niejednokrotnie przeżywałem rozterki, czy podążam w słusznym kierunku i czy nie pominąłem jakiegoś istotnego szczegółu. Czytelnik dostrzeże, że w drugiej części książki akcent pada na utwory z pierwszych tomów, w części trzeciej przybywa zaś odniesień do Zapisu, Mizerykordii i Syjonistów. W opowiadaniach z drugiej połowy lat sześćdziesiątych zakres obserwacji pisarza się rozszerzył, co ma też związek ze wspomnianą ewolucją techniki narracji.

Akcja większości omawianych w książce utworów rozgrywa się w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, przeważnie po 1956 r., choć w części opowiadań pisarz cofa się do końcówki okupacji, pierwszych lat powojennych czy przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych, traktując te okresy jako cezury historii najnowszej. Przedstawiona w opowiadaniach przestrzeń to przede wszystkim Włochy (w 1951 r. przyłączone do Warszawy), Praga, Targówek, Zacisze, Annopol, Powązki, Marymont, Śródmieście, Czerniaków, Powiśle, Wola, Ochota, w mniejszym stopniu Nowe Miasto i Starówka10. Warto pamiętać o dystansach międzydzielnicowych, wyrazistych zwłaszcza w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Uzyskujemy więc interesujący kontrapunkt: z jednej strony mamy względnie nienaruszone materialnie, choć dotknięte wywózką mężczyzn w 1944 r. Włochy, z drugiej – zrujnowane Śródmieście i Wolę, gdzie trwają jednak enklawy przedwojennej Warszawy, np. w rejonie ulic Poznańskiej i Nowogrodzkiej oraz Pańskiej, Miedzianej i Siennej11. Inną charakterystyczną cechą wczesnej twórczości Nowakowskiego jest opozycja między wsią a miastem. Można by zatem wyznaczyć trzy strefy obserwacji: miasto, przedmieście, wieś. W drugiej części książki skupimy uwagę na przedmieściu, głównie Włochach, określanych też jako miasteczko, w mniejszym stopniu penetrować będziemy inne obszary, np. Pragę i Czerniaków, przy czym mają one szereg cech wspólnych z Włochami. Właśnie na przykładzie Włoch będziemy mogli zobaczyć literacki model przestrzeni i wspólnoty skonstruowany przez Nowakowskiego.

Marek Nowakowski to pisarz o temperamencie antropologa. Interesują go ludzie, a nie klasy społeczne. Przywraca podmiotowość tym, którzy na ogół są tylko bytami statystycznymi. Pokazuje gwiazdozbiór zwykłych ludzi. Przedstawiane przez niego postacie tworzą z czasem niemal kompletną galerię ówczesnego społeczeństwa, zwłaszcza miejskiego i przedmiejskiego. Złodzieje, paserzy, robotnicy, migranci ze wsi, handlarze, ogrodnicy, rzemieślnicy, milicjanci, urzędnicy, inteligenci, artyści. Przeważają ci, którzy znajdują się na dole hierarchii społecznej. Pisarz przygląda się równocześnie tym, którzy pną się w górę; skłania go to do postawienia pytania o mechanizmy awansu w PRL. Niemniej trzeba podkreślić, że Nowakowskiego bardziej interesują zdarzenia społeczne niż procesy społeczne.

Podsumujmy. W pierwszej części książki, zatytułowanej Między historią a literaturą, przedstawiona zostanie metoda badawcza, a także jej geneza. Z jednej strony zbadamy pojęcie realizmu, z drugiej – sprawdzimy, jak na użyteczność literatury zapatrywali się (niegdyś i obecnie) badacze reprezentujący różne nauki: od literaturoznawców po antropologów kulturowych. Przyjrzymy się też pokrótce biografii pisarza i jego metodzie literackiej. Zarysujemy historię Włoch, w których Nowakowski dorastał. W drugiej części książki – Spektakl społeczny – skupimy uwagę na jego twórczości. Punktem wyjścia będzie analiza literackiego ujęcia przestrzeni i wspólnoty, zwieńczeniem – refleksja nad odczuwaniem rzeczywistości, rolą emocji i zmysłów, wreszcie nad doświadczaniem i rozumieniem czasu. W części trzeciej – Poszerzanie perspektywy – przyjrzymy się diagnozie i prognozie sugerowanej przez Nowakowskiego, ze szczególnym uwzględnieniem kierunków ewolucji polskiego społeczeństwa w PRL. Puentą będzie opowiadanie Trybun – swoista metafora polskiego losu.

Inspirowały mnie pomysły wielu badaczy, niemniej pozostaję wierny przekonaniu, że żadna teoria nie zastąpi wnikliwej lektury. Mam w pamięci przestrogę Susan Sontag, która pisała: „nigdy już nie odzyskamy niewinności z czasów sprzed sformułowania wszelkich teorii, kiedy sztuka nie musiała się z niczego tłumaczyć i kiedy nikt nie pytał, co dzieło sztuki mówi, ponieważ każdy wiedział (lub sądził, że wie), co ono robi”. Ba, posuwała się nawet do stwierdzenia: „w kulturze, której zasadniczym problemem jest nadmierny rozrost intelektu dokonujący się kosztem świeżości i zdolności odczuwania, interpretacja stanowi zemstę intelektu na sztuce”. „Zinterpretować to zubożyć i wyczerpać rzeczywistość, powołując do istnienia widmowy świat »sensów«”12. Remedium może być tylko czytanie – słowo po słowie. „Musimy się nauczyć więcej widzieć, słyszeć i odczuwać” – zalecała Sontag13.

Zatytułowałem książkę Wiwisekcja powszedniości, gdyż pociąga mnie właśnie wiwisekcyjna metoda analizy, a do takiego podejścia zobowiązuje twórczość samego Nowakowskiego, który niczym doktor Tulp na obrazie Rembrandta Lekcja anatomii pokazuje nam włókna polskości. Nieprzypadkowo wyrażenie wiwisekcja pojawia się wielokrotnie w jego opowiadaniach.

Mam nadzieję, że czytelnik tej książki zyska kontekst dla innych lektur. Dowie się również co nieco o biografii Nowakowskiego. A w każdym razie przekona się, jak fascynująca jest twórczość tego pisarza. Pomijając już wszelkie inne cele, ten ostatni wydaje mi się najważniejszy: pragnąłbym, by Marek Nowakowski został odczytany jako jeden z najważniejszych pisarzy polskich po wojnie.

Pisał Nowakowski w Jednym dniu w Europie: „Kim ja właściwie jestem? [...] Więc może tylko jedna jeszcze nadzieja, że z tego, co dobre ze mnie zostanie, z tego nawozu, który po mnie będzie, ci następni, młodzi, coś wezmą dla siebie przydatnego, doświadczenie, odkrycie jakieś niewielkie, choćby zapis tej szamotaniny nieustannej, pójdą oni z tym, choćby kawałek drogi, i coś osiągną, jakąś wartość, ład, oczyszczenie, oczekuję na takich, może naprawdę będę dla nich ja, zapisany w swoich książkach, niezłym fermentem, pożywką, rozsadą?...”14. Traktuję to zdanie jako wyzwanie i zobowiązanie.

1 Grisza, ja tiebie skażu, s. 12. Wszystkie przypisy odnoszące się do opowiadań czy innych wypowiedzi Marka Nowakowskiego podaję w postaci skróconej, z pominięciem nazwiska: tytuł utworu, numer strony. Szczegółowe dane, w tym alfabetyczny spis cytowanych utworów Nowakowskiego, znajdują się w bibliografii.

2 J. Błoński, Błoński przekorny. Dziennik. Wywiady, oprac. M. Zaczyński, Kraków 2011, s. 265.

3 F. Znaniecki, Relacje społeczne i role społeczne, Warszawa 2011, s. 28, 36.

4 E. Goffman, Zachowanie w miejscach publicznych. O społecznej organizacji zgromadzeń, Warszawa 2008, s. 7.

5 S. Nowak, System wartości społeczeństwa polskiego [w:] O Polsce i Polakach. Pisma rozproszone 1958–1989, Warszawa 2009, s. 142.

6 H. White, Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M. Wilczyński, Kraków 2010, s. 76.

7 Warto tu przypomnieć refleksję wielkiego pisarza rosyjskiego Iwana Bunina, ważnego również w biografii Marka Nowakowskiego: „W ogóle, jak oddzielić realność od tego, co daje książka, teatr, kinematograf? Bardzo wielu żywych miało w moim życiu udział i wpływ na mnie zapewne znacznie mniejszy niźli bohaterowie Szekspira, Tołstoja. Tak samo na życie innych oddziałuje Sherlock, na życie pokojówki – te kobiety, które widziała w aucie na ekranie” (I. Bunin, Nieszczęsne dni [w:] idem, Późna godzina. Opowiadania emigracyjne i Nieszczęsne dni (dziennik z lat 1918–1919), wybór i tłum. R. Lis, Warszawa 2012, s. 188–189).

8 E. Goffman, Zachowanie..., s. 53.

9 Na tomik Układ zamknięty, wydany w 1972 r., składa się sześć opowiadań. Pięć z nich to przedruki z wcześniejszych zbiorów. Szóste – najobszerniejsze – to Robaki, opublikowane wcześniej osobno w 1968 r. Opowiadanie Robaki Nowakowski włączył do wznowionego w 2012 r. tomu Silna gorączka. W ślad za pisarzem traktuję opowiadania z Silnej gorączki oraz Robaki jako całość.

10 Np. Powidoki 1, s. 68; Powidoki 2, s. 194; Powidoki 3, s. 125–126.

11 Rejon pobliskiej Towarowej, Łuckiej, Żelaznej, gdzie zachowały się zaniedbane, zrujnowane przedwojenne kamienice i czynszówki, nazywano Dzikim Zachodem lub Syberią (zob. Karnawał i post, s. 85; Powidoki 1, s. 84).

12 S. Sontag, Przeciw interpretacji i inne eseje, Kraków 2012, s. 13, 17.

13 Ibidem, s. 25.

14 Jeden dzień w Europie, s. 49.

CZĘŚĆ I

Między historią a literaturą

W stronę realizmu

„Niejeden problem socjologiczny już został, a wiele kolejnych jeszcze zostanie wysuniętych przez dzieła literackie, geniusz literacki często bowiem jako pierwszy dostrzega, jak ważne są fakty zaniedbywane i ignorowane przez teoretyka podążającego za swoją doktryną” – wskazywał w 1934 r. Florian Znaniecki1. Pytania zarysowane przez Znanieckiego, obecnie podejmowane przez socjologię codzienności, warto odnosić także do historii najnowszej2.

Wśród historyków problem tekstu literackiego jako źródła co jakiś czas powraca. Zajmuje też teoretyków literatury3. Choć wśród metodologów przeważają obecnie opinie przychylne literaturze, to jednak w praktyce znajdziemy niewiele studiów, w których teksty literackie byłyby wykorzystywane jako pełnoprawne świadectwo przeszłości. Trudno oprzeć się wrażeniu intelektualnej straty. Wystarczy sięgnąć po krótkie opowiadanie Marka Nowakowskiego Złoto, by poznać świat dalece odmienny pod względem obyczajowym, estetycznym, technologicznym od zurbanizowanej przestrzeni początków XXI w. Tekst literacki może okazać się niezastąpionym przewodnikiem. Ale nie każdy. Spróbujemy więc zastanowić się nad relacją między sztuką a prawdą, prześledzić pojmowanie realizmu w literaturze, zrekonstruować przebieg debaty historyków nad wykorzystywaniem tekstów literackich jako źródła, zaprezentować (niektóre) propozycje metodologiczne.

Osobnej uwagi wymagałaby powieść historyczna, której rozkwit przypadł na wiek XIX. Prekursor gatunku, sir Walter Scott, w powieści Waverly, albo lat temu sześćdziesiąt (1814), zaproponował połączenie realizmu z fantastyką, inspirowaną przeważnie ludowymi klechdami, zarysowując przy tym granicę między historią a romansem4. W Dzwonniku z Notre Dame (1831), którego akcja rozgrywa się w 1482 r., historia służyła jako sztafaż, ułatwiający Wiktorowi Hugo uchwycenie portretu miasta i charakterów ludzkich. Aleksander Dumas w Trzech muszkieterach (1844) mniejszą wagę przywiązywał do historycznych szczegółów, kreślił natomiast ogólną panoramę historyczną, wyprzedzając ujęcia filmowe. Lew Tołstoj w Wojnie i pokoju (1863–1869) dawał do zrozumienia, że równie ważne jak ustalanie faktów jest wnikanie w naturę historycznej rzeczywistości, co pisarz może osiągnąć skuteczniej niż historycy i filozofowie; stanowiskiem tym szedł pod prąd zarówno dotychczasowej konwencji powieści historycznej, jak i realistycznej5. Trylogię Henryka Sienkiewicza (1884–1888) łączy z powieściami Dumasa przygodowość, różni od nich filozoficzny wymiar, szczególnie pokazywanie pogranicza cywilizacji i barbarzyństwa, zarówno w przestrzeni, jak i umysłowości ludzi. W XX w. powieść historyczna utraciła wcześniejsze znaczenie, ale też zyskała nową, niekiedy pojemniejszą formę, o czym świadczy dzieło Jonathana Littella Łaskawe (2008), w którym mamy do czynienia z równoległą rekonstrukcją historii i dekonstrukcją formy, w tym wypadku greckiej tragedii, jako jednego ze źródeł narracji6. Inny przykład powieści postmodernistycznej to Morfina Szczepana Twardocha. Opanowana przez Niemców w 1939 r. Warszawa staje się tu tłem – swoistą dekoracją literacką – dla dyskursu o tożsamości, a właściwie o wielości tożsamości7. Jako literacką grę z historią można odczytać powieść Simona Sebaga Montefiorego Pewnej zimowej nocy o życiu prywatnym elity WKP(b) tuż po wojnie; jej narracja grawituje w stronę melodramatu, co sprawia wrażenie jedynie odległego echa Doktora Żywago Borysa Pasternaka8. Osobny nurt w najnowszej polskiej literaturze wyznacza wybitna powieść Jana Polkowskiego Ślady krwi, będąca próbą uchwycenia kilku pokoleń Polaków w XX i w początkach XXI w.9 Współbrzmi z nią epicka opowieść Bronisława Wildsteina Czas niedokonany10. Utwory tego rodzaju mogą przybliżać do zrozumienia komplikacji polskich losów.

Wróćmy na razie do rozważań teoretycznych. Władysław Tatarkiewicz dowodził w klasycznym studium Droga przez estetykę, że za „prawdziwe” można uznać „wszystko, co w dorównany sposób »odtwarza rzeczywistość«, w jakiejkolwiek postaci, czy to będą obrazy, czy twierdzenia”. W tym sensie można mówić „o prawdzie portretu tak samo, jak o prawdzie powieści”. Tatarkiewicz prowadzi swój wywód do dwóch wniosków. Po pierwsze, sztuka – szczególnie poezja, malarstwo, rzeźba, architektura – powinna być opisywana poza kategoriami prawdy i fałszu. Po drugie, skoro przez stulecia jako cel sztuki wskazywano prawdę, choć prawda ta bywała „obiektywizowana” lub „idealizowana”, można traktować sztukę jako co najmniej świadectwo przeszłości11.

Z wnioskami Tatarkiewicza korespondują przemyślenia Romana Ingardena na temat prawdziwości w dziele sztuki. Ingarden udziela dwóch wskazówek. Z jednej strony zastrzega: „nie ma takiego dzieła literackiego, w którym odtworzenie byłoby całkowicie wierne”. Z drugiej – postuluje kategoryzację tekstu12. Poszczególne warstwy tekstu mogą mieć odmienną wartość dla różnych czytelników. Postulat ten wydaje się szczególnie zasadny w odniesieniu do powieści realistycznej.

Na literaturę realistyczną warto spojrzeć w szerszym kontekście. Jürgen Osterhammel przekonuje w swojej monumentalnej Historii XIX wieku, że jedną z najważniejszych zmian mentalnych, jakie przyniosło to stulecie, była prowadzona na nieznaną dotychczas skalę samoobserwacja. Ukształtowały się w formie znanej nam do dzisiaj archiwa, biblioteki, muzea, wystawy, encyklopedie. Nowe możliwości społecznej autorefleksji stworzyła prasa, coraz szersze grupy odbiorców czyniąc uczestnikami masowej komunikacji. Dzięki telegrafowi powstał pierwszy globalny system przekazywania informacji. Cezurą stało się wynalezienie fotografii, która za sprawą m.in. aparatu Kodaka z 1888 r. stopniowo przeniknęła do życia codziennego. Urządzony 22 marca 1895 r. pierwszy pokaz ruchomych obrazów zainicjował nowe medium – film, które służyło zarówno inscenizacji, jak i dokumentacji. Ukonstytuowały się dyscypliny naukowe, szczególnie statystyka, geografia, historia i socjologia. Statystyka, jak pisze Osterhammel, unaoczniła to, co pozostawało skryte lub nazbyt oczywiste, stwarzając jednak scjentystyczne złudzenie, że tylko zestawienia liczb i procentów mogą pokazywać prawdę. Geografia wypracowała narzędzia do kompletnego skartografowania świata – dzięki czemu ludzie zobaczyli na mapach to, o czym słyszeli w opowieściach i legendach – ale sprzyjała też utrwaleniu imperialnych wyobrażeń o świecie. Historia wypracowała metody badawcze oparte na krytyce źródeł, choć dopiero z czasem objęła refleksją obszary postrzegane jako przynależne do „nauk społecznych”. Socjologia, wymyślona w 1838 r. przez Auguste’a Comte’a, zapoczątkowała teoretyczny opis systemów społecznych, stając się kilka dekad później jeszcze jednym zachodnioeuropejskim towarem eksportowym – z różnymi skutkami, jak w Rosji i Chinach, gdzie sprzęgła się w dwuznaczny sposób z marksizmem13.

Zanim socjologia zyskała rangę nauki o społeczeństwie, to literatura pozostawała obszarem refleksji nad postawami, obyczajami czy relacjami między ludźmi14. Mogłoby się zatem zdawać, że literatura, ledwie osiągnąwszy szczyty w postaci wielkich powieści realistycznych, utraciła rangę na rzecz dyscyplin naukowych, szczególnie socjologii. Zamiarem tej książki jest wykazanie, że nie ma tu alternatywy, lecz komplementarność; podkreślają to też współcześni socjologowie, jak Piotr Sztompka, a przed nim cytowany już Znaniecki. Do podobnego poglądu skłania się również Osterhammel, wskazując przy tym, że literacki realizm dąży nie tylko do odtworzenia życia, ale też do ujawnienia i zbadania kształtujących je sił społecznych i psychologicznych15.

Moment pojawienia się pojęcia realizmu wydaje się sporny. Ian Watt w Narodzinach powieści (1957) wskazywał, że użyto go we Francji w 1835 r. podczas debaty nad estetyką malarstwa neoklasycystycznego, kiedy to przeciwstawiono vérité humaine oraz idealité poétique. Zdaniem Watta termin realizm upowszechnił się dopiero w latach pięćdziesiątych XIX w., o czym świadczy pismo „Le Réalisme”, wydawane w latach 1856–1857 m.in. z inicjatywy Louisa Edmonda Duranty’ego16. W nowszym Słowniku europejskich kierunków i grup literackich (2000) zwraca się uwagę na pismo „Mercure Français du XIX siècle”; na jego łamach już w 1826 r. pisano o nowej szkole literackiej, która „z dnia na dzień się rozszerza i która zmierza do wiernego naśladownictwa nie arcydzieł sztuki, lecz oryginałów, którymi obdarza nas natura”; ta nowa szkoła mogłaby się nazywać „realizm”. Prognozowano, że to właśnie „literatura prawdy” okaże się dominującym nurtem w XIX w.17 Potwierdzeniem tej prognozy stał się cykl powieści i opowiadań Honoré de Balzaca Komedia ludzka, będący swoistą kroniką lat 1815–1846.

Można by zaryzykować twierdzenie, że idee realizmu urzeczywistniała jeszcze wcześniej Jane Austen. Admirator jej twórczości Paul Johnson wskazuje, że po napisaniu Rozważnej i romantycznej oraz Opactwa Northanger Austen świadomie określiła swoją metodę pisarską: „Trzy czy cztery rodziny mieszkające na wsi to wszystko, czym trzeba się zająć” (cytat z jej listu). Odtąd – pisze Johnson – „zawężała zakres zainteresowań wyłącznie do tego, co sama zaobserwowała lub usłyszała, o czym myślała i co ją głęboko przejmowało”. A to oznaczało – jak zaznaczała sama Jane Austen w 1816 r. – ograniczenie się do „szerokiego na dwa cale kawałeczka kości słoniowej, na którym maluję delikatnym pędzelkiem, osiągając po ciężkiej pracy bardzo niepozorny efekt”. Konsekwentnie też trzymała się przyjętej zasady, żeby nie opisywać wydarzeń ani nie odtwarzać rozmów, w których sama nie uczestniczyła lub nie mogła uczestniczyć. Sekretem jej sukcesu – ocenia Johnson – „były pisarska samoświadomość oraz staranne pielęgnowanie własnego talentu, ale i nakładanie mu ograniczeń”18.

Trzeba tu zastrzec, co czyni Henryk Markiewicz w Głównych problemach wiedzy o literaturze, że metafora tekstu literackiego jako zwierciadła, używana m.in. przez Stendhala, wywodzi się jeszcze z tradycji antycznej19. To filozofowie greccy postawili pytanie, czy istotą sztuki jest mimesis20. Używając określenia realizm, trzeba więc pamiętać o jego dwojakim znaczeniu. Oznacza ono metodę pisarską polegającą na odwzorowywaniu rzeczywistości, stosowaną w różnych epokach. Przede wszystkim wiąże się ze szkołą pisarską, która kształtowała się w pierwszej połowie XIX w. we Francji, a także w innych krajach Europy i obu Ameryk21. Pisarzy realistów łączy drobiazgowa obserwacja rzeczywistości, dążenie do obiektywizmu, a niekiedy także ukazywanie postaci na szerokim tle społecznym22.

Ale i coś więcej. Już przed laty Andrzej Dobosz zwrócił uwagę na pochodzący z 1841 r. cytat z Dzienników Friedricha Hebbla, spopularyzowanego wśród polskich czytelników przez Karola Irzykowskiego, o roli sztuki: „Sztuka ma za zadanie uświadamiać wszystko, co tkwi w człowieku i jego życiowej sytuacji. Tak, że po wiekach będzie z niej można czerpać wszystkie możliwe doświadczenia”. Sam Irzykowski zaś, idąc tropem Hebbla, głosił pochwałę literatury jako wiedzy. Istnieją bowiem „na mapie życia ludzkiego wielkie obszary spraw, które jeszcze nieujęte przez naukę, muszą być, przynajmniej na razie, stwierdzone i przechowane przez sztukę [...] jest to wiedza o sytuacjach, o stosunkach ludzi do ludzi, do Losu, do swoich zadań itd., wiedza dotąd nieskodyfikowana i trudno skodyfikować się dająca”23. Podobne refleksje nasuwały się również socjologom – Florianowi Znanieckiemu i Ervingowi Goffmanowi.

O rosnącym zainteresowaniu twórców i czytelników powieścią realistyczną decydowało wiele czynników. Z jednej strony odkrycia naukowe, szczególnie w dziedzinie biologii, powstanie nauk społecznych, rosnąca rola prasy, popularyzacja fotografii. Z drugiej – dynamiczny rozwój miast, handlu, przedsiębiorczości, przemysłu. To wszystko skłaniało do zainteresowania się zjawiskami dotąd marginalnie obecnymi w sztuce24. Dokonującą się zmianę tak oto diagnozował Erich Auerbach w swojej klasycznej pracy Mimesis: „Z jednej strony poważny sposób ujmowania rzeczywistości powszechnej, awans rozleglejszych i niżej stojących w hierarchii społecznej grup ludzkich do rangi przedstawienia problemowo-egzystencjalnego; z drugiej strony umiejętność wplatania pierwszych z brzegu codziennych postaci i wydarzeń w całościowy przebieg współczesnej historii – oto, jak sądzę, fundamenty realizmu nowoczesnego”25.

Nie bez znaczenia wydaje się również czynnik polityczny. Szczególnie we Francji dostrzec można korelację między zmianami rządów a prądami w sztuce. Ilustratywna jest tu biografia Gustave’a Courbeta, twórcy szkoły realistycznej w malarstwie26. Rewolucyjna atmosfera 1848 r. silnie oddziałała na niespełna trzydziestoletniego wówczas twórcę. Wśród przyjaciół malarza znalazł się teoretyk anarchizmu Pierre-Joseph Proudhon. Nadawał on pracom Courbeta komentarze, których sam malarz niekoniecznie sobie życzył, a które uczyniły go w oczach rządzących tym bardziej podejrzanym. W 1853 r. Courbet otrzymał zamówienie rządowe z myślą o wystawie światowej w 1855 r., pod warunkiem jednakże akceptacji jury. Niektóre z jego obrazów zostały odrzucone, co skłoniło artystę do przygotowania z pomocą finansową przyjaciół własnej wystawy. Tak oto w 1855 r. otworzony został Pavillon du Réalisme27. Wtedy też Courbet najpełniej określił swoje credo artystyczne: wyrażać obyczaje, idee, klimat epoki, czyli tworzyć „sztukę żywą”. Wyobraźnia w sztuce polegać powinna na umiejętności znalezienia najpełniejszego wyrazu dla rzeczy istniejącej, a nie tworzeniu tej rzeczy. Malarstwo winno pozostać sztuką konkretną, przedstawiającą jedynie rzeczy realne i istniejące. Sam Courbet chciał malować to, co widzi oko i co oko może dostrzec28.

Pod pewnymi względami podobne nastawienie wyrażał sto lat później Nouveau Réalisme. Określenia tego użył Pierre Restany w katalogu wystawy przygotowanej przez Galleria Apollinaire w Mediolanie w kwietniu 1960 r. Manifestem nowej grupy stała się kilka miesięcy później wystawa zaprezentowana podczas Festiwalu Awangardy w Paryżu, będąca też odpowiedzią na amerykański pop-art. Artyści współtworzący Nouveau Réalisme wykorzystywali w swoich pracach okruchy rzeczywistości, niekiedy nawet złom, makulaturę, śmieci, a także przedmioty codziennego użytku. To rzeczywistość miała oddziaływać na widza, a nie wyobraźnia artysty29. Niezwykłym zjawiskiem było też malarstwo hiperrelistyczne30, w Polsce znane głównie dzięki pracom Łukasza Korolkiewicza, stanowiącym wyzwanie i dla historyka31.

Cofnijmy się jeszcze do XIX stulecia. W latach sześćdziesiątych tego „pięknego wieku” termin realizm był wypierany – przynajmniej w literaturze – przez określenie naturalizm. W 1868 r. Émile Zola napisał w przedmowie do drugiego wydania swojej powieści (przerobionej później na utwór dramatyczny) Teresa Raquin, że ma „zaszczyt” należeć do „grupy pisarzy naturalistycznych”, i postulował unaukowienie metody pisarskiej, wykorzystywanie obserwacji, uwzględnianie pospolitości i brzydoty32. Podobne tezy można znaleźć w jego studium Powieść eksperymentalna33. Przystępując do pracy nad cyklem Rougon-Macquartowie. Historia naturalna i społeczna rodziny za Drugiego Cesarstwa, publikowanym w latach 1871–1893, Zola zakładał, że jego refleksja obejmie wszystkie sfery społeczne, od proletariatu po elity władzy34. O przesłaniu naturalizmu wiele też napisano w przedmowie do tomu Wieczorów medańskich z 1880 r., na który składało się sześć opowiadań, pomyślanych jako manifest literacki35. Najchętniej czytanym pozostaje chyba opowiadanie Baryłeczka Guy de Maupassanta, do którego nieraz powracał będzie również Marek Nowakowski36.

Naturalizm oddziaływał na inne sztuki, szczególnie operę. Między 1890 a 1910 r. rozwinął się we Włoszech gatunek określany jako weryzm, postrzegany również jako przeciwwaga dla opery romantycznej, której najdoskonalszą formę nadał Ryszard Wagner w dramacie muzycznym Tristan i Izolda (1865). Weryści, wykorzystując niekiedy chromatyczną technikę kompozycji Wagnera, szli jednak w przeciwnym kierunku. Z reguły akcja opery werystycznej osadzona jest w konkretnym czasie i miejscu, przeważnie współczesnym twórcy, a jej bohaterami są zwykli ludzie, często ze społecznych nizin. Werystyczne środki wyrazowe to przede wszystkim eksponowanie przez wykonawców emocji: westchnienia, szlochy, okrzyki, okazywanie gniewu lub wesołości, co dodatkowo akcentuje jeszcze muzyka. Przykładem – Rycerskość wieśniacza Pietra Mascagniego, Pajace Ruggiera Leoncavalla, Louise Gustave’a Charpentiera. Cechy werystyczne mają też opery Giacoma Pucciniego Cyganeria, Jaskółka oraz Dziewczę z Zachodu, choć puccinowska stylistyka, z dominantą melancholijnej, migotliwej i nieostrej harmoniki, zwłaszcza w duetach miłosnych (np. w finale I aktu Cyganerii), wydaje się odrębna od weryzmu. Spośród oper werystycznych bodajże najtrwalszą popularność zyskały Pajace Leoncavalla, także dzięki arii Ridi Pagliaccio, która przeniknęła później do filmu, m.in. do Spalonych słońcem Nikity Michałkowa (1994), gdzie stała się wręcz kluczem do zrozumienia fabuły. Zachował się projekt scenografii Pajaców wystawionych w 1933 r. w teatrze operowym w Kolonii. Jej autor Otto Reigbert umiejscowił akcję opery w środowisku robotniczym, dotkniętym wielkim kryzysem. Na pierwszym planie widzimy barakowóz służący za mieszkanie oraz suszące się na sznurze kalesony, dopiero w tle widać zarysy barokowych kamieniczek. Mamy zatem odwrócenie porządku w porównaniu z operą XIX-wieczną. Weryzm wręcz epatuje widza pospolitością, co trafnie oddał Reigbert37.

Warto jeszcze wspomnieć przynajmniej o trzech operach, które choć przynależą do innych czasów, posługują się m.in. środkami specyficznymi dla weryzmu. W Porgy i Bess George’a Gershwina (premiera w Nowym Jorku w 1935 r.) tłem akcji jest zwyczajna dzielnica amerykańskiego miasta38. Gershwin posłużył się powieścią Porgy Edwina DuBose’a Heywarda oraz wykorzystał pieśni murzyńskie dostarczone mu przez brata Irę, niemniej decydujące okazały się jego osobiste przeżycia. Latem 1934 r. kompozytor zamieszkał na Folly Island opodal Charlestonu, gdzie obserwował i podsłuchiwał życie mieszkańców. Wpłynęło to na rytmikę oraz intonację dzieła. Gershwin poprzestał na prostej formie songu, rezygnując ze stylizacji, dzięki czemu uzyskał niezwykły efekt intensywności i szczerości emocji39. W tym samym czasie po drugiej stronie Atlantyku Alban Berg pracował nad operą Lulu, która została ukończona wiele lat po jego śmierci – w 1979 r.; premiera wersji niedokończonej odbyła się w Zurychu w 1937 r. Na miejsca akcji Berg wybrał kabaret, kasyno, garsonierę. Za pomocą dwunastotonowej techniki stworzył niepowtarzalne środki wyrazowe do opisu postaci, np. Lulu towarzyszy dźwięk wibrafonu, podkreślający jej tajemniczą, magnetyczną osobowość. Obnażone zostały tu ludzkie instynkty – w przenośni i dosłownie40.

Z kolei w operze Dymitra Szostakowicza Lady Makbet mceńskiego powiatu (premiera w Leningradzie w 1934 r., wznowienie w zmienionej wersji w 1963 r.) można usłyszeć naturalistyczne, wręcz imitacyjne efekty dźwiękowe, szczególnie w scenach erotycznych, np. w finale I aktu rozgrywającego się w sypialni głównej bohaterki Katarzyny Izmajłowej41. To właśnie tę operę napiętnowano w głośnym artykule Chaos zamiast muzyki w „Prawdzie” 28 stycznia 1936 r., który zainicjował represje wobec muzyków. Sam Szostakowicz niemal cudem uniknął aresztowania42. W otoczeniu Stalina przeważyło w końcu przekonanie, że może jeszcze komponować „doskonałą realistyczną muzykę, pod warunkiem, że się będzie nim kierowało”43. Odtąd twórczość tego genialnego kompozytora była rozdarta między introwertyczne kwartety smyczkowe (VIII Kwartet z przejmującym motywem „pukania do drzwi”44) a trybuty składane władzy (kantata Pieśń o lasach45).

Gdyby jakiś kompozytor pokusił się o napisanie opery na podstawie opowiadań Marka Nowakowskiego, przypominałaby ona właśnie Lady Makbet..., Lulu lub Porgy’ego i Bess. Odpowiednikiem malarstwa hiperrealistycznego w muzyce mogłaby być natomiast opera Johna Adamsa Nixon w Chinach (1987).

Wróćmy do literatury. Wśród krytyków trwają spory o trafność naturalistycznej wizji człowieka46. Z jednej strony naturaliści postulowali naukową precyzję w opisie zjawisk społecznych. Émile Zola podczas pisania Germinalu przez kilka miesięcy obserwował pracę górników w kopalniach złota47. Z drugiej strony kierowali się oni ówczesnymi doktrynami naukowymi i filozoficznymi, przyjmując m.in. w ślad za Hippolytem Tainem, Augustem Comte’em i Karolem Darwinem, że los człowieka jest zdeterminowany przez środowisko oraz dziedziczenie. Szli zatem dalej niż Balzac w Komedii ludzkiej, w której zarysowywała się raczej ogólna zależność między charakterem jednostki a otoczeniem. W cytowanej już przedmowie do Teresy Raquin Zola pisał, że pokazał postacie, „nad którymi nerwy i krew panują wszechwładnie”, „pozbawione wolnej woli, których każdy czyn podyktowany jest nakazem ciała”48. Z kolei do cyklu Rougon-Macquartowie Zola dołączył drzewo genealogiczne, ukazujące cechy odziedziczone przez daną postać. Naturalizmowi towarzyszyła scjentystyczna iluzja, że taką samą wiedzę jak o prawach chemii czy biologii można uzyskać o zachowaniu człowieka. Co za tym idzie, można racjonalnie zreorganizować społeczeństwo zgodnie z zasadami wskazanymi przez nauki społeczne49. Stąd niedaleko już było do inżynierii społecznej, która fatalnie zaciąży nad XX w. Z tego punktu widzenia trwalsza i bardziej miarodajna wydaje się twórczość tych pisarzy, którzy – jak Jane Austen – akcentowali znaczenie indywidualnego zmysłu obserwacji, nawet obciążonego subiektywizmem50.

Kwestia, o której tu mowa, wydaje się szczególnie istotna w wypadku Rosji, gdzie wielu pisarzy uchodziło – przynajmniej wśród inteligencji – za moralnych przywódców. W ocenie Orlanda Figesa w niewielu krajach przywiązywano tak wielką wagę do „powieści społecznej”: „dominowała ona w kanonie literatury od lat 40. XIX wieku i Biednych ludzi Dostojewskiego do przełomu stuleci i Matki Gorkiego”. Powieść Maksyma Gorkiego służyła później za wzorzec realizmu socjalistycznego. Błędny byłby jednak pogląd, uważa Figes, że realizm socjalistyczny wyewoluował z powieści realistycznej czy naturalistycznej. Był on zjawiskiem politycznym, a nie kulturowym. Figes dostrzega dwa wymiary twórczości Gorkiego51: wskazywanie sił społecznych popychających „lud” ku rewolucji i demokracji, a jedmocześnie stawianie jednostki na pierwszym planie. Gorki pozostał wierny przekonaniu, że działają poszczególni ludzie, a nie klasy. Cyganie, hazardziści, żebracy i oszuści, którzy zapełniali karty jego opowiadań, walczyli na swój skromny sposób o wolność i godność jako jednostki, a nie jako przedstawiciele „proletariatu” – zauważa Figes52. Kilkadziesiąt lat później podobne nastawienie cechowało polskich realistów z pokolenia „Współczesności”, szczególnie Marka Nowakowskiego53.

Ograniczenia realizmu i naturalizmu starała się przekroczyć literatura modernistyczna, wyciągając wnioski z jednej strony z rozwoju nauk przyrodniczych, z drugiej – z psychoanalizy. Modernizm ujawniał niedostrzegane dotąd „relacje pomiędzy zdarzeniem i jego kontekstem”, zacierając granice między dyskursem „faktualnym” a „fikcjonalnym” (uwaga ta nie dotyczy jednak dyskursu jednoznacznie „imaginatywnego”)54. Proces Franza Kafki (około 1914 r.) jest już zarówno portretem miasta, jak i sondą w głąb świadomości; czytelnik ma tu nieskończenie wiele możliwości interpretacji55.

We Francji spór o realizm, naturalizm, modernizm, a także socjologiczność literatury ożył pod koniec XX w. za sprawą powieści Michela Houellebecqa. Jego biograf Denis Demonpion wskazuje, że temperaturę debaty, jaką wywołały w 1998 r. zwłaszcza Cząstki elementarne, można porównać do polemik wokół powieści Louisa-Ferdinanda Céline’a Podróż do kresu nocy w 1932 r.56 W niniejszej książce warte odnotowania wydają się szczególnie dwa wątki tej debaty.

Pierwszy z nich to przetwarzanie rzeczywistości w fikcję. W Cząstkach elementarnych Houellebecq początkowo nie zastosował choćby kryptonimów. Ze szczegółami opisał kemping „psychoterapeutyczny” Espace du Possible, leżący w departamencie Charente-Maritime, i mimo protestów upierał się, że nie zmieni jego nazwy, „tak samo jak żadnych innych, na przykład marek, które są przecież zastrzeżone i należą do świata realnego”. W końcu poszedł na ustępstwa i w dostępnych obecnie wydaniach powieści kemping figuruje pod nazwą Lieu du Changement (Miejsce Odmiany). Innym razem miejscem akcji jest lokal erotyczny Cléopâtre, pozostawiony już bez kamuflażu. Jeszcze większe kontrowersje wywołało wprowadzanie na scenę powieści realnych postaci, i to pod ich własnymi nazwiskami, czego dotychczas pisarze, nawet najbardziej „realistyczni”, raczej unikali. W Poszerzeniu pola walki Houellebecq odtworzył całą strukturę Ministerstwa Rolnictwa, w którym pracował przez kilka lat. Jego dawni koledzy bez trudu rozpoznali się w przedstawionych w powieści postaciach, niektórzy rozważali nawet złożenie pozwów o ochronę prywatności. Niezrażony krytyką pisarz podobnie postąpił w powieści Mapa i terytorium, gdzie spotykamy jego znajomych z kręgów literackich. „Cienka jest w tych opisach linia dzieląca powieść od reportażu” – komentuje Demonpion. Sam Houellebecq podkreślał niejednokrotnie, że kompetencje pisarza ograniczone są do tej dziedziny, w jakiej zdobył doświadczenie. Demonpion zwraca też uwagę, że już we wczesnej młodości Houellebecq potrafił przechowywać w pamięci „fotograficzne ujęcia widzianych pejzaży”, poza tym „chłonął komentarze i zachowania ludzi”. Od początku pisarskiej kariery, nim przystąpił do pracy, przygotowywał drobiazgową dokumentację, „niczym Zola podczas pracy nad Germinal”. „Dowiadywał się, badał, wypytywał, jak nakazują wielkie tradycje powieściowe XIX wieku. Codziennymi obserwacjami karmił dzieło, które w nim wzrastało”. Cechą powieści Houellebecqa jest ukazywanie autentycznych sytuacji i prawdziwych ludzi w rzeczywistym otoczeniu57.

Druga kwestia to granice swobody literatury. Houellebecq spotkał się z zarzutem, że usilnie dąży do tego, by „wzmóc realizm”, a przy tym wyrównać osobiste rachunki, zasłaniając się literacką fikcją. Również jego wywiady prasowe i telewizyjne wywoływały kontrowersje. Nasuwa się pytanie, w jakim stopniu pisarz może współtworzyć interpretacje swoich utworów komentarzami pozaliterackimi. Największy skandal spowodowały krytyczne wypowiedzi Houellebecqa na temat islamu. Tym razem doszło do rozprawy sądowej, którą obszernie przedstawia w swojej książce Demonpion. Nie zapadł wyrok skazujący, niemniej sąd określił jako „niewłaściwe” wykorzystanie przez pisarza „bezkarności literatury”. Gdy wypowiada się „osobiście i bezpośrednio” w mediach, udziela wywiadów prasie, „nie może czynić użytku z zasady powieściowego dystansu do własnych wypowiedzi”. Jest więc „odpowiedzialny” za swoje enuncjacje, nawet jeśli wiążą się z opublikowanym przez niego dziełem literackim – brzmiał werdykt58. Przebieg procesu pokazał zarazem, że kwestia sklejenia życia i fikcji w utworach o cechach realistycznych pozostaje chyba nierozstrzygalna.

Przetwarzanie rzeczywistości w fikcję ma za cel wyrażenie tego, czego nie dałoby się przedstawić inaczej, pokazanie tego, co możliwe – i co niemożliwe, lecz przynależne do ludzkiej wyobraźni. Literacka fikcja służy ostatecznie poszerzaniu przestrzeni wolności – wypowiedzi, obserwacji, dyskursu. Dostrzeżemy zresztą wiele podobieństw między twórczością Michela Houellebecqa i Marka Nowakowskiego, podanego do sądu przez osobę, która rozpoznała się w jednym z jego utworów. Obu pisarzy łączy metoda przetwarzania rzeczywistości w fikcję – i balansowanie na granicy literatury i reportażu59.

Nasuwa się tu skojarzenie z twórczością innego wybitnego pisarza, Sergiusza Piaseckiego. We wstępie do powieściowej trylogii, na którą składają się Jabłuszko, Spojrzę ja w okno..., Nikt nie da nam zbawienia, Piasecki zaznaczał: „jest tam sporo fantazji, lecz nie ma nic z próżni. Wszystko powstało z czegoś, co przeżyłem w więzieniach lub na wolności”60. Zdania te mogłyby równie dobrze wyjść spod pióra Nowakowskiego. Marek Hłasko używał określenia „prawdziwe zmyślenie”. To rzeczy, które się zdarzyły lub mogły się zdarzyć, albo kondensacja zdarzeń z różnego czasu w jednej relacji61. Ostap Ortwin, krytyk literacki, tak zaś ujmował tę kwestię: o „prawdziwości” i „prawdopodobieństwie” utworu nie świadczy naśladownictwo życia i ilustrowanie rzeczywistości, ale stworzenie fikcji literackiej, która zachowując logikę wewnętrzną, świadczyłaby o prawdopodobieństwie62.

Zbliżone stanowisko zajmował, zachowując jednakże własny punkt widzenia, Ludwig von Mises w dziele Teoria a historia z 1957 r. Badając relacje między historią a literaturą, wskazywał, że do dzieła literackiego nie stosują się testy prawdy, które mają zastosowanie do pracy historyka. Zastrzegał, że swoboda pisarza realisty pozostaje ograniczona. Wolno mu modelować przedstawioną rzeczywistość, nie może jednak podejmować prób wynalezienia psychologii różnej od tej, jaką czerpie się z obserwacji ludzkiego postępowania. W razie takiej próby literatura, a na pewno literatura realistyczna, traci swój sens. Zarazem Mises, rozdzielając sferę nauki i sztuki, dostrzegał swego rodzaju przewagę literatury nad historią. Literatura bowiem zajmuje się zawsze indywidualnymi ludźmi i indywidualnymi zdarzeniami. Historia zaś traktuje o grupach jednostek oraz o zdarzeniach wpływających na grupy. Pojedynczy człowiek, pisał Mises, interesuje historyka głównie z powodu wpływu, jaki jego działanie wywiera na innych ludzi, albo jako typowy przedstawiciel całej grupy jednostek. Dla pisarza natomiast zawsze liczy się tylko jednostka jako taka, bez względu na jej oddziaływanie na innych i na to, czy można ją uznać za typową. Mises zwracał dalej uwagę na pułapkę, w jakiej znalazła się literatura końca XIX w. W czasach gdy nauka zaczęła górować prestiżem nad literaturą, a „zeloci pozytywizmu” wyszydzali fikcję literacką jako bezużyteczną rozrywkę, pisarze usiłowali usprawiedliwić swoją profesję, przedstawiając literaturę jako gałąź nauki. I tak Émile Zola doszedł do poglądu, że powieść jest „czymś w rodzaju opisowej ekonomii i psychologii społecznej”, inni autorzy sugerowali, że literatura powinna zająć się losami klas społecznych lub narodów, a nie jednostek. To ślepa uliczka – przestrzegał Mises. Istotą literatury jest i będzie „indywidualny człowiek – to, jak żyje, czuje i działa”. „Odwiecznym tematem literatury jest sam człowiek, indywidualny rzeczywisty człowiek w swym życiu i działaniu”. Środowisko zaś jest tłem dla portretów szkicowanych przez autora63. Kwestie te w interesującym przetworzeniu wróciły za sprawą postmodernizmu, do czego jeszcze dojdziemy.

Podsumujmy dotychczasowe rozważania klasyczną definicją autorstwa Iana Watta. Utwór literacki zyskuje cechy autentycznej relacji o doświadczeniu ludzkim, gdy fabuła ma pozory autentyczności, nie jest wzięta z mitologii, legendy, historii czy poezji, postacie są zindywidualizowane, ukazane na tle dokładnie zarysowanego środowiska, wśród historycznych realiów, a narracja jest uszczegółowiona, odtwarza nieliterackie style języka64.

Poza tym i tak decyduje talent, co zwięźle ujął Andrzej Bobkowski w Szkicach piórkiem: „Wcale nie jest tak trudno opisać rzeczy dostrzeżone. O wiele trudniej jest dostrzegać. Prawdziwy pisarz to nie ten, który dobrze pisze – to ten, który najwięcej dostrzega”65.

1 F. Znaniecki, Metoda socjologii, tłum. i wstęp E. Hałas, Warszawa 2009, s. 227.

2 Wykorzystuję tu obserwacje poczynione wcześniej w artykule: K. Kosiński, Tekst literacki jako źródło historyczne. Na przykładzie opowiadania Marka Nowakowskiego Benek Kwiaciarz, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2011, nr 10, s. 407–468.

3 Historyk wobec źródeł. Historiografia klasyczna i nowe propozycje metodologiczne, red. J. Kolbuszewska, R. Stobiecki, Łódź 2010; Zapisywanie historii. Literaturoznawstwo i historiografia, red. W. Bolecki, J. Madejski, Warszawa 2010. Zob. także A. Compagnon, Demon teorii. Literatura a zdrowy rozsądek, Gdańsk 2010.

4 H. White, Proza historyczna, red. E. Domańska, Kraków 2010, s. 245–246.

5 Ibidem, s. 224, 246.

6 J. Littell, Łaskawe, Kraków 2008.

7 S. Twardoch, Morfina, Kraków 2012.

8 O swojej metodzie pisarskiej: S.S. Montefiore, Historia: fakty i fikcja [w:] Pewnej zimowej nocy, Warszawa 2013, s. 397.

9 J. Polkowski, Ślady krwi, Kraków 2013.

10 B. Wildstein, Czas niedokonany, Poznań 2011.

11 W. Tatarkiewicz, Prawda w sztuce [w:] Droga przez estetykę, t. 2, Warszawa 1972, s. 101–102.

12 R. Ingarden, O dziele literackim. Badania z pogranicza ontologii, teorii języka i filozofii literatury, tłum. M. Turowicz, Warszawa 1988, s. 376, 379.

13 F. Dikötter, Wielki głód. Tragiczne skutki polityki Mao 1958–1962, Wołowiec 2013, s. 52.

14 J. Osterhammel, Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, Poznań 2013, s. 27–69.

15 Ibidem, s. 39.

16 I. Watt, The Rise of the Novel, posł. W.B. Carnochan, Berkeley – Los Angeles 2001, s. 10.

17 Słownik europejskich kierunków i grup literackich, red. G. Gazda, Warszawa 2000, s. 539. Zob. także H. Markiewicz, Główne problemy wiedzy o literaturze, Kraków 1965, s. 209.

18 P. Johnson, Twórcy, Warszawa 2009, s. 167–168.

19 Zdanie: „Powieść jest to zwierciadło, które obnosi się po gościńcu” jest mottem rozdziału 13 powieści Stendhala Czerwone i czarne, t. 1, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1963, s. 111.

20 S. Sontag, Przeciw interpretacji..., s. 11.

21 Na przykład Honoré de Balzac i Gustave Flaubert we Francji, Charles Dickens i George Eliot w Anglii, Friedrich Hebbel w Niemczech, Fiodor Dostojewski i Iwan Turgieniew w Rosji, Herman Melville w Stanach Zjednoczonych. Jeśli chodzi o Amerykę Północną, na osobną uwagę zasługiwałoby pisarstwo Marka Twaina (zob. interpretacja jego powieści Życie na Missisipi: N. Postman, Technopol. Triumf techniki nad kulturą, Warszawa 2004, s. 63–64).

22 H. Markiewicz, Teorie powieści za granicą. Od początków do schyłku XX wieku, Warszawa 1995, s. 122.

23 Za: A. Dobosz, Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia, Warszawa 2011, s. 30.

24 G. Clarke, Miasto w fotografii [w:] Miasto w sztuce – sztuka miasta, red. E. Rewers, Kraków 2010, s. 456–476.

25 E. Auerbach, Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, tłum. i wstęp Z. Żabicki, t. 2, Warszawa 1968, s. 328.

26 Szerzej: L. Nochlin, Realizm, Warszawa 1974, s. 13–70.

27 M. Poprzęcka, Wokół Courbeta [w:] Sztuka świata, t. 8, red. A. Lewicka-Morawska, Warszawa 1994, s. 109–131.

28 G. Courbet, O sztuce (wstęp do katalogu wystawy indywidualnej w Pawilonie Realizmu) [w:] Courbet w oczach własnych i w oczach przyjaciół, red. P. Courthion, Warszawa 1963, s. 259.

29 W. Włodarczyk, Wokół pop-artu. Przedmiot i postać [w:] Sztuka świata, t. 10, red. W. Włodarczyk, Warszawa 1996, s. 102–107.

30 U. Eco, Po drugiej stronie lustra i inne eseje. Znak, reprezentacja, iluzja, obraz, Warszawa 2012, s. 73, 78.

31 K. Wilnowicz-Ćwieczkowska, Sztuka niedopowiedzeń. Malarstwo Łukasza Korolkiewicza, Warszawa 2005.

32 T. Kowzan, Wstęp [w:] É. Zola, Teresa Raquin, Wrocław 1974, s. XVIII–XIX. Zob. też H. Markiewicz, Główne problemy..., s. 219–220.

33 É. Zola, Le roman expérimental, Paris 1881; idem, The Experimental Novel And Other Essays, Nabu Press 2010.

34 E. Auerbach, Mimesis..., s. 298.

35 Wieczory medańskie, tłum. W. Berent, H. Kowzan, T. Kowzan, oprac. T. Kowzan, Wrocław etc. 1962. Autorami zbioru byli: Émile Zola, Guy de Maupassant, Joris Karl Huysmans, Henry Céard, Léon Hennique i Paul Alexis. O genezie powstania grupy literackiej: T. Kowzan, Wstęp [w:] É. Zola, Teresa Raquin..., s. III–XVII.

36 Pióro, s. 13; Powidoki 2, s. 11.

37 Reprodukcja scenografii: Opera. Kompozytorzy – dzieła – wykonawcy, red. A. Batta, Kraków 2001, s. 275.

38 Reportaż Trumana Capote’a o podróży zespołu Everyman Opera do Leningradu, gdzie 26 XII 1955 r. dał premierowe przedstawienie opery Gershwina: T. Capote, Portrety i obserwacje. Eseje, Warszawa 2012, s. 87–214.

39 G. Gershwin, Porgy and Bess, London Philharmonic Orchestra, dyr. Sir S. Rattle, EMI, 4768362.

40 A. Berg, Lulu (wersja kompletna), Orchestre de l’Opéra de Paris, dyr. P. Boulez, DG, 463 617-2.

41 D. Szostakowicz, Lady Makbet mceńskiego powiatu, London Philharmonic Orchestra, dyr. M. Rostropowicz, EMI, 5 67776 2.

42 K. Meyer, Dymitr Szostakowicz i jego czasy, Warszawa 1999, s. 143–151.

43 S. Wołkow, Szostakowicz i Stalin, Warszawa 2006, s. 163.

44 D. Szostakowicz, Kwartet smyczkowy nr 8, op. 110, Borodin Quartet, Chandos, 10064 (4).

45 D. Szostakowicz, Pieśń o lasach, op. 81, St. Petersburg Philharmonic Orchestra, dyr. J. Temirkanow, RCA, 09026 68877 2.

46 Zob. np. J. Kulczycka-Saloni, Literatura polska lat 1876–1902 a inspiracja Emila Zoli, Wrocław 1974.

47 E. Auerbach, Mimesis..., s. 350–355.

48 T. Kowzan, Wstęp [w:] É. Zola, Teresa Raquin..., s. XVIII.

49 N. Postman, Technopol..., s. 176–177. Szerzej: A. Walicki, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996, s. 42–43.

50 E. Canetti, Realizm a nowa rzeczywistość [w:] Sumienie słów. Eseje, posł. M. Bieńczyk, Kraków 2011, s. 93.

51 Warto wspomnieć, że niedługo przed śmiercią Gorki starał się osłaniać Szostakowicza, gdy przeciwko kompozytorowi zainicjowano kampanię prasową (S. Wołkow, Szostakowicz..., s. 169).

52 O. Figes, Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924, Wrocław 2009, s. 153, 203.

53 W Piórze (s. 191) Nowakowski przypomina o radzie udzielonej przez Gorkiego młodemu Bablowi, by „iść między ludzi i cierpliwie szukać właściwych słów”.

54 H. White, Proza historyczna..., s. 275, 285. Zob. też P. Hostowiec [J. Stempowski], Eseje dla Kassandry, Paryż 1961, s. 247–258.

55 S. Sontag, Przeciw interpretacji..., s. 18.

56 D. Demonpion, Michel Houellebecq, Warszawa 2009, s. 10.

57 Ibidem, s. 65, 171, 188, 219, 235.

58 Ibidem, s. 215, 263.

59 Nie rób pan ze mnie królika nadmiernego. Paweł Dunin-Wąsowicz rozmawia z Markiem Nowakowskim, „Lampa” 2012, nr 5/6, s. 36.

60 S. Piasecki, Autodenuncjacja. Teksty autobiograficzne, wywiady, wspomnienia, publicystyka, Łomianki 2013, s. 62.

61 Określenie „prawdziwe zmyślenie” za: M. Hłasko, Piękni dwudziestoletni, Warszawa 1995, s. 161.

62 Zob. pl.wikipedia.org; por. A. Wat, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, oprac. R. Habielski, t. 1, Kraków 2011, s. 310.

63 L. von Mises, Teoria a historia. Interpretacja procesów społeczno-gospodarczych, Warszawa 2011, s. 179–181.

64 H. Markiewicz, Główne problemy..., s. 234. Szerzej zob. I. Watt, The Rise of the Novel..., 31–34. Zob. także Z. Mitosek, Realizm [w:] Słownik literatury polskiej XX wieku, red. A. Brodzka, Wrocław 1992, s. 912–914.

65 A. Bobkowski, Szkice piórkiem, Warszawa 2007, s. 527, zapisek z 9 VIII 1944 r.

Nowa rzeczywistość

W Polsce debata o realizmie przebiegała inaczej niż na Zachodzie. Pierwsza wojna światowa też miała tu inne skutki kulturowe1. Henryk Sienkiewicz, poznawszy podczas pobytu w Paryżu w 1878 r. naturalizm, uznał początkowo, że przyczynia się on do rozwoju powieści jako gatunku literackiego. Zmienił wnet zdanie, o czym świadczy m.in. jego wydany drukiem w 1881 r. odczyt O naturalizmie w powieści. Autor Trylogii zwracał uwagę na jałowość tej metody w warunkach rozbiorów i przestrzegał przed naśladownictwem. Zarzucał naturalizmowi, że utożsamia prawdę z pospolitością i nie zaspokaja potrzeby „czegoś wyższego, wznioślejszego”, np. „otuchy, zapomnienia, nadziei”2. Również Bolesław Prus krytycznie odnosił się do naturalizmu, obawiając się, że cofnie on sztukę „do jej wiekuistego źródła: do obserwowania i wyjaśniania natury”. Z czasem łagodził swoje stanowisko, rozróżniał realizm i naturalizm, uznając ten drugi, podobnie nieco jak Sienkiewicz, za bezrefleksyjne odtwarzanie pospolitości3. Jego zdaniem sztuka realistyczna powinna być „natchniona przez wielką ideę”, która „rozwija i doskonali społeczeństwo”; myśl tę podjął później Stefan Żeromski4.

Okres międzywojenny wyróżnia się bogactwem idei. To epoka „pięknej równowagi między znakomitą – tradycyjną i awangardową – prozą i poezją”5. Tylko w programie wpływowych skamandrytów odnajdziemy takie wątki, jak z jednej strony pochwała indywidualizmu, dążenie do doskonałości artystycznej, obrona klasycznych reguł poezji, propagowanie odpowiedzialności za wspólnotę, z drugiej zaś – zwrot ku sprawom „szarego człowieka”, zainteresowanie codziennością, wprowadzenie języka potocznego do literatury, wyjście z poezją „do ludzi”6.

Efemeryczna Awangarda Krakowska wychodziła z założenia, że dobiegła kresu „historia królów i wypraw”. Odtąd wartość utworu artystycznego miała polegać, jak to określił Czesław Miłosz w rozmowie z Aleksandrem Watem, nie tylko na treści, lecz na wyborze formy, która byłaby zdolna budzić „uczucia społeczne”7. Tadeusz Peiper, jeden z twórców Awangardy Krakowskiej, diagnozował w 1930 r. napływ do literatury „mowy ulicznej”, za przykład wskazując twórczość Juliusza Kadena-Bandrowskiego i Adolfa Nowaczyńskiego, w czym upatrywał jednak szansy na ożywienie języka literackiego, a także dostrzeżenie zjawisk dotąd przez literaturę pomijanych czy lekceważonych8.

Należy też odnotować działalność w latach 1933–1937 grupy literackiej Przedmieście, założonej przez Helenę Boguszewską i Jerzego Kornackiego, a współtworzonej m.in. przez Zofię Nałkowską, Gustawa Morcinka, Halinę Krahelską, Władysława Kowalskiego, Annę Kowalską, Jana Brzozę. Program grupy, autorstwa głównie Kornackiego, głosił socjologizację literatury, czyli prowadzenie obserwacji codzienności, szczególnie niższych warstw, w tym marginesu społecznego. W jakimś stopniu Przedmieście nawiązywało do naturalizmu Émile’a Zoli. Można też dostrzec powinowactwa z nurtem Neue Sachlichkeit w Niemczech weimarskich, propagowanym m.in. przez Alfreda Döblina, Liona Feuchtwangera, Arnolda Zweiga, odrzucających awangardę, koncentrujących uwagę na „szarym człowieku” i codziennym życiu miasta. A także z nieistniejącą już wówczas rosyjską grupą Lewyj front iskusstw (LEF), założoną m.in. przez Władimira Majakowskiego. Nadawało to Przedmieściu charakter odrębny od narzuconego w 1934 r. w Związku Sowieckim realizmu socjalistycznego, niemniej część twórców z tej grupy opowiedziała się po stronie „władzy ludowej” – już w okupowanym Lwowie w latach 1939–1941 (jak Brzoza) lub wchodząc później w skład Krajowej Rady Narodowej (jak Kornacki, Kowalski i Boguszewska)9.

Osobnej analizy wymagałaby twórczość Isaaca Bashevisa Singera, również ta najwcześniejsza. Można by się zastanawiać, dlaczego w literaturze żydowskiej odnajdujemy tak wiele „fotograficzności”. Dla Singera „Krochmalna z ruderami i rynsztokami, pełna żebraków, złodziei i upadłych kobiet, serce żydowskiej biedy, stanowiła centrum wszechświata. Uważał, że pisarz powinien mieć adres, i to było właśnie jego miejsce, punkt odniesienia, źródło literackiej siły” – pisze biografka autora Rodziny Muszkatów Agata Tuszyńska10. Innym punktem odniesienia byłaby twórczość nieco już zapomnianego, a bliskiego Markowi Nowakowskiemu Szaloma Asza11, autora takich dzieł jak Miasteczko, Motke złodziej, Muranów oraz głośnej przed wojną trylogii Przed potopem (Petersburg, Warszawa, Moskwa). To jednak nie realizm, a już na pewno nie realizm pojmowany na modłę sowiecką, ważył najmocniej na przedwojennych wyborach artystycznych. Po wojnie twórcy zaangażowani po stronie nowej władzy wykorzystywali to jako pretekst do ataku na dorobek dwudziestolecia12.

Po 1945 r. właśnie realizm był bodajże najczęściej omawianym i dyskutowanym pojęciem13. Spory toczyły się na trzech przynajmniej płaszczyznach14. Pierwsza z nich to polityka. Jak odnieść się do nowej rzeczywistości? Tym bardziej że do „wyborów” w styczniu 1947 r. nie wszystko wydawało się przesądzone. Odpowiedzią mógł być właśnie realizm – rozumiany jako postawa polityczna, intelektualna, a także artystyczna. Kwestia tak rozumianego realizmu powróciła w 1956 r.15 Później realizm, zwłaszcza w politycznym znaczeniu tego słowa, zaczął nabierać negatywnych znaczeń, a w latach osiemdziesiątych stał się synonimem uległości wobec władzy.

Druga płaszczyzna to publicystyka czasopism literackich, zachowujących do czasu względną swobodę w formułowaniu opinii. Trzeba tu wymienić przynajmniej cztery tytuły: „Kuźnica” (Stefan Żółkiewski), „Odrodzenie” (Karol Kuryluk), „Twórczość” (Kazimierz Wyka), „Tygodnik Powszechny” (ks. Jan Piwowarczyk, Jerzy Turowicz). Warte uwzględnienia wydają się też „Dziś i Jutro”, „Nowiny Literackie”, „Nurt”, „Pokolenie” oraz najbardziej opozycyjny „Tygodnik Warszawski”. Każdemu z tych tytułów można by przyporządkować specyficzną definicję realizmu. Marksistowska „Kuźnica” początkowo skłaniała się raczej do reinterpretacji XIX-wiecznego realizmu niż do jego odrzucenia (stąd dyskusje na temat twórczości Balzaca czy Stendhala), jednak z czasem stała się agresywnym rzecznikiem socrealizmu. „Odrodzenie” urzeczywistniało ideę „rewolucji łagodnej” Jerzego Borejszy, wyróżniając się licznymi dyskusjami literackimi, ale i tu od 1948 r. obowiązywał marksistowski szablon. Opiniotwórczym pismem była „Twórczość”, która posiłkowała się językiem marksistowskim głównie w celach taktycznych, poza tym pozostawiała autorom – choć też do czasu – znaczną swobodę wypowiedzi, szczególnie wiele wnosząc do debaty nad realizmem. Z kolei „Tygodnik Powszechny” wzbogacał dyskusję o realizmie pytaniami o relacje między sztuką, prawdą i pięknem. Od początku powracało też pytanie – można by tu przytoczyć kilkadziesiąt artykułów – o zaangażowanie społeczne (i polityczne) twórcy16. Z jednej strony niezależności artysty bronili Kazimierz Wyka, Juliusz Kleiner, Czesław Miłosz, Stefan Kisielewski, z drugiej do przyspieszenia rewolucji nakłaniali Włodzimierz Sokorski, Stefan Żółkiewski, Adam Ważyk, Adam Schaff, Jan Kott, Mieczysław Jastrun. Ostatecznie rozstrzygająca okazała się „ofensywa ideologiczna”, która zepchnęła obrońców autonomii twórczej na margines.

Trzecia płaszczyzna rozważań o realizmie to próby uściślenia znaczeń tego pojęcia, przeważnie powiązane z działalnością wymienianych powyżej redakcji, wykraczające jednak poza doraźne spory ideowe. Wszak „tyle jest realizmów, ilu pisarzy”, jak mawiał Alfred Łaszowski17. Dałoby się jednak wskazać ich wspólny mianownik: obserwowanie egzystencji człowieka – jego życia, doświadczeń, przeżyć, poglądów, przestrzeni, w której się porusza. Przynajmniej sześć kierunków myślenia o realizmie warto tu wyróżnić. Istotny wydaje się realizm wojenny, zmierzający do uchwycenia doświadczenia okupacji, obozów koncentracyjnych, walki z okupantem (lecz nie okupantami!) – kierunek przekraczający podziały środowiskowe18, choć zarazem wywołujący spory; dość wspomnieć o kontrowersjach wokół powieści Stanisława Rembeka Wyrok na Franciszka Kłosa (1947). Inny nurt to realizm pozytywistyczny, postulatywny, poniekąd nawiązujący do idealizmu Stefana Żeromskiego, któremu marzył się – jak to subtelnie ujmuje Andrzej Mencwel – bohater zmieniający oblicze kraju, a zmianą tą świat zadziwiający19. Kolejny kierunek to realizm dydaktyczny, społecznikowski, niekiedy podatny na polityczne pokusy. Można z nim powiązać idee „humanizmu socjalistycznego”, rozwijane po wojnie przez Juliana Hochfelda i Jana Strzeleckiego20. Następny kierunek to realizm natchniony, romantyczny, patriotyczny, sięgający do Henryka Sienkiewicza (jako autora Rodziny Połanieckich), zapewne bliski środowisku „Tygodnika Warszawskiego”, który nie mógł jednak się rozwinąć w Polsce Ludowej. To również realizm katolicki, nawiązujący do tomistycznej idei prawdy objawiającej się w pięknie, a także poszukujący uniwersalnych wartości i naturalnych praw człowieka. Nasuwają się tu skojarzenia z nazwiskami Zofii Starowieyskiej-Morstinowej i Hanny Malewskiej. To wreszcie realizm „czysty”, nieschematyczny, odrzucający aprioryzm i dydaktyzm, bezinteresowny, wolny od metodologicznych, a tym bardziej ideologicznych założeń. Realista powinien być jak chemik dokonujący doświadczenia – pisał w 1949 r. Stefan Kisielewski na łamach „Tygodnika Powszechnego”. Komentując myśl Kisiela, badacz jego twórczości Michał Szyszka dopowiada: wprawdzie to jeden „z ciekawszych głosów w dyskusji literackiej lat powojennych”, lecz „był to głos jednostkowy, o wyraźnych cechach prowokacji wobec marksistów”21. Dodajmy, że Kisielewski wskazał już podczas zjazdu literatów we Wrocławiu 17–20 listopada 1947 r. na niemożność realizmu, skoro miałby on oznaczać wpisanie się w logikę nowego ustroju22.

Ilustracją sporów o realizm tuż po wojnie może być nowa redakcja Wielkiego Tygodnia Jerzego Andrzejewskiego, zanalizowana przez Annę Bikont i Joannę Szczęsną w książce Lawina i kamienie. Opowiadanie to, napisane w czerwcu 1943 r., stanowi zapis czasu powstania w getcie warszawskim23. Polak Jan Malecki ukrywa dawną kochankę, Żydówkę Irenę Lilien. Nie ma ochoty na kontynuowanie romansu, pozostaje rozdarty między poczuciem przyzwoitości a chęcią pozbycia się kobiety. Latem 1945 r. Andrzejewski przerobił opowiadanie, wprowadzając „tło społeczne”. Brat Jana Maleckiego sympatyzuje z komunistami i szmugluje do walczącego getta broń, a właściciel kamienicy, w której mieszka Malecki, okazuje się obojętny na los ginących za murem24. Przeróbkę pochwalił Jan Kott na łamach „Kuźnicy”, wskazując, że jest ona „pierwszym świadectwem nowego realizmu polskiej prozy”25. Rok później Andrzejewski przystąpi do pracy nad Popiołem i diamentem, najważniejszą chyba powieścią polityczną w PRL.

Droga do realizmu socjalistycznego nie była jednak prosta. Mimo wszystko w latach 1945–1946 wielu twórców, zapamiętanych później jako koryfeusze komunizmu, wzdragało się przed powielaniem sowieckiego wzorca. Można zgodzić się z autorkami Lawiny i kamieni, że na szczególną uwagę zasługuje manifest Kazimierza Brandysa Do pisarzy, ogłoszony na pierwszej stronie „Kuźnicy” w październiku 1946 r.26 Artykuł zaczynał się od pochwały dorobku polskiego dwudziestolecia jako „fragmentu bodaj współrzędnego w dziele o losie ludzkim, jakie stworzył wówczas świat”; choć – jak zaznaczał Brandys – „myliliśmy się”, ale „myliliśmy się z całą Europą”. Nadszedł czas na redefinicję realizmu. Ta nowa definicja brzmiała: „konieczność walki z samotnym ukazywaniem człowieka, oderwanego od rzeczywistych związków ze swym otoczeniem społecznym”. Czas przystąpić do „walki o świadomość społeczną najszerszych warstw narodu”.

Dalej manifest Brandysa stawał się jeszcze bardziej niejasny. Nowa proza realistyczna powinna być opowieścią o „przygodach grupy”, a nie „narracją o swym wnętrzu”. Najciekawsza wydaje się puenta manifestu. Brandys odrzucał zarzut, jakoby działalność kulturalna lewicy prowadziła do przyjmowania obcych wzorców. Nie jest do pomyślenia – pisał Brandys – zapożyczenie recept dla polskiej literatury skądkolwiek. I wreszcie clou: „Literatura sowiecka27 powstała w swoistych warunkach, wśród dalekich nam trudów i burz; nadal kształtują ją konieczności, które nam są obce”. „Wybraliśmy własne drogi rozwoju, nie tylko dla naszego przemysłu czy produkcji rolnej, ale i dla kultury, dla sztuki, dla myśli”28. Tak pomyślany realizm miałby dokumentować polską drogę do socjalizmu. Można dyskutować nad przesłankami manifestu Brandysa. Chęć przekonania nieprzekonanych? Akt samoobrony? Naiwna wiara w polską odrębność? Jakimi zatem drogami Brandys (i wielu innych) przeszedł od podziwu dla europejskiego dwudziestolecia do propagandy sowieckiego socrealizmu? I to w dwa, trzy lata. Mimo licznych studiów na ten temat historyk wciąż może czuć się bezradny29.

Interesującym zapisem ówczesnych debat literackich jest publicystyka Aleksandra Wata, zebrana w piątym tomie jego dzieł30. Z inicjatywy Wata tygodnik „Odrodzenie” ogłosił na początku maja 1947 r. konkurs „Miasteczko polskie roku 1947”. „Wołanie o realizm – pisał Wat – odpowiada niewątpliwie istotnej potrzebie, naturalnym zainteresowaniom społeczeństwa, które wyrwane ze swego obyczaju, zakłócone w swojej samowiedzy, potraciwszy dawne mity i odnawiając się w odmienionej postaci – chciałoby się w literaturze przejrzeć dosłownie jak w lustrze”31. Spodziewano się, że właśnie miasteczko okaże się tematem sprzyjającym odrodzeniu realizmu. Jednak już w lutym 1948 r. Wat zastanawiał się, „czy aby uzdrowić społeczeństwo, należy mu powiedzieć prawdę o nim?”. Unikał odpowiedzi, pisząc: „społeczeństwo ma prawo do powieści niejako fotograficznych”32.

Chwiejną postawę Wata nietrudno wytłumaczyć. Wzmagała się wówczas presja polityczna. Jan Kott, współtwórca „Kuźnicy”, nieprzypadkowo na łamach bardziej ostrożnego „Odrodzenia” ogłosił pod koniec sierpnia 1947 r., że pewien etap dobiega końca: „W pierwszym roku po wojnie krytycy i publicyści przypominali krąg czarownic, mamroczących zaklęcia nad kotłem, w którym gotowała się literatura. Najczęściej wymawianym zaklęciem było słowo – realizm. Ale zaklęcia niewiele pomogły; kiedy woda wygotowała się w kotle, zobaczyliśmy literaturę podobną do przedwojennej. O realizmie mówi się już szeptem i z wyraźnym przymusem. Zastąpiła go nowa formuła, nowe magiczne zaklęcie – obrona rzemiosła”. Kott ostrzegał, że wybieg ten się nie powiedzie33.

Od „wyborów” z 19 stycznia 1947 r., w których tzw. Blok Demokratyczny (PPR i jej satelici) zapewnił sobie 80 proc. mandatów, przybywało sygnałów, że chodzi nie o realizm, lecz o realizm socjalistyczny. Oto najważniejsze: publikacja powieści Jerzego Putramenta Rzeczywistość w 1947 r., uznanej później przez Grzegorza Lasotę za „pierwszy utwór realizmu socjalistycznego w naszej prozie powieściowej”34; przemówienie Bolesława Bieruta 16 listopada 1947 r. z okazji otwarcia radiostacji we Wrocławiu; wystąpienie Jakuba Bermana podczas plenum Komitetu Centralnego PPR 31 sierpnia – 3 września 1948 r., zawierające postulat „walki o bojowy, realistyczny, konstruktywny kierunek poszukiwań twórczych w naszej literaturze i sztuce”35; IV Zjazd Związku Literatów Polskich 20–23 stycznia 1949 r. w Szczecinie; likwidacja „Kuźnicy” oraz „Odrodzenia” i powołanie w ich miejsce „Nowej Kultury” w marcu 1950 r.; ustanowienie wzorca „powieści produkcyjnej”, np. Węgiel Aleksandra Ścibora-Rylskiego, Traktory zdobędą wiosnę Witolda Zalewskiego.

Szans samoobrony nie było wiele. W grudniu 1948 r. Aleksander Wat napisał recenzję nagłaśnianej wówczas autobiografii Lucjana Rudnickiego Stare i nowe. To opowieść – przyznawał – „o pięknym życiu robotnika, który wyszedł z zapadłego ciemnogrodu na wielki szlak rewolucyjny”36. Zarazem dawał do zrozumienia, że sekretem „trwałej czytelności” książek jest, „wbrew propagowanej przez szkoły realistyczne obiektywizacji, właśnie zdecydowany subiektywizm, gdy pod taką czy inną, najczęściej zwietrzałą, czasem uprzykrzoną formą wyczuwa się gwałtowną pulsację, osobisty temperament, osobowość autora”. Sugerował też, że „chłód i obiektywizacja” mogą sprawdzić się „na najwyższych szczytach sztuki”, ale „poniżej wszystko, co z chłodu” (z wyrachowania, z doktryny?), „przemija szybko”37. Nie takich konkluzji oczekiwali propagatorzy realizmu socjalistycznego38.

O tym, czego oczekiwano, wiele mówi kolejny manifest Kazimierza Brandysa – ogłoszony na łamach „Kuźnicy” w sierpniu 1949 r. Pomyślny wiatr. Inaczej niż trzy lata wcześniej, nie było już w nim wyrazów uznania dla dwudziestolecia. Znalazły się za to słowa wzgardy dla „mieszczańskich schyłkowców” i „burżuazyjnej sztuki”. W porę dostrzeżono niebezpieczeństwo – dowodził teraz Brandys, podobnie jak przed nim Kott – odnowienia się „nacjonalistycznego idealizmu”. Powiał bowiem „pomyślny wiatr dla człowieka i ludzkości”, dzięki któremu zaszła „przemiana kierunku poszukiwań”. Odrzucono „mały realizm” na rzecz „wielkiego ludowego realizmu”. „Współczesny pisarz” powinien zrozumieć „nieodwracalność tego skrętu”. Czas rozstać się z „drobnym »warsztatem« mieszczańskiego artysty” i przełamać „nieufność wobec trudnej i opornej tematyki państwa ludowego”39. Na łamach ówczesnej prasy znajdziemy dziesiątki podobnych enuncjacji, krytyki i samokrytyki. Wielu dało się ponieść wiatrowi ze wschodu, by kilka lat później znaleźć się na mieliźnie.

O implantowaniu realizmu socjalistycznego w Polsce przesądził szczeciński zjazd ZLP, choć – jak zauważa historyk Konrad Rokicki – termin ten nie pojawił się w oficjalnych dokumentach zjazdowych, mimo że posługiwali się nim w swoich referatach m.in. Leon Kruczkowski, Włodzimierz Sokorski i Stefan Żółkiewski40. Jak pisał w komentarzu na łamach „Kuźnicy” Ryszard Matuszewski, referaty te pozwoliły „sprecyzować cechy, wyróżniające realizm socjalistyczny od innych kierunków literackich, zwłaszcza pseudorealizmu naturalistycznych opisywaczy, a także od postawy pisarzy ulegających wpływom psychologizmu i różnych postaci estetyzmu”41. Istotniejsze znaczenie miały jednak zakulisowe spotkania, jak narada w gronie zaufanych pisarzy partyjnych zwołana w KC PZPR na tydzień przed zjazdem w Szczecinie. Przewodniczył jej nadzorujący kulturę Jakub Berman, który przedstawił oczekiwania kierownictwa partii. Literatura powinna „odzwierciedlać dążenia mas ludowych”, a pisarze winni włączyć się aktywnie w budowę socjalizmu42. Do połowy lat pięćdziesiątych właśnie tego rodzaju narady przesądzały o sytuacji w literaturze, a także w innych dziedzinach sztuki.

Oto jeszcze jeden przykład. 18 lutego 1950 r. podczas konferencji z udziałem literatów w gmachu Rady Państwa Berman oświadczył: „obowiązkiem pisarza jest poznać prawa rządzące rozwojem społecznym”. Uwaga ta nawiązywała do filozofii Taine’a i Comte’a, lecz w nowej wykładni oznaczać miała przede wszystkim opiewanie planu sześcioletniego. Przełamaniu „inercji środowisk twórczych” wedle Bermana służyć miało wskazywanie tematów, którymi powinni zajmować się literaci, a także wysyłanie ich w teren, by zetknęli się, jak to ujął kierujący od 1949 r. ZLP Leon Kruczkowski, „z najbardziej znamiennymi zjawiskami naszego dzisiejszego życia”43. W późniejszych wystąpieniach Berman, podobnie jak to czyniono w Związku Sowieckim, potępiał „formalizm” – za oderwanie od „rzeczywistego życia” i zasklepianie się „w przeżyciach sztuki dla sztuki”, a nawet naturalizm – za niedostrzeganie „rozwoju, marszu naprzód”44. Echa tych słów rozbrzmiewały podczas zebrań i zjazdów ZLP45.

Badacze twórczości socrealistycznej, jak Jerzy Smulski, wskazują na podejmowane przez ówczesnych literatów próby wychodzenia poza fabularny schemat, napiętnowany jako „schematyzm” przez Ludwika Flaszena w artykule Nowy Zoil, czyli o schematyzmie, opublikowanym na początku 1952 r. w „Życiu Literackim”46. Smulski dostrzega następujące warianty poluzowywania socrealistycznego gorsetu: przenoszenie akcji utworu w przeszłość, raczej nieodległą, okupacyjną bądź przedwojenną (np. Pamiątka z Celulozy Igora Newerlego), umiejscawianie akcji poza Polską (np. Bieg do Fargalà Juliana Stryjkowskiego), wprowadzanie do powieści produkcyjnej konwencji prozy obyczajowej (np. Obywatele Kazimierza Brandysa), nadawanie utworowi cech powiastki filozoficznej (np. Wojna skuteczna Jerzego Andrzejewskiego), wreszcie komplikowanie szablonów powieści produkcyjnej (np. Lewanty Andrzeja Brauna)47. W przypadku filmu podobny zabieg można dostrzec w Pokoleniu Andrzeja Wajdy48. Wizja rzeczywistości musiała jednak odpowiadać obowiązującej linii politycznej, a zbliżeniu do niej służyły korekty utworów wprowadzane w kolejnych wydaniach. Wprawdzie w PRL-u nie pobito rekordu ustanowionego przez Fiodora Gładkowa, który swoją powieść Cement z 1925 r. przerabiał 36 razy, by dostosować ją do obowiązującej akurat wykładni ideologicznej, niemniej wiele polskich utworów socrealistycznych istnieje w przynajmniej trzech wariantach: jako pierwodruk prasowy, pierwsze wydanie książkowe, drugie wydanie poprawione49.

Obejściem konwencji realizmu socjalistycznego raczej nie mógł być reportaż, nawet jeśli prowadziłby do ideologicznie słusznych wniosków. Posądzano bowiem reportażystów o skłonności naturalistyczne, czyli przedstawianie „wycinków życia”, „fotografowanie faktów” bez uwzględnienia „kierunku procesu rozwojowego”. Tego rodzaju zarzuty wobec reportażu znajdziemy jeszcze w artykule Stefana Żółkiewskiego zamieszczonym w połowie 1955 r. w „Nowych Drogach”50. Chodziło tymczasem o uchwycenie „procesu rozwojowego”, a także o swoistą pedagogikę. Tę funkcję mogła spełnić dopiero powieść socrealistyczna. Miała ona oddziaływać na „nadbudowę”, do której w okresie stalinowskim (a i później) przywiązywano wagę nie mniejszą niż do przemysłu ciężkiego.

Odchodzenie od realizmu socjalistycznego napotykało opór ze strony władzy. Już podczas VI Walnego Zjazdu Delegatów ZLP w Warszawie 8–11 czerwca 1954 r. pojawiły się „krytyki dotychczasowych metod naszej walki o realizm socjalistyczny” (wyrażenie Leona Kruczkowskiego), a Wiktor Woroszylski, jeszcze kilka lat wcześniej postrzegany jako fanatyczny komunista, podjął polemikę z tezą, że „wszystko, co złe w naszej rzeczywistości, to przeżytki starego”, wskazując tym samym, iż nowy ustrój wytworzył własne zło51. Niemniej rok później, 10–11 czerwca 1955 r., podczas plenum Zarządu Głównego ZLP w Warszawie, Jerzy Putrament w ślad za Jakubem Bermanem przestrzegał przed „recydywą burżuazyjnego pojmowania zadań sztuki”52. Momentem zwrotnym okaże się publikacja Poematu dla dorosłych Adama Ważyka na łamach „Nowej Kultury” 21 sierpnia 1955 r. Mimo prób kontrofensywy ze strony władz odwilżowa fala wymknęła się spod kontroli53.

Nastał też czas rozrachunków. Zapada w pamięć wyznanie Mieczysława Jastruna w jego dzienniku: „Rozpacz, gdy myślę o wierszach politycznych z lat stalinowskich. Jaka nędza! Komuniści zniszczyli mnie na lata jako poetę. Z trudem podnoszę się z upadku, ale jeszcze nie wiem, jak głęboko zanurzony jestem w tym bagnie. Nie znam ideologii, która by równie skutecznie wypatroszała z duszy, z wyobraźni, z prawdy”54.

Aleksander Wat dziesięć lat po przełomie październikowym napisał w emigracyjnych „Wiadomościach” już dosadnie, że „wszystko, co wyprodukowano” w latach 1949–1954, okazało się „śmieciem”. „Piękny wybuch twórczości w okresie Października wyniknął z nagłego wyzwolenia z pęt. Był euforią więźnia, który po latach wyszedł z ciemnicy na wolność, na światło dnia. Krótkotrwałą wolność”. I dalej: „Wszystko, co w Polsce było i jest jeszcze wartościowego w literaturze, jest z inspiracji niekomunistycznej, antykomunistycznej”. Wat będzie zarazem ostrzegał: „czy kultura narodu może żyć długo i rozwijać się wyłącznie aluzjami, kontrabandą?...”55.

Bilans realizmu socjalistycznego wymagałby zapewne szerszego omówienia; powstało zresztą na ten temat wiele prac, np. Nadwiślański socrealizm Zbigniewa Jarosińskiego56. Osobnym chyba przypadkiem pozostaje Pamiątka z Celulozy Igora Newerlego, pisana na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych, a wydana w 1952 r. Niezależnie od oceny powieści stanowi ona interesujący przykład przetwarzania rzeczywistości w fikcję literacką. Newerly – niczym niegdyś Zola – odbył kilka wizji lokalnych, rozmawiał z pracownikami Fabryki Celulozy i Papieru we Włocławku, podczas swoich wieczorów autorskich czytał przygotowane fragmenty powieści, portretował robotników, choć niekonsekwentnie, z głównego bohatera, Szczęsnego, czyniąc postać o wiele bardziej skomplikowaną od pierwowzoru. Szczęsny okazał się postacią na tyle pełnokrwistą, że po wydaniu powieści do Rady Zakładowej w Fabryce Celulozy i Papieru przychodziły listy adresowane na jego nazwisko. Świadczy to zarazem i o tym, że powieść dotykała spraw rzeczywiście istotnych dla jej czytelników.

Wkrótce po wydaniu powieści, 10 marca 1952 r., omawiano ją na zebraniu sekcji prozy ZLP. Z krytyką wystąpili Jerzy Putrament i Jerzy Hamera, zarzucając Newerlemu naruszenie socrealistycznej zasady typowości. Newerly odparł, że pisarze tylko z lęku przed nietypowością unikają kontrastów, „każda jaskrawa plama to według nich – egzotyzm; dotyk i zapach – naturalizm; coś przedstawione nie tak, jak się zwykle widzi – impresjonizm”. Środkiem zapobiegawczym okazuje się więc zagęszczanie powieści postaciami typowymi (robotnik, działacz) i pokrywanie wszystkiego kolorem szarym. W rezultacie powstaje coś, co może i ma wartość, lecz nie jest realizmem. W dalszej części dyskusji rozgorzał spór o stosunek fikcji do autentyczności. Newerly postawił tezę o „koniecznej zgodności postaci prawdziwej i fikcyjnej”. Wyznał też kolegom po piórze, że w trakcie zbierania materiałów do powieści czuł się kimś „między detektywem a złodziejem”. Podkreślał tym samym, że czerpał z autentycznych ludzkich losów. Na co Lucjan Rudnicki replikował, że pierwszeństwo powinna mieć „dobra postać fikcyjna jako wypadkowa wielu postaci żyjących – zrodzona w umyśle świadomego pisarza” (czytaj: pisarza komunisty). Na koniec Newerly złożył nieco ironiczną samokrytykę, mówiąc, że musi być coś złego w powieści, skoro wszyscy mają jakieś zastrzeżenia. Niemniej powieść otrzymała nagrodę państwową. A patrząc z perspektywy 1956 r., można uznać dyskusję wokół Pamiątki z Celulozy za jeden z najwcześniejszych symptomów erozji socrealizmu. Argumentacja Newerlego oznaczała w istocie wezwanie do powrotu do korzeni realizmu, otwierała też drogę do bardziej samodzielnych poszukiwań młodszych twórców. Nieprzypadkowo już wiosną 1953 r. Newerly stał się przewodnikiem w świecie literatów i literatury dla Marka Hłaski57.

1 Zob. M. Eksteins, Święto wiosny. Wielka wojna i narodziny nowego wieku, Warszawa 1996.

2 H. Markiewicz, Główne problemy..., s. 223–224.

3 Zarazem Prus był jej wrażliwym rejestratorem. Przykładem felieton z 1874 r. rozpoczynający się opisem zapachów warszawskich ulic (B. Prus, „Obrazy wszystkiego”. O literaturze i sztuce. Wybór z Kronik, Warszawa 2006, s. 408–409).

4 H. Markiewicz, Główne problemy..., s. 226.

5 J. Katz-Hewetson, O krwisty befsztyk prozy..., „Kultura” (Paryż) 1981, nr 12, s. 121.

6 Zob. A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997, s. 78–79.

7 A. Wat, Mój wiek..., s. 44, 65.

8 Zob. A. Karpowicz, Proza życia. Mowa, pismo, literatura. (Białoszewski, Stachura, Nowakowski, Anderman, Redliński, Schubert), Warszawa 2012, s. 13–14; J. Smulski, Od Szczecina do... Października. Studia o literaturze polskiej lat pięćdziesiątych, Toruń 2002, s. 40. Zob. też Powidoki 2, s. 182–184.

9 A. Karpowicz, Proza życia..., s. 534. Szerzej: A. Kowalczykowa, Programy i spory literackie w Dwudziestoleciu, Warszawa 1978; W. Bolecki, Poetycki model prozy w Dwudziestoleciu międzywojennym. Witkacy, Gombrowicz, Schulz i inni. Studium z poetyki historycznej, wyd. 2, Kraków 1996; J. Kwiatkowski, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2003.

10 A. Tuszyńska, Singer. Pejzaże pamięci, wyd. 2, Kraków 2010, s. 15. Opisy warszawskiej ulicy Krochmalnej – w sercu robotniczej Woli – znajdziemy też w Ludziach bezdomnych Stafana Żeromskiego oraz w Karierze Nikodema Dyzmy Tadeusza Dołęgi-Mostowicza.

11 Powidoki 1, s. 12; Kryptonim „Nowy”, s. 88.

12 Zob. M. Szyszka, Droga klerka. Filozofia sztuki Stefana Kisielewskiego, Kraków 2010, s. 130.

13 Do najbaczniejszych obserwatorów tych debat należał Gustaw Herling-Grudziński, o czym świadczy wydany niedawno drugi tom jego dzieł zebranych; zob. np. G. Herling-Grudziński, Realizm kierowany [w:] idem, Dzieła zebrane, t. 2: Recenzje, szkice, rozprawy literackie 1947–1956, zebrał Z. Kudelski, Kraków 2010, s. 176–184.

14 Trzeba tu przywołać pytanie postawione przez Stanisława Beresia: które zjawiska artystyczno-ideowe były aktem spontanicznej i autentycznej twórczości środowiska pisarskiego, a które były wspierane czy inspirowane przez władze. Pytanie to wydaje się zasadne również w odniesieniu do publicystyki literackiej z pierwszych lat powojennych (S. Bereś, Służba Bezpieczeństwa jako krytyk literacki [w:] Artyści władzy, władza artystom, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 30).

15 Zob. J.J. Lipski, Dzienniki 1954–1957, Warszawa 2010, s. 192; zob. też M. Szyszka, Droga klerka..., s. 222.

16 Zdaniem Michała Szyszki (s. 181) za bieguny powojennej debaty literackiej można uznać artykuły Kazimierza Brandysa (Drogowskazy) i Artura Sandauera (Zawile), zamieszczone w 1945 r. w „Odrodzeniu” (A. Sandauer, Zawile, „Odrodzenie” 1945, nr 30, s. 5; K. Brandys, Drogowskazy, „Odrodzenie” 1945, nr 31, s. 1). Na osobne omówienie zasługiwałaby polemika Sandauera z Janem Kottem: Odpowiedź na monolog, „Odrodzenie” 1945, nr 45, s. 6.

17 Zob. M. Szyszka, Droga klerka..., s. 181.

18 Zob. np. J. Andrzejewski, Propozycje teraźniejszości, „Odrodzenie” 1945, nr 45, s. 1.

19 A. Mencwel, Przedwiośnie czy potop..., s. 103.

20 M. Czerwiński, Humanizm socjalistyczny: geneza i aktualność idei [w:] Sens uczestnictwa. Wokół idei Jana Strzeleckiego. Zbiór szkiców, red. A. Siciński, Warszawa 1991, s. 11–19; A. Mencwel, Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia, Warszawa 2006, s. 205. Ortodoksyjni marksiści zarzucali niektórym rzecznikom „humanizmu socjalistycznego” próbę pogodzenia socjalizmu z katolickim personalizmem (zob. np. A. Schaff, Humanizm socjalistyczny a moralność absolutna, „Odrodzenie” 1947, nr 22, s. 1).

21 M. Szyszka, Droga klerka..., s. 182, 183.

22 W 1949 r. Stefan Kisielewski podobne stanowisko zaprezentował podczas zjazdu kompozytorów w Łagowie, gdy Włodzimierz Sokorski oficjalnie proklamował socrealizm również w muzyce (ibidem, s. 116, 124; W. Sokorski, Ku realizmowi socjalistycznemu w muzyce, „Kuźnica” 1949, nr 36, s. 1).

23 Zob. też J. Andrzejewski, Z dnia na dzień. 1972–1975, t. 1, Warszawa 1988, s. 384–385.

24 A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu, Warszawa 2006, s. 34–35.

25 J. Kott, Droga do realizmu, „Kuźnica” 1946, nr 8, s. 9.

26 A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie..., s. 51.

27 Warto podkreślić użycie (i opublikowanie!) przymiotnika sowiecki, co poświadcza, że z jednej strony polszczyźnie nie został jeszcze narzucony obowiązkowy wkrótce radziecki, a z drugiej – Brandys językowo dystansował się od modelu wschodniego.

28 K. Brandys, Do pisarzy, „Kuźnica” 1946, nr 42, s. 1.

29 Bardziej jednoznaczna interpretacja: B. Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 2, Warszawa 2011, s. 373.

30 A. Wat, Publicystyka, oprac. P. Pietrych, Warszawa 2008. Tom ten zawiera rozproszone teksty Aleksandra Wata publikowane (przeważnie) w prasie i periodykach literackich w latach 1920–1967.

31 A. Wat, W związku z konkursem, „Odrodzenie” 1947, nr 18, s. 1.

32 A. Wat, Publicystyka..., s. 412 i 429.

33 J. Kott, Zoil albo o powieści współczesnej, „Odrodzenie” 1947, nr 35, s. 1.

34 Cyt. za: J. Smulski, Od Szczecina..., s. 28.

35 Ibidem, s. 15.

36 A. Wat, Publicystyka..., s. 513.

37 Ibidem, s. 463.

38 Zob. S. Kisielewski, Wołanie na puszczy, Warszawa 1997, s. 105–106.

39 K. Brandys, Pomyślny wiatr, „Kuźnica” 1949, nr 32, s. 1.

40 K. Rokicki, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011, s. 76.

41 R. Matuszewski, Szczecińskie dyskusje, „Kuźnica” 1949, nr 5, s. 1.

42 A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie..., s. 124.

43 J. Smulski, Od Szczecina..., s. 54–55.

44 A. Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa 2009, s. 359, 363.

45 Zob. np. M. Dąbrowska, Dzienniki 1914–1965, Warszawa 2009, s. 105, zapisek z 27 VI 1950 r.

46 L. Flaszen, Nowy Zoil, czyli o schematyzmie [w:] Rachunek pamięci, Warszawa 2012, s. 70–71; zob. też idem, Cyrograf, wyd. 3, Kraków 1996, s. 252. Tytuł artykułu Flaszena był aluzją m.in. do cytowanego wcześniej artykułu Jana Kotta Zoil albo o powieści współczesnej.

47 J. Smulski, Od Szczecina..., s. 120, 136.

48 P. Zwierzchowski, Kino nowej pamięci. Obraz II wojny światowej w kinie polskim lat 60., Bydgoszcz 2013, s. 29.

49 J. Smulski, Od Szczecina..., s. 98.

50 Ganiono m.in. akcentowanie przez reportażystów takich zjawisk jak pijaństwo, prostytucja, deprawacja (S. Żółkiewski, O aktualnych dyskusjach literackich, „Nowe Drogi” 1955, nr 6, s. 23).

51 J. Smulski, Od Szczecina..., s. 180.

52 Ibidem, s. 182.

53 Zob. też J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1911–1955, Warszawa 2007, s. 513 i 515.

54 M. Jastrun, Dziennik 1955–1981, Kraków 2002, s. 170, zapisek z 17 IX 1958 r.

55 A. Wat, Publicystyka..., s. 603–604.

56 Z. Jarosiński, Nadwiślański socrealizm, Warszawa 1999.

57 J. Zieliński, Szkatułki Newerlego, Warszawa 2012, s. 274–281, 308; A. Czyżewski, Piękny dwudziestoletni. Biografia Marka Hłaski, Warszawa 2012, s. 148–149.

Świat (nie)przedstawiony

Rok 1956 to moment zwrotny w dziejach polskiej literatury. I to nie tylko wskutek zarzucenia socrealizmu, lecz przede wszystkim dzięki objawieniu się nowego pokolenia pisarzy. Jego świadectwem jest książka Jana Błońskiego Zmiana warty, opublikowana w 1961 r. Błoński pisał: „można z czystym sumieniem mówić o zmianie sytuacji literackiej”1.

Symbolem zmiany stało się pismo „Współczesność”, wokół którego uformowała się grupa literacka nazywana pokoleniem „Współczesności”2. O jego początkach wiemy z relacji, przeważnie zbieżnych, choć różniących się w szczegółach, artykułu Leszka Szymańskiego opublikowanego latem 1959 r. na łamach paryskiej „Kultury”, a także z raportów i analiz Służby Bezpieczeństwa. Inicjatorem pisma był Leszek Szymański, publicysta i prozaik. Wspomina on, że latem 1956 r., wracając z redakcji „Nowej Kultury”, gdzie o swoich pomysłach rozmawiał z Wilhelmem Machem, zaszedł do Jerzego Siewierskiego, zamieszkałego przy ulicy Poznańskiej, naprzeciwko hotelu Polonia. Zaczął się użalać, że „starzy” nie dopuszczają „młodych” do druku, na co Siewierski zapytał, dlaczego w takim razie nie założy własnego pisma. Pomysł wydawał się ekstrawagancki, lecz w 1956 r. możliwe okazywało się to, o czym sama myśl kilka lat wcześniej wywoływała interwencję Urzędu Bezpieczeństwa.

Idea „Współczesności” wykrystalizowała się podczas spotkań u koleżanki Siewierskiego Alicji Wankracowej3. Marek Nowakowski zapamiętał spotkania w mieszkaniu Szymańskiego przy ulicy Ludnej na Powiślu, w którym odbywały się prace nad kolejnymi numerami pisma4. Jerzy S. Czajkowski, związany od początku ze „Współczesnością”, wspominał zaś w wywiadzie udzielonym Danucie Błaszak, że dla niego zachętą był list od Mieczysława Grydzewskiego, by odbudować kulturową ciągłość z dwudziestoleciem5. „Współczesność” rzeczywiście nawiązywała do przedwojennych tradycji literackich – Skamandra, Żagarów czy Przedmieścia. Poza tym młodzi literaci zdawali sobie sprawę, że nie zaistnieją w życiu artystycznym osobno, a kto nie publikuje na jakichś łamach, właściwie nie istnieje jako twórca. Ale i w 1956 r. trzeba było znaleźć instytucjonalne oparcie. Szymański pozyskał dla swojego pomysłu Romana Śliwonika, głośnego już poetę, mającego ugruntowaną pozycję w Kole Młodych ZLP. Również inni poparli Szymańskiego, co bynajmniej nie było łatwe z uwagi na niechętną postawę przewodniczącego Koła Młodych Eugeniusza Kabatca. Następnie Szymański zdołał uzyskać audiencję u odwilżowego ministra kultury i sztuki Karola Kuryluka, który pochwalił zapał młodzieży i wyasygnował 10 tys. zł na wydanie jednodniówki; uznał być może, że lepiej dać szansę młodym i nieznanym niż sprawiającym władzy kłopoty pisarzom starszego pokolenia. Wiele wysiłku wymagało też uzyskanie przydziału papieru. Składem zajęli się zaprzyjaźnieni z Szymańskim drukarze Jacek Wilk i Andrzej Korczak. Tytuł pisma – „Współczesność” – wymyślił Szymański: „będziemy lustrem rzeczywistości. Jeśli rzeczywistość jest nieprzyjemna, to nie nasza wina”6. Wspomniani drukarze zastosowali sprytny wybieg: podali datę – 1 października 1956 r. – w taki sposób, by wydawało się, że to nie jednodniówka, lecz pierwszy numer nowego periodyku. Współtworzyli go m.in. Jerzy Siewierski, Jerzy S. Czajkowski, Marian Ośniałowski, Mirosław Malcharek, Andrzej Chąciński, Wojciech Albiński7. Za manifest grupy można uznać wiersz Romana Śliwonika My:

My nie jesteśmy określoną cząstką czasu

zanim zaczniemy budować

nowe stopnie lat

nie pozwólmy

żeby nam kazano dźwigać kamienie

na piramidy

krew rąk naszych

będzie dla pokoleń

tylko symbolem daremnego bólu

nie możemy mieć jednej twarzy

niewolnika faraonów

oto wiosna zieloną kredką

rysuje radość drzew i kwiatów

w jej słońcu

jak w pieśni

odnajdziemy swoje twarze

odnajdziemy radość rąk

zanim zaczniemy budować

nowe stopnie lat8.

Przesłanie brzmiałoby zatem następująco: nie wznosić piramid absurdu, odnaleźć i ocalić własną tożsamość, zasmakować w wolności tworzenia.

Wkrótce udało się przygotować numer drugi, który autorzy sami sprzedawali w kawiarniach i na ulicach. Najbardziej przyciągał uwagę wiersz Śliwonika Węgrom. Wywołał on kontratak Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk: zakaz wydania numeru trzeciego. Podobno interweniował sam Władysław Gomułka. A skoro już nowy I sekretarz osobiście zainteresował się pismem, Szymański postanowił dotrzeć doń bezpośrednio. Tu relacje się różnią. Szymański wspomina, że przedarł się do Gomułki tuż przed rozpoczęciem wiecu na placu Defilad 24 października. Aleksander J. Wieczorkowski zaś podaje, że spotkanie miało miejsce w Sali Kongresowej po wiecu aktywu PZPR. Jedna i druga wersja budzi wątpliwości, niemniej do rozmowy z I sekretarzem chyba rzeczywiście doszło. Wkrótce Szymański spotkał się z Arturem Starewiczem, kierownikiem Biura Prasy Komitetu Centralnego PZPR. Starewicz dał do zrozumienia, że popiera literacką młodzież, ale pod warunkiem unikania tematów politycznych. Nadal nie udawało się przekształcić pisma w regularny periodyk, przypominało ono biuletyn. Co gorsza, w każdej chwili zgoda na edycję mogła zostać cofnięta. Nie pomógł Antoni Słonimski, nowy prezes ZLP, który oburzony kilkoma publikacjami miał zarzucić literackiej młodzieży naśladowanie „faszystowskiej” poezji Filippa Tommasa Marinettiego oraz polskiego futuryzmu spod znaku Anatola Sterna, z którym Słonimskiemu też nie było po drodze9.

Pod koniec 1957 r. kontakt z Leszkiem Szymańskim nawiązał wpływowy działacz Stowarzyszenia PAX Mieczysław Kurzyna, który zaoferował wsparcie finansowe i edytorskie pisma10. Jak się okazało, propozycja nie była bezinteresowna. Kierownictwo PAX-u próbowało wówczas zorganizować własną młodzieżówkę. Zainteresowanie „Współczesnością” wynikało i stąd, że pismo tworzyli młodzi literaci raczej niezwiązani z rewizjonizmem (jak krąg „Po Prostu”), lecz dopiero poszukujący własnych dróg, a tym samym podatni – według liderów PAX-u – na ideową formację. Poza tym kilku literatów, m.in. Stanisław Grochowiak i Władysław Lech Terlecki, już wcześniej współpracowało z paksowskim „Wrocławskim Tygodnikiem Katolickim”11. W styczniu 1958 r. zawiązała się pod patronatem Stowarzyszenia PAX Spółka Wydawnicza „Współczesność”, w której większościowe udziały uzyskali paksowcy. Redaktorem naczelnym pozostał Szymański, sekretarzem z ramienia PAX-u mianowano Józefa Szczawińskiego. Redakcja przeniosła się do siedziby Oddziału Stołecznego Stowarzyszenia PAX przy ulicy Wspólnej. Pomoc miały uzyskać również kluby „Współczesności”, czyli grupy dyskusyjne zawiązujące się w różnych miastach Polski, urządzające wieczory autorskie. Już po kilku miesiącach doszło do zgrzytów12. Część współpracowników „Współczesności” nie zaakceptowała nowego patrona. Z kolei kierownictwo PAX-u, mimo deklarowania niezależności pisma, usiłowało dostosować je do linii programowej i politycznej Stowarzyszenia. Konflikt zaognił się pod koniec maja 1958 r., gdy sekretarz Szczawiński zakwestionował publikację wierszy Romana Śliwonika. Z relacji Szymańskiego wynika, że spotkał się z Zygmuntem Przetakiewiczem, jednym z najbliższych współpracowników Bolesława Piaseckiego, a gdy sprzeciwił się usunięciu z łamów Śliwonika, otrzymał zapowiedź dymisji. Wkrótce zarząd spółki ogłosił Józefa Szczawińskiego nowym redaktorem naczelnym13.

Nie czekając na rozwój wydarzeń, Szymański zaproponował przejęcie pisma państwowemu Przedsiębiorstwu Upowszechniania Prasy i Książki Ruch. Dostępne źródła pozostawiają tu jednak wiele niedomówień. Prawdopodobnie Szymański spotkał się z Arturem Starewiczem. To Starewicz zapewne zdecydował, że „Współczesność” przejdzie pod kuratelę Ruchu14. Nowym redaktorem naczelnym został Stanisław Grochowiak, ale przydzielono mu Józefa Lenarta jako gwaranta właściwej linii redakcyjnej15. Można domniemywać, że decyzja kierownictwa PZPR, by kontynuować wydawanie „Współczesności”, była podyktowana obawami przed dalszym antagonizowaniem środowisk młodzieżowych. W latach 1957–1958 zlikwidowano większość z około 250 pism studenckich i literackich, które powstały lub zyskały popularność w okresie odwilży, z „Po Prostu” na czele. W środowisku literackim rozgoryczenie wywołała niezgoda władz na wydawanie „Europy” (której redaktorem naczelnym miał zostać Jerzy Andrzejewski), co spowodowało odejście z PZPR grupy czołowych pisarzy. W przypadku czasopism utrzymanych przy życiu starano się narzucić linię redakcyjną zbieżną z polityką PZPR oraz skłaniano do zmian kadrowych16. Później podobny los spotkał też „Współczesność”; w latach sześćdziesiątych stała się ona jedynie substytutem pisma znanego z końca lat pięćdziesiątych.

Wiosną 1958 r., gdy ważyły się losy pisma, Leszkiem Szymańskim zainteresowała się Służba Bezpieczeństwa, która i tak czerpała informacje o środowisku „Współczesności” z różnych źródeł (co wymaga jednak dalszych badań). Nie był to pierwszy kontakt Szymańskiego z bezpieką. W 1952 r. został aresztowany na trzy miesiące za nielegalne posiadanie pistoletu, który nieco wcześniej podarował mu kuzyn. O uniknięciu surowszej kary zadecydowało to, że kolega, który doniósł na Szymańskiego, był tajnym współpracownikiem UB. Uznano, że może nadarzyć się okazja do jakiejś gry operacyjnej, jednak jej nie podjęto, później zaś zaczęła się odwilż i o Szymańskim chyba zapomniano. Teraz sięgnięto po wcześniejsze materiały.

Teczka Szymańskiego zaczęła pęcznieć. Odnotowano, że w listopadzie 1957 r. rozmawiał on z Bolesławem Taborskim z emigracyjnego „Merkuriusza Polskiego” i „w sposób tendencyjny” przedstawił mu przebieg protestów po likwidacji „Po Prostu”. Ustalono, że korespondował też z emigracyjnym poetą Jerzym Niemojowskim, namawiając go do utworzenia przedstawicielstwa „Współczesności” w Londynie. Nie przeoczono również listu Szymańskiego do Centrali Światowej Świadków Jehowy w Nowym Jorku. Oficerowie Wydziału IV Departamentu III MSW uznali, że być może uda się wykorzystać Szymańskiego w operacjach wymierzonych w emigrację, choć obawiali się jego nieprzewidywalności17. Plany te spaliły na panewce, gdyż w 1959 r. Szymański pojechał na wycieczkę do Indii i już nie wrócił do kraju. Odbył podróż na Zachód, odwiedził Maisons-Laffitte, a na łamach „Kultury” zamieścił (wspominany już) artykuł Współczesność, na który paszkwilem odpowiedziała „Polityka”18.

Indie nie były przypadkowym wyborem. Jeszcze w 1955 r., podczas V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie, Szymański poznał Hindusa Kedara Natha. W listopadzie 1956 r. zaprosił go do Warszawy. Nath poznał Krystynę Kobylską, z którą ożenił się w 1959 r. Związek nie przetrwał długo, a w 1964 r. Nath wyjechał na stałe do Anglii. Rozgoryczona Krystyna Nath szukała okazji do zemsty. 13 czerwca 1964 r. zadzwoniła do Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej i doniosła, że zna morderców Bohdana Piaseckiego – uprowadzonego i zabitego 22 stycznia 1957 r., co nadal budziło ogromne emocje. Wskazała byłego męża oraz jego kolegów – Leszka Szymańskiego, Jerzego Siewierskiego i Andrzeja Korczaka. Podczas przesłuchań powoływała się na zasłyszane rozmowy, w których mowa była o sposobach uzyskania dużych pieniędzy, ale po pewnym czasie przyznała, że konfabulowała, będąc „w stanie depresji psychicznej”19. Na podstawie jej informacji jednak SB ponownie zaczęła szukać śladów przebywającego za granicą Szymańskiego. Co więcej, na krótkie przesłuchania wzywano dawnych jego kolegów, wśród nich Marka Nowakowskiego20. Ostatecznie Szymańskiemu dano spokój; uznano, że wywiad PRL-u nie miałby z niego pożytku21. Warto wspomnieć o tych szczegółach, gdyż wiele one mówią o czasach, w których przyszło tworzyć pokoleniu „Współczesności”.

Redakcja „Współczesności” zbierała się w różnych miejscach. Najpierw w mieszkaniu Leszka Szymańskiego przy ulicy Ludnej, w okresie współpracy z PAX-em przy ulicy Wspólnej, ale najmocniej w pamięci przedstawicieli pokolenia „Współczesności” zapisał się adres dzisiejszego Wydziału Dziennikarstwa UW na Krakowskim Przedmieściu22. Debiutujący na łamach „Współczesności” Andrzej Mencwel wspomina: „W dwóch izbach dawnej chyba służbówki pracowali i przekrzykiwali się redaktorzy, a napierały na nich głodne publikacji sfory młodych z całego kraju. Pośród tego rozgardiaszu i ponad nim panował Staś Grochowiak – szczupły, sprężysty, błyskotliwy i energetyczny, z łysawą, rzeźbioną głową myśliciela i żarzącymi się oczami poety, które każdego autora i każdy pomysł na wskroś prześwietlały”23. Wieczorkowski dodaje, że w cieplejsze dni wychodzono na zewnątrz i przysiadano „najczęściej za pomnikiem Kopernika, na murku obstawionym butelkami piwa”. Zastrzega jednak: „mitem jest, że odbywały się wtedy ciężkie pijaństwa”. „Wódka oczywiście była, ale jako stymulator sympozjonu, na podobieństwo wina w ucztach platońskich”. Ton tym sympozjom nadawał Stanisław Grochowiak, ale „równorzędnymi partnerami byli Władysław Lech Terlecki, Roman Śliwonik, Eugeniusz Kabatc, Janusz Krasiński, Jerzy Falkowski, Mirosław Malcharek, Piotr Kuncewicz”24. Jednak na początku 1960 r. stery pisma przejął protegowany wówczas przez Jerzego Putramenta Witold Dąbrowski. Pod koniec 1961 r. zastąpił go Stanisław Kuszewski. Po Kuszewskim redakcję na dłużej objął Andrzej Lam. Po nim nastał Józef Lenart. Ostatnim redaktorem naczelnym był Marek Jaworski. Już wcześniej z redakcji musiał odejść jej sekretarz Andrzej Chąciński, który długo nie mógł znaleźć pracy, dorywczo zatrudnił się w warsztacie samochodowym, a potem wyemigrował do Australii25. W 1971 r. pismo zostało zlikwidowane, zdaniem Wieczorkowskiego za sprawą Jerzego Putramenta, który też polecił zniszczenie jego archiwum26.

Mimo wszelkich trudności na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych „Współczesność” odegrała doniosłą rolę27. Oprócz wspomnianych już twórców publikowali tu: Miron Białoszewski, Andrzej Brycht, Ernest Bryll, Bohdan Drozdowski, Jerzy Harasymowicz, Zbigniew Herbert, Ireneusz Iredyński, Zbigniew Irzyk, Jerzy Krzysztoń, Jacek Łukasiewicz, Marek Nowakowski, Włodzimierz Odojewski, Leszek Płażewski28, Barbara Sadowska, Jerzy Skolimowski, Edward Stachura, Andrzej Szmidt, Bogdan Wojdowski, Marek Zakrzewski, Zbigniew Zalewski29. Krytyki i recenzje pisywali: Tomasz Burek, Michał Głowiński, Jan Józef Lipski, Jacek Łukasiewicz, Janusz Maciejewski, Andrzej Mencwel, Jan Zbigniew Słojewski, Tadeusz Strumff, Aleksander J. Wieczorkowski, Piotr Wierzbicki. Plastyką zajmowali się: Barbara Majewska, Marek Oberländer, Jerzy Stajuda. Znajdziemy też pojedyncze publikacje Jerzego Grotowskiego, Henryka Grynberga, Kazimierza Orłosia, Mariana Grześczaka, Mariana Pilota. Warto podkreślić obecność na łamach pisma Janusza Krasińskiego, który od 1947 do 1956 r. więziony był pod fałszywym zarzutem szpiegostwa na rzecz Stanów Zjednoczonych30. Spośród pisarzy starszego pokolenia kilka tekstów oraz wywiad zamieścił Stanisław Rembek, który dla wielu młodych twórców stał się ważnym autorytetem31. W 1984 r., siedząc w więzieniu, Nowakowski napisał esej poświęcony właśnie Rembekowi i jego powieści Wyrok na Franciszka Kłosa32. Bodajże raz redakcję „Współczesności” odwiedził Władysław Broniewski33.

Zawiązywały się znajomości i przyjaźnie. „Chodziliśmy po mieście zdobywczą watahą, debatowaliśmy namiętnie w knajpach i kawiarniach” – zapamiętał Nowakowski34. Sam najbardziej wtedy zbliżył się z Andrzejem Brychtem35. Również Zbigniew Irzyk wskazuje na „niepowtarzalny klimat zbiorowej przygody i niezwykle silnie wtedy przeżywanej fascynacji literaturą”. „Literatura była dla nas, dorastających w sztywnych okowach obyczajowych i politycznych, swoistym duchowym i psychicznym azylem. Razem czuliśmy się wolni i szczęśliwi. Redakcja, knajpa, kawiarnia zastępowała nam dom rodzinny. Nawet nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego, że byliśmy ostatnią cyganerią XX wieku” – wspomina po kilkudziesięciu latach Irzyk36.

Zapewne ma rację Andrzej Mencwel, gdy pisze o początkach pisma, szczególnie w okresie kierowania nim przez Grochowiaka: „Nigdy i nigdzie już potem, ani w późniejszej »Współczesności«, ani też w tamtej rzeczywistości, taka konstelacja twórców się nie powtórzy, choć nie zdążyła się naprawdę zjednoczyć. Jakie kryły się w niej potencje, można sobie wyobrażać, znając indywidualności twórcze, które, mimo wszystkich przeszkód, z niej wyszły, ale wiedząc też, które zostały zmarnowane. Początkiem tego rozproszenia i marnowania było odwołanie Stanisława Grochowiaka z funkcji redaktora naczelnego, czego dokonały ówczesne władze polityczne, pomne niedawnego jeszcze starcia z samodzielnością »Po Prostu«. Nie tylko pokolenie »Współczesności« zostało w ten sposób rozproszone, poskromiony też został jego przywódca”37.

Marek Nowakowski, który zadebiutował na łamach „Współczesności” w 1958 r. opowiadaniem Umierający paser, po latach dystansował się od pokoleniowej etykiety: „Są to wymysły krytyków na ich własny, prywatny użytek. W literaturze pracuje się zawsze samotnie”38. Niemniej na początku lat sześćdziesiątych był zaliczany do pokolenia „Współczesności”. Co więcej, pozostał wierny ideom, które „Współczesność” zapoczątkowały, a przypomnijmy, że miała być ona „lustrem rzeczywistości”39.

Niejednorodną twórczość pokolenia „Współczesności” (czy jak kto woli – „zmiany warty”) wyróżniały trzy, a nawet cztery cechy40. Pierwsza z nich to diagnozowanie przemiany społecznej. Trudno zaprzeczyć, pisał Jan Błoński, że „w dobie zmieszania warstw i grup społecznych, w czasach gdy niepewnie, na oślep tworzą się nowe modele ocen i zachowań – młody pisarz widzi siebie w roli zbłąkanego, choć zarazem dynamicznego rozbitka; i że fascynują go ludzie marginesu, luzacy i lumpenproletariusze”. Wprawdzie Ludwik Flaszen popaździernikową twórczość – od Sławomira Mrożka po Mirona Białoszewskiego – nazywał „literaturą lumpów”, lecz Błoński uważał tę formułę za idącą zbyt daleko. Jego zdaniem młodzi pisarze, tacy jak Nowakowski czy Brycht, „wybrali temat lumpenproletariusza – niejako z konieczności”. „Tak – nieodwołalnie – odsłoniło im się oblicze rzeczywistości”.

Druga cecha literatury popaździernikowej to nieufność wobec ideologii, zademonstrowana już w wierszu Śliwonika My. W ocenie Błońskiego młody pisarz mógł mieć poczucie, że „znalazł się w świecie kruchym; zarówno tradycja, jak współczesność objawiła mu najpierw swe ciemne, negatywne oblicze. Zwleka więc z działaniem; do wszystkich zaś ideologii odnosi się nieufnie”. Stąd też wyprawy na „margines” życia społecznego w poszukiwaniu prawdy o tym świecie.

Odpowiedzią na kryzys ideologii, „kruchość” świata – to trzecia cecha – stawała się beznamiętność narracji, fotograficzność opisu. Błoński tak oceniał styl Nowakowskiego, którego pierwszy zbiór opowiadań ukazał się w 1958 r.: „spisuje swe obrazki niczym entomolog: beznamiętnie, jakby obojętnie; wzdraga się nie tylko przed oceną, ale nawet przed psychologią. Tak, jakby składał się wyłącznie z oka rejestrującego osobliwe obyczaje doliniarzy, paserów i »klawiszy«”. Dodawał: „Żadnego w Tym starym złodzieju romantyzmu, twarda tylko obojętność, tak obojętna, że przechodzi prawie w neutralność”41. O jednym z kolejnych zbiorów opowiadań Nowakowskiego, Zapis, Błoński pisał w 1972 r.: „proza Nowakowskiego należy dziś do najbardziej obiektywnych”42. Sam Nowakowski wskazywał po latach, że „protokół” okazał się „najważniejszym dokumentem literackim epoki”43.

Czwarta cecha, o której nie sposób było pisać otwarcie, to sprzeciw wobec totalitaryzmu. Najlepszym jego wyrazem jest pamiętny wiersz Zbigniewa Herberta z 1957 r. Trzy studia na temat realizmu44. Pisarskie próby twórców „zmiany warty” warto też odczytywać w kontekście szkicu George’a Orwella Literatura a totalitaryzm, pierwotnie zaprezentowanego na falach BBC 19 czerwca 1941 r.45 Można powiedzieć, że mieli oni wręcz obsesję na punkcie realności, konkretności i szczerości opisu. Zdawali się sądzić, że relacja może być nawet drastyczna, jeśli jest prawdziwa, przy czym (krytykowany niekiedy) brutalizm był tu środkiem, a nie celem. Jak bowiem przestrzegał Orwell: „Pierwszą rzeczą, jakiej oczekujemy od pisarza, jest to, że nie powinien on kłamać, że powinien powiedzieć, co naprawdę myśli, co naprawdę czuje. Najgorszą rzeczą, jaką można powiedzieć o dziele sztuki, to to, że jest nieszczere”46. Twórcy „zmiany warty” okazali się – niekoniecznie świadomymi – wykonawcami tego przesłania.

Literatura „zmiany warty” uwalniała się od pychy nauk społecznych, której nie uniknął XIX-wieczny naturalizm. Przedstawiała nawet najbardziej ponure obszary ludzkiej egzystencji, ale bez sugerowania, że można racjonalnie i naukowo zreorganizować społeczeństwo. Realistom z pokolenia „Współczesności” obca była komunistyczna – a właściwie wszelka – inżynieria społeczna. Swoją twórczością – najlepszym przykładem jest tu Marek Nowakowski – dowodzili, że dotychczasowe nauki społeczne nie aż tak wiele wniosły do rozumienia zjawisk społecznych, by literatura, szczególnie realistyczna, traciła znaczenie. Tym samym przywracali rangę literaturze, zachwianą na skutek ekspansji socjologii i scjentyzmu, nie wspominając już o socrealizmie, pokazując zarazem, że XX-wieczny twórca bynajmniej nie musi uciekać w modernistyczne eksperymenty. Nazbyt wiele pozostaje do opisania, by zabawiać się formą, co nie oznacza jednak braku literackiego nowatorstwa47.

Stąd też niechęć twórców „zmiany warty” do języka ezopowego, a także konwencji kostiumowej, czyli budowania fabuły historycznej mającej alegorycznie wyrażać coś o teraźniejszości, jak w powieści Jerzego Andrzejewskiego Ciemności kryją ziemię48. Młodzi pisarze i poeci z kręgu „Współczesności” chcieli mówić wprost, tu i teraz. Jeśli zakładali maski, to raczej te, które miały upodobniać ich do ludzi z marginesu społecznego, znawców życia, rzeczników skrzywdzonych, poniżonych, zapomnianych. Uznawali, że w epoce zdominowanej przez PZPR trzeba szukać prawdy i autentyczności wśród „proli”. Niekiedy ostentacyjnie dystansowali się od humanistycznego parnasu, choć akurat Nowakowskiego (i nie tylko jego) z czasem połączyła z Jerzym Andrzejewskim i Julianem Stryjkowskim dość bliska przyjaźń.

Zarazem zaciekawienie instytucjami totalnymi (jak więzienie), postawami marginalnymi, zachowaniami psychotycznymi prowadziło twórców „zmiany warty”, szczególnie Nowakowskiego oraz w początkowej fazie twórczości Brychta, do pytania, czym w ogóle jest porządek społeczny. To zresztą ponownie wskazuje na powinowactwo z socjologami codzienności, jak Erving Goffman, który wszak stale powracał do relacji między normalnym a nienormalnym49.

Podobny zwrot można obserwować w sztukach plastycznych. Przełomowa okazała się V Ogólnopolska Wystawa Młodej Plastyki „Przeciw wojnie, przeciw faszyzmowi” w warszawskim Arsenale (lipiec – wrzesień 1955 r.). Zaprezentowano na niej prace 244 artystów, wśród nich Andrzeja Wróblewskiego, Aliny Szapocznikow, Izaaka Celnikiera, Marka Oberländera50 oraz bliskiego później Nowakowskiemu Jana Lebensteina51. Prace zrywające z estetyką socrealizmu, a i koloryzmu, oficjalna prasa piętnowała wtedy jako malarstwo „barbarzyńskie”52. Młodzi plastycy posługiwali się prostym rysunkiem, grubo kładzionymi ciemnymi farbami, czyniąc z brzydoty, marginalności, powszedniości zasadnicze tematy swoich prac53.

Spory o literaturę okresu stalinowskiego oraz przyczyny podatności na „ukąszenie heglowskie” raczej nie angażowały twórców „zmiany warty”54. Na ogół je ignorowali. Niemniej akurat Nowakowski zapewne miał w pamięci doświadczenia takich twórców jak Wiktor Woroszylski. Woroszylski na krótko został odwilżowym redaktorem naczelnym „Nowej Kultury”55, do której Nowakowski przyniósł swoje debiutanckie opowiadanie Kwadratowy, choć wiele tu zależało również od szefa działu prozy Wilhelma Macha56. W przyszłości Woroszylski i Nowakowski stali się przyjaciółmi. Piętnastoletni Nowakowski również przeżył fascynację komunizmem i został na blisko dwa lata aktywistą Związku Młodzieży Polskiej, co opisał w opowiadaniach Coś dla partii, Autorytet i (najszerzej) Proces poszlakowy. Epizod ZMP-owski mógł go uwrażliwiać na kwestię zaprzedania władzy talentu. Na swój sposób korzystał z przywileju „późnego urodzenia”. Jak ułożyłyby się jego losy, gdyby urodził się kilka lat wcześniej? Niewykluczone, że podobnie jak jego siostry Ewy, członkini Szarych Szeregów, niepodatnej na ideologiczne wirusy. Być może wziąłby udział w powstaniu warszawskim i podzielił los Krzysztofa Baczyńskiego czy Tadeusza Gajcego albo zostałby wywieziony we wrześniu 1944 r. wśród 4 tys. mężczyzn z rodzinnych Włoch do obozu koncentracyjnego (połowa nie wróciła). Ale nie można też wykluczyć, że znalazłby się w kręgu Wiktora Woroszylskiego i Tadeusza Borowskiego.

Twórcy „zmiany warty” zignorowali dorobek realizmu socjalistycznego także dlatego, że losy jego autorów mogły być i ich udziałem. Był to zatem pewnego rodzaju eskapizm57. Miał on i ten skutek, że instynktownie sięgali po literaturę z okresu II Rzeczypospolitej lub pierwszych trzech lat powojennych, a także emigracyjną. Zbigniew Irzyk, Stanisław Grochowiak, Władysław Lech Terlecki, Jerzy Krzysztoń odkrywali dla siebie twórczość Stanisława Rembeka58. Nowakowskiego zafascynował Leopold Buczkowski, szczególnie jego powieści Czarny potok i Wertepy59, a nieco później Józef Mackiewicz oraz Andrzej Bobkowski, których książki (Kontrę i Szkice piórkiem) na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przywiozła mu w prezencie z Paryża Agnieszka Osiecka60. Lekturę Kontry tak wspomina: „Poznanie książki Józefa Mackiewicza było dla mnie bardzo ważnym momentem”, w wyjątkowy sposób udało mu się „połączyć totalitaryzm, rzeczy ludzkie, dokumentarność opowieści i przyrodę”61. Proza Mackiewicza – mimo wszelkich różnic – stała się dla młodego Nowakowskiego ważną inspiracją, być może też na przekór dominującym wówczas prądom62.

Cofnijmy się jeszcze do czasu „zmiany sytuacji literackiej”. Komentowano ją na ogół z zainteresowaniem. Gustaw Herling-Grudziński po lekturze Pętli Marka Hłaski pisał w październiku 1956 r. na łamach londyńskich „Wiadomości”, iż pisarz ten „operując samymi tylko realiami, daje coś więcej niż wierny opis fotograficzny”, a mianowicie to, że „pozostaje na zawsze w pamięci straszliwa atmosfera milczącej rozpaczy i półzwierzęcej wegetacji”63.

Józef Czapski wedle relacji Zygmunta Mycielskiego w 1957 r. powiedział, że gdy chce się „dowiedzieć czegoś dzisiaj o Polsce”, czyta właśnie Hłaskę64. Sam Mycielski jeszcze na początku 1956 r. opisywał w dzienniku Hłaskę jako „zdolnego, dzikiego, prymitywnego, »rozłożonego«, zapitego, histerycznego chłopaka”65. Haβ-liebe narastała. W 1968 r. przy okazji lektury Pięknych dwudziestoletnich Mycielski notował: „Hłasko uformował się w Polsce w chwili, gdy cała uwaga skupiła się na roli: demaskować, powiedzieć prawdę, protestować. Chodzi tu więc o świat sprawiedliwy, wolny i tak dalej. Chodzi o bunt. Jego talent poszedł w kierunku nie tylko uproszczenia, ale prymitywnego w gruncie rzeczy obrazowania, wyboru, w którym gwałt, pałka, wódka, przesłoniły mu głębię procesu, który się odbywa w tym ogromnym kotle świata. [...] Hłasko jest na poziomie relacji, świadectwa, reportażu, a nie kreacji, którą jest dorzucenie do istniejącej rzeczywistości czegoś nowego, nie istniejącego”66. Dla historyka to zachęcająca rekomendacja.

Marek Hłasko okazał się jednym z głównych bohaterów opublikowanej niedawno korespondencji Marii Dąbrowskiej i Jerzego Stempowskiego. Warto tu przynajmniej krótko odnotować przenikliwą ocenę Dąbrowskiej na temat literatury, która się objawiła około 1956 r. Zastrzegając, że nie ma do niej „smaku”, autorka Nocy i dni podkreślała: „piętnowanie takiej literatury i złorzeczenie jej (jak u nas) nie jest rzeczą poważną, wyraża raczej niemoc i bezradność wobec rzeczywistości, którą ta literatura obnaża”. „Nie jest ona tworzona bez sensu i nie powstaje bez przyczyn. Nie jest też uprawiana przez partaczy i grafomanów, ale przez świetnych nieraz majstrów. Trzeba ją, jak myślę, badać i analizować sine ira et studio” – do czego Dąbrowska zachęcała Stempowskiego. „Są w niej, być może, zawiązki walki ze złem, prowadzonej na jego własnym terytorium. I kto wie, czy nie jest ona najjaskrawszym w dziejach piśmiennictwa ostrzeżeniem, że kultura, cywilizacja, moralność, oblicze człowieczeństwa znalazły się w groźnym impasie”67.

Sam Jerzy Stempowski po lekturze m.in. opowiadań Hłaski i Nowakowskiego zachwycił się, wprawdzie nie bez zastrzeżeń, „niezrównaną żywotnością” literatury popaździernikowej68. Nawiasem mówiąc, jeszcze przed wojną powiedział w rozmowie z Jerzym Andrzejewskim: „nie może dotrzeć do istoty życia ten, kto nigdy nie był w więzieniu lub szpitalu”. „O obozach koncentracyjnych Stempowski nie wspomniał, nawet on nie umiał jeszcze przewidzieć” – komentował później Andrzejewski69. Można więc zakładać, że więzienne motywy w utworach Nowakowskiego raczej przyciągały Stempowskiego do lektury, niż od niej odpychały.

Osobnej refleksji wymagałoby pytanie, w jakim stopniu twórcy dokonujący „zmiany warty” korzystali z prądów literackich w innych krajach70. Z pewnością wpływ na nich wywierali przekładani po 1956 r. na polski pisarze angielscy – Graham Greene, William Somerset Maugham, francuscy – Albert Camus, Jean Genet71, a przede wszystkim amerykańscy – William Faulkner72, John Dos Passos, John Steinbeck, Ernest Hemingway, Truman Capote, William Styron, Jerome D. Salinger, John Updike73. Nowakowskiego inspirowali też pisarze rosyjscy, zwłaszcza Antoni Czechow, Izaak Babel, Iwan Bunin. Odpowiedź byłaby chyba łatwiejsza w odniesieniu do polskiej szkoły filmowej, gdzie możemy dostrzec m.in. wpływ włoskiego neorealizmu74.

Z dystansem patrzący na życie krajowe i emigracyjne Andrzej Bobkowski oceniał 9 czerwca 1960 r. w liście do Anieli Mieczysławskiej, że nastała swoista moda na „beznadzieję, psychopatię, zboczenia, wszystkie bas fonds natury ludzkiej”75. Z tym większą ulgą – podkreślał – przeczytał Lamparta Giuseppe di Lampedusy (zmarłego w 1957 r.). Sam opowiadał się za „niedomówieniem”, poprzestawaniem na „paru słowach”. Zarazem miał świadomość, że rzeczywistość Polski Ludowej wymaga szczególnych środków wyrazowych. W 1957 r. pisał do Tymona Terleckiego: „Ludzie kradną, ludzie jeżdżą na gapę, ludzie oszukują, ludzie zachowują się po chamsku – i chciałoby się krzyczeć, że mają rację, że w tym ustroju trudno być innym. Nie wińcie ludzi, że piją. To nie ludzie są winni, to nie niski stopień uświadomienia obywatelskiego – nie, nie, nie – to ustrój. Zdemokratyzować społeczeństwo naprawdę można tylko dostępnością maksimum artykułów codziennego użytku przy minimum ceny. Reszta to bujda. Marzeniem każdego robotnika jest dojść do burżuazyjnego stylu życia – i to trzeba mu dać”76. Bliskie to tematy twórcom „zmiany warty”.

Ale i Marian Hemar po lekturze m.in. Pięknych dwudziestoletnich Hłaski w 1966 r. pytał z niepokojem: „dokąd my idziemy w tym rozwoju literatury, jedynym chyba na świecie? Bo nic podobnego nie znam w angielskim czy niemieckim, o niczym takim nie wiem we francuskim czy włoskim”77. To zarazem sygnał, że twórczość pokolenia „zmiany warty” nie była wtórna, lecz oryginalna i autonomiczna.

Warto przypomnieć artykuł Stanisława Grochowiaka Turpizm – realizm – mistycyzm, ogłoszony w 1963 r. na łamach „Współczesności”, manifest artystyczny o znaczeniu porównywalnym z wierszem Śliwonika My. Przed turpistami – pisał poeta – „może jak przed żadnym pokoleniem poprzednim stanął problem realizmu”, przy czym nie chodzi o realizm jako „normatywną metodę pisarską”. Zdaniem Grochowiaka „problem ten uformował się jakby w dwu fazach”. Pierwsza z nich to wojna i ludobójstwo. Co pozostało w polskiej literaturze? „Szereg pięknych, lecz tylko formalnych zdobyczy awangardy krakowskiej, niewesołe wspomnienie o skamandrytach, Broniewski, Miłosz...” Obecnie – wskazywał Grochowiak – zapewne można by tę listę wydłużyć, choć „wstrząs był tak okrutny, iż wydawało się, że nie ocalało nic prócz złudzeń”. Właśnie z tego wstrząsu wedle Grochowiaka wywodził się Tadeusz Różewicz i jego „turpizm, nie polegający bynajmniej na mnożeniu brzydkich rekwizytów, ale na tym, czym turpizm jest istotnie: na upartym szukaniu nowej, realistycznej formuły dla poezji”. Ta realistyczna formuła powinna dać człowiekowi „wiedzę o sobie samym, wiedzę nieupiększoną, niekiedy okrutną, ale tylko w tym układzie ocalającą”. Druga faza to kolejny „historyczny wstrząs”, czyli Październik ’56. Debiutanci z tego okresu, jeśli zostawali turpistami, to tak jak Różewicz: „przez upartą dążność do odmitologizowania poezji, do nasycenia jej rzeczywistym życiem i troskami polskiego społeczeństwa”. Stąd atrakcyjność pierwszych wierszy Białoszewskiego, oddających „mizerabilizm, który w tym kraju był i jest jeszcze doświadczeniem powszechnym”. „Nie okłamujmy się – konkludował Grochowiak – żyjemy w Polsce, która z wielu uzasadnionych przyczyn jest krajem ludzi biednych i w tym sensie »chorych, brzydkich«”78.

Przywołany przez Grochowiaka Miron Białoszewski wysuwał podobne argumenty: „Wszystko jest godne uwagi dla takiego pisania jak moje. [...] Moje kawałki – wiersze dziennikowe są naprawdę dziennikowe. Czyli pisanie i życie idą razem. A chwilami są tym samym. [...] Wiersze moje od paru lat powstają z rzeczywistości, nie z wymysłu, tylko z dziania się. [...] Żeby robić literaturę, nie należy nigdy sięgać do literatury. Trzeba ją robić z czegoś żywszego i innego, właśnie z życia. Z życia i przeżycia”79.

Nie mniej ciekawa wydaje się autorefleksja pisarska Kazimierza Orłosia. Jego świadomość jako pisarza kształtowała się na początku lat sześćdziesiątych, poniekąd w opozycji do „zachodnich wzorów i mód” naśladowanych wówczas m.in. przez Jerzego Andrzejewskiego w powieści Idzie skacząc po górach. „Peerelowska rzeczywistość – oto, co naprawdę było fascynujące. Ten kraj naokoło, czas, w jakim żyliśmy. Teraźniejszość” – podkreślał Orłoś80. Podobnie czynił Marek Nowakowski, którego metodzie pisarskiej przyjrzymy się za chwilę uważniej.

„Zmiana warty” po 1956 r. oznaczała zatem zwrot ku „relacji, świadectwu, reportażowi, a nie kreacji” (jak pisał Mycielski). Główne cechy tej literatury to aideologiczność, fotograficzność, poszukiwanie prawdziwego życia również pośród marginesu społecznego, diagnozowanie przemiany społecznej dokonującej się w PRL. Tę ostatnią kwestię akcentuje Andrzej Mencwel: „tak zwany antyestetyzm Grochowiaka, jak też tak zwany jego turpizm były tylko zewnętrznymi, partykularnymi określeniami tych dążeń całościowych”. Nie miała to być „sztuka dla sztuki”, lecz „sztuka w służbie, sztuka w działaniu, sztuka w ludziach”. „Jakaś inna niż zastana (w kulturze inteligenckiej) oraz inna niż nadchodząca (w kulturze masowej) jawiła się Grochowiakowi i jego najbliższym sojusznikom modernizacja nie samej sztuki polskiej, lecz polskiej rzeczywistości. Stąd te, powierzchownie również rozumiane, kampanie polemiczne – ze szmirą kabaretową i polonistyczną, z »Warszawką« i »cywilizacją« Przekroju”. Grochowiak, poeta i wizjoner, był też rzemieślnikiem i praktykiem – pisze dalej Mencwel. „Inspirowali go nie tylko Szekspir i Breughel, Norwid i Utrillo, ale także poznański etos »kropelkowego postępu«. Wzywając do »pozostawienia karabeli na strychu«, żywił nadzieję, że kropelkami swego redakcyjnego, upornego rzemiosła zmieni tę rzeczywistość, która wszechstronnie go uwierała. Mylił się niestety i bardzo szybko miał tego doświadczyć. »Naturalna walka poglądów literackimi środkami«, jaką deklarował i jaką praktykował, została przecięta decyzjami politycznymi”81. Pokolenie „Współczesności” znalazło się w latach sześćdziesiątych między młotem a kowadłem.

Z jednej strony presja polityki. Twórcy „zmiany warty” już wkrótce po Październiku musieli zmierzyć się z polityką kulturalną Władysława Gomułki. O powrocie do scenariusza ideologicznego świadczył przebieg XIII Plenum KC PZPR 4–6 lipca 1963 r.82 W programowym referacie O aktualnych problemach ideologicznej pracy partii Gomułka napiętnował twórczość „niektórych młodych pisarzy” jako „ekstrakt cynizmu” i narzekał, że „trudno bez obrzydzenia przebrnąć przez ich opowiadania”. Próbował zdezawuować tę twórczość jako rzekomo wtórną wobec „literatury francuskiej i amerykańskiej”. W istocie chodziło mu jednak o to, że „te przejawy cynizmu, demoralizacji i zwyrodnienia próbuje się przedstawić jako skutek panujących u nas warunków”. Gomułka groził wydawcom i redaktorom pism literackich, którzy „podobne obrzydliwości drukują”83. Słowa te zapowiadały represje, na które nie trzeba było długo czekać. Pretekstem stał się List 34, złożony w kancelarii premiera 14 marca 1964 r. We wrześniu 1964 r. podczas zjazdu literatów Gomułka bez niedomówień już wskazał na konieczność uzgadniania „racji partii” i „racji pisarzy”, przy czym stroną tego porozumienia mieli być pisarze „stojący na gruncie postępu i socjalizmu”84. Widać, że „zmiana warty” w 1956 r. (i później) dokonywała się nie dzięki dojściu do władzy Gomułki, lecz pomimo jego rządów85.

Z drugiej strony – odchodzenie od realizmu na rzecz pozornej „kultury symbolicznej”, a co gorsza, miałkiej twórczości „konkursowej”. W rezultacie – jak oceniali na początku lat siedemdziesiątych Julian Kornhauser i Adam Zagajewski – rozległe „obszary naszego świata” okazały się „światem nieprzedstawionym”86. A przecież to właśnie „literatura realistyczna” służy za podstawowy „instrument zdobywania elementarnej wiedzy o nas”. Tym bardziej że ani socjologia, ani psychologia, ani filozofia nie potrafią jej zrekompensować, nie tworzą bowiem spójnego „obrazu naszych problemów”87.

Przełomem porównywalnym z 1956 r., ale jednak odmiennym, okazały się wydarzenia marcowe w 1968 r.88 „Nie rozmawialiśmy prawie nigdy o polityce, partii, władzy. Byliśmy w enklawie naszej wolności” – pisze w Piórze Marek Nowakowski89. „Naprawdę żyliśmy sztuką, naszym pisaniem i niewiele nas interesowała ówczesna rzeczywistość polityczna. Ale to się zaczynało zmieniać. Był bowiem Marzec ’68” – wspomina tamten czas z perspektywy wrocławskiego środowiska literackiego Stanisław R. Kortyka, obecnie profesor Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu90. W tych warunkach idea realizmu zaczęła nabierać nowych znaczeń, o czym świadczy również wydany po latach tomik Nowakowskiego Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967–1968.

Summą literackich doświadczeń Marca pozostaje Etyka i poetyka Stanisława Barańczaka91. Określenie „pokolenie ’68” – zaznaczał Barańczak – wskazuje nie tylko na „istnienie pewnego ponadindywidualnego zjawiska”, lecz także na jego „społeczne korzenie”, czyli „przeżycie pokoleniowe”, które uformowało „określony sposób myślenia i mówienia o rzeczywistości”. Doświadczenie 1968 r. (a potem 1970) sprawiło bowiem, że „otwarły nam się oczy i głowy”92. Zarówno na mechanizmy systemu totalitarnego, jak i na społeczeństwo, w znacznej części gotowe do pójścia za tymi, którzy będą gwarantować „poczucie bezpieczeństwa i możliwość wyładowania nagromadzonych urazów”. Przekonaliśmy się – pisał Barańczak – jak wiele trzeba, aby pozostać wiernym „elementarnym prawom uczciwości, tolerancji, samodzielności myślenia”. Marzec pokazał, że poeta czy prozaik nie może poprzestać na „tworzeniu pięknych zdań”. Wyzwaniem stało się „tworzenie zdań prawdziwych: mówienie słowami, które budziłyby ludzi z uśpienia, które potrząsałyby sumieniami i uczyły myśleć”. To „konkret” powinien stać się „probierzem wartości wzniosłych ogólników, które – przymierzone do konkretnej sytuacji społecznej – okazują się nieraz pustym frazesem”. Kontestacyjny odruch sprzeciwu to jednak „zbyt mało, aby dać sobie radę z rzeczywistością”. Chodziłoby raczej o konstruowanie „systemu wartości, pomagających uporządkować własną wizję świata”, a zarazem stworzyć „własny, odrębny styl mówienia o tym świecie”. „Im bardziej własny i niepodrabiany jest język, jakim się posługujemy, tym uczciwiej i prawdziwiej możemy mówić o rzeczywistości, która nas otacza”93. Widać tu już przesunięcie akcentu w porównaniu z opiniami Jana Błońskiego o twórcach „zmiany warty” i deklaracjami Stanisława Grochowiaka94.

Wróćmy na chwilę do książki Juliana Kornhausera i Adama Zagajewskiego Świat nie przedstawiony. Autorzy krytycznie odnieśli się do „sytuacji w literaturze” w latach sześćdziesiątych, wskazując na niespełnianie przez nią funkcji poznawczej, nierozpoznawanie wielu obszarów rzeczywistości, a w konsekwencji wytworzenie się luki między „kulturą symboliczną” a „realnością bytu społecznego”. Pytanie, jak usunąć tę lukę, Stanisław Barańczak postawił w szkicu Nowy spór o realizm. Kornhauser i Zagajewski zdawali się mówić, że „rzeczywistości” nie da się ani zanegować, ani zaaprobować, pozostaje więc „odnaleźć się w niej”, rozpoznać ją, opisać, a potem przystąpić do jej przekształcania. Ale Barańczak, ukształtowany przez doświadczenie Marca, a potem Grudnia, pisząc swój szkic w październiku 1974 r., miał już wrażenie anachroniczności tego programu: „Czy istotnie »najpierw opisać«, a dopiero później »wprowadzać wartości«? Czy ta kolejność jest w ogóle możliwa i sensowna?”95. Skłaniał się do refleksji, że literatura nie może nie stawiać pytań etycznych; chodzi o to, „jakie to są pytania i jak zostają postawione”. Trafnej odpowiedzi na nie udziela Nowakowski – oceniał Barańczak – ale Nowakowski jako autor Wesela raz jeszcze!96. Oto bowiem „uważany za typowego realistę Marek Nowakowski” w swoich ostatnich „rewelacyjnych opowiadaniach sięga po narzędzie groteski i literackiej aluzji; narzędzie pozornie sprzeczne z realizmem, a przecież pozwalające stworzyć obraz współczesnej Polski, który poraża swoją prawdziwością”97. Po tym, czego dowiedzieliśmy się o naturze władzy i społeczeństwa w 1968 r. – zdaje się sugerować Barańczak – oderwany od pytań etycznych realizm mógłby prowadzić do zaledwie estetyzmu lub, co gorsza, trywialności.

W 1956 r. wydawało się, że realizm może zaistnieć obok świata polityki. Po 1968 i 1970 r. stało się jasne, że musi uwzględniać reguły systemowe. W przekonaniu tym utwierdziły wydarzenia 1976 r.98 Odkrycie młodych twórców pokolenia ’68 sprowadzało się właściwie do tego, że PRL to jednak państwo totalitarne, w którym nie istnieje rzeczywistość niezależna od ideologicznego scenariusza99.

Istotna wydaje się refleksja Kazimierza Orłosia, który tak wspominał swoją przyjaźń z Nowakowskim, datującą się od początków lat sześćdziesiątych: „Jego świat Tego starego złodzieja i Benka Kwiaciarza, świat peryferyjnej Warszawy powojennej, był mi zupełnie obcy i nieznany. Skończyłem wtedy pracę w Turoszowie, wybierałem się do Soliny. Ten kraj to było dla mnie przede wszystkim to, co działo się w życiu politycznym, społecznym, w moim własnym życiu rodzinnym, w miejscach, gdzie pracowałem. Jeszcze wierzyłem Gomułce i komunistom. Żyłem trochę na powierzchni, płytko. Marka te sprawy jakby nie interesowały. Tylko ludzie, ludzkie zachowania, to wszystko, co można było przeżyć i zobaczyć. Zawsze szukał drugiego dna. Myślę, że od tamtych czasów stopniowo, niedostrzegalnie obaj przejęliśmy trochę od siebie – z tych dwóch krańcowych postaw. Marek zainteresowanie polityką, czasem, jakim żyliśmy, powierzchnią życia – ja ludźmi, ludzkim zachowaniem, tym drugim dnem”100. Orłoś celnie tu uchwycił przeobrażanie się realizmu literackiego między końcem lat pięćdziesiątych a latami siedemdziesiątymi.

Prorocze okazały się też słowa Stefana Kisielewskiego, który po spotkaniu z Nowakowskim w listopadzie 1969 r. zanotował w dzienniku: „w swym pesymizmie i zdesperowaniu dzisiejszym polskim życiem idzie dalej niż ja (!)”. „Doigrały się komuchy, utraciły najlepszą polską młodzież”101. W autobiograficznym opowiadaniu Amazonka Nowakowski zaś tak wspominał 1969 r.: „Straciłem już młodzieńczy entuzjazm i pasję poznawania zakazanych rewirów. Także po raz pierwszy stwierdziłem z ponurą pewnością, że świat, w którym żyjemy, jest wynaturzony i w swej złej istocie niezmienny”102. Diagnoza ta wpłynęła na postawę pisarza w latach siedemdziesiątych.

Pojawiło się jednak zagrożenie: czy realizm etyczny okaże się miarodajnym opisem rzeczywistości. Sam Kisielewski uznał w latach siedemdziesiątych, że wielka powieść, na miarę literatury francuskiej XIX w., może powstać tylko w atmosferze spokoju, dystansu, apolityczności. Co więcej, wielka powieść realistyczna pojawiła się w świecie, który się dopiero tworzył i kształtował. Tak więc powieść realistyczna to dzieło autonomicznego twórcy obserwującego ład katalaktyczny, jak by powiedział Ludwig von Mises103. Taka powieść wydaje się wręcz niemożliwa w ustroju „zaprojektowanym”, „sztucznym”, w którym polityka i ideologia przenikają wszystkie wymiary życia, co uniemożliwia pisanie „po prostu”, „normalnie”, „o miłości i śmierci”104. W konsekwencji zadaniem pisarza staje się „opisanie socjalizmu”. Jak to jednak uczynić, skoro „literat polski dostaje się w tryby bez wyjścia”, wprawdzie ma tu „tematykę”, ale „nie może nic pisać, bo brak wolności słowa”, na emigracji zaś znalazłby „wolność słowa, lecz z daleka od tutejszej tematyki na nic mu się tamtejsza wolność nie przyda”. Poza tym w wolnym świecie „tematykę” tę mało kto by zrozumiał, bo przecież „tutejsze życie” jest „absolutnie odmienne od życia w innych ustrojach, nawet miłość, religia, sport – wszystko jest inne, naznaczone piętnem tego systemu”105. Pozostawały więc takie lub inne formy „wewnętrznego eskapizmu”. Metodę pisarską Nowakowskiego Kisielewski też uznawał za eskapizm. Autor Benka Kwiaciarza nie tyle jednak uciekał przed (dzielonymi skądinąd z Kisielem) pisarskimi dylematami, ile starał się je obejść, choć – zwłaszcza w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych – i o niego upomniała się polityka.

Uwikłanie w opisywanie socjalizmu, a właściwie w niemożność opisania socjalizmu, miało też niepokojące literaturoznawców – patrzących jednak z bezpiecznej perspektywy – skutki artystyczne106. Przemysław Czapliński, autor studiów o literaturze z czasów PRL, zauważa, że właściwie całą historię prozy po 1945 r. można opisać jako „współwystępowanie” i „naprzemienne nasilanie się” dwóch postaw – fikcyjnej i antyfikcyjnej. Z jednej strony „korzystającej z prawa do zmyślenia”, z drugiej – „dążącej do prawdziwości”, szukającej literackości w gatunkach pozaliterackich. Metoda antyfikcyjna, która zarysowała się „w okolicach przełomu październikowego”, zatriumfowała zdaniem Czaplińskiego wraz z nastaniem drugiego obiegu pod koniec lat siedemdziesiątych, zyskała też dodatkowe uzasadnienie po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. Ale literacka strategia demaskowania socjalizmu – wskazuje dalej Czapliński – prowadziła z czasem do wykształcenia się „realizmu antysocjalistycznego”, według literaturoznawcy nazbyt sklejonego już nie tylko z codziennością, ale i bieżącą polityką, nietrwałego artystycznie. Z tego punktu widzenia – zresztą dyskusyjnego – odwrót od „autentyku” po 1989 r. wydaje się zasadny107.

Akurat Marek Nowakowski wyczuwał niebezpieczeństwo „realizmu antysocjalistycznego”. W czerwcu 1977 r. wyrażał sprzeciw wobec opinii, jakoby stał się „bardziej działaczem politycznym niż pisarzem”108. W połowie lat osiemdziesiątych, gdy uznał, że wykonał zadanie etyczne, pisząc m.in. Raport o stanie wojennym, ogłosił powrót do swojego pierwotnego credo pisarskiego109. „Mam dość politykowania” – mówił 23 grudnia 1986 r. podczas przesłuchania, co funkcjonariusze SB nietrafnie odczytali jako wahanie110, a nawet pretekst do kolejnej „rozmowy dialogowej”111. W pisanym w tym czasie autobiograficznym opowiadaniu Portret artysty z czasów dojrzałości pojawia się pytanie: „Może naprawdę jego twórczość przez te różnorakie uwikłania stała się płaska, przyziemna, pozbawiona szerokiego oddechu? Może należy otrząsnąć się z zależności i patrząc z olimpijską pobłażliwością starać się wyłuskać z mierzwy teraźniejszości wartości ponadczasowe, uniwersalne?”. W nieco późniejszym Bożydarze narrator dopowiada: „Nie chcę nikomu i niczemu służyć”112.

Czy taki realizm, jaki Nowakowski sobie wyobrażał, gdy zanosił do redakcji „Nowej Kultury” swoje debiutanckie opowiadanie Kwadratowy, był w ogóle możliwy w warunkach PRL113? Pytanie to stawiało sobie wielu twórców, a udzielane przez nich odpowiedzi wymagałyby osobnej analizy114.

W kwietniu 1972 r. Antoni Słonimski mówił Karolowi Estreicherowi: „ludzie chcą autentycznych dzieł literackich – prawdy o przeszłości, a nie zakłamania”; „zmęczenie nieautentyczną literaturą jest olbrzymie”115. W sierpniu 1974 r. Andrzej Kijowski rozważał „fałszywość” swojej sytuacji jako pisarza: „ostatecznie mam gębę zamkniętą w sprawie, która mnie najbardziej dotyczy, obchodzi i zobowiązuje: pisarz jest przede wszystkim krytykiem własnego społeczeństwa i ustroju, w którym żyje; literatura jest wolnością. Musi przede wszystkim uderzać w to, co ją ogranicza. Jeśli tego nie robi, nie jest wolnością: czyli literaturą pozorną. Cokolwiek więc napiszę, winno odnosić się do ograniczeń mojej, naszej wolności”116. Edward Stachura zastanawiał się z kolei nad sensem „matematyczności opisu zjawisk”117, wskazując innym razem, że sam „mało” wymyślił fabuł118. Edward Redliński w pisanej w latach siedemdziesiątych, a wydanej w 1982 r. powieści Nikiformy zrównywał prozę literacką z prozą życia, wykorzystując jako tworzywo narracyjne – niczym artyści spod znaku Nouveau Réalisme – wynotowane cytaty z podań urzędowych, wpisy do ksiąg skarg i zażaleń, stołówkowe jadłospisy, listy, teksty prasowe119.

Nikiformy Redlińskiego można uznać za szczególny przejaw prozaizacji prozy. Agnieszka Karpowicz, autorka studium Proza życia. Mowa, pismo, literatura, określa tym mianem zjawisko „napływu nieprzetworzonej, czasem wręcz surowej potoczności językowej do sztuki prozatorskiej”. Można je dostrzec – wskazuje Karpowicz – najwyraźniej w tych utworach, w których już „nie odzwierciedla się realistycznie prozaicznego życia i nie naśladuje go”, lecz „na różne sposoby czyni się je materiałem artystycznym, tworzywem literackim, czerpiąc z codzienności gotowe elementy i budując z nich literacką całość”120. Przykładami są utwory z lat siedemdziesiątych – Mirona Białoszewskiego, Edwarda Stachury, Janusza Andermana, Ryszarda Schuberta, wspomnianego Redlińskiego czy wreszcie Nowakowskiego jako autora tomu opowiadań Gdzie jest droga na Walne?. A także wzmiankowane już malarstwo hiperrealistyczne z tego okresu. Idąc tropem Agnieszki Karpowicz, można by powiedzieć, że w latach siedemdziesiątych opisywani przez nią twórcy z jednej strony podtrzymywali tradycję „zmiany warty”, z drugiej – realizowali wyartykułowany przez Barańczaka postulat „tworzenia zdań prawdziwych”. Próbowali przy tym uniknąć pułapki „realizmu antysocjalistycznego”, przed czym miała zabezpieczać również prozaizacja języka, powodująca jednak inne zagrożenie – zakwestionowanie sensu literatury, skoro może ją tworzyć samo życie, którego pisarz jest jedynie medium121.

Napięcie między „potrzebą prawdy”, presją ustroju oraz powinnościami obywatelskimi nasiliło się szczególnie po wprowadzeniu stanu wojennego. Wówczas wybory okazywały się prostsze etycznie, co nie znaczy – estetycznie122. Szczególnie dla Marka Nowakowskiego, który chciał być po prostu pisarzem, nie tylko pisarzem opozycji. Po wydaniu Raportu o stanie wojennym obsadzano go przede wszystkim w tej drugiej roli, stąd zresztą tłumy pojawiające się na jego wieczorach autorskich, urządzanych coraz częściej w kościołach123. Jak trudna to była sytuacja – z literackiego punktu widzenia – wiele mówi opinia Zbigniewa Herberta przytoczona przez Zbigniewa Raszewskiego: „To nie sztuka wymyślić kobyłę ze skrzydłami. Sztuka wczuć się w mentalność aparatczyka”124. Nie zatracając przy tym pisarskiej autonomii.

Należy uwzględnić i tę okoliczność, że zwłaszcza w latach osiemdziesiątych pojęcie realizmu zostało wyeksploatowane przez propagandę i oficjalną publicystykę. W kwietniu 1983 r. Michał Głowiński notował: „Co tu w istocie znaczy »realizm«? Najprościej byłoby powiedzieć: nic. [...] Posługiwanie się tym wyrazem w mowie partyjnej stało się ostatnio czystą konwencją, kryterium »realizmu« spełnia wszystko, co robią władze, kłóci się zaś z nim każde poczynanie przeciwnika”125. Dwa lata później Głowiński powtórzył tę nową definicję realizmu: „siedzieć cicho i być posłusznym”126. W tych warunkach również debata nad realizmem jako metodą literacką znalazła się w stanie atrofii.

1 J. Błoński, Zmiana warty, Warszawa 1961, s. 133–137; A. Werner, Polskie, arcypolskie..., Warszawa 2011, s. 260. Zob. też H. Bereza, Prozaiczne początki, Warszawa 1971; H. Gosk, Wizerunek bohatera. O debiutanckiej prozie polskiej przełomu 1956 roku, Warszawa 1992; M. Kisiel, Zmiana. Z problemów świadomości literackiej przełomu 1955–1959 w Polsce, Katowice 1999; M. Pietrzak, Krytyka literacka wobec pokolenia „Współczesności”, Warszawa 2007.

2 Historia literatury i kultury polskiej. Literatura współczesna, t. 4, red. A. Skoczek, Warszawa 2008, s. 454–461.

3 Zbigniew Irzyk mówi o grupie „Współczesność”. Rozmawia Danuta Błaszak, 2012 [w:] Spotkać „Współczesność”. Wywiady o pokoleniu „Współczesności”, eseje, poezja, oprac. D. Błaszak, 2006, www.miastoliteratow.com/docs/wywiady5.pdf.

4 Powidoki 2, s. 123; Pióro, s. 7; Nekropolis 1, s. 189. Zob. też Z Romanem Śliwonikiem rozmawia Ryszard Ulicki, www.ulicki.pomorzezachodnie.pl/wywiady/strony/sliwa.html.

5 Z Jerzym St. Czajkowskim rozmawia Danuta Błaszak [w:] Spotkać „Współczesność”...

6 Wywiad z Leszkiem Szymańskim, założycielem grupy „Współczesność”. Rozmawia Danuta Błaszak, 2006 [w:] Spotkać „Współczesność”...

7 Relacja W. Albińskiego, 26 V 2013 r.

8 R. Śliwonik, My [w:] Spotkać „Współczesność”...

9 L. Szymański, „Współczesność”, „Kultura” (Paryż) 1959, nr 7/8, s. 109.

10 O roli M. Kurzyny w PAX-ie: Z. Przetakiewicz, Od ONR-u do PAX-u (wspomnienia), Warszawa 1994, s. 64, 70.

11 Ibidem, s. 110.

12 AIPN, 01222/1770, Notatka J. Szczawińskiego w sprawie „Współczesności”, 1958 r., k. 42–45.

13 L. Szymański, Współczesność, „Kultura” (Paryż) 1959, nr 7/8, s. 110–111.

14 Pomocna mogła okazać się też znajomość Szymańskiego ze Zdzisławem Jerzym Bolkiem, cieszącym się opinią literata proletariackiego, mającym dostęp do wpływowego Jerzego Putramenta.

15 K. Rokicki, Literaci..., s. 23. Zob. też J. Sadowska, Sercem i myślą związani z Partią. Związek Młodzieży Socjalistycznej (1957–1976). Polityczne aspekty działalności, Warszawa 2010, s. 58, 79–80, 82.

16 K. Rokicki, Literaci..., s. 133–142.

17 AIPN, 01222/1770, Raport Wydziału IV Departamentu III MSW o zezwolenie na opracowanie kandydata do werbunku, 10 V 1958 r., k. 12–13.

18 Artykuł podpisany został literą K. Autorem mógł być Eugeniusz Kabatc, choć brak przekonujących dowodów. Szymański próbował odpowiedzieć na oskarżenia, ale redakcja „Polityki” nie zamieściła sprostowania (AIPN, 01222/1770, List L. Szymańskiego do M. Kurka, załącznik – do redakcji „Polityki”, k. 55).

19 AIPN, 01222/1770, Notatka służbowa z rozmowy z K. Nath, 2 IX 1968 r., k. 46–53.

20 Relacja M. Nowakowskiego, 30 XII 2013 r. Pisarz zapamiętał, że przesłuchanie w pałacu Mostowskich ograniczyło się do kilku rutynowych pytań. Po rozmowie tej nie zachowały się ślady źródłowe, trudno też ją dokładnie datować.

21 AIPN, 01222/1770, Notatka dotycząca L. Szymańskiego, 15 X 1968 r., k. 53.

22 Relacja A. Chącińskiego, 5 III 2013 r. Ostatnia siedziba redakcji mieściła się przy ulicy Koszykowej (Powidoki 1, s. 204).

23 A. Mencwel, Nauczyciele i przyjaciele, Warszawa 2010, s. 168.

24 A.J. Wieczorkowski, Mój PRL, Warszawa 2007, s. 82–85.

25 Nekropolis, s. 192.

26 A.J. Wieczorkowski, Mój PRL..., s. 94.

27 J. Petelenz-Łukasiewicz, Ten chłopiec niezwykły – po latach [w:] Dusza czyśćcowa. Wspomnienia o Stanisławie Grochowiaku, oprac. A. Romaniuk, Warszawa 2010, s. 58, 60; S. Kryska, Grochowiak we „Współczesności” [w:] ibidem, s. 128–129; A.J. Wieczorkowski, Obsypany liryką i popiołem smutku [w:] ibidem, s. 199. O znaczeniu „Współczesności” wspominał M. Nowakowski podczas dyskusji panelowej 19 IV 2007 r. Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, red. R. Klementowski, S. Ligarski, Wrocław 2008, s. 211.

28 Odchodzi pokolenie, „Rzeczpospolita” 2011, nr 7, s. 15.

29 Powidoki 2, s. 88–89; Nekropolis 1, s. 33.

30 Pożegnanie Janusza, „Gazeta Polska Codziennie” 2012, nr 242, s. 11; M. Urbanowski, Krwawy ślad, „Uważam Rze” 2012, nr 43, s. 42–44.

31 Relacja Z. Irzyka, 10 IV 2013 r.; Pióro, s. 66. Zob. też Nekropolis 1, s. 26, 34, 96, 97.

32 Karnawał i post, s. 43–44.

33 Pióro, s. 56.

34 Kryptonim „Nowy”, s. 25; Pióro, s. 24; Powidoki 2, s. 123, 126.

35 O skomplikowanej relacji z Brychtem: Pióro, s. 15, 75, 93, 144, 189–190.

36 Zbigniew Irzyk mówi o grupie „Współczesność”. Rozmawia Danuta Błaszak, 23 X 2012 r., pldocs.docdat.com/docs/index-80627.html.

37 A. Mencwel, Nauczyciele i przyjaciele..., s. 168.

38 W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., wstęp T. Burek, Warszawa 2011, s. 162–163.

39 Zob. też Bożydar, s. 74.

40 Pióro, s. 77, 91; Nekropolis 2, s. 80–81.

41 J. Błoński, Zmiana warty..., s. 133–137. Zob. też idem, Odmarsz, Kraków 1978, s. 55.

42 J. Błoński, Odmarsz..., s. 278.

43 Karnawał i post, s. 11. Odnotujmy też obserwację Błońskiego: „[Jan Józef] Szczepański wychodzi od pamiętnika, Nowakowski od protokołu” (J. Błoński, Odmarsz..., s. 278).

44 Z. Herbert, Trzy studia na temat realizmu [w:] idem, Hermes, pies i gwiazda, Warszawa 1997, s. 16–17.

45 O okolicznościach współpracy G. Orwella z BBC (w tym o jego audycjach o przyszłości literatury): D.J. Taylor, Orwell. 1903–1950, Warszawa 2007, s. 371.

46 Zob. http://orwell.ru/library/articles/totalitarianism/english/e_lat. Wiele lat później Krystyna Kofta zaliczyła esej Orwella do najważniejszych swoich lektur i wciąż aktualnych (K. Kofta, Monografia grzechów. Z dzienniczka 1978–1989, Warszawa 2006, s. 268, zapisek z 13 VI 1984 r.).

47 Zob. M. Dąbrowska, Dzienniki..., s. 32, zapisek z 31 VII 1960 r.

48 J. Smulski, Od Szczecina..., s. 190, 211, 216.

49 E. Goffman, Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, Sopot 2011, s. 16; idem, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk 2005, s. 173; idem, Rytuał interakcyjny, Warszawa 2012, s. 142.

50 Powidoki 1, s. 43. Zob. też J. Lebenstein, Marek Oberlaender, „Kultura” (Paryż) 1981, nr 11, s. 108–110.

51 Zob. Szyfr Lebensteina [w:] Szyfr Lebensteina. Polska w XX wieku. Śladami rysunków Jana Lebensteina, Warszawa 2010, s. 15–23.

52 Zob. np. M. Kitowska-Łysiak, Izaak Celnikier, www.culture.pl/pl/culture/artykuly/os_celnikier_izaak.

53 A. Karpowicz, Proza życia..., s. 280.

54 Pióro, s. 62.

55 Zob. też J. Zawieyski, Dzienniki, t. 2: Wybór z lat 1960–1969, Warszawa 2012, s. 13–14, zapisek z 24 I 1960 r.

56 Nekropolis 1, s. 127, 175.

57 W Piórze (s. 42) Nowakowski tak pisze: „Po osobistych doświadczeniach z ideową, komunistyczną gorączką pragnąłem być jak najdalej od wszelkich zobowiązań wobec kogokolwiek”.

58 K. Stępniewski, Krąg wtajemniczonych [w:] Dusza czyśćcowa..., s. 266–270.

59 Nekropolis 1, s. 25–26.

60 Pióro, s. 65–66, 123, 126. Zob. także: Miłość do literatury do „piękna choroba”, „Arcana” 2010, nr 1, s. 155–156.

61 Pytania bez odpowiedzi. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Grzegorz Eberhardt, „Glaukopis” 2012, nr 27, s. 13.

62 Pióro, s. 160. Zob. też Bożydar, s. 20.

63 G. Herling-Grudziński, Ciemności i pętla [w:] idem, Dzieła zebrane, t. 2: Recenzje, szkice, rozprawy literackie 1947–1956, zebrał Z. Kudelski, Kraków 2010, s. 468.

64 Z. Mycielski, Dziennik 1950–1959, Warszawa 1999, s. 283–287, zapisek z 15 VIII 1957 r.

65 Ibidem, s. 173, zapisek z 9 I 1956 r.

66 Z. Mycielski, Dziennik 1960–1969, Warszawa 2001, s. 539–540, zapisek z 8 I 1968 r.

67 M. Dąbrowska, J. Stempowski, Listy 1954–1958, t. 2: 1954–1958, oprac. A.S. Kowalczyk, Warszawa 2010, s. 302, list z 27 IV 1958 r.

68 J. Stempowski, Klimat życia i klimat literatury 1948–1967, wybór i oprac. J. Timoszewicz, Warszawa 2001, s. 166. Zob. także H. Markiewicz, Od Tarnowskiego do Kotta, Kraków 2010, s. 409; W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., s. 141–142.

69 J. Andrzejewski, Z dnia na dzień..., s. 121.

70 G. Herling-Grudziński, Ciemności i pętla..., s. 469.

71 Karnawał i post, s. 172–173. W przypadku Geneta można mówić o młodzieńczej fascynacji tym „pisarzem wyklętym” – silnej, ale raczej krótkotrwałej (Relacja M. Nowakowskiego, 2 II 2014 r.).

72 Recepcja literatury amerykańskiej byłaby o wiele wcześniejsza, gdyby nie zwrot ku socrealizmowi. Już w 1947 r. Czesław Miłosz analizował na łamach „Odrodzenia” twórczość Faulknera, zwracając uwagę na jej dwuwarstwowość: „dramat ludzki, analiza psychologiczna i moralna” oraz „wielki traktat socjologiczny o jednym z powiatów południowych Stanów, praca, na którą nie umiałby się zdobyć żaden fachowy socjolog” (C. Miłosz, Faulkner, „Odrodzenie” 1947, nr 24, s. 4).

73 Pióro, s. 137, 142; Nie rób pan ze mnie królika nadmiernego. Paweł Dunin-Wąsowicz rozmawia z Markiem Nowakowskim, „Lampa” 2012, nr 5/6, s. 34.

74 T. Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009, s. 160–165.

75 A. Bobkowski, A. Mieczysławska, Listy 1951–1961, wstęp A.S. Kowalczyk, Warszawa 2010, s. 172–173.

76 A. Bobkowski, Listy do Tymona Terleckiego 1956–1961, Warszawa 2006, s. 80–81.

77 M. Hemar, Awantury w rodzinie, Łomianki 2008, s. 333. Zob. też J. Zawieyski, Dzienniki, t. 1: Wybór z lat 1955–1959, Warszawa 2011, s. 627, zapisek z 10 II 1959 r.

78 S. Grochowiak, Turpizm – realizm – mistycyzm [w:] Literatura współczesna. Antologia wypowiedzi programowych i opracowań naukowych, wybór J. Kajtoch, Kraków 1977, s. 137–138. Do popularyzacji określenia turpizm przyczynił się Julian Przyboś jako autor ironicznej Ody do turpistów (ibidem, s. 37). Z kolei niektórzy młodzi twórcy mieli Grochowiakowi za złe inny jego artykuł, Karabela pozostanie na strychu, odczytany jako zapowiedź konstruktywnej postawy młodego pokolenia, a zarazem jako akceptacja geopolitycznego położenia Polski (Pióro, s. 49–50).

79 M. Białoszewski, Mówienie o pisaniu (1976), Wiersze. Wybór, Warszawa 2003, s. 6–10.

80 K. Orłoś, Historia „Cudownej meliny”. Cudowna melina, Warszawa 2009, s. 57–58.

81 A. Mencwel, Nauczyciele i przyjaciele..., s. 168–169.

82 O reakcjach społecznych na XIII Plenum KC PZPR zob. AAN, KC PZPR, 237/VII-3971, Informacja Wydziału Organizacyjnego KC nr 54/A/3903, 31 VII 1963 r., k. 132.

83 Szerzej zob. „Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, współpraca K. Batorowicz-Wołowiec, wstęp S. Ligarski, Warszawa 2009, s. 9–10.

84 Konrad Rokicki przywołuje też następującą wypowiedź Gomułki: „Partia nie chce się wtrącać do spraw warsztatowych [...], ale równocześnie partia popiera jak najbardziej twórczość realizmu socjalistycznego” (K. Rokicki, Literaci..., s. 236).

85 Można też dostrzec próby sprowadzenia realizmu literackiego do jednego tematu – okupacji niemieckiej, i to z wyłączeniem wielu wątków, zob. S. Kisielewski, Wołanie na puszczy..., s. 37–38.

86 J. Kornhauser, A. Zagajewski, Świat nie przedstawiony, Kraków 1974, s. 12, 42, 66, 96, 135, 194.

87 Ibidem, s. 11–12.

88 J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 190.

89 Pióro, s. 50.

90 K. Batorowicz-Wołowiec, S. Bereś, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje, Wrocław 2008, s. 397; podobne relacje: ibidem, s. 226, 379, 503, 515.

91 Szczególnie zamieszczone w niej szkice Nowy spór o realizm (z października 1974 r.) oraz Pokolenie ’68: próba przedwczesnego bilansu (z czerwca 1974 r.).

92 Zob. też H. Świda-Ziemba, Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2010, s. 407.

93 S. Barańczak, Etyka i poetyka, Kraków 2009, s. 297–302.

94 Zob. też T. Burek, Jaka historia literatury jest nam dzisiaj potrzebna?, Warszawa 1979 (NOWA), s. 12.

95 Wydaje się, że uwagi polemiczne Barańczaka odnosiły się szczególnie do zamykającego tom Świat nie przedstawiony tekstu Zagajewskiego, napisanego w 1973 r. (J. Kornhauser, A. Zagajewski, Świat nie przedstawiony..., s. 206).

96 Z punktu widzenia SB i jej tzw. konsultantów opowiadanie było „paskudne i wredne” (AIPN, 0222/493/1, Ocena opowiadania M. Nowakowskiego Wesele raz jeszcze!, 7 X 1974 r., k. 38). Pierwodruk opowiadania: „Twórczość” 1974, nr 6, s. 8–54.

97 S. Barańczak, Etyka i poetyka..., s. 294. O utworze Nowakowskiego jako „przełomowym (politycznie i językowo)” pisała też J. Katz-Hewetson, O krwisty befsztyk prozy..., „Kultura” (Paryż) 1981, nr 12, s. 122.

98 A. Krajewski, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004, s. 151, 439.

99 J. Kuroń, Myśli o programie działania [w:] Opozycja. Pisma polityczne 1969–1989, Warszawa 2010, s. 85; H. Świda-Ziemba, Młodzież PRL..., s. 407, 412, 417.

100 K. Orłoś, Historia „Cudownej meliny”..., s. 155.

101 S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 1997, s. 299, zapisek z 17 XI 1969 r.

102 Amazonka, s. 92.

103 L. von Mises, Ludzkie działanie, Warszawa 2007, s. 6. Zob. też G. Herling-Grudziński, Realizm kierowany [w:] idem, Dzieła zebrane..., t. 2, s. 176.

104 Szerzej zob. M. Szyszka, Droga klerka..., s. 272–273.

105 S. Kisielewski, Dzienniki..., s. 895, zapisek z 29 I 1977 r. Zob. też A. Kijowski, Rachunek naszych słabości, Warszawa 2009, s. 37.

106 Warto tu wspomnieć o recenzjach twórczości Kazimierza Orłosia i Marka Nowakowskiego autorstwa J. Katz-Hewetson: Widziane z dołu, „Kultura” (Paryż) 1980, nr 6, s. 138–144; Marek Nowakowski, „Kultura” (Paryż) 1983, nr 3, s. 150–155. Interesująca polemika z niektórymi tezami Katz-Hewetson: B. Toporska, W obronie Orłosia, „Kultura” (Paryż) 1980, nr 9, s. 121–123. Zob. też Nekropolis 1, s. 181.

107 Pisze Czapliński: „Niewątpliwie lata 70., a potem lata stanu wojennego, stworzyły swoistą socjologiczną pułapkę: literatura nie mogła, pod groźbą utraty szacunku czytelnika, zlekceważyć społecznych stereotypów na temat historii i polityki, a zarazem nie mogła – pod groźbą utraty autonomii »władzy sądzenia« – zrównać bezkrytycznie owych mniemań z rzeczywistością” (P. Czapliński, Ślady przełomu. O prozie polskiej 1976–1996, Kraków 1997, s. 61–62. Zob. też M. Szyszka, Droga klerka..., s. 325).

108 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny, opracowany przez J. Fortuńskiego, 2 VI 1977 r., k. 73.

109 Dla wielu czytelników Raport o stanie wojennym, choć etykietowany jako „jednowymiarowa literatura, pisana na zamówienie”, był – wręcz przeciwnie – „doskonałą książką, oddającą stan ducha, atmosferę i klimat” tego czasu (K. Orłoś, Historia „Cudownej meliny”..., s. 154. Zob. też W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., s. 142, 151).

110 AIPN, 0222/493/10, Notatka z rozmowy w ramach akcji krypt. „Brzoza II” z M. Nowakowskim, 23 XII 1986 r., k. 54.

111 AIPN, 0222/493/10, Notatka dotycząca kandydata do listy dialogowej, oprac. E. Jurewicz, 27 I 1988 r., k. 102.

112 Portret artysty z czasu dojrzałości, s. 155; Bożydar, s. 35. Zob. też P. Czapliński, Ślady przełomu..., s. 72–73.

113 Pióro, s. 27, 63, 133, 218.

114 Zob. też T. Konwicki, Pamflet na siebie, Warszawa 1995, s. 43.

115 K. Estreicher, Dziennik wypadków, t. 4: 1967–1972, Kraków 2004, s. 586, zapisek z 15 IV 1972 r.

116 A. Kijowski, Dziennik 1970–1977, wybór i oprac. K. Kijowska, J. Błoński, Kraków 1998, s. 269, zapisek z 25 VIII 1974 r.

117 E. Stachura, Wszystko jest poezja. Opowieść – rzeka, red. K. Rutkowski, Warszawa 1984, s. 100–101.

118 E. Stachura, Fabula rasa. Z wypowiedzi rozproszonych, red. K. Rutkowski, Warszawa 1984, s. 418, zapisek z 7 VI 1979 r.

119 Szerzej: A. Karpowicz, Proza życia..., s. 14, 494.

120 Ibidem, s. 16–17.

121 Ibidem, s. 16, 114.

122 Zob. też K. Orłoś, Historia „Cudownej meliny”..., s. 174–175.

123 AIPN, 0222/493/5, Pismo naczelnika Wydziału III-1 Komendy Stołecznej Milicji Obywatelskiej ppłk. K. Borowskiego do naczelnika Wydziału I Departamentu III MSW, 28 XI 1983 r., k. 170.

124 Z. Raszewski, Raptularz, t. 2, Londyn 2004, s. 238, zapisek z 18 III 1984 r.

125 M. Głowiński, Mowa w stanie oblężenia 1982–1985, Warszawa 1996, s. 132–133, notatka z 21 IV 1983 r.

126 M. Głowiński, Końcówka. Czerwiec 1985 – styczeń 1989, Kraków 1999, s. 20, notatka z 5 VIII 1985 r.

Warianty metodologiczne

Wróćmy teraz do przytoczonej na początku tej części książki tezy Floriana Znanieckiego o roli dzieł literackich w wysuwaniu problemów socjologicznych. Podobnie rzecz ujmie John Dos Passos: „pisarz to pies gończy idący przed historykiem społecznym”1. Formułując swoje obserwacje w 1934 r., Znaniecki zastrzegał, że znaczenie literatury jako „źródła informacji socjologicznej” zostało podniesione „dopiero całkiem niedawno”. Nawiązując do debat, głównie wśród amerykańskich socjologów i pisarzy, Znaniecki wskazywał na konflikt między dwoma punktami widzenia. Z jednej strony „radykalny racjonalista” chciałby uniezależnić naukę od wszelkich danych, które są skażone „subiektywizmem” i których nie można uczynić całkowicie bezosobowymi. Z drugiej strony „intuicjonista” uznaje ważność „bezpośredniej” wiedzy o rzeczywistości, a „przebłysk geniuszu”, który jej dostarcza, za ważniejszy od „abstrakcyjnego schematyzmu” i „ostrożnej dłubaniny pedantów”. Sam Znaniecki zdawał się opowiadać za postawą trzecią – metodologa, który „nie skłania się ku żadnej ze stron, lecz pragnie tylko wykorzystać tak dalece, jak się da, każde możliwe źródło wiedzy”. Ta postawa wymaga jednak – dowodził Znaniecki – krytyki obu powyższych stanowisk.

„Na przekór racjonaliście” trzeba powiedzieć, że „osobiste doświadczenie i obserwacja stanowią najgłębsze podstawy wszelkiej wiedzy, ostateczne kryteria ważności wszelkich ogólnych koncepcji oraz praw”. Nie powinno się ignorować tego, że w dziełach literackich można znaleźć „tyle samo dobrej obserwacji oraz uważnych opisów danych społecznych, co w pracach o charakterze naukowym”. Wykluczając wykorzystanie literatury do celów naukowych, „z całą pewnością pozbawialibyśmy się cennego źródła materiału”.

W opozycji do „intuicjonisty” należy zaś wskazać, że „naukowa istotność danego przypadku nie leży w nim samym, ale w jego pożytku dla tworzenia ogólnych koncepcji i praw”. To znaczy, że „dobrze zaobserwowany przypadek jest naukowo istotny dokładnie o tyle, o ile jest on reprezentatywny dla całej klasy przypadków, które nie zostały zaobserwowane równie dobrze; i jego opis jest cenny o tyle, o ile odnosi się również do innych przypadków mieszczących się w tej samej klasie, zwalniając nas tym samym od konieczności ich studiowania”. Innymi słowy, badacz, który opierałby się tylko na obserwacjach literackich, musiałby przyjąć poglądy pisarza (artysty) na to, co jest typowe, nie mając jednak możliwości ustalenia metody prowadzonych obserwacji2.

Tutaj właśnie Znaniecki upatrywał największych zagrożeń w pracy z tekstem literackim. Stwarza on bowiem wrażenie, że przedstawione przypadki są „typowe”, a poszczególne opisy zachowują „ważność w odniesieniu do całej klasy danych”. Pisarz selekcjonuje „reprezentatywne przypadki”, a następnie akcentuje te cechy, które „mimo indywidualnych odmian, są wspólne wszystkim przypadkom, jakie reprezentują”. Z punktu widzenia badacza problemem jest to, że pisarz nie wspiera swoich twierdzeń teorią, nie poddaje swojego opisu sprawdzianom, które pokazałyby, że twierdzenia te są ważne dla całej klasy danych. Nie może on tego dokonać – zaznaczał Znaniecki – ponieważ opis literacki, choć typowy, z założenia nie jest schematyczny. Pisarz na ogół oczekuje od czytelników, żeby „sami dostrzegali, jak dalece jego przypadek jest reprezentatywny dla innych indywidualnych przypadków, jakie znają, a w jakim stopniu jest wyjątkowy”. Co więcej, nie waha się „przed skonstruowaniem wyobrażonego przypadku, który nie odpowiada żadnemu szczególnemu rzeczywistemu przypadkowi, mimo że w zamierzeniu ma odpowiadać rzeczywistym przypadkom indywidualnym pod względem cech typowych”.

Bezpieczniej więc wykorzystywać obserwacje literackie jako „dane pomocnicze” – sugerował Znaniecki. Ten asekuracyjny wniosek najwyraźniej nie w pełni jednak go satysfakcjonował, skoro zaraz dodawał: „na polu społecznym artysta, zwłaszcza dramaturg i powieściopisarz, często odgrywa rolę pioniera, otwierając nowe dziedziny dla obserwacji” (konstatację te uczyniliśmy poniekąd mottem pierwszej części książki). „Sprawdzając hipotezę socjologiczną, oprócz danych zaobserwowanych naukowo często dobrze jest wziąć pod uwagę opisy literackie odnoszące się do danego zagadnienia, nie tyle po to, żeby uzyskać dodatkowe potwierdzenie na podstawie ich zgodności z hipotezą, ile po to, żeby sprawdzić, czy przypadkiem nie rzucają one światła, które ukazałoby nowe problemy” – brzmi najważniejsze chyba przesłanie Metody socjologii3. Podobne wnioski wynikają też z przywoływanej już pracy Ludwiga von Misesa Teoria a historia.

Potrzeba było przełomu paradygmatycznego, by uprawomocnić takie źródła wiedzy, jak literatura, film, reklama, blog. Przełom ten – dowodzi Piotr Sztompka we wstępie do Socjologii codzienności – dokonuje się „na naszych oczach”. Oznacza on „definiowanie w nowy sposób przedmiotu socjologii” oraz wyznaczanie „nowych obszarów problemowych”. Można tu mówić o „trzeciej socjologii”. Trzeciej – w odróżnieniu od socjologii pierwszej, spod znaku Augusta Comte’a i Herberta Spencera, skupiającej się na „systemach społecznych”, niejako ponad „światem codziennego życia zwykłych ludzi”, oraz socjologii drugiej, zainicjowanej przez Maxa Webera, tworzącej typologie masowych czy zbiorowych „działań ludzkich”, prowadzących do wykształcenia się grup, wspólnot, narodów, państw4.

Za prekursora „trzeciej socjologii” Sztompka uważa Georga Simmela, który już u schyłku XIX w. propagował – wówczas postrzeganą jako osobliwa – socjologię mody, pieniądza, jedzenia, gimnastyki, życia miejskiego, a także socjologię zmysłów i emocji5. Należałoby jeszcze przywołać przynajmniej dwóch uczonych, bez których trudno sobie wyobrazić socjologię codzienności. Patronujący francuskiej szkole „Annales” Fernand Braudel zachęcał do dostrzegania codziennych rytmów jako jednego z wymiarów historii6. Teoretyk literatury Michaił Bachtin, wprowadzając pojęcia „małego” i „wielkiego” czasu, wskazywał zaś na znaczenie zdarzeń powszednich, pozornie mało istotnych; ich sens ujawnia perspektywa wielkiego czasu, której uchwyceniu sprzyja literatura7.

Najwięcej socjologia codzienności czerpie z teorii dramaturgicznej Ervinga Goffmana. W ocenie Sztompki zaproponował on „oryginalną metodę badawczą i sposób prezentacji wyników, zbliżony bardziej do literatury niż naukowej socjologii”. Metoda ta polegała na rejestrowaniu nawet „najbardziej subtelnych przejawów życia codziennego” i prowadzeniu obserwacji za pomocą „mikroskopu ludzkich niuansów”8. Goffman z pewnością zgodziłby się, że szczególnie czułym „mikroskopem ludzkich niuansów” może być tekst literacki9. W ślad za Goffmanem Sztompka wskazuje przynajmniej trzy założenia badawcze socjologii codzienności. Pierwsze z nich to prowadzenie „obserwacji empirycznych zogniskowanych na najrozmaitszych zdarzeniach społecznych, z jakich składa się ludzki świat”. Drugie – stawianie pytań „o rzeczy pozornie oczywiste” i wydobywanie w ten sposób „na światło dzienne wszystkich tych zjawisk”, nawet „banalnych”, które „utrwalając się, tworzą esencję egzystencji”. Trzecie – opisywanie „zdarzeń społecznych”, mogących służyć jako „soczewki”, przez które dostrzeże się „wielopoziomowy, wielowarstwowy, złożony świat ludzi i ich zbiorowości”10.

W rezultacie „główne pytania socjologii są stawiane na nowo poprzez analizę pozornie mało ważnych, rutynowych przejawów życia codziennego”. Dzięki temu dostrzeżone mogą być „sprawy dotąd niedostrzegalne”11. Na przykład czas (jego świadomość i postrzeganie), który także staje się ważnym tematem badawczym „trzeciej socjologii”, o czym Sztompka pisze w Socjologii zmian społecznych12. I w tym wypadku literatura okazuje się użyteczna. „Takie cele badawcze narzucają swoiste metody” – konkluduje Sztompka. A więc „podejście interdyscyplinarne, wychodzące nawet poza granice nauki”, sięganie do innych „dyscyplin nauk społecznych czy humanistyki, które tematem uczyniły życie codzienne”, poszukiwanie „w pozanaukowych dziedzinach dyskursu: literackiego, artystycznego, filmowego, publicystycznego”13.

Wśród historyków podobną metodę proponuje kontynuator szkoły „Annales” na gruncie polskim Marcin Kula14. Jacques Le Goff, znany historyk z kręgu „Annales”, tak ją scharakteryzował: „Jej istotę stanowi znalezienie źródła pozornie mało znaczącego i nadanie mu rangi świadectwa, mówiącego o najważniejszych składnikach materii historycznej”. Chodzi tu o dokonanie „historycznej analizy losów skromnych twórców historii, ich mentalności, wrażliwości, wartości, jakimi się kierują, ich codziennych działań”. Ostatecznym celem jest dotarcie do „serc i dusz ludzi, z których składa się społeczeństwo”15. Refleksję tę warto odnieść do badań nad literaturą.

Przykładów realizacji tego rodzaju zamysłów, przynajmniej w zachodniej socjologii, można by wskazać wiele. Jeden z nich to „teoria wstydu” Thomasa Scheffa, nawiązująca do badań Georga Simmela i Ervinga Goffmana16. „Teorię wstydu” rozwijają w ostatnich latach wraz z Scheffem jego współpracownicy, np. Suzanne Retzinger. Jeden z najciekawszych wątków ich analiz to badania „wstydu w literaturze”. Scheff i Retzinger wiele uwagi poświęcili m.in. ukrytym motywom głównego bohatera Cierpień młodego Wertera Goethego17. Analiza ta posłużyła też jako przyczynek do szerszej refleksji na temat roli wstydu i gniewu w zachowaniach społeczeństw (szczególnie niemieckiego)18. Zagadnień tych – z pogranicza świata racjonalnego i emocjonalnego – nie da się badać, ignorując „pozanaukowe dziedziny dyskursu”.

Szczegółowe sugestie metodologiczne znajdziemy w Socjologii wizualnej Piotra Sztompki. Trawestując myśl tego socjologa, można by powiedzieć, że teksty literackie, tak jak fotografie, są w stanie „dostarczyć szczegółowych informacji” o społecznościach, o których wcześniej niewiele się wiedziało. Towarzyszą im też podobne zagrożenia. Zarówno fotograf, jak i pisarz realista „wybiera obiekt, kadruje – stawiając w centrum to, co istotne, a spychając na margines to, co nieistotne, ujmuje obiekt w ostrym czy nieostrym planie, nadaje obrazowi tonację, kontrast przez użycie filtrów i inne zabiegi techniczne”, wszystko to „zgodnie z pewnymi zamiarami osobistymi i regułami kulturowymi”19. Warto pamiętać o tych zastrzeżeniach, gdy przystąpi się do realizacji postulatów formułowanych przez socjologię codzienności.

Uwzględniając zastrzeżenia, dostrzeżmy jednak korzyści. W swoim klasycznym eseju O fotografii Susan Sontag zwróciła uwagę, że fotografia ujawniła te obszary codzienności, które pozostawały raczej poza zainteresowaniem artystów i badaczy. Uchyliła „rąbka materialnej rzeczywistości”, której albo się nie dostrzega, albo nie potrafi (czy też nie chce) dostrzec. Fotografia zapoczątkowała – dowodzi Sontag – „apoteozę życia codziennego”. Jej przykładem jest – dodajmy – koncepcja „fotografii humanistycznej” Edwarda Steichena, zaprezentowana najpełniej w 1955 r. podczas wystawy w Muzeum Sztuki Współczesnej w Nowym Jorku „Rodzina człowiecza”20. Już Émile Zola, ów „ideolog realizmu”, oświadczył w 1901 r.: „nie można stwierdzić, że się coś naprawdę zobaczyło, dopóki się tego nie sfotografowało”21. Deklarację tę można odczytać nie tyle jako uznanie wyższości fotografa nad pisarzem, ile jako określenie zadań pisarza realisty oraz fotografa jako komplementarnych. Tak też rozumiał intencje twórców „zmiany warty” Jan Błoński, wskazując na fotograficzność jako cechę ich obserwacji.

Jednak nie należy fetyszyzować fotografii. Cytowany już Ludwig von Mises zasadnie twierdził, że między najwierniejszą fotografią a portretem namalowanym bądź napisanym przez artystę zachodzi fundamentalna różnica. Dla dzieła literackiego lub malarskiego nie jest bowiem charakterystyczne to, że przedstawia fakty, lecz „sposób, w jaki ujawnia jakiś aspekt wszechświata i stosunek człowieka do niego”. Sama zdolność do obserwacji nie czyni jeszcze artysty. „Artystę czyni jego szczególna reakcja na problemy ludzkiej egzystencji i losu”22.

Tekst literacki – dla historyka czy socjologa – może okazać się bogatszy poznawczo niż fotografia. Jest zmysłowy, nie daje się ująć w ramki, raczej przekracza granice poznawcze, niż je wyznacza. Tym skuteczniej dociera także do mrocznych, zaniedbanych obszarów rzeczywistości. Może okazać się pomostem między racjonalnym a emocjonalnym, między oficjalnym a nieoficjalnym, wreszcie między tym, co zaprotokołowane w raportach, a tym, co nieuchwytne i ulotne.

* * *

Sprawdźmy teraz, jak na użyteczność tekstów literackich zapatrywali się historycy. Uwagę skupimy przede wszystkich na wypowiedziach polskich uczonych. Wydają się one interesujące także z tego względu, że przeważnie znajdowali się oni w podwójnie trudnej sytuacji: odczuwali presję polityki, a jednocześnie natrafiali na niezawinione przecież trudności w przekroczeniu żelaznej kurtyny i konfrontacji z prądami metodologicznymi na Zachodzie.

W 1963 r. ukazała się książka Jerzego Maternickiego Literatura piękna w nauczaniu historii (wznowiona dwa lata później). Znalazły się w niej przede wszystkim uwagi dotyczące nauczania historii i ewentualnego wykorzystywania powieści historycznych podczas lekcji historii. Maternicki wskazywał, że literatura piękna jest jedną z form poznania rzeczywistości społecznej: „Wszelka przesada w ujemnym ocenianiu poznawczych i dydaktycznych właściwości literatury jest niewłaściwa”. Zastrzegał, że problemem może być „niepełna przekładalność języka utworu literackiego na język naukowy”, choć miał na myśli głównie Trylogię Henryka Sienkiewicza23. Dwadzieścia lat później Maternicki ocenił już znacznie wyżej walory utworu literackiego. W jego Dydaktyce historii, przygotowanej wraz z Czesławem Majorkiem i Adamem Suchońskim, przeczytamy, że „literatura piękna jest jedną z najważniejszych form przekazu historycznego”, choćby z tego powodu, że ukazuje szczegóły lekceważone niekiedy przez naukę. Co więcej, jak wykazały obserwacje nauczycieli historii, lektura powieści historycznych, nawet dalekich od realizmu, nie odciąga uczniów od fachowej literatury; przeciwnie, raczej wywołuje zainteresowanie książkami naukowymi24.

Powyższe uwagi skierowane są bardziej do nauczycieli niż do badaczy. Należy więc zrobić krok dalej i ustalić, co sami historycy mówili na temat użyteczności literatury w swoich badaniach.

Najważniejszym studium tekstu literackiego jako źródła pozostaje wydany w 1978 r. tom Dzieło literackie jako źródło historyczne. Jest zapisem debaty zorganizowanej przez Instytut Badań Literackich, w której wzięło udział piętnastu uczonych: Jerzy Topolski, Jakub Karpiński, Kazimierz Bartoszyński, Michał Głowiński, Bronisław Geremek, Wiktor Weintraub, Jerzy Ziomek, Stefan Treugutt, Jerzy Michalski, Jerzy Skowronek, Ryszarda Czepulis-Rastenis, Tadeusz Bujnicki, Włodzimierz A. Diakow, Jerzy Holzer, Jerzy Jedlicki. Zarysowały się różne stanowiska: od względnego krytycyzmu do umiarkowanej aprobaty. Przeważało chyba to drugie.

Warto przyjrzeć się kilku wybranym opiniom. Jerzy Topolski zaproponował rozróżnienie w tekście literackim zdań ukazujących fakty i przedmioty rzeczywiste oraz wypowiedzi fikcyjne. Wśród wypowiedzi fikcyjnych wyodrębnił „fikcyjność ograniczoną” (np. opisy zjawisk typowych dla danego czasu i miejsca) oraz „fikcyjność pełną” (postacie, zdarzenia będące kreacją literacką). Historyk traktujący literaturę jako źródło historyczne może szukać w dziele literackim zarówno informacji o faktach rzeczywistych, jak i o zjawiskach typowych dla danego czasu i miejsca. Wartość źródłową mają głównie te utwory, które „dotyczą czasów współczesnych pisarzowi”25.

Wiele zaleceń metodologicznych przynosi tekst Michała Głowińskiego, którego punktem wyjścia jest interpretacja opowiadania Marka Nowakowskiego Józwa. Głowiński wskazał na trzy warianty analizy utworu: ustalenie konwencji literackiej tekstu, w tym również schematów fabularnych, dziedziczonych po wcześniejszych epokach; badanie na podstawie lektury, a także wypowiedzi autora „intencyjności” tekstu; odczytanie tekstu jako zbioru „oznak” (sygnałów) mówiących o rzeczach, zachowaniach, postawach, o świadomości danego środowiska. Zdaniem Głowińskiego tekst literacki może posłużyć jako przekaz tego, co i jak się w danej epoce mówiło, a więc jako przejaw wiedzy potocznej. Utwór literacki bywa ważnym zapisem nastrojów społecznych, wyobrażeń o świecie i życiu. Możliwa jest też analiza dzieła literackiego jako „przekazu idei”. Wartościowe okazują się więc różne sposoby lektury26.

Do przekonanych zwolenników wykorzystywania literatury w badaniach historycznych należał Bronisław Geremek. Wskazywał on, że zainteresowanie literaturą „znajduje obecnie nowe uzasadnienia”, zwłaszcza jeśli historyk zajmuje się badaniem „mentalności i życia codziennego”. „Im bardziej pogłębione zainteresowanie mentalnością zbiorową, tym większa waga utworu literackiego jako świadectwa”. Zdaniem Geremka tekst literacki można odczytywać na cztery sposoby. Po pierwsze, może on zawierać bezpośrednie informacje o jakimś zdarzeniu, choć mające jednak raczej walor pomocniczy w stosunku do innych dokumentów. Druga możliwość to socjologiczne odczytywanie tekstów literackich jako emanacji gustów zbiorowych, środowiskowych obyczajów, nawet struktur społecznych (np. literatura dworska). Po trzecie, literatura może okazać się najlepszym, a niekiedy jedynym dostępnym świadectwem emocji i zainteresowań w danym środowisku. Po czwarte, badaczowi mentalności literatura posłuży jako podstawowe źródło do analizy zbiorowych postaw, zachowań, wrażliwości i sposobu myślenia. Historyk może zatem wyłuskiwać z tekstu obrazy ludzi i sytuacji, a także badać konwencje i modele literackie charakterystyczne dla danej epoki – i traktować je również jako źródło wiedzy o kulturze i społeczeństwie27.

Jak na wartość literatury zapatrywał się historyk XX w.? Według Jerzego Holzera na postawy badaczy dziejów najnowszych wpłynęło pojawienie się nowych rodzajów źródeł, np. statystycznych i ikonograficznych. To sprawia, że literatura może wydawać się zawodna jako „źródło informacji o »rzeczach«”; „historyk niewiele dowie się z tych dzieł nowego o zwierzętach hodowlanych i roślinach uprawnych, surowcach, maszynach i fabrykach, budynkach, mieszkaniach i sprzętach, potrawach i ubiorach”. Poza tym literatura „zawodzi także jako źródło do badania poglądów – społecznych, politycznych, ideowych – o ile nie mają to być indywidualne poglądy twórcy”. Przynajmniej pierwsza z tych tez wydaje się nietrafna, tym bardziej że Holzer nie brał pod uwagę np. twórczości pokolenia ’56. Dostrzegł jednak również dwie istotne zalety tekstu literackiego. Przede wszystkim to, że tekst literacki stwarza możliwość przekraczania ograniczeń „systemowych”, gdyż swoiste dla literatury „zaszyfrowanie poglądów społecznych, politycznych, ideowych” sprzyja niekiedy „przezwyciężeniu barier kontroli instytucjonalnej”. (Zważywszy na ograniczenia cenzury, można odebrać to zdanie jako mrugnięcie okiem do czytelnika). Poza tym „najciekawsze i najbardziej istotne dla historyka staje się pojmowanie przez pisarza ludzkich zachowań” – twierdził Holzer28.

Realizację powyższego zamysłu znajdziemy m.in. w pracach Tomasza Szaroty, który sięga po utwory literackie przynajmniej w dwóch sytuacjach badawczych: przy ustalaniu zjawisk spornych, trudno uchwytnych, po których pozostało niewiele śladów źródłowych, oraz dla ukazania charakterystycznych postaw, zachowań, typów ludzkich. Pierwszy przypadek to opis placu Krasińskich w Warszawie w święta Wielkanocy 1943 r., którego punktem wyjścia jest interpretacja wiersza Czesława Miłosza Campo di Fiori. Konfrontacja tekstów literackich, relacji, artykułów prasowych, fotografii prowadzi Szarotę do przekonującej rekonstrukcji tamtego czasu. Jego analiza ujawnia wprawdzie ograniczenia poznawcze poetyckiej metafory, zarazem ukazuje, mimo wcześniejszych zastrzeżeń, wartość dowodową Wielkiego Tygodnia Jerzego Andrzejewskiego29. W drugim przypadku Szarota posiłkuje się utworem Andrzejewskiego Paszportowa żona dla pokazania postaci przedsiębiorcy „nowego typu”, jaki objawił się w warunkach okupacyjnych. Utwór Andrzejewskiego to dla historyka dziejów okupacji zarówno ilustracja, jak i ważna informacja30. Ten model badania przeszłości, szczególnie doświadczenia wojennego, najpełniej realizuje obecnie Sławomir Buryła31. O jego wartości przekonany jest pisarz Andrzej Bart, autor m.in. Fabryki muchołapek: „aby dotykać historii, potrzebna jest wiedza, ale też intuicja”32.

Nie mniej pasjonującym, choć odrębnym zjawiskiem jest posługiwanie się w okresie PRL zarówno przez pisarzy, jak i uczonych sztafażem historycznym w celu mówienia o współczesności. Przykłady to: Sir Tomasz More odmawia Hanny Malewskiej, Gusła Witolda Kuli, Czarna róża Juliana Stryjkowskiego, Boski Juliusz Jacka Bocheńskiego, Ciemności kryją ziemię Jerzego Andrzejewskiego, Msza za miasto Arras Andrzeja Szczypiorskiego33.

* * *

Współczesne prądy humanistyki wiele zawdzięczają Haydenowi White’owi. Jego klasyczną pracę Metahistoria, ogłoszoną w 1973 r., Ewa Domańska uznaje wręcz za punkt zwrotny w dziejach teorii historii34. Jej zdaniem Metahistoria stała się „centralnym tekstem dla wszelkich dyskusji na temat istoty pisarstwa historycznego”. Rewolucyjność tej pracy poległa na tym, że „podważała rozróżnienie między faktem a fikcją, zdarzeniami realnymi i wyobrażonymi, zadając gwałt tym pryncypiom, które wyznaczone przez Arystotelesa, a potem potwierdzone w XIX wieku przez Rankego, zapewniały historii status dyscypliny »naukowej«”. Z punktu widzenia zwłaszcza postmodernistów to właśnie White swym pisarstwem obudził historyków „z dogmatycznego snu”35. Z dorobku White’a warto zaczerpnąć przynajmniej trzy argumenty, z zastrzeżeniem, że na osobną uwagę zasługiwałaby jego wizja historii historiografii36.

Przede wszystkim już w najwcześniejszych swoich artykułach, jak Brzemię historii (1966), White dowodził, że przeświadczenie o zasadniczej różnicy pomiędzy sztuką i nauką, ugruntowane przez XIX-wieczny pozytywizm, jest „konsekwencją nieporozumienia, które miało swoje źródło w obawie romantycznego artysty przed nauką i w ignorancji wobec sztuki cechującej pozytywistycznego naukowca”37. Rewitalizacji historii jako dyscypliny White upatrywał w wykorzystaniu sposobów widzenia świata, których dostarczają i nauka, i sztuka, czemu sprzyjała modernistyczna przemiana obu tych dziedzin w XX w. Nauka i sztuka – wskazywał White – „przekroczyły stare, stereotypowe koncepcje świata, wymagające od nich dostarczania dokładnych kopii rzekomo statycznej rzeczywistości. Obie odkryły zasadniczo prowizoryczny charakter metaforycznych konstrukcji, których używały do zrozumienia dynamicznego uniwersum”38. W artykule Tropologia, dyskurs i rodzaje ludzkiej świadomości (1978) White odrzucał zarzut krytyków, jakoby twierdził, że nie jest możliwa „wiedza dotycząca historii, kultury i społeczeństwa”. Jego zdaniem „nie jest możliwa wiedza naukowa o nich, podobna do tej osiąganej w naukach ścisłych”. Jednak jeśli nawet nie można uzyskać „prawdziwej wiedzy naukowej o naturze ludzkiej”, można zdobyć taką wiedzę, której „licznych przykładów dostarcza literatura i sztuka”. Tylko upór i dogmatyzm „każą głosić, że wartościową wiedzę oferują jedynie nauki ścisłe”. Nie musimy wybierać pomiędzy sztuką a nauką – konkludował39.

Po drugie, White przekonywał, że rzeczywistość – przeszła i teraźniejsza – dostępna jest poprzez język, a właściwie poprzez retoryczne filtry tworzące język40. Nie wchodząc tu w szczegóły, istotą koncepcji White’a wydaje się przekonanie, że myślenie o świecie ma charakter narracyjny, a podstawowym sposobem ujmowania rzeczywistości jest opowiadanie, które jakkolwiek przybiera różne formy, pozostaje jednakże funkcją narracyjności. White nieco prowokacyjnie sugerował nawet: „jeśli w poezji nieodmiennie tkwi żywioł historyczności, to żywioł poezji zawiera się w każdym historycznym opisie świata, a jest tak, ponieważ opisując świat historyczny, pozostajemy zależni, co nie dotyczy zapewne nauk przyrodniczych, od retorycznego repertuaru języka, i to zarówno w wymiarze charakterystyki przedmiotów narracyjnych przedstawień, jak i strategii konstruowania narracyjnych opisów przekształceń tych przedmiotów w czasie”41. W tym sensie praca historyka nie różni się strukturalnie od rzemiosła powieściopisarza. Zarazem usytuowanie historiografii bliżej jej literackich źródeł może służyć dostrzeżeniu mechanizmów naszego dyskursu. Błędem byłoby, gdyby historia „zatraciła świadomość swego zakorzenienia w wyobraźni literackiej”42. W istocie historia i literatura mają dostęp do tego samego typu prawdy. Czyż mit i fikcja literacka nie odwołują się do rzeczywistego; czyż nie mówią o nim prawdy i nie dostarczają o nim użytecznej wiedzy? – pytał White43. Zastanawiał się przy tym, dlaczego historycy tworzą niekiedy radykalnie odmienne, lecz równie przekonujące opisy tych samych zjawisk, nie przeinaczając faktów ani nie sprzeniewierzając się procedurom dowodowym. Gdyż są narratorami – mogłaby brzmieć najzwięźlejsza odpowiedź. Podobnie jak powieściopisarze44. Owszem, powieściopisarze zajmują się zdarzeniami „wyobrażonymi”, podczas gdy historycy „rzeczywistymi”, lecz „sam proces łączenia wydarzeń w zrozumiałą całość, która mogłaby służyć jako obiekt reprezentacji, czy to w obszarze wyobrażonym, czy realnym, jest procesem poetyckim”. Historyk musi zastosować „dokładnie te same strategie tropologiczne, te same modalności przedstawiania relacji za pomocą słów, które stosuje poeta czy powieściopisarz”. Ilustracją tych wywodów mogłaby być przenikliwa analiza relacji Primo Leviego Czy to jest człowiek, w której White wykazał, że tekst Leviego składa się nie tyle z opisów „faktów”, ile z „sekwencji metafor, wyposażających fakty w uczucia i wartościujące emocje”. W rezultacie – wbrew dogmatowi o alternatywności „faktu” i „fikcji” lub też opozycji „rzeczywistości” i „wyobraźni” – uzyskujemy jeden z najbardziej miarodajnych i przejmujących zapisów grozy życia obozowego45.

Po trzecie, White, podobnie jak Roland Barthes, za podstawę wszelkiego dyskursu uważał „tekst”46. Napisany tekst stanowi paradygmat kultury. A zatem „interpretację kultury przeprowadza się najlepiej poprzez praktyki czytania analogiczne do tych, które stosuje się do czytania tekstów”. Przy czym dla postmodernistycznego tekstualisty „tekst jest tkanką tropów i figur”. Okazuje się „rodzajem nieustannej »wolnej gry«, która nie uznaje ani autorytetu, ani logiki, ani racjonalizmu”47. Tekstualizm (szczególnie w wersji proponowanej przez Barthes’a) oznacza zarazem odrzucenie hierarchii „tekstów”. Każdy „tekst” wymaga odczytania, niezależnie od tego, czy przynależy do sfery „symbolicznej”, „ikonicznej”, czy jakiejkolwiek innej48. Co więcej – jak z kolei uważał Paul Ricoeur – „tekst” można postrzegać jako „lustro swego czasu”; może ono jednak również „otwierać świat, który w sobie niesie”49. Celem historycznego przedstawienia przeszłości – White idzie tu już śladem Franka Ankersmitha – winno być „raczej mnożenie interpretacji doniosłych zdarzeń historycznych niż tworzenie monolitycznego »konsensusu« interpretacyjnego”50.

Credo postmodernisty brzmiałoby zatem następująco. Wszelkie próby przedstawiania (czyli znarratywizowania) realnych wydarzeń nieuchronnie powodują ich zniekształcenia i zatarcia51. Dokumenty i świadectwa powinno się analizować za pomocą tych samych technik, które stosuje się do tekstów literackich, pozwalających rozpoznać ich „narracyjność”. Opis lub przedstawienie rzeczywistości możliwe jest tylko za pomocą języka „figuratywnego”. Rozróżnienie między faktem a fikcją jest więc pozorne, gdyż wszelkie „opisane wydarzenia” zarówno w utworach literackich, jak i pracach historycznych są konstrukcjami lingwistycznymi. A zatem nie ma zasadniczej różnicy między reprezentacjami rzeczywistości historycznej a reprezentacjami wyobrażonych wydarzeń i procesów. Chodzi w rezultacie o świadomość językowych sensów, a także ryzyka ideologizacji, w tym również niebezpieczeństwa obiektywizmu – ideologii o tyle niebezpiecznej, że „nie zna samej siebie”52. Rzecz polega nie na „odwróceniu relacji”, w której rzeczywiste zdarzenia nabierają cech fikcyjnych, a fikcyjne rzeczywistych, lecz na „zawieszeniu samej dystynkcji między rzeczywistością a wyobraźnią”. To, co „realne, jak i wyobrażeniowe”, „realistycznie wyobrażone i wyobrażeniowo realne”, należy do tego samego porządku ontologicznego53.

Zbieżną refleksję znajdziemy w rozprawce Lindy Hutcheon Historiograficzna metaopowieść: parodia i intertekstualność historii. Przedstawiając poglądy Julii Kristevej, Michela Foucault, Dominicka La Capry, Umberto Eco, konstatuje ona, że metodolodzy postmodernizmu w istocie uznają, iż „zarówno rzeczywiste, jak wyobrażone światy poznajemy poprzez relację o nich, tzn. poprzez ich ślady, ich teksty”. Teksty zarówno dokumentalne, jak i literackie54.

Z punktu widzenia historyka postmodernizm (choć trzeba pamiętać o wieloznaczności tego pojęcia) niesie ryzyko zastąpienia żmudnej analizy teoretycznym dyskursem, któremu, co gorsza, grozi wyjałowienie, maskowane terminologicznymi komplikacjami. Rzecznicy postmodernizmu sugerują, że sceptycy krytykujący tekstualizm czy tropizm opowiadają się za utrzymaniem konsensusu interpretacyjnego, a więc za społecznym konserwatyzmem. Postmodernizm stwarza wrażenie, że jego oponenci są de facto reakcjonistami, co wydaje się nadużyciem55. Przynosi jednak historykowi również korzyść – świadomość, że wszelkie przedstawienia rzeczywistości rządzą się tymi samymi formami narracyjnymi, a narzucona przez pozytywistów lub neopozytywistów opozycja między literackim i nieliterackim jest raczej ideologią niż rozpoznaniem stanu rzeczy. Ilustracją byłaby tu powieść Jonathana Littella Łaskawe, która pokazuje, czym dla literatury może być warsztat historyka, dla historiografii zaś – wyobraźnia.

Nasuwa się i inna refleksja. Kto jest bliższy rzeczywistości? Pisarz rejestrujący swój czas teraźniejszy czy historyk odtwarzający ów czas jako przeszły? To pytanie można też zadać w odniesieniu do twórczości Marka Nowakowskiego. Bliższy rzeczywistości jest pisarz rejestrujący ją za pomocą środków literackich, które pod względem retoryki nie różnią się istotnie od metod nieliterackich, czy raczej historyk (re)konstruujący fakty? Hayden White odpowiedziałby, że pytanie jest niewłaściwie postawione, gdyż nie ma tu opozycji, lecz komplementarność ujęć. Ostatecznie chodzi zaś o to, by ujawniać sensy tekstów. Trawestując myśl White’a, można by powiedzieć, że utwory literackie nie są bardziej nieprzejrzyste lub niedostępne od dokumentów historycznych56. Powraca kwestia fabularyzacji w utworach literackich, np. Nowakowskiego. Czy jakiekolwiek opowiadanie tego pisarza mogłoby powstać, gdyby znalazł się on gdzie indziej? Jego twórczość możliwa była (i jest) tylko tu, w Polsce, w konkretnym czasie i miejscu. Stanowi reprezentację rzeczywistości, której komponentem jest kreacja wyobraźni, prowadząca do przedstawiania postaci lub zjawisk możliwych, lecz nie nieprawdopodobnych.

Należy tylko pamiętać o przestrodze, którą formułował Andrzej Bobkowski w Szkicach piórkiem: „już to, co pisze się nawet natychmiast, jest zawsze trochę kłamstwem, zdeformowaną myślą, źle oddanym prawdziwym dźwiękiem”57. Ostrzeżenie to dotyczy wszelkich tekstów – literackich i nieliterackich.

W ostatnich latach zarysowuje się nowa dyscyplina na pograniczu antropologii i literaturoznawstwa; dowiadujemy się o niej z artykułu Henryka Markiewicza O antropologii literackiej58. Nasuwa się też skojarzenie z określeniem przez Maksyma Gorkiego literatury jako „człekoznawstwa”. Dyscyplinę tę reprezentują m.in. Fernando Poyatos (w Kanadzie), Doris Bachmann-Medick, Jürgen Schlaeger, Thomas Nipperdey (w Niemczech), Ewa Kosowska (w Polsce). Markiewicz zastrzega: „instytucjonalizacja antropologii literatury w Polsce wyprzedziła świadomość przedmiotu i metod jej dyscypliny”. Niemniej można wskazać główny kierunek zainteresowań: zbiorowe mentalności, zachowania, symbole, rytuały konstytuujące daną grupę społeczną lub etniczną. To również „zjawiska, które stanowią o specyfice człowieka”, jak ludzka wyobraźnia, kreatywność, emocjonalność. Ryszard Nycz, czołowy reprezentant antropologii literackiej, redaktor naczelny pisma „Teksty Drugie”, podkreśla: „Literackie poznanie zawiera w części dla siebie specyficznej wiedzę, której zdobycie nie jest możliwe w inny sposób – jest to właśnie wiedza, którą udostępnia nam literatura – o tym, co wprost nieuświadomione, tłumione, inaczej niż w »pośredni« literacki sposób nie dające się opisać, przedstawić czy opowiedzieć”. Markiewicz wydaje się ostrożniejszy: „antropologiczne treści literatury mogą odkrywczo i sugestywnie wyprzedzać czy uzupełniać ustalenia nauki”, niemniej mogą też okazać się „z punktu widzenia poznawczego banalne, zniekształcone lub wręcz zafałszowane”. „Ale ryzyko to trzeba podejmować – dodaje. – W przeciwnym razie literaturoznawstwo traci z pola widzenia jedną z głównych racji, dla których literatura – z istoty swej przecież antropocentryczna – jest nam potrzebna”59.

Przytoczmy tu jeszcze jedną uwagę Bronisława Geremka, sformułowaną podczas debaty w Instytucie Badań Literackich w 1978 r., a nawiązującą do prac White’a i Barthes’a: „Gdy przedmiotem badania są mechanizmy mentalne i zachowania zbiorowe, nie ma znaczenia, czy badamy zjawisko lub zdarzenie, które kiedyś autentycznie miało miejsce, czy też wytwory wyobraźni pisarskiej; zarówno autor, jak i przedstawiany przez niego bohater wpisują się w serię informacyjną, na podstawie której próbujemy odtworzyć sam mechanizm tworzenia wyobrażeń, sui generis matryce modelujące odczucia, wrażliwości, obrazy myślowe”60. Można by zatem ponownie zapytać, jaka jest rola historyków (badaczy)? Zygmunt Bauman w rozprawce Prawodawcy i tłumacze powiada: „coraz więcej przemawia za tym, że rolę tradycyjną (którą pełnili bądź do której aspirowali), wiernie oddawaną metaforą »prawodawców«, stopniowo zastępuje rola najbardziej uchwycona w metaforze »tłumaczy«”61. Historyk staje się więc przewodnikiem („tłumaczem”), oprowadzającym czytelnika po różnych tekstach – w tym literackich – które układają się w opowieść o przeszłości62. Jego zadaniem byłoby więc układanie intertekstualnej mozaiki, bez dążenia do wypracowania ostatecznych wniosków63.

Warto pójść dalej tym tropem. Susan Sontag przypomina paradoks Platona, do którego odnosił się również Władysław Tatarkiewicz, cytowany w rozdziale W stronę realizmu. Obraz jest o tyle prawdziwy, o ile przypomina coś rzeczywistego, lecz zarazem kłamliwy, bo jest tylko podobieństwem. (W miejsce obrazu można by podstawić tekst literacki). Odwrotnie fotografia (analiza naukowa); wydaje się nie interpretacją, lecz przedstawieniem fragmentu rzeczywistości. Ale to, co badacz bądź fotograf ujawnia o jakimś wydarzeniu lub o jakiejś osobie, jest swego rodzaju wyborem. Wybór takiego czy innego oświetlenia (w wypadku fotografii), takiej czy innej definicji (w tekście naukowym) prowadzi do przyjęcia, a nawet narzucenia odbiorcy pewnych kryteriów widzenia postaci i zdarzeń. Choć aparat fotograficzny, podobnie jak narzędzie badawcze naukowca, zdaje się ujmować rzeczywistość, to mimo wszystko zarówno fotografie, jak i prace naukowe okazują się interpretacjami – a nie fragmentami – świata64. Nie widać powodu, dla którego akurat teksty literackie miałyby zostać wyłączone z dyskursu65.

Literatura nie zastąpi suchej faktografii, może jednak sprawić, że faktografia ożyje, a przeszłość ukaże nam swoje barwy, smaki, zapachy. Bo przecież nie o historię instytucji tu chodzi, lecz o historię ludzi. A także o zrozumienie tego, co dzieje się, gdy człowiek spotyka innego człowieka. Każda szczera i miarodajna relacja, nienosząca piętna oficjalności, wydaje się cenna.

1 W oryginale: The novelist is a truffle dog going ahead of the social historian. Swoją twórczość Dos Passos określał jako „kroniki współczesności” (contemporary chronicles). Usilne rozdzielanie „fikcji” i „niefikcji” uznawał za „osobliwą schizofrenię” (There’s this strange schizophrenia in American publishing between fiction and nonfiction); J. Dos Passos, The Art of Fiction No. 44. Interviewed by D. Sanders, „The Paris Review” 1969, nr 46, http://www.theparisreview.org/interviews/4202/the-art-of-fiction-no-44-john-dos-passos.

2 Należy odnotować, że wielu twórców, szczególnie realistów i naturalistów, zdawało sobie sprawę z tych wątpliwości i starało się w swoich pracach teoretycznych wyjść naprzeciw sceptykom.

3 F. Znaniecki, Metoda socjologii, tłum. i wstęp E. Hałas, Warszawa 2009, s. 225–228.

4 P. Sztompka, Życie codzienne – temat najnowszej socjologii [w:] Socjologia codzienności, red. P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska, Kraków 2008, s. 18. Zob. też F. Znaniecki, Relacje społeczne i role społeczne, Warszawa 2011, s. 16–18.

5 Zob. G. Simmel, Filozofia kultury. Wybór esejów, Kraków 2007; G. Simmel, Pisma socjologiczne, Warszawa 2008.

6 F. Braudel, Historia i trwanie, Warszawa 1999, s. 55–56.

7 M. Bachtin, Estetyka twórczości słownej, Warszawa 1986, s. 520.

8 P. Sztompka, Życie codzienne..., s. 41–47. Podobna analiza (nieco poszerzona): P. Sztompka, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Warszawa 2005, s. 112–118.

9 G. Woroniecka, Ervinga Goffmana socjologia spotkania [w:] E. Goffman, Spotkania. Dwa studia z socjologii interakcji, Kraków 2010, s. XII. Szerzej zob. T.J. Scheff, Goffman Unbound! A New Paradigm for Social Science, London 2006, s. 19; The Goffman Reader, oprac. Ch. Lemert, A. Branaman, Oxford 2003, s. XXI.

10 P. Sztompka, Życie codzienne..., s. 30.

11 Ibidem, s. 31, 47–48.

12 P. Sztompka, Socjologia zmian społecznych, Kraków 2007, s. 58–59 i 60–61.

13 P. Sztompka, Życie codzienne..., s. 48.

14 Zob. np. „refleksje nad ewolucją dystansu między ludźmi w dziejach”: M. Kula, Naród, historia i... dużo kłopotów, Kraków 2011, s. 19–58; M. Kula, Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010, s. 18–19, 21.

15 J. Le Goff, Przedmowa [w:] M. Kula, Niespodziewani przyjaciele, czyli rzecz o zwykłej ludzkiej solidarności, Warszawa 1995, s. 8.

16 T.J. Scheff, Goffman Unbound..., s. VII. Zob. także G. Simmel, Przyczynek do psychologii wstydu [w:] Pisma socjologiczne..., s. 164–173.

17 S.M. Retzinger, T.J. Scheff, Emotions and Violence. Shame and Rage in Destructive Conflicts, Lincoln 2002, s. 106–121.

18 J.H. Turner, J.E. Stets, Socjologia emocji, Warszawa 2009, s. 181–185.

19 P. Sztompka, Socjologia wizualna..., s. 47.

20 The Family of Man, oprac. E. Steichen, wstęp C. Sandburg, New York 1955; E. Steichen, A Life in Photography, Garden City 1963.

21 S. Sontag, O fotografii, Kraków 2009, s. 97, 100. Zob. także B. von Brauchitsch, Mała historia fotografii, Warszawa 2004, s. 61–69.

22 L. von Mises, Teoria a historia..., s. 178.

23 J. Maternicki, Literatura piękna w nauczaniu historii, Warszawa 1965, s. 7, 13, 15.

24 J. Maternicki, C. Majorek, A. Suchoński, Dydaktyka historii, Warszawa 1994, s. 72–73, 371.

25 J. Topolski, Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sławiński, Warszawa 1978, s. 9. Zob. też E. Domańska, Historia egzystencjalna. Krytyczne studium narratywizmu i humanistyki zaangażowanej, Warszawa 2012, s. 86–94.

26 M. Głowiński, Lektura dzieła a wiedza historyczna [w:] Dzieło literackie..., s. 95, 104, 109.

27 B. Geremek, Fabuła, konwencja i źródło [w:] Dzieło literackie..., s. 115–116.

28 J. Holzer, Świat zdeformowany [w:] Dzieło literackie..., s. 330, 331, 333, 335.

29 T. Szarota, Karuzela na Placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Warszawa 2007, s. 153.

30 T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne, wyd. 4, Warszawa 2010, s. 149.

31 Zob. np. S. Buryła, Wojna i alkohol [w:] Wojna. Doświadczenie i zapis, red. S. Buryła, P. Rodak, Kraków 2007.

32 To moja sprawa. Rozmowa Andrzeja Franaszka i Agnieszki Sabor z Andrzejem Bartem, „Tygodnik Powszechny” 2009, nr 34, s. 40–41.

33 O trudnościach interpretacyjnych tego rodzaju utworów: J. Andrzejewski, Z dnia na dzień..., s. 279–280.

34 E. Domańska, Historia egzystencjalna..., s. 31.

35 E. Domańska, Wokół Metahistorii [w:] H. White, Poetyka pisarstwa historycznego..., s. 10–11.

36 Np. H. White, Proza historyczna..., s. 81, 190.

37 H. White, Poetyka pisarstwa historycznego..., s. 41.

38 Ibidem, s. 75.

39 Ibidem, s. 210.

40 E. Domańska, Wokół Metahistorii..., s. 15.

41 H. White, Poetyka pisarstwa historycznego..., s. 105.

42 Ibidem, s. 107, 108.

43 Ibidem, s. 329.

44 H. White, Proza historyczna..., s. 17.

45 Ibidem, s. 92, 203, 205, 210–211.

46 H. White, Poetyka pisarstwa historycznego..., s. 111.

47 H. White, Proza historyczna..., s. 73.

48 H. White, Poetyka pisarstwa historycznego..., s. 131–132.

49 Ibidem, s. 124.

50 H. White, Proza historyczna..., s. 125. Zob. też S. Sontag, Przeciw interpretacji..., s. 14.

51 E. Domańska, Historia egzystencjalna..., s. 36, 40–41.

52 H. White, Proza historyczna..., s. 76–77.

53 Ibidem, s. 287. Zob. też F. Ankersmit, Pochwała subiektywności [w:] Pamięć, etyka i historia. Anglo-amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. (Antologia przekładów), red. E. Domańska, Poznań 2006, s. 74–81.

54 Linda Hutcheon przywołuje też pogląd amerykańskiego pisarza Edgara L. Doctorowa: „nie istnieje wyraźna linia podziału między tekstami historii i literatury”, każdy z nich bowiem jest śladem przeszłości, dlatego warto, a nawet należy, wykorzystywać jedne i drugie (L. Hutcheon, Historiograficzna metapowieść: parodia i intertekstualność historii [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, oprac. R. Nycz, Kraków 1997, s. 395). Krytyczne spojrzenie na postmodernizm: R. Scruton, Przewodnik po kulturze nowoczesnej dla inteligentnych, Łódź – Wrocław 2006, s. 115, 181; R. Scruton, Pożytki z pesymizmu i niebezpieczeństwa fałszywej nadziei, Poznań 2012, s. 187–190; zob. też A. Kołakowska, Wojny kultur i inne wojny, Warszawa 2010, s. 222.

55 Np. H. White, Proza historyczna..., s. 125.

56 H. White, Poetyka pisarstwa historycznego..., s. 91.

57 A. Bobkowski, Szkice piórkiem..., s. 154, zapisek z 25 XI 1940 r. Zob. też M. Urbanowski, Szczęście pod wulkanem. O Andrzeju Bobkowskim, Łomianki 2013, s. 28,

58 H. Markiewicz, O antropologii literackiej – z umiarem [w:] Jeszcze dopowiedzenia. Rozprawy i szkice z wiedzy o literaturze, Kraków 2008, s. 193–206.

59 Ibidem, s. 195–196, 200–202, 206.

60 B. Geremek, Fabuła, konwencja i źródło..., s. 114–115.

61 Z. Bauman, Prawodawcy i tłumacze [w:] Postmodernizm..., s. 279–280.

62 Zob. też F. Sánchez-Marcos, Historyk jako tłumacz [w:] Pamięć, etyka i historia..., s. 53.

63 J.W. Scott, Po historii? [w:] Pamięć, etyka i historia..., s. 231.

64 S. Sontag, O fotografii..., s. 10, 163.

65 Zob. też T.J. Scheff, Emotions, the Social Bond, and Human Reality. Part/Whole Analysis, Cambridge 1997, s. 5.

Przyczynki do biografii pisarza

Marek Nowakowski w 2008 r. w filmie dokumentalnym Roberta Kaczmarka Errata do biografii tak opowiadał o swojej młodości i formowaniu się pisarskiej tożsamości: „Nie myślałem nigdy, by Polskę opuścić, nawet w najgorszych społecznych zawirowaniach, zamętach. Zawsze tu, tu mój dom, może być burdelowaty, ohydny, ale jakoś... Ludzie, korzenie, kontakty, pejzaż, nie taki piękny, ale swojski. To był dominujący czynnik, że nigdy nie myślałem, że będę gdzieś, wyrzuci mnie los, chciałem tu być do końca, na dobre i na złe.

Dla mnie to nie był problem, że czuję, że nie ma wolności, tu się duszę – i muszę w szeroki świat. Ten świat w Polsce wydawał mi się jeszcze olbrzymi, nieskończony, niewyczerpany. Ciekawość ludzi, żarłoczność życia, jego różnych form – to była dla mnie też dziedzina wolności, różne zachowania ludzkie, różne działania, różne zajęcia, różni ludzie, to się kłębiło, ta rzeczywistość była płynna. Stare odchodziło, stary świat, nowy nastawał przymusem, ale różnie, bo część się za tym nowym opowiadała, to fascynowało, to było poznawanie życia. Uważałem, że to jest moje miejsce na ziemi. Nawet w pewnym wieku uległem fascynacji ideałami marksizmu, komunizmu, czytałem klasyków, też mnie to interesowało, trochę w opozycji wobec rodziców, starszych. Ta kontrowersja wieku dojrzewania sprzyjała mojemu zaczadzeniu marksizmem. Byłem młodym działaczem ZMP-owskim, też, ale traktowałem to wszystko jako prawo mojego wyboru. Parszywa owca w rodzinie, ja się cieszę, bo to bunt, na przekór, siostra, starsza ode mnie, która była w wojnę w Szarych Szeregach, patrzyła na mnie jak na parszywca, prawie pluła mi pod nogi. Rodzice byli oburzeni, potem nawet ściszali głos, bo bali się, że może jestem zacietrzewiony, czerwony szczeniak. Ale to jest jakaś nowa forma życia, coś poznaję, nobilituje mnie, dają mi szansę, perspektywę. Mnie to fascynowało, a ludzi też obserwowałem. Była we Włochach dzielnica biedy, na fortach, mieszkali tu przed wojną najbiedniejsi, bezdomni, nieudacznicy, z różnych powodów, przecież nie było idyllicznie przed wojną, też było i tak, i siak. To był taki lumpenproletariat, trochę w kolizji z prawem, może też z powodu, że nie chciało im się pracować. Po wojnie oni się chwytali [nowych] organizacji, to była dla nich szansa uzyskania wyższej pozycji. Pamiętam takiego, mówiono, że to złodziej, nagle był milicjantem, jakiś inny, mówiono, że Niemcom się wysługiwał, też szybko do nowej władzy doszedł, kręcił się przy bezpiece. Ta wielka rozpiętość, kontrasty postaw, w takim kotle, to też fascynowało. Może to było intuicyjne przeświadczenie, że jest to świat, który trzeba opisywać, bo to zostanie zapomniane.

Potem świat, który przeważył, to był świat wolny, złodziejski, przestępczy. Niewątpliwie byli to wielcy sojusznicy w moim życiu, ci ludzie z tego kręgu, mali złodzieje, jacyś kieszonkowcy, klawisznicy, jacyś paserzy, jakieś meliny. Ale to wydawało mi się właśnie zupełnie na obrzeżach tego systemu, który już tworzył jakieś budowy socjalizmu, jakieś hasła rzucał szczytne. A tu taki świat w małych ruderach, w pozostałościach kamienic przedwojennych, które uchowały się przez pożogę wojenną. I taki właśnie świat zupełnie niekontrolowany mnie zafascynował – że tam ta łapa nie dochodzi, nie daje rady, niby się zaciska, a chwyta puste powietrze, bo lud zapobiegliwy wymyka się, kręci, kombinuje, kradnie, działa zupełnie na obrzeżach tego systemu. Dla mnie to było wtedy wyzwolenie, ten świat istniejący zupełnie poza porządkiem. I dzięki temu wyzwoliłem się z zaczadzenia szczeniackiego komunizmem.

Byłem wychowany na przedmieściu w pewnych zasadach, pewien kod moralny obowiązywał. W tym kodzie, żeby o nim długo nie mówić, najgorszą maszkarą rodzaju ludzkiego był kapuś. Świat złodziejski też opierał się na potępieniu kapusia; choć tam byli kapusie, ale w kanonie kapowanie to była najbardziej haniebna czynność ludzka. A w systemie komunistycznym kapowanie było jednym z narzędzi [władzy], nazywano to krytyką, kapowanie na siebie nazywano samokrytyką, ale to na jedno wychodziło. Mnie to jakimś obrzydzeniem przejmowało. No i poniosłem koszty jako chłopak, bo poszedłszy w tę stronę, tu ZMP-owiec, działacz, przewodniczący zarządu zakładowego ZMP w LOT, placówka bardzo eksponowana, nagle rzuciłem się tam – i już nie wróciłem. Poznałem jakieś więzienia, jakieś areszty tamtych lat.

Dla mnie cezurą absolutnego wyzwolenia – od komunizmu, od uzależnień wszelkich – to jest moment, kiedy zacząłem pisać. To jest ten cud, który mnie oczyścił od wszystkich zależności. Dozowano te moje książeczki w bardzo ograniczonych nakładach. Uratowało mnie to, że określono moje książki, te pierwsze, jako margines społeczny – wobec wielkiej budowy socjalizmu, jaką była cała Polska. Takie na obrzeżach resztki, relikty burżuazyjnego, kapitalistycznego systemu opisuje autor, może nawet pożytecznie... I małe nakłady, to jest charakterystyczne. Ale to nawet było dobre, hartowało mnie, nie spodziewałem się wiele, zawsze uważałem, że będą pewne trudności, kłopoty, trzeba traktować je jako dopust boży, a nie dramatyzować. To też chyba pomagało w pisaniu, bo nie powodowało jakichś urazów, obsesji”1.

Trudno o zwięźlejsze przedstawienie autobiografii. Do przytoczonej tu wypowiedzi pisarza historyk mógłby dodać tylko kilka przypisów. Marek Nowakowski urodził się 2 kwietnia 1935 r. Do początku lat sześćdziesiątych mieszkał we Włochach przy ulicy Zachodniej 2 (obecnie Dziupli), potem na Okólniku, później przy Długiej, wreszcie pod koniec 1988 r. osiadł na ulicy Śniadeckich, w centrum Warszawy. Uczęszczał do szkoły powszechnej przy Parkowej (Cietrzewia) na Starych Włochach, następnie do szkoły średniej przy Promienistej na Nowych Włochach, gdzie otrzymał maturę w 1953 r. Podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, uzyskał absolutorium, lecz zrezygnował z magisterium, poświęcając się pracy pisarskiej. W zarządzie ZMP na lotnisku na Okęciu działał w latach 1951–1952. Do więzienia przy ulicy Gęsiej trafiał w 1952 (kilka tygodni) oraz w 1954 r. (sześć miesięcy), nie licząc krótszych pobytów w aresztach2.

Doświadczenia młodości, o których należałoby napisać osobną książkę, stały się dla Nowakowskiego na długie lata paliwem literackim3. Najważniejsze z nich to życie na pograniczu, a właściwie na pograniczach: inteligenckiego domu rodziców i ubogich czynszówek, ocalałego przedmieścia i zniszczonego miasta, miejskości i wiejskości, świata oficjalnego i podziemnego, „warszawki” i proletariatu. To również poznanie nowej, powojennej rzeczywistości, i to z trzech perspektyw – etosu przedmieścia, aktywu ZMP, celi na Gęsiówce. A wreszcie poszukiwanie swojej enklawy. Najpierw w świecie wolnym, lecz jednak zdeformowanym. Wreszcie w białej kartce papieru, na którą można przenieść to, co podpowiada wyobraźnia i sumienie, a do czego żadna „łapa kosmata” nie ma przystępu4.

Jako pisarz Nowakowski zadebiutował w 1957 r. na łamach „Nowej Kultury” opowiadaniem Kwadratowy5. O wyborze akurat „Nowej Kultury” mogło decydować to, że było to wówczas pismo żywo redagowane – mimo koniecznych trybutów składanych komunizmowi6, z jednej strony podejmujące tematy dotychczas oficjalnie nieobecne lub zakazane (prostytucja, przestępczość, demoralizacja)7, z drugiej zaś nawiązujące dialog z zachodnimi pisarzami, jak Albert Camus, bodajże najczęściej obecny tu jako autor lub bohater artykułów8. Nie brakowało na łamach pisma autorów uznanych oraz początkujących. Nawet po latach widać, że kierowana przez Woroszylskiego „Nowa Kultura” szukała młodych talentów. Kilka miesięcy później ogłosiła kolejne opowiadanie Nowakowskiego Ożenili9.

Oba opowiadania znalazły się w wydanym w 1958 r. przez Spółdzielnię Wydawniczą Czytelnik tomie Ten stary złodziej. Okładkę zaprojektował Jan Młodożeniec, którego pisarz poznał w modnej kawiarence U Artystów na rogu Karasia i Oboźnej10. W Piórze Nowakowski nadal z serdecznością wspomina znajomość z Młodożeńcem oraz okładkę swojej pierwszej książki: „Wypisał tytuł grubym, charakterystycznym liternictwem, bił w oczy. Narysował na obwolucie dłoń, grubą, mocną, z rozczapierzonymi palcami gotowymi do uścisku drugiej dłoni. Kolory: czarny, niebieski, czerwony i żółty. Powtarzałem słowa tytułu – Ten stary złodziej. Ta rozcapierzona łapa to charakterność, poczucie wspólnoty, największa świętość. Trafnie chwycił sens”11. Nie obeszło się bez ingerencji cenzorskich, ale szczęśliwie nie wypaczyły one dzieła12.

Debiut pisarski Nowakowskiego wywołał znaczny rezonans. W kręgach literackich Warszawy rozeszła się wieść, że oto pojawił się „drugi Marek”. Nazwano go tak może i dlatego, że kilkakrotnie widziano ich obu razem – U Artystów czy w Kameralnej. Bycie „drugim Hłaską” zapewniało Nowakowskiemu rozgłos, ale też stawiało go – i to niedługo przecież po debiucie – w roli epigona. W Nekropolis 2 Nowakowski tak wspomina tamten czas: „Wielu recenzentów i krytyków przypisywało mi duże podobieństwo literackie do Marka Hłaski. Chwilami czułem się jego powtórką, imitacją. Bolało takie porównywanie i gniewało. Poznany jesiennej nocy 1959 roku Henryk Krzeczkowski był odmiennego zdania. To mnie podniosło na duchu”13. W środowisku literackim etykieta „drugiego Hłaski” zanikła dość szybko, przeważyła bowiem opinia, że to jednak różni pisarze. Przetrwała natomiast dłużej wśród zarządców polityki kulturalnej.

21 lutego 1958 r. Hłasko wyjechał do Paryża, niemal w ostatniej chwili przed odebraniem mu paszportu i powołaniem na 3,5 roku do marynarki wojennej. Na przełomie marca i kwietnia nakładem Instytutu Literackiego ukazały się jego opowiadania Cmentarze i Następny do raju. Już 2 kwietnia 1958 r. twórczość Hłaski została poddana krytyce podczas narady aktywu partyjnego wydawnictw, zwołanej przez Wydział Propagandy KC PZPR14. Jesienią 1958 r. Hłasko odmówił powrotu do PRL na warunkach określonych przez polską Misję Wojskową w Berlinie Zachodnim. Tymczasem podczas XII Plenum Komitetu Centralnego PZPR Leon Kruczkowski sugerował, że Hłasko „zaczął swoją karierę literacką od niewinnej noweli Pierwszy krok w chmurach, a obecnie kończy ją ostatnim krokiem w błoto, w błoto wywiadów imperialistycznych”15. Nie mając wyboru – z nieważnym paszportem i bez wizy nie mógł opuścić Berlina Zachodniego – Hłasko wystąpił o azyl polityczny i już do Polski nie wrócił.

Sprawa Hłaski uderzyła rykoszetem w „drugiego Marka”. W 1959 r. gotowy już był jego tom opowiadań Benek Kwiaciarz. Nowakowski podpisał umowę wydawniczą z Iskrami, zainkasował nawet zaliczkę, ale wkrótce poinformowano go o wstrzymaniu edycji. Niepodatny na naciski Ryszard Wasita, kierownik działu literatury współczesnej w Iskrach, utracił stanowisko. Tom ukazał się z dwuletnim opóźnieniem, w 1961 r., kiedy sprawa Hłaski nieco przycichła16. Niemniej pozycja Nowakowskiego w środowisku literackim i tak się umacniała, do czego przyczyniło się wydrukowanie opowiadania Trzyczwartak na łamach kierowanej przez Jarosława Iwaszkiewicza „Twórczości”17. Działem prozy zajmował się tu Julian Stryjkowski i to on właśnie przyjął opowiadanie Nowakowskiego do druku18.

Innym powodem ówczesnych trudności wydawniczych Nowakowskiego były jego związki ze „Współczesnością”, na której łamach zadebiutował w 1958 r. Jak już sygnalizowaliśmy, to właśnie krąg „Współczesności” miał na myśli Władysław Gomułka, gdy podczas XIII Plenum KC PZPR w 1963 r. potępił dorobek „niektórych młodych pisarzy” jako „ekstrakt cynizmu”.

Służba Bezpieczeństwa zainteresowała się bezpośrednio Nowakowskim albo pod koniec 1961 r., albo na początku 1962. Pisarz wciąż jeszcze mieszkał we Włochach przy ulicy Dziupli 219. Zaprzyjaźniony listonosz, swojak, wręczając mu list polecony, ostrzegł, że to „powiastka z mentowni”, i zapytał, czy chce potwierdzić odbiór20. Nowakowski pokwitował i wkrótce stawił się w roli świadka w pałacu Mostowskich – po raz pierwszy, lecz nie ostatni w życiu. Jak wspomina, powitało go dwóch funkcjonariuszy, jeden w mundurze kapitana MO, drugi w cywilu, zapewne oficer SB. Okazało się, że rozmowa ma dotyczyć tomu Ten stary złodziej, który leżał na biurku przed kapitanem MO. Rozmowa zaczęła się od komplementów. Kapitan chwalił wnikliwość i znajomość przedmiotu. Funkcjonariusz SB uznał, że opowiadania to „fachowa robota”, „napisane tak, jakby prosto z życia wzięte”21. Następnie – wspomina pisarz – „zaczęli porównywać opisy miejsc, zdarzeń, ludzi w tekstach ze swoją wiedzą operacyjną”, chwalili „faktograficzną skłonność do opisywania prawdziwej rzeczywistości”. Komplementy – przyznaje Nowakowski – przyjemnie połechtały jego próżność, padły wszak z ust tak czy owak zawodowców. Zaraz funkcjonariusze przystąpili do rzeczy. Ich propozycja sprowadzała się do tego, by pisarz został ich przewodnikiem po warszawskim półświatku. Nowakowski odpowiedział, że właśnie zmienia tematykę i pracuje „nad powieścią miłosną”, co poniekąd było prawdą, gdyż w tym czasie powstawały opowiadania do tomu Silna gorączka. Funkcjonariusze nie naciskali. Nowakowski został wypuszczony z pałacu Mostowskich bez podpisywania jakichkolwiek dokumentów. „Przecież, kurwa..., psy dobrze wiedzą, że już nie chodzisz w miasto. Inne sprawy zaprzątają ci głowę i w innej ferajnie się obracasz. Żaden porządny złodziejacha nie powie ci, co zamiaruje zrobić...” – podsumował Kaczor z Annopola, któremu Nowakowski opowiedział o wizycie w Komendzie Stołecznej22.

Ta nieformalna rozmowa miała jednak konsekwencje. Nowakowski odmówił wszak podjęcia roli konsultanta, a w przyszłości zapewne też informatora w środowisku Związku Literatów Polskich, do którego należał od 1959 r. W 1962 r. nie dostał paszportu na wyjazd na sympozjum literackie do Austrii. A zaproszenie to było dla niespełna 30-letniego pisarza znacznym wyróżnieniem; poza nim organizatorzy zaprosili jeszcze tylko Erwina Axera i Sławomira Mrożka. Przysłali nawet bilet lotniczy, który Nowakowski musiał odesłać wraz z informacją o odmowie wydania mu paszportu23.

Pierwszy zachowany dokument – w aktach paszportowych Nowakowskiego – pochodzi z 1964 r. Wiosną tego roku Tadeusz Konwicki, kierownik literacki zespołu filmowego Kadr, zaproponował mu współpracę przy kręceniu filmu podróżniczego o życiu marynarzy dalekomorskich. Tym razem Nowakowski otrzymał paszport służbowy i w połowie września 1964 r. wyruszył statkiem handlowym Bydgoszcz w rejs do Afryki Zachodniej, m.in. w towarzystwie operatora Stanisława Lotha i reżysera Stanisława Lenartowicza24. Rezultatem wyprawy okazał się film Cała naprzód, wedle scenariusza Ewy Szumańskiej i Stanisława Lenartowicza, z udziałem Zbigniewa Cybulskiego i Zdzisława Maklakiewicza, z wykorzystaniem ujęć nakręconych u wybrzeży Afryki. Dzięki wsparciu Filmu Polskiego w kwietniu 1967 r. Nowakowski odbył jeszcze jedną egzotyczną podróż morską – na oddanym właśnie do użytku Metalowcu do Zatoki Bengalskiej, co było też nagrodą za napisanie Ballady marynarskiej25. Z podróży tej najlepiej zapamiętał przekroczenie równika, a potem spacer po dzielnicy portowej Marmagao w zachodnich Indiach26. O tych wyprawach przeczytamy w opowiadaniu Przestroga, zamieszczonym pod koniec lat osiemdziesiątych w tomie Karnawał i post27.

19 marca 1965 r., wkrótce po powrocie z pierwszego rejsu do Afryki, Nowakowski otrzymał kolejne wezwanie do pałacu Mostowskich, znów w charakterze świadka. Spotkanie przebiegało już w mniej przyjaznej atmosferze niż poprzednie. Rozmówcami pisarza byli tym razem oficerowie Wydziału VII Departamentu II MSW, zajmującego się kontrwywiadem wśród obywateli polskich wyjeżdżających na Zachód. Okazało się, że interesuje ich nie podróż Nowakowskiego, ale jego kontakty z Ludwikiem Zimmererem oraz „innymi cudzoziemcami z krajów kapitalistycznych przebywającymi w Polsce”. Zapytali też o sakwojaż, który przed wyjazdem pisarz pożyczył od Zimmerera. Sakwojaż na pewno rzucał się w oczy, gdyż był oklejony kolorowymi nalepkami hoteli z różnych miejsc świata. Gdy Nowakowski odparł wreszcie, że nie będzie kapusiem, jeden z funkcjonariuszy warknął: „To nie mogliście pożyczyć walizki od Polaka? Musieliście od Niemca?”28. Pisarz musiał sporządzić na piśmie „oświadczenie wyjaśniające swoje kontakty z cudzoziemcami”. Jak czytamy w notatce z tej rozmowy, „nie zgodził się na utrzymanie kontaktu z przedstawicielami resortu”29. Wkrótce o przebiegu rozmowy opowiedział Zimmererowi.

Nowakowski poznał go w 1959 r., wkrótce po wydaniu Tego starego złodzieja. Jak wspomina w Nekropolis 2, pewnego dnia zadzwonił do niego ktoś, kto „mówił po polsku z obcym akcentem, okropnie przekręcał słowa, ale wypowiadał się w miarę zrozumiale”30. Nie tylko opowiedział o swoich wrażeniach z lektury, ale poinformował też Nowakowskiego, że zainteresował książką wydawcę w Berlinie Zachodnim. Owym osobliwym rozmówcą był właśnie Ludwig Zimmerer.

Ludwik, o którym Nowakowski zawsze pisał, używając polskiej wersji tego imienia (z „k” na końcu), urodził się w 1922 r. w Augsburgu. Jako chłopak znalazł się w szeregach Hitlerjugend. Powołano go do wojska dopiero w 1944 r. i wysłano do Paryża. Dzięki zaprzyjaźnionemu księgarzowi nawiązał kontakty z résistance. Podobno zdezerterował z Wehrmachtu i na krótko trafił do niewoli francuskiej (brakuje tu dokładnych danych). Po wojnie został korespondentem Norddeutscher Rundfunk. W tej właśnie roli przyjechał do Polski w październiku 1956 r. – i już pozostał31. Wkrótce poślubił Joannę Olczakównę, z którą zamieszkał w willi na Saskiej Kępie, przy ulicy Dąbrowieckiej, opodal Agnieszki Osieckiej. Oprócz literatury współczesnej wielką pasją Zimmerera było gromadzenie ludowych obrazów, rzeźb, świątków, pamiątek. W latach sześćdziesiątych willa przy Dąbrowieckiej stała się swoistym muzeum sztuki ludowej. Z czasem kolekcja Zimmerera, licząca kilka tysięcy eksponatów, zyskała rangę jednego z największych zbiorów sztuki nieprofesjonalnej w Europie, przyciągała kolekcjonerów i muzealników z różnych krajów. Magnesem była także Joanna Olczakówna.

W salonie Zimmererów bywali m.in. Jerzy Andrzejewski, Paweł Beylin, Gustaw Gottesman, Stefan Kisielewski, Agnieszka Osiecka, Mieczysław Rakowski, Stanisław Stomma. Zatrzymywała się tu podczas swoich tournée krakowska Piwnica pod Baranami z Piotrem Skrzyneckim. Zaglądali ludzie teatru, dziennikarze, pisarze32. Kilkakrotnie odwiedzili Zimmerera Marion von Dönhoff33 oraz Klaus von Bismarck34. Spotykali się z nim podczas wizyt w Polsce Willy Brandt, a później Helmut Schmidt35. Polityczna funkcja salonu Zimmererów wymaga dalszych badań. Zbyteczne dodawać, że willa pozostawała pod ścisłą obserwacją Wydziału VII Departamentu II MSW, a w polu jego zainteresowania znalazł się Marek Nowakowski jako stały bywalec.

Nowakowskiego połączyła z Zimmererem bliska przyjaźń. Dzięki Zimmererowi na początku lat sześćdziesiątych w Niemczech ukazał się wybór opowiadań z Tego starego złodzieja i Benka Kwiaciarza pod tytułem Die Schrägen Fürsten. Tłumaczem był poznany za pośrednictwem Zimmerera Rolf Fieguth, pochodzący z menonickiej rodziny spod Malborka, wkrótce profesor we Fryburgu, zasłużony dla polskiej literatury36.

Nawiasem mówiąc, tytułowy bohater drugiej książki Nowakowskiego – Benek Kwiaciarz, czyli Bernard Wiśniewski – gdy akurat stracił pracę, znalazł posadę, i to z dobrą pensją, jako ogrodnik właśnie u Zimmerera37. Miał wytyczyć kwietniki i klomby, sprowadzić sadzonki, urządzić pergolę. Długo jednak nie wytrzymał. W czasie okupacji wraz z bratem został zatrzymany podczas ulicznej łapanki i wywieziony do Rzeszy na roboty u bauera; teraz słysząc wokół niemiecką mowę, jak zwierzył się Nowakowskiemu, miał wrażenie, jakby znów pracował dla okupanta. Któregoś dnia po prostu nie przyszedł, choć później, przy wódce, sam się sobie dziwił, że porzucił tak intratną posadę, i patrząc Nowakowskiemu w oczy, pytał: „Warum?”, co zresztą pisarz uwiecznił w opowiadaniu tak właśnie zatytułowanym38.

Nowakowski czytał Zimmererowi opowiadania, które znalazły się w tomach Zapis oraz Gonitwa, wydanych w latach 1965–1967. Towarzyszył mu podczas kręcenia filmów dokumentalnych dla niemieckiej telewizji. Jak wspomina, Zimmerer „ucho na prozę miał dobre, uwagi przenikliwe, trafiał w sedno”. Razem jeździli do Włoch, w odwiedziny do rodziców pisarza. Nowakowski poznał tu Zimmerera z chłopakami, którzy stali się bohaterami jego pierwszych opowiadań – Staśkiem Kińdziorem, Sewkiem i innymi39. Znajdowali wspólny język. Chodzili razem do warszawskich knajp, zarówno tych lepszych, np. do Sofii, jak i podrzędnych, bodajże najczęściej do Wisły. Pewnego razu – wspomina Nowakowski – „zasiedzieliśmy się w Wiśle na Targowej i [Ludwik] cierpliwie wysłuchiwał przeróżnych zwierzeń o życiu pod okupacją niemiecką: egzekucjach, okrucieństwie hitlerowców; był to cały rachunek zbrodni i krzywd wystawiany najeźdźcy. Ludwik przyjął go pokornie. Doskonale rozumiał, że w kraju przez tyle lat zniewolonym przez obce potęgi stanowi to wiecznie żywy, nawet obsesyjny temat. Kulawy paser z bazaru Różyckiego zapałał do niego szczerą sympatią, powtarzając: – Krzyżak, a taki swojak!”40.

Sam Zimmerer mówił o sobie niechętnie i rzadko. Niemniej widać było, że nie uległ zatruciu nazizmem. Szczerze wierzył, że powstaną „inne Niemcy, oczyszczone z krwawej, zbójeckiej przeszłości”. „Fascynował go pogmatwany polski los, wieloletnie wyrywanie się do niepodległości. Wgryzał się z dociekliwością w naszą gmatwaninę życiorysów, zawirowań, wzniosłości i małości, niezłomności i upodlenia”41. Razem z Zimmererem Nowakowski rejestrował gęstniejącą atmosferę na przełomie 1967 i 1968 r.: „W nocnym Paradisie, chyba już przemianowanym na Melodię, siedzieliśmy w pobliżu mocno napitych oficerów LWP, którzy entuzjastycznie popierali »antysyjonistyczną kampanię oczyszczania kadr« i wznosili żydożercze toasty. Poczuliśmy zgodną niechęć do rozbestwionych żołdaków. Ludwik zaczął wysyłać im tak zwane szkarady. Były jego specjalnością. Polegały na złowieszczych grymasach i szczerzeniu zębów. Wyglądał jak wampir Drakula z gór Siedmiogrodu. Co oficerowie wykrzyknęli swoje, Ludwik posyłał im szkaradę. Wpierw osłupieli. Potem powarkiwać zaczęli groźnie, nim jednak zerwali się od stołu, czmychnęliśmy z lokalu”42.

W 1967 r. ukazał się w RFN kolejny wybór opowiadań Nowakowskiego, tym razem w przekładzie Klausa Staemmlera43, który od końca lat pięćdziesiątych był czołowym tłumaczem twórczości Jarosława Iwaszkiewicza na język niemiecki44. Nowakowski poznał go w 1965 r. dzięki Zimmererowi; istotne znaczenie miała też rekomendacja Iwaszkiewicza. Po wydaniu książki Nowakowski otrzymał w styczniu 1968 r. zaproszenie do przyjazdu do RFN45. W lutym rozpoczął starania o paszport, w maju otrzymał zawiadomienie o odmowie46. Niemożność wyjazdu na Zachód oznaczała zarazem, że prawdopodobnie nie będzie mógł osobiście odebrać przyznanej mu w tym czasie nagrody Fundacji Kościelskich47.

W tej sytuacji postanowił wykorzystać szansę, jaką były stypendia dla młodych pisarzy fundowane przez rząd Jugosławii i rozdzielane za pośrednictwem ZLP. Jesienią 1968 r. zaczął ubiegać się o stypendium, choć warunkiem jego uzyskania było napisanie reportażu na temat odległy od jego dotychczasowych zainteresowań – „wpływów muzułmańskich na kulturę, religię i życie społeczne współczesnej Jugosławii”48. Nowakowski gotów był zaakceptować i takie warunki, obawiał się bowiem, że inaczej nie zdoła wyrwać się z kraju. W końcu stypendium otrzymał. Wyruszając do Belgradu na początku listopada 1968 r., zabrał ze sobą kopię maszynopisu zatytułowanego roboczo Jak zazdroszczę Cyganom. Były to notatki prowadzone na przełomie 1967 i 1968 r., które układały się w swego rodzaju dziennik czasu kampanii „antysyjonistycznej”. Wyjazd do Belgradu Nowakowski wykorzystał głównie po to, by wyekspediować maszynopis do Maisons-Laffitte49. Operacja ta zakończyła się pomyślnie, a Służba Bezpieczeństwa nie zorientowała się w poczynaniach pisarza50.

Dość niespodziewanie w styczniu 1969 r. Nowakowski otrzymał – po wielu staraniach – paszport na miesięczny wyjazd do Paryża. Oficjalnie na zaproszenie Proton de la Chapelle51, właścicielki galerii, nieoficjalnie dzięki staraniom Ariki Madeyskiej, wybitnej polskiej malarki52, od 1963 r. przebywającej na stałe w Paryżu, którą poznał pod koniec lat pięćdziesiątych53.

Przed wyjazdem musiał jednak stawić się w gmachu MSW przy Rakowieckiej, gdzie szczegółowo wypytywano go o cel wyjazdu. Wezwanie zawdzięczał poniekąd tajnemu współpracownikowi SB „Andrzejowi”, którego wcześniej poprosił o pomoc w wypełnieniu francuskiego formularza. „Andrzej” doniósł o tym, nadmieniając, że Nowakowski jest „lekko opozycyjny” i „szydzi z literatów wstępujących do partii”54. Podczas rozmowy w MSW Nowakowski konsekwentnie wskazywał jako cel wyjazdu paryskie atrakcje kulturalne. Wkrótce wezwano go ponownie. Zachowane ślady źródłowe wskazują, że odbyły się trzy lub cztery tego rodzaju „rozmowy operacyjne”. Ich celem było „wykorzystanie operacyjne M. Nowakowskiego na terenie Francji”. Presja nie przyniosła skutku. „Z uwagi na negatywną postawę M. Nowakowskiego zrezygnowano z dalszych rozmów”55.

Gdy wreszcie Nowakowski dotarł do Maisons-Laffitte – o to przecież głównie chodziło – okazało się, że redakcja „Kultury” zna już jego „marcowe” zapiski. Jerzy Giedroyc, Gustaw Herling-Grudziński, Zygmunt Hertz, Konstanty Jeleński nalegali na możliwie szybką ich publikację, także w tłumaczeniach, tym bardziej że zapiski dołączyłyby do cyklu tekstów zamieszczanych w „Kulturze” na temat relacji Polaków i Żydów, zainicjowanego we wrześniu 1956 r. artykułem Jeleńskiego Od endeków do stalinistów oraz ówczesną ankietą na temat antysemityzmu w kraju i na emigracji56.

Ta pierwsza wizyta w Paryżu – trwająca przez cały maj 1969 r. – miała istotne znaczenie dla Nowakowskiego. Arika Madeyska oprowadziła go po bulwarze Montparnasse, wprowadziła do Café de la Paix, gdzie pokazała mu m.in. Siergieja Poliakoffa, który przez wiele lat zarabiał na życie grą na bałałajce, a po wystawach w Kassel oraz Biennale Weneckim w 1962 r. zyskał rozgłos jako malarz modernista57. Dłuższe rozmowy Nowakowski odbył z ceniącymi jego twórczość Jerzym Stempowskim oraz Zygmuntem Hertzem58. Odnowił lub nawiązał znajomości ze Sławomirem Mrożkiem, Idą i Zygmuntem Solnicami. Sporo czasu spędził w towarzystwie Jana Lebensteina, którego wcześniej poznał przelotnie w mieszkaniu Lecha Emfazego Stefańskiego przy ulicy Tarczyńskiej w Warszawie, gdzie Miron Białoszewski urządzał przedstawienia, a Lebenstein wystawiał swoje prace59. Między Nowakowskim a Lebensteinem zawiązała się długotrwała przyjaźń, choć siłą rzeczy na odległość.

Dość nieoczekiwanie towarzyszem wędrówek po Paryżu stał się dla Nowakowskiego również Wacław Kisielewski, który wraz z Markiem Tomaszewskim mieszkał akurat w Maisons-Laffitte. To właśnie Wacław Kisielewski przyczynił się do tego, że Nowakowski, i tak wahający się, zrezygnował z druku marcowych zapisków. Obawiał się bowiem nie tylko politycznych skutków publikacji, lecz przede wszystkim artystycznych60. Nie widział siebie w roli pisarza kontestatora, a jeśli odegrał ją w przyszłości, to raczej pod presją zdarzeń61. Poza tym w 1969 r. miał 34 lata. Marek Hłasko, gdy w 1958 r. pojawił się w redakcji „Kultury”, miał o dziesięć lat mniej. Wtedy Juliusz Mieroszewski komplementował Giedroycia, że złowił „wspaniałego szczupaka”, i przestrzegał, „by się nam z haczyka nie spełznął”62. Bardziej doświadczony Nowakowski, z kilkoma już książkami na koncie, nie chciał odegrać jednorazowej roli „szczupaka”. Los Hłaski, który 14 czerwca 1969 r. umarł w wieku 35 lat, też będzie dla niego przestrogą.

Spotkanie w Paryżu zakończyło się umową z Jerzym Giedroyciem, że w razie publikacji na łamach „Kultury” Nowakowski posłuży się pseudonimem Seweryn Kwarc. Zapiski marcowe trafiły do redakcyjnego archiwum, ale kilka z nich ukazało się w „Kulturze” w latach 1969–197563. W całości zostały wydane dopiero w 2009 r. pod tytułem Syjoniści do Syjamu.

Giedroyc czuwał nad dalszymi losami Nowakowskiego. Gdy pisarz pojechał w lutym 1972 r. do Iowa City, Redaktor poniekąd zaanonsował go w liście do Czesława Miłosza: „To miły człowiek”64. W latach 1976–1977 zabiegał o przyznanie Nowakowskiemu nagrody Fundacji Jurzykowskiego65.

Prawdopodobnie na początku 1970 r. Nowakowski otrzymał wezwanie na kolejną „rozmowę operacyjną” – z ppłk. Stefanem Słomką z Wydziału VII Departamentu II MSW (kontrwywiad)66. Odbyła się ona tym razem nie na Rakowieckiej, lecz – z inicjatywy Słomki – w kawiarni W-Z przy placu Dzierżyńskiego (Bankowym). W pozornie luźnej formie Słomka dopytywał o paryskie wrażenia. Pisarz ogólnie nadmienił o spotkaniach z ludźmi sztuki, starał się zarazem zasypać rozmówcę wrażeniami ze zwiedzanych galerii i przeczytanych dzieł literackich67. Po zakończonej niepomyślnie – dla funkcjonariusza – rozmowie materiały dotyczące Nowakowskiego zostały przesłane do Biura C (archiwum). Ostatecznie zrezygnowano z prób pozyskania go jako współpracownika. Odtąd zajmował się nim – aż do 1989 r. – Departament III68.

Na razie pisarz mógł się jeszcze czuć w miarę bezpiecznie. W 1969 r. otrzymał nagrodę Centralnej Rady Związków Zawodowych za tom opowiadań Przystań, których akcja rozgrywa się na Helu, i to pomimo tego, że pewien oficer Wojsk Ochrony Pogranicza rozpoznał siebie w jednym z bohaterów książki i wytoczył Nowakowskiemu proces o zniesławienie, z czego skutecznie wybronił pisarza słynny adwokat Tadeusz de Virion69.

Gdy Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek, poluzowana została polityka paszportowa. Również Nowakowski skorzystał na gierkowskiej odwilży. W 1971 r. otrzymał wraz z trójką innych literatów stypendium rządu rumuńskiego na dziesięciodniowy pobyt w Rumunii. Biuro Paszportów MSW nie wniosło zastrzeżeń i 21 września 1971 r. we czwórkę pojechali do Bukaresztu70. Teresa Ferenc z mężem Zbigniewem Jankowskim skupili się na penetrowaniu rumuńskiej stolicy. Marek Nowakowski wraz ze Zbigniewem Kuthanem wyruszyli do Siedmiogrodu. Kuthan znał niemiecki, co ułatwiło kontakty z siedmiogrodzkimi Sasami. Nowakowski sporządził trochę notatek, a nawet rysunków. Utrwalił mu się w pamięci obraz chłopskich zamków, chłopów ubranych w czarne stroje, kobiet w długich, ciemnych spódnicach i chustach na głowach, zadziwiającej kultury i obyczajowości, trwającej mimo komunistycznej urawniłowki. Wyprawa zakończyła się w Braszowie (Kronstadzie), gdzie Nowakowski i Kuthan zwiedzili dzielnicę saską, wciąż tętniącą życiem (choć na skutek emigracji w latach siedemdziesiątych populacja Siebenbürger Sachsen w Braszowie spadła z 10 tys. do około 1700 osób)71.

Niedługo po powrocie z Rumunii nadeszła ważna wiadomość z Ameryki. Paul Engle, amerykański poeta i filantrop, twórca Międzynarodowego Programu Pisarskiego w Iowa City, zaprasza na stypendium – od 15 lutego 1972 r.72 Międzynarodowy Program Pisarski był jedną z głośniejszych imprez literackich, w której wzięło udział łącznie prawie 650 poetów i prozaików z całego świata, wśród nich trzydziestu Polaków, m.in. Zbigniew Bieńkowski, Ernest Bryll, Janusz Głowacki, Tymoteusz Karpowicz, Andrzej Kijowski, Marek Skwarnicki, Julian Stryjkowski, Jan Józef Szczepański73. Okoliczności zaproszenia Marka Nowakowskiego wymagałyby szerszego omówienia, na co pozwala wydana właśnie korespondencja Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego z Czesławem Miłoszem z lat 1970–2003. To właśnie Międzyrzecki najbardziej przyczynił się do zaproszenia pisarza, wsparcia udzielił Miłosz, nie bez znaczenia była też rekomendacja Zygmunta Hertza74. Międzyrzecki wyjechał z PRL po kampanii „antysyjonistycznej”, od października 1970 r. pracował na uniwersytecie w Iowa City. Na początku 1971 r. z opóźnieniem spowodowanym trudnościami z uzyskaniem paszportu dołączyła do niego żona Julia Hartwig wraz z córką Danielą75. Dla Nowakowskiego ich dom w Iowa City stał się „przytuliskiem i namiastką Polski za oceanem”76. Czytał im ukończone podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych opowiadanie Pracusie. Międzyrzecki tak opisywał autora Pracusiów w liście do Miłosza: „Miło mi patrzeć na tę gębę, bo autentyczny pisarz młody i autentyczna postać, z duszą niezawodną. Życie zna, losem ludzi interesuje się naprawdę, 68 rok przeżył do głębi. W sposób naturalny – po dobrej stronie”77. Nowakowski wiele czasu spędził też w towarzystwie Romana Karsta i Jana Kotta, związanych wówczas ze Stony Brook University. Zaprzyjaźnił się z Alexandrem Shenkerem z Yale, autorem podręcznika języka polskiego i redaktorem zbioru opowiadań polskich pisarzy współczesnych, używanym na wydziałach slawistyki jako lektura obowiązkowa78. Miał okazję zobaczyć również Nowy Jork, gdzie gościła go mieszkająca w Stanach od 1962 r. Jadwiga Gosławska, zwana przez przyjaciół Kropką, żona Janusza Minkiewicza, który pozostał w Polsce79. Spacerował tu po Long Island, zapuścił się nocą na obrzeża Harlemu, gdzie, jak wspomina, napotkał Murzyna, który przestraszył się jego czarnej brody, „zamiast odwrotnie...”80.

W drodze powrotnej do Polski Nowakowski zatrzymał się w Paryżu i odwiedził Jerzego Giedroycia81. Było to jedno z trzech jego spotkań z Redaktorem w latach siedemdziesiątych (kolejne odbyły się w 1977 i 1979 r.)82.

Wprawdzie nie widać w twórczości Nowakowskiego śladów pobytu w Nowym Świecie, niemniej z różnych przekazów wynika, że Stany Zjednoczone wywarły na nim duże wrażenie. Dla młodych pisarzy, którzy debiutowali około 1956 r., literatura amerykańska miała niebagatelne znaczenie. Nie wspominając już o dziecięcych zabawach w Indian, inspirowanych lekturami nie tylko powieści Karola Maya, lecz także Jamesa F. Coopera, o czym wiele dowiadujemy się z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze oraz późniejszego tomiku opowiadań Lepszy. W 1972 r. Nowakowski zyskał szansę zobaczenia tego, o czym czytał lub słyszał. O wspomnienia ze Stanów wypytywano go podczas wieczorów autorskich, i to jeszcze kilka lat po powrocie. W połowie stycznia 1975 r. podczas spotkania w Bydgoszczy na pytanie jednego z uczestników tak odpowiedział (wedle relacji informatora SB): „Skutek, jaki wywarła na mnie Ameryka: poszerzenie horyzontów, ogrom kontynentu, wielkość tego państwa. Ludzie jacyś swobodniejsi, szersi, więcej powietrza, duża przestrzeń. Życie amerykańskie, które bardzo mi się podobało. Ludzie są wspaniali, prości, zwykli, naturalni, szorstcy, ale bezpośredni. [...] Pisarz jest tam normalną osobą, normalny taki rzemieślnik, tak się ich traktuje – bardzo słusznie”83.

Służba Bezpieczeństwa gromadziła wszelkie informacje na temat pobytu Nowakowskiego w USA, w tym i powyższą wypowiedź. Gdy w 1984 r. aresztowano pisarza, w akcie oskarżenia podany został właśnie 1972 r. jako początek rzekomej jego współpracy z zagranicznymi wrogami PRL. W grudniu 1972 r. na biurku Krzysztofa Majchrowskiego, wówczas jeszcze inspektora Wydziału IV Departamentu III, znalazł się donos tajnego współpracownika SB o pseudonimie „Aleksander”, niegdyś kolegi Nowakowskiego ze „Współczesności”. Meldował, że podczas przyjęcia w domu koleżanki żony Nowakowskiego wspominał on o rozmowach z Karstem, Kottem i Shenkerem84. Majchrowski docenił wartość tego meldunku, zwłaszcza że „Aleksander”, który wykładał w latach 1969–1971 slawistykę na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, uchodził wówczas w MSW za eksperta od spraw amerykańskich, w tym Polonii. Poza tym pamiętano w MSW o wcześniejszych, cennych doniesieniach „Aleksandra” na „pierwszego Marka” – Hłaskę85.

Mimo trudności początek lat siedemdziesiątych był przede wszystkim czasem intensywnej pracy. W 1971 r. ukazał się w Czytelniku tom opowiadań Mizerykordia, dwa lata później w tym samym wydawnictwie zbiór Śmierć żółwia. Równocześnie pisarz pracował nad dłuższymi utworami; niektóre z nich ukazały się w kraju, a inne – pod pseudonimem Seweryn Kwarc – na łamach „Kultury”. To przede wszystkim opowiadania Wesele raz jeszcze!, Zdarzenie w miasteczku, Kto to zrobił? oraz Pracusie. W 1974 r. Państwowy Instytut Wydawniczy opublikował ceniony przez wielu czytelników zbiór opowiadań Gdzie jest droga na Walne?86. Jak już wspominaliśmy w rozdziale Świat (nie)przedstawiony, szczególnie opowiadanie Wesele raz jeszcze!, wydrukowane w czerwcu 1974 r. w „Twórczości”, wywołało szeroki rozgłos i ugruntowało pozycję Nowakowskiego jako czołowego pisarza średniego już pokolenia87. Inaczej ocenili opowiadanie funkcjonariusze Wydziału IV Departamentu III. W raporcie z listopada 1974 r. wskazano, że utwór „zawiera negatywne elementy pod adresem współczesnej rzeczywistości polskiej”88, i zakwalifikowano go jako „zagrożenie nr kodu 01020”, co oznaczało „przemycanie antysocjalistycznych treści w publicystyce i wydawnictwach”89.

Tak więc, mimo krótkiej przerwy spowodowanej przesileniem politycznym po grudniu 1970 r., SB nie zapomniała o pisarzu. W listopadzie 1972 r. Departament III zainteresował się monodramem Siedem czerwonych róż – rzecz o kwiatach i ludziach, wyreżyserowanym przez Macieja Koleśnika na podstawie opowiadania Nowakowskiego z tomu Mizerykordia. Monodram wystawiony został przez Stołeczną Estradę, a następnie miał zostać zaprezentowany w Opolu. Tymczasem Biuro „W” przechwyciło list wysłany przez Koleśnika do współtwórcy Estrady Opolskiej, Emanuela Mentela „Emana”90. W przesyłce znaleziono nieopatrznie załączone przez Koleśnika recenzje opowiadania Nowakowskiego, które ukazały się w paryskiej „Kulturze” i w londyńskich „Wiadomościach”. Na wniosek Wydziału III Komendy Wojewódzkiej MO w Opolu centrala postanowiła nie dopuścić do przedstawienia. Płk Komorowski podzielił pogląd, że „konstrukcja utworu M. Nowakowskiego oparta jest na pozornie niekontrolowaniu wypowiedzi i dlatego tym dobitniej akcentowane są aluzje polityczne, które raz po raz pojawiają się na planie pierwszym, a wszystko inne jest tłem maskującym przemycane akcenty. Autor tęskni do przeszłości, drwi z naszej aktualnej rzeczywistości i proponuje błazeński – prawie hippisowski – styl życia”. Płk Komorowski zalecił też Komendzie Wojewódzkiej w Opolu, by „zainteresować sprawą” Wydział Kultury Komitetu Wojewódzkiego PZPR oraz Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk91. Można się domyślać, że posłużył się etykietą „hippis” jako deprecjonującą pisarza.

Warto wspomnieć o powyższym epizodzie, gdyż to właśnie wówczas w Departamencie III zaczęto reinterpretować twórczość Nowakowskiego. Dotychczas kwalifikowano go jako niezbyt szkodliwego dla ustroju „realistę peryferyjnego”92. Dostrzeżono teraz, że jego twórczość dotyka najistotniejszych problemów społecznych PRL, a nawet stawia pytania o newralgiczne kwestie historii najnowszej. Z opóźnieniem zauważano to, co było obecne w twórczości Nowakowskiego od dawna. Już tom Zapis z 1965 r. dowodził przecież, że Nowakowski wypracował doskonałą technikę wykorzystywania peryferyjnych epizodów do stawiania pytań o całość.

W wyniku rozgłosu, jaki zyskiwały kolejne jego utwory, Nowakowski stawał się coraz bardziej znaczącą postacią w środowisku literackim. Zaistniało swoiste sprzężenie zwrotne. Twórczość Nowakowskiego kolidowała mimowolnie – trudno tu bowiem mówić o programie literackim – z „propagandą sukcesu”, a zarazem stawiała pytanie o to, jakim społeczeństwem stają się Polacy. Z kolei opozycyjna grupa pisarzy w ZLP, kształtująca się od końca lat pięćdziesiątych, uznała go za autorytet, którego wypowiedź czy podpis może wiele znaczyć. W rezultacie Nowakowski, wyznający wprawdzie klarowne zasady, lecz nieskłonny do manifestacji politycznych, znalazł się w kręgu pisarzy opozycyjnych93. Rola pisarza opozycjonisty jednak go uwierała, czemu nieraz dawał wyraz, niekiedy ku rozczarowaniu „zawodowych” opozycjonistów.

O ile w latach 1957–1971 – czyli w okresie najbardziej nas tu interesującym – Nowakowski obserwował wydarzenia polityczne raczej z boku, o tyle od początku lat siedemdziesiątych coraz częściej stawał się ich uczestnikiem, przeważnie mimowolnym, podobnie jak w 1968 r., gdy nagle poczuł na sobie „kosmatą łapę”. Zarazem jego losy w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wiele mówią o relacji między literaturą a historią w czasach PRL. Widać też, jak apolityczny pisarz zmaga się z upolitycznieniem, co sygnalizowaliśmy już, przywołując opinie Przemysława Czaplińskiego o pułapce „realizmu antysocjalistycznego”.

Już w 1971 r. Marek Nowakowski podpisał powstały z inicjatywy Wiktora Woroszylskiego tzw. List 17, skierowany do ministra sprawiedliwości, z protestem przeciwko surowym wyrokom sądowym dla członków organizacji Ruch94. Wówczas nowa ekipa Gierka za namową Józefa Tejchmy postanowiła protest wyciszyć i nie wyciągać konsekwencji wobec sygnatariuszy95. Niemniej rok później zapadły ostentacyjnie wysokie wyroki w procesie braci Jerzego i Ryszarda Kowalczyków.

Do zwarcia z reżimem doszło na początku kwietnia 1973 r., gdy Nowakowski podpisał – m.in. wraz z Andrzejem Braunem, Zbigniewem Herbertem, Jerzym Lisowskim, Jarosławem M. Rymkiewiczem, Antonim Słonimskim, Andrzejem Szczypiorskim, Wiktorem Woroszylskim – list przeciwko dyskryminowaniu i cenzurowaniu utworów niektórych członków ZLP. Chodziło głównie o Ryszarda Przybylskiego, z którym Nowakowskiego łączyło choćby to, że obaj w 1968 r. otrzymali Nagrodę Kościelskich96. Wystąpienie w obronie kolegi było dla Nowakowskiego naturalnym odruchem.

Do kolejnej konfrontacji doszło w listopadzie 1974 r. Z inicjatywy Antoniego Słonimskiego powstała rezolucja „w sprawie uzyskania prawa dla Polonii radzieckiej”. Do upomnienia się o nią skłaniały toczące się wówczas i zmierzające powoli do finału obrady Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, podczas których wyeksponowano kwestię poszanowania mniejszości narodowych. W tym wypadku upomniano się głównie o kontakt z polską kulturą i umożliwienie zakładania szkół polskojęzycznych. Rezolucja odegrała istotną rolę w formowaniu się opozycji demokratycznej w latach siedemdziesiątych. Podpisało ją piętnaście osób – stąd nazwa List 1597. Podpisy zbierał Adam Michnik; 29 listopada 1974 r. został zatrzymany wraz z tekstem, na którym widniał już podpis m.in. Nowakowskiego98. Kopia listu trafiła wkrótce do teczki pisarza w MSW99.

23 lutego 1975 r. podczas XIX Zjazdu ZLP w Poznaniu Nowakowski przeczytał list Kazimierza Orłosia, ukazujący kulisy wydania Cudownej meliny w 1973 r. w Instytucie Literackim w Paryżu oraz represje, jakie na niego spadły100. Następnie oświadczył, że podpisuje się „pod wypowiedzią kol[egi] Orłosia”. Wkrótce zajął się zbieraniem zapomogi dla Orłosia, co zaproponowali Antoni Słonimski i Zbigniew Herbert101. Na początku 1976 r. sygnował też List 101 i List 13 w sprawie poprawek do konstytucji, utrwalających dominującą rolę PZPR oraz zależność PRL od Związku Sowieckiego102.

Gesty te miały swoją cenę. Nowakowski został objęty ograniczeniem wyjazdów do „krajów kapitalistycznych”. Zablokowano edycję książkowego wydania Wesela raz jeszcze! w PIW103. Cenzura nie dopuściła do druku jego tekstów m.in. na łamach „Tygodnika Powszechnego”104.

Zachowane dokumenty wskazują, że kierownictwo Departamentu III, analizując postawę Nowakowskiego, zaczęło łączyć różne fakty: kontakty z obcokrajowcami i emigrantami (również marcowymi), związki z opozycją w ZLP oraz „negatywne akcenty” w jego twórczości. Skojarzenie tych wszystkich faktów doprowadziło do tego, że 7 listopada 1974 r. zainicjowana została sprawa operacyjnego rozpracowania o kryptonimie „Nowy”. W dokumencie sygnowanym przez dyrektora Departamentu III gen. Adama Krzysztoporskiego, z datą 14 lutego 1975 r., przedstawiono siedem zasadniczych przyczyn podjęcia rozpracowania. Po pierwsze, kontakty Nowakowskiego z Ludwikiem Zimmererem, a za jego pośrednictwem z innymi obywatelami RFN. Po drugie, związki z grupą opozycyjnych twórców, szczególnie ze Zbigniewem Herbertem, Antonim Słonimskim, Julianem Stryjkowskim, Wiktorem Woroszylskim, a także sygnowanie rezolucji powstających w tym kręgu. Po trzecie, kontakty z paryską „Kulturą”. Po czwarte, wykorzystanie przez Radio Wolna Europa niemieckich tłumaczeń opowiadań Nowakowskiego w audycjach przedstawiających „w dyfamacyjny sposób” „stosunki polityczno-społeczne w PRL”. Po piąte, nawiązanie kontaktów z „emigrantami z lat 1968–1969, znanymi z negatywnego nastawienia do naszego kraju”, głównie z Janem Kottem i Romanem Karstem. Po szóste, „akceptowanie i gloryfikowanie” w twórczości „zasad postępowania przedstawicieli marginesu społecznego”, „przeświadczenie o niecelowości podejmowania pozytywnych działań”, czemu towarzyszą „szkodliwe aluzje polityczne na temat ustroju polityczno-społecznego w naszym kraju”. Ostatni zarzut wiązał się z żoną pisarza, Jolantą Zabarnik-Nowakowską, jakoby spokrewnioną z opozycyjnie nastawionym Julianem Stryjkowskim i utrzymującą „kontakty z osobami z tzw. środowiska komandosów”. Nadmieniono również, że „w życiu prywatnym” pisarz „znany jest ze skłonności do nadmiernego nadużywania alkoholu”105. (Ten ostatni zarzut pisarz cierpko skomentował w Kryptonimie „Nowy”: „No i dobrze! Żyłem jak chciałem i kiedyś po takiej nadmiernej wypitce obsikałem Dom Partii. Nadbiegł gliniarz. Oszołomiłem go gejzerową elokwencją. Na poczekaniu wymyśliłem bajeczkę o nietypowej chorobie pęcherza moczowego wymagającej natychmiastowego upustu. – Spierdalajcie! – odpowiedział”)106.

W innym dokumencie wymieniono dwa cele rozpracowania pisarza: „określenie charakteru powiązań M. Nowakowskiego z ośrodkami dywersji na Zachodzie oraz ustalenie kanału przerzutowego, z którego korzysta przy przesyłaniu materiałów za granicę” i „procesowe udokumentowanie nielegalnej działalności M. Nowakowskiego”107. Uruchomiono tu mechanizm, który zadziałał w 1984 r., gdy pisarz został aresztowany.

Wśród zarzutów uzasadniających wszczęcie rozpracowania znalazło się kilka nieścisłości. Najpoważniejsza z nich dotyczy żony pisarza. Na tym przykładzie można też zobaczyć, jakie trudności towarzyszą lekturze esbeckich dokumentów. Otóż Jolanta Zabarnik-Nowakowska nie jest spokrewniona z Julianem Stryjkowskim. Poznała go, jak również „komandosów”, głównie dzięki mężowi, a nie na odwrót. Niemniej została w stanie wojennym jednym z adwokatów Adama Michnika i to ona właśnie przemycała poza mury więzienia rękopisy jego artykułów i listów108.

Przez pierwsze półtora roku prowadzenia sprawy „Nowy” stosowano tzw. kwestionariusz ewidencyjny. Inwigilacja pisarza rozszerzona została 28 czerwca 1976 r., czyli w czasie wydarzeń radomskich109. Od tego czasu dokumenty dotyczące Nowakowskiego przyrastały lawinowo. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych został on właściwie osaczony. W maju 1977 r. w jego mieszkaniu SB zainstalowała podsłuch pokojowy, któremu nadano kryptonim „Nowy II”110. Już wcześniej założono podsłuch telefoniczny. Biuro „W” prowadziło systematyczną perlustrację korespondencji. Wywiadowcy SB obserwowali Nowakowskiego w miejscach publicznych, m.in. w knajpach. Notowali lub nagrywali jego wypowiedzi podczas wieczorów autorskich. Równocześnie pisarza otoczyło kilkunastu agentów. Chyba jeszcze ważniejszą rolę odegrali tzw. konsultanci, przeważnie zakorzenieni w środowisku literackim111. To oni dostarczali SB analizy na temat twórczości swoich kolegów, komentowali wieczory autorskie, prezentowali opinie krążące w środowisku, oceniali nastroje w redakcjach czasopism literackich i relacje między twórcami. Tego rodzaju wiedza umożliwiała SB prowadzenie gier z poszczególnymi twórcami. Poza tym to SB decydowała o wydaniu lub zatrzymaniu paszportu, wpływała na umowy wydawnicze112.

W przypadku Marka Nowakowskiego SB gromadziła analizy swoich konsultantów od 1974 r.; wyróżniali się wśród nich: „Stanisław”, „Matrat”, „Jędrek”, „Bartek”, „Lewicki” oraz „Olcha”. Najwięcej takich analiz powstało w latach 1982–1984, w znacznej mierze przyczyniły się one do aresztowania pisarza. W roli konsultanta SB usiłowała obsadzić również zaprzyjaźnionego z Nowakowskim Krzysztofa Mętraka. Nadano mu nawet pseudonim „Płatonow”, ale po dwóch rozmowach sondażowych funkcjonariusze SB uznali, że ze współpracy tej nic nie wyniknie113.

W 1977 r. Nowakowski uczestniczył w tworzeniu niezależnego pisma „Zapis”, którego zamysł powstał podczas spotkań w mieszkaniu Wiktora Woroszylskiego przy placu Komuny Paryskiej (Wilsona)114. Wszedł w skład ośmioosobowej redakcji. W pierwszym numerze „Zapisu” ukazały się jego cztery opowiadania: Mongoły, Trybun, Sekretarz powiatowy i Nim do nich zadzwoni znów115, w numerze drugim – dwa: Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę oraz Wieczór autorski III, w trzecim numerze Nowakowski był nieobecny, w czwartym wydrukowano kolejne jego trzy utwory – Mój przyjaciel pisarz, Nocny gość i Patoka. Pisarz zrezygnował jednak z udziału w numerze piątym116. Narastało w nim zniechęcenie do przedsięwzięć opozycyjnych. Można chyba nawet mówić o buncie wobec etykiety „bardziej działacza politycznego niż pisarza”117.

Jeszcze w maju 1977 r. SB zarejestrowała za pomocą podsłuchu rozmowę Marka i Jolanty Nowakowskich z Ludwikiem Zimmererem. Nowakowski wyrażał „duże zaniepokojenie swoją sytuacją jako pisarza”. Protokołujący tę rozmowę funkcjonariusz SB odnotował, że „szczególnie smucą” pisarza nagminne przypadki odwoływania spotkań autorskich, brak jego książek w księgarniach, groźba utraty kontaktu z czytelnikami. Tymczasem – notował funkcjonariusz – „jako pisarz ma szersze ambicje, chce być trochę społecznikiem”118. Wyczuwa się tu, że Nowakowski przeżywał wątpliwości, jak dalej postępować.

Dla wielu twórców pisanie do szuflady oznacza de facto literacką śmierć. Dla Nowakowskiego, z jego tematyką – z całą pewnością. Jesienią 1977 r. wobec wahającego się pisarza podjęto „działania na płaszczyznach: administracyjnej, wydawniczej i paszportowej”119. W związku z tym w połowie października zaproszono go na rozmowę z dyrektorem Państwowego Instytutu Wydawniczego Andrzejem Wasilewskim.

Światy władzy i literatury nie były rozdzielone wyraźną linią demarkacyjną. Raczej się przenikały, choć wiele tu zmieniło wprowadzenie stanu wojennego. Biografia Andrzeja Wasilewskiego wydaje się symboliczna120. W 1956 r. występował jako sympatyk rewizjonizmu, krytykował cenzurę, postulował zastąpienie scentralizowanego ZLP luźną federacją grup artystycznych. Mimo to na początku lat sześćdziesiątych otrzymał nominację na radcę kulturalnego Ambasady PRL w Rzymie. W 1967 r. został oddelegowany przez wpływowego sekretarza KC PZPR Wincentego Kraśkę na stanowisko redaktora naczelnego PIW-u. W 1971 r. został dyrektorem tej oficyny; pełnił tę funkcję do 1986 r. Równolegle sprawował od 1971 r. funkcję zastępcy członka KC PZPR, później został sekretarzem KC121. W okresie istnienia Solidarności i po wprowadzeniu stanu wojennego uchodził za rzecznika twardej linii PZPR, a także za nieformalnego lidera pisarzy partyjnych w ZLP122. Ta dwuznaczna rola – funkcjonariusza i wydawcy – z jednej strony poświadczała dążenie władz PRL do totalnej kontroli nad życiem kulturalnym, z drugiej – stwarzała pewne pole manewru, dzięki czemu PIW mógł sobie pozwolić na publikację książek, które zapewne nie ukazałyby się gdzie indziej. Podwójna rola Wasilewskiego zyskała jeszcze na znaczeniu pod koniec lat siedemdziesiątych, gdy drugi obieg stał się poważnym wyzwaniem dla państwowych wydawnictw, zarazem delegitymizując – przynajmniej w oczach inteligencji – ustrój PRL. Wasilewski starał się tak manewrować, by nie naruszyć ustrojowych dogmatów, a jednocześnie nie dopuścić do przejścia popularnych twórców do drugiego obiegu123. Pozostaje do ustalenia, jak dalece w tych zabiegach pozostawał samodzielny.

Swoją taktykę Wasilewski zastosował też wobec Nowakowskiego. Zaproponował mu wydanie w PIW-ie m.in. Księcia Nocy – w zamian za rezygnację z udziału w „Zapisie”. Nowakowski przystał na tę ofertę. Wiedział, że inaczej to jedno z najważniejszych jego opowiadań z lat siedemdziesiątych nie zaistnieje publicznie, miał zarazem pewne wątpliwości co do „Zapisu”. Zaraz po tej rozmowie spotkał się z Wiktorem Woroszylskim, zrelacjonował mu jej przebieg i zawiadomił, że chciałby z oferty rządzących skorzystać, sprawdzając przy tym, jak daleko będzie się można posunąć na oficjalnym rynku wydawniczym124. Woroszylski, choć z żalem i chyba rozczarowaniem, wyraził zgodę125.

Nowakowskiemu zależało również na otrzymaniu paszportu i wyjeździe do RFN. 24 marca 1977 r. Internationales Schriftstellerkolloquium w Arnsbergu przyznało mu pierwszą nagrodę w Konkursie Krótkich Opowiadań – za utwór Zaproszenie126. O zgodę na wyjazd pisarz zabiegał kilka miesięcy. Dopiero po rozmowie w Wydziale Kultury KC Biuro Paszportów MSW zgodziło się na „jednorazowe” wydanie paszportu127. Dzięki temu 24 października 1977 r. Nowakowski dotarł do Arnsbergu, gdzie zorganizowano mu specjalny wieczór autorski128. Odwiedził Klausa Staemmlera. Nawiązał też kontakt z Maisons-Laffitte. Działał zatem nieco podobnie jak w 1969 r., gdy starał się o wyjazd do Paryża, tyle że w 1977 r. wielu oczekiwało od niego jednoznacznie niezłomnej postawy.

W 1978 r. władza okazała się wobec Nowakowskiego – w ramach swoistej próby – nadzwyczajnie szczodrobliwa. PIW wydał Księcia Nocy, Hades, Stypę. Umowę wydawniczą zaproponował też Czytelnik. Opowiadania zamieściły „Miesięcznik Literacki” oraz warszawska „Kultura”129. Szczególnie wart odnotowania jest druk dwóch krótkich opowiadań Nowakowskiego w „Polityce” 2 września 1978 r. Sześć dni później fakt ten został skomentowany w angielskim wydaniu biuletynu Radia Wolna Europa. Sugerowano, że może to być zapowiedź złagodzenia kursu kierownictwa PZPR wobec pisarzy dysydentów albo próba spowodowania podziałów wśród opozycji. Mieczysław Rakowski tak skomentował te sugestie w swoim dzienniku: „Obie hipotezy nie mają nic wspólnego z faktycznym stanem rzeczy. Opublikowanie opowiadań Nowakowskiego było wyłącznie inicjatywą redakcji. Z nikim nie uzgadnialiśmy druku ani też nikt nie nakazał nam ich publikacji”130. Trudno jednak uznać za przypadek, że ofertę druku Nowakowski otrzymał akurat w 1978 r., a nie np. rok wcześniej. Poza tym SB bynajmniej nie zapominała o pisarzu; w tym czasie wraz z Kazimierzem Orłosiem i Wiktorem Woroszylskim otrzymał wezwanie na „rozmowę” w pałacu Mostowskich w sprawie drugiego obiegu131.

Z perspektywy lat „Zapis” uważamy za jedną z wysp archipelagu wolności w PRL, niemniej pod koniec lat siedemdziesiątych budził on kontrowersje nawet wśród opozycyjnych twórców. Charakterystyczna wydaje się rozmowa zarejestrowana przez SB za pomocą podsłuchu pokojowego, która odbyła się 26 marca 1979 r. między Nowakowskimi a Adamem Michnikiem w ich mieszkaniu przy Długiej. Michnik ocenił „Zapis” jako pismo, które choć zawiera „dobre teksty”, to jednak sprawia wrażenie „śmietnika bez koncepcji”132. Nowakowski zaś przyznał, że wolałby napisać „kilka liczących się utworów” i wydać je „w kraju”133. „Zapis” wzbudzał też wątpliwości innych twórców134.

Ówczesne postępowanie Nowakowskiego można określić jako pragmatyczne. Nie widać bowiem oznak, by w jakikolwiek sposób zmienił swoje poglądy. Nawet wiosną 1977 r., gdy narastało w nim zniechęcenie do roli „działacza politycznego”, a z ofertą publikacji zgłosiła się Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, równolegle nawiązywał kontakty – poprzez związanego z opozycją pracownika Instytutu Badań Literackich Andrzeja Wernera – z przedstawicielką zasłużonego wydawnictwa francuskiego Flammarion, które planowało edycję antologii współczesnych pisarzy polskich, w tym przynajmniej dwóch utworów Nowakowskiego135. 6 września 1977 r. spotkał się z Teresą Dzieduszycką, obywatelką francuską, polonistką, która odwiedzając liczną rodzinę w Polsce, pośredniczyła przy okazji między emigracją a krajem. Służba Bezpieczeństwa nie przeoczyła, że przekazał jej „przeznaczoną dla redakcji paryskiej »Kultury« prośbę oraz własnoręcznie napisaną kartkę”, prawdopodobnie dotyczącą jakiejś publikacji136. Odnotowano też udział Nowakowskiego 7 września 1977 r. w nieoficjalnym wieczorze autorskim w mieszkaniu Anny Erdman i Tadeusza Walendowskiego, na który przyszło około 60 osób, m.in. Jacek Kuroń, Antoni Libera. Pisarz zaprezentował dwa przygotowywane właśnie opowiadania. Tego samego dnia otrzymał od Barbary Toruńczyk siedem egzemplarzy pierwszego numeru „Zapisu” wydrukowanych w Wielkiej Brytanii z prośbą o ich rozkolportowanie wśród zaprzyjaźnionych pisarzy137.

W 1978 r. rzeczywiście ograniczył publiczną aktywność. Niemniej 14 marca 1979 r., po jego wieczorze autorskim w Domu Literatury, SB ponownie ostrzegała, że „neutralizacja” pisarza może okazać się nietrwała. W obecności 150 osób bowiem odczytał fragmenty nowego opowiadania Jeden dzień w Europie, ważnego świadectwa o tych czasach. Analizę twórczości Nowakowskiego przedstawił Antoni Libera. W ocenie SB wieczór ten miał „negatywną wymowę polityczną”138. Notowań pisarza u funkcjonariuszy nie mógł poprawić fakt, że po wieczorze w Domu Literatury uczestniczył w towarzyskim spotkaniu w mieszkaniu Haliny Mikołajskiej, członkini Komitetu Samoobrony Społecznej KOR139.

Władze PRL swoimi działaniami przyczyniały się do upolitycznienia literatury, obracając przeciwko sobie także tych twórców, którzy woleliby poprzestać na działalności artystycznej. Takim posunięciem było aresztowanie Mirosława Chojeckiego w marcu 1980 r., które wstrząsnęło środowiskiem literackim i wywołało lawinę protestów, największą od 1976 r.140 16 kwietnia 1980 r. Nowakowski na posiedzeniu Zarządu Głównego ZLP odczytał protest podpisany przez prawie czterdziestu pisarzy. Poruszył też sprawę blokowania przyjęcia do ZLP Piotra Wierzbickiego141 (władze posługiwały się groteskowym pretekstem niemożności zebrania się Komisji Kwalifikacyjnej na skutek remontu w siedzibie ZLP142). 12 lipca 1980 r. odnotowano następującą wypowiedź Nowakowskiego na temat roli opozycji: „zawsze mogą [ją] zniszczyć radzieckie czołgi, to jednak [wywiera] coraz większy wpływ na świadomość społeczną, a to pozostanie dla następnych pokoleń”143. Oddaje ona chyba ówczesny nastrój pisarza.

Zainteresowanie funkcjonariuszy SB, sądząc po zachowanych dokumentach, osłabło po sierpniu 1980 r., choć o postawie Nowakowskiego wiedzieli i tak wiele, m.in. dzięki obfitym wówczas meldunkom agenta „33”. Pisarz odegrał w ruchu Solidarności znaczącą rolę, choć członkiem związku nie został, co potwierdza poczynioną wcześniej obserwację o dystansowaniu się od polityki144. Podczas XXI Zjazdu ZLP 28–29 grudnia 1980 r., który wybrał na nowego prezesa Jana Józefa Szczepańskiego, Nowakowski wszedł do Zarządu Głównego ZLP oraz znalazł się w jego prezydium z funkcją zastępcy skarbnika145. Współtworzył z Lechem Bądkowskim (jako przewodniczącym), Kazimierzem Orłosiem, Ireną Lewandowską i Zytą Oryszyn Komisję Współpracy ZLP z NSZZ Solidarność146. Współorganizował Bank Prelegentów, czyli grupę pisarzy, którzy na zaproszenia różnych komisji zakładowych NSZZ Solidarność jeździli z odczytami po całym kraju. Przyczynił się do powołania w Warszawie Uniwersytetu Otwartego, w którego ramach dawano wykłady o wydarzeniach 1956, 1968 i 1970 r., a także o twórcach nieobecnych oficjalnie – Aleksandrze Sołżenicynie czy Warłamie Szałamowie. Brał udział w opracowaniu regulaminu Literackiej Nagrody Solidarności147.

Wspomina pisarz po latach: „Byłem w Gdańsku, Nowej Hucie, Ursusie, wciągnąłem się. I pamiętam tamtych ludzi, a przychodziły tłumy, bo była świadomość, że po raz pierwszy mamy wolne słowo. Uderzyła mnie inność twarzy. Ja reaguję na wygląd człowieka, na jego twarz. Miałem dość PRL-owskich gęb – działaczy, partyjniaków, uczonych, ubeków, dyrektorów od PGR-u do kopalni. Oni mieli japy utopione w tłuszczu, z zatartymi rysami i chytrymi, obłudnymi oczami, fałszywymi uśmiechami. [...] A twarze ludzi, z którymi spotykałem się po Sierpniu, były inne i oni mówili innym językiem. Zwykłym, prostym, często nieporadnym, ale widać było, że sami chcą coś artykułować. Wyzwalał się człowiek, indywidualność! Czasem indywidualność nie do końca udana, ale zobaczyłem zróżnicowaną Polskę, a w twarzach czystość i szczerość, co rzucało się w oczy. I czułem się w jedności, w jakimś związku z tymi ludźmi. Nagle zaistniała Polska podziemia, ci, którzy mogli wyrzucić wreszcie z siebie wszystko, co ich wewnętrznie gniotło. Już wtedy myślałem, że spełniło się marzenie Giedroycia, by robotnicy, chłopi i inteligencja połączyli siły i wreszcie wystąpili razem”148. Wiadomo też, że jesienią 1981 r. Nowakowski bodajże najbardziej krytycznie spośród członków Prezydium ZG ZLP zapatrywał się na hasło porozumienia narodowego, wysuwane wówczas przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego, uznając je – trafnie, jak się wkrótce okazało – za propagandową maskaradę149.

Jeśli chodzi o twórczość pisarza, to warto odnotować, że nakładem Niezależnej Oficyny Wydawniczej ukazało się jego obszerne opowiadanie Kto to zrobił?, wcześniej ogłoszone na łamach paryskiej „Kultury” pod pseudonimem Seweryn Kwarc. Z punktu widzenia SB publikacja ta stanowiła akt autodemaskacji. Niniejszym Nowakowski potwierdzał, że on i Seweryn Kwarc to ta sama osoba.

13 grudnia 1981 r. rano pisarz został zabrany z domu na przesłuchanie w gmachu MSW przy ulicy Rakowieckiej, lecz go nie internowano. Prawdopodobnie kierownictwo Departamentu III zapamiętało epizod z końca 1977 r. i przygotowując strategię wobec literatów w stanie wojennym, uznało, że może uda się Nowakowskiego znęcić obietnicą druku w wysokim nakładzie, a pisarz, nawet jeśli nie poprze władzy, czego wszak nie oczekiwano, to przynajmniej ograniczy się w jej krytyce, wybierze neutralność150. Zachętą miała być umowa z Czytelnikiem na wznowienie opowiadań z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.

Nie minął jednak tydzień, gdy powstał zarys opowiadania, umieszczonego później w Raporcie o stanie wojennym. Pierwsze utwory, które złożyły się na ten cykl, ukazały się drukiem na początku marca na łamach podziemnego „Tygodnika Mazowsze” oraz „Wezwania”. Kwietniowa „Kultura” paryska opublikowała już dziewięć opowiadań, początkowo pod roboczym tytułem Zapiski na gorąco. I to pod nazwiskiem, co wymagało od pisarza niemałej odwagi. Nowakowski uczestniczył też w nieformalnych spotkaniach zarządu zawieszonego Związku Literatów Polskich, należąc do najbliższych współpracowników prezesa Szczepańskiego151.

Najszerzej Nowakowski opowiedział o kulisach powstania Raportu... w wywiadzie przeprowadzonym z nim przez – poznaną wcześniej za pośrednictwem historyka Andrzeja Paczkowskiego – Annę Rabinovitch dla tygodnika „Libération” 13 lipca 1983 r., wkrótce po przyznaniu mu Nagrody Wolności przez francuski Pen Club152. „Dla mnie pisanie jest formą kamery literackiej. [...] Punktem wyjścia jest zawsze doświadczenie osobiste, obserwacja życia. Moje doświadczenie pisarza pozwoliło mi odtworzyć rzeczywiste wydarzenia. Tekst pozostaje bardzo bliski rzeczywistości. Tak dla mnie, jak i dla wszystkich, narzucona przez prawo [stanu wojennego] struktura życia była całkiem nowa. Forma mojej relacji podyktowana była przez życie”. Pisał zatem o tym, co sam zobaczył. Notował również przekazywane mu relacje. Dążył zarazem do tego, by uchwycić „kwintesencję rzeczywistości”, a nie tylko odtwarzać ją „za pomocą zdjęć”153. Zyskujemy tu zarazem przyczynek do opisu metody pisarskiej Nowakowskiego.

Oficerowie SB zajmujący się Nowakowskim zorientowali się dość szybko, że nie internując go, popełnili błąd. Por. Edward Jurewicz w sporządzonej 4 maja 1982 r. notatce napisał, iż pomimo ustnej deklaracji zaniechania działalności szkodliwej dla PRL Nowakowski „podjął nielegalną działalność wydawniczą”; publikuje „artykuły”, w których zapowiada, że Solidarność „odzyska utracone pozycje”, i przestrzega przed kontaktami z osobami współpracującymi z władzą. Ponadto utrzymuje „ścisłe kontakty” z osobami „znanymi z antypaństwowej działalności”, m.in. z Wiktorem Woroszylskim, Jackiem Bocheńskim, Kazimierzem Orłosiem. „W związku z powyższym Nowakowski winien być internowany”154.

Zamiast internowania rozpoczęto przygotowania do aresztowania pisarza i wytoczenia mu procesu. Służba Bezpieczeństwa ponawiała rewizje w mieszkaniu Nowakowskich przy Długiej. Na biurku płk. Krzysztofa Majchrowskiego zaczęły się piętrzyć analizy dostarczane przez konsultantów. Do najważniejszych należał w tym czasie „Olcha”. Analizę drugiego tomu Raportu o stanie wojennym wydanego przez Instytut Literacki w maju 1983 r. „Olcha” zakończył następującym wnioskiem: „Jest to więc platforma radykalnie korowska, zorientowana na rozpalenie nienawiści i wzbudzenie dążeń do zmian układu sił politycznych w kraju i w skali globu, platforma awanturniczo antyradziecka i zjadliwie antysocjalistyczna”. Co więcej, ta „dywersyjna agitacja” realizowała „w pełnym zakresie zamówienie zachodnich mocodawców na rozpętanie w Polsce bratobójczego konfliktu”155. W styczniu 1984 r. „Olcha” ocenił działalność literacko-edytorską „Kultury” jako „pałkarską”, co zilustrował ponownie twórczością Nowakowskiego156. Być może pod wpływem analiz konsultantów zaostrzał się w tym czasie język dokumentów. O książkach Nowakowskiego zaczęto pisać już nie tylko jako „opracowaniach”, lecz jako opracowaniach „antypolskich”157.

Rewizję i zatrzymanie pisarza zaplanowano na 7 marca 1984 r. Na podstawie podsłuchu przypuszczano, że tego dnia pod wieczór przeziębionego pisarza odwiedzi ktoś z Francji. Być może sama Anne Durufle, attaché kulturalna ambasady francuskiej, dzielnie wspierająca podziemną Solidarność... Stwarzałoby to szansę przyłapania Nowakowskiego na kontakcie z rzekomym rezydentem obcego wywiadu158. Szczęśliwie panią Durufle zatrzymały tego dnia pilne obowiązki dyplomatyczne i nie dotarła na ulicę Długą, a miała przekazać pisarzowi list od Jerzego Giedroycia. Zamiast niej w kocioł urządzony przez SB wpadł dziennikarz i krytyk teatralny Jean-Pierre Jatteau. Jak również sześć innych osób, które tego dnia znalazły się w mieszkaniu Nowakowskich: Jarosław Abramow-Newerly, Marek Edelman, Paula Sawicka, Jan Gasiński, Czesław i Hanna Wysoccy159.

Marek Nowakowski spędził na Rakowieckiej ponad trzy miesiące – od 8 marca do 22 czerwca 1984 r. Próbował pisać; tutaj właśnie powstał wspomniany już szkic o Stanisławie Rembeku. Za współtowarzyszy miał m.in. Jacka Jurzaka (inżyniera oskarżonego o współpracę z CIA), Andrzeja Sokołowskiego (członka Zarządu Regionu Środkowo-Wschodniego Solidarności), Tadeusza Wawrzyniaka (działacza Solidarności z Kutna) oraz tajemniczego aferzystę Ulricha Wissenberga (określającego się jako owoc wojennego romansu oficera U-boota z Polką). Powracały też wspomnienia, więzienne przyśpiewki, jeszcze z Gęsiówki: „Przyleciał do mnie na kraty przyjaciel mój szary, skrzydlaty, spojrzał na nędzne me szaty, odleciał w dal...”160.

Uwięzienie to wywołało ogromną falę protestów, zarówno w kraju, jak i za granicą. Jerzy Ilg, wspominając tamte dni, pisze, że wiele osób zaczęło się obawiać „niebezpiecznego precedensu”, aresztowano bowiem pisarza już nie „pod jakimś mniej lub bardziej absurdalnym pretekstem, ale wprost za to, co pisał”161.

Ostatecznie do procesu nie doszło, 21 lipca 1984 r. Sejm PRL ogłosił bowiem ustawę amnestyjną, która objęła 660 osób skazanych lub tymczasowo aresztowanych z powodów politycznych162. Niemniej Wydział IV Departamentu III MSW szczegółowo zaplanował 30 lipca 1984 r. tzw. kontrolę operacyjną163. Inwigilacja została wzmożona w październiku 1984 r., gdy nakładem Instytutu Literackiego ukazała się kolejna książka Nowakowskiego – Dwa dni z Aniołem, która w ocenie Wydziału IV Departamentu III – w ślad za analizą „Matrata” – kontynuowała „oczernianie i demistyfikowanie polskiej rzeczywistości”164. Ocenę tę można zresztą odczytać – ponieważ została skierowana bezpośrednio do gen. Jaruzelskiego i jego najbliższego otoczenia – jako sugestię cofnięcia amnestii. Odnotowano też, że w grudniu 1984 r. Nowakowski otrzymał nagrodę im. Mieczysława Grydzewskiego (500 funtów), ufundowaną przez Feliksa Laskiego, związanego z Polskim Ośrodkiem Społeczno-Kulturalnym w Londynie165. Otrzymał też w tym czasie nagrodę Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku. Jednak po zabójstwie ks. Jerzego Popiełuszki 19 października 1984 r. przywódcy PRL unikali otwierania kolejnych frontów.

Strategia władz wobec pisarza zmieniła się na przełomie 1986 i 1987 r. W ramach akcji o kryptonimie „Brzoza II” przeprowadzono wówczas m.in. z Markiem Nowakowskim kilka „rozmów operacyjnych”. Stawką w tej grze był paszport, o którego wydanie Nowakowski zabiegał niemal przez cały rok 1987. W grudniu 1987 r. po kolejnym przesłuchaniu go oficer SB napisał w raporcie: „dialog z wymienionym może być utrzymywany, ale nie należy liczyć na zmianę jego poglądów i przekonań politycznych negujących ustrój socjalistyczny. Rozmowy dialogowe mogą w pewien sposób wpłynąć jedynie na ograniczenie jego kontaktów z drugim obiegiem wydawniczym”166. Rozpracowanie przerwano w okresie obrad okrągłego stołu, a zakończono 25 lutego 1989 r. „Dalsza kontrola M. Nowakowskiego” miała być prowadzona, podobnie jak na początku lat siedemdziesiątych, „w ramach kwestionariusza ewidencyjnego, względnie w zależności od decyzji kierownictwa służbowego, w ramach sprawy obiektowej »Jawor« prowadzonej na środowisko literackie”167. Puentą „sprawy Nowakowskiego” stała się – już w III Rzeczypospolitej – rewizja nadzwyczajna, zakończona 12 maja 1992 r. Postępowanie karne zostało ostatecznie umorzone, uchylono postanowienie o amnestii oraz cofnięto orzeczenie o przepadku dowodów rzeczowych168. Zarzuty uznano za przejaw represji politycznej169.

Zachowały się setki stron opracowań, meldunków, donosów. Jeden z najciekawszych wątków tego materiału to próby interpretacji twórczości pisarza170. Funkcjonariusze SB i ich konsultanci popadali w sprzeczność. Próbowali kwalifikować twórczość Nowakowskiego, szczególnie z okresu stanu wojennego, jako raporty bądź opracowania, i to pisane na użytek zagranicznych „ośrodków dywersji”, a nawet „obcych wywiadów”171. Innym razem na odwrót, usiłowali wykazać, że twórczość ta jest bezwartościowa. Zarazem mieli jednak poczucie, że tak czy owak pisarza nie da się zlekceważyć. Próbowali zatem znaleźć jeszcze inne rozwiązanie: udowodnić przy pomocy świadków, że „opracowania” Nowakowskiego oparte są na nieprawdziwych lub przekręconych informacjach. I ta metoda zawodziła. Tymczasem siła oddziaływania utworów „Nowego” rosła, a szykany uwiarygodniały go w oczach czytelników. Sam pisarz podczas przesłuchań konsekwentnie zasłaniał się fikcją literacką, niemniej za swoje pisarskie credo uznawał zasadę przedstawiania tego, co sam widział – a przez czytelników i krytyków literackich odbierany był jako wiarygodny i miarodajny świadek epoki. Ostatecznie SB pozostała bezradna, a pisarz jak najbardziej zasadnie mógł zakończyć swoją książkę Kryptonim „Nowy” konkluzją: „nie zostałem rozpracowany”172.

Tu już jednak dalece wykraczamy poza ramy tej książki. Wróćmy zatem do tematu głównego – wczesnej twórczości Marka Nowakowskiego.

1 Zob. www.tvp.pl/vod/dokumenty/historia/errata-do-biografii/ Wypowiedzi Marka Nowakowskiego zostały poddane nieznacznej redakcji, bez ingerowania w sens wypowiedzi.

2 Zachowały się tylko nieliczne ślady źródłowe: AIPN, 1535/109078, Informacja Centralnej Kartoteki Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej, 21 VII 1964 r., k. 3; AIPN, 0222/493/1, Notatka dotycząca M. Nowakowskiego, 1975 r., k. 48; AIPN, 0222/493/7, Notatka Biura Śledczego MSW dotycząca M. Nowakowskiego, 28 III 1984 r., k. 140.

3 W 2012 r. pisarz ukończył autobiograficzny Dziennik podróży w przeszłość, będący swoistym prologiem do Pióra. Z powodu trudności wydawniczych tom nie ukaże się wcześniej niż w 2014 r.

4 Tylko w pisaniu czuję się wolny [w:] W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., s. 150; Tak się zaczynało, s. 138–140.

5 Kwadratowy, „Nowa Kultura” 1957, nr 57, s. 4–5.

6 Np. Wiersze Mao Tse-tunga, „Nowa Kultura” 1957, nr 14, s. 1.

7 Np. S. Łastik, Świetny interes. (O prostytucji), „Nowa Kultura” 1957, nr 8, s. 2.

8 Np. J. Guze, Albert Camus albo koniec tradycyjnego humanizmu, „Nowa Kultura” 1957, nr 11, s. 1, 6.

9 Ożenili, „Nowa Kultura” 1957, nr 50, s. 5.

10 Nekropolis 1, s. 96; Powidoki 1, s. 142.

11 Pióro, s. 58.

12 K. Budrowska, Zatrzymane przez cenzurę. Inedita z połowy wieku XX, Białystok 2013, s. 23.

13 Nekropolis 2, s. 80–81; Pióro, s. 61, 125; Nekropolis 1, s. 84.

14 A. Czyżewski, Piękny dwudziestoletni..., s. 241–243.

15 B. Stanisławczyk, Miłosne gry Marka Hłaski, Poznań 2010, s. 76.

16 Relacja M. Nowakowskiego, 17 X 2011 r. Zob. też Pióro, s. 98.

17 Pióro, s. 98. Iwaszkiewicz o Nowakowskim: J. Iwaszkiewicz, Listy do córek, Warszawa 2009, s. 484.

18 Nekropolis 1, s. 42.

19 Przed włączeniem Włoch do Warszawy – ulica Zachodnia.

20 Nekropolis 2, s. 7.

21 Ibidem, s. 10.

22 Nekropolis 2, s. 9; Pióro, s. 139–140. Zob. też Tamto lato, s. 147.

23 Kryptonim „Nowy”, s. 7.

24 AIPN, 728/2518, Pismo podsekretarza stanu T. Zaorskiego do ministra spraw wewnętrznych W. Wichy, lipiec 1964 r., k. 28.

25 AIPN, 728/2518, Zaświadczenie Zarządu Polskiej Żeglugi Morskiej, Szczecin, 29 XII 1966 r., k. 15; AIPN, 728/2518, Podanie – kwestionariusz „B”, 20 II 1968 r., k. 29.

26 Notatki z codzienności..., s. 378–379.

27 Karnawał i post, s. 95–101.

28 Nekropolis 2, s. 32; Kryptonim „Nowy”, s. 8.

29 AIPN, 0222/493/1, Notatka informacyjna na podstawie materiałów archiwalnych nr 9865/I/k dotycząca literata M. Nowakowskiego, 25 II 1976 r., k. 79.

30 Nekropolis 2, s. 24.

31 Relacja córki, Katarzyny Zimmerer: A. Grupińska, J. Wawrzyniak, Buntownicy. Polskie lata 70. i 80., Warszawa 2011, s. 84–85.

32 Zob. też K. Dedecius, Europejczyk z Łodzi. Wspomnienia, Kraków 2008, s. 157.

33 Marion von Dönhoff (1909–2002) – w 1935 r. obroniła doktorat nauk politycznych w Bazylei, od 1938 r. kierowała zarządem majątku w Kwitajnach, w 1944 r. związała się z opozycją antyhitlerowską, w 1945 r. opuściła Prusy Wschodnie przed nacierającą Armią Czerwoną, od 1946 r. pracowała w tygodniku „Die Zeit”, w 1968 r. została jego redaktorem naczelnym (od 1972 r. wydawcą), w 1971 r. otrzymała Nagrodę Pokojową Księgarzy Niemieckich, w 1988 r. utworzyła fundację wspierającą pojednanie między Niemcami a krajami sąsiedzkimi.

34 Klaus von Bismarck (1912–1997) – w młodości należał do organizacji paramilitarnych DNVP, w czasie wojny służył jako oficer w Wehrmachcie, po wojnie stał się rzecznikiem pojednania polsko-niemieckiego, w 1954 r. publicznie wezwał do uznania granicy na Odrze i Nysie, w latach 1950–1995 był członkiem prezydium Deutscher Evangelischer Kirchentag (1977–1979 jako przewodniczący), w latach 1961–1976 kierował Westdeutscher Rundfunk, a w latach 1963–1964 również ARD, od 1977 do 1989 r. pełnił funkcję prezesa Instytutu Goethego.

35 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975, Warszawa 2002, s. 166, zapisek z 17 X 1973 r.

36 Nekropolis 2, s. 27.

37 Relacja M. Nowakowskiego, 3 VIII 2011 r.

38 Warum?, s. 142–148. O dalszych losach Benka Kwiaciarza: Notatki z codzienności, s. 302–304.

39 Sewek pojawia się w filmie dokumentalnym: Marek Nowakowski. Errata do biografii, reż. R. Kaczmarek, 2008.

40 Nekropolis 2, s. 27.

41 Ibidem, s. 34.

42 Ibidem, s. 27.

43 M. Nowakowski, Kopf und andere Erzählungen, Frankfurt am Main 1967.

44 J. Iwaszkiewicz, Dzienniki 1956–1963, Warszawa 2010, s. 599; J. Iwaszkiewicz, Listy do córek..., s. 127, 486.

45 AIPN, 728/2518, Zaproszenie K. Staemmlera, 23 I 1968 r., k. 25.

46 AIPN, 728/2518, Decyzja naczelnika Biura Paszportów i Dowodów Osobistych MSW płk. J. Stępińskiego, 5 V 1968 r., k. 28.

47 Innymi laureatami w tym roku zostali Jan Błoński, Konstanty Jeleński, Ryszard Przybylski, Marek Skwarnicki (W. Klas, J. Zieliński, Kościelscy. Ród, fundacja, nagroda, Kraków 2011, s. 245).

48 AIPN, 1535/109078, Pismo do naczelnika Wydziału IV Departamentu III MSW, 23 IV 1968 r., k. 5.

49 Niektóre poszlaki wskazują, że kopia maszynopisu dotarła do Maisons-Laffitte inną drogą.

50 Kryptonim „Nowy”, s. 9; W wirze brudnych spraw. Marek Nowakowski o swoich niepublikowanych notatkach z Marca ’68 [w:] Syjoniści do Syjamu, s. 206–208.

51 AIPN, 728/2518, Zaproszenie, tłum. z jęz. francuskiego, 20 I 1969 r., k. 31.

52 Strona poświęcona malarce: www.madeyska.com/sa_vie_pl.php.

53 Relacja M. Nowakowskiego, 12 II 2012 r.

54 J. Siedlecka, Kryptonim „Liryka”... Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2009, s. 213.

55 AIPN, 0222/493/1, Notatka informacyjna na podstawie materiałów archiwalnych nr 9865/I/k dotycząca literata M. Nowakowskiego, 25 II 1976 r., k. 79–80.

56 M. Grochowska, Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu, Warszawa 2009, s. 342–343.

57 Notatki z codzienności..., s. 379.

58 G. Herling-Grudziński, Pisarz „czysto prywatny” [w:] idem, Dzieła zebrane, t. 3: Recenzje, szkice, rozprawy literackie 1957–1998, felietony i komentarze z Radia Wolna Europa 1955–1967, zebrali Z. Kudelski, V. Wejs-Milewska, Kraków 2013, s. 547.

59 Ręczna robota [w:] Po co jest sztuka. Rozmowy z pisarzami, cz. 1, Kraków 2012, s. 19; Szyfr Lebensteina..., s. 19.

60 M. Gaszyński, Niepokonani, Warszawa 2011, s. 293–294.

61 Nekropolis 2, s. 118, 120. Zob. też M. Grochowska, Jerzy Giedroyc..., s. 348.

62 M. Grochowska, Jerzy Giedroyc..., s. 415.

63 Zob. też D. Stola, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2011, s. 223.

64 J. Giedroyc, C. Miłosz, Listy 1964–1972, oprac. M. Kornat, Warszawa 2011, s. 499, list Giedroycia do Miłosza z 27 II 1972 r.; ibidem, s. 504, list Giedroycia do Miłosza z 5 III 1972 r.

65 Zirytowany Giedroyc pisał 27 I 1977 r. do Miłosza: „Co do Jurzykowskich, to od dawna machnąłem na tę fundację ręką. [...] Lansowany przeze mnie od ub. roku Marek Nowakowski zapewne nie dostanie jej, gdyż w jednym z opowiadań potraktował okrutnie kota, a okazuje się, że paru staruszków kocha koty i wobec tego są bij zabij na Nowakowskiego. Dosłownie” (J. Giedroyc, C. Miłosz, Listy 1973–2000, oprac. M. Kornat, Warszawa 2012, s. 197, 202). Mowa tu o opowiadaniu Rudy kot, zamieszczonym w tomie Chłopak z gołębiem na głowie.

66 Zachowana dokumentacja nie pozwala na precyzyjną rekonstrukcję dat.

67 Kryptonim „Nowy”, s. 9.

68 AIPN, 0222/493/1, Notatka informacyjna na podstawie materiałów archiwalnych nr 9865/I/k dotycząca M. Nowakowskiego, 25 II 1976 r., k. 80.

69 Relacja M. Nowakowskiego, 9 VII 2012 r.

70 AIPN, 1535/109078, Wniosek Polskiej Agencji Artystycznej Pagart do Biura Paszportów i Dowodów Osobistych MSW, 18 VIII 1971 r., k. 38.

71 Relacja M. Nowakowskiego, 1 XI 2013 r.

72 AIPN, 0222/493/5, Notatka urzędowa por. E. Jankowskiego, 22 II 1984 r., k. 234,

73 Wiele informacji o Paulu Engle’u znajdziemy w: J.J. Szczepański, Dziennik, t. 3: 1964–1972, Kraków 2013.

74 A. Międzyrzecki, J. Hartwig, C. Miłosz, Korespondencja, Kraków 2012, s. 52, 65.

75 J. Hartwig, Dziennik, Kraków 2011, s. 43, 46–48, 54–55.

76 Nekropolis 1, s. 10. Zob. też Wspólna obecność. Korespondencja Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego z Anną i Jerzym Turowiczami, oprac. J. Strzałka, Kraków 2012, s. 182, 196–197.

77 List A. Międzyrzeckiego do C. Miłosza, 26 II 1972 r. [w:] Korespondencja..., s. 301.

78 O późniejszych kontaktach M. Nowakowskiego i P. Engle’a: AIPN, 0222/493/10, Notatka służbowa Wydziału III dotycząca sprawy nr OE-IV-00777/85, 14 VI 1986 r., k. 34.

79 Zob. też J. Zawieyski, Dzienniki..., s. 627, zapisek z 10 II 1959 r.

80 Notatki z codzienności..., s. 379.

81 AIPN, 0222/493/5, Notatka urzędowa por. E. Jankowskiego, 22 II 1984 r., k. 234.

82 AIPN, 0222/493/5, Notatka urzędowa por. E. Jankowskiego, 24 II 1984 r., k. 237–238.

83 AIPN, 0222/493/1, Notatka służbowa st. insp. Grupy IV Wydziału III Komendy Wojewódzkiej MO w Bydgoszczy ppor. H. Dąbrowskiego, 10 III 1975 r., k. 63–64; AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny R. Szapałasa, 20 III 1975 r., k. 23–24.

84 AIPN, 0222/493/1, Wyciąg z informacji źródła „Aleksander” z 18 XII 1972 r., k. 34.

85 J. Siedlecka, Kryptonim „Liryka”..., s. 309, 330–331.

86 M. Mokotowski [P. Bratkowski], O twórczości Marka Nowakowskiego, „Metrum” 1987, nr 1, s. 54. Także: wypowiedź Jarosława Marka Rymkiewicza podczas wieczoru autorskiego Marka Nowakowskiego w Milanówku 31 V 2012 r.

87 S. Barańczak, Etyka i poetyka..., s. 294. Zob. też J. Andrzejewski, Z dnia na dzień..., s. 263.

88 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny R. Szapałasa, 7 XI 1974 r., k. 9–10.

89 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 16 VIII 1979 r., k. 13–14.

90 W aktach SB Emanuel Mentel „Eman” figuruje jako Mentel Eman. O jego działalności: A. Kącki, Refreny dawnych festiwali, „Indeks” 2011, nr 3/4, s. 66.

91 AIPN, 0222/493/1, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału IV Departamentu II MSW płk. W. Komorowskiego do zastępcy naczelnika Wydziału III Komendy Wojewódzkiej MO w Opolu kpt. J. Zarębskiego, 24 XI 1972 r., k. 33. Zob. też Kryptonim „Nowy”, s. 34.

92 W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., s. 151. Z określeniem „realizm peryferyjny” interesująco polemizuje Danuta Błaszak, Realizm „Współczesności”. (Nowakowski, Brycht, Grochowiak, Hłasko, Szymański) [w:] Spotkać „Współczesność”. Wywiady o pokoleniu „Współczesności”, eseje, poezja, oprac. D. Błaszak, 2006, www.miastoliteratow.com/docs/wywiady5.pdf.

93 Zob. też S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 1997, s. 898, zapisek z 6 II 1977 r.

94 Na procesie członków Ruchu obecni byli jako obserwatorzy: Edward Lipiński, Antoni Słonimski, Melchior Wańkowicz. List w obronie oskarżonych podpisali: Jerzy Andrzejewski, Jacek Bocheński, Andrzej Braun, Witold Dąbrowski, Jerzy Ficowski, Zbigniew Herbert, Mieczysław Jastrun, Anna Kamieńska, Andrzej Kijowski, Tadeusz Konwicki, Igor Newerly, Marek Nowakowski, Agnieszka Osiecka, Jarosław Marek Rymkiewicz, Władysław Terlecki, Wiktor Woroszylski. Tylko niektóre z tych nazwisk podają Bikont i Szczęsna w książce Lawina i kamienie. Zwracają przy tym uwagę, że „zbieranie podpisów szło wyjątkowo opornie”. Złożenia podpisu odmówił Słonimski, obawiając się, że propaganda ponownie wykorzysta jego nazwisko w nagonce „antysyjonistycznej” (A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie..., s. 397. Zob. też A. Międzyrzecki, J. Hartwig, C. Miłosz, Korespondencja..., s. 221).

95 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 11–12, zapisek z 16 I 1972 r. Zob. też S. Mrożek, A. Tarn, Listy 1963–1975, wstęp E. Axer, S. Mrożek, posłowie M. Prussak, Kraków 2009, s. 281–282.

96 Zob. też W. Klas, J. Zieliński, Kościelscy..., s. 111–112.

97 Sygnatariusze: Jacek Bocheński, Kazimierz Brandys, Zbigniew Herbert, Andrzej Kijowski, Tadeusz Konwicki, Edward Lipiński, Zofia Małynicz, Jan N. Miller, Zygmunt Mycielski, Marek Nowakowski, Antoni Słonimski, Andrzej Szczypiorski, Wiktor Woroszylski, ks. Jan Zieja, Włodzimierz Zonn (A. Bikont, J. Szczęsna, Lawina i kamienie..., s. 398).

98 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1972–1975..., s. 290–291, zapisek z 22 XII 1974 r.

99 AIPN, 0222/493/1, Informacja operacyjna Wydziału IV Departamentu III MSW, 30 XI 1974 r., k. 40.

100 K. Orłoś, Historia „Cudownej meliny”..., s. 33, 53. Zob. też M. Jastrun, Dziennik 1955–1981, Kraków 2002, s. 742, zapisek z 22–23 II 1975 r.

101 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny R. Szapałasa, 13 II 1975 r., k. 20. Zob. też A. Krajewski, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004, s. 268.

102 Zob. AIPN, 0222/493/9, Charakterystyka sprawy operacyjnego rozpracowania nr rej. 40019 krypt. „Nowy”, opracowana przez E. Jurewicza, 23 IX 1985 r., k. 122–123.

103 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 16 VIII 1979 r., k. 14.

104 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 24 XI 1976 r., k. 51.

105 AIPN, 0222/493/1, Informacja Departamentu III MSW dotycząca M. Nowakowskiego, 14 II 1975 r., k. 54–57.

106 Kryptonim „Nowy”, s. 14. Nieco inną wersję zdarzenia Nowakowski przedstawił w Piórze (s. 163): „Obsikałem Dom Partii, imponującą budowlę na rogu Alej Jerozolimskich i Nowego Światu. Gmach był bacznie strzeżony przez mundurowych i tajniaków. Ruszyli z dwóch stron. Miałem zawczasu przygotowany plan ucieczki. Pozostawiwszy długą plamę na murze przebiegłem jezdnię i Mysią (tam znów gmach cenzury) dotarłem do Brackiej. Traktowałem obszczanie jako symbol protestu. Nie były to tylko szczeniackie popisy. Chwilami naprawdę wydawało mi się, że siedzę w klatce”. Niewykluczone, że pisarz ponawiał demonstrację...

107 AIPN, 0222/493/1, Wniosek o wszczęcie sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Nowy”, [7 XI 1974 r.], k. 13.

108 Np. AIPN, 0222/493/5, Pismo naczelnika Wydziału II Departamentu III MSW płk. W. Króla do naczelnika Wydziału IX Departamentu III płk. L. Budzikowskiego, 28 VI 1983 r., k. 27; AIPN, 0222/493/7, Informacja operacyjna, 25 II 1984 r., k. 56.

109 AIPN, 0222/493/9, Charakterystyka sprawy operacyjnego rozpracowania nr rej. 40019 krypt. „Nowy”, opracowana przez por. E. Jurewicza, 23 IX 1985 r., k. 122.

110 AIPN, 0222/493/1, Sytuacja operacyjna w sprawie operacyjnego rozpracowania krypt. „Nowy” dotyczącej M. Nowakowskiego, 6 V 1976 r., k. 87; AIPN, 0222/493/1, Uzasadnienie założenia instalacji PP [podsłuchu pokojowego] w mieszkaniu figuranta sprawy operacyjnego rozpracowania krypt. „Nowy”, nr 40019, M. Nowakowskiego, opracowane przez J. Fortuńskiego, 7 IX 1976 r., k. 101–102; AIPN, 0222/493/2, Plan zabezpieczenia tajnego wejścia i instalacji urządzeń PP w mieszkaniu M. Nowakowskiego, opracowany przez J. Fortuńskiego, 16 V 1977 r., k. 38–39.

111 Zob. też K. Kosiński, Tekst literacki jako źródło historyczne. Na przykładzie opowiadania Marka Nowakowskiego Benek Kwiaciarz, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2011, nr 10, s. 429–431.

112 Szerzej: S. Bereś, Służba Bezpieczeństwa jako krytyk literacki [w:] Artyści władzy, władza artystom, red. A. Chojnowski, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 23–49; K. Rokicki, Literaci..., s. 67. Zob. też Związani. O Związku Literatów Polskich z Andrzejem Chojnowskim, Sebastianem Ligarskim – historykami i Joanną Siedlecką – pisarką rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn IPN” 2008, nr 8/9, s. 2–20.

113 Kryptonim „Nowy”, s. 54. To zarazem sygnał, że istniały możliwości oparcia się presji ze strony SB, choć zapewne za cenę bycia outsiderem – czy przynajmniej odgrywania roli outsidera, jak w przypadku Mętraka. Zob. też J. Siedlecka, Kryptonim „Liryka”..., s. 145.

114 Nekropolis 1, s. 177. Zob. też Wtedy. Rozmowy z Jackiem Bocheńskim, Warszawa 2011, s. 56–60, 148.

115 Zob. też S. Kisielewski, Dzienniki..., s. 901–902, zapisek z 22 II 1977 r.

116 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 6 IX 1977 r., k. 78–79.

117 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 2 VI 1977 r., k. 73.

118 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 28 V 1977 r., k. 70.

119 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 9 I 1978 r., k. 91.

120 Zob. też A. Wasilewski, Polski wariant. Od AK do KC, Warszawa 1992.

121 Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, oprac. W. Janowski, A. Kochański, red. K. Persak, Warszawa 2010, s. 77.

122 J.J. Szczepański, Kadencja, Warszawa 2009, s. 70–71.

123 Zob. też P. Sowiński, Zakazana książka. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989, Warszawa 2011, s. 144–145.

124 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 9 I 1978 r., k. 92.

125 Nekropolis 1, s. 179–180.

126 Kolokwium odbywało się w latach 1965–1994, początkowo w Neheim-Hüsten, w 1975 r. włączonym do Arnsbergu. Nowakowski uczestniczył w nim czterokrotnie: w latach 1975, 1977 (w szczególnych okolicznościach), 1979 (jako członek jury) i 1981. O trudnościach z uzyskaniem paszportu: AIPN, 1535/109078, Postanowienie o zastrzeżeniu wyjazdu za granicę, 9 II 1976 r., k. 58; AIPN, 728/2518, Odwołanie M. Nowakowskiego do Biura Paszportów MSW, 19 IX 1977 r., k. 68.

127 AIPN, 728/2518, Pismo zastępcy dyrektora Departamentu III płk. S. Stochaja do zastępcy dyrektora Biura Paszportów MSW płk. K. Prosniaka, 25 X 1977 r., k. 72.

128 Relacja M. Nowakowskiego, 11 X 2013 r.

129 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 21 III 1979 r., k. 95.

130 M.F. Rakowski, Dzienniki polityczne 1976–1978..., s. 410–411, zapisek z 20 IX 1978 r.

131 Nekropolis 1, s. 182.

132 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 30 III 1979 r., k. 97.

133 Ibidem, k. 98.

134 J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010, s. 53–54. Interpretacja motywacji Nowakowskiego przedstawiona w książce Błażejowskiej wydaje się dyskusyjna.

135 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 2 VI 1977 r., k. 73–74.

136 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 9 IX 1977 r., k. 84.

137 Ibidem, k. 88.

138 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 21 III 1979 r., k. 95.

139 Relacja M. Nowakowskiego, 12 VIII 2012 r.

140 A. Krajewski, Między współpracą a oporem..., s. 329.

141 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 17 IV 1980 r., k. 104.

142 A. Kowalska, Folklor tamtych lat, Warszawa 2011, s. 253. Zob. też Kryptonim „Nowy”, s. 105.

143 AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny J. Fortuńskiego, 23 VII 1980 r., k. 113.

144 Zob. wypowiedź M. Nowakowskiego: AIPN, 0222/493/9, Szyfrogram zastępcy naczelnika Wydziału III Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Toruniu kpt. H. Misza do naczelnika Wydziału IV Departamentu III MSW, 30 V 1985 r., godz. 10.00, k. 104.

145 J.J. Szczepański, Kadencja..., s. 64, 68.

146 P. Zbierski, Na własny rachunek. Rzecz o Lechu Bądkowskim, Gdańsk 2004, s. 243.

147 Zob. też AIPN, 0222/493/9, Charakterystyka sprawy operacyjnego rozpracowania nr rej. 40019, krypt. „Nowy”, opracowana przez por. E. Jurewicza z Wydziału IV Departamentu III MSW, 23 IX 1985 r., k. 122.

148 W nihilistycznym transie. Marek Nowakowski w rozmowie z Krzysztofem Świątkiem, „Tygodnik Solidarność” 2010, nr 38 (www.tygodniksolidarnosc.com/2010/38/2_wni.htm).

149 J.J. Szczepański, Kadencja..., s. 125.

150 AIPN, 0222/493/3, Raport insp. Wydziału IV Departamentu III MSW por. S. Jończyka, 13 XII 1981 r., k. 32–33. Zob. też AIPN, 0222/493/6, Meldunek operacyjny E. Jurewicza, 14 I 1982 r., k. 114.

151 J.J. Szczepański, Kadencja..., s. 149, 295.

152 Relacja M. Nowakowskiego, 8 XII 2012 r.

153 AIPN, 941/819, Wywiad M. Nowakowskiego dla „Libération” z 13 VII 1983 r., tłum. z jęz. francuskiego, k. 315–320.

154 AIPN, 0222/493/3, Notatka dotycząca M. Nowakowskiego, 4 V 1982 r., k. 39–40.

155 AIPN, 0222/493/5, Uwagi o zbiorze nowel M. Nowakowskiego Raport o stanie wojennym, cz. 2, Instytut Literacki, Paryż 1983, k. 41–42.

156 J. Siedlecka, Kryptonim „Liryka”..., s. 274.

157 Np. AIPN, 0222/493/5, Pismo naczelnika Wydziału IV Departamentu III MSW płk. E. Chuchnowskiego do naczelnika Wydziału III Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Poznaniu, 17 I 1984 r., k. 203.

158 Anne Durufle poddana była systematycznej inwigilacji w ramach operacji „Diadem”. O jej spotkaniach z Markiem Nowakowskim: AIPN, 01216/1, t. 53, k. 252, 265, 286, 306, 322, 327, 332, 344, 348, 350, 358, 376, 404, 462.

159 Szerzej: K. Kosiński, Aresztowanie Marka Nowakowskiego 7/8 marca 1984 roku, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2013, nr 11, s. 131–183.

160 Kryptonim „Nowy”, s. 104.

161 J. Ilg, Mój Znak. O noblistach, kabaretach, przyjaźniach, książkach, kobietach, Kraków 2009, s. 394–395.

162 Amnestia nie objęła działaczy opozycji aresztowanych na podstawie zarzutów kryminalnych (np. górników z Lubina), a także oskarżonych o „zdradę ojczyzny” (Bogdana Lisa i Piotra Mierzejewskiego).

163 AIPN, 0222/493/9, Plan kontroli operacyjnej M. Nowakowskiego, opracowany przez E. Jurewicza, 30 VII 1984 r., k. 27–32.

164 AIPN, 0222/493/9, Załącznik do informacji dziennej z 27 X 1984 r., k. 50.

165 AIPN, 0222/493/9, Środowisko twórców kultury, opracowanie E. Jurewicza, grudzień 1984 r., k. 63.

166 AIPN, 0222/493/10, Notatka dotycząca kandydata do listy dialogowej, 27 I 1988 r., k. 102.

167 AIPN, 0222/493/10, Meldunek M. Śpitalniaka o zakończeniu sprawy operacyjnego rozpracowania „Nowy”, 25 II 1989 r., k. 125. Na pierwszej karcie meldunku widnieje pieczątka zastępcy dyrektora Departamentu III MSW płk. W. Króla z adnotacją „zatwierdzam” i datą 2 III 1989 r.

168 AIPN, 941/821, Postanowienie Sądu Najwyższego – Izby Wojskowej, 12 V 1992 r., k. 205.

169 AIPN, 941/821, Rewizja nadzwyczajna, 6 IV 1992 r., k. 271–274.

170 Zob. też S. Bereś, Agenci na froncie literackim [w:] Twórcy na służbie. W służbie twórczości, red. S. Ligarski, Warszawa 2013, s. 19–25.

171 Np. AIPN, 0222/493/5, Notatka dotycząca antypaństwowej działalności M. Nowakowskiego, 9 V 1983 r., k. 13–19.

172 Kryptonim „Nowy”, s. 148. Zob. także wybór cytatów: P. Gontarczyk, 10 dzielnych ludzi, Poznań 2010, s. 213–239.

Z historii Włoch

„To miejsce było dla mnie mikroświatem, wiele stamtąd wziąłem. [...] Interesował mnie cały świat, od dołu do góry, tyle że miałem większe możliwości poznawania dołu. Czułem, że »dół« to fundament, że to prawdziwa Polska, a »góra« jest tylko wykwitem”1. Tutaj, we Włochach, w których Marek Nowakowski spędził blisko trzydzieści lat, ukształtowała się jego wyobraźnia pisarska. Położone na styku miasta i wsi osiedle to specyficzny „habitat społeczny”. Dla pisarza – literackie laboratorium: „Drewniane rudery i gołębniki. Okopcony komin fabryki Polo. Ludzie w bramach. Glinianki zarosłe trzciną. Być wiernym swemu pragnieniu i opisać to wszystko, szaro, boleśnie i porażająco”2. Akcja przenosi się do Warszawy – do Śródmieścia, na Wolę, Pragę, Powiśle, Czerniaków, Bródno i Annopol. Niemniej coraz to powracamy do punktu wyjścia, jak w opowiadaniu Robaki: „Wrosłem korzeniami w to miasteczko, dalekie przedmieście”3. „Przyjazdy do Włoch bywały swoistym powrotem do źródeł. To jest mój fundament” – czytamy w późniejszym Umarłym czasie4. Ponieważ Włochy posłużą tu najczęściej jako punkt odniesienia, warto przynajmniej pokrótce przybliżyć ich historię.

Nazwa Włochy prawdopodobnie ma związek z przydomkiem Jana Włocha, nabywcy tutejszych gruntów w 1452 r. Wskazuje on na pochodzenie wołoskie, dopiero później bowiem mianem Włochów zaczęto określać mieszkańców Italii. Jedna z legend, popularna w latach dwudziestych XX w., głosiła, że nazwa ta wiąże się z obozowiskiem wojsk cudzoziemskich kwaterujących w sąsiedztwie pola elekcyjnego na Woli5. Między XVII a XVIII w. właściciele Włoch zmieniali się kilkakrotnie. Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Włochy wraz z Warszawą znalazły się w zaborze pruskim. Od 1807 r. wchodziły w skład Księstwa Warszawskiego, a od 1815 r. – Królestwa Polskiego. Po 1863 r. również tutaj pojawiły się szyldy pisane cyrylicą6.

Przełomowy dla dziejów Włoch okazał się 1844 r. Rozpoczęto budowę Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej; choć tory przecięły grunty włochowskie w połowie, co widać i dzisiaj, inwestycja okazała się dużą szansą dla miejscowych wytwórców. W latach pięćdziesiątych powstała we Włochach stacja oraz bocznica kolejowa. W 1844 r. grunty włochowskie zakupił Andrzej Koelichen, pochodzący z rodziny osadników niderlandzkich, trwającej przy wierze ewangelickiej, lecz nastawionej patriotycznie do nowej ojczyzny. Nabywając majątek Włochy, Koelichen dostrzegł szansę w tutejszych złożach gliny, a do inwestycji zachęcała budowa kolei. Dwa lata wcześniej, w 1842 r., powstała we Włochach pierwsza cegielnia i wiele wskazywało na to, że biznes okaże się opłacalny. Tak też się stało. Pod koniec lat siedemdziesiątych XIX w. co piąta cegła w okręgu warszawskim pochodziła z cegielni we Włochach oraz sąsiednich Szczęśliwicach. Koelichenowie nadali ostateczny kształt włochowskiemu parkowi i dworkowi7. To ważne miejsca również w twórczości Marka Nowakowskiego.

Pod koniec XIX w. we Włochach rozwijać się zaczął przemysł. Powstała tu fabryka Towarzystwa Akcyjnego Walcowni i Fabryki Narzędzi Rolniczych „Włochy”, do której doprowadzono bocznicę kolejową. Osiedle miało w tym czasie już kilkuset mieszkańców, choć jeszcze w 1877 r. było ich ledwie 1608.

Na rozwój Włoch wpłynęła budowa fortyfikacji w 1883 r., która zahamowała budownictwo w kierunku południowym. Po wybuchu pierwszej wojny światowej rosyjska artyleria ulokowana w Forcie nr V ostrzeliwała przedpole Pruszkowa. 5 sierpnia 1915 r., mimo oporu, armia niemiecka zajęła Warszawę9.

Kolejna kluczowa dla Włoch data to 28 grudnia 1925 r. Uchwalona przez parlament odrodzonej II Rzeczypospolitej reforma rolna przewidywała parcelację majątków na zasadach transakcji handlowej. Koelichenowie gotowi byli przystąpić do reformy również dlatego, że w tym czasie wyczerpywały się włochowskie złoża gliny. W celu przeprowadzenia parcelacji i sprzedaży działek uruchomiono Biuro Główne Dóbr Włochy przy ulicy Wspólnej 19 w Warszawie. Dyrektorem został Wacław Dąbrowski, który niezwłocznie otworzył Oddział Biura Administracji we Włochach przy Mickiewicza 12 (obecnie ks. Chrościckiego)10. Plan zagospodarowania opracowali architekt Franciszek Krzywda-Polkowski oraz inżynier Miłosław Kotyński11, nawiązując do popularnego w latach dwudziestych XX w. projektu Miasta-Ogrodu, zaproponowanego w 1898 r. przez Ebenezera Howarda12.

W modelowym Mieście-Ogrodzie miała zostać uchwycona równowaga między miastem a wsią, rodziną a gminą, produkcją a zbytem, pracą a odpoczynkiem. Wedle Howarda Miasta-Ogrody powinny być tworzone na planie zbliżonym do koła o powierzchni około 2450 ha, z czego 450 ha stanowiłoby obszar zabudowany, a pozostałe 2000 ha – tereny zielone, przeznaczone na ogrody i działki przydomowe oraz pola uprawne, z wydzielonym sektorem przemysłowym. Społeczność integrowałyby pierścieniowe bulwary, a w centrum Miasta-Ogrodu stałyby ratusz, dom zebrań, teatr, biblioteka13. Zamiast w wielkomiejskich „koszarowych pudłach” mieszkańcy osiedlać się mieli w domkach jednorodzinnych, a dzięki odpowiednio skonstruowanemu systemowi kredytu i dzierżawy inwestycja nie przekraczałaby dochodów przeciętnie sytuowanego pracownika.

Koncepcja Howarda dość szybko zyskała powodzenie, szczególnie w Anglii, Stanach Zjednoczonych, Francji, Niemczech. W Polsce jej propagatorem stało się Warszawskie Towarzystwo Higieniczne, głównie za sprawą Władysława Dobrzyńskiego, który zetknął się z ideą Miasta-Ogrodu podczas Kongresu Higieny i Demografii w Berlinie w 1907 r. W 1909 r. przy WTH utworzono Delegację do spraw Miast i Ogrodów. W 1914 r. zainicjowana została budowa „Nowej Warszawy” w Młocinach, ale rozwój tego Miasta-Ogrodu utrudnił wybuch pierwszej wojny światowej14. Po 1918 r. idea ponownie ożyła, czemu sprzyjała parcelacja majątków ziemskich na skutek reformy rolnej w 1925 r. Z wizją Miasta-Ogrodu współgrał popularny wówczas styl narodowy w architekturze, inspirujący się zarówno kulturą szlachecką, jak i ludową, a także dorobkiem polskiego gotyku, renesansu i baroku15. Najkrócej można by streścić ideę Miasta-Ogrodu w polskim wariancie jako dworek dla każdego. Ideałem byłby społeczny ekosystem, harmonijnie łączący przyrodę, własność prywatną i instytucje wspólnotowe.

Na planie Włoch dostrzeżemy przynajmniej elementy oryginalnych założeń Howarda, np. półkoliste ulice wiążące osiedle z jego centrum, jakie stanowiło targowisko, dom kultury, park i biblioteka. Typowa działka liczyła 700 m kw., cena za metr w zależności od położenia wynosiła od 5 do 20 zł. Lokalizacja i warunki osadnictwa przyciągały uwagę. Czynsze, wprawdzie niemałe, lecz niższe niż w Warszawie, skłaniały do przeprowadzki zwłaszcza wykwalifikowanych robotników, rzemieślników, urzędników16.

W 1929 r. rozrastające się Włochy wystąpiły o przyznanie statusu samodzielnej gminy. Uzyskały go 17 marca 1930 r. Granice nowej gminy objęły Włochy, okoliczne Solipse, Wiktoryn, kolonię Marianówka, osadę Wiktoryn-Rappówek oraz dawny Fort nr V17. W maju 1930 r. odbyły się pierwsze wybory do samorządu, w których wyłoniono dwunastu radnych, sześciu zastępców, wójta oraz jego zastępców18. Na mocy nowej ustawy samorządowej gmina Włochy została podzielona w 1934 r. na dwie gromady Włochy Nowe i Włochy Stare, z radami gromadzkimi o uprawnieniach wnioskodawczych i pomocniczych względem wspólnej dla obu gromad Rady Gminnej19. W skład Rady Gminnej wszedł Antoni Nowakowski, nauczyciel i kierownik szkoły, ojciec przyszłego pisarza. Po nadaniu Włochom praw miejskich w 1939 r. znalazł się w Radzie Miejskiej20. Między 1930 a 1939 r. wybory samorządowe we Włochach przynosiły podobne wyniki. Przeważały stronnictwa umiarkowanie konserwatywne, nastawione społecznikowsko, na ogół sympatyzujące z obozem piłsudczykowskim, o czym świadczy wyraźne poparcie mieszkańców Włoch dla Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. 11 listopada 1930 r. Rada Gminy Włochy nadała marszałkowi Piłsudskiemu tytuł Pierwszego Honorowego Obywatela Gminy Włochy. Ulicę Jelonkowską (obecnie Globusowa) przemianowano na Piłsudskiego. W 1935 r. Marszałek stał się też patronem szkoły przy Parkowej (Cietrzewia). W marcu 1937 r. Rada Gminna udzieliła poparcia deklaracji ideowo-politycznej Obozu Zjednoczenia Narodowego21.

W latach trzydziestych wykształciła się, choć nie bez trudności, a nawet drobnych afer, włochowska administracja. Tworzyły ją Zarząd Gminny, Rada Gminna, Rady Gromadzkie Włoch Starych i Nowych, komisje Rady Gminnej, spośród których najważniejszą rolę odegrały Komisja Rewizyjno-Finansowa i Komisja Racjonalnej Rozbudowy Osiedla. Nad jakością prac gminy czuwało Starostwo Powiatowe.

Społeczność włochowską integrowała parafia. Jeszcze w latach dwudziestych XX w. Włochy Nowe przynależały do parafii św. Wawrzyńca na Woli, Włochy Stare – do parafii na Służewie. W 1928 r. zawiązał się Komitet Budowy Kościoła, wsparty przez Koelichenów. W 1930 r. zbudowano drewnianą kaplicę, którą konsekrował bp Stanisław Gall. W grudniu 1934 r. metropolita warszawski kard. Aleksander Kakowski erygował parafię włochowską22. Drewniana kaplica została dwukrotnie powiększona23. Proboszczem został ks. Julian Chrościcki, jedna z najwybitniejszych postaci w dziejach osiedla. Wkrótce ks. Chrościcki powołał Komitet Budowy Kościoła, Plebanii i Cmentarza (z udziałem Józefa Koelichena). Budowę murowanej świątyni ukończono ponad dwadzieścia lat później, już w innej rzeczywistości politycznej. Od 1935 r. ks. Chrościcki organizował pielgrzymkę na Jasną Górę, w której brało udział nawet ponad tysiąc osób24.

Zwraca uwagę zaangażowanie społeczne włochowian, do czego zachęcała też postawa samych Koelichenów, którzy postanowili przeznaczyć 10 procent swoich dóbr na cele użyteczności publicznej. W 1926 r. zawiązało się Stowarzyszenie Właścicieli i Mieszkańców Włoch, które wsparło m.in. organizację Ochotniczej Straży Ogniowej. Siedziba strażaków przy ulicy Kościuszki (Popularnej) stała się ważnym miejscem integrującym włochowską społeczność25. Działalność SWiMW kontynuowało Towarzystwo Przyjaciół Włoch, a od 1932 r. na jeszcze szerszą skalę Stowarzyszenie Właścicieli Nieruchomości, liczące w połowie lat trzydziestych około trzystu członków26. Pod jego patronatem ukazywał się dwutygodnik „Przegląd Podmiejski”, następca wcześniejszych gazet – „Wiadomości Włochowskich” (1929–1930) i „Nowin Włochowskich” (1931–1932). We wrześniu 1936 r. SWN ulokowało swoją bibliotekę w pałacyku Koelichenów, co dało początek istniejącej do dzisiaj cenionej czytelni i wypożyczalni27. Wsparciem dla nabywców działek była Spółdzielnia Budowy Własnych Domów Mieszkalnych28. W lutym 1929 r. powstało Towarzystwo Przyjaciół Domu Ludowego, z Wacławem Dąbrowskim na czele. Patronowało ono pierwszej włochowskiej czytelni, dysponującej ponad dwoma tysiącami tomów29. Propagowało zarazem rozrywki sportowe, wydzierżawiając na ten cel boisko30. Z inicjatywy Towarzystwa pod koniec listopada 1929 r. otworzono Dom Ludowy z czytelnią w wydzielonym pomieszczeniu, a także widownią na 270 miejsc, wyposażoną w aparat do wyświetlania filmów firmy Pathe oraz radioodbiornik z dwoma głośnikami31. Krótko działał tu Teatr Powszechny. W latach trzydziestych Dom Ludowy przekształcił się w komercjalne kino Ada32.

Działały dwa kluby sportowe: Stowarzyszenie Młodzieży Przyszłość i Towarzystwo Gimnastyczne Sokół33. Klub Przyszłości, który powstał jesienią 1928 r. z połączenia drużyny Huragan Włochy i drużyny OMTUR, promował zarówno sport, jak i kulturę, czemu służyła własna 400-tomowa biblioteka34. Pod koniec 1932 r. powstał oddział Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, który objął patronatem m.in. przedszkole na Solipsach35. Swoje oddziały miały we Włochach Liga Morska i Kolonialna oraz Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Towarzystwo Oświaty Dorosłych uruchomiło Ośrodek Oświatowy36. Na początku lat trzydziestych znaczącą pozycję zyskał Związek Harcerstwa Polskiego, w 1936 r. zawiązała się już samodzielna drużyna włochowska. W 1932 r. zainicjował działalność Związek Strzelecki, przez którego szeregi do 1939 r. przewinęło się około trzystu młodych ludzi37. Swój oddział miał również Związek Obrony Kresów Wschodnich38. Przy parafii zawiązało się w drugiej połowie lat trzydziestych Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży (oddzielnie męskiej i żeńskiej)39. 6 października 1937 r. z inicjatywy ks. Chrościckiego utworzony został Oddział Włochowski Akcji Katolickiej, z którą związało się kilkudziesięciu obywateli40. Prężnie działało Stowarzyszenie Drobnych Kupców. Jako ciekawostkę można dodać, że w latach 1935–1936 we Włochach mieściła się redakcja komunizującego pisma „Lewar”, mającego ambicję wypracowania marksistowskiej krytyki literackiej, z którym związany był przywoływany już wielokrotnie w tej książce Aleksander Wat41.

W czasie wielkiego kryzysu niebagatelną rolę odegrał utworzony w 1931 r. Komitet Dożywiania Dzieci, z udziałem m.in. Antoniego Nowakowskiego42, wspierany przez dyrekcje tutejszych fabryk, a także przez organizacje społeczne43. Nad pracą kuchni szkolnych i wydawaniem posiłków dla dzieci z biednych rodzin czuwała żona Antoniego Nowakowskiego, Stanisława, również nauczycielka. Doniosłe znaczenie miało utworzenie pod koniec 1934 r. przez ks. Chrościckiego oddziału Caritasu, który skutecznie pozyskiwał środki na pomoc dla poszkodowanych, a z okazji świąt obdarowywał ich sutymi paczkami, urządził też świetlicę dla dzieci z uboższych rodzin przy ulicy Sieradzkiej (Potrzebnej)44. W 1936 r. powołany został Gminny Komitet Funduszu Pracy we Włochach, którego zadaniem było prowadzenie zbiórek na rzecz bezrobotnych45. Dzięki tym inicjatywom oraz poprawie koniunktury gospodarczej pod koniec lat trzydziestych warunki życia odczuwalnie się poprawiły. Zwraca uwagę i to, że organizacje świeckie przeważnie harmonijnie współpracowały z parafialnymi, o czym świadczą wspólne bale dobroczynne oraz loterie, z których dochody przeznaczano na cele publiczne46. Włochowskie organizacje solidarnie urządzały też co roku obchody święta Konstytucji 3 maja47. Symboliczny wydaje się fakt, że trzy kościelne dzwony zostały wykonane z zebranych w publicznych zbiórkach miedzianych kotłów, rondli, piecyków. Rozbrzmiały 8 grudnia 1935 r., w rocznicę utworzenia parafii włochowskiej48. Przetrwają wojnę dzięki włochowskim strażakom, którzy w 1941 r. w brawurowej akcji ukryją je przed Niemcami na cmentarzu49.

W 1922 r. uruchomiono Kasę Chorych, początkowo przeznaczoną dla pracowników fabryki Orthweina, z czasem rozbudowaną i przekształconą we Włochowski Oddział Powiatowej Kasy Chorych. W 1929 r. Kasa Chorych przyjmowała już 1100–1200 pacjentów miesięcznie, co uznawano za znaczący sukces50. 10 kwietnia 1931 r. otwarto aptekę przy ulicy Majewskiego (Śląskiej)51. Ochronie zdrowia służyły też publiczne odczyty w Klubie Towarzyskim utworzonym w grudniu 1935 r. pod patronatem Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości52.

Niebagatelną rolę odgrywało targowisko na placu między ulicami Mickiewicza (Chrościckiego), Słowackiego (Rybnicką) i Jesionową (Obrońców Pokoju), które zostało otoczone płotem53. W dni targowe – we wtorki i piątki – zjeżdżało tu około stu furmanek z warzywami i nabiałem, co wydatnie poprawiło codzienną aprowizację54. Przybywało sklepów, także delikatesowych, jak Handel Kolonialno-Spożywczy Witamina opodal stacji PKP55 czy Sklep Spożywczo-Kolonialny Italia przy ulicy Piłsudskiego 6 (Globusowej)56.

Ośrodkami życia społecznego i kulturalnego stały się szkoły. Jak już wspominaliśmy, prowizoryczną szkołę powszechną uruchomiono w 1915 r. W 1928 r., gdy społeczność zaczęła się dynamicznie rozrastać, zawiązał się Komitet Budowy Szkoły przy Parkowej (Cietrzewia)57. Grunty udostępniła rodzina Koelichenów. 15 września 1929 r. poświęcono plac, na którym zamierzano wznieść budynek, wedle projektu Stanisława Spokojskiego-Froncewicza58. Dwa lata później, 27 września 1931 r., uroczyście otwarto i poświęcono Szkołę Powszechną nr 159. Kierownikiem został jej współtwórca – Antoni Nowakowski. Już w pierwszym roku szkolnym naukę podjęło 620 uczniów. Szkoła przy Parkowej, jak ją przeważnie określano, była też miejscem spotkań Rady Gromadzkiej Włoch Starych60. W 1934 r. szkołę rozbudowano, niemniej jej „niezmordowany kierownik” Antoni Nowakowski zabiegał o rychłe dobudowanie „trzeciego bloku budynku” (stało się to dopiero po wojnie)61. Niemal równocześnie zorganizowano Szkołę Powszechną nr 2 w prywatnej kamienicy przy ulicy Sieradzkiej (Potrzebnej) – do czasu uzyskania własnego budynku62. Uczyło się w niej ponad pięciuset uczniów. W 1930 r. prywatną szkołę powszechną, początkowo czteroklasową, a od 1935 r. siedmioklasową, otworzyła Kazimiera Chmielewska w swoim domu nazywanym Willą Chmielówka przy ulicy Jagiellońskiej (Milanowskiej); bonusem były tu nadprogramowe języki obce dla chętnych63. Trzeba też wspomnieć o Prywatnych Kompletach Gimnazjalnych prowadzonych przez Mariana Rychłowskiego64. W kwietniu 1935 r. zawiązał się Komitet Budowy Nowej Szkoły we Włochach Nowych. Projekt w stylu modernizmu państwowego przygotował Franciszek Wolski. Pierwsi uczniowie podjęli naukę w jeszcze nieukończonym obiekcie w 1938 r.65 W ostatnim roku II Rzeczypospolitej w szkołach włochowskich uczyło się około 2600 uczniów. Planowano uruchomienie szkoły średniej – gimnazjum im. św. Stanisława Kostki. W maju 1937 r. zawiązało się Koło Szkolne im. św. Stanisława Kostki, w którego komisji rewizyjnej znalazł się m.in. Antoni Nowakowski66. Wynajęto kamienicę przy ulicy Sieradzkiej, którą dotychczas zajmowała Szkoła Powszechna 2. Nauka miała zacząć się 1 września 1939 r.67

Znaczna część mieszkańców Włoch pracowała w Warszawie lub pobliskich miejscowościach. Niemniej i tutaj powstawały miejsca pracy. Najstarszą fabryką we Włochach była wspomniana już walcownia. W 1921 r. zdewastowany zakład wykupiło Towarzystwo Akcyjne Fabryki Maszyn i Odlewni Orthwein, Karasiński i Spółka, kierowane przez Edwarda Orthweina. W 1930 r. na skutek kryzysu fabryka Orthweina została podzielona na mniejsze zakłady: fabrykę świec i mydła (od 1937 r. należała do firmy Polo), fabrykę silników spalinowych oraz wytwórnię narzędzi rolniczych. Wizytówką Włoch stała się Era, uruchomiona w 1927 r. przy ulicy Inżynierskiej 7 (obecnie Czesława Kłosia), specjalizująca się w produkcji sprzętów elektrotechnicznych. Starannie zaprojektowanym architektonicznie zakładem kierował Włodzimierz Wiesenberg, przedstawiciel czechosłowackiej firmy Era68, ważna postać w społeczności włochowskiej, prezes Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości. W okolicach Włoch, głównie w Szczęśliwicach i Karolinie, nadal działały cegielnie, choć odgrywały one już mniejszą rolę niż w XIX w. W sumie pod koniec lat trzydziestych funkcjonowało we Włochach ponad sto zakładów wytwórczych i rzemieślniczych, w większości małych, zatrudniających najwyżej po kilka osób.

Przedsiębiorczości sprzyjała kolej. W 1928 r. codziennie przejeżdżało przez Włochy 80 pociągów, w 1938 r. – już 120, czego ubocznym skutkiem były jednak powtarzające się wypadki na przejeździe łączącym Chrobrego z Piłsudskiego (Globusową)69. W 1935 r. rozbudowano stację PKP Włochy70. Rok później przeprowadzono pod torami tunel dla przechodniów, łączący Włochy Nowe i Stare71. Dojazdy do Warszawy ułatwiło doprowadzenie do osiedla w 1932 r. torów Elektrycznej Kolei Dojazdowej, czemu „Przegląd Podmiejski” poświęcił dodatek nadzwyczajny72. Kolejka, wspominana do dzisiaj z rozrzewnieniem, kursowała do 1971 r.73

Powszednie życie w Mieście-Ogrodzie nie było jednak sielankowe. W gazetach włochowskich z początku lat trzydziestych z niepokojem opisywano skutki wielkiego kryzysu: „Nędza zagląda wszędzie, daje się we znaki i u nas we Włochach. Jesienią już przesiewano przy stacji miał węglowy, aby kosteczki węgla zabrać do domu, ugotować lichą strawę. Dziś, w zimie, jest jeszcze gorzej”74. Ubolewano nad niedostatecznym oświetleniem ulic, i to wygaszanym już około pierwszej po północy, choć zarówno Zarząd Gminny, jak i Rada Gminy usilnie poszukiwały rozwiązania problemu, powołując nawet okresowo Komisję Oświetleniową75. Poważnym problemem było opróżnianie podwórkowych „dołów kloacznych”76, określanych też bardziej elegancko jako chambeaux77. Apelowano o przyspieszenie prac nad skanalizowaniem Włoch78. Piętnowano smętny wygląd ulic i wzywano do upiększania ich szpalerami drzew, chwalono zarazem akcje zadrzewiania, inspirowane przez rady gromadzkie Włoch Nowych i Starych, szkoły i kościół79. (Mimo zniszczeń w czasie drugiej wojny wiele zasadzonych drzew przetrwało, a już w latach pięćdziesiątych zwracały uwagę bujne kasztany, akacje, topole, klony, jarzębiny i jesiony, co poświadczają opowiadania Marka Nowakowskiego). Narzekano na pijaństwo, szczególnie w dni wypłat80. Ostrzegano, że opuszczone cegielnie, jak ta w sąsiadującym z Włochami Karolinie, stają się „siedliskiem wszelakiego rodzaju mętów społecznych”, „szajek złodziejskich”, choć z satysfakcją odnotowywano też skuteczne interwencje policji81. Powracały narzekania na zachowania mieszkańców nielicujące z ideą Miasta-Ogrodu. „Na przykład krowy pasące się najspokojniej na ulicach czy placach. Szczypią sobie trawkę, wchodzą na trawniki, a najzabawniejsze, że nikt im nie przeszkadza” – ironizował w 1932 r. publicysta „Przeglądu Podmiejskiego”82. Komentarze tego rodzaju świadczą o tym, że Włochy miały charakter pograniczny, a miejskość i wiejskość na co dzień się przenikały.

W latach trzydziestych zarysowała się stratyfikacja społeczna, na którą znaczący wpływ miał wielki kryzys, przezwyciężony dopiero u schyłku II Rzeczypospolitej. Zdecydowaną większość społeczności tworzyli urzędnicy, robotnicy, ogrodnicy, rzemieślnicy, kolejarze, wozacy, murarze, zduni, kominiarze, zatrudniający się na miejscu bądź (częściej) w Warszawie. Można też wskazać dwa bieguny zamożności i wpływów. Na jednym sytuował się patrycjat włochowski: dyrektorzy tutejszych fabryk, właściciele nieruchomości, przedstawiciele wolnych zawodów, kierownicy szkół, radni, zamożniejsi ogrodnicy. Łączyło ich przekonanie, któremu najmocniej dawali wyraz działacze Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości, że „nie chcą uważać się za przelotnych mieszkańców Włoch i na każdym miejscu, gdzie los ich zatrzyma, pragną dołożyć choćby najskromniejszą cegiełkę do budowy lepszej przyszłości Polski”83. Na drugim biegunie znajdowała się biedota, która zamieszkiwała budynki poforteczne, o czym w cytowanej już Erracie do biografii opowiadał Marek Nowakowski. Ubogie domostwa przeważały w okolicznych Budkach Szczęśliwickich, Solipsach, Karolinie. Wielu lokatorów domów czynszowych zalegało z opłacaniem komornego, zwłaszcza w okresie wielkiego kryzysu84. W 1935 r. podczas posiedzenia Rady Gromadzkiej Włoch Nowych wskazywano na „wielki napływ do naszego osiedla obcego i uciążliwego dla Gminy elementu i postanowiono zwracać więcej uwagi przy wynajmie mieszkań”85. Zbudowane tanim kosztem, przeludnione czynszówki potocznie nazywano pekinami86. O ich mieszkańcach niewiele wiemy, tym bardziej warto wczytać się w twórczość Nowakowskiego, który uczyni ich bohaterami swoich opowiadań.

Niektórzy dorabiali złodziejstwem. Wykradano węgiel z transportów kolejowych przejeżdżających przez Włochy, a także warzywa i owoce z okolicznych pól uprawnych. Drobne kradzieże uchodziły za plagę87. Niektórych złodziei i chuliganów opisywano we włochowskiej prasie, np. „rozwydrzonego młokosa, Władysława Roka, lat 18, mieszkańca wsi Solipse”88. W styczniu 1938 r. jeden z radnych ostrzegał, że w okolicy grasuje złodziej, który upatrzonym przechodniom „zdejmuje palta”89. Tylko sporadycznie zdarzały się poważniejsze przestępstwa, poruszające jednak za każdym razem opinię publiczną90. Stąd też powracające na łamach włochowskiej prasy postulaty wzmocnienia posterunków policji, szczególnie w rejonie stacji PKP i EKD, „gdzie koncentruje się najwięcej podejrzanych osobników”91.

Podejmowano później próby nadawania niektórym wydarzeniom z lat trzydziestych, np. bójce bezrobotnych z policją podczas konferencji w Urzędzie Gminnym na temat zapomóg 27 stycznia 1933 r.92, cech „walki klasowej”, lecz w opisie takich społeczności jak Włochy marksizm zawodzi. Przedwojenne Włochy nasuwają skojarzenia z republiką, której mieszkańców łączy podobnie postrzegane dobro wspólne, o czym świadczy choćby zadziwiające tempo budowy szkół, udanie zaprojektowanych i solidnie zbudowanych, służących nadal kolejnym pokoleniom dzieci i młodzieży93. W 1932 r. „Przegląd Podmiejski” szacował, że w działalność różnych organizacji we Włochach zaangażowanych jest blisko tysiąc mieszkańców, czyli co dziesiąty94. Specyfiką osiedla okazało się twórcze połączenie społecznikostwa nawiązującego do tradycji socjalistycznych i narodowo-demokratycznych oraz kultury szlacheckiej i mieszczańskiej, z domieszką mentalności chłopskiej. Dzięki temu „żywioł luźny”, jaki siłą rzeczy stanowili napływający do Włoch osadnicy, początkowo „wzajemnie się nie znający” i „nie żyjący tętnem życia miejscowego”, przemieniał się w społeczeństwo. Zapewne nie byłoby to możliwe, gdyby nie czuwająca nad jego rozwojem elita przywódcza, działająca pro publico bono95. Choć pod koniec lat trzydziestych pojawiały się wśród prominentnych włochowian wątpliwości zarówno co do sensowności idei Miasta-Ogrodu, którego istotą miały być jednorodzinne domy własnościowe, jak i co do kierunku dalszego rozwoju osiedla. Obawy wyrażał m.in. Czesław Kłoś, wybitny projektant i konstruktor związany z Włochami od 1927 r., patron tutejszego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół96. Jego krytyczne artykuły na łamach „Przeglądu Podmiejskiego” można odczytać jako wyraz zatroskania o los wspólnoty.

Doniosłą rolę odegrała społeczność ewangelicka, co zresztą nie zaskakuje, zważywszy, że właścicielami gruntów włochowskich do lat dwudziestych była rodzina Koelichenów. Włochowscy ewangelicy byli pochodzenia niderlandzkiego, niemieckiego lub czeskiego, jak Franciszek Hawliczek, właściciel fabryki Polo. W 1934 r. szacowano, że we Włochach i pobliskich miejscowościach zamieszkiwało około pięciuset protestantów, wśród których wyróżniali się przemysłowcy i ogrodnicy. W 1933 r. w pałacyku Koelichenów urządzono kaplicę ewangelicką, a dwa lata później Koelichenowie wyznaczyli plac pod budowę zboru przy ulicy Parkowej (Cietrzewia), opodal szkoły. W styczniu 1939 r. w ukończonym kościele pod wezwaniem Świętej Trójcy odprawiono nabożeństwo inauguracyjne. „Przegląd Podmiejski” napominał mieszkańców niechętnych „Niemcom”, że „ewangelicy byli tu już przed nami”97. Po wybuchu wojny nastąpi rozłam w społeczności ewangelickiej, jej część opowiedziała się po stronie Niemców, jak sąsiedzi Nowakowskich – sklepikarze Maslichowie98. Za dzielnicę volksdeutschów uchodziła ulica Jakubowska (Naukowa), gdzie miały parcele rodziny Stahlów, Deszów, Bucholców, Karwizów. W pamięci włochowian pozostaną też zbiórki Hitlerjugend urządzane przy kościele ewangelickim99. Większość włochowskich volksdeutschów wyjechała do Niemiec w lipcu 1944 r.100

Rozrastające się Włochy otrzymały – z dniem 1 kwietnia 1939 r. – prawa miejskie101. Po korekcie granic powierzchnia miasta wynosiła 400 hektarów. Liczba mieszkańców przekroczyła 20 tys.102 Od lat dwudziestych osiedlało się tu zatem kilkaset osób rocznie. Co roku powstawało około stu nowych domów – zarówno czynszowych (wielorodzinnych), jak i samodzielnych. Plan Włoch – jako Miasta-Ogrodu – widziany z lotu ptaka świadczył o ambicjach planistów. Można się o tym przekonać, paradoksalnie, dzięki zdjęciom wykonanych przez Luftwaffe 4 listopada 1944 r., odnalezionym przez Zygmunta Walkowskiego w Narodowym Archiwum USA w Waszyngtonie103. Trzeba jednak zastrzec, że ambicje przerosły realne zasoby, uszczuplone jeszcze przez wielki kryzys. Stąd liczne pekiny i prowizoryczne domki stawiane w głębi posesji w tzw. ostrej granicy, przeznaczone do wyburzenia w razie poprawy koniunktury104.

Wybuch drugiej wojny światowej był dla miasteczka, jak i dla całego kraju, cywilizacyjną katastrofą. Pierwsi żołnierze Wehrmachtu pojawili się we Włochach 8 września około piętnastej. Nie doszło do poważniejszych walk, niemniej zginęło kilka osób. W pałacyku Koelichenów urządzono szpital dla rannych, którym zarządzał znany w całych Włochach lekarz Stefan A. Śnigurowicz. Niezwykle mroźna zima, braki w zaopatrzeniu, rozbicie dotychczasowych organizacji społecznych zmuszały mieszkańców do samowystarczalności105. Na opał ścięto lub wyrwano dziesiątki drzew, zasadzonych niedawno dla upiększenia ulic106. Powróciło bezrobocie. Rosła podatność na choroby, groziły epidemie, czemu Niemcy starali się przeciwdziałać uporczywym zwalczaniem szkodników107 i przymusowymi szczepieniami108. Od 1943 r. sytuacja materialna jeszcze bardziej się pogorszyła, ograniczono przy tym dostawy prądu109. Rozszerzał się czarny rynek, mieszkańcy wyprzedawali ostatni dobytek, by zdobyć środki na coraz droższe produkty110. Demoralizacja wkradała się również w szeregi armii niemieckiej, o czym świadczy obwieszczenie burmistrza Włoch ze stycznia 1942 r., zakazujące kupowania czegokolwiek „od członków Armii Niemieckiej lub jej formacji pomocniczych (Łotyszów itp.)”111. Przybywało „kiciarzy”, zasadzających się mimo zagrożenia życia na transporty kolejowe, szczególnie pociągi węglowe112. Ukrywający się we Włochach Ludwik Landau uskarżał się w swoich zapiskach z września 1943 r. na szerzący się bandytyzm113. Sam został aresztowany 29 lutego 1944 r., prawdopodobnie na skutek donosu.

W połowie listopada 1940 r. Niemcy usunęli z fortów dotychczasowych mieszkańców, którzy musieli szukać schronienia przeważnie na strychach, w barakach czy składzikach, i urządzili obóz przejściowy dla Żydów. Zwieziono ich tu około trzystu, głównie z Piastowa, Ożarowa, Łomianek oraz z samych Włoch, gdzie mieszkało ich jednak niewielu. W lutym 1941 r. zostali przetransportowani do getta warszawskiego114. Pewna liczba Żydów ukrywała się we Włochach. Pomocą służył ks. Julian Chrościcki, wystawiając metryki chrztu. Jednym z ocalonych był Witold Liliental, który opisał swoje przeżycia m.in. w książce Polska jest dla wszystkich, dla mnie też (Kraków 2013)115.

Wskutek wojny rozbiciu bądź zagładzie uległa elita przywódcza Włoch, współtworzona przez właścicieli i dyrektorów fabryk, kierowników szkół, działaczy samorządowych, po części zrzeszonych w Stowarzyszeniu Właścicieli Nieruchomości. W 1941 r. Niemcy aresztowali przedwojennego kierownika szkoły przy ulicy Sieradzkiej, Ireneusza Mieszkowskiego, a także dwóch nauczycieli Józefa Borowicza i Ludwika Kisiela. Zostali zamordowani na Pawiaku. Ciosem dla społeczności było aresztowanie 18 września 1942 r. ks. Juliana Chrościckiego, a także polskich urzędników magistratu, w tym sprawującego funkcję burmistrza Franciszka Kosteckiego, pod zarzutem wydawania dokumentów ukrywającym się Żydom. Większość aresztowanych zginęła w Auschwitz. Ksiądz Chrościcki znalazł się w obozie na Majdanku, został jednak zwolniony 15 maja 1944 r.116

Okupacyjnej beznadziejności próbowało przeciwdziałać Polskie Państwo Podziemne. W powiecie warszawskim tworzenia Obwodu Związku Walki Zbrojnej podjął się płk Alojzy Horak. Początkowo obwód podzielony był na placówki, czyli najmniejsze terenowe komórki ZWZ (obszar niewielkiego miasta lub gminy wiejskiej). Później placówki zaczęto łączyć w rejony. Włochy znalazły się na terenie Rejonu VII (Ożarów).

Wyczekiwano na powstanie powszechne. 1 sierpnia 1944 r. ogłoszono we Włochach stan alarmowy. Na wyznaczoną zbiórkę stawiło się jednak tylko 70–80 osób spośród spodziewanych trzystu, zarówno z powodu wzmożonych patroli niemieckich, jak i braku czasu na koncentrację, wielu członków AK pracowało bowiem na co dzień w Warszawie. W tej sytuacji odwołano akcję. Część akowców dołączyła później do Zgrupowania Kampinos. Kilku włochowian zginęło w walkach pod Sowią Górą i Jaktorowem117. Znakiem nadziei była biało-czerwona flaga niepodległej Polski, zatknięta przez powstańców warszawskich na dachu PAST-y po jej zdobyciu 20 sierpnia, widoczna przy lepszej pogodzie z niektórych domów włochowskich118, wkrótce przesłonięta jednak przez „wielką łunę w czapie gęstych, czarnych chmur”119.

Osobny rozdział to tajne nauczanie, które mimo terroru okupacyjnego mogło poszczycić się znacznymi osiągnięciami120. Szkoły włochowskie zostały zajęte we wrześniu 1939 r. przez wojsko niemieckie. W szkole przy Parkowej wznowiono naukę w listopadzie 1939 r. W 1943 r. ponownie zajęli ją żołnierze niemieccy. Jak wspomina jeden z jej ówczesnych uczniów, Adam Barszczewski, mieszkaniec sąsiadujących z Włochami Budek Szczęśliwickich, dzięki uporowi Antoniego Nowakowskiego kontynuowano naukę w prywatnych mieszkaniach121. Tajne komplety zbierały się też w sali parafialnej w Nowych Włochach. Wprawdzie w Generalnym Gubernatorstwie obowiązywał zakaz nauczania na poziomie średnim, niemniej włochowscy pedagodzy starali się kontynuować naukę pod szyldem zawodowej szkoły handlowej. Zajęcia odbywały się początkowo w Willi Chmielówka, później w mieszkaniach nauczycieli Bolesława Kołakowskiego i Antoniego Czubryńskiego122. Przerwa w tajnym nauczaniu nastąpiła po wybuchu powstania warszawskiego.

Komunistycznej konspiracji nadano po wojnie rozgłos propagandowy, niemniej miała ona we Włochach kilku znaczących reprezentantów, np. Ignacego Robba-Narbutta (Ignaca Rosenfarba), komendanta Okręgu Gwardii Ludowej Warszawa-Lewa Podmiejska, który przez pewien czas zamieszkiwał u włochowskiego stolarza Grzegorza Wojciechowskiego, przed wojną członka Komunistycznej Partii Polski. Gwardia Ludowa przeprowadzała nie tylko akcje wymierzone w administrację niemiecką (zniszczenie Urzędu Pracy we Włochach 1 maja 1943 r.), lecz również ekspropriacje w okolicznych folwarkach lub zamożniejszych gospodarstwach, zwanych potocznie badylarskimi123. Grabieże te miały służyć zdobywaniu środków na działalność konspiracyjną, a zarazem stwarzaniu wrażenia intensywnej walki partyzanckiej. Niewykluczone, że reakcją na wypady gwardzistów była egzekucja oficera sztabu GL Jerzego Lewandowskiego oraz sympatyka PPR Mariana Gradowskiego w mieszkaniu przy ulicy Łuczek 14, przeprowadzona 22 stycznia 1944 r. prawdopodobnie przez członków organizacji Miecz i Pług124.

Ostatnia odsłona okupacyjnej tragedii nastąpiła w czasie powstania warszawskiego. 16 września 1944 r. Niemcy zarządzili zbiórkę wszystkich mężczyzn w wieku 16–50 lat przed stacją PKP, a ukrywającym się zagrozili rozstrzelaniem na miejscu. W przeczesywaniu domów, zabudowań gospodarczych, ogródków uczestniczyli żołnierze z jednostek pomocniczych Wehrmachtu, pochodzący z rejonu Kaukazu, zwani tu potocznie Mongołami lub Kozakami, mający swoje obozowisko we włochowskim parku125. Antoni Nowakowski uniknął zatrzymania, chyba dlatego, że nie we wszystkich Niemcach wojna i narodowy socjalizm unicestwiły kulturę. Gdy rozbrzmiewał przez megafony komunikat o zbiórce, żona Nowakowskiego prosiła, by gdzieś się schował. Jak wspomina ich syn Marek, „ojciec – jako legalista – ogromnie się wahał. Nie chciał, a jednocześnie czuł, że powinien”. Wreszcie do ich mieszkania weszło trzech żołnierzy, w tym oficer. Wywiązała się rozmowa, okazało się, że oficer, podobnie jak Antoni Nowakowski, jest nauczycielem. „Tylko dlatego pozwolił mu zostać, zadziałała tu zawodowa solidarność” – ocenia pisarz126.

Na placu przed stacją zgromadzono około 4 tys. mężczyzn. Agent gestapo wskazał osoby związane z Państwem Podziemnym, wśród nich trzech synów Czesława Kłosia. Wytypowanych przez agenta (łącznie około dwudziestu osób) Niemcy rozstrzelali na granicy Włoch i Woli. 3 tys. mężczyzn przewieziono do obozu przejściowego w Pruszkowie pociągami, a pozostałych tysiąc z braku transportu pognano tam pieszo. W Pruszkowie dokonano selekcji, najsprawniejszych skierowano na przymusowe roboty, pozostałych – do obozów koncentracyjnych. Szacuje się, że spośród wywiezionych w obozach koncentracyjnych zmarło 1100 mężczyzn. Nie wróciło w sumie 2 tys.127, tak więc zmarła, zaginęła, wyemigrowała lub osiedliła się gdzie indziej połowa zatrzymanych128. Tylko nielicznym udało się zbiec z pociągów i powrócić po jakimś czasie do domów. Wywózka niepomiernie ułatwiła utrwalenie „władzy ludowej”.

Końcówka okupacji we Włochach to głównie zmagania ocalałych o przetrwanie. Niemniej uchodźcy opuszczający stolicę po przegranym powstaniu również we Włochach otrzymali pierwszą pomoc. Zawiązał się Społeczny Komitet Niesienia Pomocy. Akcją Caritasu kierował ks. Chrościcki129. Jeszcze w sierpniu 1944 r. w opuszczonej czynszówce przy ulicy Kościelnej (Tumskiej) powstał pod auspicjami Rady Głównej Opiekuńczej szpital, w którym niejawnie leczono rannych powstańców130. Destrukcja miejscowej społeczności prowadziła jednak także do moralnego rozprzężenia. Pojawili się szabrownicy, którzy z opuszczonej Warszawy wywozili najprzeróżniejsze dobra. Jednym z miejsc handlu stało się włochowskie targowisko131. Coraz młodsi chłopcy, nie bacząc na zagrożenia, parali się „kitą”. W ostatnich tygodniach 1944 r. terror niemiecki już osłabł, ale mieszkańców Włoch i okolic zmuszono jeszcze do kopania okopów w Śródmieściu, na Ochocie, Okęciu i Służewcu132.

Pierwsze oddziały sowieckie dotarły do miasteczka 17 stycznia 1945 r. około południa. Narodziny systemu władzy – by użyć tytułu klasycznej pracy Krystyny Kersten – przebiegały w niejasnych okolicznościach. Na skutek wywózki mężczyzn, ewakuacji Armii Krajowej, przegranego powstania warszawskiego Polskie Państwo Podziemne zostało rozbite. Urzędnicy magistratu, którzy pozostali na miejscu, z Henrykiem Czecharowskim na czele, mianowanym burmistrzem, podjęli próbę wystąpienia w roli gospodarzy wobec wkraczającej Armii Czerwonej. Przybyła wraz z Sowietami grupa operacyjna, do której dołączyli miejscowi sympatycy „władzy ludowej”, prawdopodobnie jeszcze tego samego dnia, 17 stycznia, złożyła burmistrza Czecharowskiego z urzędu i anulowała jego decyzje. Personel magistratu pozostał w pracy, lecz na czele jego wydziałów postawiono nowych kierowników, przeważnie związanych z Polską Partią Robotniczą133. Nowym burmistrzem został Grzegorz Wojciechowski, u którego niegdyś pomieszkiwał Ignacy Robb-Narbutt. Po kilku miesiącach doszło jednak do roszad na tym stanowisku134.

Ogłoszono zarazem powołanie Miejskiej Rady Narodowej. W celu upozorowania legalności i ciągłości władzy protokoły posiedzeń MRN włączono do przedwojennej Księgi Uchwał Rady Gminnej oraz Rady Miejskiej (ostatni wpis pochodził z 19 lipca 1939 r.), w tym również zapisy posiedzeń konspiracyjnych z okresu od 30 lipca 1944 do 16 stycznia 1945 r., co miało tworzyć wrażenie, że do przejęcia władzy przez komunistów we Włochach doszło wkrótce po ustanowieniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego135.

Tymczasem do Włoch ściągały kolejne urzędy i jednostki wojskowe, co czyniło z miasteczka – wobec zniszczenia Warszawy – zastępczą stolicę. 19 stycznia 1945 r. z domów przy Cienistej 14 i 16 wysiedlono lokatorów, m.in. wspomnianego już doktora Śnigurowicza136. Budynek pod numerem 16 stał się siedzibą NKWD. Pod numerem 14 zamieszkali funkcjonariusze NKWD, wśród nich gen. Iwan Sierow, kierujący grupą operacyjną NKWD, jeden z architektów reżimu komunistycznego w Polsce137. Reprezentacyjną kamienicę przy ulicy Sieradzkiej 2 (obecnie Świerszcza) zajął Główny Zarząd Informacji Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. Kamienicę przy Piłsudskiego 26 (Wyzwolenia, obecnie Globusowa) przejął Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego138. W każdym z tym obiektów znajdowały się cele więzienne. W siedzibie NKWD przy Cienistej 16 więziono przez pewien czas m.in. gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila” (dowódcę Kedywu Komendy Głównej AK), mjr Hannę Łukasiewicz „Ludwikę” (kierowniczkę Podwydziału Pomocy Żołnierzom w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK), mjr. Henryka Odyńca-Dobrowolskiego „Doliwę” (szefa sztabu Podokręgu Warszawa-Zachód AK). W areszcie przy Sieradzkiej 2 znalazł się Bolesław Piasecki i prawdopodobnie tutaj właśnie został pozyskany do współpracy przez gen. Sierowa139. We Włochach stacjonowali również funkcjonariusze Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP pod dowództwem Wiktora Grosza (Icchaka Medresa). W domu, w którym mieszkali Antoni i Stanisława Nowakowscy wraz z dziesięcioletnim Markiem i starszą od niego siostrą Ewą, ulokowało się dowództwo Batalionu Ochrony Sztabu gen. Michała Roli-Żymierskiego140, z mjr. Bolesławem Kowalskim vel Kaźmierczakiem „Cieniem” na czele, postacią o wyjątkowo awanturniczej biografii141.

Mimo wszelkich trudności ci, którzy ocaleli, i ci, którzy powracali teraz z obozów czy robót, przystąpili do odbudowy. Nauka rozpoczęła się jesienią 1945 r. we wszystkich włochowskich szkołach powszechnych – przy Parkowej, Promienistej, Sieradzkiej. Przy wsparciu reaktywowanego Związku Kupców utworzono nową placówkę – szkołę ekonomiczną przy ulicy Chrobrego142. Szczególnym osiągnięciem okazało się Samorządowe Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące, utworzone w 1945 r. przez grupę pedagogów związanych z Włochami, uchodźców ze zniszczonej Warszawy oraz migrantów z Kresów Wschodnich. Szkoła znalazła siedzibę w gmachu przy Promienistej, obok szkoły powszechnej. Męską częścią gimnazjum i liceum kierował początkowo Oskar Bartel, brat przedwojennego premiera Kazimierza Bartla143, częścią żeńską zaś Wanda Sałażyna. W 1947 r. podział zniesiono. Po likwidacji przedwojennego modelu szkolnictwa połączono szkoły powszechną i średnią w „jedenastolatkę”. Równolegle utworzono Szkołę Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. Odrodzone po 1956 r. liceum włochowskie zlikwidowano ponownie w 1966 r. Zostało przywrócone we wrześniu 1991 r.144 Właśnie liceum przy Promienistej ukończył w 1953 r. Marek Nowakowski. Wychowawca jego klasy, polonista dr Marian Albiński, po latach okazał się pierwowzorem nauczyciela, „Albina”, z tomu opowiadań Lepszy, pojawił się również w późniejszych opowiadaniach Empire i Bożydar145.

Jesienią 1946 r. zawiązał się nowy Komitet Budowy Kościoła, która na skutek rychłych represji trwała aż do 1958 r. Wiosną 1945 r. harcerze utworzyli hufiec Włochy, który odegrał istotną rolę, nim został zlikwidowany wraz z powstaniem Związku Młodzieży Polskiej w 1948 r.146 Ponownie otwarta została biblioteka, ulokowana w skrzydle pałacyku Koelichenów; udostępniała czytelnikom ocalały księgozbiór, z którego jednak do 1950 r. usunięte zostały wszystkie książki uznane za „szkodliwe społecznie”147. Uruchomiono kino Ada, choć pod szyldem Olsztyn, może ze względu na aparaturę kinematograficzną przywiezioną z Mazur. Rozgrywki zaczął organizować klub sportowy Przyszłość. Mimo paraliżu spowodowanego wywózką mężczyzn w 1944 r., a następnie represjami NKWD i UB w 1945 r., pojawiły się oznaki życia politycznego. Na rogu Śląskiej i Składowej ulokowała się komórka Polskiego Stronnictwa Ludowego. W sierpniu 1946 r. ludowcy próbowali zorganizować powiatowy zjazd PSL w sali parafialnej lub w jednej ze szkół, ale władze miejskie nie wyraziły zgody148.

Obserwując poczynania magistratu, a zwłaszcza Miejskiej Rady Narodowej, w latach 1945–1946, można dostrzec cztery tendencje. Po pierwsze, budowanie podstaw komunistycznego państwa, czemu miała służyć obsada kluczowych stanowisk członkami PPR, rozbudowa Milicji Obywatelskiej, zmiana nazw ulic149, wspieranie Związku Walki Młodych jako przeciwwagi dla harcerstwa, przejmowanie kontroli nad większymi zakładami przemysłowymi. Impet rewolucyjny, szczególnie wyraźny w pierwszych miesiącach 1945 r., później nieco osłabł, a następnie przybierał postać sinusoidy, na co wpływ miały też problemy kadrowe nowej władzy. Symboliczne dla tego czasu wydaje się skrzyżowanie ulic Stalina i Piłsudskiego, przemianowanej dopiero po roku na Wyzwolenia. Po drugie, nowa władza stanęła wobec wyzwań codzienności. Już jesienią i zimą 1945 r. ciężar powszednich problemów zaczął przeważać nad ambicjami ideologicznymi. Kwestie aprowizacji, opału, higieny, dożywiania okazywały się nie do rozwiązania, a chaos potęgowały przemieszczenia mieszkańców, których liczbę szacowano na 22 tys.150 Tymczasem magistrat nie miał telefonu, połączenia kolejowe z Warszawą i innymi miastami były zniszczone, brakowało transportu samochodowego151. Po trzecie, większość członków MRN ukształtowana została jednak w kulturze II Rzeczypospolitej, a sowiecka zasada monopartyjności była im raczej obca; stąd chyba wątpliwości co do obsadzania stanowisk z klucza partyjnego (PPR, PPS) czy zastrzeżenia wobec nieobecności przedstawicieli PSL152. Po czwarte, można też dostrzec odradzanie się postaw republikańskich, czemu sprzyjało włączenie w skład MRN takich osób jak Adam Kropatsch (miejscowy nauczyciel, członek PPS153), które akcentowały przede wszystkim potrzebę odbudowy instytucji publicznych, naprawy dróg, rozszerzenia szkolnictwa, poprawy aprowizacji154. Przynajmniej do referendum 30 czerwca 1946 r. można było mieć nadzieję, że zerwanie z przedwojenną Polską nie będzie całkowite. Jednak właśnie w przeddzień referendum okazało się, że na pluralizm nie ma co liczyć. Miejska Rada Narodowa, znajdująca się zapewne pod presją, jednogłośnie uchwaliła głosowanie „3 x tak”, a na ulicach miasteczka pojawiły się stosowne rezolucje i hasła155. Rzeczywiste wyniki odbiegały od oczekiwanych; w Komitecie Miejskim PPR oceniono, że „stosunek społeczeństwa do obecnego ustroju odznaczał się krytycznie”, co przypisano „rozbujałej propagandzie” PSL156.

Cezurą okazały się sfałszowane wybory do Sejmu Ustawodawczego 19 stycznia 1947 r. Popularne we Włochach Polskie Stronnictwo Ludowe „rozpadło się”, jak to eufemistycznie ujął miejscowy sekretarz PPR157. Równolegle prowadzono „bitwę o handel”, nacjonalizację przedsiębiorstw, centralizację spółdzielczości, co naruszyło fundamenty miasteczka158. Liczba członków PPR wzrosła z 267 w 1947 do 423 osób w 1948 r. (1,9 proc. ogółu mieszkańców) – dostatecznie wiele, by oddziaływać na społeczność, choćby promowaniem postaw konformistycznych159.

Od 1949 r. najważniejszym ośrodkiem władzy stawał się Komitet Miejski PZPR160, wspierany przez Urząd Bezpieczeństwa, Milicję Obywatelską i Ochotniczą Rezerwę Milicji Obywatelskiej161. Wokół tego ośrodka funkcjonowały, niczym satelity, „organizacje masowe”: Związek Młodzieży Polskiej (321 członków w 1950 r.), Liga Kobiet (200 członkiń), Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (250 członków)162. W 1951 r. zdecydowano o przyłączeniu Włoch do Warszawy i scaleniu z dzielnicą Ochota. Inna rzecz, że „ofensywa ideologiczna”, choć przeorała życie społeczne i gospodarcze, zderzyła się z trudną powszedniością163. Daje do myślenia opinia na temat włochowskich sklepów, sformułowana w Komitecie Miejskim PZPR w 1951 r.: ekspedienci „pracują dwa dni przy obecnym zaopatrzeniu sklepów, natomiast cztery dni siedzą bezczynnie”164.

Znakiem czasu było usunięcie w 1951 r. ze szkoły przy Parkowej jej współtwórcy i kierownika Antoniego Nowakowskiego165. Zaraz po ucieczce Niemców „w porywie przywracania ciągłości”, jak to określi później jego syn Marek, wydobył on z ukrycia popiersie Józefa Piłsudskiego, które przed wojną stało w holu szkoły, noszącej wszak od 1935 r. imię Marszałka. „Niedługo trwał ten przywrócony stan rzeczy – wspomina Marek Nowakowski. – Któregoś wieczoru odwiedził niesłużbowo mego ojca Roman T., komendant nowo powstałej milicji, przedwojenny jego uczeń. Poszeptali, poszeptali. Ojciec zasmucił się, lecz zastosował się do życzliwej rady byłego ucznia”. Przy pomocy woźnego ukrył ponownie popiersie Piłsudskiego166. Wreszcie „władza ludowa” znalazła sposób na wyeliminowanie niepokornego kierownika, mimo że asekuracyjnie zapisał się on do Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, a w 1950 r. został nawet członkiem Miejskiej Rady Narodowej. W listopadzie 1951 r. dostarczono węgiel dla szkoły, zabrakło jednak deputatu dla Nowakowskiego, należnego mu z racji sprawowanej funkcji. Inspektor szkolny zaproponował, by Nowakowski wziął węgiel z dostawy dla szkoły, a różnicę później się uzupełni. Tak też Nowakowski postąpił, wyboru zresztą nie miał, inaczej trudno byłoby przetrwać ciężką zimę. Kilka dni później przyjechali rewidenci, którzy stwierdzili, że kierownik popełnił nadużycie, i złożyli wniosek o dyscyplinarne usunięcie go ze stanowiska. W kuratorium doradzono mu, by sam złożył rezygnację, a uniknie dyscyplinarki. Jak wspomina Marek Nowakowski, w jego ojcu obudził się wtedy „zawzięty, chłopski upór”. Zebrała się komisja dyscyplinarna, świadkiem został „życzliwy inspektor”. Po utracie stanowiska oraz usunięciu z MRN167 Antoni Nowakowski zaczął udzielać korepetycji, uczył w szkole wieczorowej. Ze szkoły przy Parkowej odeszła też jego żona Stanisława. Wprawdzie w 1956 r. Antoni Nowakowski został oczyszczony z zarzutów, lecz do szkoły we Włochach już nie powrócił168.

Symboliczna jest historia rodziny Koelichenów, której ostatni przedstawiciele wyprowadzili się z Włoch w 1965 r. Po 120 latach ich włochowska historia dobiegła kresu169.

Zerwanie ciągłości nie było jednak całkowite. Mimo przeszkód, przerw, zakazów (m.in. wydawanych przez Józefa Sigalina), ks. Chrościckiemu udawało się kontynuować budowę kościoła. 8 grudnia 1953 r. odprawił pierwszą mszę w ukończonej lewej nawie170. Włochowski proboszcz wyciągał dłoń do aktywistów ZMP, zdając sobie sprawę z zagubienia wielu z nich w „nowej rzeczywistości”171. Znaczna część włochowskiej młodzieży była zresztą nieufnie lub wrogo nastawiona do komunizmu, o czym świadczy choćby to, że tylko na początku 1950 r. dwukrotnie została zdemolowana świetlica ZMP, prawdopodobnie przez uczniów ze szkoły przy Promienistej172. Mimo presji wywieranej na nauczycieli, usuwania ze stanowisk niepokornych, kierownictwo Komitetu Miejskiego PZPR we Włochach przyznawało samokrytycznie, że „na palcach jednej ręki można policzyć nauczycieli członków partii”, pod znakiem zapytania pozostaje więc „kształtowanie umysłów młodzieży”173. Trwały sąsiedzkie enklawy, rodzinne tradycje, miasteczkowe zwyczaje. Po 1956 r. odrodził się Hufiec ZHP Włochy, który nad jednym ze stawów zorganizował wypożyczalnię kajaków. Klub sportowy Przyszłość, któremu w okresie stalinowskim narzucono nazwę Stal, powrócił do pierwotnej nazwy. Niemniej życie społeczne we Włochach, nawet po Październiku’ 56, wydaje się jedynie cieniem tego, co wyróżniało miasteczko przed wojną. Poza tym wielu ludzi skłaniało się raczej do przeprowadzki do nowych osiedli spółdzielczych w Warszawie niż inwestowania w domki własnościowe; zniechęcał ich brak pewności co do kierunku polityki państwa czy spiętrzenie nierozwiązywalnych problemów aprowizacyjnych, czyniące z budowy i wyposażenia samodzielnego domu wyzwanie przekraczające nie tylko finanse, ale i siły większości mieszkańców.

Na przestrzeń Włoch wpłynęło kilka inwestycji. Najważniejsze to budowa kolejnych szkół: muzycznej przy ulicy Globusowej i podstawowej przy ulicy Przepiórki, przekopanie tunelu pod torami między Globusową a Chrobrego w 1964 r., rozbudowa torowisk na Odolanach, które odcięły Włochy od Woli (pamiątką po dawnych czasach jest niewielka ulica Sieradzka, odchodząca od Wolskiej), przebicie tuneli pod liniami kolejowymi na Dźwigowej w latach sześćdziesiątych, rozbudowa klubu Przyszłość przy ulicy Rybnickiej, przedłużenie Alej Jerozolimskich z placu Zawiszy do Łopuszańskiej w 1973 r., czemu towarzyszyła jednak likwidacja kolejki EKD (WKD) w 1971 r. Niewiele można by natomiast wskazać przejawów oddolnej inicjatywy. Na niektórych uliczkach włochowskich czas zatrzymał się pod koniec lat trzydziestych, choćby na ulicy Krasińskiego (Szuberta), jeszcze w 1989 r. mrocznej, z żużlową nawierzchnią, z rowami kanalizacyjnymi na poboczach, z rynsztokami płynącymi z niektórych bram174.

Mimo zmian granice Włoch do końca PRL dość czytelnie wyróżniały się na planie Warszawy175. Wyznaczały je szlaki kolejowe, glinianki, krzyż „przy szczęśliwickiej drodze”, fort, cmentarz, pola uprawne176. Kilka ulic zachowało charakter pryncypalny177. W Starych Włochach Chrobrego, Kościuszki (Popularna), w Nowych Włochach Piłsudskiego (Globusowa), 11 Listopada (Świerszcza), Sieradzka (Potrzebna), Mickiewicza (Mikowa, później Chrościckiego). Do tej grupy można by zaliczyć także ulicę Kościelną (Tumską), po której „wolno, spacerkiem” przechadzał się Piotr Złociarz – bohater jednego z pierwszych opowiadań Marka Nowakowskiego178. Nowe Włochy uchodziły za bardziej zamożne, więcej tu było bowiem zadbanych domów, brukowanych ulic, sklepów, nie wspominając już o pałacyku Koelichenów. Bywało, że chłopcy ze Starych Włoch z niechęcią, a nawet zawiścią spoglądali na lalusiów z Włoch Nowych179. Przetrwało do końca XX w. włochowskie targowisko, wciąż ważne miejsce spotkań – we wtorki i piątki.

* * *

W świecie, który się rozpada i przybiera nowe formy, kształtuje się wyobraźnia i tożsamość nastoletniego Marka Nowakowskiego. Nie ma nic pewnego. Rodzice szepczą o niepokojących zmianach w programach szkolnych. Wujek chowa do walizy swoje battle-dressy z naszywkami „Poland”. Wokół słychać narzekania, jak przetrwać zimę, skąd wziąć opał, czy nie zabraknie jedzenia, co z pracą, czy nie podniosą cen, może zabronią wiary w Boga. Aktywiści Związku Walki Młodych zachęcają do młodzieżowej rewolucji pod czerwonym sztandarem. Za to harcerze nadal urządzają obozy wędrowne. Chłopcy z czynszówek i pekinów zakradają się na „kitę”, zyskują sławę. Jakaś banda dokonuje brawurowego napadu na sklep. Przewijają się najprzedziwniejsze typy ludzkie: najpierw „Mongoły”, SS-mani, potem czerwonoarmiści, watażkowie z Armii Ludowej, niepodległościowi konspiratorzy. Czasem w nocy rozlegają się strzały; może to chłopcy z podziemia, a może tylko pijani żołnierze na przepustce? Ktoś pada ofiarą skrytobójstwa, kogoś rozstrzeliwują, komuś sąd doraźny zasądza karę śmierci. Do klas dołączają uczniowie, którzy powrócili z wywózek, przesiedleńcy z Kresów, uciekinierzy ze zniszczonej Warszawy. Wznawia połączenia kolejka EKD, ulica Nowogrodzka, choć zniszczona, znów w zasięgu ręki. Iść na zbiórkę ZMP czy na przystanek kolejki? W Fotoplastykonie pokazują nowe slajdy. Nie bądź frajerem, doradzają starsi chłopcy. Być jednym z nich, a nawet lepszym od nich. Odkryć nieznane rewiry. Odnaleźć własną tożsamość. Opisać to jakoś.

Plątanina emocji – nadziei, marzeń, tęsknot, strachu. I przytłaczająca powszedniość. Niepewność, co przyniesie następny dzień180. To najogólniejszy wniosek, jaki nasuwa się po lekturze raportów o „nastrojach społecznych”, nawet kilka razy w miesiącu zestawianych w Warszawskim Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego we Włochach, oraz późniejszych opracowań Miejskiej Rady Narodowej.

W tym powikłanym świecie objawia się pisarz i dokonuje jego wiwisekcji. Intuicyjnie wyczuwa, że trzeba patrzeć i pisać inaczej niż dotąd. Jeszcze jako nastoletni chłopak zaprzyjaźnia się z rodziną kanalarzy z Włoch. „Kanalarze znali trzewia miasta; intensywnie działało to na moją wyobraźnię – wspomina. – Wiedzieli, co się dzieje pod powierzchnią: opowiadali straszno-makabryczne historie o spasionych i niezwykle mądrych szczurach czy gnijących zwłokach zalegających kanały. Używali przy tym obscenicznego języka – jakby znali człowieka od odchodów”181. W tych odwróceniach perspektywy można odnaleźć prawdę o rzeczywistości, a nawet ocalić to, co właśnie na dnie przetrwało.

Literackie ujęcie Nowakowskiego zarazem uniwersalizuje czasoprzestrzeń miasteczka (czy przedmieścia), odpowiadając przy tym na postulat Aleksandra Wata z 1947 r., by w celu rozpoznania Polski zaglądać przede wszystkim do miasteczek. Choć będziemy powracać do Włoch, wiele obserwacji można by chyba też odnieść do innych społeczności. Podążymy teraz w kierunku zapowiedzianym we wstępie: socjologii codzienności i antropologii literackiej. Zmierzać będziemy do zarysowania mapy mentalnej, która ułatwiłaby odczytanie i zrozumienie takich habitatów jak Włochy i inne miasteczka, osiedla pograniczne, przedmieścia. Do zarysowanej przed chwilą faktografii częściej będziemy odnosić się w kilku najbliższych rozdziałach, później akcent przesunie się na ogólniejsze studium antropologiczne.

1 Na własny rachunek. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Katarzyna Kubisiowska, „Tygodnik Powszechny” 2008, nr 33, s. 32–33.

2 Mój Przyjaciel Pisarz, s. 130; zob. też O Wyroku na Franciszka Kłosa, s. 60.

3 Robaki, s. 300.

4 Umarły czas, s. 219.

5 Włochy pod Warszawą. Ilustrowany przewodnik informacyjny, Włochy, Warszawa 1928, s. 7–8; Czemu Włochy zawdzięczają swoją nazwę, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 6, s. 2.

6 W miejscu, gdzie później skrzyżowały się ulice Kościuszki (obecnie Popularna) i Chrobrego, ustawiony został pomnik oficera rosyjskiego. Został usunięty po 1915 r. W 1935 r. w trakcie przebudowy ulic wykopano fundamenty tego pomnika (Kronika. Roboty wiosenne, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 7, s. 4).

7 Park, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 22, s. 3.

8 R. Gawkowski, Moja dzielnica Włochy. Historia Włoch i Okęcia, Warszawa 2010, s. 27.

9 Ibidem, s. 30.

10 Wacław Dąbrowski odgrywał kluczową rolę w rozbudowie Włoch do grudnia 1929 r., gdy na skutek choroby ograniczył działalność (Społeczne życie Włoch, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 44, s. 1).

11 Granice przyszłej gminy „Włochy”, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 36, s. 1.

12 E. Howard, Garden Cities of To-morrow, Londyn 1902. Jest to drugie wydanie książki zatytułowanej pierwotnie To-morrow: A Peaceful Path to Real Reform (1898).

13 M. Szczepańska, Miasto-Ogród jako przestrzeń zamieszkania, pracy i rekreacji – dawniej i dziś, „Studia Periegetica” 2011, nr 6, s. 77–83.

14 W. Dobrzyński, Istota i rozwój idei Howarda (Miasto-Ogród), Warszawa 1917, s. 28, 30.

15 W okolicach Warszawy zaprojektowano kilka miejscowości nawiązujących do idei Miasta-Ogrodu: Ząbki, Podkowę Leśną, Komorów, Pogórze Leśne, Adamów-Zalesie. Koncepcją Howarda inspirowali się twórcy niektórych dzielnic Warszawy, np. Żoliborza Oficerskiego, Saskiej Kępy, Kolonii Staszica i Kolonii Lubeckiego na Ochocie. Inny przykład to stare Jelonki, położone między (obecną) ulicą Człuchowską a placem Kasztelańskim. Odległym echem idei Miasta-Ogrodu jest też Kolonia Mieszkaniowa Mariensztat.

16 Z. Dostaw, Pod prąd. Wspomnienia z PRL-u, Warszawa 2013, s. 41.

17 APW-EM, AMW, 1, Protokół, 3 X 1929 r., k. 1.

18 APW-EM, AMW, 1, Protokół zgromadzenia wyborczego gminy Włochy, 18 V 1930 r., k. 7–11.

19 APW-EM, AMW, 6, Protokół nr 1 zebrania Rady Gromadzkiej Włochy Stare, 1 III 1934 r., k. 1.

20 Skończone wybory – Czas stanąć do pracy!, „Przegląd Podmiejski” 1939, nr 4, s. 1.

21 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 31 posiedzenia Rady Gminnej, 10 III 1937 r., k. 25.

22 Parafia włochowska, „Przegląd Podmiejski” 1934, nr 24, s. 2.

23 Kronika. Nasza świątynia, „Przegląd Podmiejski” 1934, nr 4, s. 3.

24 Np. II-ga pielgrzymka na Jasną Górę, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 7, s. 3.

25 Np. Opłatek w Straży Pożarnej, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 1, s. 4.

26 Doroczne Walne Zebranie SWN, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 7, s. 1.

27 Biblioteka SWN, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 9, s. 1–3.

28 Spółdzielnia budowlana we Włochach, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 5, s. 2.

29 Włochy pod Warszawą..., s. 15; Ogłoszenia, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 40, s. 4.

30 Budowa boiska, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 24, s. 4.

31 Nowy gmach czytelni powszechnej we Włochach, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 2, s. 1; Dom Ludowy dawniej a dziś, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 42, s. 1; Ośrodek artystyczno-kulturalny Włoch, „Wiadomości Włochowskie” 1930, nr 5/6, s. 1.

32 R. Gawkowski, Moja dzielnica Włochy..., s. 56–57.

33 Zob. np. Stowarzyszenie Młodzieży „Przyszłość” we Włochach, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 13, s. 2.

34 Biblioteka „Przyszłości”, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 19, s. 4.

35 Nowa placówka, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 1, s. 2; Poświęcenie przedszkola, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 5, s. 3; Kronika, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 6, s. 4.

36 Co nas złączyć może?, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 4, s. 2.

37 „Strzelec” włochowski, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 12, s. 2; Kronika, „Przegląd Podmiejski” 1939, nr 2, s. 4.

38 Jedni dla drugich, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 8, s. 4.

39 Np. Praca w zrzeszeniu, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 6, s. 3.

40 Kronika parafialna, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 6, s. 4.

41 R. Gawkowski, Moja dzielnica Włochy..., s. 45.

42 Sprawozdanie Komitetu Dożywiania Dzieci przy Szkole nr 1, „Nowiny Włochowskie” 1932, nr 3, s. 4; Z Komitetu dożywiania dzieci we Włochach, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 6, s. 3.

43 Kronika, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 13, s. 6; Dożywianie dzieci w Polskich Zakładach Elektrotechnicznych „Era”, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 15, s. 1–2.

44 Święcone w „Caritasie”, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 8, s. 3; Z minionych dni świątecznych, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 1, s. 3.

45 Należy spełnić moralny obowiązek, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 11, s. 1.

46 Np. Zabawa parkowa, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 9, s. 4.

47 Np. Obchód 3-go maja, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 8, s. 2.

48 Poświęcenie dzwonów, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 1, s. 4.

49 Relacja J. Boruckiego, 11 XI 2013 r.

50 Włochowska Kasa Chorych, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 34, s. 1.

51 Kronika, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 11, s. 2.

52 Np. Odczyt dr. Władysława Szaniawskiego nt. „Walka ludzkości z chorobami zakaźnymi”, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 4, s. 1. Zob. też Pięć lat Stowarzyszenia i dwanaście Osiedla, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 1, s. 1. Dr Szaniawski był nauczycielem biologii oraz radnym.

53 APW-EM, AMW, 2, Protokół nr 26 posiedzenia Rady Gminnej, 28 IV 1932 r., k. 133; APW-EM, AMW, 10, Protokół nr 10 posiedzenia Komisji Racjonalnej Rozbudowy Osiedla, 17 III 1935 r., k. 12.

54 Stan robót inwestycyjnych. Targowisko, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 13, s. 3.

55 Z życia kupieckiego, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 9/10, s. 4.

56 [Reklama], „Przegląd Podmiejski” 1934, nr 24, s. 1.

57 Zob. np. Sprawozdanie Zabawowego Komitetu Szkolnego, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 11, s. 3.

58 Budowa Szkoły Powszechnej, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 32, s. 3.

59 Radosny moment, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 32, s. 1; Potrójna uroczystość, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 8, s. 2.

60 Bolączki Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1934, nr 24, s. 3.

61 Rozbudowa szkoły, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 15, s. 4.

62 APW-EM, AMW, 2, Protokół nr 37 posiedzenia Rady Gminnej, 18 V 1933 r., k. 175. Zob. też Z wędrówki po mieście, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 8, s. 3.

63 [Reklama], „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 8, s. 3. Historia rodziny Chmielewskich, zapis spotkania z potomkiniami rodziny w bibliotece we Włochach, 15 XII 2006 r., www.warszawa-wlochy.waw.pl.

64 Ogłoszenia, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 11, s. 7.

65 Budowa szkoły nr 2, „Przegląd Podmiejski” 1938, nr 4, s. 2.

66 Koło Szkolne im. św. Stanisława Kostki, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 3, s. 2.

67 Gimnazjum we Włochach, „Przegląd Podmiejski” 1939, nr 2, s. 3; Gimnazjum we Włochach, „Przegląd Podmiejski” 1939, nr 3, s. 4. Zachowały się listy kandydatów, a nawet oceny ich wypracowań z języka polskiego napisanych podczas egzaminu wstępnego (APW-EM, Gimnazjum im. Stanisława Kostki we Włochach, tomy akt 1, 2, 19).

68 Skrót pochodzi od nazwy najważniejszego urządzenia produkowanego w czechosłowackiej fabryce: elektrotechnický regulátor automatický.

69 Np. Straszny wypadek, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 5, s. 4; Jak przed 80-ciu laty. (Echa ostatniego wypadku na kolei), „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 12, s. 1.

70 Przebudowa stacji włochowskiej, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 7, s. 1–2.

71 Tunel dla pieszych, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 5, s. 2; Otwarcie tunelu, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 12, s. 2.

72 Otwarcie ruchu tramwajowego, „Przegląd Podmiejski”, dodatek nadzwyczajny, 18 VII 1932.

73 Niemniej w 1936 r. Stowarzyszenie Właścicieli Nieruchomości wystosowało do Ministerstwa Komunikacji memoriał wzywający dyrekcję EKD do urządzenia krańcowej stacji Włochy „na sposób europejski, a więc schludnie i estetycznie”, a także odpowiedniego zabezpieczenia torów (Niedomagania na kolejce elektrycznej, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 12, s. 3. Zob. też Tramwaj EKD na chodniku, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 5, s. 3).

74 Kronika, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 13, s. 6.

75 APW-EM, AMW, 2, Protokół nr 12 posiedzenia Rady Gminnej, 27 II 1931 r., k. 66; APW-EM, AMW, 10, Protokół nr 7 posiedzenia Komisji Racjonalnej Rozbudowy Osiedla, 26 II 1935 r., k. 9. Zob. też Usterki w oświetleniu ulic, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 7, s. 2.

76 Oczyszczanie dołów, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 13, s. 3.

77 Zatrucie studzien, „Przegląd Podmiejski” 1938, nr 2, s. 4. Pod koniec lat trzydziestych wyraz szambo podawano w cudzysłowie i nie stosowano odmiany, np. „przybywają nowe »szambo«, które z kolei coraz więcej zanieczyszczają miejscowe studnie” (Kanalizacja we Włochach, „Przegląd Podmiejski” 1938, 4, s. 1. Zob. też APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 31 posiedzenia Rady Gminnej, 10 III 1937 r., k. 27).

78 Kanalizujemy Włochy, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 7, s. 1.

79 APW-EM, AMW, 7, Protokół nr 1 posiedzenia Rady Gromadzkiej Włochy Nowe, 18 I 1935 r., k. 2. Zob. też Zadrzewienie ulic, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 10, s. 2; Święto sadzenia drzewek, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 8, s. 1; Więcej zieleni, „Przegląd Podmiejski” 1936, nr 2, s. 1.

80 Wódka to źródło złego, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 38, s. 2.

81 Młodociani włóczędzy pod kluczem, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 43, s. 4.

82 Osobliwości Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 3, s. 2.

83 Usunąć błędy przeszłości, „Przegląd Podmiejski” 1938, nr 5, s. 1.

84 Np. Dodatnie i ujemne strony Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 9, s. 2–3.

85 APW-EM, AMW, 7, Protokół nr 3 posiedzenia Rady Gromadzkiej Włochy Nowe, 31 III 1935 r., k. 4.

86 Z. Dostaw, Pod prąd..., s. 43. We Włochach było więcej pekinów, niż sugeruje Dostaw.

87 Wielka obława w okolicach Warszawy, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 5, s. 3; Warszawscy złodzieje na gościnnych występach we Włochach, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 10, s. 4; Kronika, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 17, s. 5; Młodociani złoczyńcy, „Nowiny Włochowskie” 1931, nr 37, s. 2; Plaga kradzieży, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 13, s. 2.

88 Kara za sponiewieranie kaplicy. Rok skazany na 3 miesiąca więzienia, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 39, s. 2.

89 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 37 posiedzenia Rady Gminnej, 27 I 1938 r., k. 59.

90 Np. Co się działo w niepozornej lepiance, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 30, s. 1; Echa potwornego mordu, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 1, s. 2.

91 O zwiększenie posterunku policyjnego we Włochach, „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 7, s. 1; O bezpieczeństwo publiczne, „Przegląd Podmiejski” 1935, nr 11, s. 3. Zapewnienie mieszkańcom bezpieczeństwa stale było przedmiotem troski Rady Gminnej: APW-EM, AMW, 2, Protokół nr 3 posiedzenia Rady Gminnej gm. Włochy, 2 VII 1930 r., k. 24; APW-EM, AMW, 3, Protokół nr 44 posiedzenia Rady Gminnej, 27 XII 1933 r., k. 13; APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 37 posiedzenia Rady Gminnej, 27 I 1938 r., k. 59.

92 Nieuzasadnione pretensje, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 3, s. 1.

93 Zob. np. Co nas złączyć może, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 4, s. 1–2.

94 Światła i cienie pracy społecznej, „Nowiny Włochowskie” 1932, nr 6, s. 3; Jak się zdobyć na salę zebrań we Włochach, „Przegląd Podmiejski” 1932, nr 3, s. 2.

95 Pięć lat Stowarzyszenia i dwanaście Osiedla, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 1, s. 1–2.

96 C. Kłoś, O program gospodarczy Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 7, s. 1–2.

97 Bezpodstawne plotki, „Przegląd Podmiejski” 1934, nr 4, s. 2.

98 W twórczości M. Nowakowskiego, a także w różnych opracowaniach przeważa zapis „Maslich”. W prasie włochowskiej używano formy „Masslich”, np. Rezultat wyborów do Rad Gromadzkich, „Przegląd Podmiejski” 1938, nr 9, s. 2.

99 Relacja M. Nowakowskiego, 10 IV 2013 r.

100 A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie [w:] Moje wojenne dzieciństwo, t. 5, Warszawa 2001, s. 10.

101 Włochy miastem, „Przegląd Podmiejski” 1939, nr 2, s. 2.

102 Budowa gmachów szkolnych, to najpilniejsza sprawa Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1938, nr 4, s. 2.

103 Relacja ze spotkania z Z. Walkowskim 22 V 2009 r. we Włochach, www.wlochy-pod-warszawa.pl.

104 Powidoki 1, s. 96.

105 S. Rembek, Dziennik okupacyjny, Warszawa 2000, s. 81, zapisek z 17 VI 1940 r.

106 APW-EM, AMW, 34, Obwieszczenie Zarządu Miejskiego we Włochach, 1940 r., k. 4.

107 APW-EM, AMW, 34, Obwieszczenie, 14 X 1940 r., k. 16; APW-EM, AMW, 34, Ogłoszenie dotyczące wykupienia trutek na szczury, 27 VII 1943 r., k. 67; APW-EM, AMW, 34, Obwieszczenie dotyczące ogólnego zwalczania szczurów, 20 XI 1943 r., k. 69.

108 APW-EM, AMW, 34, Zarządzenie o przymusowym szczepieniu ochronnym przeciwko durowi brzusznemu w 1942 r., 20 V 1942 r., k. 35; APW-EM, AMW, 34, Zarządzenie o przymusowym szczepieniu ochronnym przeciw durowi brzusznemu w 1943 r., 19 II 1943 r., k. 54; APW-EM, AMW, 34, Zarządzenie dotyczące szczepienia ospy, 1 V 1943 r., k. 63.

109 APW-EM, AMW, 34, Zarządzenie dotyczące ograniczenia czasu pracy w celu zaoszczędzenia prądu, 6 XI 1942 r., k. 45.

110 Szerzej: T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni..., s. 186–202; M. Zaremba, Wielka trwoga. Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012, s. 257.

111 APW-EM, AMW, 34, Obwieszczenie, 29 I 1942 r., k. 28.

112 Wspomina Adam Barszczewski, mieszkaniec Budek Szczęśliwickich (ur. 1932): „Zaczęły się wędrówki po torach i zbieranie węgli, które wypadały z wagonów lub węglarek parowozowych. Dziennie przemierzałem kilkanaście kilometrów torami kolejowymi, zbierając do worka znalezione kawałki węgla. [...] Starsi koledzy byli już na »wyższym« etapie i najczęściej chodzili na tzw. kitę, czyli wskakiwali na stopnie wagonów z węglem i po prostu zwalali go z wagonów, a później zbierali do worków i sprzedawali, utrzymując nawet z tego swe rodziny. [...] Jak niebezpieczny był proceder z tzw. kitą, świadczą 3 przypadki kolegów ze szkoły. Jeden z nich – Miecznik stracił nogę, drugi – Pazik został zastrzelony przez kolejowych strażników niemieckich. Trzeci, nazwiska już nie pamiętam, też został zastrzelony” (A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 7).

113 L. Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 3, Warszawa 1962, s. 246, zapisek z 23 IX 1943 r. Zob. też T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni..., s. 159.

114 R. Gawkowski, Moja dzielnica Włochy..., s. 140. Zob. też A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 15–17.

115 O dzieciństwie we Włochach: W. Liliental, Okruchy wspomnień, www.wlochy-pod-warszawa.pl.

116 A. Goszczyńska, Ksiądz Julian Chrościcki. Życie i działalność, Warszawa 1998, s. 64, 67. Okoliczności zwolnienia ks. Chrościckiego wymagają dalszych badań. Niewykluczone, że pewną rolę odegrała w tym Rada Główna Opiekuńcza, której ks. Chrościcki był współorganizatorem.

117 Włochy w cieniu powstańczej Warszawy, red. W.J. Wysocki, Warszawa – Pruszków 2004, s. 36–37, 41.

118 A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 12. Pamiętajmy, że przeważała tu wówczas niska i rzadka zabudowa, a PAST-a była jednym z dwóch najwyższych budynków w Warszawie.

119 Dziwni lokatorzy (I), s. 244.

120 T. Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni..., s. 168–169.

121 A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 9.

122 J. Borucki, Szkoła cnót i charakterów. 70 lat szkoły na Promienistej, Warszawa – Włochy 2008, s. 28–29, 32.

123 A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 10.

124 R. Gawkowski, Moja dzielnica Włochy..., s. 148, 151.

125 „Rozmawiali ze sobą gardłową, niezrozumiałą mową, twarze mieli śniade, oczy skośne, wąskie, a włosy czarne, sztywne jak końskie ogony. Mongoły. Tak o nich mówiono” (Mongoły, s. 5). Żołnierze ci należeli prawdopodobnie do pułku szturmowego Waffen-SS RONA pod dowództwem Iwana Frołowa.

126 Na własny rachunek. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Katarzyna Kubisiowska, „Tygodnik Powszechny” 2008, nr 33, s. 32–33.

127 Szerzej: H. Uchman, Martyrologia mieszkańców Włoch w więzieniach i obozach koncentracyjnych 1940–1945, cz. 1–2, Warszawa 1994.

128 Wśród nich ojciec innego pisarza z Włoch – Wojciecha Albińskiego (B. Marzec, Nasz człowiek w Botswanie. Opowieść o Wojciechu Albińskim, Warszawa 2012, s. 38).

129 A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 15.

130 Relacja K. Flis-Urbańskiej, www.wlochy-pod-warszawa.pl.

131 APW-EM, AMW, 4, Protokół zbiorowy nr 2, 1 VIII 1944 – 16 I 1945 r., k. 114.

132 A. Barszczewski, Budki Szczęśliwickie..., s. 15.

133 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 3 posiedzenia MRN, 17 I 1945 r., k. 115.

134 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 5 inauguracyjnego posiedzenia MRN, 27 II 1945 r., k. 118–119.

135 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 1 organizacyjnego posiedzenia Konspiracyjnej MRN, 30 VII 1944 r., k. 113–114; APW-EM, AMW, 4, Protokół zbiorowy nr 2, 1 VIII 1944 – 16 I 1945 r., k. 114.

136 R. Gawkowski, Moja dzielnica Włochy..., s. 187.

137 Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, wstęp J. Nowak-Jeziorański, Londyn 1986, s. 60–61.

138 Następnie: Warszawski Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego we Włochach, nadzorujący działania UB w całym powiecie.

139 Z. Błażyński, Mówi Józef Światło..., s. 178–179.

140 Od 3 V 1945 r. w stopniu marszałka.

141 Dziwni lokatorzy (II), s. 247.

142 J. Borucki, Szkoła cnót i charakterów..., s. 22.

143 Ibidem, s. 32.

144 Ibidem, s. 36.

145 Empire, s. 31; Bożydar, s. 10, 13.

146 O początkach organizacji ZMP we Włochach: APW-EM, Zarząd Wojewódzki ZMP, 1, Protokół plenarnego posiedzenia Zarządu Powiatowego ZMP we Włochach, 25 IX 1949 r., k. 1–4.

147 APW-EM, AMW, 58, Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu, 1949 r., k. 167–177; APW-EM, AMW, 58, Pismo MRN do Prezydium WRN, 9 II 1950 r., k. 178–179.

148 AIPN, 0206/201, Sprawozdanie z pracy WPUBP we Włochach 18–28 VIII 1946 r., k. 314.

149 Ulicę Sieradzką, tuż przed wojną Marszałka Rydza-Śmigłego, potem znów Sieradzką, przemianowano na Marszałka Józefa Stalina; Majewskiego – na gen. Michała Roli-Żymierskiego; Cienistą – na 1 Maja (APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 6 plenarnego posiedzenia MRN, 9 IV 1945 r., k. 124).

150 APW-EM, KP PPR we Włochach, 14, Sprawozdanie sekretarza KM PPR 1 XII 1947 – 23 V 1948 r., k. 8.

151 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 9 plenarnego posiedzenia MRN, 20 VIII 1945 r., k. 140–141; APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 12 plenarnego posiedzenia MRN, 13 II 1946 r., k. 152–153.

152 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 11 posiedzenia MRN, 4 V 1946 r., k. 160; APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 15 posiedzenia MRN, 13 VI 1946 r., k. 172.

153 W 1948 r. Kropatsch domagał się zjednoczenia PPS i PPR „jako równego z równym” (APW-EM, KP PPS we Włochach, 1, Protokół konferencji aktywu powiatowego Warszawa Lewobrzeżna, 17 X 1948 r., k. 3).

154 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 11 plenarnego posiedzenia MRN, 13 XII 1945 r., k. 150.

155 APW-EM, AMW, 4, Protokół nr 15 posiedzenia MRN, 13 VI 1946 r., k. 175.

156 APW-EM, KP PPR we Włochach, 14, Sprawozdanie sekretarza KM PPR 1 XII 1947 – 23 V 1948 r., k. 8.

157 Ibidem.

158 APW-EM, AMW, 14, Protokół posiedzenia Szóstki Partyjnej PPR i PPS, 7 X 1948 r., k. 14; APW-EM, KP PPS we Włochach, 1, Protokół obrad konferencji aktywu powiatowego Warszawa Lewobrzeżna, 17 X 1948 r., k. 1.

159 O tym, że akces do PPR (PZPR) niekoniecznie odbywał się z pobudek ideowych, świadczą kolejne fale czystek w szeregach partyjnych, zob. np. APW-EM, KP PZPR we Włochach, 2, Protokół plenum KP PZPR, 28 XI 1949 r., k. 44; APW-EM, KP PZPR we Włochach, 2, Protokół narady plenum KP PZPR we Włochach, 1 X 1950 r., k. 89.

160 Miejska Organizacja Partyjna we Włochach skupiała w 1950 r. 451 osób (w tym 58 kandydatów), w 1951 r. – 490 (w tym 81 kandydatów). Szacowano, że 52 proc. stanowią robotnicy, 48 proc. – inteligencja pracująca. Blisko 30 proc. członków partii stanowiły kobiety (APW-EM, KP PZPR we Włochach, 13, Sprawozdanie KM PZPR za 1951 r., k. 220).

161 APW-EM, KP PZPR we Włochach, 2, Protokół zebrania KP PZPR we Włochach, 14 I 1949 r., k. 2.

162 APW-EM, KP PZPR we Włochach, 13, Protokół konferencji miejskiej PZPR, 23 IV 1950 r., k. 159–160.

163 APW-EM, KP PPR we Włochach, 1, Protokół konferencji partyjnej KP PPR, 21 XI 1948 r., k. 2–5.

164 APW-EM, KP PZPR we Włochach, 13, Protokół posiedzenia KM PZPR, 11 VI 1951 r., k. 204.

165 APW-EM, AMW, 49, Protokół nr XIII/51 XIII Sesji MRN we Włochach, 28 XI 1951 r., k. 115.

166 Powidoki 1, s. 13.

167 APW-EM, AMW, 49, Wniosek Klubu Radnych ZSL we Włochach, 28 XI 1951 r., k. 125.

168 Powidoki 2, s. 208–209.

169 Zbiór relacji: www.wlochy-pod-warszawa.pl.

170 A. Goszczyńska, Ksiądz Julian Chrościcki..., s. 135–136.

171 APW-EM, Zarząd Wojewódzki ZMP, 1, Sprawozdanie Zarządu Powiatowego ZMP we Włochach, sierpień 1949 r., k. 22; APW-EM, KP PZPR we Włochach, 2, Protokół zebrania plenum KP PZPR we Włochach, 21 II 1949 r., k. 5.

172 APW-EM, ZW ZMP, 1, Sprawozdanie z działalności Zarządu Powiatowego ZMP we Włochach, marzec 1950 r., k. 125.

173 APW-EM, KP PZPR we Włochach, 13, Sprawozdanie KM PZPR za 1951 r., k. 220.

174 O ulicy Krasińskiego (Szuberta) przed wojną: Pożądane zmiany, „Przegląd Podmiejski” 1934, nr 8, s. 2.

175 Jeszcze w latach trzydziestych wielokrotnie zwracano uwagę na to, że na skutek rozbudowy torowisk, szczególnie stacji rozrządowej, Włochy zostały „geograficznie odcięte od Warszawy” (C. Kłoś, O program gospodarczy Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 7, s. 1).

176 Wariat, s. 189; Wujek Kałasko, s. 39; Po drugiej stronie, s. 172.

177 Powidoki 3, s. 204.

178 Złoto, s. 239.

179 Z. Dostaw, Pod prąd..., s. 39.

180 Np. AIPN, 0206/201, Sprawozdanie z pracy WPUBP we Włochach 9–18 II 1946 r., k. 150.

181 Na własny rachunek..., s. 32–33.

CZĘŚĆ II

Spektakl społeczny

Przestrzeń – bliższa i dalsza

Krajobraz miasteczka

Miasteczko kształtuje wyobraźnię. Nastoletni Arek, bohater opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze, przed snem przypomina sobie „miasteczko, ludzi, glinianki”, liczy „gołębie piekarza, potem Antolaka...”1. Zapewne znaczna część mieszkańców Włoch orzekłaby: my, miasteczko2. Starsi mieszkańcy jeszcze wiele lat po włączeniu Włoch do Warszawy mawiają, że jadą „do Warszawy” albo z niej wracają. Na co dzień stosuje się mniejsze jednostki przestrzeni: domek, kamienica, pekin, ulica. Chodzi o to, by mieć swój kąt, najlepiej zamieszkiwany przez „samych swojaków”3.

Przeważają uliczki „ciasne”, jak „ceglasta droga” prowadząca do dawnej cegielni. Niewybrukowane – sprawiają wrażenie „prawie wiejskich”4. Pod kołami pojazdów, pod podeszwami butów chrzęści żwir, unosi się kurz5. Tylko większe ulice wyłożone są równym brukiem, niektóre – zaledwie kocimi łbami. Raczej nie ma – zwłaszcza poza godzinami szczytu – wielkiego ruchu. Atmosfera wydaje się senna. Tym bardziej przykuwają uwagę przechodniów samochody, zwłaszcza ciężarówki. Benek i Todek, bohaterowie opowiadania Benek Kwiaciarz, obserwują spod kiosku przy stacji PKP „trzy błyszczące lakierem stary”, pędzące „hałaśliwie”6. Poza tym widuje się przeważnie zaprzęgi; oto na przejeździe łączącym Włochy Stare i Nowe wierzga nogami „zastrachany węglarski koń”, trzeszczy dyszel, z wozu czarną strużką sypie się miał7. Wozami przewożą swój dobytek handlarze z bazarów. Dorożkarzy nazywa się „sałaciarzami”, zapewne od popularnego okrzyku „wio, sałata, daj mu bata!”8.

O pejzażu Włoch stanowią glinianki, zwane też glinkami, których w czasach dzieciństwa Marka Nowakowskiego było więcej niż obecnie9. „Dopiero za glinkami rozsiadło się miasteczko” – czytamy w jednym z opowiadań10. Nawet w nocy „błąkają się w wodzie światła miasteczka”11. Chłopcy ze Starych Włoch największą gliniankę nazywają Oceanem12. O innej mówi się Pociecha13. Glinianki, zarośla wokół nich, to przestrzeń egalitarna. Każdy może się poczuć jak u siebie. Bohater opowiadania Na boku przysiada nad brzegiem, wsłuchuje się w szmer trzcin, podpatruje kilku nieruchomych rybaków, wreszcie czuje, że „napięcie trzymające jego twarz” ustępuje. Jest sam, „nikt go nie widzi”14. Zachodzi tu garbaty Oleś. Wie, że „nad gliniankami miara nie decyduje o człowieku”. Podobnie sądzi Żelimas, zbieracz butelek. Do porozumienia wystarczy prosty gest, postawienie flaszki, poczęstunek papierosem, umiejętność rozmowy czy gawędy. Można poczuć się tu swobodniej, pozwolić sobie na zdjęcie marynarki i wygrzewanie się w słońcu15. Nad gliniankami spotykają się mężczyźni, zaopatrzeni na ogół w „zaprawkę”16. Przybywa ich w soboty po wypłacie. Kulawy Karol i pan Antoni mają „w wydeptanej wśród trzcin kotlince” swoje upatrzone miejsce, gdzie rozkładają marynarki, polegują, piją „dużymi łykami”, zagryzając salcesonem17. Kulawy Karol lubi też przystanąć nad glinkami albo przysiąść wśród sitowia, przymknąć oczy, posłuchać rechotu żab i szmeru trzcin18. Czasem rozlega się „pluśnięcie większej ryby”19. Glinianki mogłyby być synonimem czasu wolnego, gdyby pojęcie to cokolwiek tu znaczyło.

Wokół glinianek przesiadują rybacy. Chętnie obserwuje ich garbaty Oleś: „zajęci spławikami”, nie zwracają uwagi na otoczenie, co najwyżej „lakonicznie” odpowiadają na pytanie, „czy biorą ryby”20. Coraz to widzi się kogoś zmierzającego nad glinianki z wędką w ręku21. Zwraca uwagę chata Rybaka, „stare, rozwalone domostwo”, dające jednak „szeroki cień” podczas zachodu słońca – ulubione miejsce spotkań chłopców22. Zarośla wokół glinianek to wymarzony plac zabaw, choć niebezpieczny23. Wiosną i latem młodsi polują na żaby. Starsi kąpią się, opalają na brzegu, wypalają pierwsze w życiu papierosy i omawiają plany na przyszłość24. Zimą ślizgają się, grają w hokeja, używając własnoręcznie wykonanych kijków i krążka. To również popularne miejsce schadzek. Przy gliniankach widuje się „parki splecione w uścisku”25. W cieplejsze wieczory dobiega stąd „stłumiony chichot”, słychać dwuznaczny „szelest gałęzi”26. W Starych Włochach glinianki otoczone są „wieńcem akacji”27. Latem nad brzegami kołyszą się „ciężko” słoneczniki28. Tyle tu zieleni, że nawet woda nabiera zielonawego odcienia29. Słowem – glinianki to jeziora, lasy, góry jednocześnie. Namiastka turystyki dla ludzi rzadko podróżujących.

Włochy odznaczają się – wiosną i latem – intensywną zielenią, zasłaniającą ciasne uliczki czy mizerną architekturę, tłumiącą nieprzyjemne zapachy, po zmierzchu tworzącą zaś mroczną głębinę30. Nie zawsze tak było. Decydująca okazała się akcja zadrzewiania prowadzona w latach trzydziestych. Dzięki niej w herbie Włoch mógłby pojawić się kasztan. I dzisiaj jeszcze ulica Rybnicka (dawniej Słowackiego) oznakowana jest jako zabytkowa z uwagi na imponujące szpalery kasztanów. „Kasztany przy torze”, „kasztany przy ceglastej drodze” – stanowią tło miasteczkowych zdarzeń31. W cieplejsze dni pod kasztanami „wylegują się ludzie”32. Również Stary Biel, zmęczony upałem, przeciąga się i usuwa „w cień pod kasztan”33. Pod kasztanami chronią się ci, którzy chcieliby uniknąć wścibskich spojrzeń, jak Irek i jego koledzy: „nawet światła nie docierają tutaj zbyt jaskrawo”, sączą się „tylko nikłe smugi jasności, pokazując niewyraźnie ich twarze”34. Nastoletni Arek i jego przyjaciel też spotykają się „pod kasztanami” na ich „starym miejscu”, znanym im od wczesnego dzieciństwa35. Zdarza się, że kasztan służy za punkt obserwacyjny. 17 stycznia 1945 r. ukryty wśród gałęzi kasztana Rudy wznosi alarmujący okrzyk: „Czołgi! Ruskie czołgi!”36. Ale zimą kasztany nie osłaniają miasteczka. „Kasztany za torem” wyglądają „smętnie – nagie i czarne”37. Miasteczko ukazuje mniej zachęcające oblicze.

Latem sztafaż zieleni współtworzą leszczyny, łopiany, jaśminy, drzewa i krzewy owocowe, jabłonie, wiśnie, porzeczki, agrest38, do tego ogródkowe warzywa, wreszcie kwiaty, jak popularne we Włochach „krwiste peonie”39. A każde z tych drzew, każdy krzew i kwiat to inny zapach, swoisty dźwięk: unosi się „zapach jaśminu”40, słychać „szelest jaśminów”41. Czerwieniejące w słońcu dachówki na tle akacji mogłyby znaleźć się na widokówce z Włoch42.

Są tu trzy kościoły: dwa katolickie i jeden ewangelicki. Zanim zbudowano masywny kościół w Nowych Włochach przy ulicy ks. Chrościckiego (Mickiewicza), wiernym służyła (opisana w poprzedniej części książki) drewniana kaplica. W czasie wojny zbierały się w niej kobiety, „płakały często, modliły się”43. W latach 1957–1958 została rozebrana i ponownie złożona przy ulicy Popularnej w Starych Włochach, do czasu zbudowania tam murowanego kościoła44. Na co dzień kościoły służą jako znak orientacyjny, wedle którego mierzy się odległość czy oznacza położenie. Mówi się więc: „pracuje w spółdzielni za kościołem”45. Dzwony kościelne zaś odmierzają czas. „Czarna wieża kościoła”46, „czarna szpica kościelnej wieży”47, „czarne zarysy kościelnej budowy”48 to drogowskazy także po zmierzchu. Podobną funkcję pełnią też inne kościoły, np. kościół św. Augustyna na warszawskich Nowolipkach, którego dwie wieże jeszcze długo po wojnie ułatwiały odnajdywanie właściwego kierunku49.

We włochowskim krajobrazie wyróżnia się zbór ewangelicki. Jego barwy ujawniają się stopniowo, w zależności od oświetlenia: w słońcu czerwienieją dachówki, innym razem odznacza się biel tynku. Wieża kościoła, stercząca ponad akacjami, pobudza wyobraźnię chłopców żądnych przygód. „Strych obszerny. Pełen różności. Kupa srebra, lichtarze, świeczniki, czary do mszalnego wina i jeszcze dywany perskie” – snuje swoje marzenia Arek, by stwierdzić później, że „na tym strychu nic nie było”, „same tylko rupiecie”50.

Jeszcze trwają beztroskie zabawy dzieci, ale już „słońce powoli wysuwa się zza szkoły”; w jej cieniu upływać będą kolejne lata. Jeden z bohaterów opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze otrzymuje „lakierowany tornister, paczkę zeszytów i kredki”. Teraz musi wstawać „co dzień o siódmej”. Te pierwsze szkolne doświadczenia sprzyjają nawiązywaniu przyjaźni. Z czasem starszych chłopców dzieli rywalizacja, dążenie do przywództwa. Zarysowuje się podział na prymusów i nygusów, potem na kontynuujących naukę i przyuczających się do zawodu. Gdy po latach Arek i jego przyjaciel, bohaterowie Skarbu w Srebrnym Jeziorze, spotykają się „na starym miejscu, pod kasztanami”, Arek podpytuje zaczepnie, chichocze przy tym szyderczo: „Pewnie uczysz się: matematyka, łacina...”. „Bo ja – dorzuca – jutro w miasto...”51. Owo „miasto” okazuje się dla wielu chłopców decydującą szkołą życia.

Najkrótsza droga do „miasta” prowadzi ze stacji. Właściwie dwóch stacji, położonych po sąsiedzku: PKP oraz EKD. Stacje przyciągają również tych, którzy nigdzie nie wyjeżdżają. Kulawy Karol i pan Antoni, wracając w niedzielę z kościoła, przysiadają „na ławce przy stacji” i rozprawiają52. Paweł Tasarz, gdy wyprowadza psa na spacer, zazwyczaj kieruje się „w stronę stacji”53. Niektórzy, jak pewien „malarz z kikutem”, kierują się „za stację”, gdyż znajduje się tam sklep z alkoholem54. Na stacji gromadzą się po fajrancie koledzy z pracy, np. węglarze55. Stacje przyciągają wzrok również w nocy. Wokół zapada ciemność, „jedynie latarnia z peronu” rzuca „słaby ogon światła”56. Nasłuchuje się stacyjnych dźwięków: zacinającego się megafonu, przez który „zdarty kobiecy głos” coś zapowiada, „dudnienia” rozpędzających się pociągów57, „przenikliwego poświstu lokomotywy”58. Te nowoczesne dźwięki najdobitniej zwiastują techniczny postęp. Torowiska kształtują zarazem przestrzeń: „po jednej stronie rów, po drugiej nasyp, w oddali rząd słupów”59.

Popularnością cieszy się niebiesko-żółta kolejka EKD, która dociera do serca „miasta” – na ulicę Nowogrodzką, opodal Telekomu60. Ocalałe przedwojenne stylowe wagoniki odznaczają się mosiężnym okuciem, boazerią, ławkami i stolikami „jak w Orient-Expressie”61. Konduktorzy noszą brązowe mundury oraz czapki z lakierowanymi daszkami w kształcie francuskich kepi62. Takimi wagonikami bohaterowie Nowakowskiego przemieszczają się jeszcze na początku lat pięćdziesiątych. Później zastąpią je uproszczone wagoniki WKD. Bilet „do miasta” kosztuje pięć złotych63. Podróż trwa dwadzieścia parę minut. „Jeździliśmy z Włoch do serca miasta, drżąc z podniecenia. Gnały nas marzenia o przygodach, sukcesach. Już – granica miasta – jak obwieszczał konduktor, i Opaczewską, Niemcewicza, Tarczyńską dojeżdżaliśmy do Nowogrodzkiej. Stosunki w kolejce były familijne, konduktorzy znali pasażerów, gwarzyli z nimi, a nam szczeniakom czasem pozwalali wspaniałomyślnie jechać na gapę” – wspomina pisarz w Powidokach64.

„Miasto” zapowiada mit – przygody, rozrywki, pieniędzy, zaspokojenia pragnień, dołączenia do tych, którzy władają ulicami. A czym jest owo „miasto” w praktyce? To przede wszystkim okolice ostatniego przystanku kolejki EKD: Telekom, Fotoplastykon, hotel Polonia, sklepiki w zrujnowanych kamienicach przy Marszałkowskiej, knajpy, kina, dworce. „Miasto” to przede wszystkim ludzie – ciekawi, niepowtarzalni, mający swoje historie65. Wyruszyć „w miasto” to współtworzyć jego historię. Stać się cząstką mitu. A „więc jutro do miasta”, „skoczymy w miasto”, „miasto jak dżungla”, „w tym tajemniczym mieście”, szykować się „na miasto”, „wszyscy do Warszawy”66. Już sama różnorodność przyimków i zaimków używanych w odniesieniu do „miasta” – do, w, na, jak, nasze – świadczy o rozbudzeniu wyobraźni. Miasteczko ma wiele uroku, ale dopiero w „mieście”, pomimo ruin, zaczyna się wielki świat – szczególnie dla chłopaków w wieku dojrzewania. Ale ustalmy najpierw, skąd się wyrusza.

Domostwo

Potocznie używa się słowa dom, ale w rzeczywistości ma ono różnorodne znaczenia. Pejzaż architektoniczny Włoch określają przede wszystkim małe domki jednorodzinne, parterowe z poddaszami, z jedno- bądź dwuspadowymi dachami, przeważnie murowane, czasem z drewna. Czasem to zaledwie „własnym sumptem sklecony szpetny dziwoląg”. W ogóle na przedmieściu „co krok te domy-pokraki”67. Okazalsze domki, murowane, wyróżniają się barwnym tynkiem: „niebieski domek” należy do Pawła Tasarza68, nad gliniankami zwraca uwagę „żółty domek” tutejszego ogrodnika69. Podobne „parterowe murowanki” spotykamy też na peryferiach Pragi70. A bywa i gorzej. Oleś Garbus nocuje jako sublokator w baraku należącym do Maryśki i Zygmunta71. Również Trzyczwartak ma lokum w baraku zbitym „niedbale z rdzawych desek”72. Złociarz podnajmuje od włochowskiego badylarza ciasną i ciemną „komórkę”73. W rozpadającej się „budzie” pomieszkuje Filozof74.

Mamy też trzy warianty budynków wielorodzinnych. Zacznijmy od pekinu. Pekiny buduje się z myślą o najmniej zamożnych najemcach, w przyszłości z przeznaczeniem na rozbiórkę. Niekiedy drewniane, częściej murowane, są otynkowane nietrwałą mieszanką wapna i piasku, kruszejącą na słońcu75. Najwyżej trzypiętrowe, z niewielkimi oknami, z poddaszem, na ogół z jednostronnie spadzistym dachem, przykrytym przeważnie papą. Pekiny nie zapewniają mieszkańcom wiele przestrzeni. Rodziny zajmują jedną izbę, czasem dwie, wliczając w to kuchnię. Wychodek, a niekiedy także hydrant, znajduje się na podwórzu. Opowiadania Nowakowskiego pozwalają na dość precyzyjną lokalizację opisywanych przez niego pekinów. I dzisiaj jeszcze spacerowicz mógłby natrafić we Włochach na pekiny, np. przy ulicy Milanowskiej (wcześniej Jagiellońskiej), Przyłęckiej (Moniuszki), Dekarskiej (Wyspiańskiego), Głubczyckiej (Żeromskiego). Pekin wpływa na krajobraz miasteczka: „Zza pekinu wyglądał blady księżyc”. Jest znakiem orientacyjnym: „Mieszka w małym drewniaczku naprzeciw pekinu”76. Podobną funkcję pełnią okna pekinu, szczególnie w nocy, gdy odznaczają się „żółtym” kolorem zapalonej lampki naftowej czy żarówki77. Pekin stanowi też punkt odniesienia dla tych, którzy mieszkają w małych domkach lub zamożniejszych willach (raczej negatywny). Przed pekinem gromadzą się jego lokatorzy: „Mężczyźni przed pekinem naradzali się z ożywieniem”78. Mieszkańcy pekinu mówią o sobie „my”, „nasi”: „Nasze chłopaki. Z pekinu”79. Z pekinu dobiegają najprzeróżniejsze dźwięki80. Pekin oddziałuje też na kolorystykę miasteczka swoim przeważnie piaskowym czy „rudym” zabarwieniem81.

Bardziej okazałym budynkiem jest chyba czynszówka, przeważnie dwu- lub trzypiętrowa, z czerwonej, mocno wypalonej cegły, zazwyczaj nietynkowana, z płaskim lub lekko spadzistym dachem82. Z założenia czynszówki przeznaczone były na wynajem niewielkich mieszkań dla pracowników fabryk, rzemieślników, kolejarzy, woźniców.

Wyżej w hierarchii architektonicznej mieści się kamienica. To budynek kilkukondygnacyjny, z obszerną klatką schodową, wykonany z lepszego budulca, przeważnie otynkowany, z elementami dekoracyjnymi, wyposażony w instalacje sanitarne i grzewcze83. Znajdują się w niej mieszkania własnościowe lub wynajmowane przez zamożniejszych lokatorów. Mianem kamienicy określa się też zespół budynków połączonych bramami, podwórzami, zajmującymi całe parcele pomiędzy ulicami („razem mieszkali na Solcu w sąsiednich podwórzach”84). Kamienice, nawet jeśli przetrwały wojnę, ulegają jednak degradacji na skutek wywłaszczeń, co Nowakowski aluzyjnie sygnalizuje w opowiadaniu Rodzina z połowy lat sześćdziesiątych: kamienica „to przed wojną było coś, teraz każdy wie, że kamienica to nic”85. Poza tym po wojnie na skutek migracji, kwaterunku, zmian własnościowych przedwojenne podziały społeczne i tak zacierają się lub zmieniają formy.

Nowakowski używa określeń „pekin”, „murowaniec” i „kamienica” jako odrębnych terminów, choć zdarza się, że odnoszą się one do tych samych obiektów, co nie dziwi, gdyż we Włochach różnice między budynkami wielorodzinnymi wydają się mniej czytelne niż na ocalałych z wojny ulicach Warszawy86. Niemniej mieszkania kamieniczne i tutaj wyróżniają się dostatkiem na tle mizerii czynszówek, a zwłaszcza pekinów. Mieszkanie Andrzeja Magistra, kolegi Benka Kwiaciarza, w dość solidnej kamienicy przy Popularnej (Kościuszki), składa się z kilku oddzielnych pomieszczeń: korytarza, kuchni, pokoju. Zwracają uwagę lakierowane drzwi pokoju, błyszczące i śliskie posadzki, tapczan, obrazy w złoconych ramach, radio z klawiszami do przełączania częstotliwości87. Mieszkanie kontrastuje z pekinowymi klitkami, sam Magister zaś odgrywa rolę wielkomiejskiego playboya.

W ocalałych kamienicach w Warszawie obszerne mieszkania przekształcone zostały w komunałki, zwane potocznie kołchozami. Na przykład kamienica na Krochmalnej: „wielopokojowe, mieszczańskie mieszkanie” zamienione na „klitki przedzielone ściankami z dykty, ze wspólną kuchnią”88. W opowiadaniu Sielanka Iza podnajmuje osobny pokój w takim właśnie kołchozowym mieszkaniu, co kosztuje ją „siedem stów”89. Tuż za drzwiami mieszka właścicielka lokalu. Znajomy Izy, Długi, i tak ma czego zazdrościć, skoro sam mieszka ze znajomymi „we trójkę na kupie”90. W innym opowiadaniu czytamy o wspólnym pokoju przedzielonym przepierzeniem, w którym „wyrka stoją rzędem pod ścianą”91. W Powidokach pisarz opisuje kamienicę na Okólniku, w której zamieszkał na początku lat sześćdziesiątych. Sublokatorski pokoik na ostatnim piętrze otaczały najprzeróżniejsze odgłosy z mieszkań wokół: „miłosne zaklęcia, gniewne wyzwiska, płacz dzieci”92.

We wczesnych utworach Nowakowskiego dość rzadko znajdujemy wzmianki o nowym budownictwie, które niekiedy służy za tło dla dawnej zabudowy93. Nie ma w jego twórczości pochopnej idealizacji przeszłości, która w przypadku architektury musiałaby wszak oznaczać również afirmację ubóstwa i prowizorki, ale nie ma też bezrefleksyjnego zachwytu nad nowoczesnością. Przykładem mogłoby być późniejsze opowiadanie Dwa domy. „Po co tu stoi ten drewniak stary, zbutwiały, z pozieleniałym dachem?” – pytają mieszkańcy nowego bloku. „Szpeci tylko otoczenie. Te grządki, ta studnia, ten płot... Wyburzyć to natychmiast, pobudować nowoczesny, oszklony pawilon; szkło i beton!!”. Jednak te „grymasy pełne wyższości” okazują się pozorne. Bywają chwile, że „już tylko patrzą”, „odpoczywają ich oczy po dniu jałowych miejskich widoków”94. Fascynacja miastem i ucieczka przed neomiastem, jakim staje się Warszawa lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – to motywy, który powracają w opowiadaniach Nowakowskiego.

Tymczasem ludzie ukazywani przez Nowakowskiego zamieszkują przeważnie pekiny, czynszówki, kamienice, drewniaki, drewniaczki, baraki, budy, tanie „murowanki”, rzadziej zaś lepsze, w pełni wyposażone domy. Nie wspominając już o okazałych willach, o których w utworach i relacjach Nowakowskiego znajdziemy mniej wzmianek. Nie dziwi więc tęsknota za domem pięknym i dobrze urządzonym. Najsilniej wyraża ją „wariat”, szwagier piekarza Maruszka, w opowiadaniu Złoto. W kącie ogrodu, za jaśminami, potajemnie tworzy model wymarzonego domu, wykonany z „deszczułek” i „cegieł pobielonych wapnem”: „nowoczesny”, „dużo słońca, przestrzeni”, „pokój sypialny”, „łazienka”, zwieńczony „spadzistym daszkiem”. Pijany piekarz Maruszek niszczy model domku. Ten akt destrukcji wyraża nie tylko agresję, lecz także zawiść, a nawet wrogość wobec tych, którzy mogliby mieć coś więcej95. Marzenia o lepszym i samodzielnym mieszkaniu różnie są wyrażane. „Pewnie też ciepła woda i gaz” – pokpiwa z Izy Długi zazdrosny o jej „metę”96. Ciepła woda i gaz – szczególnie w latach pięćdziesiątych – pozostają symbolami luksusu.

Zajrzyjmy do wnętrz. Zwłaszcza w przypadku pekinów i czynszówek mają one swoje specyficzne zapachy, jak „śmierdzący zlew na korytarzu”. Rozchodzą się wonie posiłków, dymu tytoniowego oraz przetrawionego alkoholu97. Panuje przeważnie zaduch – „duszne ciepło” – powodowany przez piece węglowe98. Niekiedy już w sieni wyczuwa się „stęchły zaduch”99. Nie są to miejsca ciche. Trzeszczą schody, korytarz wypełnia się hałasem, za dnia dobiegają także odgłosy pracujących tu rzemieślników, krawców czy szewców100. Wre ruch, ludzie przemieszczają się ze swoich mieszkań na podwórze i z powrotem, a każde intrygujące zdarzenie sprawia, że schody jeszcze mocniej skrzypią. Cisza zalega dopiero wtedy, gdy dom zasypia, choć nie usypia całkiem, gdyż niektórzy rozpoczynają nocne życie101.

Przeważa ciasnota. Niekiedy w jednej izbie stoją tuż obok siebie tapczan do spania, szafa, stół102. Zdarza się, że bardziej obszerne izby dzieli na dwie części przepierzenie. Mieszkanie Kiciuchy rozdzielone jest „zasłoną z kolorowego materiału, obciągniętą górą i u dołu drutem”. W jednej części znajduje się łóżko chorego Kiciuchy, w drugiej – sprzęty gospodarskie i rzeczy osobiste jego żony. Stąd właśnie rozlega się „szczęk zmywanych naczyń”. Słychać też „szelesty” zdejmowanego ubrania103. W znacznie gorszej sytuacji znajdują się ci, których stać jedynie na wynajęcie sublokatorskiego kąta, nawet nie pokoju. „Mieszkam kątem u szewca. Za przepierzeniem z kretonu. Ciągle tylko stuk młotka i cała rodzina szewca kłębi się za przepierzeniem. Tego nie można nazwać swoim kątem” – zwierza się bohater Opowieści104. W ciasnych mieszkaniach łatwo o spięcia lub konflikty105. Wykorzystuje się zatem każdy zakamarek, również w piwnicach i na strychach106.

„Sinawa plama, szeroko rozlana pośrodku”, „czarne ściany”, „odrapana tapeta, zaciek na suficie”, „podłoga wypaczona z wilgoci” – to znaki rozpoznawcze wielu pomieszczeń107. Zacieki i plamy wskazują na zawilgocenie ścian – problem wielu ubogich domów, niezaizolowanych, nie wspominając już o prowizorycznych mieszkaniach w suterenach. Stąd też wyczuwalny tu i ówdzie „smród stęchlizny”108.

Niemniej nawet w ubogich czy prymitywnych pomieszczeniach odnajdujemy detale z klasycznych mieszczańskich wnętrz. Mimo wszystko nasuwają się skojarzenia raczej z kamienicą niż wiejską chatą. W centrum izby mieszkalnej stoi stół, choć niekiedy wszelkie funkcje spełnia stół kuchenny. Na stole w mieszkaniu Kiciuchy leży obrus – znak kobiecej troskliwości. Stojąca na stole butelka poświadcza zaś obecność mężczyzny109. Podobnie u Trzyczwartaka: tu również widać stół z obrusem110. W mieszkaniu Maryśki stół to miejsce zadbane, przy którym w każdej chwili zasiąść mogą goście111. Dba o stół również matka Benka Kwiaciarza. Do obiadu przykrywa stół obrusem, a po posiłku składa go w „równy prostokąt”, by położyć zwykłą ceratę112. W nowych mieszkaniach pojawią się niskie stoliki w stylu klubowym, w sam raz na talerzyk z ciastkami i szklanki z herbatą, a więc z myślą o niezobowiązujących wizytach znajomych113. Przy stole się rozmawia, omawia interesy, a wypowiadane słowa dopełniają gesty w rodzaju pukania, gładzenia blatu, szczypania obrusa, sygnalizujące nastrój, intencje, nastawienie wobec innych114.

Stół zazwyczaj otaczają krzesła lub stołki. Sinawy chłop, który zachodzi w interesach do Kiciuchy, zbliża się do stołu, uśmiecha „do butelki”, kładzie na stole czapkę, wreszcie siada „na brzeżku krzesła, podwijając nogi” – widać, że jest petentem115. Podsunięcie krzesła to gest kurtuazji116. Coraz to rozlega się „szurgot” odsuwanego krzesła117; czasem to zwykły domowy odgłos, niekiedy zaś sygnał dla otoczenia: „wstał, odsuwając gwałtownie krzesło”118. Stołki traktuje się niekiedy jako substytut krzesła. W mieszkaniu Kiciuchy jego znajomy Wazelina przysiada na stołku, wierci się na nim hałaśliwie: „niewygodny”119. Stołek wykorzystuje się jako podstawkę pod miskę z wodą służącą do ablucji120. Nawet w prymitywnych izbach, np. w barakach, dostrzec można niekiedy fotele – meble rodem z mieszczańskiej kamienicy. Również w lokum Trzyczwartaka znajduje się fotel, choć „z wyłażącym gdzieniegdzie włosiem”. Gdy w fotelu tym zasiada wspólnik Trzyczwartaka Kaczor, od razu widać, kto ma przewagę: Trzyczwartak chce coś odpowiedzieć, lecz Kaczor porusza „niecierpliwie ręką” i unosi się „nieco w fotelu”121.

Szafą zarządza przeważnie kobieta. Iza z opowiadania Sielanka niecierpliwie przewraca „bety” w swojej szafie, Długi w tym czasie tkwi przy oknie122. Mela z opowiadania Tapeta, chcąc zaimponować Ząbkowi, otwiera szafę i demonstracyjnie przewraca „wzorzyste łachy i bieliznę”123. Kobiety ukrywają w szafie, pośród bielizny i ubrań, swoje pamiątki – listy czy fotografie, niekiedy przewiązane kolorową wstążeczką124. Zawartość szafy może wzbudzać zazdrość innych kobiet. Bratowa Irki, żony Trzyczwartaka, podziwia zarówno „orzechową szafę”, jak i „babskie łachy”. Irka się przechwala, że zimą planuje wraz z mężem zakup mebli – „pod kolor szafy”125. Autoprezentacji służą też szafy „na wysoki połysk”126. Mężczyźni traktują szafę raczej obojętnie. Esy to opiera się o szafę, to znów postukuje w nią kciukami127. Zdarza się, że na skutek zdenerwowania chodzi się „wzdłuż szafy drobnymi krokami”128.

Ważnym meblem jest kredens, który stoi w kuchni lub w pokoju. W kredensie przechowuje się zapasy żywności, naczynia, sztućce. Irek w opowiadaniu Interes najpierw szpera w kredensie, zaopatrzonym przez matkę, szykuje „kanapki z kiełbasą”, potem znajduje jeszcze pomidory129. Na kredensie ustawia się czasem wazon z kwiatami, co oznacza, że może pełnić funkcję dekoracyjną130. Kredens bywa domową skarbnicą. Tak postrzega kredens swojej babci Arek, który rozpowiada kolegom, że „znajdują się tam rzeczy dziwne i piękne” – „skarby babuni”. Dostęp do nich pozostaje utrudniony, gdyż z kluczami do kredensu babcia nie rozstaje się nigdy. Gdy pewnego dnia kredens zostaje wyniesiony z domu na sprzedaż, oznacza to schyłek babcinego świata. Starsze kobiety, jak babcia Arka, mają jeszcze niekiedy posagowe kufry131.

O mieszkaniu i jego lokatorach wiele mówi łóżko. W pekinach i murowańcach łóżko czy legowisko jest często jedyną przestrzenią prywatną – szczególnie dla ludzi, którzy niewiele posiadają, żyją z dnia na dzień, a na kilku metrach wykonują wszelkie powszednie czynności: od gotowania, mycia, po spanie. Przynajmniej w latach czterdziestych i pięćdziesiątych łóżko to solidny mebel, z drewna lub metalu, a o jego wygodzie decydują sprężyny. W nowszych wnętrzach częściej widuje się wersalki lub składane tapczany132. Łóżko niekoniecznie stoi w pokoju. Niekiedy sypialnią okazuje się kuchnia. W takim wypadku używa się łóżka polowego, które rankiem można złożyć133. W kuchni śpią przeważnie ludzie starsi, np. ojciec kulawego Karola134. Na kąt w kuchni mogą liczyć – jako sublokatorzy – pozbawieni rodzin krewni lub znajomi, korzystający z gościny. Oleś Garbus ma swoje posłanie w kuchni, a w zamian za miejsce przynosi wodę ze studni, rozpala ogień w piecu kuchennym, tka szaliki na sprzedaż135. W kuchni sypia też wspólnik Trzyczwartaka Kaczor, oddzielony w ten sposób od łoża małżeńskiego Trzyczwartaka i jego żony w pokoju obok136. Łóżko pełni czasem funkcje mebla wypoczynkowego. Iza z opowiadania Sielanka w wynajmowanej izbie nie ma fotela; by odpocząć, owija się kołdrą i siada „w kącie łóżka”137. Podobnie Mańka Dzyndzel – w ciągu dnia rozciąga się na łóżku, zapalając papierosa138.

Łóżko lub tapczan może uchodzić za symbol mieszczańskiej stabilizacji – w przeciwieństwie do legowiska, które sprawia wrażenie posłania prowizorycznego, tymczasowego, kryzysowego. Wspomniany Oleś Garbus rozściela sobie na podłodze zaledwie „kożuch o kwaśnym zapachu”139. W innym przypadku jest to „posłanie z płaszcza i starych betów”140. Odrzucony przez Melę jej dotychczasowy partner Tapeta musi przenieść się z tapczanu w kąt za szafę, za posłanie służy mu odtąd siennik141. Z wypchanego słomą siennika korzysta też Kaczor. Słoma „szeleści”, gdy Kaczor przewraca się z boku na bok142. Na podobnym sienniku, „przy skrzyni z węglem”, sypia ojciec Adeli, a to skromne posłanie wskazuje na jego drugoplanową rolę w mieszkaniu córki143. Przenosiny z legowiska na podłodze do łóżka można by więc uznać za awans. I tak Esy, zdobywszy względy Adeli, przenosi się z prowizorycznego wyrka do jej łóżka144.

Łóżko od legowiska odróżnia pościel. Iza znana z Sielanki przykrywa się kołdrą145. Maryśka z opowiadania Porachunki garbusa śpi wraz z mężem pod pierzyną146. Oleś Garbus, ich „suplikator”, okrywa się czymkolwiek. Tapecie sypiającemu w kącie na sienniku za kołdrę służy „tramwajarski kożuch”147. Podobnie Kaczorowi, który narzeka, że kożuch „gryzie ciało”148. Niekiedy jedynym luksusem w łóżku pozostaje ugnieciona pięścią poduszka, uformowana do kształtu głowy149. Poduszka może też ozdabiać łóżko. Matka Benka Kwiaciarza rankiem najpierw łóżko ścieli, a potem układa na nim starannie wyklepaną poduszkę150. Dzięki tym zabiegom ubogi pokój Benka sprawia wrażenie przytulnego. Podobnie mieszkanie Maryśki z opowiadania Ożenili... Wprawdzie funkcję sypialni pełni tu kuchnia, lecz dzięki starannemu posłaniu łóżka i ułożeniu na nim „sterty poduszek” pomieszczenie nabiera schludnego, zarazem ciepłego wyglądu151. Łóżko ze stosem poduszek oraz „różową lalką z długimi rzęsami” na szczycie bywa też cechą mieszkania kobiety samotnej152.

Higiena snu nie jest na ogół przedmiotem poważniejszej troski, zwłaszcza mężczyzn. Wierzchnie ubranie zdejmuje się tuż przed snem, kładzie lub rzuca obok łóżka. Tak czyni Paweł Tasarz, który po zdjęciu ubrania pozostaje w „kusej koszulinie”153. Niektórzy w ogóle nie zdejmują ubrania do snu. Strudzony ciężką pracą Piotr Złociarz kładzie się czasem na swoim wyrku w gumiakach154. Pozujący na twardziela Arek układa się na „łóżku pod ścianą”, jedynie „z rozmachem” zrzucając buty155. Kobiety przebierają się raczej przy zgaszonym już świetle. Tak czyni Irka, która dopiero po zdmuchnięciu lampki naftowej ściąga sukienkę156. Podobnie Maryśka z opowiadani Porachunki garbusa; leżąca obok łóżka jej różowa bielizna może wskazywać, że oto nadeszła noc „czułości” z mężem Zygmuntem157.

Z łóżka wyposażonego w sprężyny dobiegają skrzypienia. Sprężyny skrzypią, gdy na łóżku się siada lub przewraca z boku na bok158. Skrzypienie czy trzeszczenie łóżka miewa podtekst erotyczny. Mela zachęcająco „rzuca się” na tapczan, który skrzypi „piszcząco”: „miękki – uśmiecha się do Ząbka – będzie nam dobrze”159. Gdy Esy wygrywa rywalizację z Maniusiem Kropą o względy Adeli, kieruje się do jej łóżka, prosi, by się posunęła, po czym słychać, jak łóżko trzeszczy „sucho”160. Ale skrzypienie łóżka to także dźwięk samotności; kulawy Karol „długo w noc przewraca się na łóżku”, jego „łóżko skrzypi wstrętnie, jęcząco jak skarga”161. Wyrko Piotra Złociarza też skrzypi „cienko”162. Kanapa bohatera opowiadania Na boku „jęczy cienko”, gdy ten wciska w nią pięść, w geście nerwowego niezaspokojenia163.

Na ogół nie sypia się samotnie. Łóżko dzielą – a nawet powinni dzielić – kobieta i mężczyzna. Które z nich zawiaduje łóżkiem? Czasem przewagę zyskują kobiety. To Mela prowokuje Ząbka, gdy „rzuca się” na tapczan i sugeruje: „będzie nam dobrze”164. W łóżku niewiele ma do powiedzenia niemłody już Paweł Tasarz. Wieczorami jego żona, Gruba Jadźka, mierzy go wzrokiem „nieprzyjaźnie”, przewraca się „hałaśliwie” na łóżku. Gdy zaś kołdra zsuwa się, ukazując „białe, baniaste piersi” i „pełne, młode nogi”, Tasarz zaledwie kieruje tam „krótkie, spłoszone spojrzenie”, ale Jadźka pochrapuje już miarowo165. Również Irka, żona Trzyczwartaka, zarządza łóżkiem. Niekiedy przed snem zamiast czułości z ich łóżka dobiegają odgłosy „poszturchiwania się”. W łóżku Irka dokonuje bilansu wydatków oraz obrachunków na przyszłość. Znudzona Trzyczwartakiem oddaje się pod nieobecność męża Kaczorowi. I choć to Kaczor pociąga ją na łóżko, po zbliżeniu właśnie Irka wydaje komendę „wyłaź”, a Kaczorowi nie pozostaje nic innego jak wrócić – bezpowrotnie – na siennik166.

Łóżko może wywoływać też nieprzyjemne, a nawet bolesne wspomnienia. W więzieniu lub poprawczaku łóżko jest niekiedy miejscem tortur. Już pierwszej nocy w poprawczaku Arka budzi „gorąc oblepiający twarz”, „uderzenie w plecy”, „szorstki koc” wpychany w usta. To „kocówka” – swoiste otrzęsiny ze strony starszych. Kolejną torturą okazuje się spanie „na sianku” – czyli na betonie167.

W mieszkaniach przeważają przedmioty codziennego użytku. Niemniej zasiedziali mieszkańcy starają się, by ich mieszkania przypominały wnętrza mieszczańskie – umeblowaniem, wyposażeniem, a także dekoracjami. Ostatecznie chodzi o to, by stworzyć sobie „przytulną przystań”168. Najpopularniejsza dekoracja to obrazy na ścianach. Najwyżej ceni się oryginały, nawet jeśli ich rzeczywista wartość artystyczna może budzić wątpliwości. Nad łóżkiem Kiciuchy wisi obraz przedstawiający „burakowego koloru zachód słońca”. „Ładnie namalowane”, „chyba drogie” – komentuje Wazelina, ale po przesunięciu dłonią po płótnie zmienia zdanie: „z bliska kiepskie”169. Dużą wagę przywiązuje się do portretu ślubnego, najlepiej w kolorze170. Nawet w melinie Krwawej Adeli ścianę zdobi „kolorowy, ślubny portret”, zawieszony nad kilimem, przedstawiający właścicielkę „sprzed wielu lat” oraz jej dawnego wybranka171. Na wsi popularnością cieszą się monidła, czyli portrety wykonywane na podstawie fotografii172. Obrazy na ścianie mogą zdradzać pochodzenie. W mieszkaniu Trzyczwartaka na ścianie wisi „rząd obrazów” przedstawiających „świętych” i „święte”. To „wsiowa” Irka, żona Trzyczwartaka, rozwiesiła te obrazy – odgaduje Kaczor, ich sublokator173. Ważnym elementem dekoracyjno-funkcjonalnym jest kalendarz ścienny, najlepiej kartkowy. Kaczor przegląda taki kalendarz, z powyginanymi rogami, w mieszkaniu Trzyczwartaków174. Do rekwizytorium domowego należą rozmaite pamiątki, albo przechowywane na wierzchu, albo ukryte w sekretnych schowkach, jak wspomniany kredens babci Arka175. Nad łóżkiem Benka Kwiaciarza wisi oszklony „święty obrazek” – być może pamiątka pierwszej komunii – który Benkowi służy także jako lusterko: „obejrzał twarz w szkle świętego obrazka nad łóżkiem”176.

W latach pięćdziesiątych fotografia to wciąż rzadkość, szczególnie w mniej zamożnych domach. Mało kto posiada aparat fotograficzny na własność. Korzysta się z usług fotografa. Dla starszego pokolenia fotografia to dokument poświadczający najważniejsze momenty w życiu – chrzest, pierwsza komunia, ślub – zdjęcie do dowodu osobistego, czasem portret177. W jednym z mieszkań widzimy „rząd fotografii na ścianie”: „ona w ślubnej sukni z nim zastygłym głupawo w tej peszącej chwili”, „ona z dzieckiem”, „ona przy biesiadnym stole”178. Niekiedy kolekcjonuje się rodzinne fotografie w albumie179. Fotografia może być jedynym świadectwem czyjejś obecności. Małolatek zna swojego ojca „tylko z fotografii”180. W mieszkaniu Benka Kwiaciarza nad kilimkiem wisi „oprawiona w złocone ramki fotografia ponurego mężczyzny z szeroko rozsiadłym nad wargą wąsem” – nieżyjącego już ojca Benka181. W latach pięćdziesiątych aparat fotograficzny rzadko jeszcze służy rejestracji codzienności, rozrywek czasu wolnego, nie wspominając o turystyce. To dla młodszego pokolenia fotografia stanie się hobby, i tak zresztą długo jeszcze raczej elitarnym. Charakterystyczną postacią jest Tadeusz Sykson, lokator Krwawej Adeli. Zarabia jako wędrowny fotograf – na ulicach i bazarach. Jest zależny od pogody. W bezsłoneczne dni „jego interes” nie udaje się „prawie wcale”. Wtedy Sykson siedzi na swoim łóżku i przeciera szmatką aparat fotograficzny182. Fotografia kojarzy się wielu jednak bardziej z dokumentem niż z pamiątką. Bywa wszak dowodem rzeczowym, materiałem śledczym. Złodziejska kariera Arka kończy się, gdy wpada on w zasadzkę zastawioną przez milicjantów. Jeden z nich pokazuje fotografię prowodyra: „Tadzio Belka głupawo uśmiechnięty, uczesany z przedziałkiem. Fotografia pożółkła, stara”183. To zdjęcie uświadamia Arkowi, że oto przygoda dobiegła kresu, kończy się też niefrasobliwa małoletniość.

Powiedzieliśmy już o najczęściej spotykanych meblach i dekoracjach. Pora wskazać na urządzenie, bez którego nie może funkcjonować żadne gospodarstwo. Piec to symbol domu, przynajmniej do lat pięćdziesiątych, a w wielu przypadkach znacznie dłużej. Podstawowe źródło ciepła, ale nie tylko – także domowych dźwięków. Dosypywanie do pieca, rozgarnianie dogasających węgli wywołuje hałasy lub szmery. Ogień dźwięczy miękko, a nawet „sennie” niczym kołysanka184. Sprzyja bliskości. W opowiadaniu Powrót „łagodny szmer obudzonego ognia” sprawia, że stykają się spojrzenia matki i syna185. Piec kuchenny to urządzenie wielofunkcyjne. Pozwala się ogrzać, osuszyć ubranie, służy do przygotowywania posiłków186. Czasem jego ciepło jest namiastką bliskości człowieka. Paweł Tasarz, nieakceptowany przez żonę, w ciszy mieszkania wsłuchuje się w potrzaskiwania dogasającego ognia, wreszcie dorzuca węgli i odgrzewa sobie obiad187. Popadający w alkoholizm ojciec Arka w rozmowie „z piecem” poszukuje pocieszenia188.

Piece zapewniają nieco intymności w przestrzeniach publicznych. Na Dworcu Głównym „do czerwoności rozpalona koza”, ustawiona w pakamerze dziadka klozetowego, przyciąga włóczęgów, a także oczekujących podróżnych189. Zimą piec jest jedynym przytulnym miejscem w więziennej celi. W opowiadaniu Kwadratowy spotykamy „czarnego doliniarza”, który ceruje przy piecu skarpety wielką igłą sporządzoną własnoręcznie z aluminiowego drutu190.

Powszechność pieców, przynajmniej we Włochach, sprawia, że zawód zduna, a także kominiarza budzi szacunek191. Paweł Tasarz, niezbyt szczęśliwy w pożyciu małżeńskim, przynajmniej „cieszy się uznaniem, jako stary i dobry rzemiecha”. Poważają go sąsiedzi, gdyż prawie wszystkim „piece ponaprawiał i nigdzie się już nie dymi”. „Jaki jest, taki jest – ale na piecach się zna”192. Również węglarze mogą liczyć na poważanie, niekiedy ledwie skrywające złość na ich szachrajstwa. Dzięki lewym dochodom stać ich na wódkę, zabawę. Nadają ton męskiej wspólnocie. Dobrze jest mieć znajomych wśród węglarzy. Siedemnastoletni Irek z Włoch uchodzi za przywódcę rówieśników, a o jego pozycji świadczy właśnie to, że mało kto w jego wieku żyje „tak dobrze z węglarzami na stacji jak on”193.

Ale piec to zarazem kłopoty. Jak zapewnić zapas węgla? Gdzie składować kupiony węgiel czy koks?194 Na ogół obok pieca stoi „skrzynia z węglem”, przyniesionym ze składziku lub piwnicy – symbol codziennego znoju195. Bywa, że na skutek niskiego ciśnienia albo słabej jakości opału piec dymi, grożąc zaczadzeniem196. Co gorsza, w starszych domach każde pomieszczenie, w tym łazienka, ma oddzielny piec. Niektórzy ratują się przed chłodem, ustawiając koksiaki z rurą wyprowadzoną przez dziurę w ścianie na zewnątrz197. Centralne ogrzewanie – zasilane z pieca kuchennego – to już technologiczny postęp198. Niemniej trudno się dziwić, że większości marzy się mieszkanie z instalacją gazową, uwalniającą od powszednich trosk199.

Do lat pięćdziesiątych życie toczy się w rytmie nie tylko pór roku, ale także wahań pogody. Przejawem tej zależności jest zmienność oświetlenia wnętrz. Stąd też przekonanie o zaletach pomieszczenia nasłonecznionego, czyli jasnego i ciepłego, oraz o wadach „ciemnego mieszkania”200. Ale półmrok pobudza wyobraźnię; pośród cieni błąkających się po ścianach można odczuć przenikanie się świata racjonalnego i zmysłowego.

Szczególnie w prowizorycznych barakach, ubogich w instalacje pekinach, za oświetlenie nadal służy lampa naftowa, zwana potocznie „naftówką”201. Poza tym w latach powojennych zdarzają się częste przerwy w dostawach prądu. Lampa naftowa wymaga stałej troski: dolewania nafty, podkręcania i przykręcania knota, czyszczenia szkła202. Żarówka zasilana energią elektryczną ma jednak nie tylko zalety. Sprawia, że przeskoki od ciemności do jasności („światło pstryk”203), zwłaszcza dla tych, którzy wychowali się w czasach przed dominacją elektryczności, okazują się nazbyt gwałtowne. Światło żarówki utrudnia też stopniowanie napięcia. Zarazem ten, kto przekręca lub naciska kontakt, zyskuje kontrolę nad wnętrzem. Mela z opowiadania Tapeta „przekręca” kontakt „nagle”, „żółte światło” zalewa izbę, a Ząbek (od którego oczekuje rozprawy z jej dotychczasowym „chłopem” – Tapetą) mruga „bezradnie” powiekami204. Inna rzecz, że żarówki o niskiej mocy rozpraszają mrok niewiele skuteczniej niż lampy naftowe z rozkręconym knotem.

Doświadczenie półmroku wydaje się istotne także z tego względu, że zostało zapomniane przez późniejsze pokolenia, żyjące w rozświetlonych miastach. Marek Nowakowski przedstawia epokę, w której światło ledwie rozprasza ciemności, zwłaszcza w jesienne czy zimowe poranki i wieczory. „Otworzył drzwi. W pokoju panował półmrok i tylko oczy kobiety błyszczały silnie” – czytamy w jednym z opowiadań205. Już około szóstej, gdy dzwonią w kościele, „zmrok osiada w kątach”206. Zwleka się z zapalaniem światła z oszczędności, nostalgii za światłem dnia, odczuwając senność. Iza z Sielanki nasłuchuje późnym popołudniem – w „poszarzałym” mieszkaniu – odgłosów domu, obserwuje światła powoli zapalające się w oknach naprzeciwko. Zerka w lustro, lecz niewiele w nim widzi, gdyż „ściemniało już porządnie”207. Gdy Kiciucha zapala lampkę naftową, w jej świetle ukazuje się stół, lecz „w kątach, dalej” zalega „gęsty jak kożuch zmrok”208. W izbie Adeli wieczorny mrok rozpraszają jedynie „dogasające węgle”209. Po ciemku sylwetki ludzi przypominają „czarne bryły”210.

A oto kilka określeń światła: „skąpy blask”211, „migotliwe światło”212, światło „przeciekające” przez okienko, wnętrze rozjaśniane „rzadką smugą”213, „gęsta szarówka”214. Wydawać by się mogło, że wraz ze zmierzchem doświadcza się albo ciemności bądź szarości, albo żółtawego światła emitowanego przez lampki naftowe lub żarówki215. Ale światło ma więcej barw. Gdy paser Kiciucha podkręca knot w lampce naftowej, światło załamuje się w „zielonkawym szkle butelki” stojącej na stole216. Również w opowiadaniu Powrót czytamy o „blasku lampy” igrającym w „zielonym szkle szklanek”217. Kaczor, sublokator Trzyczwartaka, dostrzega wśród mroku „czerwony dziwny kaganek”218. W komórce Piotra Złociarza pobłyskują miedziane nabicia na końskiej uprzęży219. Krwistą czerwienią mogą rozświetlać izbę dogasające węgle220. Tak więc w mrocznych, szarych, czarnych wnętrzach światło wywołuje różnorodne refleksy – zielonkawe, miedziane, czerwone. Prozaiczna natomiast wydaje się barwa światła żarówkowego – żółta lub żółtawa221.

Półmrok skłania do uważnego studiowania twarzy. Gdy lampka naftowa przygasa, a izbę ogarnia mrok, twarze stają się niewidoczne, lecz oczy świecą „lekko”222. W mroku trzask potartej zapałki przypomina błysk flesza; ukazuje wyraziście cechy twarzy, wręcz demaskuje twarz, ujawniając nastrój, charakter, urodę. Tak dzieje się w chwili, gdy płomyk zapałki przebija „na chwilę” mrok i ukazuje Kaczorowi „zaciśnięte usta” żony Trzyczwartaka. „Twarda” – myśli Kaczor i niepokoi się trochę223.

W półmroku rośnie napięcie erotyczne. Gdy Irka, żona Trzyczwartaka, ściąga przed snem sukienkę, jej ciało zaznacza się „biało w ciemności mieszkania”, co utrudnia zaśnięcie Kaczorowi, ich sublokatorowi224. W opowiadaniu Powrót dziewczyna pochyla się „nad lampką”, a jej chłopak spogląda na nią ukradkiem i przełyka głośno ślinę225. Kombinacja mroku i światła pozwala odkryć się na nowo, zrozumieć sens niewypowiedzianych myśli. Pojawiające się w zamożniejszych wnętrzach „kinkiety z kolorowymi abażurami” i lampki nocne wytwarzają podobne efekty świetlne, zwiększając zarazem poczucie kontroli nad oświetleniem226.

Doświadcza się półmroku nie tylko we wnętrzach mieszkań, ale także w miejscach publicznych. Nie zawsze jasno oświetlone są hale fabryczne227. Ciemne bywają ulice, szczególnie oddalone od centrum miasta. Salę Dworca Głównego jedynie „mdło” oświetlają okrągłe lampy228. „Szary mrok” zalega w sali sądowej, w której odbywa się proces przyłapanego na kradzieży Arka229. Półmrok panuje w knajpach, niekiedy mieszając się z czerwonawym światłem lampek, co nadaje twarzom bardziej zmysłowe cechy230. Wreszcie w półmroku, rozpraszanym słabą żarówką, toczy się życie więźniów, choć zdarza się, że nagle przez kraty wpada światło reflektora z wieżyczki strażników, wydobywa rysy twarzy231. Każda z tych sytuacji zmusza do oswojenia z półmrokiem.

Na zewnątrz

Okno to łącznik między prywatnym a publicznym. Przypomina ekran, i to dwustronny, można by nawet powiedzieć językiem XXI w. – interaktywny232. Dzięki oknu wie się, co się dzieje na zewnątrz, ale okno zdradza też prywatne sekrety.

Przez okno spogląda się w różnych sytuacjach. Nie chodzi tylko o obserwację. Zerka się w okno podczas rozmowy, by zyskać na czasie. Wazelina podczas spotkania z paserem Kiciuchą woli „zapatrzyć się” w okno, niż podtrzymywać dialog, zaczyna liczyć przechodniów, a gdy ukazuje się siódmy, odczytuje tę liczbę jako dobrą wróżbę233. Okno sprzyja namysłowi; Ząbek, zanim zdecyduje się na przeprowadzkę do Meli, patrzy „z natężeniem w okno pełne granatowej ciemności”234. Kieruje się wzrok ku oknu, by ukryć zmieszanie. Kulawy Karol, zabiegając o względy Maryśki, wygłasza komplement, czerwienieje, ucieka wzrokiem w stronę okna235. W okno spogląda się przed snem – dla wyciszenia. Tak czyni Oleś Garbus: „podłożywszy ręce pod głowę”, patrzy „w ciemność” lub „liczy gwiazdy w prostokącie okienka”236. Patrzy się też z nudów. Piotr Złociarz, stojąc przy okienku swojego lokum, zagarnia garścią brzęczącą muchę „w sam kąt szyby” i rozgniata palcami237. Genek Bednarski, przeziębiony, kuśtyka po mieszkaniu, „nudzi się porządnie, staje w oknie i paznokciem zdrapuje mróz”238.

Spojrzenia w okno mogą mieć także inne, istotniejsze znaczenia. Okno to symbol tęsknoty – i to w dwojakim znaczeniu tego słowa. W letnią, ciepłą noc uchylone okno przypomina kulawemu Karolowi o jego samotności; dobiegają „jakieś chichoty, nawoływania...”. Karol spogląda w okno w poszukiwaniu bliskości, serdeczności, miłości. Innym razem podchodzi do domku zamieszkiwanego przez Maryśkę i przygląda się cieniowi za zasłoną. „Ona” – szepcze239. W poczuciu bezradności patrzy w okno Paweł Tasarz. W smudze światła wirują „jakieś pyłki”, a Tasarz próbuje sam siebie przekonać: „nie puszcza się”, choć domyśla się, że prawda jest inna240. Gdy w progu staje „rumiana dziewucha”, Piotr Złociarz spogląda na nią „z ukosa”, lecz zaraz przenosi „wzrok w okienko”241. Okno symbolizuje wyczekiwanie. Józek z opowiadania Gonitwa przyciska twarz do szyby, czeka „niecierpliwie na jej powrót”242. Patrzenie w okno to również objaw melancholii. Bohater opowiadania Pęcherz źle sypia, wstaje, podchodzi do okna, opiera twarz „o chłodną szybę”, uspokaja się, wraca do łóżka, po chwili jednak powraca, „wlepia oczy w granatowy prostokąt szyby”, właściwie czeka na ten moment, kiedy „nic już nie widać, żadnych świateł...”243. Edyta z opowiadania Artyści w zimowy dzień „spogląda w okno”, jej oczy sprawiają wrażenie bezbarwnych, szepcze do siebie: „sino – i światła... jak świętojańskie robaczki”244. Wyglądanie przez okno to również objaw eskapizmu („gapowato zapatrzony w okno”245).

Uwięzionym okienko celi kojarzy się z wolnością. „Czasem podchodziłeś do okna, patrzyłeś na ten kawałek nieba pocięty kratami, wyć się wtedy chciało, głową o beton tłuc” – zwierza się bohater opowiadania Wrócę i ucałuję twoje ręce...246. Patrząc w okratowane okienko, inaczej widzi się swoje dotychczasowe życie. Kiedy zza okienka aresztanckiej celi, do której trafiają Gałus i jego wspólnicy, dobiega kobiecy głos, narasta „niepokój podskakujący do gardła”247. Również Busio, samozwańczy literat i kronikarz, sterczy „ciągle pod oknem”, zadziera głowę, „wpatrzony w pocięty kratami kawałek brudnego jesiennego nieba”, zastanawiając się nad sensem swojego życia248. Gdy Tapecie i Ząbkowi zbiera się na wspominki, przywołują wrażenia ze wspólnej odsiadki: „Pod celą zawsze patrzyłeś w okno”249. Kto wie, czy ta właśnie scena – być może jedyne doświadczenie bliskości w życiu Ząbka – nie decyduje, że Ząbek woli roztoczyć opiekę nad starym Tapetą, niż wypchnąć go z mieszkania Meli i zająć jego miejsce.

Okno może posłużyć za wskaźnik namiętności. Odtrącony i wyśmiany kulawy Karol „z rozmachem” zatrzaskuje okno, aż dygoczą szyby. Symbolicznie rygluje granicę, oddzielającą go teraz od wrogiego świata. „Tłumaczyłem, że ludzie, wiadomo, cholery są i żeby nie brał do serca... jak kumplowi... a on okno przed nosem zatrzasnął...” – boleje później pan Antoni, przyjaciel Karola250. O sile namiętności świadczy wyrzucenie czyichś rzeczy przez okno. Wieść o takim zdarzeniu rozchodzi się migiem wśród sąsiadów. Gdy Genek Wosik z Budek Szczęśliwickich po kłótni z żoną „wywala” przez okno jej „bety”, nad zdarzeniem tym rozprawiają niemal wszyscy251. Wyrzucić czyjeś rzeczy przez okno to brutalnie wypchnąć kogoś z własnego życia. Po takim geście powrót jest chyba niemożliwy.

Rejestruje się uliczną codzienność z nawyku, kształtującego się od wczesnego dzieciństwa. Dzieci wyglądają przez okno, bo naśladują starszych, nie mają pomysłu na zabawę, czasem za karę nie mogą wyjść z domu. W opowiadaniu Odwaga nastoletni Filip wpatruje się w „pobliską gliniankę, rosochatą wierzbę na zboczu”, widzi, jak „ktoś skacze z wierzby do wody”252. Później patrzy się w okno już niemal odruchowo. „Pokora, piekarz pracujący na nocną zmianę, też już zasiadł w oknie (on mieszka w kamienicy vis à vis) i patrzy, w piżamie, brodę podparł łokciami, i tak patrzy w nic, bo przecież nikt nie idzie, nikt nie stoi, w płot patrzy Pokora. Od lat już tak obaj wyglądamy z okien na ulicę” – czytamy w opowiadaniu Robaki253. Również Trzyczwartakowi zdarza się „przylepiać twarz do szyby” i obserwować „nieźle stąd widoczną” stację oraz oczekujących na niej ludzi, nawet jeśli wyglądają „jak małe i śmieszne kukiełki”254. Okno ułatwia podglądanie i taksowanie płci przeciwnej. Gdy z podwórza dobiega „wesołe nucenie”, Piotr Złociarz „przylepia twarz do szybki” i spogląda na „rumianą dziewuchę”, która kołysze się „wdzięcznie”, aż wreszcie parzy go w usta niedopałek papierosa255. Z kolei Wrotek „tkwi przy oknie”, spoglądając na „znajome kąty”; z czasem jego zwyczajem staje się wypatrywanie przez okno również wieczorami256. Marczewscy z opowiadania Rodzina z zawiścią obserwują przez okno żyzne pola swoich zamożnych krewnych Bornów257. Twarzy w oknach przybywa, gdy dzieje się coś niezwykłego czy niepokojącego, jak w opowiadaniu Wilk: „W oknach parterowych domków, stojących rzadko przy tej piaszczystej drodze, pokazali się ludzie. Patrzyli i rozlegały się współczujące westchnienia i przekleństwa. Dziobaty mężczyzna ciężkim, powolnym ruchem zwracał głowę w stronę okien. Wtedy ludzie chowali się od razu i tylko lekko falowały firanki”258.

Okno pozwala kontrolować innych – znajomych, sąsiadów, przechodniów. Zmusza zarazem do autokontroli; wszak samemu też można stać się obiektem obserwacji. Mieszkańcy małego miasteczka jak Włochy mają poczucie, że mimo braku telefonów „na takich ulicach zaraz wiedzą wszystko”259. Okno może ułatwiać komunikację i przepływ informacji. Uchylone okno wręcz zachęca, by przystanąć, wdać się w sąsiedzką pogawędkę; sprzyja temu niewysoka zabudowa oraz niewielki ruch na wąskich uliczkach. Paweł Tasarz na ogół zatrzymuje się pod oknem znajomego, pana Cacko, stroiciela fortepianów. „Zamieniają parę słów... o pogodzie, o tym i tamtym”, czasem umawiają się na „ćwiarteczkę”260. Ci, którzy patrzą przez okno, zwłaszcza mieszkańcy czynszówki czy pekinu, mogą przeobrazić się w swoisty chór – oceniający, piętnujący, szydzący. Wie o tym dobrze Józwa z Powiśla, który hoduje krowę w szopce na podwórzu. Gdy wraca z krowiną z wypasu w parku, za plecami słyszy chichoty: „we wszystkich oknach murowanki ludzie”261. Okna to zarazem oczy lokalnej wspólnoty. Odizolowane, indywidualne życie wydaje się tu możliwe jedynie za cenę ostracyzmu, skądinąd niebezpiecznego. Mógłby o tym zapewnić także Benek Kwiaciarz: w jego czynszówce albo sąsiedzi wyglądają przez okno i komentują wydarzenia na podwórzu, albo on sam przez okno nasłuchuje lub podpatruje262.

Na noc okno przeważnie się zasłania, tak by nie pozostały jakieś zdradzieckie szczeliny263. O zasłony i firanki dbają kobiety. Przeważnie ustawiają na parapetach doniczki z kwiatami, co służy dekoracji, niekiedy autoprezentacji, a także ochronie prywatności264. Nawet w oknie skromnego baraku Trzyczwartaków widać w oknie „bufiastą firankę”, którą Irka rozsuwa z upodobaniem265. Zasłona ochrania okno Maryśki; można się dostać do środka, jeśli zna się szyfr – stuknięcia w szybę266. Nie zasłaniają okien jedynie kobiety, którym nie zależy na reputacji267. Zasłonięte okno może być również źródłem informacji. Podczas spaceru ulicą Książęcą Hiszpan pokazuje w pewnej chwili Długiemu „dwa jasne prostokąty” – „okna na pierwszym piętrze”. Już wie, że u Lewandowskich właśnie grają w karty268. Tak więc okno to zarazem drogowskaz, zwłaszcza w nocy, dla „ludzi miasta”. Lokatorzy mieszkań na piętrach, jeśli nie mają balkonów, wykorzystują okna do suszenia prania. „W oknach suszą się gacie, ścierki, babska różowizna” – czytamy o pewnej czteropiętrowej kamienicy w Śródmieściu269.

Kto częściej pojawia się w oknie? Mężczyźni patrzą przez okno, by podejrzeć kobiety, wypatrzeć kolegów, niekiedy dla zabicia czasu. W letni poranek stary Biel obserwuje mieszkankę pekinu Władkę Lebiodową, która „przeciąga się w oknie”, i to w samej koszuli nocnej270. Mężczyźni i tak częściej niż kobiety przebywają w przestrzeni publicznej: przy kiosku piwnym, w sodowiarni, na ławce w parku. Dla kobiet okno bywa jedyną szansą, by zorientować się, co dzieje się na ulicy. W czasach przedtelewizyjnych okno to namiastka telewizora. Częściej widać w oknach kobiety także z tego powodu, że to do nich – matek i babć – należy troska o dzieci. Wiele kobiet funkcjonuje na pograniczu: wewnątrz wykonuje domowe czynności, ale zerka przez okno na dzieci bawiące się na zewnątrz. Tuż przy oknie, na pierwszym piętrze, przysiada babcia Arka. Arek i jego koledzy wyczuwają jej obecność; gdy skrzypi lufcik, ukrywają się pod drzewami271.

Okno to miejsce ludzi starych, zwłaszcza kobiet. Babcia dorastającego Arka w zaokiennych widokach szuka ukojenia lub zapomnienia. Starsze kobiety, siedząc przy otwartym oknie, zajmują się szydełkowaniem czy dzierganiem na drutach272. Stają się zarazem sędziami opinii publicznej: obserwują, komentują, krytykują, pochwalają. Czuwają nad tym, co wypada, a co nie wypada.

Więcej okazji do obserwacji mógłby stwarzać balkon. W zabudowie małego miasteczka, jakim są Włochy, mieszkania wyposażone w balkony należą jednak do mniejszości. W centrum Warszawy po balkonach zdobiących kamienice pozostały przeważnie kikuty wsporników; pamiątka niedawnej wojny, ale także skutek powojennej dewastacji secesyjnej architektury273. Poza tym spędzanie czasu na balkonach wydaje się niezbyt popularne. Widuje się na nich głównie ludzi starszych, czasem rekonwalescentów274. „Chorowity profesor”, zasłużony włochowski nauczyciel, w cieplejsze dni przesiaduje „na balkonie drugiego piętra”, mrużąc oczy275. Jego sylwetka wpisuje się poniekąd w fasadę budynku, pozostaje symbolem dla młodszego pokolenia. Balkony pełnią raczej funkcje praktyczne niż dekoracyjne, choć widuje się na nich donice z kwiatami. W pogodne dni służą jako podręczna suszarnia276. Z okien pewnej praskiej kamienicy roztacza się widok na przeciwległe balkony z suszącymi się „gaciami”277. Na innym balkonie wisi pościel278. Balkon ułatwia domowe porządki. Zdarza się, że z balkonu dobiega odgłos trzepaczki „z rozmachem” uderzanej w dywan279. Mieszkańcom bloków balkon posłużyć może jako namiastka przydomowego ogródka. „Woli taki jeden z drugim zasadzić w ogródku pomidora, cebulę niż kwiat, a nawet na balkonach w tych skrzynkach szczypior i koper sadzą” – ubolewa Benek Kwiaciarz280. W sumie częściej widuje się kogoś w oknach niż na balkonach. Okno zapewnia mimo wszystko więcej dyskrecji; łatwiej obserwować, samemu skrywając się za zasłoną.

Drzwi na skutek ciasnoty przeważnie są często używane. Niemniej na ogół zabezpieczone są niczym zamkowe wrota, by w razie potrzeby zamienić mieszkanie w bastion prywatności i uchronić je przed złodziejami. Otwieraniu i zamykaniu drzwi towarzyszą dźwięki – odsuwanych zasuw, wyjmowanych haczyków, zdejmowanych łańcuchów. W mieszkaniu Meli oraz Tapety zgrzyta przekręcany klucz, wreszcie drzwi otwierają się z „hałasem”281. Długi, który odwiedza Izę, „niezgrabnie” mocuje się z oporną zasuwą282. Drzwi zamożnego mieszkania Andrzeja Magistra dodatkowo zabezpiecza łańcuch283. Do zgrzytania zamków czy skobli dochodzi przeważnie skrzypienie zawiasów. Drzwi skrzypią284, czasem „przeraźliwie”285, innym razem „cienko”286. Trudno przemknąć niepostrzeżenie („skrzyp drzwi, uniosła głowę”287). Może dlatego też nie oliwi się zawiasów.

Obserwując drzwi, wiele można powiedzieć o emocjach. Długi – wzburzony i zawstydzony swoim niepowodzeniem – „trzaska” drzwiami, potem przeskakuje „po trzy schodki”288. Babcia Tolka z opowiadania Artyści zdegustowana zachowaniem wnuka uchyla najpierw drzwi, a następnie zatrzaskuje je „z łoskotem”289. Trzaskanie drzwiami związane jest z kłótniami. Niekiedy świadczy zaledwie o niechlujstwie. Drzwi mogą pełnić funkcję teatralnej dekoracji. Gdy w mieszkaniu pasera odbywa się targ o kwotę za przyniesiony fant, „sinawy” rozmyślnie wstaje „dwa razy”, żegna się „stanowczo”, podchodzi do drzwi, ale mimo to „zawraca”290. Wreszcie targ zostaje dobity. Dla mężczyzn drzwi to także namiastka lustra. Idąc z wizytą, zwłaszcza do kobiety, zatrzymują się przed drzwiami i poprawiają włosy oraz krawat, wyobrażając sobie swój poprawiony wizerunek291.

Otwieraniu drzwi towarzyszą niekiedy porozumiewawcze znaki. Pan Antoni odwiedzający kulawego Karola łomocze do drzwi – w geście ponaglenia przyjaciela292. Arek, tęskniący za złodziejską przygodą, wczuwa się w rolę konspiratora: ustala z Maryśką Dzyndzel sposób pukania do drzwi: „cztery razy – dwa głośno, dwa cicho”293. Dopiero gdy słyszy trzecie puknięcie, Kiciucha otwiera drzwi, mrucząc: „klient”294. Inaczej traktuje się drzwi własne, a inaczej drzwi w miejscach publicznych. O własne raczej się dba. Publiczne – np. dworcowe – nierzadko otwiera lub zamyka kopniakiem295.

Niektóre zachowania – szczególnie mężczyzn – towarzyszące otwieraniu lub zamykaniu drzwi kształtują się podczas pobytu w więzieniu. Zgrzyt metalowych drzwi to zapowiedź kontroli, apelu, rewizji, ale także spaceru, posiłku, wizyty sanitariusza. Łomocząc w drzwi, można zaznaczyć swoją obecność. Zaryzykować przywołanie strażnika. Oderwać się od więziennej rutyny. Wezwać ratunek – jak chłopak z opowiadania Busio, który „gwałtownie” wali „stołkiem w drzwi”, aż blacha zaczyna rezonować „donośnie”. Mężczyźni łomocząc lub pukając w drzwi, naśladują więc niektóre techniki komunikacji znane z więzienia, być może też z konspiracji296. Dla włamywaczy zaś drzwi to symbol: granica między legalnym a nielegalnym, „fartem” a „niefartem”, sławą a niesławą, powodzeniem a osamotnieniem. „Zrobimy go od tyłu”, „tam są drzwi...” – te hasła nie wymagają tłumaczeń, przynajmniej wśród „fachowców”297.

Na co dzień drzwi służą za wizytówkę. Tabliczka z nazwiskiem lokatora to rekwizyt z mieszczańskiej kamienicy. Za to na większości drzwi można dostrzec wypisane kredą litery K+M+B, poświadczające przynależność do wspólnoty, mimo różnic w zamożności czy stylu życia298. Tak więc drzwi mogą pełnić różnorakie funkcje i nasuwać wieloznaczne skojarzenia, wiele jest też wariantów ich użytkowania.

We Włochach oraz w starych dzielnicach Warszawy natrafiamy na różne zakamarki i zaułki. To miejsca może niezbyt estetyczne dla architekta modernisty, którego ambicją byłoby ulokowanie ludzi w szklano-betonowych pudełkach. Niemniej to właśnie tego rodzaju pogranicza między prywatnym a publicznym ułatwiają oswajanie przestrzeni. Choć czasem są niebezpieczne, sprzyjają różnorodnym interakcjom społecznym. Przykładem podwórze: jeszcze nie ulica, ale już nie mieszkanie.

Postrzeganie podwórza zależy od dzielnicy. Na częściowo ocalałej z wojny Pradze podwórze to przestrzeń ograniczona ścianami kamienicy – ciasna, niezbyt jasno oświetlona, pełna hałasów, wypełniona osobliwymi zapachami. Stąd też potoczne określenie – studnia. W takiej właśnie studni spotykają się bywalcy lokum Krwawej Adeli. Słychać czyjeś „człapanie”, „stukot laski”, pogwizdywanie, ktoś naprawia coś w komórce299. Przez większą część dnia podwórze jest miejscem ruchliwym; trudno tu pozostać niezauważonym300. We Włochach czy na Czerniakowie podwórze to obszar wyznaczony ścianą budynku, składzikiem, ustępem, gołębnikiem. Czasem przypomina przydomowy ogródek301. Inny przykład to czynszówka na Powiślu, w której zamieszkuje Józwa. Budynek mieszkalny zajmuje frontową część posesji, na jego zapleczu zaś znajdują się składziki302. Podwórzem jest tu przestrzeń między domem a składzikami. W przypadku nowego, blokowego budownictwa podwórze zostanie zastąpione anonimową przestrzenią przed wejściem na klatkę schodową – raczej niesprzyjającą kameralnym spotkaniom.

Jeśli uznać rodzinę za podstawową komórkę społeczeństwa, to wspólnotę podwórkową, nawet rozpadającą się wskutek konfliktów, można by określić jako następne ogniwo – organizm wielokomórkowy. Kolejne ogniwa – choć mniej wyraziste – to ulica, miasteczko, dzielnica... Bywa, że na tym właśnie etapie – wspólnoty podwórkowej – kończy się rozwój społeczeństwa, nie powstają już formy wyższego rzędu.

Opuszczenie mieszkania nie musi oznaczać przejścia – przez podwórze lub ogródek – od razu na ulicę. Strefą przejściową jest klatka schodowa, ganek, schodki przy drzwiach do budynku303. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego dość często czytamy właśnie o schodkach. To miejsce, w którym zmienia się maskę na twarzy – z prywatnej na publiczną lub na odwrót – oraz przygotowuje do odegrania swojej roli. Można się zastanawiać, czy maski te zawsze się różnią, i kiedy postacie ukazywane przez Nowakowskiego czują się „sobą”: na zewnątrz czy wewnątrz? Na pytania te spróbujemy odpowiedzieć w kolejnych rozdziałach.

Oto charakterystyczna scena. Chłopak z opowiadania Powrót nie od razu naciska klamkę, gdy wraca po długiej nieobecności. Najpierw stawia nogę „na stopniu schodków”, potem „przygryza wargi”, wreszcie zdecydowawszy się na odpowiednią maskę, wchodzi do wnętrza „hałaśliwie, prawie z rozpędem”304. Na schodkach przystają, a nawet przysiadają w cieplejsze dni ci, których nuży domowe wnętrze, ale niekoniecznie mają ochotę oddalać się od domu. Przeważnie ludzie starsi, stateczniejsi, niezbyt aktywni. Paweł Tasarz, „już chyba pod pięćdziesiątkę”, regularnie „wysiaduje” na schodkach swojego niebieskiego domku305. „Starucha”, sąsiadka Trzyczwartaków, niekiedy podrywa się na widok przechodnia, ale szybko powraca „do zwykłego wysiadywania na schodkach”306. Schodki mogą zatem służyć za taras rekreacyjny, ułatwiający zarazem prowadzenie obserwacji bądź nasłuchu. Na schodkach przystaje Kaczor, wsłuchując się w miasteczkowe odgłosy albo wpatrując w „niebo z gwiazdami”307. Schodki są też miejscem spotkań i pogawędek z sąsiadami308.

Również na podwórkowej ławce przysiada się ze znajomymi lub samotnie, dla odpoczynku, rozrywki, obgadania interesu. Spotyka się tu ludzi starszych, choć nie tylko. Kochany, bohater opowiadań z tomu Zapis, pogodzony chyba z przegranym życiem, przysiada na ławeczce, wyciąga nogi, twarz wystawia do słońca. „Pan jak emeryt” – podśmiewa się sąsiad. „Bo i fakt. Skończyło się moje prosperity” – odpowiada Kochany309. Na ławce widuje się kobiety – po pracy czy podczas przerw w domowych zajęciach, plotkujące i rozprawiające „o życiu”. W opowiadaniu Benek Kwiaciarz „ta nowa z przeciwka” opowiada Maryśce, jak ciężko żyć po śmierci męża, Maryśka zaś rewanżuje się opowieścią o pewnym nagle zmarłym mydlarzu310. Paweł Tasarz, często widywany na schodkach, lubi także przysiąść „na ławce przed domem”, zwłaszcza w piękny wieczór311. Na ławce podwórkowej przesiaduje stary Milewski, skąd obserwuje wydarzenia w najbliższej okolicy312. Ławkę pod ścianą swojego pekinu ceni „stary złodziej”. Tutaj właśnie omawia „wszystko” z Synkiem i Kaszubiakiem, zanim „głęboką nocą” wyruszą na złodziejską wyprawę313.

Wielorakie funkcje pełni trzepak. Służy do trzepania – częściej chyba nawet pościeli niż dywanów314. Jest też wykorzystywany jako suszarnia; zwykłym widokiem są płachty „falujące” na trzepaku315. Tutaj przystaje się na pogawędkę. Dzieci bawią się na trzepaku jak na drabince316.

Podobnie podwórkowy śmietnik. Przy śmietniku spotykają się czasem sąsiedzi317. Śmietnik służy za kryjówkę Zanorzykowi, gdy ucieka przed rozwścieczonym Staśkiem Marynarzem318. Opodal śmietnika bawią się dzieci, a bardziej zuchwali chłopcy włażą „na klapę śmietnika”, co pozwala sobie wyobrazić ów śmietnik jako blaszany pojemnik z uchylaną klapą319. Arek z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze zdobywa rozgłos wśród rówieśników, gdy pewnego jesiennego dnia 1944 r., zapatrzony w roztaczającą się nad Warszawą „krwawą łunę”, podpala śmietnik, aż „jęzory ognia” wyskakują wysoko, a dym okrywa „wszystko wełnistą czapą”320. Ta scena wiele zresztą mówi o źródłach dziecięcej wyobraźni. Specyficznym miejscem jest podwórkowy szalet – o czym szerzej w rozdziale Codzienność.

Z podwórza na ulicę przechodzi się przez bramę, w starych i zaniedbanych kamienicach przypominającą mroczny tunel. W przypadku czynszówek brama to niekiedy miejsce umowne, czasem zaledwie ścieżka prowadząca z ulicy na tyły budynku. Niemniej brama, choćby otwarta i niestrzeżona przez stróża, pozostaje symboliczną linią demarkacyjną. W pekinie zamieszkiwanym przez „starego złodzieja” z „ciemnej bramy” zalatuje „kwaśnym smrodem”321. W bramach okolicznych pekinów czy murowanek o zmierzchu „gęstnieje smrodliwa czerń”322. Włochowskie pekiny niewiele pod tym względem różnią się od kamienic ocalałych w centrum Warszawy. Z bram na Woli również „zalatuje smrodem”323. Za to w letnie, upalne dni „brama zaprasza przyjemnym, choć może trochę zatęchłym chłodem”324. Po zmierzchu bramę rozświetla najwyżej „migotliwa smuga latarni”325. Jasno oświetlone i strzeżone przez stróża bramy to raczej wyjątek326. Szczególnie w przypadku starych kamienic mroczny mikroklimat bram symbolizuje upadek dawnego mieszczaństwa – na skutek wojny, a potem komunizmu. Widać, że mieszkają tu ludzie, którzy nie poczuwają się ani do indywidualnej własności, ani do dobra wspólnego.

Brama to ostatnie przejście graniczne – w drodze na ulicę. Można tu jeszcze zatrzymać się i zawahać, co robić, jak się zachować, jaką rolę odegrać. Długi najpierw przystaje, rozgląda się „poziewując”, ocenia pogodę, zastanawia się. Gdy „zza rogu Książęcej” słyszy „tupot kroków” Hiszpana, chce „cofnąć się do bramy” niczym ślimak do swojej skorupy; niechętnie wdaje się w pogawędkę z kumplem327.

W bramie spotykają się głównie mężczyźni. Kobieta przestająca dłużej w bramie mogłaby narazić się na nieprzychylne komentarze, a nawet zostać uznana za ulicznicę. Wieczorami w bramach jarzą się „ogniki papierosów” – oznaka męskiej rozmowy328. Rozmowie częstokroć towarzyszy „zaprawka”. „Na małych uliczkach” Czerniakowa, Zagórnej, Szarej, Dobrej – czytamy w opowiadaniu Chłop, który zmarniał – „jak dawniej, zbierali się przy bramach mężczyźni, popijali porter mieszany z wódką, gawędzili o udanych i nieudanych robotach, czasem wybuchała kłótnia”329. Miejscem częstych spotkań jest także brama czynszówki Benka Kwiaciarza. Nawiślak przenikliwym gwizdem wywołuje Benka „przed bramę”. Innym razem brama służy Benkowi i jego kolegom jako miejsce narady330. W bramie praskiej kamienicy Maniuś Kropa słucha relacji ojca Adeli; półmrok sprzyja zwierzeniom i porozumieniu331.

Brama to również przystanek złodziei. Przed wyprawą „stary złodziej” spotyka się tu ze wspólnikami332. Przy bramie na „dalekim przedmieściu Pragi” przystają Arek, Tadzio Belka i Szramka, przygotowując się do napaści na sklepowe wracające z dziennym utargiem333. W bramie się „wystaje” i obserwuje – zarówno ulicę, jak i podwórze kamienicy334. W razie niebezpieczeństwa można się wycofać. Tak czyni sąsiadka Benka Kwiaciarza – Wasiakowa. Chowa się w bramie, gdy czuje się zagrożona335. Patrząc z podwórza, w bramie widać postacie jak w obiektywie. Oto miga nagle w bramie „chłopięca postać z wędką”336.

Nie tylko bramy, ale i płoty, parkany, furtki są śladami przedwojennych stosunków własnościowych, podobnie jak zachowane niekiedy do dzisiaj tabliczki z czasów II Rzeczypospolitej z numerem budynku oraz nazwiskiem właściciela. Dzielą przestrzeń; jeśli nawet nie na publiczną i prywatną, to przynajmniej na bardziej i mniej publiczną. Kulawy Karol żegna się z panem Antonim „przy parkanie”, potem sam już mocuje się z furtką. Innym razem rozstaje się z panem Antonim i znika „za furtką”; pan Antoni zastanawia się przez chwilę, czy nie odprowadzić strapionego przyjaciela do drzwi domu, ale – oddzielony już furtką – rezygnuje337. Furtka zdradza ruch. Czasem „przeraźliwie” skrzypią jej zawiasy, a dźwięk ten może okazać się skuteczniejszy niż dzwonek alarmowy338.

Płoty nie stanowią szczelnej granicy. Przeważnie wykonane są ze sztachet, rzadziej z drucianej siatki. Czasem parkan zastępuje lub wspomaga żywopłot339. Tutejsi znają ukryte przejścia. Arek i Szramka, zmierzając do Mańki Dzyndzel, przemykają „przez dziurę w parkanie”, przechodzą „na podwórze Maruszków”, mijają gołębnik, wreszcie docierają do drewniaczka Mańki. Znajomość potajemnych przejść odróżnia swoich od obcych. Zakątek przy płocie otaczającym domek czy nawet pekin może okazać się miejscem całkiem przytulnym, oddalonym nieco od mieszkania, osłoniętym też od ulicy. W cieplejsze dni pod płotem przysiada babcia Arka, wykonuje tu drobne poprawki krawieckie340.

Wzdłuż płotów się spaceruje. Paweł Tasarz codziennie o świcie przechadza się ze swoim psem: „szpic podlewa starannie płot”341. Płot może okazać się pomocny podczas powrotów do domu. Ojciec Arka kołysze się „dziwacznie”, to znowu idzie „sztywnym, wyliczonym krokiem, przytrzymując się parkanu”342. Pod płotem wyczekuje się na znajomych. Z braku ławeczek płot może posłużyć przynajmniej za oparcie343. Zdarzają się opuszczone posesje, po których właścicielach pozostały tylko płoty, np. plac opodal Bazaru Różyckiego na Pradze. Po zakończeniu handlu „za parkanem przy cegłach” zbiera się „nielicha kupa ludzi”, przeważnie przy flaszce344. To ich enklawa. Płot to również drogowskaz. Piotr Złociarz, idący uliczkami Włoch, „dopiero przy kościelnym płocie” unosi głowę, skręca w „ślepy zaułek”; widać, że odnalazł już drogę345.

Zwłaszcza w małym miasteczku jak Włochy można wyróżnić strefy bardziej i mniej publiczne. Przykładem pompa uliczna, nazywana też potocznie studnią, z której mieszkańcy, pozbawieni wodociągu w mieszkaniach, nabierają wody nawet kilka razy dziennie. Jeszcze w latach sześćdziesiątych w użyciu pozostają stare modele pomp z charakterystyczną „rączką zakończoną kulą”346. Raczej nie korzysta się z tradycyjnych studni, sięgających do podskórnych wód, choć są one w niektórych ogródkach, wydrążone na wszelki wypadek lub z myślą o podlewaniu upraw. Po wodę wychodzą głównie kobiety, które zajmują się domem, podczas gdy ich mężowie przebywają w pracy. Jednym z nielicznych mężczyzn spotkanych przy pompie jest we wczesnych opowiadaniach Nowakowskiego garbaty Oleś, który chodzi „po wodę do studni” wtedy, gdy sądzi, że „nikogo tam nie zastanie”, pompuje „wściekłymi ruchami”, podnosi „przelewające się kubełki, wtuliwszy głowę głęboko w ramiona” i nie bacząc na wodę oblewającą nogawki, pospiesznie wraca do domu347. Dla kobiet pójście po wodę jest nie tyko uciążliwym obowiązkiem, ale i chwilą rekreacji. W pogodne dni kobiety zbierają się „przy studni” na „pogwarki”, „z namaszczeniem” czerpią wodę i „długo” odpoczywają, „wpatrując się w czyste letnie niebo”. W pobliżu kamienicy Arka i jego babci ton pogwarkom nadaje „mała i zła Pietruszkowa”. Kobiety uskarżają się na swoich mężów, tak jak stróżka Potrzebna, lamentująca nad potłuczoną przez pijanego męża „porcelaną ze ślubnego serwisu”. Czasem obmawia się sąsiadów. Nie wszystkie kobiety uczestniczą z równym zapałem w „przystudziennych pogwarkach”, np. babcia Arka ich unika. Ale nadchodzi chwila, że i ona szuka tu okazji do zwierzeń, zastanawia się nad losem swojego wnuka. Sąsiadki przysłuchują się w milczeniu, radzą, w końcu biorą kubełki z wodą i się rozchodzą348.

W opowiadaniu Na boku przeczytamy o sztubackiej zabawie: „Opatulone na zimę pompy, w wiechciach słomy jak kukły, a on wieczorem skradał się do tych pomp i podpalał ich słomiane okrycia. Uciekał i z daleka patrzył na płomień, jaskrawo czerwony na tle śniegu i nocy. Przybiegli ludzie, gasili, co za drań, podniesione głosy. A jego ciągnęło nieprzeparcie do pomp. To połączenie, woda, ogień”349. Literackie skojarzenie wody i ognia okazuje się tu kluczem do powikłanej psychiki głównego bohatera. Zarazem opowiadanie dokumentuje zimową scenerię ulic, w której osłonięte słomą pompy przypominają chochoły.

W miarę upowszechniania się wodociągów i kanalizacji pompa uliczna nie tyle traci, ile raczej zyskuje inne społeczne znaczenie. We Włochach przy pompach nadal gromadzą się posiadacze ogródków, potrzebujący wody do podlewania grządek. W opowiadaniu Dziupla z początku lat osiemdziesiątych narrator tak relacjonuje swoje prace działkowe: „Nosiłem wodę kubłami z pompy, która znajdowała się na rogu ulicy. Idąc mijałem innych właścicieli ogródków, również podążających z kubłami po wodę. Czasem zatrzymywałem się i ucinałem z którymś sąsiadem krótką pogawędkę”350. Inaczej jednak niż w latach pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych rozmowy przy ulicznej pompie są już czymś wyjątkowym. W kolejnych zaś dekadach pompy uliczne niemal znikną z miejskiego pejzażu.

Właśnie w takich miejscach jak uliczna pompa kształtuje się swoista opinia publiczna, rodzą się pogłoski, utrwalają stereotypy, kształtują normy postępowania. Dla kobiet to okazja, by głośno powiedzieć o swoich troskach, poradzić się, ponarzekać. Pompa uliczna pełni dla nich tę funkcję, jaką w życiu mężczyzn odgrywa kiosk piwny, choć w przeciwieństwie do kiosku pompa symbolizuje zarazem trudy codzienności. Ta część ulicy, gdzie zbierają się kobiety przy pompie, wydawać się więc może oswojona. To bliższa strefa publiczna. Dalsza strefa publiczna zaczyna się za rogiem ulicy.

Lektura opowiadań Marka Nowakowskiego może prowadzić do refleksji, że podział na sferę prywatną i publiczną to nadmierne uproszczenie, raczej socjologiczny schematyzm niż rozpoznanie rzeczywistości. O ile oddalając kamerę, zapewne dostrzeżemy ów ogólny podział na prywatne i publiczne, o tyle bliższa obserwacja pokaże zapewne, że sfera prywatna nie jest nieprzenikalna (żyje się wszak wśród innych), przestrzeń publiczna dzieli się zaś na miejsca postrzegane jako bliskie, oswojone oraz takie, które wydają się obce, nieprzystępne, a wręcz niedostępne (np. instytucje władzy). Być może bardziej adekwatny byłby zatem podział na to, co subiektywnie bliższe i dalsze.

Miejsca spotkań

W opowiadaniach Marka Nowakowskiego jest przynajmniej kilka miejsc, które w teatrze życia codziennego pełnią funkcje scen351. Przede wszystkim sklep, targowisko, knajpa. To również kioski, budki, stragany, sodowiarnie, mydlarnie – które w czasach PRL zanikły lub uległy przeobrażeniu.

Spójrzmy najpierw z perspektywy sklepikarzy. Opowiadanie Sarkoma z tomu Zapis zaczyna się tymi oto zapadającymi w pamięć zdaniami: „Zazdrościli Gościukom wszyscy prywatni sklepikarze w tej dzielnicy nowych bloków. Gościukowie mieli najlepszy tutaj interes. I tyle lat już szedł ten interes, zaopatrzony należycie, ze stałą klientelą; przetrwał wszystkie domiary, komisje i inspekcje”. Wyraźnie został tu zasygnalizowany ustrojowy aspekt, co wymagało od pisarza niemałej zręczności stylistycznej, zważywszy na czas opublikowania tomu (1965 r.). Narracja zaraz zmienia kierunek. Tematem Sarkomy okazuje się choroba, lub raczej fatum, które prowadzi do upadku rodziny, zdawałoby się przystosowanej już do wszelkich systemów. Ale nie tylko. Czytamy jeszcze o dwóch innych sklepikarzach, bardziej charakterystycznych dla ówczesnego handlu niż Gościukowie. „Ten Sadowski, co ma stragan pod kinem”, spogląda na Gościuków z zazdrością, lecz i podziwem. Podpatrując ich interes, z tym większą irytacją obserwuje swojego syna, po którym spodziewał się przejęcia straganu w spadku. Tymczasem „nie dość, że leń”, to „jeszcze odstrasza klientów”. „Niedawno przecież, wczesnym rankiem to było”, młody Sadowski „po dużej wódce poprzedniego dnia”, akurat „do straganu podchodzi żona doktora z tego wieżowca kolorowego, dobra klientka, tylko grymaśna, i wtedy też zaczęła jabłka oglądać, przerzucać, a to za małe, a to nadgniłe, Sadowszczak ledwie dyszy z przepicia, zezłościła go ta doktorowa i zawarczał, tak gmerać to może pani mężowi w spodniach, łobuz – zapiszczała doktorowa i uciekła”. A i w drugim sklepiku wszystko idzie „jak krew z nosa”. Właściciel zwany Brodaczem, „wiecznie podpity i senny”, czasem w przypływie serdeczności potrafi „za darmo towar klientom rozdawać”, szczególnie co ładniejszym kobietom. „Bieri, znajta moje serce” – „tak z ruska” zaciąga, pochodzi bowiem ze Lwowa. Jeśli sklepik jeszcze prosperuje, to dzięki zapobiegliwym siostrom Brodacza.

W ogóle handluje się „byle jak”, „zmarniał handel”352. Przeważa zniechęcenie, poczucie daremności wysiłków, zarazem niepewność co do ustrojowych reguł (przypadek Brodacza). Widać też wnikanie wulgarności i agresji w relacje między sprzedawcami a klientami, co może być skutkiem zobojętnienia, rezygnacji z aspiracji lub braku poczucia, że opłaca się być kulturalnym (przypadek Sadowszczaka). Z kolei na przykładzie Gościuków widać kruchość ludzkiego losu. Nasuwa się więc pytanie, po co starać się o cokolwiek. Tak oto w połowie lat sześćdziesiątych pisarz odnotowuje nie tylko pojawianie się tego rodzaju pytań, ale i paraliżującą niemoc w udzieleniu na nie odpowiedzi.

Cofnijmy się do pierwszych tomów opowiadań – Tego starego złodzieja i Benka Kwiaciarza. We włochowskich sklepach widuje się najczęściej kobiety. To one przeważnie robią zakupy, szczególnie jeśli nie pracują na etacie lub idą do pracy na drugą, popołudniową zmianę. Na ogół zabierają ze sobą dzieci, które bawią się przed sklepem niczym na placu zabaw353. Sklep to miejsce, gdzie powstają obiegowe sądy. Podobną rolę odgrywają m.in. zakłady fryzjerskie, przy czym zebrania towarzyskie nie są tu obciążone nerwowością odczuwalną w sklepach, we fryzjerniach więc częściej niż w sklepach słychać żarty i dowcipy354. Niemniej we wczesnych opowiadaniach Nowakowskiego natrafiamy na opisy kolejek sklepowych, których uczestnicy (czy raczej uczestniczki) rozmawiają ze sobą. Przeważnie to znajomi z okolicy. Plotkują, wymieniają się informacjami, podpowiadają sobie, co i gdzie „rzucili”. Każdy może dodać jakąś uwagę, co czyni z kolejki zbiorowość egalitarną. Zarazem widać w niej przywódców, którzy zyskują przewagę dzięki wiedzy albo gadulstwu. Symboliczną postacią wydaje się „gruba Drabarkowa”, przypominająca znaną nam już Pietruszkową, która nadaje kierunek opiniom, aż wreszcie ogół dostosowuje się do jej poglądu. Można by zatem uznać kolejkę jednak za zbiorowość autorytarną. W każdym razie specyficzna demokratyczność kolejki – widać w niej wszak mieszkańców z różnych typów domów – jest wymuszona przez warunki życia. Prawdopodobnie większość skwapliwie skorzystałaby z przywileju ominięcia kolejki, gdyby na takowy mogła liczyć.

Pobyt w sklepie się wydłuża. Kolejki pojawiają się nie zawsze i nie wszędzie, ale coraz częściej po elementarne produkty. Co gorsza, zakupy stają się nieprzewidywalne. Byle pogłoska może nagle spowodować wykup towarów. Najczęściej widuje się kolejkę po mięso355. A nawet – kolejkę do kolejki. Gdy rozchodzi się wieść o możliwej dostawie, przed sklepem ustawiają się kolejkowicze wyczekujący na transport, by w odpowiedniej chwili wkroczyć czy raczej wepchać się do sklepu, stanąć we właściwej już kolejce do lady356. Kolejkę nowego typu cechuje narastająca agresja, a nawet brutalizacja zachowań – jak w opowiadaniu Wyjazd. By ją opisać, potrzeba odmiennych środków wyrazowych. Oto jej elementy: kolejka „długa i pogięta jak wąż strażacki”, „tłok, wrzask”, ludzie wyskakujący „jak z procy”, wpychanie się „z boku”, napieranie „ile sił”, wbijanie się łokciem, zgrzytanie zębami, robienie min „złych, groźnych”, kopanie w kostki, kolejkowy „komandir”, „zapłakana staruszka”, komentarze: „nieprzyjazny naród”, obawy: „mogą wybić szybę”, pouczenia: „stać równo, nie tłoczyć się”, sporządzanie „listy wszystkich stojących w prawidłowej kolejności”, oszukiwanie łatwowiernych357. Dotychczasowe normy ulegają atrofii. Ważny w innych sytuacjach „małomiasteczkowy szyk”, określający powinności mężczyzn wobec kobiet, zostaje zawieszony. Hierarchia wieku traci na znaczeniu, starsi nie mogą już liczyć na wyrozumiałość młodszych. Kolejkowicze zatracają cechy indywidualne, stając się bezkształtną masą, napędzaną negatywnymi emocjami. Liczy się tylko cel: dotarcie do lady czy okienka.

W praktyce poszczególne cechy kolejki nowego typu ujawniają się w różnym stopniu, w zależności od sklepu, pory dnia, a zwłaszcza natężenia „braków i niedoborów”. Niemniej wyjście do sklepu oznacza konfrontację już nie tylko z powszedniością, lecz również z nowym ustrojem. O ile w miasteczkowych kolejkach w czasach Tego starego złodzieja słychać rozmowy, można wyróżnić poszczególne słowa, nawet jeśli to tylko plotki i przytyki, o tyle w nowych kolejkach rozmowy zamierają, ustępują okrzykom, ostrzeżeniom, pogróżkom, skargom, bezsilnej złości. Kolejka przestaje symbolizować mikrospołeczność, ujawnia zaś anomię społeczną. Refleksję tę Nowakowski wzmocnił jeszcze w znacznie późniejszym Raporcie o stanie wojennym.

Mimo wszystko w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych relacja między sprzedawcą a nabywcą nadal ma istotne znaczenie358. Przyjrzyjmy się opowiadaniu Benek Kwiaciarz, w którym oprócz tytułowego bohatera występuje jeszcze kilku innych sprzedawców. To na ogół znajomi, o których mówi się poufale. Po butelkę wina zachodzi się do Piegowatej Jadźki. Sklepem rzeźniczym, opodal glinianek, kieruje stary Sieradzan, niegdyś kolega ojca Benka. Zatrudniona tu Czarna Ninka wkrótce wpada w oko Benkowi. Sprzedawcy, wciąż jeszcze wierni kupieckiej tradycji, niezależnie od stosunków własnościowych, dbają o wystawy i wystrój sklepu. Kwiaciarnię Benka łatwo dostrzec z daleka dzięki „dużemu czerwonemu szyldowi”. Szef kwiaciarni sprawdza stan wystawy: „Same pąki. Dobrze wygląda”. Sklep ma przyciągać nabywców. Beniu – zwraca się pewnego razu do Kwiaciarza jego sąsiad Jelonkowszczak – „potrzebna mi wiązanka, koniecznie, za parę dni, stawiam większą wódkę, tylko żeby piękna”. Kwiaciarz dokłada starań. „Ładnie wychodzi. Akurat dla kumpla”359. Dialogi te symbolicznie oddają to, co ulotne w transakcjach sklepowych. Próg sklepu nie musi być wyrazistą granicą. Liczy się nie tylko pieniądz, lecz także znajomość, wdzięczność, uprzejmość, solidność. Wiele zależy od cech indywidualnych, niemniej tradycyjna kupiecka obyczajowość nadaje transakcjom bardziej podmiotowy niż przedmiotowy charakter. Tyle że ulega ona erozji.

W opowiadaniach Nowakowskiego powraca postać młodej kobiety, dla której posada sprzedawczyni to szansa na zanurzenie się w kulturze miejskiej i upodobnienie do kobiet z wyższych sfer – przynajmniej wedle jej własnych wyobrażeń, podsuwanych zapewne głównie przez kino. Dla tych młodych kobiet sklep staje się sceną, na której mogą zaprezentować makijaż, uczesanie, polakierowane paznokcie360. Mogą też liczyć na publiczność – młodych mężczyzn. Tym z peryferii sprzedawczynie jawią się niekiedy jako modelki. Atrakcyjne, lecz nie zawsze przystępne. „Sprzedawczyni w tym sklepie była interesująca, nawet bardzo interesująca. Włosy zaczesane w pukiel, czarne, o metalicznym połysku. Oczy lekko skośne, przymrużone. Nigdy nie patrzyła na ludzi” – czytamy w opowiadaniu W wolny wieczór361. Albo „przystojniaczka” ze sklepu spożywczego w opowiadaniu Wyjazd. „Na taką dziewczynę trzeba mieć parę złotych, na kawę, likierki, kino albo co”. Dla chłopaków z peryferii to ważna lekcja: należy włożyć sporo wysiłku, by zasłużyć na względy interesującej kobiety. I nie każdego stać na wewnętrzną przemianę, taką jak w przypadku Benka, który zakochuje się w Czarnej Nince ze sklepu Sieradzana. Niekiedy trzeba kapitulować. „Machnął ręką i zszedł ze schodków” – oto puenta sceny z „przystojniaczką” w opowiadaniu Wyjazd362.

Z czasem czar sklepowych romansów się rozwiewa. Przeważają złe emocje. Pretensje z jednej strony, opryskliwe odzywki z drugiej. Przepaść zdaje się dzielić opowiadania Benek Kwiaciarz oraz Bonjour. Oto w „małym, biednym sklepiku spożywczym” w „peryferyjnej dzielnicy warsztatów, fabryczek i magazynów” pojawia się niczym zjawa z innej epoki „brodaty dziad, obszarpaniec”. Niespodziewanie udziela lekcji francuskiego, co sprawia, że ekspedientki – „całkiem niedawno wyrwane z wiejskiej gleby”, a już poszarzałe i przywiędłe, jak i cały handel – nagle okazują się „pojętnymi i chętnymi uczennicami”. Ten oto „niezwykły dziad” niczym „kolorowy ptak”, który „przyfrunął do tego ciemnego, zimnego wnętrza”, ożywia „to wszystko, dotąd skamieniałe, ponure i odpychające”363. Ale bywa gorzej. Bardziej cynicznie. Adorowanie ekspedientek – w czasach Benka Kwiaciarza przypominające romanse kinowe – przestaje być bezinteresowne, okazuje się obliczone na uzyskanie dostępu do dóbr. Jak w opowiadaniu Drzwi z tomu o nieprzypadkowym tytule Wilki podchodzą ze wszystkich stron. Zarysowana tu została paleta zachowań wobec sprzedawczyń i urzędniczek: od pokornej uległości po agresywną bezczelność, zresztą przeważnie nadaremną364. W PRL-u sklep przestaje być miejscem spektaklu społecznego, staje się miejscem społecznego konfliktu – brzmi diagnoza Marka Nowakowskiego.

Do zbliżonych wniosków można dojść, obserwując targowiska i bazary, choć nadal wiele – na pewno znacznie więcej niż w „uspołecznionych” sklepach – zależy na nich od poszczególnych sprzedawców i nabywców. W opowiadaniach czy relacjach Nowakowskiego obserwujemy co najmniej trzy typy targowisk: cotygodniowy zieleniak we Włochach, targowiska specjalistyczne, np. targ zwierząt na Zaciszu oraz „ciuchy” na Skaryszewskiej i w Rembertowie, wreszcie Bazar Różyckiego, będący splotem nerwowym nieoficjalnego handlu. Każde z tych miejsc ma swoją historię i zasługiwałoby na osobną analizę. Przyjrzymy się tylko pokrótce, jakie znaczenia przypisał im pisarz.

Na włochowskim targowisku sprzedaje się i kupuje głównie żywność oraz paszę dla zwierząt, zwożone tu, podobnie jak przed wojną, przez miejscowych ogrodników lub gospodarzy z okolicznych wsi. W opowiadaniu Benek Kwiaciarz kilkakrotnie wspomina się o „obejściu Millera”, tutejszego ogrodnika, który „do roboty w polu” zatrudnia nawet „ze czterdzieści” osób, głównie dziewczyny ze wsi. Mężczyźni z miasteczka nazywają je bandoskami365. Nawiasem mówiąc, to rzadko używane już określenie przetrwało dzięki zespołowi Mazowsze, który miał w repertuarze piosenkę Bandoska, wykonywaną ostatnio też przez Annę Marię Jopek. Co ciekawe, Nowakowski w opowiadaniu z lat osiemdziesiątych Umarły czas sam siebie określi mianem bandosa, pomagającego matce w uprawach ogródkowych366. Pola uprawne wokół Włoch z powodzeniem zaspokajają potrzeby mieszkańców. Targowisko to zarazem okazja do spotkania: mieszczan, swojaków, ogrodników, chłopów. Zaznaczają się obyczajowe kontrasty. Jedna strona transakcji (bardziej miejska) staje się dla drugiej (rolniczej) swoistym lustrem. To okazja do zweryfikowania własnej tożsamości: kim jestem, kim są inni. Właśnie na targowisku stykają się światy miejski i wiejski, co zarówno potwierdza, jak i osłabia – wiele zależy zapewne od przebiegu transakcji – wzajemne stereotypy. Skaczące ceny, zależne nie tylko od urodzaju, lecz także od „braków i niedoborów”, mogą sprawiać, że spotkania na targowisku nie przebiegają harmonijnie.

Niejednoznaczne wydają się relacje społeczne na targowiskach specjalistycznych, co widać na przykładzie targu zwierząt na Zaciszu, najdokładniej opisanym w opowiadaniu Józwa. Kontrast między miastem a wsią wydaje się tu nawet silniejszy niż w peryferyjnych Włochach. Nabywcami bywają ci, którzy sami osiedlili się niedawno w mieście. O tytułowym Józwie czytamy, że wygląda „niepozornie”, „ubrany niby miastowo”, ale „przecież kto bystrzejszy, od razu rozpozna w nim wsiowego”. Targowisko to szczególny teatr. Samo miejsce skłania do nałożenia na twarz maski wybrednego znawcy. Transakcja też jest spektaklem – min, grymasów, podchodów, dobijania targu. Obraz targowiska na Zaciszu zaciekawia, choć też niepokoi. Na (literackich) fotografiach wykonanych przez Nowakowskiego widać rozmiękłą ziemię, kałuże i bajora, handlarza „w baranim kożuszku” i butach o „pomarszczonych cholewach”, popijanie ukradkiem „gorzały” wyciąganej zza kapoty, poszturchiwanie „baciskami” zwierząt, wóz drabiniasty z „siedzeniem przykrytym kilimkiem w sine pasy”367. Do tego przepełniona ciuchcia wlokąca się wśród błotnistych ugorów w stronę Zacisza. Dominuje ubóstwo – ludzi i przestrzeni. Skłania ono do ujednolicenia postaw i zachowań. Podminowany biedą egalitaryzm sprawia, że doświadczaniu wspólnoty losu towarzyszy rywalizacja, nieufność, a nawet petryfikacja stereotypów. W epoce Tego starego złodzieja na co dzień zresztą widuje się na ulicach Warszawy rozmaitych „handlików” czy „baby z koszami”. Wysiadają oni z pociągów, przemykają ulicami, kierują się w stronę targowisk, omijając milicjantów i ironiczne spojrzenia mieszczan368. Bieda, niedożywienie, zakłócenie tradycyjnego handlu przez nowy ustrój – wszystkie te czynniki oddziałują na kondycję zarówno wsi, jak i miasta, sprawiają, że kulturowe dystanse raczej się utrwalają, niż skracają.

Bazar Różyckiego zaś to swoista republika. Każdy może tu wnieść coś od siebie. Zwraca uwagę spontaniczne, niezaprogramowane wytwarzanie się ról społecznych. Handlarze, kucharki, strażnicy, hazardziści, paserzy... Dostrzegamy właściwie wszystkie wymiary życia społecznego. Mimo to Nowakowski nie idealizuje bazaru. To miejsce bezwzględnych interesów. Tym bardziej że dla wielu bazar jest bezalternatywnym miejscem zakupu, np. ubrań, co stawia sprzedawców, a nie klientów, w uprzywilejowanej sytuacji. Wobec zachwianej na skutek upaństwowienia handlu równowagi między podażą a popytem popłaca krętactwo, kapownictwo, pokątny układ z milicją. Nowakowski wskazuje zarazem, że naruszenie bazarowego mikroświata, nawet jeśli wydaje się on nienowoczesny, nieracjonalny i niezaplanowany, prowadzi do zanikania jego dobrych stron (samoorganizacji, lojalności), a uwydatnienia się negatywnych (skłonności do nadużyć)369.

Knajpy, podobnie jak targowiska i bazary, są dla pisarza pretekstem do pokazania czegoś więcej niż tylko przestrzeń wypełniona gwarem rozmów i papierosowym dymem. W knajpach najłatwiej rozpoznać ludzkie charaktery, ukryte miejskie życie, niejawne interesy, rozrywki inne niż oficjalne, posłuchać nieocenzurowanych rozmów. Jak w Paranie przy Marszałkowskiej: „Gwar rozmów intensywny, taka zbitka słów ze wszystkich stron poplątana, gęsta, w tajemnym ściszeniu przekazywane wiadomości o kursie dolara czy typach na jutrzejszą gonitwę, czyjś radosny okrzyk, sukces, dobrze ubity interes, tam znów wściekłość, afera, wpadka”370.

Knajpa to miejski mit. Poniekąd symbol „miasta”. Ów mit ma przynajmniej trzy warstwy. Najpierw – wyobraźnia chłopców ruszających z peryferii „w miasto”. Knajpiana mitologia, zasłyszana czy podsłuchana, rozbudza nadzieje. Oto niedoświadczony Arek i pozujący na znawcę Szramka zmierzają do baru Północ. „Chodź – ciągnie Szramka Arka za rękaw. – To jest nasz bar, zobaczysz”. Arek przygląda się przez chwilę cieniom za matowymi szybami. „Więc to taki bar – tych złodziejachów, kozaków z miasta. Tu obgadują wszystko!” – rozmarza się. Wizja knajpy w „mieście” w młodzieńczej wyobraźni się rozdwaja. Z jednej strony jest mityczną enklawą, niezależną od wszelkich władz, w której zbierają się „same chłopaki z miasta” – „kozaki”, i to „duże kozaki”. Z drugiej – „najlepszym lokalem, takim kategorii S”, gdzie serwują smaczne dania pod najlepsze trunki, a nie byle czyściochę, i w którym zbierają się „piękne dziweczki”, wyczekujące na swoich bohaterów371. Powiedzieć, że owe mityczne lokale to tylko ułuda, byłoby przesadą. Niemniej dla wielu „chłopaków z miasta”, jeśli nie zapewnią sobie oni pozycji pozwalającej na bywanie w Polonii, Kameralnej czy Paranie, pozostaną fatamorganą372.

Druga warstwa knajpianego mitu to opowieść narratora, dla którego knajpa to miejsce obserwacji i inspiracji. Oprowadza on czytelnika po najprzeróżniejszych miejscach, od spelunek po lokale artystyczne, pokazuje charakterystyczne typy ludzi, przytacza dialogi, wskazuje specyficzne elementy wyposażenia, poniekąd symboliczne dla danego czasu, np. lustra na ścianach, które pozwalają obserwować innych, ale i siebie samego373. Wreszcie trzecia warstwa mitu to wspomnienia pisarza, zawarte głównie w Powidokach, Nekropolis i Piórze, gdzie knajpa, nawet jeśli zdemitologizowana we wcześniejszych opowiadaniach, ponownie staje się legendą, co z kolei może prowadzić czytelnika do idealizacji również tych lokali, na które mógłby w ślad za narratorem spojrzeć sceptycznie. Widziana z perspektywy lat knajpa sprawia wrażenie „powidoku”, a tym samym przynależy do mitu.

Ulubione knajpy współtworzą „trasę”374. Mogą to być zarówno knajpy wykwintniejsze, np. Kameralna lub Dzik, jak i zapuszczone, do których zachodzi się na jedną wódkę. Przesiadywanie godzinami w jednej knajpie nie leży w męskiej naturze, szczególnie młodzieńczej. Zmienia się scenerię, co wyzwala nowe emocje, ujawnia pokłady słów inaczej niewypowiedzianych, a przede wszystkim stwarza szansę kolejnych spotkań. Mało kto ma dostęp do telefonu. Wędrówka od knajpy do knajpy to właściwie jedyna szansa, by na bieżąco orientować się, co słychać, co nowego, co się zmieniło375. Poza tym przemieszczenie się nadaje czasowi treść – pustkę zastępuje wyczekiwanie. „Taki odruch: siedzisz w Kameralnej czy w Dziku i nagle masz chęć na desant”376. Knajpiane szlaki wyznacza się spontanicznie, ale głównie zagląda się do knajp lubianych; w niektórych z nich panuje więc tłok, inne zaś świecą pustkami. Więcej możliwości dają knajpy w Śródmieściu, a także na ocalałej Pradze. W ubogich gastronomicznie Włochach korzysta się z tego, co przetrwało „bitwę o handel”. „»Trasa« w tym miasteczku jest prosta. Zaczyna się od ławki [w parku], potem Goplana, a dalej, na mecie, bar Uśmiech – drewniana buda. Schodki strome, zawsze obrzygane, i tłok w środku”377. Wiele też zależy od zasobności portfela i gestu. Bo trzeba jednak mieć forsy „pełne kieszenie”, by móc „doborową kompanią” z Kameralnej pędzić „kawalkadą taksówek” do Bristolu, a ranek przywitać na zieleniaku na Opaczewskiej378.

Ze względu na postępującą uniformizację „uspołecznionych” lokali to właśnie knajpiane „trasy” z lat czterdziestych i pięćdziesiątych – mimo otaczających ruin – wydają się ciekawsze, zagadkowe, nieprzewidywalne. Również dzięki kelnerom, pamiętającym jeszcze przedwojenne zwyczaje. To oni sprawiają, że lokale takie jak Kameralna są niczym „pomost między II Rzeczpospolitą i PRL-em”379.

Knajpa ma scenę, widownię, kulisy, choć inaczej niż w prawdziwym teatrze granice między poszczególnymi strefami są umowne. Skojarzenia z teatrem nasuwają zwłaszcza knajpy wyższych kategorii, jak Sielanka czy Polonia. Za scenę można by tu uznać podium, na którym przygrywa knajpiana orkiestra, a także parkiet poniżej, gdzie tańczą pary. Widownię tworzą ci, którzy przesiadują przy stolikach, obserwując tańczących, muzyków, kelnerów. Kulisy to szatnia, toaleta oraz knajpiana kuchnia (do której goście nie zaglądają)380. W podrzędnych knajpkach podział przestrzeni jest mniej czytelny; sceną byłby tu bar, przy którym przystaje się lub przysiada na stołkach381. Szczególnie intrygujące wydają się knajpiane kulisy, może dlatego, że widuje się tam niezwykłe typy ludzi – „goryli”, szatniarzy, sprzątaczy, klozetowych, bufetowych. Z tych wszystkich powodów knajpa jest szczególnie ważną – w opowiadaniach Nowakowskiego – salą w teatrze życia codziennego.

Miejsc spotkań można by wskazać oczywiście o wiele więcej. Poza wspominanymi już podwórkami, pompami ulicznymi, parkami, gliniankami, sklepami, sodowiarniami, mydlarniami, poczekalniami dworcowymi, kinami, trzeba by zapewne wymienić zoo, wesołe miasteczka, cyrk, Fotoplastykon, stadiony. Nowakowskiego najbardziej zaciekawiają miejsca, w których ludzie nie tylko się stykają, lecz rozmawiają i ujawniają siebie. Interesują go poszczególni ludzie, a nie tłum, który wypełnia trybuny stadionowe lub kina.

1 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

2 Np. Kwadratowy, s. 143; Fujara czy jak go tam, s. 83.

3 Fujara czy jak go tam, s. 75.

4 Złoto, s. 233–234; Tutejszy Meresjew, s. 20; Na boku, s. 60; Wilk, s. 122.

5 Chęć, s. 29.

6 Benek Kwiaciarz, s. 187.

7 Benek Kwiaciarz, s. 186.

8 Powidoki 2, s. 17, 36, 73. O postoju dorożek na Brzeskiej: Powidoki 3, s. 163.

9 Na zdjęciu wykonanym przez Luftwaffe 4 XI 1944 r. widać, że dwie małe glinianki znajdowały się w pobliżu ulicy Zachodniej (Dziupli), przy której mieszkał Nowakowski. Obie później zasypano. Zob. też Na boku, s. 59.

10 Trzyczwartak, s. 110.

11 Ożenili..., s. 61–62.

12 Interes, s. 376.

13 Ożenili..., s. 65.

14 Na boku, s. 57.

15 Porachunki garbusa, s. 49.

16 Ten stary złodziej, s. 31, 32.

17 Ożenili..., s. 66.

18 Ożenili..., s. 61, 70.

19 Porachunki garbusa, s. 49.

20 Porachunki garbusa, s. 49.

21 Złoto, s. 235.

22 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263; Albin, s. 110. Zob. też Interes, s. 376.

23 Śmierć Floryna, s. 144.

24 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259, 263, 282.

25 Ten stary złodziej, s. 32; także: Wielki dzień żony krawca, s. 137.

26 Interes, s. 376.

27 Porachunki garbusa, s. 49.

28 Benek Kwiaciarz, s. 180.

29 Porachunki garbusa, s. 49; Benek Kwiaciarz, s. 178.

30 Fujara czy jak go tam, s. 75.

31 Porachunki garbusa, s. 50; Złoto, s. 234.

32 Ożenili..., s. 63.

33 Ożenili..., s. 65.

34 Interes, s. 373.

35 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 266, 275; Złoto, s. 234.

36 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

37 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

38 Np. Fujara czy jak go tam, s. 86–87; Porachunki garbusa, s. 50; Złoto, s. 240; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253, 258, 268, 271.

39 Ożenili..., s. 69–70.

40 Fujara czy jak go tam, s. 86–87.

41 Złoto, s. 251.

42 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

43 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

44 W 1976 r. w Starych Włochach erygowana została parafia Matki Boskiej Saletyńskiej. W latach dziewięćdziesiątych ukończono budowę murowanego kościoła – wedle projektu Bogusława Szczęsnego i Marka Wajznera.

45 Fujara czy jak go tam, s. 76–77.

46 Porachunki garbusa, s. 49.

47 Fujara czy jak go tam, s. 86–87.

48 Interes, s. 373.

49 Umierający paser, s. 41.

50 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263, 266, 282.

51 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256, 258, 272, 275.

52 Ożenili..., s. 67.

53 Fujara czy jak go tam, s. 81.

54 Złoto, s. 237.

55 Interes, s. 375.

56 Trzyczwartak, s. 125.

57 Fujara czy jak go tam, s. 78.

58 Trzyczwartak, s. 113.

59 Na boku, s. 61.

60 Benek Kwiaciarz, s. 192.

61 Powidoki 1, s. 236; Powidoki 3, s. 134–136.

62 Źle zorganizowane..., s. 36; Książę Nocy, s. 114.

63 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 285.

64 Powidoki 1, s. 236.

65 Powidoki 1, s. 36–38, 192; Powidoki 2, s. 64; Powidoki 3, s. 144.

66 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 264, 274, 275, 282; Maniuś Kropa, s. 357.

67 Tutejszy Meresjew, s. 18.

68 Fujara czy jak go tam, s. 75.

69 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

70 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 279.

71 Porachunki garbusa, s. 46, 48.

72 Trzyczwartak, s. 110.

73 Złoto, s. 235.

74 Fujara czy jak go tam, s. 82.

75 Np. Po drugiej stronie, s. 172.

76 Ożenili..., s. 61, 66.

77 Interes, s. 374.

78 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

79 Interes, s. 379–380.

80 Ożenili..., s. 69.

81 Ożenili..., s. 63.

82 Powrót, s. 135.

83 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256.

84 Sielanka, s. 292.

85 Rodzina, s. 164.

86 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 254. Zob. też Powidoki 1, s. 96; Powidoki 3, s. 156.

87 Benek Kwiaciarz, s. 197–198.

88 Powidoki 2, s. 46. Zob. też Powidoki 3, s. 24, 118.

89 Sielanka, s. 320–321.

90 Sielanka, s. 322.

91 Maniuś Kropa, s. 352.

92 Powidoki 1, s. 44, 45.

93 Spółdzielnia, s. 138; Ten stary złodziej, s. 27; Opętana, s. 47; Wilk, s. 124; Dziecinna Buźka, s. 200; Życiorys, s. 94.

94 Dwa domy, s. 12.

95 Złoto, s. 241–242, 252.

96 Sielanka, s. 317, 321.

97 Benek Kwiaciarz, s. 175.

98 Umierający paser, s. 35.

99 Benek Kwiaciarz, s. 194.

100 Benek Kwiaciarz, s. 175, 209; Życiorys, s. 91; Robaki, s. 300; Gonitwa, s. 19, 27.

101 Benek Kwiaciarz, s. 193.

102 Tapeta, s. 54–55.

103 Umierający paser, s. 35, 36, 39.

104 Opowieść, s. 110.

105 Źle zorganizowane..., s. 98.

106 Np. Ady to Niemcy..., s. 13.

107 Tapeta, s. 59; Złoto, s. 236; Stacja benzynowa, s. 56; On, s. 69.

108 On, s. 68.

109 Umierający paser, s. 36.

110 Trzyczwartak, s. 112.

111 Ożenili..., s. 68.

112 Benek Kwiaciarz, s. 184; Moja żona Anna, s. 130.

113 Pęcherz, s. 156.

114 Maniuś Kropa, s. 355.

115 Umierający paser, s. 37.

116 Ożenili..., s. 71.

117 Trzyczwartak, s. 113.

118 Powrót, s. 137.

119 Umierający paser, s. 43.

120 Np. Maniuś Kropa, s. 352.

121 Trzyczwartak, s. 111, 112.

122 Sielanka, s. 322.

123 Tapeta, s. 55.

124 Wilk, s. 124.

125 Trzyczwartak, s. 115.

126 Zakochane gołąbki, s. 131.

127 Maniuś Kropa, s. 355.

128 Powrót, s. 137.

129 Interes, s. 378.

130 Fujara czy jak go tam, s. 88.

131 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256, 259.

132 Gonitwa, s. 29; On, s. 68.

133 Gonitwa, s. 39.

134 Ożenili..., s. 60–61.

135 Porachunki garbusa, s. 46.

136 Trzyczwartak, s. 113–114.

137 Sielanka, s. 320.

138 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273.

139 Porachunki garbusa, s. 47.

140 Pęcherz, s. 149.

141 Tapeta, s. 55–56 i 59.

142 Trzyczwartak, s. 113–114.

143 Maniuś Kropa, s. 354.

144 Maniuś Kropa, s. 361.

145 Sielanka, s. 320.

146 Porachunki garbusa, s. 46.

147 Tapeta, s. 55–56 i 59.

148 Trzyczwartak, s. 125.

149 Maniuś Kropa, s. 360.

150 Benek Kwiaciarz, s. 184.

151 Ożenili..., s. 70.

152 Gonitwa, s. 35; Dziecinna Buźka, s. 190.

153 Fujara czy jak go tam, s. 89.

154 Złoto, s. 250.

155 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 272.

156 Trzyczwartak, s. 113–114.

157 Porachunki garbusa, s. 47–48.

158 Umierający paser, s. 42.

159 Tapeta, s. 55.

160 Maniuś Kropa, s. 360–361.

161 Ożenili..., s. 61–62.

162 Złoto, s. 236.

163 Na boku, s. 55.

164 Tapeta, s. 55.

165 Fujara czy jak go tam, s. 75, 82.

166 Trzyczwartak, s. 114, 116, 125.

167 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

168 Pęcherz, s. 154.

169 Umierający paser, s. 43.

170 Pierwsza praktyka, s. 196.

171 Maniuś Kropa, s. 353.

172 Opowieść, s. 111.

173 Trzyczwartak, s. 111.

174 Trzyczwartak, s. 127.

175 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259.

176 Benek Kwiaciarz, s. 183.

177 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 61.

178 Moja żona Anna, s. 129.

179 Opętana, s. 50.

180 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 102.

181 Benek Kwiaciarz, s. 184.

182 Maniuś Kropa, s. 356–357, 360.

183 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 287.

184 Tapeta, s. 56.

185 Powrót, s. 142.

186 Umierający paser, s. 35.

187 Fujara czy jak go tam, s. 78.

188 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253.

189 Przymałe buty, s. 161.

190 Kwadratowy, s. 149.

191 Świadczą o tym również reklamy i ogłoszenia w przedwojennej prasie włochowskiej.

192 Fujara czy jak go tam, s. 77.

193 Interes, s. 375.

194 Zima, s. 5; Moja żona Anna, s. 134; Artyści, s. 158.

195 Maniuś Kropa, s. 352; Dziecinna Buźka, s. 192.

196 Śmieszna historia, s. 37.

197 Sarkoma, s. 44; Opowieści zimowe, s. 110, 124, 125; Moja żona Anna, s. 129.

198 Zima, s. 6.

199 Trampolina, s. 147.

200 Dziecinna Buźka, s. 198.

201 Złoto, s. 250.

202 Umierający paser, s. 38, 39; Maniuś Kropa, s. 361.

203 Opowieści zimowe, s. 125.

204 Tapeta, s. 56.

205 Wilk, s. 121.

206 Kwadratowy, s. 144.

207 Sielanka, s. 320, 322.

208 Umierający paser, s. 38.

209 Maniuś Kropa, s. 361.

210 Maniuś Kropa, s. 358.

211 Umierający paser, s. 38.

212 Trzyczwartak, s. 125.

213 Złoto, s. 235.

214 Maniuś Kropa, s. 358.

215 Powrót, s. 138.

216 Umierający paser, s. 39.

217 Powrót, s. 140.

218 Trzyczwartak, s. 111.

219 Złoto, s. 235.

220 Maniuś Kropa, s. 361.

221 Tapeta, s. 56.

222 Umierający paser, s. 39.

223 Trzyczwartak, s. 113.

224 Trzyczwartak, s. 114.

225 Powrót, s. 142.

226 Pęcherz, s. 156.

227 Chamuś, s. 363.

228 Przymałe buty, s. 160.

229 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 265.

230 Sielanka, s. 307, 324.

231 Np. Busio, s. 347–348.

232 Określenia „okno jak ekran” pisarz używa w opowiadaniu Bożydar (s. 7).

233 Umierający paser, s. 35, 43.

234 Tapeta, s. 59.

235 Ożenili..., s. 68.

236 Porachunki garbusa, s. 47–48.

237 Złoto, s. 236.

238 Opowieści zimowe, s. 110.

239 Ożenili..., s. 61–62, 70.

240 Fujara czy jak go tam, s. 84.

241 Złoto, s. 235.

242 Gonitwa, s. 26–27.

243 Pęcherz, s. 168.

244 Artyści, s. 156.

245 Życiorys, s. 97; też Gonitwa, s. 38.

246 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 139.

247 W komisariacie, s. 11–12.

248 Busio, s. 349.

249 Tapeta, s. 57–58.

250 Ożenili..., s. 65.

251 Ożenili..., s. 61.

252 Odwaga, s. 70.

253 Robaki, s. 238. Zob. też Powidoki 3, s. 206.

254 Trzyczwartak, s. 115.

255 Złoto, s. 236.

256 Chłop, który zmarniał, s. 226.

257 Rodzina, s. 180.

258 Wilk, s. 122.

259 Powrót, s. 137.

260 Fujara czy jak go tam, s. 76.

261 Józwa, s. 344.

262 Benek Kwiaciarz, s. 209.

263 Fujara czy jak go tam, s. 75–76.

264 Tutejszy Meresjew, s. 21; Pierwsza praktyka, s. 196; Gonitwa, s. 9.

265 Trzyczwartak, s. 113.

266 Ożenili..., s. 67.

267 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 271, 286.

268 Sielanka, s. 306.

269 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 25.

270 Ożenili..., s. 63; Fujara czy jak go tam, s. 80.

271 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273, 276. Zob. też Powidoki 3, s. 203–207.

272 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 272; Złoto, s. 241.

273 P. Majewski, Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w czasach socrealizmu, Warszawa 2009, s. 280.

274 Złoto, s. 241.

275 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257.

276 Chłop, który zmarniał, s. 221.

277 Maniuś Kropa, s. 355.

278 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 25.

279 Ten stary złodziej, s. 27.

280 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 105.

281 Tapeta, s. 54.

282 Sielanka, s. 320, 323.

283 Benek Kwiaciarz, s. 199.

284 Tapeta, s. 59.

285 On, s. 71.

286 Trzyczwartak, s. 129.

287 Gonitwa, s. 26.

288 Sielanka, s. 301.

289 Artyści, s. 151.

290 Ten stary złodziej, s. 37.

291 Ożenili..., s. 71.

292 Ożenili..., s. 68.

293 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 286.

294 Umierający paser, s. 37.

295 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

296 Busio, s. 350, 351.

297 Ten stary złodziej, s. 28.

298 Ten stary złodziej, s. 29; Wujek Kałasko, s. 34–35.

299 Maniuś Kropa, s. 356.

300 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24.

301 Ożenili..., s. 74.

302 Józwa, s. 344.

303 Tutejszy Meresjew, s. 21.

304 Powrót, s. 135.

305 Fujara czy jak go tam, s. 75.

306 Trzyczwartak, s. 110.

307 Trzyczwartak, s. 116.

308 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257.

309 Na ławeczce, s. 143.

310 Benek Kwiaciarz, s. 201.

311 Fujara czy jak go tam, s. 86–87.

312 Złoto, s. 247.

313 Ten stary złodziej, s. 31.

314 Benek Kwiaciarz, s. 209.

315 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257.

316 Zdobycie psa, s. 28.

317 Benek Kwiaciarz, s. 191.

318 Benek Kwiaciarz, s. 204–205.

319 Benek Kwiaciarz, s. 196; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

320 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257 i 260. Zob. też Powidoki 1, s. 243.

321 Ten stary złodziej, s. 29.

322 Chłop, który zmarniał, s. 221.

323 Wyjazd, s. 337.

324 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24.

325 Maniuś Kropa, s. 359.

326 On, s. 68.

327 Sielanka, s. 301–302.

328 Ożenili..., s. 69.

329 Chłop, który zmarniał, s. 216–217.

330 Benek Kwiaciarz, s. 188, 206.

331 Maniuś Kropa, s. 359.

332 Ten stary złodziej, s. 31.

333 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 283.

334 Chłopak z gołębiem na głowie, s. 7; Po drugiej stronie, s. 172.

335 Benek Kwiaciarz, s. 192; także: Pęcherz, s. 172.

336 Złoto, s. 235.

337 Ożenili..., s. 66, 74.

338 Złoto, s. 248.

339 Fujara czy jak go tam, s. 80, 87.

340 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257, 273.

341 Fujara czy jak go tam, s. 76.

342 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 254.

343 Złoto, s. 237.

344 Trzyczwartak, s. 120, 122.

345 Złoto, s. 240.

346 Na boku, s. 54.

347 Porachunki garbusa, s. 46.

348 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256, 258.

349 Na boku, s. 54.

350 Dziupla, s. 85.

351 Jarosław Płuciennik proponuje alternatywne określenie „instytucje komunikacyjne” (J. Płuciennik, Literatura, głupcze! Laboratoria nowoczesnej kultury literackiej, Kraków 2009, s. 198–199).

352 Sarkoma, s. 37–39.

353 Powrót, s. 135.

354 Ożenili..., s. 71; Fujara czy jak go tam, s. 85. Zob. też Powidoki 2, s. 67.

355 Źle zorganizowane..., s. 100.

356 Ożenili..., s. 64.

357 Wyjazd, s. 335–336.

358 W sklepie, s. 46.

359 Benek Kwiaciarz, s. 188, 199, 208.

360 W wolny wieczór, s. 92; także: Chęć, s. 64.

361 W wolny wieczór, s. 90.

362 Wyjazd, s. 333.

363 Bonjour, s. 56–57.

364 Drzwi, s. 29.

365 Benek Kwiaciarz, s. 188, 190, 210; także: Rodzina, s. 169.

366 Umarły czas, s. 219.

367 Józwa, s. 339–340.

368 Przymałe buty, s. 165; Chłop, który zmarniał, s. 223.

369 Np. Trzyczwartak, s. 122.

370 Syjoniści do Syjamu, s. 159.

371 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276, 277, 281.

372 Powidoki 1, s. 119.

373 Sielanka, s. 309.

374 Powidoki 2, s. 19.

375 Zob. też Jaś Kiwi, s. 14.

376 Powidoki 3, s. 81.

377 Fujara czy jak go tam, s. 79.

378 Powidoki 2, s. 73, 187.

379 Nekropolis 1, s. 64.

380 Sielanka, s. 291; Zdarzenie w delegacji, s. 18.

381 W wolny wieczór, s. 91.

Wspólnota

Rodzina

W pierwszych tomach opowiadań Marka Nowakowskiego najczęściej spotykamy mieszkańców peryferii, i to w dwojakim znaczeniu tego słowa. Z jednej strony to ci, którzy mieszkają na obrzeżach Warszawy (Włochy, Praga, Annopol), z drugiej – ci, którzy funkcjonują obok oficjalnego życia, a więc pomimo reguł i instytucji systemu komunistycznego, niekiedy też na bakier z prawem. To lokatorzy pekinów, czynszówek, kamienic, małych domków. Węglarze, murarze, krawcy, fryzjerzy, drobni rzemieślnicy. Ogrodnicy, sadownicy, badylarze. Bazarowi handlarze. Kombinatorzy, złodzieje, paserzy. Przeważnie mężczyźni, często młodzi, wkraczający dopiero w dorosłe życie. Jak już wspominaliśmy we wstępie, w kolejnych tomach opowiadań galeria typów ludzkich się poszerza. Twórczość Nowakowskiego odczytana jako całość układa się w „Polaków portret własny”. Pisarz nie dąży do uogólnień socjologicznych, nie interesują go kategorie społeczne, warstwy czy klasy, patrzy na ludzi okiem antropologa. Każdy człowiek to dla niego ciekawa historia, nawet jeśli banalna lub okrutna.

Przedstawiani przez Nowakowskiego ludzie funkcjonują wśród innych, a nie jako samotne jednostki. Żyją we wspólnocie, a nie w zbiorze singli. Nie jest to jednak kolektyw ani komuna. Ta wspólnota ma swoje kręgi – bliższe i dalsze. Zarazem w ramach wspólnoty każdy zachowuje swoiste cechy, a nawet próbuje je eksponować, choćby za pomocą przezwisk. Jednocześnie spotkamy w opowiadaniach Nowakowskiego rozmaitych samotników, odludków, odszczepieńców. Ich samotność jawi się jako stan nienormalny. Z czasem utrwala się opinia, że nie należy żyć w pojedynkę, powtarzana przy różnych okazjach. „Samemu źle żyć” – konstatuje pan Antoni, swatający kulawego Karola i Maryśkę1. „W tym wieku bez stałej baby zmarnieje, bo i byle co zje, zawsze zalatany” – mówi się innym razem o pewnym czterdziestolatku2. „Niełatwo żyć samemu” – zauważa też Piotr Złociarz; wybiera on wprawdzie życie samotne, „nie przyjaźni się z nikim”, ale postrzega samotność jako stan tymczasowy, gromadzi oszczędności na inne, już nie samotne życie3. Mieszkanie samotnego mężczyzny staje się bowiem „ciemne, zatęchłe i puste”4.

Niełatwo żyć samemu – przynajmniej z dwóch powodów. W tym świecie role mężczyzn i kobiet są komplementarne, a nie wymienne. Prowadzenie gospodarstwa domowego w pojedynkę wydaje się trudne, wręcz niemożliwe. Zarazem odczuwa się presję, nawet jeśli nie jest ona bezpośrednia – w pytaniach, aluzjach, docinkach – by nie pozostać samotnym5. Starokawalerstwo czy staropanieństwo traktuje się jako anomalię. Szef Benka orzeka podczas przerwy w pracy: „Tobie też przydałaby się baba”. Kwiaciarz przypomina szefowi jego własne kłopoty: „Ta pańska przecież łachudrowata porządnie była”. Ten, patrząc już z perspektywy doświadczonego seniora, popada w zadumę: „Łachudrowata, nie łachudrowata. – To nic”6. Sąsiedzi Benka, krawiec Skarbeńko i jego żona, kibicują fryzjerowi Zygmuntowi, zabiegającemu o względy „tej nowej z przeciwka”. Ich zdaniem „powinna od początku się urządzić”, tym bardziej że nie ma dzieci7.

Staropanieństwo spotyka się chyba z mniejszą wyrozumiałością niż starokawalerstwo. O samotnym kulawym Karolu „baby poszeptują”: „szkoda chłopa”8. Opinia uliczna okazuje się jednak mniej cierpliwa wobec pewnej „czterdziestoletniej panny”, usilnie poszukującej życiowego partnera. Słychać docinki: „wywłoka”, „skaranie boskie, niech ją”9. Ostatecznie samotność postrzega się jako wyrok złego losu. Gdy kulawy Karol widzi już, że pozostanie samotny, przyznaje sam przed sobą: „Klapa – teraz klapa ze wszystkiego”, „nic nie zostało”10. W innym opowiadaniu czytamy o losie samotnego mężczyzny: „Sam – cholernie sam. Siedzi przy stole... i czeka. Tak może siedzieć godzinami... aż sąsiadka zapuka w ścianę...”11. Samotność przystoi natomiast wdowie-matce. Tej roli przysługuje szacunek otoczenia. Uszlachetnia ją dodatkowo wdowieństwo wojenne. Jeszcze długo po 1945 r. widuje się samotne kobiety z dziećmi, harujące ciężko na ich utrzymanie. Najmują się do prania, sprzątania, ogrodnictwa, handlują na bazarach. Budzą respekt swoją niezłomnością12.

Matka jest centralną postacią w życiu rodziny, odgrywa też ważną rolę w sąsiedzkiej wspólnocie. Bycie żoną i matką to wręcz powinność kobiety. Można nawet odnieść wrażenie, że warunkiem szacunku dla kobiety jest właśnie bycie matką. Staropanieństwo postrzega się tym bardziej jako degradację kobiety. O roli kobiety-matki w życiu rodzinnym świadczy to, że nawet przez męża jest nazywana „matką” czy „mamuncią”, jakby dla podkreślenia funkcji rodzicielskiej i opiekuńczej. W opowiadaniu Ożenili... pojawia się znamienny zwrot: „matka, znaczy się kobita Piaskarza”13. Można niekiedy odnieść wrażenie, że mężczyźni widzą w swoich kobietach najpierw matki, a potem żony. Bez kobiety życie rodzinne się rozpada. Porzucony ojciec Arka zaczyna pić „ciągle i dużo” – „z powodu matki”. Babcia nie potrafi uchronić wnuka przed zabłądzeniem na życiowe manowce. Co najwyżej wieczorami gładzi Arka „po szorstkich, twardych włosach” i wzdycha: „Biedne dziecko, biedne”. Westchnięcie to oznacza również przyganę wobec matki chłopca. Zwyczaj – na ogół przecież respektowany – nakazuje, by kobieta zajmowała się swoim dzieckiem bez względu na okoliczności14.

Interesująca jest relacja między Benkiem Kwiaciarzem i jego matką. Nawiślakowa, matka Benka, wydaje się zdominowana przez dorosłego, choć wciąż jeszcze samotnego syna. Usługuje mu przy posiłkach. Niewiele mówi. Cierpliwie znosi jego kapryśne wybuchy gniewu. Gdy pewnego ranka Benek, obejrzawszy się w lusterku, odrzuca je ze złością w kąt, matka zbiera odłamki, próbuje je złożyć i „przylepić na deskę”; na próżno. Nic jednak nie mówi. Zarazem sprawuje nad Benkiem dyskretną kuratelę. Nie pozwala mu wylegiwać się nadmiernie w łóżku: „Wstawaj! Późno!”. Krytykuje jego opieszałość: „Marudzisz”. W niedzielę wypycha go z domu: „Mógłbyś wyjść – a nie tak sterczeć jak...”. Bezwzględna pozostaje w sprawach wypłaty, gdyż to ona czuwa nad gospodarstwem: „Dziś sobota” – napomina, a nawet grozi pięścią: „Sobota! Pamiętaj!”. Benek nie okazuje matce uczuć, co najwyżej szacunek. Bywa ordynarny, ale i pokorny. Słucha jej napomnień. Umawiając się z Todkiem na ćwiartkę, baczy, by nie przepić całej wypłaty. Zdarza mu się – też raczej oschle – zwierzać matce: „Do miasta skoczę – kupić jakiś ciuch. Bo stare już wszystko...”. Matka kiwa ze zrozumieniem głową. Nie okazuje nadmiernej emocjonalności, i to nie tylko dlatego, że Benek nie jest już małym chłopcem. Budząc syna, „szarpie” go za rękę. Jej głos brzmi „surowo”. „Chrząka znacząco”. Spogląda „z wyrzutem”. Kieruje „surowe spojrzenie”. Jej słowa brzmią jak „mruknięcie”. Raz tylko jej głos brzmi „miękko”: gdy wpatrując się w fotografię nieżyjącego męża, porównuje go z sylwetką Benka, widocznego przez okno, gdy mija kiosk z piwem. „Podobny” – szepcze. „Jej stary tak samo chodził zawsze. I tak samo trudno go było zbudzić po wódce”. Innym razem matka Benka spogląda „w dół na samodziałową kraciastą czapkę i jego długie, wolno stukające o bruk nogi”, wreszcie zatrzaskuje lufcik. Benek, osłaniając dłonią oczy, patrzy w górę, ale nic nie widzi15. Owo „zatrzaśnięcie lufcika” to chyba wyraz tęsknoty matki za własnym życiem, niezależnym od dorosłego syna. Podobne przykłady znajdziemy w opowiadaniach Stacja benzynowa i Wariat.

Nagrodą dla matki za poświęcenie jest wdzięczność syna. Młodzi mężczyźni, na co dzień niezbyt sentymentalni, stając przed matką, ujawniają szlachetniejsze cechy. Chłopak z opowiadania Powrót wchodzi do mieszkania „hałaśliwie, prawie z rozpędem”, ale na widok matki zmienia ton: całuje ją w dłoń, pachnącą „surowymi kartoflami”. Matka unosi się na palcach, mruży oczy, dotyka krótko ostrzyżonych włosów. Chłopak łagodnieje. Słucha jej rad. Zawiązuje się ciche porozumienie matki i syna16. Kochany z opowiadania Stacja benzynowa, choć prowadzi życie nicponia, co nie podoba się sędziwej matce, która go strofuje i nazywa „ladacem”, z synowską pokorą „obcałowuje ją po rękach” i zwodniczo obiecuje, że to „już ostatni raz”17. Przynajmniej odgrywa rolę czułego syna. Młodzi mężczyźni miewają kłopoty z okazaniem uczuć matkom. O ich emocjach świadczą czasem pozornie nonszalanckie czy poufałe zdrobnienia, np. „moja staruszka”18. Nazwanie matki „starą” świadczy nie tyle o lekceważeniu, ile o respekcie, a nawet lęku przed jej gniewem19. Na przykład Zenek nie chce wrócić do domu, gdyż „stara zaczęłaby swoją śpiewkę: Nic, tylko łazisz, do roboty idź...”20. Synowska miłość do matki ujawnia się w sytuacjach ekstremalnych. „Ktoś gadał, że chcesz wyfrunąć prosto na Pańską, do swojej starej” – przypomina Tapeta Ząbkowi wspólną odsiadkę sprzed wielu lat21. Kwadratowy, gdy trafia za kratki, „z zadowoleniem” myśli, że „nie każda stara potrafi dać w taką drogę trzysta fajek”, będących tutaj najpewniejszą walutą22. Zdarza się jednak i tak, że tkliwość wobec starzejącej się matki miesza się z lekceważeniem23.

Również podziw ze strony otoczenia jest nagrodą dla matki. Można się zastanawiać, co czuje Stefaniakowa, matka Kwadratowego, „wysoka, siwa”, trzymająca się „prosto”, „ubrana na ciemno”, gdy mijający ją „pętacy” szepczą z podziwem: „widzisz – to jego matka”24. A kiedy Kwadratowy kona w więzieniu, słyszy jeszcze zapewnienie ostatniego przyjaciela, Kubusia: „Opowiem matce, jaki byłeś...”. Kwadratowy wie jednak, że nie takiej przyszłości życzyła mu (i sobie) matka: „Matce?... Ona nie lubi takiego kozakowania”25. Ciemny strój matki Kwadratowego podkreśla jej wdowieństwo, a po stracie syna – samotność. To bowiem samotność właśnie wydaje się przeznaczeniem starzejącej się kobiety, opuszczonej przez mężczyzn. Nawiślakowa śmierć swojego syna Benka w wypadku przyjmuje jako dopełnienie się losu. Przeciska się przez tłum otaczający zwłoki przy torowisku, stoi „z nisko opuszczoną głową”, wreszcie zostaje przez sąsiadkę Wasiakową odprowadzona do domu26. Nie ma tu łez, nadmiernej egzaltacji, manifestacji uczuć – podobnie jak za życia syna. Pozostaje ciemny strój.

Ojciec wydaje się kimś bardziej odległym niż matka. Być może adekwatne byłoby wyrażenie „wielki nieobecny”. Oczywiście należy unikać uogólnień. Ale to raczej w domach inteligenckich ojciec czuwa nad wychowaniem dzieci, szczególnie syna. Symboliczny wydaje się obrazek z nauczycielskiego domu we Włochach, nasuwający skojarzenia z rodziną samego pisarza: „Ojciec stanął przy szafie z książkami i dziwacznym, drżącym ruchem muskał grzbiety encyklopedii”27. Poważne rozmowy ojca i syna nie zdarzają się jednak często.

Ojca nie ma w pobliżu – wskutek wojny. „W wojnie hitlerowcy zabrali ojca Arkadiusza do obozu. Przyszli nocą. Wstrzymywaliśmy oddech, słysząc ich głosy chropawe i ostre, tupot podkutych butów. Z obozu już nie wrócił”28. Zawarta jest w tych zdaniach aluzja do wywózki mężczyzn z Włoch 16 września 1944 r. Marek Nowakowski sygnalizuje, że konsekwencje sieroctwa czy półsieroctwa mogą być odczuwane w kolejnych pokoleniach. Ale ojca brakuje, gdyż jest on zawieszony między życiem rodziny a swoim kręgiem towarzyskim i zawodowym, między przestrzenią prywatną a publiczną. Pojawia się uroczyście niczym surowy sędzia. Ów wzorzec ojca jako surowego sędziego okazuje się może nie dominujący, ale dość rozpowszechniony. Wisząca na ścianie „pleciona dyscyplina” to symbol ojcowskiej władzy29. Sprzeciw syna wobec władzy ojca może prowadzić do jego odejścia z rodzinnego domu. Zwięźle rzecz ujmuje Genek Bednarski: „mój stary był niemożliwy, stolarz, dobry fachowiec, uczył mnie fachu, ale strasznie wariatowaty, za byle co grzanie mi sprawiał, a ze mnie już chłop pod wąsem przecież i stolarka mnie raczej nie ciągnęła, bardziej do mechaniki, elektryczność albo coś, a tu od rana do nocy hebelkiem obracaj, zgniewało mnie to i dałem dyla”30.

Wzory ojcostwa mężczyźni dziedziczą z pokolenia na pokolenie, ale niemałą rolę odgrywają również kobiety, które niekiedy wręcz oczekują ojcowskiej surowości, szczególnie wobec synów. Matka Kwadratowego, sama wychowująca syna, konstatuje w rozmowie z sąsiadkami: „Nie biłam, a bić trzeba było, brakowało silnej ręki. Bez ojca chował się”31. Podział ról wychowawczych – zapobiegliwa matka, surowy ojciec – zdaje się aprobować większość kobiet. Co więcej, utrwaleniu podziału na męskie i kobiece role wychowawcze sprzyja też przekonanie kobiet o nieporadności mężczyzn w relacjach z dziećmi, szczególnie małymi. Pewna staruszka, obserwując mężczyznę prowadzącego wózek, który podskakuje na krawężniku, gdera „karcąco”: „Takie ony są, te chłopy, dać im dzieciaka, to Bóg wi co zrobią...”32. Kobiety wolą zatem wyręczyć mężczyznę, niż ryzykować. Zarazem przekonanie, że tylko one nadają się do opieki nad dziećmi, umacnia ich poczucie wartości. Komentarz staruszki można odczytać jako komunikat, że również stare kobiety, jak ona sama, są niezbędne i niezastąpione w życiu rodzinnym.

Jak naśladować ojca? I co naśladować? Jego surowość? Fach? Zwyczaje? Przekonania? Z tymi pytaniami mierzy się wielu dorastających chłopców. „A twój co?” – podpytuje Arek swojego przyjaciela. W tym pytaniu, a i w reakcji przyjaciela, kryje się bezradność: „Nic – nic”33. Znamienny wydaje się przypadek bohatera opowiadania Życiorys – miotającego się między złością na ojca (jako „przyczynę pomyłek i przegranych”) a potrzebą autorytetu („chciał większy ciężar gatunkowy postaci ojca przydać”)34. Nierzadko dla dojrzewających chłopców ważniejsza jest grupa rówieśnicza, która przekazuje wiedzę (czy raczej namiastkę wiedzy), choć mógłby ją – lub powinien – przekazać ojciec. Ciekawym motywem w twórczości Nowakowskiego są kumplowskie pary tworzone przez młodszego i starszego mężczyznę. W takim wypadku starszy zastępuje młodszemu ojca. Kiciucha i Wazelina, Żelimas i Oleś Garbus, Tapeta i Ząbek. W myśleniu dojrzewających chłopaków wyczuwa się tęsknotę za ojcem. Świadczy o tym np. rozmowa w (tytułowej) celi osiemdziesiątej ósmej. Gruby snuje opowieści o rodzinie, najchętniej o ojcu, pokazuje „żółtą, podłużną papierośnicę”, prezent „od starego”. „Tylko to mam od niego” – podkreśla. Małolatek słucha tych zwierzeń z rosnącą fascynacją i chyba nostalgią: „Trzymacie się mocno ze starym. – Bo ja... swojego znam tylko z fotografii. Ale też podobno był równiacha”35. Również Benek Kwiaciarz zna swojego ojca głównie z fotografii. Podobnie jak w przypadku matki nazywanie ojca „starym” maskuje emocje, skrywa niezaspokojone i być może nieodwzajemnione uczucia. Nawet zdeprawowani chłopcy niekiedy tęsknią za rodzinnym domem – swoich rodziców i własnym w przyszłości. Inna rzecz, że nazywanie ojca „staruszkiem” jest czasem kpiarskie36. Dziedzictwo ojcowskie może okazać się obciążeniem, powielaniem życiowego schematu. Na wsi ojcowizna jest cennym darem, ale i przymusem powtórzenia ról rodziców37. Podobnie na przedmieściu. Stąd zresztą coraz śmielej demonstrowane przez młodych – szczególnie w latach sześćdziesiątych, gdy wiek dorosły osiągnie pokolenie wyżu demograficznego – żądanie niezależności i odmienności38.

W pekinach, czynszówkach, domkach pokrakach pod jednym dachem mieszka często kilka pokoleń, niekiedy nawet w jednej izbie39. Wspólne zamieszkiwanie wymusza na młodszych opiekę nad starszymi. Uczy akceptacji starości, ale powoduje też napięcia i konflikty. Niewykluczone, że trudniej zaakceptować starzenie się ojca niż matki. Starzejące się kobiety przeważnie bowiem wpisują się w rolę babci, teściowej, strażniczki rodziny. Tak jak ojcowie miewają trudności z określeniem relacji ze swoimi dziećmi, tak i dorosłe dzieci nie zawsze wiedzą, jak odnieść się do starych ojców. Przykładem może być kulawy Karol i jego sędziwy ojciec, mający swoje posłanie w kuchni. Gdy Karol spotyka się ze znajomymi, „składają się na pół litra”, „ojcu też dostaje się trochę”. Ojciec nie jest już jednak pełnoprawnym uczestnikiem spotkania40. Podobny przypadek to ojciec Adeli, którego pozycja w relacjach z córką i jej znajomymi słabnie wraz z wiekiem41.

Dla mężczyzn, których spotykamy w opowiadaniach Nowakowskiego, wierność małżeńska nie jest szczególnie poważaną wartością. W ogóle miewają oni trudności z dookreśleniem swojej postawy na co dzień. Ich zachowania sprawiają wrażenie wypadkowej kawalerskiej beztroski i ojcowskiej powagi. Niemniej wierność małżeńską narusza się bardziej w przechwałkach niż czynach. Ubocznym skutkiem jest jednak niepewność co do ojcostwa. Zdarza się, że mężczyźni obserwują dzieci i zastanawiają się, czy są one do nich podobne. Kaczor wykorzystuje zagubienie Trzyczwartaka: „A dzieci masz ładne... Tylko ta Cyganeczka – jakby nie twoja... niepodobna. A ładna”. Trzyczwartak z niepokojem przesuwa „dłonią po twarzy”42. Reakcją na niepewność co do ojcostwa może być rozwód, zemsta, abdykacja. Ale też większa troska o kobietę, by zapewnić sobie jej lojalność.

Nie jest tak, że zdobywcy kobiet, licytujący się w przechwałkach, nie tęsknią za ojcostwem. Tęsknota ta przychodzi z wiekiem, choć zależy od indywidualnej wrażliwości. Genek Bednarski, pracujący wraz z kolegami w kopalni Marcel, skwapliwy uczestnik męskich pijatyk, czasem przymyka oczy, milknie na chwilę, posępnieje, pyta sam siebie: „ciekawe, jak tam moja dzieciarnia”. Koledzy wiedzą, że „myśli wtedy o tych dzieciakach i swojej kobiecie”. Tęsknota za własnymi dziećmi skłania Genka do innego spojrzenia na los ich przygodnego towarzysza, Chamusia, samotnie utrzymującego dwie córeczki. „Machnął dwójkę bachorów” – pokpiwa wprawdzie Genek, ale i zazdrości: „A te dziewczynki ma całkiem niczego... całkiem”. Bo „ten Genek Bednarski bardzo lubi dzieci”, jak dowiadujemy się chwilę później43. Najsilniej tęsknotę za ojcostwem wyraża umierający paser Kiciucha. Chciałby kogoś (a nie coś) po sobie pozostawić. Syna. „Kawał czasu wyżyją – ona i dzieciak. Trochę zaoszczędziłem...”. Zadręcza się tą myślą. „Chcę mieć z nią dzieciaka... syna”, „już podbiłem” – zwierza się młodszemu koledze Wazelinie. Dopytuje natarczywie: „czy baba może to wyczuć?”. Potem sam siebie przekonuje: „na pewno zaszła... zresztą to widać”; „porządnie widać, że zaszła”. Lecz i Wazelina, i żona Kiciuchy wiedzą, że „on prawie wcale nie może”44. Miejsce Kiciuchy u boku jego żony zajmie wkrótce Wazelina. Oto cena za brak potomstwa.

Dzieci, szczególnie syn, nobilitują i dodają powagi starzejącym się mężczyznom. Ojcowska duma wyraża się na różne sposoby. Czasami w pospolitych powiedzonkach. „Moja jucha, ho, ho, gęsta jucha” – powtarza na widok syna emerytowany palacz z włochowskiej parowozowni45. Jucha – czyli krew, charakter, temperament, geny. Ojcowską czułość ogranicza zwyczajowa surowość. Niemniej objawia się ona przynajmniej w dwóch momentach. Pierwszy z nich to narodziny dziecka. W opowiadaniu Język główny bohater na ogół nie ulega uniesieniom, kieruje się „zimnym rozsądkiem”. Wiele jednak zmienia przyjście na świat syna. „Ojcowska miłość” każe mu teraz myśleć o stworzeniu „najlepszych warunków dla dziecka”46. Drugi moment to choroba (lub inne zagrożenie). W opowiadaniu Sarkoma ojciec chorego chłopca przejmuje na siebie większość rodzinnych obowiązków, gotów jest poświęcić dla ratowania syna wszystko: zdrowie, czas, oszczędności47. Można odnieść wrażenie, że ojcowskie uczucia rozpięte są między dwoma biegunami: chłodną surowością na co dzień oraz gorącą czułością w sytuacjach wyjątkowych.

O ile relacje ojców z synami są czasem podminowane wygórowanymi oczekiwaniami lub skrywaną rywalizacją, o tyle mniej skomplikowane, choć nacechowane pewną bezradnością wydają się relacje ojców z córkami. W opowiadaniu Pęcherz ojca dorastającej córki przepełnia duma, ale też zdradza nieśmiałość, czego wyrazem jest na przemian okazywana „gorliwość w spełnianiu jej życzeń” i „nieudolna surowość”. Ojcowie w ogóle miewają trudności z relacjami z dziećmi wchodzącymi w dorosłość, szczególnie w latach sześćdziesiątych, epoce bigbitu. Zapraszając do kawiarni w Alejach Ujazdowskich i zamawiając „potrójną porcję lodów”, ojciec traktuje swoją córkę jak dojrzałą kobietę, lecz wciąż jeszcze chciałby w niej widzieć dziecko48.

Wyczuwalna w postawach mężczyzn ukazywanych przez Nowakowskiego niechęć do podjęcia roli ojca – czy raczej lęk przed nią – może być skutkiem braku wzorów do naśladowania. Jakim ojcem byłby Arek? Jego babcia opowiada znajomym kobietom przy pompie, że jej brat „był również niesfornym chłopcem”, „kiedyś nawet wyprowadził ze stajni i sprzedał cugowego bułanka, ulubieńca ojca”, „i wiele jeszcze innych kłopotów narobił”. I ten brat – opowiada babcia – „wyrósł na porządnego człowieka i z ojcem w wielkiej zgodzie, przykładnie gospodarzył”. „A Aruś – może też jak mój brat nieboszczyk...”49. Na przedmieściu silniejsza jednak niż na wsi okazuje się pokusa, by być kimś innym niż ojciec, zakosztować przygody, wyruszyć „w miasto”. I niekoniecznie samemu zostać ojcem.

W ciasnych mieszkaniach zazwyczaj obecny jest ktoś z bliższej lub dalszej rodziny. „W domu nie ma warunków, wiesz, w drugim pokoju brat z żoną i dzieciak jeszcze, źle żyją ze sobą, tylko w niedzielę, tak dla oka, jak idą gdzieś, to udane stadło, pod rękę, dziecko przed nimi, niby zadowoleni z siebie, gdzie tu racja... Czy ja wiem... Brat gdzieś z kolegami na wódkę, bratowa się wścieka, tyle forsy przepuściłeś, on znów, a ty na te łachy wydajesz, i brat zerka na dziewczyny, bardzo zerka” – opowiada główny bohater opowiadania Źle zorganizowane...50. Cytat ten wiele mówi o warunkach życia jeszcze wiele lat po wojnie. Często dzieli się lokum z dorosłym rodzeństwem. Również starsze pokolenie pozostaje obecne w życiu swoich dorosłych dzieci i wnuków, przy czym, jak już zauważyliśmy, łatwiej chyba wpisać się w rolę babci niż dziadka.

O relacji między babcią i wnukiem najwięcej dowiemy się z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze. Na babcię Arka spadają wszystkie obowiązki opiekuńcze. Wciąż skądś dobiega jej „przenikliwy głos”: „Arek, Arek!”. Nastoletni Arek pokpiwa z babci, straszy ją fajerwerkami zrobionymi ze znalezionego prochu, potem ciągnie ją „za cieniutki, siwy warkocz” i przeprasza. Świat babci – symbolizowany przez „skarby” w kredensie, staroświecki „kapelusz z woalką” przypominający „motyla ze szkolnych zbiorów”, pachnący świąteczny piernik – ma swój koloryt, urok, smak. Arka pociąga jednak „miasto”; chce iść szlakiem swoich kumpli. Ale nie zapomina o babci. Planując pierwszy, dziecinny jeszcze skok, oblicza głośno: „Z taką forsą można zrobić wszystko. Samochód. Najlepsza limuzyna. Po babkę podjechać i wziąć ją na spacer. Cały czas setką. Babka jęczy i oczy przymyka”. „Rudy by zazdrościł” – rozmarza się Arek. „I babkę urządzę” – deklaruje innym razem. A gdy przygoda w „mieście” kończy się fiaskiem i Arek przekonuje się o wartości zasad babcinego świata, postanawia „gdzieś” wyjechać, „pracować w lesie, być drwalem”, powrócić do miasteczka z zaoszczędzonymi „paroma złotymi”. „Babka się ucieszy”. Miłość wnuka do babci może więc ujawnić się w zaskakujących momentach. Wprawdzie babcia ponosi wychowawczą porażkę, pozostaje jednak trwale w pamięci wnuka jako najważniejsza osoba w jego życiu51.

Zdarza się, że krewni zamieszkują pod wspólnym dachem jako rezydenci. Ich pozycja wydaje się wątpliwa. Oleś Garbus jako „suplikator” w domu Maryśki i Zygmunta musi rewanżować się za otrzymane legowisko pomocą w gospodarstwie. Ma poczucie, że jest popychadłem52. Inny przykład to wujek z opowiadania Powrót. Pozostaje na utrzymaniu siostry. Leży na łóżku „z twarzą schowaną w poduszkę”, „zalany”53. Jego siostrzeniec nie ma o wujku wysokiego mniemania: „stary łach”, „wujek wujkiem, ale oberwiesz, i to zaraz”. Również siostra nie szczędzi mu przytyków: „ty zawsze wtykałeś nos w cudze sprawy”, „mnie z Józkiem też pokłóciłeś”, „stary pijanica”54. Niemniej lojalność wobec krewnego przeważa nad jego negatywną oceną; wujek pozostaje częścią rodzinnej wspólnoty.

Mimo wszystko krewni odgrywają ważne role jako pomocnicy, pośrednicy, doradcy. W opowiadaniach Nowakowskiego powraca postać wujka lub stryja, który wspiera w wychowywaniu dzieci, zwłaszcza synów. W Życiorysie stryj, by przywołać do porządku bratanka skonfliktowanego z ojcem, stara się go wzruszyć wspomnieniami wspólnych przygód55. W opowiadaniu Artyści wujek napomina dorosłego już Tolka, że to wstyd żyć „na utrzymaniu babki, z takiej renty malutkiej”, a dla pozyskania względów siostrzeńca zaprasza go do Pokusy i zamawia dla obu wódkę56. Wuj lub stryj zazwyczaj łączy surowość z łagodnością i humorem, choć prawdopodobnie mniej ustępliwy okazałby się wobec własnych dzieci. Bardziej prozaiczna wydaje się rola ciotki, od której oczekuje się głównie serdeczności i ciepła, czasem pomocy w codziennych troskach.

Krewni zjawiają się zazwyczaj bez uprzedzenia, o co z braku telefonów byłoby trudno. Ot tak wizytuje się rodzinę. Maryśkę i Zygmunta odwiedzają niemal co niedziela „brzuchata kuzynka z mężem kolejarzem”57. Rozprawiają „o swoich sprawach”, plotkują, czasem obgadują. Wizyty krewnych niekoniecznie mają charakter bezinteresowny. Do Trzyczwartaków krewni zachodzą nie tylko w odwiedziny, ale i by poszperać wzrokiem „po kątach”, podpatrzeć, trochę podjeść. Przy okazji spotkań krewnych ujawniają się niekiedy różnice środowiskowe, związane z majątkiem i pochodzeniem. Trzyczwartak nie ma wiele powodów do dumy, ale akurat miasteczkowy rodowód daje mu (subiektywną) przewagę nad „wsiowymi” krewnymi żony. „Chamy” – komentuje krótko, gdy przybywają w odwiedziny58. Tak więc wizyta krewnych może przemienić się w konfrontację gustów, języka, aspiracji.

Pozornie twórczość Marka Nowakowskiego nie jest opowieścią o dzieciach – ani dla dzieci. Znajdziemy jednak w dorobku pisarza tomik opowiadań adresowany specjalnie do młodszych czytelników – Lepszy. Również Opowieść o kocie Gacku oraz Domek trzech kotów młodsi mogą przeczytać z pożytkiem dla siebie. Ale i w najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego postacie dzieci pojawiają się na tyle często, że można je odczytać jako przyczynek do historii dzieciństwa. W połowie XX w. dzieciństwo nie wydaje się szczególnie cenioną wartością. Po prostu dzieci muszą szybko dorosnąć. Określenia „dziecinny” czy „zdziecinniały” przeważnie nacechowane są negatywnie lub lekceważąco59. „Dzieciocentryzm” to zjawisko o wiele późniejsze – charakterystyczne dla końca XX w. Rodziny mają zazwyczaj po kilkoro dzieci, co sprawia, że z jednej strony rodzicom brakuje czasu na otoczenie szeroką opieką wszystkich potomków, z drugiej zaś – rodzeństwo traktuje się jako coś oczywistego. Po latach zachodzi się do brata czy siostry jak do znajomego60. Inny skutek wielodzietności to ten, że dorośli niezależnie od własnej sytuacji rodzinnej poczuwają się do wspólnej troski o dobro dzieci oraz ich poprawne zachowanie w miejscach publicznych.

Dzieci są tłem dla dorosłych. Towarzyszą dorosłym w ich powszednich czynnościach. Bliżej czy dalej słychać odgłosy dzieci, ale mało kto zwraca na nie uwagę61. W małym miasteczku – Włochach – dzieci widuje się na zacienionych kasztanami prowizorycznych placach zabaw, na podwórkach pekinów, nad gliniankami, pod sklepem. Czytamy: „na placyku przed sklepikiem dzieci obsypują się piachem”62; „na podwórku bawią się dzieci”, „biegają z wrzaskiem”, „okładają kijami wyschniętą akację...”63. Najmniejsze dzieci zostają w domu, ale nie zawsze mogą liczyć na uwagę dorosłych zajętych własnymi sprawami. Kaczor wdaje się w pogawędkę z Irką, żoną wspólnika, uznając, że „bachor w łóżku w ogóle się nie liczy”64. Dla wielu mężczyzn małe dzieci to pętaki, plączące się pod nogami. Czasem uciążliwe, innym razem zabawne. „Powyrastały pętaki” – konstatuje w pewnej chwili kulawy Karol65. Józwa, hodowca krowy na Powiślu, na okrzyki dzieci „o, krowa!”, reaguje z uśmiechem: „też się podoba pędrakom”, ale zniechęca je do zbytniej poufałości: „Uważajta – bo bodzie”66.

Na ogół traktuje się dzieci bez sentymentalności. Włochowscy szambiarze, zwani złociarzami, mają na „wrzeszczących pętaków” niezawodny sposób: otwierają klapę wozu-beczki i wołają do dokuczających im dzieci: „chodź no, knypciu, a obsmaruję mordę!”, a dzieci rozbiegają się „z dławiącym serce strachem”67. Gdy kilku chłopców, bawiąc się w Indian, zakrada się na pole ogrodnika Borna i zrywa pomidory, by zanieść je „jako łup myśliwski do wigwamu”, dopada ich stary Born z orczykiem w ręku i brutalnie przerywa zabawę68. Podobnych historyjek znajdziemy więcej w zbiorze Lepszy. W razie poważniejszych wykroczeń dzieciom „garbuje się skórę”69. W ruch idzie „dyscyplina”. To słowo ma podwójne znaczenie: oznacza reguły postępowania, a także narzędzie ich egzekucji („ze ściany zdjął plecioną dyscyplinę”)70. Kary cielesne traktuje się jako dość oczywistą metodę wychowawczą, przy czym stopniuje się ją w zależności od wykroczenia: od klapsa po „potężne lanie”71. Nie ma jednak przyzwolenia na bezmyślne czy nadmierne zadawanie dzieciom bólu. Paweł Tasarz, słysząc odgłosy z sąsiedniego mieszkania, zaczyna się irytować: „całkiem wyraźnie widzi czerwony, zbity tyłeczek”72. Oleś Garbus, który bezlitośnie tłucze dokuczającego mu „ryżego szczeniaka”, narusza niepisane zasady: cielesne karanie należy do rodziców, a nie obcych, kara zaś nie może zagrażać zdrowiu, a tym bardziej życiu dziecka73. W razie naruszenia tych zasad dorośli występują w obronie dzieci przeciwko innym dorosłym.

To przede wszystkim do kobiet – matek i babć – należy opieka nad dziećmi. Wybryki dzieci skłonne są one kwitować wyrozumiałym uśmiechem74. Młodzi mężczyźni natomiast często wręcz demonstrują niechęć do dzieci, co również może świadczyć o tym, że nie czują się przygotowani do roli ojców. „Tego by jeszcze brakowało. Jakbym miał dzieci, to już tylko do Wisły” – pokpiwa sobie Zenek z opowiadania Wyjazd75. Nastawienie do dzieci różni mężczyzn ze wsi i miasta. Ci pierwsi postrzegają dzieci jako naturalny porządek rzeczy, ci drudzy – niekoniecznie. Zenek i Marian, przypadkowi znajomi z dworca PKS, reprezentują odmienne wartości. Marian ze wsi Rogówka, „rosłe chłopisko z łapami jak łopaty”, ale uśmiechające się „po babsku”, ma czwórkę dzieci. „Ciężko tyle sztuk wyżywić” – prowokuje Zenek Mariana. Ten jednak odcina się krótkim „no”, oznaczającym niechęć do rozmowy akurat o dzieciach, a także stwierdzenie oczywistości – skoro pojawiły się dzieci, trzeba na nie zarobić76. Z wiekiem nasila się tęsknota za dzieckiem, raczej chłopcem – jako dziedzicem. Jak w przypadku przywoływanego już Kiciuchy, pragnącego mieć „dzieciaka... syna”77. Ale i młodsi mężczyźni potrafią okazać czułość dzieciom, przeżywają przynajmniej krótkie wzruszenie na ich widok. Kaczor pochyla się nad wózkiem, w którym śpi sześciomiesięczny synek Trzyczwartaka, i ocenia po chwili: „udany”. „Nie ostatni” – przytakuje Trzyczwartak i uśmiecha się „radośnie”. Również ze starszą córeczką Trzyczwartaka Kaczor znajduje wspólny język. Razem podziwiają jej zabawki. „Dzieci masz ładne” – przyznaje Kaczor78. Genek Bednarski, bywalec śródmiejskich knajp, wzrusza się na widok dwóch córeczek Chamusia ze wsi. A gdy Chamuś zostaje okradziony z zarobku przez jego kolegów, Genek postanawia zmienić miejsce pracy: „Musowo, bo nie będę mógł na tego Chamusia patrzeć”79. W powikłanym świecie młodych mężczyzn właśnie w taki ułomny sposób wyrazić się może swoisty szacunek do ojcostwa oraz sympatia dla dzieci.

Dzieci nie sprawiają jednak wrażenia bezbronnych. Pozostają w tle wydarzeń80, potrafią jednak, szczególnie chłopcy, przypomnieć dorosłym o swojej obecności i upomnieć się o swoje prawa. Na ulicach widać zresztą głównie chłopców. Dziewczęta bawią się przeważnie osobno i raczej na podwórkach. Dzieci, obserwując zdarzenia uliczne lub podwórkowe, przypominają chórek. Okazują się bezlitosne, jeśli wyczują niemoc dorosłych – jak gdyby wyzwiskami czy kpinami rekompensowały sobie własną słabość. Za Olesiem Garbusem krzyczą: „Szkatuła! Szkatuła!”81, za kulawym Karolem – „Kopyto!”82, za Piotrem – „Złociarz! Złociarz!”83. Pana Sypułę, właściciela wytwórni kosmetyków, kroczącego „sztywno i dumnie”, nazywają „palantem”84, za „Filozofem” (włochowskim dziwakiem) rzucają „kamykami”85, „tę nową z przeciwka” obsypują piachem86. Pojawiają się wszędzie tam, gdzie dzieje się coś niezwykłego. Gdy nietrzeźwy Floryn postanawia się mimo ziąbu wykąpać we włochowskim stawie, stojące na brzegu dzieci „pokładają się ze śmiechu”, chociaż Floryn nie wypływa na powierzchnię87. Malcy bywają okrutni, co sprzyja utrwalaniu się brutalności, ale zarazem hartuje do przeważnie niełatwych warunków dorosłego życia, gdy trzeba będzie upomnieć się o swoje.

Dzieci ochoczo naśladują zachowania dorosłych. Skwapliwie podchwytują zasłyszane wulgaryzmy. Na widok „tej nowej z przeciwka” dziecięcy chórek wrzeszczy zgodnie zza śmietnika: „Pan Wincenty w pręcie cięty!”. „Spodobało im się... spodobało” – pokpiwa Benek Kwiaciarz, autor tego powiedzonka88. Dzieci wyczuwają, że znani im dorośli nie lubią sztywnego pana Sypuły. Gdy pokrzykują za nim „palant!”, „starsi śmieją się w kułak”89. Dzieci są też prowokowane i wykorzystywane do porachunków rodzinnych czy sąsiedzkich, na co wskazuje opowiadanie Rodzina90. Do wyzywania dorosłych prowokuje je i to, że nie zawsze dorośli cieszą się ich uznaniem, a sama przewaga fizyczna to za mało, by zyskać szacunek. We Włochach miejscem konfrontacji staje się niekiedy kiosk piwny. Dzieci przychodzą tu po swoich ojców, zapewne na polecenie matek. Tak oto „Felek Piaskarz opędza się od swych synów, białowłosych pętaków, którzy ciągną go uparcie za nogawki i wrzeszczą: Tata, kup pączka, kup!...”. Najstarszy z nich, w pluszowych porteczkach, naśladując matkę, mówi surowo: „Nie zachlewaj się tak... uważaj...”91, i kieruje ojca w stronę domu.

Dzieci pojawiają się na ulicach w grupkach, którym ton nadają przywódcy. Szczególnie wśród chłopców dominującą pozycję zyskują ci, którzy potrafią wykazać się brawurą – np. „chłopak furmanów”, prowodyr zaczepek na podwórzu kamienicy Benka Kwiaciarza92, albo prześladowca Olesia Garbusa, „ryży szczeniak”, który ma „wpływ na całą zgraję”93. Przywództwo w grupie rówieśników to wypadkowa siły, sprytu, odwagi, intelektu, czasem też zamożności rodziców. Chodzi o to, by okazać się „lepszym” – na różne zresztą sposoby, o których możemy się dowiedzieć z tomiku Lepszy.

Pomimo bolesnej niekiedy dyscypliny dzieci mają sporo swobody. Te z pekinów i czynszówek kręcą się po podwórzu, wyglądają na ulicę. Na mniej mogą pozwolić sobie dzieci z rodzin, którym zależy na solidnej, mieszczańskiej kindersztubie. Z takich domów dzieci wydostają się co najwyżej za pomocą forteli94. Inna rzecz, że dzieci z pekinów i czynszówek tworzą zwarte grupy, do których niełatwo przeniknąć bez wykazania się szczególnymi przymiotami. Ważny pozostaje też wiek; starsi chłopcy raczej odcinają się od młodszych, nawet jeśli znają ich z własnych podwórek. Istotną cezurą jest moment rozpoczęcia nauki w szkole. Dopiero w wieku dorosłym kilkuletnie różnice wieku się zacierają. Dzieci od dorosłych dzieli dystans, ale ma on i ten skutek, że dorośli pozostawiają im pewną autonomię i respektują dziecięcy świat zabaw. Dzieci cenią tę autonomię i próbują ją poszerzać. Niechętnie wracają z podwórek czy ulic do mieszkań, wiedzą bowiem, że czekają tam na nich „zwykłe, wstrętne sprawy”: „Kolacja i mycie. Narzekania rodziców”95.

Na ogół dzieci mają niewiele zabawek. Dziewczynki troszczą się o swoje lalki, często zniszczone, używane przez starsze rodzeństwo bądź krewnych. Córeczka Trzyczwartaka ma „gałgankową lalkę bez nogi, misia ze szklanymi oczyma i kolorowe łaszki”. Uważa te zabawki za „skarby”, dopomina się jednak „o nową lalkę”96. Chłopcy zaś zbroją się w kije, kryją w cieniu kasztanów, poszukują przygód97. Zimą urządzają na skutych lodem gliniankach prowizoryczne boiska hokejowe. Latem na łączkach kopią piłkę, o którą zresztą bardzo trudno. Akurat zamiłowanie do piłki nożnej łączy najmłodsze i starsze pokolenie. Studniarz z Włoch, który wraz z kolegami przygląda się grze chłopców w piłkę, cofa się wspomnieniami w czasy własnego dzieciństwa: „Grało się kiedyś, grało...”98. We Włochach już w 1928 r. powstał klub sportowy Przyszłość. Wspomniany studniarz był zapewne świadkiem lub uczestnikiem pierwszych matchów99. Rozrywką okazują się poza tym nietypowe wydarzenia na podwórzu kamienicy czy na ulicy. Gdy pojawia się „wielki furgon” do przewozu mebli, zaprzęgnięty do dwóch koni, zbiera się „gromadka ciekawych”100. Albo przyjazd samochodu karawanu po zmarłego; zaaferowane dzieci oglądają pojazd z bliska, „ostrożnie” obmacują koła101.

Styl zabaw, ich fabułę, zmieniła wojna. Zabawy chłopców uległy brutalizacji. Gdy na początku 1945 r. kilku mieszkańców Włoch dokonuje samosądu na volksdeutschce, Rudy, jeden z prowodyrów, wymyśla „taką zabawę”: na plecach martwej Niemki wiesza kartkę, potem „wszyscy” celują z procy, wśród nich także Arek, choć już nie jego przyjaciel z nauczycielskiej rodziny, zatrzymany w domu. Wreszcie Felek Piaskarz przegania chłopców, a Rudego nawet kopie102. Podobny motyw znajdziemy w opowiadaniu Stacja benzynowa103. Chłopcy lubią naśladować wojsko, bawią się w wojnę na podwórku, kolekcjonują figurki żołnierzy, niekiedy samodzielnie wycięte z papieru104. Wybrańcami mogą poczuć się ci, którzy otrzymują w prezencie żołnierzyki ołowiane lub plastikowe, jeśli w dodatku można je samodzielnie pomalować105. Ich szczęśliwi posiadacze nie rozstają się z nimi ani na chwilę, jak Felek z opowiadania Trzeci dzień, który przechowuje w kieszeniach „ołowiane żołnierzyki, drobne, ołówek, gumki”106. Z kolei Krzysztofowi z powieści Trampolina do militarnych zabaw wystarczają ziarna fasoli, a resztę dopowiada fantazja. „Żółta fasola, czarna, brunatna, nakrapiana i ta »koloru malajskiego«” – wszystko to stanowi armię brytyjskiego imperium. Ogród to imperium, za płotem – ocean. Dostępu bronią „forty z maleńkich deseczek”, szańce z gliny zamaskowane „starannie liśćmi łopianu, mleczem i ostem”. „Tajemne szlaki podbojów” prowadzą „między zagonami pietruchy, marchwi i rządkami poziomek”107.

Inspiracją do zabaw okazują się lektury książek przygodowych. Wydana w Polsce w 1925 r. powieść Karola Maya Skarb w Srebrnym Jeziorze (z 1894 r.) przez kilka dekad pobudzała wyobraźnię kolejnych roczników (głównie) chłopców. W role jej bohaterów wcielają się Arek i jego koledzy. Do „konopnej linki” przymocowują „żelazną płytę”. „To skarb”. Z „wysiłkiem” opuszczają ją do studni. Ale sznur się urywa i płyta z pluskiem wpada „w czarną wodę”. Chłopcy uciekają „w najdalszy zakątek ogrodu”, z okien wyglądają zaniepokojeni dorośli. Można na własną rękę zaopatrzyć się w indiańskie rekwizyty. Arek sam robi sobie pióropusz: „trzy kurze pióra przymocowane do gumki na głowie”, do tego tomahawk z kawałka drewna. Chłopcy przesiadują w „szałasie” niczym „indiańscy wojownicy”, „spokojni, o kamiennych twarzach”, obmyślają wyprawy, do czego zachęca najmocniej Arek: „Trzeba zniszczyć Komanczów. Spalić ich wioskę. Tam – na preriach, gdzie mieszkają te psy, trawa jest soczysta, wysoka i bizonów setki”. Przemawia „jak prawdziwy wódz”. Dla podkreślenia swojej roli nosi „medalion z grubym, srebrnym łańcuchem”, wykradziony babci. Medalion ginie, chłopcy przeszukują „prerię”, modlą się „do wielkiego Manitou”, ale na próżno, rodzinna pamiątka przepada, a przestraszony Arek traci „wygląd wodza”. Z pomocą bawiącym się przychodzą kasztany. W cieniu ich „bujnego listowia” jak w wigwamie wypalają „fajkę pokoju, to znaczy zdobycznego papierosa”, może pierwszego w życiu, tutaj też odbywają „poufne narady”. Przyjaciel Arka z nauczycielskiej rodziny marzy, by otrzymane w wyprawce szkolnej kredki wykorzystać na „indiańskich ścieżkach”, wymalować nimi na twarzach „kolory wojenne”, ale nauka szkolna przerywa zabawy „w Komanczów i westmenów”108.

Po opowieściach o Dzikim Zachodzie nadchodzi czas na Trylogię Henryka Sienkiewicza, kolejne źródło chłopięcych fantazji i zabaw. Nastolatek z opowiadania Życiorys urządza przedstawienia. Wciela się w rolę Kmicica, stempluje szwedzką kolubrynę – i tak oto przed widownią złożoną z kolegów „odtwarza akcję Potopu”, ba, „jeszcze po wielu latach” potrafi opowiadać powieściowe sceny „z drobiazgową dokładnością”109. Niewątpliwie na zabawy te ma wpływ harcerstwo, które do czasu powstania ZMP (1948 r.) dopełnia edukację wielu chłopców i dziewcząt.

Opowiadania Nowakowskiego są świadectwem dziecięcej, zwłaszcza chłopięcej pomysłowości. Widzimy chłopców grających w klipę, cymbergaja, „zośkę”, pikuty, „plichty”, palanta, piłkę nożną, łowiących raki w fosie wokół fortu włochowskiego, puszczających latawce, pływających na krach lodu w czasie odwilży, szukających skarbów, czytających i recytujących, podpatrujących co osobliwszych dorosłych. Można odnieść wrażenie, że ubóstwo stymuluje wyobraźnię110. Niejeden z tych nastolatków przypomina „kociołek z wrzącą wodą”111. Styl i fabułę zabaw przeobrazi później telewizja, a następnie gry komputerowe.

Powyżej czwartej klasy szkoły powszechnej stopniowo zmieniają się rekwizyty. Chłopcy przestają przebierać się za Indian. Zajmują ich poważniejsze sprawy, np. gromadzą rolki filmów, najchętniej kolorowych, wyświetlanych za pomocą projektorów kinowych. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych to namiastka telewizji, kina, komiksu. Klisze służą jako zabawka, a także jako waluta wymienna. Arek z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze otrzymuje klisze w zamian za dopuszczenie do ogrodu z jabłoniami. Liczy się też coraz bardziej talent do chłopięcych gier, jak popularna we Włochach klipa. Sukces oznacza nie tylko wysokie notowania w grupie rówieśniczej, ale i zapewnia rozmaite profity, np. kolejne rolki filmów. Wreszcie dawni „Indianie” przeobrażają się w konspiratorów na razie po kryjomu popalających papierosy i snujących plany o wyprawie „do miasta”. Przywdziewają samodziałowe czapki, wkładają marynarki. Dzieci zaczynają upodabniać się do dorosłych112.

Na obraz rodziny, jaki wyłania się z twórczości Nowakowskiego, wpływają przynajmniej trzy czynniki. Pierwszy z nich to pochodzenie. Na skutek migracji, przemieszczeń ludności w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, częściej niż przed wojną małżonkowie wywodzą się z odmiennych środowisk. Podczas rodzinnych kłótni zdarzają się wyzwiska: „Ty chamico, Kurpianko”113. Akurat we Włochach czy na Pradze problem ten nie wydaje się nadmiernie wyrazisty, choć i tu się zdarza, że czyjąś żonę określa się mianem „śmiecia z Pruszkowa”114. W każdym razie odnotowuje się: „ona jest nie stąd”115 lub „ten jej chłop był nie stąd”116. Za to w centrum Warszawy oraz w nowych dzielnicach albo następuje wymiana ludności, albo napływają osadnicy niemający dotychczas z Warszawą (w ogóle z dużym miastem) nic wspólnego, co niektórzy dosadnie określają jako „zalew miasta przez wieś”117. Stąd zresztą powracające w twórczości Nowakowskiego, szczególnie w Powidokach i Nekropolis, pytanie o tożsamość Warszawy. A także sentyment pisarza do wszelkich oryginalnych warszawiaków: od artystów po złodziei. Owszem, zauważa Nowakowski, również przed wojną „warszawiacy powstawali z elementu napływowego”, ale stykali się z zasiedziałymi od pokoleń mieszkańcami, którzy kształtowali styl życia i obyczajowość. Po wojnie zaś na skutek przetrzebienia i zniszczenia miasta migranci zaczynają dominować. Co gorsza, wyrwani przeważnie z obyczajowości wiejskiej, tracą swoją przeszłość, a obca lub obojętna jest im tradycja i historia Warszawy. Poza tym to właśnie z napływowych rekrutują się często funkcjonariusze władzy, co z jednej strony wzmacnia ich pozycję społeczną, z drugiej – zwiększa dystans wobec dawnych warszawiaków. W rezultacie, diagnozuje pisarz, warszawiacy stają się w Warszawie mniejszością118. Skutki tego stanu rzeczy można obserwować w życiu poszczególnych rodzin, a choćby z powodów biologicznych, w następstwie wojny, przeważają raczej rodziny egzogamiczne. W niejednym domu trwa swoista zimna wojna kulturowa; stąd przytaczane wyżej wyzwiska.

Kolejny czynnik to kwestia majątkowa. W opowiadaniu Złoto natrafiamy na opis rodziny piekarza Maruszka. Wraz z nią mieszka brat żony piekarza – „ten wariat”. Piekarz niby akceptuje jego obecność, ale coraz to ponawiają się wybuchy jego agresji. „Przestałbyś”, mityguje go „nieśmiało” żona, ale piekarz odparowuje: „wszyscyście dobrzy” i stuka się w czoło119. W małżeństwie strona słabsza finansowo czy mniej zaradna życiowo, a tak jest w tym przypadku, przeważnie musi zaakceptować przewagę partnera – zwłaszcza gdy jest to kobieta. Może ona stać się wręcz poddanką mężczyzny.

Dochodzi do tego zmiana pokoleniowa. Jeśli porównamy najwcześniejsze utwory z tomów Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz z opowiadaniami z Zapisu lub Gonitwy, dostrzeżemy, że w latach sześćdziesiątych zarysowuje się kontrast między pokoleniem rodziców oraz ich dorastającymi dziećmi, i to znacznie wyraźniejszy niż w przypadku wcześniejszych generacji. Kwestia napięć pokoleniowych powraca w kilku opowiadaniach Nowakowskiego: Na przystanku kolejki WKD, Życiorys, Rodzina, Pęcherz, Język. Z jednej strony młode pokolenie lat sześćdziesiątych zyskuje nowe środki wyrazowe – muzykę, film, ubiór – trudno dostępne bądź w ogóle nieznane wcześniejszemu pokoleniu. Dorastaniu młodzieży towarzyszy „mocne uderzenie” (bigbit), a o jego sile stanowi też liczebność roczników wyżu demograficznego. Z drugiej strony młodzi dążą do awansu i osiągnięcia statusu społecznego wyższego niż rodziców, do czego zdaje się też zachęcać polityka społeczna i propaganda PRL. Jednak znaczna część młodego pokolenia ugrzęźnie, jak diagnozuje pisarz, w realizmie materialistycznym – któremu poświęcimy więcej uwagi w trzeciej części książki.

Odnotujmy tutaj opowiadanie Na przystanku kolejki WKD z tomu Zapis. Na Nowogrodzkiej, w maleńkiej, wychłodzonej poczekalni (wieczorem mróz sięga minus 26 stopni Celsjusza) rozmawiają dwaj robotnicy wracający z drugiej zmiany. Przytupują na rozgrzewkę, a przysłuchuje im się Student, też jadący do domu. Stary robotnik, frezer, zaczyna opowiadać o wczorajszej wypłacie premii: wszyscy liczyli na więcej, protestowali, ale „tak zawsze jest, a nam tylko ochłapy”, „na to nie ma sposobu, więc mówię, chłopaki, bez nerw, lepiej zorganizować gorzałę na przepłukanie żółci”. Poszli najpierw do knajpy, potem frezer zaszedł jeszcze do znajomego ustawiacza, niejakiego Paradowskiego. Zrobiła się późna noc, lecz rozochocony ustawiacz uspokajał kolegę: „nie przejmuj się, jakoś damy sobie radę”, „podskoczymy do syna i tam się prześpimy”. Tu dochodzimy do sedna. Ustawiacz Paradowski przechwala się synem: „ho, ho, inżynierek, zarabia pięć kół, przystojny, do spółdzielni mieszkaniowej się zapisał na segment trzypokojowy”, „jak będziesz chciał, możemy się u niego przespać albo mój chłopak podrzuci cię do chaty swoim samochodem, tydzień temu wóz sobie kupił na raty, syrenka”. W końcu frezer z ustawiaczem pukają do drzwi synowskiego mieszkania. „W kalesonach nam drzwi otwiera, zły jak skurwysyn, mówi, z ojca to zupełny alkoholik, o tej porze wizyty składać, szmata czy jakoś tak Paradowskiego nazwał, ten Paradowski stoi jak palant i tylko powtarza, przepraszam, przepraszam, udział w zyskach, imieniny kolegi, tyle okazji, przepraszam synku, czy aby żonki nie obudziliśmy, mnie zła krew zalała, no bo jak to, szmata, szczeniak na ojca mówi”. „Jakby mnie tak syn powiedział – puentuje frezer – to dałbym po ryju, oj dałbym, mam jeszcze trochę pary w łapie”. W końcu „ten jego syn” odwozi frezera do domu swoją nową syrenką120. Ale kac pozostaje. Starzy mężczyźni znajdują się w defensywie. Surowe metody wychowawcze, które odziedziczyli po swoich ojcach i zapewne stosowali wobec własnych synów, obracają się teraz przeciwko nim. To synowie, awansujący materialnie i zawodowo, umocnieni w swoim poczuciu przewagi atrybutami, jak symboliczna tutaj syrenka, przechodzą do ofensywy. Odwracają się role. Starość nie budzi już odruchowego szacunku. Traci na znaczeniu życiowe doświadczenie starych, dla młodych bezużyteczne. Zyskuje młodość, witalność, przebojowość. W przypadku ustawiacza Paradowskiego duma z syna łączy się z poczuciem zbędności. Narrator, relacjonując zasłyszaną w poczekalni rozmowę, zapewne wyjaskrawia kontrast między młodym człowiekiem sukcesu a zramolałym ojcem, niemniej opowiadanie ujawnia jeden z ważniejszych problemów kulturowych lat sześćdziesiątych121.

Pokoleniowe napięcia naruszają rodzinną wspólnotę, niemniej ostatecznie jej nie rozsadzają. Przeważa potrzeba bycia z kimś bliskim, ważna też pozostaje komplementarność ról, zarówno kobiet i mężczyzn, jak i młodych oraz starych. Złudne miraże awansu, nawroty „braków i niedoborów” również skłaniają do zacieśniania więzi. Utrwala się zarazem przekonanie, że tylko dzięki znajomościom koleżeńskim i rodzinnym, kontaktom nawet z odległymi krewnymi można jakoś się urządzić czy coś uzyskać. Socjologowie określają tę postawę jako „amoralny familizm”122. Do podobnych refleksji w latach sześćdziesiątych doszedł Marek Nowakowski. Mimo wszystko rodzina, dość spójna i solidarna, pozostaje podstawowym punktem odniesienia dla większości postaci przedstawianych przez pisarza.

Wśród sąsiadów i kumpli

„Poszedł nad glinki. O tej porze, uznał, nad glinkami musi być cała ferajna. Z tą ferajną to znajomość już wieloletnia. Ferajna jak baza dla mnie, myślał, fundament, opoka”123. Potraktujmy ten cytat jako zwięzłe wprowadzenie do niniejszego podrozdziału. Rodzina to krąg pierwszy wspólnotowego życia. Kolejne kręgi, tworzone przez sąsiadów i znajomych, znajdują się tak blisko, że czas spędzany tylko z najbliższą rodziną lub w osamotnieniu jest w sumie krótki. Szczególnie z powodu zagęszczenia w pekinach i czynszówkach ich mieszkańcy często się mijają, ocierają, dotykają, stykają spojrzeniami, słyszą, wyczuwają. W nieszczelnych akustycznie nowych blokach granica między prywatnym a publicznym również jest umowna.

W takim miasteczku jak Włochy wyjście na klatkę schodową, podwórko, przed dom oznacza rychłe zetknięcie z sąsiadami. Paweł Tasarz, lokator akurat małego domku, gdy wychodzi na uliczkę, zawsze kogoś spotyka: w oknach, w sąsiednich ogródkach, na stacji, nie wspominając już o kiosku piwnym. „Jeszcze parę pogwarek z sąsiadami... temu pomaga podlać pomidory, z tamtym znów... i tak do ciemności” – oto skrótowy scenariusz popołudnia, a niekiedy i całego dnia124.

Sąsiadów integruje poczucie wspólnego losu oraz podobieństwo kulturowe. Niemniej nie jest to środowisko jednorodne. Zwraca się uwagę na pochodzenie i musi minąć nieco czasu, nim „ten nowy” czy „ta nowa” staną się pełnoprawnymi członkami społeczności. Podział na „ludzi stąd”125, „ludzi z kamienicy”126 oraz przybyszów z zewnątrz bywa jednak trwały, gdyż zasiedziali mieszkańcy mają poczucie, że znajdują się pod stałą presją migracji, zwłaszcza ze wsi; wyrażenia „półchłopek”127, „kmieć”128, „wsiowy”129 mają przeważnie zabarwienie pejoratywne lub lekceważące, może poza „wiejskim” jedzeniem postrzeganym jako smaczne, zdrowe i pożywne130.

Słabo wykształcona większość z nieufnością spogląda na inteligencką mniejszość. Główny bohater opowiadania Tutejszy Meresjew, Najstarszy, dzieląc łupy po skoku na niemiecki pociąg towarowy, zastanawia się, co zrobić ze zdobyczną puszką homarów, nikomu „to” bowiem nie smakuje. „Dobre to dla szpagatowych inteligenciaków” – ocenia w końcu i rzuca homary psu Kruczkowi, ale i on je niechętnie131. Genek Bednarski, snując swoje „opowieści zimowe”, wspomina „chłopaczka z naszej kamienicy”, „inteligenciaka w okularkach”. Ów „inteligenciak”, choć rówieśnik, „nad książkami ciągle siedział, może i od tego wzrok mu się popsuł, i na ulicy zawsze też z książką pod pachą, przed bramą on nigdy nie stał, tak jak cała nasza ferajna z kamienicy, ale – cześć – zawsze sobie mówiliśmy”132. Nawet podjęcie przez inteligenta pracy fizycznej nie oznacza bezwarunkowej akceptacji ze strony braci robotniczej, o czym przekonuje się bohater opowiadania Pęcherz. „Kumple z warsztatu” spoglądają na niego „z nieustającym zdumieniem, niespotykany pies na robotę”, a stary majster mówi nawet: „w tym coś nie teges, bo przecież żaden to rzemiecha, tylko inteligenciak przyuczony do zawodu”133.

Szpagatowy inteligenciak, inteligenciak w okularkach, inteligenciak przyuczony do zawodu albo jeszcze „typowy naukowiec, okularki, taka mimoza”134 – to nie są określenia może nadmiernie agresywne, niemniej wyczuwa się w nich ironię i dystans. Nieufność nie obejmuje natomiast doświadczonych, zasłużonych nauczycieli, których raczej się ceni i poważa. Docenia się też tych, którzy pozostają „równi” („uczony, ale równy”)135. Demokratyczność takich społeczności jak włochowska wydaje się zatem problematyczna, na co po latach zwraca uwagę sam pisarz: „W tak małym świecie jak Włochy byliśmy demokratyczną wspólnotą, choć chyba tak naprawdę to ja dążyłem do tego, aby tak było”136. Wspólnotą są tu przede wszystkim ci, którzy tworzą swoiste centrum: rzemieślnicy, robotnicy, kolejarze, woźnice, maszyniści, węglarze, gospodynie domowe, pracownicy pobliskich fabryk. Dezintegrować owo centrum może zamożność, a zwłaszcza nagłe wzbogacenie się, np. dzięki lewym kombinacjom czy układom z władzą137. To temat wielu późniejszych utworów Nowakowskiego.

We wspólnotę sąsiedzką bardziej niż mężczyźni wydają się wpisane kobiety, zapewne też dlatego, że więcej czasu niż ich mężowie i synowie spędzają w mieszkaniach lub w ich pobliżu, rzadziej zaś przekraczają granice miasteczka (dzielnicy). Wyjścia do sklepu, na targ, po wodę do ulicznej pompy, na podwórko w celu rozwieszenia upranej bielizny czy w poszukiwaniu bawiących się dzieci to okazje do sąsiedzkich rozmów i plotek. Sąsiadki dość często się odwiedzają, niekiedy pod pretekstem jakiegoś interesu. „Pożycz no, Stefaniakowa, ździebko cukru” – po czym rozpoczyna się rozmowa o dzieciach, mężach, sąsiadach, wydarzeniach w miasteczku. Wciąż gdzieś „brzęczą słowa sąsiadek”138. Dzięki temu kobiety sprawiają wrażenie dobrze poinformowanych139. Ich izolacja okazuje się więc pozorna. Pozostają może obok wydarzeń „w mieście”, niemniej oddziałują na obyczaje i normy postępowania, tym bardziej że ich pozycja w gospodarstwie domowym jest często dominująca. Funkcjonowanie kobiet wśród innych kobiet z sąsiedztwa skutkuje nie tylko współpracą, ale i konkurencją, w której stawką są przeważnie sukcesy dzieci, zarobki męża, umiejętności gospodarskie. Wymienianie się przepisami kulinarnymi może być przejawem współpracy, ale też pretekstem do rywalizacji140.

Sąsiedzi to również obserwatorzy, a czasem – denuncjatorzy. Na solidarność sąsiedzką można liczyć pod warunkiem przystosowania się do tworzonych przez wspólnotę reguł postępowania. Odstępstwa od nich wywołują konflikty, wywieranie presji, wymuszanie uległości. Weźmy na przykład kamienicę przy ulicy Książęcej, gdzie mieszkają Lewandowscy, bohaterowie Sielanki. „Sąsiedzi. Ostrożnie” – ostrzega Lewandowska. „Prawie niesłyszalnie” przekręca klucz w zamku i szepcze: „Kapują”, „Najwięcej Paciorkowa”, „Stara szmata. Przez złość”141. Sąsiedzkie wścibstwo jest piętnowane, niemniej stanowi część wspólnotowego życia: „Wstrętna morda sąsiadki. Wyjrzała za mną. Uśmiechnięta”142. Tak więc sąsiedzi dają oparcie, ale czasem stwarzają też zagrożenie. Niemniej narzeka się na nich tak jak na pogodę, która zawsze przecież pozostawia coś do życzenia. Życie samotne, bez innych ludzi, wydaje się trudne do wyobrażenia. Nawet Piotr Złociarz, samotnik, szuka okazji do „zblatowania się z chłopami stąd”143.

W przypadku kobiet kontakty sąsiedzkie mają przeważnie związek z ich codziennym życiem. Mężczyźni dążą do uzyskania swoistej przestrzeni, w której oddziaływanie sąsiadów nie krępowałoby ich indywidualności, choć w praktyce indywidualistami pozostają tylko ci o najmocniejszych charakterach. O ile grupki kobiet widzimy przed sklepem, przy pompie ulicznej albo na podwórku, o tyle mężczyzn raczej przy kiosku piwnym, na ławce w parku, nad gliniankami podczas wędkowania, niekiedy na stacji. Męskie spotkania sprawiają wrażenie mniej roboczych, bardziej rekreacyjnych. Poza tym uczestnikami męskich grupek stają się nie tylko znajomi z sąsiedztwa, ale także kumple poznani w pracy lub podczas eksploracji „miasta”. Mężczyźni, uczestnicząc w grupach znajomych, zyskują zatem perspektywę ponadlokalną. Kobiety natomiast są bardziej wpisane w lokalne powiązania i znajomości, choć upowszechnianie się pracy zawodowej kobiet wiele w tej sferze zmienia.

O męskich znajomościach mówi się najczęściej hasłowo: kumple. Skąd się biorą kumple? Najpierw z podwórek, ulic, dzielnicy, czasem z więzienia144. Potem też z praktyk zawodowych, z miejsca pracy, także z wojska. Paczki kumpelskie formują się już w dzieciństwie145. Istotne znaczenie mają w okresie dorastania, kiedy chłopcy nie chcą już być maminsynkami, wolą się integrować z szerszą wspólnotą. W wieku dorosłym nierzadko rozpadają się – na skutek przeprowadzek, pracy, zobowiązań rodzinnych. Kolega z podwórka to ktoś, o kim na ogół myśli się jako kimś bliskim, czasem bliższym niż krewny z odległej miejscowości. W przypadku nastolatków istotne znaczenie ma wiek i nawet kilka lat różnicy może oznaczać przepaść, choć w pierwszych latach powojennych na skutek okupacyjnych przerw w edukacji w tych samych klasach spotykają się uczniowie z różnych roczników. Niemniej na ogół starsi chłopcy strzegą hierarchii wieku, o czym świadczy m.in. opowiadanie Skarb w Srebrnym Jeziorze oraz powieść Trampolina.

Na akceptację kumpli trzeba zasłużyć. Zasada rekomendacji obowiązuje zarówno w świecie dorosłych, jak i – zapewne naśladujących starszych – dzieci. Jeden z bohaterów opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze, chłopak z nauczycielskiej rodziny, krótko przedstawia swojemu koledze szkolnemu Jurkowi znajomego z ulicy – Arka: „to mój przyjaciel”. Pierwsze lody zostają przełamane; Jurek i Arek wiedzą, że mogą sobie zaufać146. Zaufanie ma pierwszorzędne znaczenie wśród mężczyzn. „On mówi, żeś swojak” – orzeka Książę Nocy, spoglądając na przybyłego do knajpy Sielanka Długiego147. Czasem znajomości się dziedziczy. Wspólne miejsce zamieszkania może decydować o kształcie wspólnoty w kolejnym pokoleniu. Warto odnotować scenkę, w której „stary złodziej” poznaje Kaszubiaka: „Kaszubiak?”, „znam, znam... z twoim ojcem siedzieliśmy w izolatce... Długo...”148. Bez zaufania – najlepiej dziedziczonego z pokolenia na pokolenie – nie ma trwałego kumplostwa.

Kumplostwo jest więc czymś więcej niż doraźną znajomością. Przelotne znajomości nie wymagają zaufania, powstają i zanikają bez głębszego śladu w pamięci. Inaczej kumplostwo, które w świadomości postaci ukazywanych przez Nowakowskiego oznacza coś na kształt przyjaźni, choć słowo przyjaźń zdaje się przynależeć do słownika raczej inteligenckiego; z tego też chyba powodu w opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze używa go chłopak z rodziny nauczycielskiej, a nie jego kolega Arek. W istocie chodzi tu o lojalność. „On jest kumpel”, „dobry kumpel” – myśli o Tapecie Ząbek149. W relacji z „dobrym kumplem” ujawnia się niepisany kodeks, którego naczelną zasadą jest wierność. Trzeba przekroczyć własne nawyki, instynktowne odruchy. Więź z „dobrym kumplem” może mieć zatem moderujący wpływ na męski charakter (choć bywa różnie). Takiej przemianie ulega Ząbek; lojalność wobec Tapety przeważa ostatecznie nad pokusą wygodnego życia u boku Meli, na miejscu Tapety150. Kumplostwo sprzyja więc socjalizacji – poznawaniu i przestrzeganiu norm zachowań151.

Co oznacza w praktyce więź kumplowska? Przykładów w opowiadaniach Nowakowskiego znajdziemy wiele. Przede wszystkim chodzi o dotrzymanie danego słowa. Szramka i Arek, gdy spotykają się po dłuższej rozłące, witają się „krótko, po męsku”, Arek rzuca „sie masz”, na co Szramka odpowiada: „pamiętałem”, Arek zaś kwituje krótko: „fajnie” – po czym przechodzą do interesów152. Znajomość ze Szramką okaże się w przyszłości dla Arka rozczarowaniem, ale poniekąd to dzięki niej poznaje zasady (i granice) kumplostwa. Zwróćmy też uwagę, że od kumpla nie oczekuje się nadmiernej wylewności. Na pożegnanie z panem Antonim kulawy Karol „marszczy przyjaźnie gębę”; zastępuje to serdeczne słowa, których mężczyźni niechętnie używają, a nawet nie powinni używać, o czym wiedzą już młodociani Arek i Szramka153.

Kumplowskie więzi ujawniają się w sytuacjach krytycznych. Kiedy kulawego Karola, niefortunnego adoratora Maryśki, wita gromki śmiech mężczyzn zebranych przy kiosku z piwem, lojalnością wykazuje się pan Antoni. Jeśli ich uderzy, myśli, „to też machnę”. Gdy kulawy Karol wycofuje się, pan Antoni ma odwagę rzucić w twarz prześmiewcom: „łachudry”, Maryśce spluwa pod nogi, biegnie za Karolem, dogania go i pociesza: „Wpadłbyś do mnie – wypijem trochę...”154. Zachowuje się jak prawdziwy kumpel, który najpierw próbuje wydobyć Karola z samotności (swatając go z Maryśką), a potem nie pozostawia go w potrzebie.

Zbyteczne dodawać, że kumplowskie więzi utrwala alkohol, przy czym kumple piją raczej dla towarzystwa niż dla upicia się155. Pójście „całą paką do gospody” zapewnia wręcz fizyczne doświadczenie kumplowskiej więzi156. Czasem od kumpla oczekuje się jakichś gestów szczególnych, np. hojności, której najczęstszym przejawem jest stawianie wódki lub częstowanie papierosem. „Chytryś jak nie kumpel” – zarzuca Wazelina paserowi Kiciusze157. Znamienną scenę znajdziemy w powieści Trampolina. W barze zbiera się kilku chłopaków „z miasta”. Wśród nich Zakapior i Zenon Morda. Unikają się, tym razem jednak Zenon podchodzi do Zakapiora i wręcza mu zwitek banknotów. „Dobrze, że dałeś mi tę forsę. Byłem pusty” – mówi Zakapior. „Ja zawsze oddaję charakternie. A ty ciągle podskakiwałeś i podskakiwałeś jak do frajera” – odpowiada mu Zenon. „Długo nie oddawałeś. Ale teraz już żalu nie mam. W porządku” – szorstko replikuje Zakapior158. Oto dialog mężczyzn, którzy znają zasady.

Kumplowskie relacje nie zawsze są wolne od interesowności. Kumpel to potencjalny wspólnik (o czym jeszcze napiszemy). Czasem pomocnik. Innym razem źródło wiedzy. Dysponent cennych kontaktów159. Wspólna wypitka służy omówieniu interesów, a nie tylko spędzeniu czasu razem. O wzajemnych oczekiwaniach wiele mówi zarzut postawiony przez Irka Jureczkowi: „Niby chłopak z ferajny, a nigdy dupy nie umoczysz”160. Kumpel powinien być gotowy do wspólnej akcji.

Kumplowskim relacjom mogą zagrażać, choćby nieświadomie, kobiety. Zdarza się, że męska pożądliwość przeważa nad lojalnością wobec kumpla. Kaczor, który zamieszkuje kątem u Trzyczwartaka, po jakimś czasie taksuje jego żonę („niezła”), wreszcie – za jej przyzwoleniem, a nawet zachętą – trafia pod nieobecność Trzyczwartaka do ich małżeńskiego łóżka, choć romans nie ma ciągu dalszego161. Czy Kaczor zdradza kumpla? Owszem, ale nie tylko dlatego, że nie panuje nad pożądliwością. Kontroluje swoje potrzeby dopóty, dopóki szanuje Trzyczwartaka i widzi w nim kogoś równego sobie. Kumpel bowiem powinien być partnerem. Jeśli okazuje się wyraźnie słabszy – mniej pomysłowy, zaradny, zręczny – wówczas przestaje wzbudzać respekt. Na kumplowską lojalność trzeba zasłużyć. W relacjach kumplowskich nie ma miejsca na słabość. Kumple to wspólnota silnych. Tak więc kumplowska para, Kaczor i Trzyczwartak, się rozpada. „Nie możesz mieszkać u mnie”, „ja bym nie wytrzymał” – oznajmia Trzyczwartak. Nadstawia nawet twarz do uderzenia, niby w formie rekompensaty za nagłe wymówienie („masz... bij!”). Stać go tylko na tyle162. Kumplowskie więzi zrywa się banalnie (jak w przypadku Trzyczwartaka i Kaczora), czasem zaś burzliwie (Hiszpan i Długi)163. Może się zdarzyć, że dawni kumple stają się wrogami, i to żądnymi pomsty.

Na straży kumplowskiego kodeksu stoi obyczaj. Ale nie tylko. Również nieformalni przywódcy, których przewaga ma różne źródła: siła fizyczna, doświadczenie, „mocna głowa”, odwaga, spryt, zręczność, dowcip, zamożność. W praktyce jest to kombinacja tych i innych jeszcze czynników. „Zawsze przecież musi być ktoś taki, w kogo wierzą wszyscy i naśladują”164. Jak zatem zostać przywódcą? Można by rzec, że niejednokrotnie decydują pieniądze. Sprawa wydaje się jednak bardziej skomplikowana. Choć dąży się do wzbogacenia i posiadania atrybutów zamożności, niekoniecznie gwarantują one przywództwo. Bogactwo może bowiem separować od wspólnoty, narazić na zarzut wywyższania się. Zamożniejsi, jak Antek Magister (Benek Kwiaciarz) czy Najstarszy (Tutejszy Meresjew), dbają więc o to, by nie naruszyć przynajmniej pozorów wspólnotowej solidarności; czasem podczas spotkań w knajpie ochoczo stawiają kolegom165. Co ważne, w takich społecznościach jak włochowska przywódcą można zostać i bez pieniędzy – dzięki jakiemuś podziwianemu przez resztę przymiotowi.

Istotne znaczenie ma naturalna selekcja – już w dzieciństwie. Chłopięce grupki przeważnie skupiają się wokół najbardziej energicznych. Decydują takie oto chwile: „Chodźcie ze mną”, „Poszliśmy”166. Temperament, siła, śmiałość wiele tu znaczą. Irek, znany z opowiadania Interes, choć najmłodszy w paczce, budzi szacunek dzięki swojej zadziorności objawianej podczas zabaw. „Inne chłopaki zawsze zgadzali się na jego pomysły, szanowali go bardzo”167. We Włochach jeszcze podczas okupacji niemieckiej przywódcami stają się ci, którzy odważnie wspinają się na przejeżdżające „wagony niemieckich frontowych transportów”, uczestniczą w „brawurowych wyprawach po amunicję do niemieckich magazynów”, potem zaś dzielą się łupami z (wybranymi) kolegami, stając się, świadomie czy nie, kreatorami społecznej hierarchii168. Wiele znaczy wykazanie się odwagą w sytuacjach ekstremalnych, w więzieniu lub poprawczaku, choć tu ceną za niezłomność bywa deprawacja169. Niejednokrotnie liderzy objawiają się w sposób spontaniczny i niespodziewany. Choćby podczas gry w karty. „Taki Waldek” zyskuje nagle sławę jako ten, który „wszystkich by pitolił” (ogrywał)170. Obrót koła fortuny – porażka, utrata fartu, pycha – może jednak sprawić, że niedawnego lidera zastępuje nowy przywódca.

Można też wskazać zawody, które predestynują do przywództwa. Tramwajarz Adamiec odgrywa rolę przywódcy, gdyż zna lepiej od innych miasto, jest obyty z ludźmi, na co dzień pełni funkcję swoistego kapitana. To on właśnie przewodzi powojennym rozliczeniom we Włochach171. Zawodów ułatwiających zdobycie przywództwa jest więcej: maszyniści, kierowcy, konduktorzy, węglarze172. Niejasna natomiast wydaje się kwestia, które zawody uniemożliwiają sięgnięcie po przywództwo. Z pewnością – złociarz.

Kumplowski egalitaryzm, choć ceniony, ma swoje granice. Naruszenie wspólnotowych norm, nadużycie zaufania, a zwłaszcza zdrada, wykluczają ze wspólnoty. Gdy zaś brakuje przywódcy, wkrada się chaos – jak w opowiadaniu Chłop, który zmarniał173.

Wzajemna identyfikacja

Miasteczkowa społeczność z oddalenia może wydawać się dość jednolita. W istocie mamy jednak do czynienia nie z anonimowymi jednostkami, lecz przeważnie z indywidualnościami. Ów indywidualizm wyrażają przezwiska, niekiedy częściej używane niż imiona czy nazwiska.

Przezwiskami posługują się chłopcy. Niekiedy nie rezygnują z nich po osiągnięciu wieku dorosłego. Przezwiska współtworzą ich tożsamość. Za pomocą przezwisk przyspieszają doroślenie, odrywają się od zdrobniałych imion, wręcz zrywają z dzieciństwem. Rudy brzmi o wiele poważniej niż – dajmy na to – Pawełek. Przezwisko jest jak maska założona na chłopięcą, wciąż jeszcze dziecinną twarz. Niekiedy przypomina barwy wojenne na twarzach wojowników indiańskich. Poświadcza gotowość do zmagań. Może być też na odwrót: dorośli mężczyźni nadają przezwisko aspirującemu do ich grona młodzieńcowi. Stąd przezwiska Małolatek albo Synek, które mogą funkcjonować przez wiele lat, powodując niekiedy nieporozumienia: „Też go nazwali – Synek”, „było to przecież chłopisko wielkie i nie takie młode, z gębą zarośniętą pod oczy”174.

Przezwiska pozwalają uczestniczyć w micie. Młodsi chłopcy czerpią pomysły z powieści przygodowych, np. Karola Maya. Starsi naśladują bohaterów filmowych. „Na pikiecie przez pewien czas wielu chłopców miało przezwiska z filmów właśnie” – czytamy w Księciu Nocy175. Filmowe lub powieściowe przezwiska wpisują w szerszą zbiorowość, a nawet w kulturę masową. Umacniają pozycję pośród rówieśników. Sprawiają zarazem, że zaczyna się odgrywać pewne role, które uczą przekraczania ograniczeń własnych czy lokalnego środowiska, choć czasem oznaczają tylko imitowanie tego, co zobaczyło się na ekranie.

Z punktu widzenia najmłodszych przezwiska pełnią jeszcze jedną funkcję – ułatwiają oswajanie rzeczywistości społecznej. Stąd nadawanie przezwisk nauczycielom, woźnym, sprzedawcom, charakterystycznym postaciom z okolicy176. Dowcipne, kpiarskie, złośliwe – tak czy inaczej pobudzają wyobraźnię.

Przezwiska, choć różnorodne, powtarzają się. Nawiązują bowiem do wyglądu zewnętrznego: koloru włosów, karnacji, cery, sylwetki. Przykładem Dziobaty, Krostowaty, Ospowata Maska – o twarzach zapewne pobliźnionych przez niewyleczony trądzik lub ospę wietrzną177. Wysokich przezywa się Długi178, ale też dla żartu – Milimetr („Tolek jest długi jak tyka, dlatego przezywają go Milimetr”179). Nie tylko sam wygląd się liczy. Przezwisko – nawiązując do wyglądu – może akcentować zarazem specyficzną cechę charakteru. Wrotek z opowiadania Chłop, który zmarniał, o rudych włosach, nie jest nazywany po prostu Rudym, lecz Wampirem, „bo rudy był, wampirowaty z gęby...”180. Wampir brzmi groźniej niż Rudy. I nie bez powodu: Wrotek, zanim „zmarniał”, odgrywał rolę przywódcy.

Zdarza się, że przezwiskiem staje się jakieś ulubione powiedzonko. Stąd Kwadratowy, bohater debiutanckiego opowiadania Nowakowskiego. Być może chodzi i o wygląd. Raczej jednak o to, że niezbyt elokwentny Jurek Stefaniak (pierwowzór postaci) wciąż powtarza, z różną wszakże intonacją głosu: „bo jak cię na kwadratowo...”. Owo powiedzonko jest przeważnie groźbą, niekiedy pochwałą, a czasem „określeniem wszystkiego”181. Aż wreszcie staje się wizytówką. Z kolei jąkający się Jasio z opowiadania Wariatka staje się dla kolegów Jasiusiulkiem, co podkreśla jego wadę wymowy, nasuwając zarazem skojarzenia z dzieckiem moczącym się po nocach182.

Przezwiska są często zniekształconym nazwiskiem lub imieniem. Inna rzecz, że niektóre nazwiska brzmią jak przezwiska – choćby Tapeta i Balon183. Geneza tych nazwisk wymagałaby osobnej refleksji; niewykluczone, że pierwotnie też pełniły one funkcję przydomków lub przezwisk.

Zdarza się, że przezwisko może coś powiedzieć o pochodzeniu. Bolek Lwowiak to powojenny wygnaniec ze Lwowa184. Francuzami nazywa się w opowiadaniu Pół stopy. Pół ośki Pawłoszczaków, którzy „w kopalniach Nordu przed wojną na zarobku byli”185. Trzeba tu jednak zachować ostrożność. Hiszpan z opowiadania Sielanka to bynajmniej nie przybysz z Iberii czy uczestnik wojny domowej, lecz zaledwie pozer, który zyskał przezwisko ze względu na zamiłowanie do baczków. „Wsiowy przystojniak” – wzgardliwie ocenia jego znajoma186. Podobnie przezwiska Żyd, Żydu, Cygan niekoniecznie świadczą o pochodzeniu, lecz o cechach fizycznych, np. czarnych włosach187. Niełatwo ustalić proweniencję przezwiska Madziar188. Zastanawiają przezwiska zakorzenione w języku rosyjskim, jak Kola, będące echem czasów rozbiorowych, a może też pokłosiem bytności Armii Czerwonej189.

Niektóre przezwiska akcentują zawód, charakter wykonywanej pracy, rolę społeczną. Benek nazywany jest Kwiaciarzem, tym bardziej że cieszy się uznaniem jako wykonawca wiązanek ślubnych oraz wieńców190. Negatywną konotację ma przezwisko Złociarz – przezywa się tak Piotra „z powodu świństwa, które wywozi wozem-beczką”191. Czasem przezwisko ujawnia ulubione zajęcie, hobby. Japa Gołębiarz np. to znany we Włochach hodowca gołębi, zresztą jeden z wielu192.

Zdarzają się przezwiska, których nie sposób rozszyfrować, brzmiące osobliwie nawet dla znawców kodów środowiskowych. Tajemniczą postacią zdaje się Esy. To „dziwne przezwisko”, co przyznają nawet jego kompani193. Może ono służyć zatarciu śladów po przeszłości, gdy jeszcze występowało się pod imieniem i nazwiskiem. Podobnie osobliwym pseudonimem jest Kilo, chyba niezrozumiałe dla postronnych. „Dlaczego wołają na niego Kilo?” – zastanawia się Kaczor. Dopiero po dłuższym namyśle przypomina sobie, że początkowo mawiano „Kilo wariackich papierów”. „Siedział w Tworkach. Dostał wariackie papiery”194. Stąd właśnie Kilo.

Wreszcie przezwiska sygnalizują środowiskowe hierarchie. Mówi się o kimś: „król bazaru”, „król pikiety”, „król paserów”, „król kitu i bajeru”, a nawet „król węglarzy”. Edek Szatan nazywany jest „księciem alfonsów”. Pewien zawodowy uwodziciel – Hrabią. Słynący z zamiłowania do hulanki Leszek z Czerniakowa – Neronem195. W przeciwieństwie do „oficjalnego języka PRL-u, który trzebił wszelkie odmiany monarchizmu i jego terminologię – wyjaśnia Marek Nowakowski – tutaj w wolnym świecie szafowano nader chętnie takimi tytułami jak król, książę, hrabia”196. Ta niedemokratyczna tytulatura pozostaje dość trwała, i to pośród ludzi nastawionych przecież egalitarnie; podobnych dwuznaczności znajdziemy więcej.

Rzadziej niż mężczyźni przezwiskami posługują się kobiety, chyba że w półświatku, w którym trzeba czymś się wyróżnić, nie ujawniając nadmiernie prawdziwej tożsamości. Przykładem Leniwa Iza, Hanka Artycha, bywalczynie knajpy Sielanka197. Albo Danka Perskie Oczko i Jadźka z Wilczej, o których Nowakowski wspomina w Powidokach198. Przezwiska nadają kobietom przeważnie mężczyźni, nawiązując na ogół do jakiejś cechy wyglądu czy charakteru. Ninka, o której względy zabiega Benek Kwiaciarz, jako brunetka nazywana jest Czarnowłosą199. Żonę Pawła Tasarza zwie się Grubą Jadźką200. Marczewski z opowiadania Rodzina „pieszczotliwie” mówi o swojej żonie Mrówesia („to zdrobnienie od słowa mrówka, bo ona rzeczywiście pracowita jak mrówka”)201. Osobny przypadek to Jadźka Tarlutudu, dziewczyna z pikiety, która uczestniczy w zgrywach, a nawet bójkach na prawach chłopaka. W okamgnieniu zdejmuje bucik na obcasie, wali przeciwnika po łbie, pokrzykując rytmicznie: „Tar! Lu Tudu”202.

Przezwiska tworzą pewien kod. Wiele mówią o wyglądzie, charakterze, pozycji w grupie, zainteresowaniach, pracy, pochodzeniu, zawodzie. Wydają się ważne w świecie ludzi bez tytułów, stopni naukowych, funkcji urzędowych. Z jednej strony ukazują środowiskowe hierarchie, z drugiej – zapewniają indywidualne miejsce we wspólnocie. Zwraca również uwagę bogactwo epitetów, za pomocą których opisują się – także oceniają – postacie ukazywane przez Nowakowskiego. Epitety te można podzielić na pozytywne, niejednoznaczne i negatywne.

Ustalmy najpierw, jakie cechy wzbudzają szacunek. Na pierwszym miejscu znalazłaby się charakterność203. W przypadku mężczyzn charakterność może oznaczać lojalność, odwagę, niezależność, talent przywódczy, bycie wzorem dla otoczenia, także złodziejski spryt („chłop charakterny i duży fachowiec”204). W przypadku kobiet – upór, samodzielność, dorównywanie mężczyznom, a nawet odwagę przeciwstawienia się im, wierność wybrankowi na przekór przeciwnościom losu. Kobiecy upór może wyrażać się prozaicznie. Krostowaty Zenek z rozrzewnieniem wspomina pewną dziewczynę preferującą cytrynowe lody, których trzeba było szukać „po całym mieście”. „Charakterna była” – uznaje Zenek205. Od mężczyzn oczekuje się więcej; powinni zaimponować otoczeniu. Wie o tym Irek, który wyobraża sobie, jak po złodziejskiej wyprawie do magazynu spirytusu nawet Japa Gołębiarz, „najsilniejszy ze stacji”, szturchnie go w ramię i powie: „Szczeniak jesteś, ale charakterniak. Duży charakterniak”206.

Odwagę ceni się wysoko – przynajmniej wśród mężczyzn – choć powinna iść w parze z innymi przymiotami. Słowo odwaga rzadko się zresztą pojawia, częstsze są wyrażenia kozak czy kozactwo. Inna rzecz, że w późniejszych opowiadaniach Nowakowskiego, z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, określenie kozak zdaje się zanikać, co prawdopodobnie ma związek z tym, że z jednej strony odchodzi w niepamięć carska przeszłość, z drugiej – nasila się niechęć do skojarzeń ze Związkiem Sowieckim. Niemniej w latach pięćdziesiątych epitet „kozak” wciąż jeszcze dodaje prestiżu. „Kiedyś też byłem kozak...” – wspomina Tapeta207. „On jest kozak, wielki kozak” – zachwala Trzyczwartak swojego kumpla Kaczora208. Cechę tę docenia się w więzieniu: „Jesteś kozak, cała ciurma trzęsie się o tobie”209. Młodsi naśladują starszych i próbują ich prześcignąć w brawurze. Uczą się męskiej postawy. Do męstwa zachęcają też rodzice. Matka chłopaka z opowiadania Powrót wręcz nakłania syna do postępowania „po męsku”210.

Wartość siły fizycznej uznaje się, szczególnie w młodym wieku, ale się jej nie przecenia, jeśli nie idzie w parze z innymi cechami. Taki Ząbek z opowiadania Tapeta wie, że ma „dobre kopyto”, a przeciwnik, czyli stary Tapeta, „złoży się od pierwszej dawki”211. Nie uderza jednak starego kumpla i wspólnika; kumplowska, męska solidarność okazuje się ważniejsza. Podziwia się pięściarzy, ale nie tylko dla samej ich siły, lecz również jako rzeczników i obrońców godności uciemiężonych, o czym świadczy najlepiej owacja w Hali Gwardii na cześć medalistów Mistrzostw Europy w 1953 r., z Zygmuntem Chychłą, Leszkiem Drogoszem, Józefem Krużą, Zenonem Stefaniukiem, Henrykiem Kukierem na czele. „Nieśli ich ludzie na rękach. Miasto kochało swoich bokserów”212. Takim pięściarzem pozostaje też w latach pięćdziesiątych Antoni Kolczyński zwany Kolką, złoty medalista na Mistrzostwach Europy w Dublinie w 1939 r., mistrz Polski wagi średniej do 1951 r.213 „Rosły, o pokancerowanej, chmurnej twarzy, ze złamanym nosem, w grubym białym golfie pod szyją”214. Pojawia się na Targowej, na Bazarze Różyckiego. Jest tu swojakiem. Naśladują go chłopcy: Atom, Globus, Młotek, Bimber, Katana, Lew, Stasiek, Strzelec... – mistrzowie ulicznych potyczek, słowem – kozacy215.

Młodzi – nawet z ubogich pekinów – dokładają starań, by wyglądać atrakcyjnie. Komentują też swój wygląd. Mężczyźni chcieliby usłyszeć z ust kobiet: „chłopak jesteś akuratny”216, „niebrzydkiś”217, „przystojniak”, „taki jakby cwaniakowaty”218, „niekiepski”219. Sami mężczyźni wydają się mniej elokwentni, za to bardziej dosadni: „masz dobre ciało”220. Ale uwaga: epitetów tych używają ludzie młodzi, w wieku 15–30 lat. Później przywiązuje się do urody mniejszą wagę. Za to z wiekiem coraz bardziej docenia się spolegliwość – w tradycyjnym znaczeniu tego słowa: spolegliwy to ten, na którym można polegać221. Liczy się więc bycie solidnym, charakternym kumplem czy wspólnikiem. Również epitet „blatniak” (pozyskany do wspólnego interesu) ma istotną wartość222.

W miarę dojrzewania rośnie szacunek dla fachowości. Dwuznacznie zresztą rozumianej. W języku złodziejskim fachowiec to ten, który ma dryg do otwierania zamków lub „spinania” zegarków223. Tak więc i w środowisku żyjącym „z kitu” można dostrzec przejawy szacunku dla swoiście pojmowanego profesjonalizmu. Docenia się fachowość także w bardziej dosłownym znaczeniu. Majster, fachowiec, fachura – to wysoko notowane role społeczne, szczególnie wśród starszych224. Zarazem to pozytywnie nacechowane epitety; majstrem może być samorodny talent, a niekoniecznie ktoś zatrudniony na stanowisku majstra.

Docenia się wiedzę, choć raczej nie książkową, lecz czerpaną z życiowego doświadczenia. We Włochach zamieszkuje osobliwy Filozof (skądinąd przyczynek do refleksji o przezwiskach). Wielu z niego pokpiwa, ale akurat Pawłowi Tasarzowi imponuje to, że kroczy „jak minister”, „zawsze zamyślony”225. Szanuje się też, przynajmniej w niektórych sytuacjach, pamięć ludzi starych.

W ocenie kobiet zwraca się uwagę na „równość”. „Równiaczka”226, „równa”227 – określenia te mają pozytywny wydźwięk. Z wiekiem repertuar pozytywnych epitetów używanych przez mężczyzn w odniesieniu do kobiet rozszerza się, choć ulega zarazem petryfikacji: „starowna” (czyli staranna)228, „twarda sztuka” (wierna i stała)229, „robotna... ugotować umie”230. Ostatecznie na największy szacunek mężczyzn zasługują te kobiety, które potrafią pogodzić gospodarską „starowność” z „charakternością”.

Postacie ukazywane przez Marka Nowakowskiego posługują się również epitetami, które wydają się niejednoznaczne. Można tu wyróżnić wyzwiska, niektóre określenia kobiet, oceny wyglądu.

Wyzwiska niekoniecznie muszą być aktem słownej agresji, choć przeważnie temu właśnie służą. Wyzwisk używa się z braku znajomości bardziej oględnych wyrażeń. Niekiedy epitetom pejoratywnym nadaje się znaczenie bardziej ironiczne niż obraźliwe. Szef Benka, wyczekując niecierpliwie na jego powrót z ćwiartką wódki, nazywa go „wywłoką”; w innej sytuacji, szczególnie w odniesieniu do kobiety, epitet ten brzmiałby o wiele bardziej obraźliwie231. Wyzwiska są czasem świadectwem pewnej zażyłości, a nawet troski. „Głupi koślawiec”, ocenia pan Antoni kulawego Karola, a określenie to trzeba odczytać jako wyraz życzliwej irytacji232. Wyzwiska służą też skróceniu dystansu. Wazelina, podpatrując żonę Kiciuchy, myśli o niej „zdzira”, co w tym wypadku oznacza jedynie rosnące zainteresowanie kobietą233.

Mężczyźni miewają trudności z opisaniem zachowań kobiet, znalezieniem klucza do ich osobowości. Wtedy używają epitetów, które w zależności od kontekstu, intonacji głosu nabierają różnych znaczeń: „niczego baba”234, „niczegowata”235, „cwaniara”236, „frajerzyca”237, „dobra sztuka”238. Mężczyźni często posługują się też określeniami „łatwa” lub „niełatwa”. Podtekst erotyczny jest tu aż nadto widoczny, niejasne natomiast wydają się rzeczywiste oczekiwania mężczyzn. Owszem, lubią oni łatwe kobiety, ale bardziej szanują niełatwe. Inna rzecz, że nazbyt nieprzystępne kobiety mogą spotkać się z epitetem „ważniaczka”. O ile bycie ważniaczką ma pewien urok, o tyle wyrażenie „za duża ważniaczka” nabiera już zabarwienia negatywnego, przynajmniej dla mężczyzn239.

Szczególnie lata czterdzieste i pięćdziesiąte to epoka, w której wielu ludzi – na skutek wojny, biedy, zaniedbania – odbiega od żurnalowej urody. Może też dlatego nie wymaga się nadmiernej wrażliwości i empatii w opisywaniu innych. Określenia, które dwadzieścia lat później brzmiałyby pejoratywnie, na razie sprawiają wrażenie niejednoznacznych. Karol to „kaleka z poparzoną gębą”. Dzieciaki pokrzykują za nim: „Kopyto!... Kopyto”. „Kawałek stopy, który mu pozostał, naprawdę przypomina kopyto” – komentuje narrator. Starsi zaś nazywają go Koślawcem, mówią „mu tak w oczy, a on się do tego przyzwyczaił”. Przy kiosku z piwem znajomi witają się z Karolem: „Cześć, Koślawiec... Później gadają długo w noc”240. Dosadny opis wyglądu nie musi więc służyć poniżeniu lub wykluczeniu z kumplowskiej wspólnoty. Może być przejawem zażyłości, choć z domieszką lekceważenia i satysfakcji z własnego, lepszego wyglądu. Wieloznaczne wydaje się określenie „frajer”, na tyle częste, że trzeba będzie mu się przyjrzeć osobno.

Negatywne epitety chyba przeważają w leksykonie bohaterów Nowakowskiego, co zdaje się wskazywać na znaczne napięcie emocjonalne, skłonność do agresji czy też chęć umacniania własnej pozycji przez deprecjonowanie innych.

Najczęściej słyszy się epitety pospolite, wyrażające niechęć, niezadowolenie, rozczarowanie, potępienie. Oto wybrane przykłady – od określeń słabszych do mocniejszych: „baran”241, „palant”242, „tabaka”, „wariat i tabaka”243, „nygus”244, „mądralinka”245, „cwaniaczek”246, „wsiowy ogierek”247, ,,świński pysk”248, „próchno”249, „stary pijanica”250, „wszarz”251, „konus”252, „popapraniec”253, „łachudra”254, „cham”, „wielki cham”255, „duży łachudra”256, „parszywy konus”257. Mamy tu aluzje do zwierząt kojarzących się negatywnie. Pojawia się określenie tabaka, i to pomimo niewielkiej popularności tej używki. Groźny wydaje się epitet „popapraniec”, odnoszący się do kogoś, kto zawiódł, kto nie ma żadnego talentu, po kim niewiele można się spodziewać. Niemniej większość tych epitetów ma ograniczony zasięg – emocjonalny i czasowy. Mówi się w gniewie „palant”, ale ów „palant” może za jakiś czas spotkać się z uznaniem, a i autor epitetu może zmienić nastawienie lub samemu stać się „palantem”. Innymi słowy – pospolite epitety negatywne wydają się odwracalne i nie trzeba przywiązywać do nich nadmiernej wagi. Inaczej sprawy się mają z epitetami o wzmocnionym ładunku emocjonalnym, jak „duży łachudra”, „wielki cham”, „parszywy konus”. Brzmią jak wyrok.

Dotkliwe są epitety towarzyszące nagłym erupcjom złości. Sporo ich słyszymy podczas porachunków Rudego i jego żony na podwórku czynszówki Benka Kwiaciarza258. W przypływie gniewu nawet znajomi obrzucają się wulgarnymi inwektywami. To zresztą sygnał, że sąsiedzki egalitaryzm niekiedy skrywa niewyrażane wprost napięcia, zawiści, niechęci. Te gwałtowne epitety mogą (choć nie muszą) skłaniać do szukania odwetu – przy okazji kolejnej scysji.

Zdarzają się epitety szydercze, raniące, zapadające w pamięć, wypowiadane z premedytacją. „Szkatuła” – słyszy zewsząd garbaty Oleś259. „Z Pawła jest wielka fujara” – mówi się Tasarzowi niemal prosto w twarz260. Jak już wspominaliśmy, złośliwością odznaczają się też dzieci, szczególnie te spędzające wiele czasu na podwórkach i ulicach261.

Skwapliwie sięga się po epitety o zabarwieniu erotycznym. Przodują w tym mężczyźni, choć bardziej szorstkie kobiety im nie ustępują. Można wyróżnić dwa rodzaje takich epitetów. Pierwsza z nich to epitety ironiczne, kpiarskie, złośliwe. Ilustracją może być ponownie scenka z czynszówki Benka Kwiaciarza. Maryśka i furman Satynowski dogadują sobie: „Łobuzisko”, „Łobuz to nosi na wierzchu”. Gdy przechodzień z przystanku WKD próbuje wtrącić się w porachunki Rudego i jego żony, słyszy okrzyki: „pilnuj swojej kochanicy”, „żeby ją czasem słoń...”, co zresztą skłania go do wycofania się „za plecy ludzi”262. Drugi rodzaj epitetów o zabarwieniu erotycznym to określenia upokarzające, pognębiające, odzierające z godności – szczególnie kobiety, bardziej narażone na ich niszczycielskie działanie: „stara szmata”263, „wstrętna ździra”264, „paskudne kurwiszcze”265.

W opowiadaniach Nowakowskiego zaskakująco często dosadnych epitetów używają kobiety wobec kobiet. Te stojące na straży zasad, moralności, norm wspólnotowych (albo uzurpujące sobie rolę strażniczek) piętnują kobiety naruszające reguły. Szczególnie jedna dziedzina moralności wydaje się chroniona właśnie za pomocą złowieszczych epitetów: seksualność. Dojrzałe, starsze kobiety raczej nie przyzwalają na niewierność, zdradę, nieustabilizowane pożycie, narzucanie się mężczyznom ani uwodzenie żonatych. Wobec kobiet sprzeniewierzających się zasadom – lub o to podejrzewanych – najczęściej używa się określenia „wywłoka”266, nieco rzadziej – „puszczalska”267, „gadzina”268, a z zamiarem definitywnego potępienia – „szmata”, „ździra”, „kurwa”.

Te ostatnie epitety to określenia, od których nie ma odwołania. O ile jeszcze nazwanie kogoś skurwysynem może znamionować przejściowy gniew269, o tyle nazwanie mężczyzny przez innych mężczyzn „wielką kurwą” oznacza odrzucenie ze wspólnoty270.

Czemu więc służą epitety? Na pewno komunikacji, identyfikacji, wyrażaniu i rozładowywaniu emocji. A także dyscyplinowaniu, dostosowywaniu (się) do wspólnotowych norm. Przezwiska i epitety określają miejsce we wspólnocie. Ci, którzy obmyślają epitety, a zatem pozostają źródłem miarodajnych w danej grupie osądów, stają się strażnikami norm wspólnotowych. Nierzadko są nimi starsze kobiety. W przypadku mężczyzn epitety mają funkcję znaków drogowych, pokazują, co wolno, a czego nie, gdzie przebiegają granice, po których przekroczeniu ryzykuje się wypadek. Epitety pozwalają zarazem rozpoznać, jakie cechy osobowości, postępowania nagradza się albo karze.

Odmieńcy

Epitety i przezwiska dowodzą, że postacie ukazywane przez Nowakowskiego nie są zuniformizowanym kolektywem. Wskazują zarazem na istnienie reguł, których nie należy naruszać. Nikt nie powinien się przesadnie wyróżniać – wyglądem, stylem bycia, zachowaniem, językiem271. Najlepiej znaleźć się pomiędzy skrajnościami: parweniuszowskiego nowobogactwa i karierowiczostwa oraz poniżającego żebractwa. Zawsze jednak pojawią się odmieńcy, dziwacy, ekscentrycy, tworzący (mimowolnie) kontrapunkt dla wspólnotowych norm i obyczajów272.

Zwracaliśmy już uwagę, że samotność postrzegana jest jako stan nienormalny, a powiedzenia w rodzaju „samemu źle żyć” uchodzą za przejaw mądrości życiowej. Zarazem samotnicy okazują się postaciami wyrazistymi – komentowanymi, obdarzanymi przezwiskami, czasem lekceważonymi, a niekiedy cenionymi. Można wyróżnić przynajmniej dwa typy samotników. Pierwszy z nich symbolizuje wspominany już Filozof. To szczególny dziwak. Sypia w „budzie”, czasem nawet w przygodnych gołębnikach. Pojawia się „w podartych gaciach, ale z muszką w bordo kropki”. Choć sypia w gołębnikach, kroczy „jak minister”. Uchodzi za myśliciela, czasem się go widzi „zaprzątniętego kreśleniem w powietrzu przedziwnych figur”273. Ma jakąś tajemną wiedzę, skoro przyciąga czasem słuchaczy. Odmienny typ samotności reprezentuje Piotr Złociarz – dziwny, „taki jakiś”274. To samotnik z wyboru, parający się popłatną, choć pogardzaną pracą, wyczekujący jednak na chwilę, gdy objawi się światu jako ten, który wyrasta ponad jego przeciętność. Samotność w tym akurat wypadku okazuje się więc wyzwaniem rzuconym otoczeniu – i to spotęgowanym: najpierw obok wspólnoty, potem ponad wspólnotą.

Podobnie rzecz się ma z „wariatami”. Z jednej strony to wariaci z wyboru. Kilo („Kilo wariackich papierów”) – „chudziutki i łysawy”, łasy „na butelkę”, niegdyś pacjent szpitala w Tworkach pod Warszawą – budzi sympatię jako gawędziarz, autor powiedzonek, a trochę jako błazen275. Błaznem wydaje się także „Książę Nocy, Rysiek, co miał wariackie papiery” z opowiadania Sielanka. Dzięki wariackim papierom może powiedzieć więcej niż inni276. Z drugiej strony pojawiają się wariaci zdradzający rzeczywiste objawy zaburzeń umysłowych. Nie zawsze ludzie okazują im współczucie czy choćby politowanie. Bywa, że mówią o nich dosadnie, bez ogródek: „niedonosek”, „bełgot”277, „kołowata”278. Jak w przypadku brata żony piekarza Maruszka z Włoch, niezdolnego do systematycznej pracy, ale obdarzonego niemałą wrażliwością, a nawet talentem artystycznym. „Wariat od piekarzów” – jak się go nazywa – nie może liczyć na życzliwsze słowo; przeważnie mówi się o nim „zajob” lub „ten z zajobem”. Piotr Złociarz, zaprzyjaźniając się z nim, przekracza jeszcze jedną normę: nie dość, że samotny, to za towarzysza wybrał sobie nienormalnego. „Dobrali się! Śmierdziel i zajob w parze!” – szydzi piekarz Maruszek. A i gospodarz, u którego mieszka Złociarz, pozwala sobie na docinki: „słyszałem, żeś znalazł sobie kumpla”, mruży oko i wykonuje znaczący „ruch dłonią”. Złociarzowi nie starczy zresztą sił, by dotrzymać wierności przyjacielowi, któremu piekarz zniszczy dzieło jego życia – model domku. „Co ja tam... Przecież nie moja to sprawa”279. Wariat zostaje sam.

W całej twórczości Nowakowskiego, od najwcześniejszych utworów po ostatnie opowiadania, powracają postacie włóczęgów i żebraków. Dla pisarza stanowią „tragiczny skrót losu ludzkiego”280. Widać ich w tle zdarzeń, a niekiedy wysuwają się na plan pierwszy, jak w poruszającym opowiadaniu Człowiek w piwnicy, czyli opowieść o niezrozumieniu. Ich życie jawi się jako przestroga: tak kończą pijacy, samotni, odrzuceni. Zarazem włóczędzy i żebracy to wyzwoleńcy, odrzucający wspólnotowe normy, żyjący wedle własnego upodobania, choć niekoniecznie na własny rachunek. Pojawiają się na tyle często, że wręcz zmuszają do porównań i konfrontacji. Na ogół spogląda się na nich z mieszaniną pogardy, lęku, obrzydzenia, zaciekawienia, współczucia. Z punktu widzenia obserwatora z zewnątrz tworzą margines peryferii.

Ale „dlaczego ta wegetacja szczątkowa?”281. Znamienna jest biografia Felka Filipiaka z Włoch. Trzeba się cofnąć do końca lat trzydziestych. Jak już wspominaliśmy w poprzedniej części książki, w opuszczonym włochowskim forcie, w schronach i piwnicach, gnieździła się największa biedota – „bezdomni, włóczędzy, żebracy, wszelaki lumpenproletariat włącznie z drobnymi złodziejami, pechowcami i partaczami w złodziejskich profesjach”. Wyróżniała się rodzina Filipiaków. Stary Filipiak podobno przewodził „komunistycznej jaczejce we Włochach”. Zaraz po jego śmierci żona ochrzciła dzieci, dotąd wychowywane na ateistów. Marek Nowakowski mógł ich spotkać jako mały chłopiec w 1939 r., gdyż jego ojciec, kierownik szkoły przy Parkowej, zabierał go czasami ze sobą na wizytacje, zapewne też w celach pedagogicznych. „Ciemne, wysokie piwnice z łukowatym sklepieniem, ściany ze sczerniałej, czerwonej cegły, widać na niej krople spływającej wody, zacieki wilgoci, klepisko zamiast podłogi, piecyk z blaszaną rurą, dym, stęchlizna. A droga tam prowadziła piękna! Pola, łąki, topole na skraju cmentarza, fosy z czarną wodą, trawiaste, zielone zbocza, ceglany mur oświetlony słońcem. Z tej idylli wchodziło się do ciemnej, wilgotnej pieczary jak w ponurej bajce” – zapamiętał przyszły pisarz. W czasie wojny fort zajęli Niemcy. Wyrzucili dotychczasowych mieszkańców, którzy musieli znaleźć schronienie w suterenach, składzikach, na poddaszach włochowskich czynszówek czy pekinów. Bracia Filipiakowie, Olek i Felek, uczęszczali na tajne komplety, ale nieregularnie. Po wojnie zarzucili naukę, by zarabiać na życie. Parali się czyszczeniem obuwia i handlem papierosami na warszawskim Dworcu Głównym, a także „kitą”, czyli kradzieżą węgla z pociągów towarowych przejeżdżających przez Włochy. Stali się charakterystycznymi postaciami w „ludzkim pejzażu Włoch”.

Starszy, Olek, karłowaty, o pałąkowatych po krzywicy nogach, jednak z torsem atlety, jest cichy i pracowity. Ima się różnych zajęć: tragarz, murarz, kopacz rowów melioracyjnych. Zakłada rodzinę, ma dzieci. Po robocie przesiaduje zwykle w knajpie „u dziadka”; dostaje kielicha za pomoc we wnoszeniu towaru. Umiera dość młodo na skutek wrodzonej wady serca. Felek zaś to osiłek, dorodny olbrzym. Chętniej niż brat zajmuje się „kitą”, czasem wykonuje jakieś prace fizyczne lub zatrudnia się jako wykidajło. Być może ma jakieś konszachty z władzą. Krąży plotka, że stary Filipiak obdarzył go imieniem Felek na cześć Feliksa Dzierżyńskiego. Felek wikła się w awantury, uczestniczy w bijatykach, zmienia kochanki jak rękawiczki. Chla przy tym na umór. Po iluś latach staje się już tylko śmietnikowym zbieraczem. Umiera, nawet nie wiadomo, gdzie i kiedy282. Inaczej niż Émile Zola Nowakowski nie fetyszyzuje determinantów środowiskowych. Tu jednak sygnalizuje, że bieda może zadziałać z siłą grawitacji. Zarazem intryguje go ten „śmieciarski świat” i próbuje doń przeniknąć. „Świat starych, zniszczonych przedmiotów, nadpsutego pożywienia, łachmanów. Może krąży w nim legenda o jakimś śmietniku pełnym bogactw?”283.

Żebrakami są również ludzie starzy, którzy w żebraninie próbują odnaleźć sens życia. Niekiedy są przymuszani do żebraniny w zamian za opiekę. O starym ojcu Adeli mówi się, że powinien „wziąć się za coś”, ma „dobry wygląd”, „zarobi w mieście”, „gdzieś na rogu”, „w dobrym miejscu”. Dniówka „starego” to „piętnaście złotych”, „byle jaka, ale jest”. „Zarobi sobie, wychla też i zajęcie ma” – puentuje jeden z kompanów Adeli, wspominany już Esy284. Żebractwo może być swego rodzaju biznesem.

Zdarzają się żebracy, którzy przypominają jurodiwych z rosyjskich opowieści. Jak Wojskowy Żebrak, który wystaje przed gmachem PKO ubrany w mundur z rzędem odznaczeń na piersi, w rogatywce z orłem w koronie. Mówi się o nim, że to kapitan z kampanii wrześniowej, bohater Westerplatte, pilot z Dywizjonu 303... W każdym razie to ktoś, kto rzuca wyzwanie, samym swoim widokiem porusza sumienia, przypomina o przeszłości, co innym nie uszłoby bezkarnie285. Jurodiwego przypomina też „stary człowiek w filcowych butach” z opowiadania Artyści. W modnej winiarni przysiada się do zgromadzonych tu „ładnych współczesnych”. Przysłuchuje się ich rozmowom, spogląda pogardliwie na kieliszki unoszone miarowo do ust. „Źle robicie” – mamrocze. Ktoś bąka nawet wstydliwie, że to tak tylko, dla towarzystwa. Tymczasem podają „staremu” talerz z grochówką, ten zaś wyciąga zza pazuchy ćwiartkę wódki, wlewa całą zawartość do talerza i spija „ten bełt alkoholowo-grochówkowy z apetytem”. „Tak trzeba właśnie, najlepiej” – oznajmia, mlaszcząc286. Szaleństwo, upadek, prowokacja, przedstawienie? Nie wiadomo.

Włóczędzy i żebracy służą za ulicznych klaunów. Jak „stary w waciaku” w Opowieści, w nienazwanym wprost małym miasteczku, zapewne gdzieś na Mazowszu. Krąży między dworcem autobusowym, miejscową knajpą a kioskiem piwnym. Spod kiosku huczy śmiech. Stary w waciaku kołysze się miarowo, przestępując z nogi na nogę. Otacza go grupka gapiów. Stary zaczyna płakać, łzy spływają po zarośniętych policzkach. „Oj, oj” – pojękuje cicho. Sprzedawczyni z kiosku wpycha mu w dłoń brudną ścierkę. „Niech bobo wytrze se buzie” – zachęca kpiarsko. Ludzie już pokładają się ze śmiechu. Ktoś dopytuje, co się dzieje. Kolejarz wracający z piekarni odpowiada: „Ano... nic... to kalika. Epilepsję ma i pazerny na gorzałę. Wygonili go z gospody, to i płacze”. „Ale zmyślny, teraz przemawia się o piwo” – dodaje ktoś. Stary pokazuje właśnie drżącym gestem butelki w kiosku. Sprzedawczyni kręci jednak przecząco głową. Płacze jeszcze głośniej, jego twarz kurczy się w spazmach, „stara i dziecinna zarazem”287. Płacz i śmiech współbrzmią, tworząc dziwną metaforę powszedniego życia.

Ale włóczędzy i żebracy to również cenne źródła wiedzy. Patrzą, słuchają, zapamiętają. Czasem warto ich posłuchać. Jak „Józefa, co to z żebracji żyje”, o którym też czytamy w Opowieści288.

Na ulicach widuje się zbieraczy, którzy przypominają wyglądem żebraków, ale pełnią nieco inną funkcję: reducentów. Zbierają butelki, żelastwo, makulaturę, porzucone przedmioty, opróżniają śmietniki. To przeważnie ludzie starzy – mężczyźni i kobiety. Na przykład „Żelimas, staruch zbierający butelki”289. Albo „brązowa i pomarszczona starucha”; gdy mija pijących i wyczekuje na butelki, „spluwa pogardliwie”, a oni się z niej śmieją290. Tak reagują ci, którzy uważają się za normalnych i typowych: raczej śmiechem niż fizyczną agresją.

Włóczędzy żyją z żebractwa, zbieraniny, złodziejstwa, sprawiają przy tym wrażenie bezpaństwowców, których nie tyczą się wspólnotowe normy. Szkicem do portretu włóczęgi jest opowiadanie Przymałe buty. Stary kolejarz Bolo podpatruje włóczęgów gromadzących się na Dworcu Głównym, a potem z jednym z nich nawiązuje znajomość. Oto, co widzi: „brudni i obszarpani”, „przeganiani przez milicjantów”, z „workami, nieraz wypchanymi i ciężkimi, a czasem sflaczałymi i pomarszczonymi pustką”, „kobiety w wieku nieokreślonym – obrzękłe, bezzębne”, żujące kromki chleba bez skórki, „ubrani niezmiennie w brudne, liczne bety”, kręcą się w dworcowej restauracji, ściągają „resztki jedzenia ze stolików”, wypijają „pozostawioną herbatę”, „w pas” kłaniają się kelnerom. „Gdzie śpią?”, „Co robią?” – zastanawia się kolejarz. Przypatruje się uważniej „pleczystemu rudemu chłopu w lśniących ślisko kaloszach”, który pierwszy dopada do restauracyjnych stolików, zbiera „wszystko w sekundę” i szczerzy w uśmiechu „białe, równe zęby”. Którejś nocy Bolo odnajduje kąt, w którym Rudy najchętniej sypia, rozłożony na ławce, z nogami wyciągniętymi na poręczy. Dobiega stąd „potężne, zduszone nieco chrapanie”. Przypatruje się jego przyodzianiu: „warstwami nałożone ciuchy” – jesionka, zawapniony waciak i „coś jeszcze” w prążki. Stary kolejarz funduje włóczędze posiłek, parówki i wino, próbuje dowiedzieć się czegoś o jego życiu. Ten jednak nie ujawnia swojego imienia, niechętnie też mówi o innych. „A dużo was jest?” – podpytuje Bolo. „Niemało” – przeciągle odpowiada Rudy. „Na Wileńskim kupa”, „na Głównym najwięcej, a jeszcze niejedni powyjeżdżali...”, np. do Wrocławia, bo „duży tam dworzec”. Rudy był i na wrocławskim dworcu, ale ciągnie go jednak tutaj, na Główny, „na swoje śmiecie”. Ostatecznie granica między normalnością a odmiennością okazuje się nieprzekraczalna. Kolejarz Bolo pozostaje widzem włóczęgowskiego świata. Rudy włóczęga nie pojmuje jego zaciekawienia. Wykorzystuje okazję i kradnie kolejarzowi buty, cóż że za małe dla niego, zdatne przecież na sprzedaż. Kolejarz może jedynie powtórzyć ulubione powiedzonko: „To dopiru, to dopiru!”291. Obecność żebraków i włóczęgów budzi niepokój, czasem odstręcza, niekiedy wzbudza litość. Postrzega się ich jako osobliwość, poniekąd jednak przynależną do miejskiego pejzażu. W innym opowiadaniu Długi, mijając „rudawego włóczęgę” oraz „obrzękłą starowinę” i słysząc ich dwuznaczne szepty, grozi na wszelki wypadek pięścią292. Grozi, ale nie uderza. Włóczęgów, zbieraczy, żebraków raczej się nie bije; nie uważa się ich za partnerów do porachunków. Oto przywilej odmienności.

Można wskazać strefy, w których odmienność czy nietypowość traci na znaczeniu. W mieście to przede wszystkim dworce. Na przedmieściu takim jak Włochy to głównie glinianki, o czym pisaliśmy w poprzednim rozdziale293. Akurat społeczność Włoch ma również okazję do konfrontacji światopoglądowych. W Starych Włochach, przy ulicy Parkowej (Cietrzewia), zwraca uwagę kościółek ewangelicki. W młodzieńczej, rozpalonej głowie może zrodzić się pomysł, szczególnie po wojnie, gdy kościółek stał zaniedbany, wykradzenia jego rzekomych bogactw, nie przychodzi jednak nikomu na myśl, by go zburzyć albo szykanować zbierających się w nim wyznawców294. Podobnie traktuje się pozostałych innowierców. Na przykład „Fredek, co to rok siedział pod celą ze świadkami Jehowy”, naśladuje nawet, choć nie bez ironii, ich język: „»Chamuś« żadna obelga, to ważne biblijne imię”295. Zwłaszcza dorastający chłopcy lub młodzi mężczyźni zwracają uwagę raczej na zachowania niż myśli, oceniają człowieka bardziej po jego postępkach niż przekonaniach.

W dialogach i opisach powracają przynajmniej trzy charakterystyczne typy odmieńców: Żyda, Cygana, Murzyna. Skojarzenia z nimi są zaskakująco wieloznaczne. Przedstawicieli tych nacji nieczęsto widuje się osobiście. Raczej mówi się o nich bądź do nich przyrównuje, głównie dla uzyskania mocniejszego kontrastu. Niekiedy młodsi dowiadują się o legendarnych żydowskich „urkach”. Symboliczną postacią jest Jojne z opowiadania Trzeci dzień296. W latach pięćdziesiątych zapewne częściej niż Żydów spotykano Cyganów. Wątpliwe, czy wielu mieszkańców zwłaszcza peryferii Warszawy widziało w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Murzyna. Chyba że podczas festiwalu młodzieży latem 1955 r. Niemniej nie można tu nie wspomnieć o panu Auguście, muzyku z hotelu Polonia, od lat osiadłym w Warszawie, żonatym z Polką, który występował jeszcze przed wojną w Adrii. Posługiwał się mową właściwą tylko rdzennym warszawiakom. „Latami widziało się jego twarz koloru sadzy i wełnistą czuprynę, zrazu czarną, potem popielatą z powodu siwizny” – wspomina „warszawskiego Murzyna” Marek Nowakowski297. Pan August jest również bohaterem powieści Stefana Wiecheckiego „Wiecha” Café pod Minogą.

Motywy żydowskie w twórczości Nowakowskiego zasługiwałyby na baczniejszą uwagę. Mimo że niemal już nieobecni – po żydowskiej dzielnicy pozostały gruzy i „usypiska porośnięte szarą od kurzu trawą”298 – Żydzi są punktem odniesienia jako postacie o wyrazistych i specyficznych cechach. O Olku Nawiślaku, kuzynie Benka Kwiaciarza, mawia się, że jest „czarny, ale nie taki żydowaty jak Benek”. Nawiślak zaś woła do Benka poufale: „Żydu! Żydu!”299. Przezwisko Żydu nosi też jeden z chłopaków sportretowanych w opowiadaniu Interes300. To raczej przezwiska niż wyzwiska. Przymiotnik żydowaty to swego rodzaju szablon językowy, używany i nadużywany wskutek ograniczonej wiedzy o świecie, zarazem relikt po czasach, kiedy Żydów spotykano na co dzień. Znamienny wydaje się ten oto cytat: „Przystojny był. Taki murzynowaty, żydowaty, trochę jakby Mulat...”301. Widać, że osobie, która dokonuje porównania, brakuje środków wyrazowych, by opisać czyjąś ciemną karnację. Posługuje się zatem słowami protezami, stereotypami, akurat w tym wypadku – miarodajnymi.

Podobną funkcję jak Żydzi pełnią w wyobraźni bohaterów Nowakowskiego Cyganie. Cygan to typ antropologiczny. „Żydowatemu” Nawiślakowi oczy błyskają „cygańsko”302. Innym razem pewna dziewczyna rozmarza się: „ma takie cygańskie oczy, takie, że aż...”303. W opowiadaniu Życiorys spotykamy „chłopaka czternastoletniego o wielkich cygańskich oczach”304. Określeń „cygański” czy zwłaszcza „żydowaty” rzadziej się używa w odniesieniu do kobiet. Ich uroda w przekonaniu nawet niezbyt elokwentnych mężczyzn zasługuje na bardziej subtelne określenia. Zarazem Cygan to także specyficzna figura społeczna. Synonim cwaniaka, krętacza, niepewnego kontrahenta, ale też romantyka, człowieka wolnego. „Za taki fant patyka...? Cyganie lepiej płacą” – Wazelina irytuje się skąpstwem pasera Kiciuchy305. Cygan jest tu wyznawcą swoistej filozofii – pokrętnej, niezrozumiałej, ale mimo wszystko budzącej respekt. Z drugiej strony o osobliwych odmieńcach mawia się czasem „artysta-cygan”, chyba z nutką podziwu, a nawet zazdrości306. Cyganie kojarzą się też z buntem przeciwko rutynie, siermiężności, szarości. Benek Kwiaciarz z uznaniem opowiada o pewnym cholewkarzu z Woli, którego „mniej więcej raz na miesiąc rozrzutność łapała”, ruszał „w miasto”, „cygańską orkiestrę zawsze sobie do picia wynajmował”307. Cygańskość kojarzy się tu z wolnością i niezależnością. Nieprzypadkowo też Nowakowski tomik Syjoniści do Syjamu zatytułował pierwotnie Jak zazdroszczę Cyganom: „Z tęsknoty za wolnością”308. Z kolei o przybyszach ze wsi mawia się jako o „świńskich blondynach” – może z powodu ich jasnych, wypłowiałych czupryn309.

Sugestia pisarza może zaskakiwać. Najbardziej kosmopolitycznie nastawieni okazują się „ludzie miasta”. Wyprawy „w miasto”, spotkania w nocnych knajpach, noclegi na dworcach, pobyty w więzieniu nieuchronnie prowadzą do konfrontacji z odmieńcami, skłaniają do skrócenia dystansu, czasem do współpracy. Dla kieszonkowców, których spotykamy w niektórych wczesnych opowiadaniach Nowakowskiego, bardziej niż polskość bądź żydowskość liczy się swoiście rozumiany profesjonalizm (przykładem Jojne)310. Ważne jest to, kim jesteś teraz, a nie to, kim byli twoi rodzice, a tym bardziej dziadkowie. Na swój sposób to właśnie „ludzie miasta” są zadziwiająco – by użyć współczesnego terminu – tolerancyjni. Albo też obojętni.

* * *

Liczy się przede wszystkim konkret i dosłowność. W wieku dorosłym odchodzi się na ogół nawet od tej fabularności, którą zapewniały w dzieciństwie powieści przygodowe. Niemniej tęskni się czasem za czymś niecodziennym. Pogardza się oszustwem, ale docenia zmyślenie, opowieść, gawędę. Stąd specyficzny status, jaki zyskują farmazoniści.

„Myślisz, że wstawiam farmazon” – obrusza się Synek, gdy dostrzega zwątpienie malujące się na twarzy swojego rozmówcy. Farmazon to coś innego niż pospolite kłamstwo. Chyba też coś więcej niż bajer. Bohaterowie Nowakowskiego nie używają określeń bajer i farmazon wymiennie, nawet jeśli obu nadaliby podobne znaczenie. Zenek z opowiadania Wyjazd rozmyśla: „Po co tu sterczę jak palant, wstawiam głupi bajer o żonie, dzieciakach”311. Bajer ma więcej wspólnego z kłamstwem niż farmazon. Farmazon – choć oznacza nieprawdę – kojarzy się z anegdotą, legendą, kreacją wyobraźni. Synek, wstawiając farmazon, nie tyle kłamie, ile zmyśla. Czy może raczej ubarwia rzeczywistość. Farmazonista zatem to nie oszust, ale zmyślacz nieprawdziwych, choć realistycznych historii. Czasem to prowokator, który chce zaprowadzić słuchacza w pułapkę. Niekiedy szyderca, ironista, kpiarz – dogadujący, podpuszczający, obgadujący. „Farmazoniści” – kwituje Paweł Tasarz docinki kolegów spod kiosku z piwem312. Farmazonista to również samozwańczy bard, niedoszły pisarz. Lub tylko outsider, któremu nie pozostało już nic poza snuciem opowieści o (nie)zdobytych kobietach, (nie)dokonanych skokach, (nie)udanych robotach.

Wyrazu farmazon używa się w odniesieniu do opowieści („gadki”), ale zdarza się, że określa się nim skrótowo również farmazonistę. „Ani to złodziej, ani farmazon” – mówi się o niejakim Bolku z Sosnowca, niezbyt utalentowanym kieszonkowcu, co gorsza – nieciekawym towarzyszu313. Sporadycznie farmazonami nazywa się bazarowych szulerów, urządzających gry w trzy karty czy inne proste gry hazardowe, np. „numerki”314.

Farmazonista to ktoś, kto umie sprawić, że słuchacz nabiera poczucia, iż sam bierze udział „w tym fantazjowaniu bez sensu, w tym budowaniu zamków na lodzie”; czuje, jakby sam „zatapiał się w życiu” farmazonisty i tracił „swą indywidualną odrębność”. To ktoś, kto umie „wymyślić teatr”, w którym sam występuje jako reżyser i pierwszoplanowy aktor, a słuchacz przemienia się w widza, a nawet bywa wciągany na scenę i zachęcany do uczestnictwa w grze315.

Farmazonistów spotykamy w różnych sytuacjach. Okazuje się nim „zwariowany wynalazca”, który każdemu, kto się napatoczy, opowiada o skonstruowanym przez siebie instrumencie „dętosmyczkowym”316. To „reklamiarz”, który krąży po wsiach i miasteczkach, oferując monidła, a z wygłaszanych przezeń farmazonów „nieprzeparcie wyłania się konieczność posiadania portretu”317. To kawiarniany gawędziarz, który mimo izolacji PRL-u potrafi przekroczyć wyobraźnią granice i opowiadać „o wyspach dalekich, tajemnicach świata, ludzi, obyczajów”, „jakby widziało się wszystko”318. To również erotoman, który ogląda i taksuje mijane kobiety, aż jego kompan, choć żonaty i niezbyt chętny, czuje się tak skołowany, że już sam każdą rozbiera, „tylko oczy mu latają”319.

Do farmazonu potrzeba talentu, a przynajmniej smykałki. Próbują już najmłodsi, nazywani przez kolegów „bikserami”. Udają artystów, cierpiących poetów, zapoznanych geniuszy. Niejaki Tadek, kolega pisarza, zwykł nosić (pusty) futerał na skrzypce i podawać się za skrzypka wirtuoza. „Szopa włosów w nieładzie, apaszka pod szyją, chmurne spojrzenie wybrańca bogów”320. Najważniejszy test: spojrzenia dziewczyn. Większość terminatorów na tym poprzestaje. Inni, nieliczni, rolę farmazonisty grają dalej, a nawet próbują czerpać z niej zyski, jak Witold Kuczyński o przezwisku Ratusz, „król kitu i bajeru”, bohater opowiadania z tomu Śmierć żółwia oraz Powidoków321.

Szczególnie interesujące przykłady farmazonistów znajdziemy w najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego. „Farmazonista. Duży farmazonista” – mówi się o Ryśku zwanym Księciem Nocy z opowiadania Sielanka. Ów „duży farmazonista” to postać właściwie nieuchwytna (w późniejszych utworach nabiera dodatkowych znaczeń). Najpierw słychać, jak źle przełyka wódkę i ciężko kaszle „w garść”. Potem widać zarys twarzy: „małej, trójkątnej, z głęboką blizną wzdłuż policzka”, z „krogulczym nosiskiem”. Przysłuchuje się rozmowie Długiego i Hiszpana, ocenia tatuaże Długiego. „Wzorki ma ładne, dobrze kłute” – słychać jego głos. Obnaża swoje ramię, ale raptem zaprzestaje, zaciska usta, robi „swoją starą – dla nieznajomych groźną – minę”. Przytrzymuje niespodziewanie dłoń Długiego, zniża głos „do tajemniczego świstu”: „Pamiętaj, nie jesteś frajer, to pamiętaj”. Długi wyrywa się, ale Hiszpan przedziela ich ręką: „Daj mu gadać. To farmazonista, ale równy kumpel”. Kim zatem jest Rysiek zwany Księciem Nocy? Nie znajdziemy jednego klucza. To zarazem błazen, prowokator, kompan złodziei, kronikarz ich wyczynów, depozytariusz mądrości życiowej, stróż niepisanego kodeksu postępowania, nieskładnie gadający wariat. Zagadkę komplikuje spójnik „ale”: „farmazonista, ale równy kumpel”. Farmazonista nie budzi szacunku. Choć pogardzany, okazuje się jednak potrzebny – jako komediant, knajpiany filozof, świadek „blatów”. To swoista wyrocznia, wygłaszająca zdania pozornie bez sensu, lecz czasem pobudzające do refleksji nawet najbardziej hardych „chłopców z miasta”. „Trzeba zawsze jak wąż. Jak wąż. Czasem inaczej, ale przeważnie od tyłu nygusa i kosą go w plechy!” – mamrocze Rysiek zwany Księciem Nocy, zaciskając palce na widelcu i przeszywając nim powietrze, z obłędem w błyszczących oczach. „Farmazonista. Duży farmazonista” – przytakuje Długi322.

Odmienny przypadek to Gruby, który trafia do celi osiemdziesiątej ósmej. W więzieniu najgorsze są te chwile, gdy już nie ma o czym rozmawiać. „Nawet kiedyś próbowali zmyślać, lecz to się nie udało”. Pozostaje leżeć nieruchomo, z pustką dudniącą w głowie, ociekając potem w zaduchu i upale. Przyprowadzają akurat Grubego, „o twarzy jak kawał różowej słoniny”. „Za co wpadłeś?” – pada powitalne pytanie. Nowy opowiada o swoim „numerze”, potem jeszcze o ojcu. „Można by zabawić się... z tym nowym...” – rzuca ktoś groźne hasło. Ale Małolatka, przywódcę celi, coś zaciekawia w Grubym: „Niech gada. Tylko musi dobrze gadać”. I Gruby opowiada: „gdy wszystko skończy się dobrze...”, wyjedzie z ojcem gdzieś daleko na wieś, znajdą zaciszą polankę w sosnowym lesie, wyciągną się na trawie „na długie godziny”, a gdy poczują znużenie, pójdą spać „do chałupy albo na obórkę w siano”. „Tak, w sianie jest git, bardzo git...” – wtrąca marzycielsko jeden z więźniów. „Machaj dalej” – nakazuje Małolatek. Więc Gruby relacjonuje... Dzień po dniu. Każdy z więźniów dorzuca coś od siebie. Wieś, wieczorny chłód, skrzypiący żuraw nad studnią. Tym żurawiem „dziewczyny ciągną wodę”. „Wiadomo, pochyli się nad cembrowiną, to i kieckę zadrze wysoko”. Małolatek „przewraca się na brzuch i brodę opiera o szorstką krawędź deski. Spogląda w dół na beton, na dziewczyny z białymi, wysoko odsłoniętymi nogami”. Cela osiemdziesiąta ósma zamienia się w stowarzyszenie poetów. Aż wreszcie nadchodzi chwila, gdy okazuje się, że wszystko, co mówi Gruby, to fikcja. Rozlega się odgłos padającego ciała. Potem pisk i odgłos uderzeń drewniakami. „Od razu wiedziałem, że to farmazonista. Od razu...” – zarzeka się jeden z więźniów. „Ale wieś to on zna” – mamrocze drugi z zadumą323.

Farmazonista zatem to również narrator, który ożywia wyobraźnię słuchaczy. Ci ludzie sprawiają wrażenie rozdartych. Potrzebują czegoś, co wykraczałoby ponad powszedniość. Chcieliby zostać uwiedzeni opowieścią. Zarazem obawiają się zmyśleń niczym zasadzki. Tylko fakty mają wymierną wartość i cenę. Mimo to nachodzi ich tęsknota za fabułą – przepełnioną zapachem, dźwiękiem, dotykiem, wzbudzającą tęsknotę tak silną, że można ją stłumić tylko brutalnością, przekleństwem, agresją, pijaństwem. Nie ma ludzi, którzy nie chcieliby czasem przekroczyć samych siebie. Ilustracji znajdziemy w twórczości Nowakowskiego znacznie więcej, np. w późniejszym Księciu Nocy324.

Farmazonistów nie poważa się, niemniej to właśnie odmieńcy tacy jak oni ubarwiają szarą rzeczywistość. Czyż nie chciałoby się usłyszeć czegoś, co nadawałoby metaforyczny sens powszedniemu życiu?

Opinia publiczna

Spotkania na podwórzu, przy kioskach, nad gliniankami, kolejki sklepowe, pogwarki, obserwacje prowadzone z okien, schodków i balkonów wytwarzają opinię publiczną, która określa normy postępowania, a zarazem je egzekwuje. O ile uczestnicy pogwarek to osoby rozpoznawalne z nazwiska czy przezwiska, o tyle opinia publiczna jest niedookreślona, anonimowa. Bardziej wyczuwa się jej istnienie i oddziaływanie, niż potrafi wskazać, kto i gdzie konkretnie ją tworzy. Stąd charakterystyczne określenia: „mężczyźni z tej ulicy”325, „znają się tutaj wszyscy”, „kobity z tej ulicy”326, „chłopaki spod kiosku”327, „ludzie z tego miasteczka”, „wytykali go paluchami”, „ludzkie gadki”328, „gromadka ciekawych”, „ludzie z pekinu”329. Inny wariant tego rodzaju określeń to formy bezosobowe: „na podwórzu podkpiwano”330, „przestano zwracać na niego uwagę”331.

Trzecia osoba liczby mnogiej sugeruje, że istnieją jacyś „oni”. Cząstką „onych” może stać się niemal każdy i niemal każdy może zostać obiektem obserwacji, krytyki, a czasem podziwu ze strony „onych”. Przypadkowo zebrana grupka „mężczyzn przed pekinem” albo „kobit z tej ulicy” może sformułować – spontanicznie lub z premedytacją – o kimś opinię, która rozchodzi się jak echo, aż wreszcie „całe miasto o tym gada”332. Łatwiej wskazać czas, kiedy owe grupki się uaktywniają: po fajrancie, w niedzielę, w cieplejsze dni, gdy więcej czasu spędza się na zewnątrz. Szczególnie (pogodna) niedziela zachęca do prowadzenia obserwacji: „idzie do kościoła”, „kącikami oczu dostrzega ludzi”333.

Z jednej strony obserwuje się, z drugiej – ma się poczucie bycia obserwowanym. Odgrywa się na ogół rolę zarówno podmiotu, jak i obiektu opinii publicznej. Narzeka się, że „na takich ulicach zaraz wiedzą wszystko”, ale samemu też chce się wszystko wiedzieć334. Konstytuuje się niepisana umowa: na wszelki wypadek (niemal) każdy dostosowuje się do innych, bo wie, że odmienność może prowadzić do życiowych komplikacji, a nawet do ostracyzmu, i tym chętniej przyłącza się do obserwowania innych. Z tej umowy wyłączają się – a właściwie zostają wyłączeni – złociarze. Trzymają się razem i „nic ich ludzkie gadki nie obchodzą”335. Ale wypadają poza ramy wspólnoty.

Wyczuwa się jednak lęk przed „gadkami”. Bywa, że czegoś się nie robi albo skrywa swoje zamiary lub emocje tylko dlatego, że „w miasteczku... od razu by rozgadali”336. Jednocześnie w latach sześćdziesiątych młodsze pokolenie, dysponujące własnymi środkami wyrazowymi, dostarczanymi głównie przez kulturę masową (moda, muzyka, film), odrzuca lokalne ograniczenia, niekiedy nawet ostentacyjnie. „Ona z tym Studentem, na oczach się spotykali” – czytamy w jednym z opowiadań337. Bywa i tak, że za młodu narusza się zasady, by później do nich wrócić, jako zapewniających mimo wszystko porządek społeczny.

W grupkach zbierających się systematycznie lub sytuacyjnie, od których zależą obiegowe sądy, przeważnie objawiają się liderzy opinii, tacy, co przynajmniej potrafią „ozorami obracać”338. Jak wspomniana Pietruszkowa, która uaktywnia się wśród kobiet gromadzących się „na pogwarki” przy studni. Dochodzi stamtąd jej „budzący przerażenie głos”, a inne kobiety potakują jej słowom. „Mówiłam, że to się tak skończy” – lubi powtarzać Pietruszkowa „ze złym uśmiechem”339. Można ją uznać za postać symboliczną. Podobnie jak Wagnera z opowiadania Głowa, który – choć „stary, zasuszony, pocztowy urzędnik” – ma dar snucia zawistnych opowieści, zwłaszcza o nowobogackich i karierowiczach; słuchacze aż „smakują każde słowo”340. Zdarzają się i tacy, w których na skutek życiowych niepowodzeń albo dewiacji charakterologicznych wręcz buzuje „ogień nieprzychylny ludziom”341. Mogą okazać się groźni dla otoczenia.

Jakie kwestie zajmują najbardziej opinię publiczną – i jakich spraw najpilniej ona strzeże? To przede wszystkim cztery zagadnienia: moralność, pojmowana niekiedy subiektywnie, nakazująca uczciwość wobec swoich, lecz dopuszczająca szachrajstwo wobec obcych; etyka seksualna, przyznająca wprawdzie młodym mężczyznom pewną swobodę, większą niż młodym kobietom, niemniej dość rygorystycznie traktowana szczególnie przez starsze kobiety, będące też niekiedy wyrazicielkami nauczania Kościoła; życie rodzinne, z dopuszczeniem pewnych wyjątków, jak wymierzenie przez męża kary żonie, z zachowaniem jednak zasad, jak praca zarobkowa mężczyzny oraz troska o gospodarstwo domowe kobiety; przewidywalność zachowań wedle norm wytwarzanych przez wspólnotę, a w razie odstępstw wymuszanie swoiście pojmowanej normalności.

W tym wypadku dość wyraźnie rozgranicza się sferę prywatną od publicznej, co znajduje wyraz choćby w porzekadle: „na zewnątrz sprawy domowe wywlekać, wstyd i hańba”342. Oznacza ono, że nieporozumienia małżeńskie, problemy z dziećmi powinno się rozwiązywać za zamkniętymi drzwiami domu. Nie chodzi tylko o unikanie publicznego zgorszenia, lecz również o sterylność przestrzeni publicznej, która winna być wolna od zachowań zagrażających ładowi społecznemu. Inna rzecz, że w latach sześćdziesiątych na skutek migracji, zwiększonej mobilności, pracy zawodowej kobiet oraz oddziaływania telewizji coraz wyraźniej widać rozszczelnianie się lokalnych wzorów zachowań.

Opinia publiczna wytwarza presję werbalną. Przeobraża się, powiedzmy umownie, w sąd ludowy w sytuacjach krytycznych343. Oto na podwórzu czynszówki Stasiek Marynarz wymierza sprawiedliwość Zanorzykowi, któremu dał pieniądze na zakup „modnych spodni” w Warszawie, ale po kilku dniach Zanorzyk wrócił „zaprawiony porządnie” – bez spodni. Marynarz ściga Zanorzyka z brzytwą w dłoni. Najpierw z bramy wygląda Wasiakowa i cienko wrzeszczy. Potem wysypują się mężczyźni. Moderatorem okazuje się darzony poważaniem furman Satynowski: „Opanuj się! Opanuj... jak pragnę Boga!”. Do Marynarza, który właśnie wyszedł z więzienia, dociera wreszcie argument, że za recydywę byłby „duży wyrok”. W roli sędziego spontanicznie występuje Benek Kwiaciarz, który orzeka, że Zanorzyk „forsę odda”, „musi oddać”. Ujawnia się tu niepisany kodeks postępowania, oparty na wspólnotowym etosie. Nikt nie ma wątpliwości, że postępek Zanorzyka to „paskudna, frajerska sprawa”344. Sąsiedzki sąd wymusza jednak samoograniczenie. Oczekuje się zachowań przewidywalnych i racjonalnych.

Ludzie tacy jak Stasiek Marynarz bez mitygującego wpływu wspólnoty, a także jej autorytetów staliby się pozbawionymi skrupułów drapieżnikami. Ingerencja z zewnątrz mogłaby zaś naruszyć kruchą równowagę między namiętnością a porządkiem, wytworzoną przez wspólnotę, której strzeże – mimo wszelkich ułomności – opinia publiczna. Warto nie przeoczyć tego mechanizmu samoregulacji – przenikliwie pokazanego przez Marka Nowakowskiego.

1 Ożenili..., s. 68; także: Trzeci dzień, s. 85.

2 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 61.

3 Złoto, s. 237–238.

4 Moja żona Anna, s. 129.

5 W wolny wieczór, s. 92.

6 Benek Kwiaciarz, s. 209.

7 Benek Kwiaciarz, s. 201.

8 Ożenili..., s. 62.

9 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257.

10 Ożenili..., s. 73.

11 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 102.

12 Powidoki 3, s. 131–133.

13 Ożenili..., s. 60.

14 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253, 281.

15 Benek Kwiaciarz, s. 183, 184, 195, 196.

16 Powrót, s. 135, 137, 138, 142.

17 Stacja benzynowa, s. 50–51.

18 Interes, s. 377.

19 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

20 Wyjazd, s. 332.

21 Tapeta, s. 58.

22 Kwadratowy, s. 144.

23 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 63.

24 Kwadratowy, s. 143.

25 Kwadratowy, s. 158.

26 Benek Kwiaciarz, s. 211.

27 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

28 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

29 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256.

30 Opowieści zimowe, s. 110.

31 Kwadratowy, s. 143.

32 Na boku, s. 56–57.

33 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253.

34 Życiorys, s. 82–83.

35 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 100, 102.

36 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 257.

37 Wyjazd, s. 334.

38 Określenie za: Źle zorganizowane..., s. 98.

39 Określenie „domek-pokraka” za: Tutejszy Meresjew, s. 19.

40 Ożenili..., s. 62–63, 72.

41 Maniuś Kropa, s. 354–355.

42 Trzyczwartak, s. 124.

43 Chamuś, s. 365, 366.

44 Umierający paser, s. 40, 41, 43, 44.

45 Tutejszy Meresjew, s. 20, 24.

46 Język, s. 143.

47 Sarkoma, s. 46.

48 Pęcherz, s. 161, 162, 163.

49 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 258.

50 Źle zorganizowane..., s. 98.

51 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253, 259–261, 264–266, 276, 286, 290.

52 Porachunki garbusa, s. 46, 49.

53 Powrót, s. 135.

54 Powrót, s. 139–140.

55 Życiorys, s. 72.

56 Artyści, s. 148.

57 Porachunki garbusa, s. 48.

58 Trzyczwartak, s. 115.

59 Np. Tutejszy Meresjew, s. 24; Artyści, s. 145; Rodzina, s. 177.

60 Fujara czy jak go tam, s. 77.

61 Sielanka, s. 298–299.

62 Powrót, s. 135.

63 Porachunki garbusa, s. 48–49.

64 Trzyczwartak, s. 128.

65 Ożenili..., s. 62.

66 Józwa, s. 341.

67 Złoto, s. 243.

68 Rodzina, s. 168.

69 Fujara czy jak go tam, s. 78.

70 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256.

71 Życiorys, s. 65.

72 Fujara czy jak go tam, s. 78.

73 Porachunki garbusa, s. 50.

74 Porachunki garbusa, s. 48.

75 Wyjazd, s. 331.

76 Wyjazd, s. 331.

77 Umierający paser, s. 40.

78 Trzyczwartak, s. 111, 112, 124.

79 Chamuś, s. 370–371.

80 Benek Kwiaciarz, s. 175.

81 Porachunki garbusa, s. 48–49.

82 Ożenili..., s. 60.

83 Złoto, s. 234.

84 Fujara czy jak go tam, s. 75.

85 Fujara czy jak go tam, s. 82.

86 Benek Kwiaciarz, s. 181.

87 Śmierć Floryna, s. 145.

88 Benek Kwiaciarz, s. 196.

89 Fujara czy jak go tam, s. 75.

90 Rodzina, s. 171.

91 Ożenili..., s. 60.

92 Benek Kwiaciarz, s. 196.

93 Porachunki garbusa, s. 48–49.

94 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 262; Szabla, s. 58; Hycel, s. 93.

95 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 254.

96 Trzyczwartak, s. 111, 127–128.

97 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256; także: Porachunki garbusa, s. 48–49.

98 Złoto, s. 237.

99 Taki zapis znajdziemy we włochowskiej prasie, np. „Wiadomości Włochowskie” 1929, nr 17, s. 4.

100 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259.

101 Benek Kwiaciarz, s. 176.

102 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 262.

103 Stacja benzynowa, s. 57.

104 Książę Nocy, s. 114.

105 Życiorys, s. 97.

106 Trzeci dzień, s. 64.

107 Trampolina, s. 17–18.

108 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253, 254, 255, 257–258, 259, 268, 279.

109 Życiorys, s. 68.

110 Zob. też Z. Dostaw, Pod prąd. Wspomnienia z PRL, Warszawa 2013, s. 46–47, 52–53.

111 Życiorys, s. 70.

112 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 258–259.

113 Mój stary, s. 129.

114 Rodzina, s. 171.

115 Benek Kwiaciarz, s. 206.

116 Chęć, s. 66.

117 Dziecinna Buźka, s. 187.

118 Powidoki 3, s. 49–50, 70.

119 Złoto, s. 240–241.

120 Na przystanku kolejki WKD, s. 14–15.

121 Zob. też Powidoki 3, s. 71–73.

122 Określenie Edwarda Banfielda, spopularyzowane w Polsce przez Elżbietę i Jacka Tarkowskich (J. Tarkowski, Socjologia świata polityki. Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym, wstęp E. Wnuk-Lipiński, Warszawa 1994, s. 269).

123 Trzeci dzień, s. 90.

124 Fujara czy jak go tam, s. 82.

125 Rodzina, s. 170.

126 Pijak, s. 186.

127 Życiorys, s. 100.

128 Życiorys, s. 95.

129 Wariatka, s. 87.

130 Dziecinna Buźka, s. 188.

131 Tutejszy Meresjew, s. 18–19.

132 Opowieści zimowe, s. 111–112.

133 Pęcherz, s. 167.

134 Pęcherz, s. 173.

135 Dziecinna Buźka, s. 178.

136 Na własny rachunek. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Katarzyna Kubisiowska, „Tygodnik Powszechny” 2008, nr 33, s. 32–33.

137 Np. Dyspozytor, s. 185.

138 Kwadratowy, s. 143; także: Stacja benzynowa, s. 51; Gonitwa, s. 31.

139 Pierwsza praktyka, s. 193.

140 Na boku, s. 55.

141 Sielanka, s. 303.

142 Opowieść, s. 114; także: Wariat, s. 190–191.

143 Złoto, s. 238.

144 Trzyczwartak, s. 112.

145 Sielanka, s. 306.

146 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259.

147 Sielanka, s. 292.

148 Ten stary złodziej, s. 31.

149 Tapeta, s. 53.

150 Tapeta, s. 58–59.

151 Np. Ożenili..., s. 65.

152 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273.

153 Ożenili..., s. 61.

154 Ożenili..., s. 73.

155 Fujara czy jak go tam, s. 79 i 81.

156 Złoto, s. 237.

157 Umierający paser, s. 36.

158 Trampolina, s. 170.

159 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 278.

160 Interes, s. 373.

161 Trzyczwartak, s. 121.

162 Trzyczwartak, s. 133.

163 Sielanka, s. 319–320.

164 Chłop, który zmarniał, s. 217.

165 Tutejszy Meresjew, s. 21.

166 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259.

167 Interes, s. 375.

168 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260; Tutejszy Meresjew, s. 18–19.

169 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267, 273; Ten stary złodziej, s. 26; Busio, s. 345.

170 Sielanka, s. 305.

171 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

172 Interes, s. 375.

173 Chłop, który zmarniał, s. 217, 220–221.

174 Ten stary złodziej, s. 27.

175 Książę Nocy, s. 111. Zob. też Powidoki 1, s. 134–137.

176 Np. Albin, s. 109.

177 Złoto, s. 243; Kwadratowy, s. 146; Na boku, s. 62.

178 Sielanka, s. 298.

179 Artyści, s. 145.

180 Chłop, który zmarniał, s. 217–218.

181 Kwadratowy, s. 144.

182 Wariatka, s. 87.

183 Tapeta, s. 58.

184 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277. Zob. też Powidoki 1, s. 207.

185 Pół stopy. Pół ośki, s. 41–42.

186 Sielanka, s. 321.

187 Interes, s. 377. Zob. też Powidoki 3, s. 112.

188 Powidoki 1, s. 34.

189 Powidoki 1, s. 155.

190 Benek Kwiaciarz, s. 209.

191 Złoto, s. 234.

192 Interes, s. 380.

193 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 108; także: Trzyczwartak, s. 130.

194 Trzyczwartak, s. 121. Zob. też Powidoki 1, s. 122.

195 Powidoki 2, s. 78.

196 Powidoki 1, s. 75, 208, 255; Powidoki 3, s. 62, 153.

197 Sielanka, s. 320–321.

198 Powidoki 1, s. 135.

199 Benek Kwiaciarz, s. 199. W autobiograficznych wątkach twórczości Marka Nowakowskiego również powraca Czarnowłosa, np. Pióro, s. 33.

200 Fujara czy jak go tam, s. 83.

201 Rodzina, s. 165.

202 Powidoki 1, s. 208; Powidoki 2, s. 66.

203 Kwadratowy, s. 146; Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 24.

204 Chłop, który zmarniał, s. 216.

205 Kwadratowy, s. 150.

206 Interes, s. 379–379.

207 Tapeta, s. 57–58.

208 Trzyczwartak, s. 112.

209 Kwadratowy, s. 158.

210 Powrót, s. 138.

211 Tapeta, s. 57.

212 Powidoki 1, s. 148.

213 Grób Antoniego Kolczyńskiego (1917–1964) znajduje się na Cmentarzu Bródnowskim. Na płycie wyryto: „Antoni Kolczyński, gwiazda polskiego boksu, ps. Kolka”.

214 Powidoki 2, s. 17; Powidoki 3, s. 164.

215 Powidoki 1, s. 150, 176, 177; Powidoki 3, s. 125.

216 Powrót, s. 137.

217 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 274.

218 Sielanka, s. 291–292.

219 Sielanka, s. 311.

220 Trzyczwartak, s. 125.

221 Słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2005, s. 1085. We współczesnej polszczyźnie potocznie używa się słowa spolegliwy w znaczeniu uległy, pokorny.

222 Tapeta, s. 53.

223 Ten stary złodziej, s. 27; Trzyczwartak, s. 113; Chłop, który zmarniał, s. 216.

224 Ożenili..., s. 69; Szczęśliwy przypadek, s. 52.

225 Fujara czy jak go tam, s. 82.

226 Trzyczwartak, s. 131.

227 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 275.

228 Ożenili..., s. 70.

229 Fujara czy jak go tam, s. 83.

230 Fujara czy jak go tam, s. 87.

231 Benek Kwiaciarz, s. 185.

232 Ożenili..., s. 65.

233 Umierający paser, s. 44.

234 Ożenili..., s. 69.

235 Ożenili..., s. 70.

236 Trzyczwartak, s. 113–114.

237 Trzyczwartak, s. 121.

238 Trzyczwartak, s. 121.

239 Sielanka, s. 294.

240 Ożenili..., s. 60.

241 Tapeta, s. 58; Trzyczwartak, s. 116.

242 Wyjazd, s. 332.

243 Sielanka, s. 317, 325–326.

244 Benek Kwiaciarz, s. 187.

245 Zwrot: „Mądralinko – nie podskakuj” (Umierający paser, s. 41).

246 Tapeta, s. 53.

247 Wariatka, s. 87.

248 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 108.

249 Tapeta, s. 57.

250 Powrót, s. 140.

251 Umierający paser, s. 36.

252 Wysoki w okularach, s. 129.

253 Chłop, który zmarniał, s. 216; Sielanka, s. 315.

254 W komisariacie, s. 14; Ożenili..., s. 73.

255 Złoto, s. 242.

256 Trzyczwartak, s. 132.

257 Wysoki w okularach, s. 129.

258 Benek Kwiaciarz, s. 191.

259 Porachunki garbusa, s. 48–49.

260 Fujara czy jak go tam, s. 75, 83–84.

261 Fujara czy jak go tam, s. 75; także: Porachunki garbusa, s. 48–49.

262 Benek Kwiaciarz, s. 191–192.

263 Sielanka, s. 303.

264 Sielanka, s. 309.

265 Benek Kwiaciarz, s. 183.

266 Fujara czy jak go tam, s. 85, 88; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256.

267 Fujara czy jak go tam, s. 85.

268 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 265.

269 W wolny wieczór, s. 92–93; Cela osiemdziesiąta ósma, s. 109.

270 Busio, s. 345.

271 Zob. np. Ożenili..., s. 64.

272 Zob. też Powidoki 1, s. 105–106.

273 Fujara czy jak go tam, s. 82, 84.

274 Złoto, s. 244.

275 Trzyczwartak, s. 121.

276 Sielanka, s. 292–294.

277 Wielki dzień żony krawca, s. 137.

278 Wariatka, s. 87.

279 Złoto, s. 240, 242, 246, 252.

280 Dziecinna Buźka, s. 195; Grecki bożek, s. 109. Zob. też Powidoki 1, s. 38.

281 Miłość do śmietnika, s. 63.

282 Powidoki 1, s. 39–42.

283 Miłość do śmietnika, s. 64.

284 Maniuś Kropa, s. 358.

285 Wojskowy Żebrak, s. 10–11.

286 Artyści, s. 148.

287 Opowieść, s. 117.

288 Opowieść, s. 114.

289 Porachunki garbusa, s. 49.

290 Fujara czy jak go tam, s. 83–84.

291 Przymałe buty, s. 160–163, 166, 169, 171.

292 Sielanka, s. 298–299.

293 Porachunki garbusa, s. 49.

294 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

295 Chamuś, s. 363.

296 Trzeci dzień, s. 95.

297 Powidoki 1, s. 216.

298 Umierający paser, s. 41. Opis ten odnosi się do okolic ulicy Dzielnej.

299 Benek Kwiaciarz, s. 178.

300 Interes, s. 377.

301 Benek Kwiaciarz, s. 212.

302 Benek Kwiaciarz, s. 213.

303 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 21–22.

304 Życiorys, s. 68.

305 Umierający paser, s. 36.

306 Np. Dziecinna Buźka, s. 189.

307 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 109.

308 Syjoniści do Syjamu, s. 206.

309 Np. Zebek, s. 78.

310 Zob. też relacja Mieczysława Przyjemskiego, będącego pierwowzorem jednej z postaci we wczesnej twórczości Marka Nowakowskiego; Z. Pol, No i dobra, siedzę sobie, Warszawa 2007, s. 10, 16.

311 Wyjazd, s. 332.

312 Fujara czy jak go tam, s. 83.

313 Sielanka, s. 315.

314 „Kręciłem się przy jednym farmazonie, co grę w trzy karty prowadził” (Opowieści zimowe, s. 113). Zob. też Powidoki 3, s. 80; Nekropolis 1, s. 117.

315 Życiorys, s. 75, 105. Zob. też Pióro, s. 154.

316 Życiorys, s. 108.

317 Opowieść, s. 115.

318 Dziecinna Buźka, s. 183.

319 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 59.

320 Powidoki 3, s. 126.

321 Ratusz, s. 36–61; Powidoki 1, s. 234; Powidoki 2, s. 86–87; Powidoki 3, s. 153.

322 Sielanka, s. 293–294.

323 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 98, 103, 105–106, 109.

324 Książę Nocy, s. 197.

325 Ożenili..., s. 71, 72.

326 Fujara czy jak go tam, s. 75, 85.

327 Zakochane gołąbki, s. 130.

328 Złoto, s. 233, 243, 247–248.

329 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259, 289; także: Pijak, s. 186.

330 Józwa, s. 341.

331 Tutejszy Meresjew, s. 25.

332 Tapeta, s. 54.

333 Ożenili..., s. 62.

334 Powrót, s. 137.

335 Złoto, s. 243.

336 Gonitwa, s. 35.

337 Głowa, s. 32.

338 Fujara czy jak go tam, s. 86.

339 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256, 290.

340 Głowa, s. 33, 35.

341 Rodzina, s. 165.

342 Życiorys, s. 64.

343 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

344 Benek Kwiaciarz, s. 205.

Wspólnota przestępcza

Wspólnictwo

„Na Annopolu doliniarze powiadają: »Wspólnik jest jak brat«”1. Zdanie to, zaczerpnięte z opowiadania W komisariacie, wiele mówi o jeszcze jednym – oprócz krewniactwa, sąsiedztwa, kumplostwa – typie więzi, raczej nieznanym w uporządkowanym świecie mieszczańskim. Wspólnik to partner w przestępczym interesie: bliski niczym krewny, lojalny jak przyjaciel, bezpośredni jak kumpel2. Marek Nowakowski nieraz powraca do pytania, kiedy i dlaczego lojalność przestaje być wartością bezwzględnie respektowaną3. Nie ulega zarazem mitologii złodziejskiej. Ma w pamięci przestrogę Ceśka Kulasa: „Należy wyczuć przewalistego wspólnika. Jak nie możesz wyczuć, to pracuj tylko w pojedynkę. Nawet brat bratu może zrobić przewał”4. W epoce Tego starego złodzieja zdrada wspólnika oznacza wykluczenie ze wspólnoty. Sprzedawczyk staje się trędowatym albo od razu dosięga go zemsta5. Zarazem lęk przed ostracyzmem sprawia, że nieformalnych zasad na ogół się przestrzega, a przynajmniej ma się świadomość ich istnienia.

O tym, że wspólnik znaczy o wiele więcej niż kumpel, świadczą liczne cytaty z opowiadań Nowakowskiego. Trzyczwartak tak oto przedstawia swojej żonie Kaczora: „kumpel z odsiadki i wspólnik”. A więc najpierw kumpel, dopiero potem wspólnik. Oznacza to, że musiały zostać spełnione pewne warunki, żeby relacja mogła zostać nazwana wspólnictwem. Innym razem to Kaczor zwraca się do Trzyczwartaka: „przecież jesteś wspólnik i kumpel”, przypominając mu o łączącej ich więzi, silniejszej niż tylko kumplostwo6.

Istnienie lojalnego wspólnika podnosi samoocenę, daje poczucie siły, ułatwia poruszanie się wśród innych – w świecie, w którym samotność traktowana jest jako życiowe inwalidztwo. Coraz to pada pytanie: „A z kim chodzisz w parze?”. Czyli – kto jest twoim wspólnikiem. Kaczor (z opowiadania W komisariacie) z rozrzewnieniem spogląda na Gałusa i „dumny z takiego wspólnika” ocenia: „stary urke”7. Potrzeba wspólnotowego czy raczej wspólnickiego doświadczenia najsilniej uwidacznia się wśród młodych mężczyzn, stęsknionych za podbojem „miasta”, dorównaniem do legend stworzonych przez różnych Kwadratowych. I w tym wypadku znamienna wydaje się postać Arka z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze. Gdy wreszcie wywalcza on swoje miejsce w poprawczaku, z radością snuje rozważania: „już nie jestem gawniak”; on i Szramka „teraz będą wspólniczkami”. Potem z dumą prezentuje poznanego w poprawczaku Szramkę Mańce: „To mój wspólnik”8. Wie, że nie jest sam.

Zastanawia zdrobniała forma: „wspólniczek”. Szramka przedstawia Arka Tadziowi Belce, używając tego właśnie określenia: „to mój wspólniczek”9. Zdrobnienie wskazuje na młody wiek obu kompanów. Jeszcze nie mogą uchodzić za doświadczonych mężczyzn. Sami mają świadomość, że dopiero terminują w złodziejskim fachu. Ale wyczuwa się w owym zdrobnieniu także tkliwość. Wspólniczek brzmi trochę jak braciszek. Zdrobnienie to wyraża tęsknotę za rodzinnym ciepłem. Wspólnik staje się bratem zwłaszcza dla tych, którzy nie mają innych bliskich. Przykładem bohater opowiadania Życiorys, półsierota, tym swoim półsieroctwem sprytnie zresztą grający na uczuciach opiekunów10. Lektura Życiorysu skłania zarazem do refleksji, że na złodziejską drogę popycha (wypaczony) instynkt przetrwania.

Uwagę zwracają spółki tworzone przez mężczyzn i kobiety, niekoniecznie będących w stałym związku. Łatwiej wtapiają się w otoczenie, dzielą się rolami, skuteczniej rozpoznają teren, szczególnie w przypadku „włamanka”. Karol Przygoda i Mańka z opowiadania Zakochane gołąbki wybierają „kamienicę z wyrzeźbionymi aniołkami nad bramą” przy Jagiellońskiej na Pradze. Przystają na pierwszym piętrze przed drzwiami z mosiężną tabliczką. „Pukają raz, drugi, trzeci. Cisza”. Karol wyciąga zza pazuchy narzędzia. „Malutkim wytryszkiem” gmera w zamku i zaraz otwiera drzwi: „Rób rewizję, Mańka. Ty masz na towar nosa...”. Sam zostaje „pod drzwiami na świecy”. Włamanie kończy się fiaskiem, lecz Karol i tak docenia Mańkę: „Niezła z niej baba i wspólniczka”11. Choć gdy sam trafi „pod celę” na skutek zeznań zazdrosnej kobiety, jego entuzjazm osłabnie. Niemniej takie pary jak Karol i Mańka dodają kolorytu „ferajnie”, nadają też pojęciu wspólnictwa dodatkowe znaczenie. Na swój sposób widać tu przejaw męsko-damskiego partnerstwa.

Relacje między wspólnikami, a nierzadko różnią się oni znacznie wiekiem, przypominają niekiedy układ mistrz – uczeń. Tego rodzaju więzi nasuwają skojarzenia z dawnym cechem, łączącym funkcje warsztatu, szkoły, wspólnoty. W opowiadaniach Nowakowskiego zwracają uwagę charakterystyczne pary: Gałus i Kaczor, stary złodziej i Synek, Tapeta i Ząbek... Innymi słowy – majster i czeladnik. Ta szczególna więź ujawnia się m.in. w dialogu Tapety i Ząbka. Sędziwy złodziej przypomina uczniowi, jak to uczył go „doliny” w tramwaju nr 10, w okolicach Dworca Głównego przy Towarowej. Wspólnie też pojechali „w pierwszą dolinę” Ząbka, jak na egzamin dojrzałości, potem Ząbek się usamodzielnił, aż wreszcie zapragnął zastąpić mistrza, lecz lojalność wobec wspólnika ostatecznie kazała mu powściągnąć ambicje12.

Jak poznają się wspólnicy? To przede wszystkim znajomi – z kamienicy, ulicy, dzielnicy. Hiszpan proponuje Długiemu „spółkę” („możem razem chodzić do miasta”), gdyż zna go „tyle lat, od szczawika jeszcze”13. Najpewniejszą gwarancją wspólnictwa wydaje się wspólnota doświadczeń – dojrzewania i dorastania – choć akurat w przypadku Hiszpana i Długiego okazała się zawodna. Wiele zależy też od rekomendacji; cenionym wspólnikiem jest ten, o którym mówi się jako wartościowym partnerze. Zdarza się jednak, że stygmatu pochodzenia z zewnątrz nie zaciera nawet wieloletnie wspólnictwo. W opowiadaniu Wariatka obserwujemy trójkę złożoną z Trzyczwartego, Jasia i Hrabiego. Dwóch pierwszych łączy głębsza więź, pochodzą z tej samej ulicy, trzeci zaś to imigrant. Jasio, choć sam jąkała, z niechęcią i wyższością spogląda na Hrabiego. Nie lubi go, „choć już od paru lat chodzili we trójkę”. „Łysy jak byk”, „Taki wsiowy ogierek” – po cichu go ocenia14. Najtrwalsze wspólnictwo gwarantuje podobieństwo losów, najlepiej znajomość od dzieciństwa.

Decydującym sprawdzianem wspólnickiej więzi staje się pobyt w więzieniu, gdy pokusa, by zdradzić wspólnika – i uzyskać skrócenie wyroku – jest szczególnie silna. Dlatego też dochowanie wierności postrzegane jest jako szczególna wartość. Zarazem wywiera się presję na przestrzeganie zobowiązań. To także z tego powodu wieczorami zaczyna działać więzienna poczta. „Z odległego okna słychać” głos niejakiego Szkatuły, który szuka wspólnika – czytamy w opowiadaniu Kwadratowy15. Chodzi o ustalenie taktyki na czas śledztwa, ale także o wzajemne zdyscyplinowanie się. To właśnie spośród wytrwałych i niezłomnych wybiera się wspólników – z myślą o przyszłości, już po wyroku. „Siedzieliśmy razem” – podkreśla Arek, wskazując na swojego wspólnika Szramkę16. Niemniej i w tym wypadku kwestia pochodzenia może mieć istotne znaczenie. Chłopcy ze wsi, choćby i najwytrwalsi, pozostają jednak „chamkami”17. Tak jak Zebek. Choć sam przecież z „wsiowych”, „z jakiejś białostockiej wiochy”, odcina się od innych „wsiowych”, „nie trzyma z chamami nic a nic”, zostaje „porządkowym”, pobratymcom wymierza kary „cienką deseczką”, zwaną „lolą”, wyznacza dyżurnych do „mycia misek, podłogi, szorowania kibla”. Zyskuje akceptację, otrzymuje „fajurki”, „czasem szmalec i cebulę”, łóżko też ma „możliwe”, ale chłopcy z miasta unikają nadmiernej poufałości: „zawsze jednak cham”18.

Wspólników łączy blat. Rusycyzm ten, niejedyny zresztą, używany jest w różnych przetworzeniach: blatniak, blatować, blatny, zblatowany. Blat oznacza porozumienie wspólników. To niepisana, a nawet niedopowiedziana deklaracja, która zostaje zweryfikowana podczas złodziejskiej „roboty”. Gdy Arek zdobywa uznanie Szramki, ten wyciąga rękę, mówiąc: „może będą z ciebie ludzie”. Arek odtąd żyje „z nim w blacie”. „Duży to był blat”19. W ich przypadku okaże się jednak, że same słowa – choćby i blatne – to za mało. Podobne do słowa blat wydaje się określenie sztama. „Teraz z nim jestem w sztamie”20. Ma ono jednak też znaczenie bardziej ogólne. O ile blat oznacza głównie porozumienie złodziejskie, a więc interesowne, o tyle sztama może oznaczać więź bardziej emocjonalną, niedookreśloną. Czasem jednak sztama znaczy to samo co blat. Blat to także pewne gesty, potwierdzając zażyłość i wspólnictwo. Ci, którzy pozostają „w blacie”, raczej przybijają dłonie, niż je ściskają. Oto znamienna scenka: Szramka mający Tadzia Belkę za wspólnika przybija z nim dłonie „na blat”; nieznający dotąd Belki Arek jedynie ściska jego dłoń21.

Trudność interpretacyjną sprawia to, że słowo blat nabiera specyficznych znaczeń w zależności od kontekstu, intonacji, akcentu. Blatniak to wspólnik. Ale nie tylko. Kręcący się przy Meli Ząbek pełni funkcję pomocnika oraz kochanka. Koleżanki Meli z bazaru nazywają Ząbka blatniakiem („udany ten twój blatniak”), lecz wypowiadają to słowo „mrucząc”, sygnalizują tym samym jakąś dwuznaczność, za którą kryje się podtekst erotyczny22. Inna rzecz, że blatniak to nie to samo co blatny. O ile blatniakami są wspólnicy, o tyle blatni uchodzą za pomocników. Na przykład: „Za rogiem czeka na nich samochód. Blatny szofer. Pojadą na metę”23. Ów szofer to swoisty najemnik, którego prawdopodobnie odprawi się po zakończeniu „roboty”.

Określenie blat służy także jako przenośnia. Przykładem opowieść Busia o włamaniu do sklepu „na lewarek”, zwieńczona przechwałką: „I wykotłowaliśmy interes na blat”24. Oznacza to, że „robota” powiodła się bezproblemowo, a łupy okazały się obfite. Blat, czyli porozumienie wspólników, kończy się blatem, czyli pomyślnym zakończeniem „roboty”. Słuchając bohaterów opowiadań Nowakowskiego, trzeba zwracać uwagę na dźwięczność słów – ich modulację, dynamikę, soczystość lub suchość. A także na towarzyszące słowom gesty – spluwanie, cmokanie czy klepanie, o czym szerzej napiszemy w rozdziale Sygnały, gesty, znaki. Można się zastanawiać, czy w ogóle dałoby się z tych słów ułożyć usystematyzowany słownik.

Marek Nowakowski, pisząc z empatią o postaciach z kręgów złodziejskich, sygnalizuje swój dystans, szczególnie w późniejszych opowiadaniach25. Niemniej czytelnik odnosi przeważnie wrażenie, że narrator jest nie kimś ponad przedstawianym światem, lecz jego częścią. Wrażenie to nie jest złudzeniem; pisarzowi zależy na miarodajnej relacji. Czym więc wyraża się ów dystans? Zwróćmy uwagę na powracający już we wczesnych opowiadaniach motyw trójkątnej twarzy – jako specyficznej cechy ludzi z marginesu. Oto kilka próbek: „chudy o twarzy małej i trójkątnej”26, „gębę miał trójkątną, teraz w cieniu jakąś małpią”27, „z kuchni wyjrzała trójkątna i szpetna twarz szefowej”28, „wyrósł na rosłego trzynastolatka z wysuniętą, trójkątną twarzą”29, „twarz miał trójkątną, jakby lisią, z wysuniętymi nad wargę zębami”30, „twarz miał małą, trójkątną, z głęboką blizną wzdłuż policzka”31. Można by wprawdzie uznać, że pisarz używa schematu, ale ten powtarzający się motyw wydaje się istotny; sprawia, że w ślad za narratorem odczuwamy nieufność wobec powierzchowności spotykanych postaci. To nie są ładni ludzie – także fizycznie. Możliwe jest i inne wyjaśnienie: chodzi nie tylko o dystans, lecz także o obserwację antropologiczną. Motyw trójkątnej twarzy powraca, gdyż ludzie z marginesu ulegają fizycznej bądź genetycznej degeneracji. Przekazywana z pokolenia na pokolenie ułomność – zresztą nie tylko przekazywana, lecz potęgująca się – w połączeniu z rozkładem wspólnickiego etosu, który nabiera tempa od lat sześćdziesiątych, przynosi skutki w postaci narastającej brutalności.

Wczesne opowiadania Nowakowskiego – ze zbiorów Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz – zawierają wiele historii złodziejskich. Ale uwaga! W opowiadaniach tych spotyka się złodziei, paserów, naciągaczy, włamywaczy, lecz nie zbrodniarzy ani patologicznych przestępców. To jakiś „kulawy paser”, „kulawy Fredek” z bazaru, „doliniarz Plebaniaczek”32. Zarazem portrety cwaniaków żyjących „z kitu” to zazwyczaj pretekst do pokazania szerszej społeczności, na którą – niczym w ekosystemie – składają się wytwórcy, drapieżniki, pasożyty, reducenci. Owi złodziejaszkowie żywią się miejskimi odpadkami, choć czasem wyciągają rękę po więcej.

Przynajmniej pięć cech postaw amatorów „łatwego chleba” zwraca uwagę33. Po pierwsze, prawo własności niewiele dla nich znaczy, aż do chwili, gdy sami stają się posiadaczami czegoś. Tych, którzy cokolwiek mają, choćby zegarek na ręku, postrzegają nie tyle jako właścicieli, ile użytkowników owych dóbr. Ponieważ sami niczego nie gromadzą, żyją z dnia na dzień, sądzą, że czas teraźniejszy determinuje życie wszystkich wokół. Raz coś się ma, później się traci, potem znów zyskuje. Dobra materialne to raczej coś wymiennego niż stałego. Po drugie, wielu ma poczucie, że skoro inni coś mają, a oni nie, to im się też coś należy. Nie zawsze trzeba szukać głębszych motywacji. Ruszając na „dolinę” czy szykując „włamanko”, subiektywnie urzeczywistniają zasadę „sprawiedliwości społecznej”, wedle której dobra powinny być podzielone mniej więcej po równo. Choć po ewentualnym wzbogaceniu się ów egalitaryzm przeważnie słabnie. Po trzecie, dla niektórych złodziejska „robota” to właściwie jedyna szansa awansu, odmiany stylu życia, a nawet zmiany miejsca zamieszkania. Do przestępstwa może skłaniać bieda. Inna rzecz, że kryteria awansu się zmieniają; w latach siedemdziesiątych ściągnięcie komuś zegarka z nadgarstka niewiele już daje. Koszty awansu rosną, co zresztą przyczyni się do odmiany mentalności kolejnego pokolenia amatorów „łatwego chleba” – nasilenia się cynizmu i agresji. Po czwarte, świat zewnętrzny wydaje się na tyle obcy, że nie traktuje się kradzieży jako poważnego wykroczenia. To bardziej zdobywanie łupów, trofeów, fantów. Raz jeszcze uwidocznia się tu podział na „my” i „oni”, na „miasto” i „peryferie”. Na przechodniów spogląda się raczej jak na obiekty niż jak na bliźnich. Wyprawa „w miasto” przypomina rekonkwistę: z jednej strony to podbój, z drugiej – odbieranie tego, co przecież się należy, skoro samemu ma się niewiele. To konkwistadorzy i Janosikowie równocześnie, ale nie zbrodniarze. Po piąte, przynależność do złodziejskiego cechu zapewnia subiektywne bezpieczeństwo. Uwalnia od egzystencjalnego niepokoju. Chroni przed samotnością. Określa tożsamość. Jest się kimś i skądś.

Ale bywa i tak, że złodziejstwo staje się substytutem marzeń. Zamiast do egzotycznych krain, które ogląda się w Fotoplastykonie w Alejach Jerozolimskich, rusza się „w miasto”. „Tutaj poznałem Sławka, kulawego chłopaka z Marymontu. Snuł on śmiałe plany wypraw w dżungle Angoli, Mozambiku. Po latach został znanym z brawury kryminalistą i wyrokowcem, liczącą się postacią podziemnego światka Warszawy” – wspomina Marek Nowakowski w Powidokach34. Niekiedy tak kończą ci, którzy gdzie indziej i w innych czasach zostaliby odkrywcami.

Legendy złodziejskie

Wyprawa „w miasto” to na swój sposób przeniknięcie z rzeczywistości w fikcję, przejście ze świata realnego w świat mityczny. „Miasto” to sezam, nie sposób oprzeć się tu pokusie zasmakowania wszystkimi zmysłami. „Miasto” to kino, w którym można przekroczyć granicę ekranu, samemu stając się cząstką fabuły. Tak postrzega „miasto” wielu chłopaków, ruszających kolejką EKD z Włoch na ulicę Nowogrodzką. „Miasto jak dżungla. Mety. Paserzy. Wszyscy czekają na chłopców, co z kitu żyją” – snuje swoje marzenia Arek35.

Można wskazać i bardziej prozaiczne powody. Dziedziczy się rodzinną tradycję – czynnik może istotniejszy nawet niż ubóstwo. O „złodziejskich dynastiach na Zaciszu” przeczytamy w Księciu Nocy36. Naśladuje się tych, którym się powiodło. Tak jak oni wybiera się życiową drogę na skróty. W każdym razie rusza się „w miasto” tropami podsuwanymi przez legendy złodziejskie.

Przede wszystkim liczy się przekaz ustny. Tacy jak „stary złodziej” zapewne słabo czytają i piszą albo już zapomnieli o tych umiejętnościach, ale posiadają dar opowiadania. Historia powszechna nie ma dla nich znaczenia. Pamiętają jednak to, co dotyczy ich samych. Zapewne okazaliby się zdolni do spisania własnych biografii, choć raczej niechętnie oddaliby się refleksji nad sensem zdarzeń, w których brali udział. Można by ich nazwać realistami, choć z czasem te opowieści – jeśli nie wyblakną przedwcześnie – nabierają nowych barw, szczególnie gdy przekazywane z ust do ust stają się pamięcią zbiorową.

„Stary złodziej” słynie z własnych dokonań (spółdzielnia na Krochmalnej – „czysta robota”), ale też z przekazywania opowieści o „robotach”. „Pamiętam, jak pod celą opowiadałeś o robotach...” – przypomina mu Synek37. Najstarsi z Dołu (Czerniakowa) przekazują legendy, które łączą dwa pokolenia złodziei. I tak, wspominając Wrotka, pamięcią sięgają „aż przed pierwszą światową” i „tam dopiero” znajdują „podobnych do niego”. Trwa legenda Tasiemki z Kercelaka i placu za Żelazną Bramą38. Wspomina się, jak to „rzemieślnicy płacili mu normalny podatek, bo inaczej jego żuliki robili z nimi porządek”, a i policja „też dobrze żyła z Tasiemką”, sam zaś Tasiemka niczym lord w knajpie siedział i tylko forsę liczył39. „Pełne napięcia” są też gawędy Busia: „jeden niepewny ruch i już wpadka”40. Te opowieści sprawiają, że młodsi przyrównują się do starszych, spoglądają w przeszłość jak w lustro, czasem nawet „czerwienieją”, „nie takie roboty” przecież się zdarzały, i biorą „te kpinki porządnie do serca”41. Aż wreszcie najodważniejsi rzucają wyzwanie przeszłości i sami aspirują do roli nowych „artystów”42. Legendarne postacie jak (symboliczny) Wrotek czy (realny) Tasiemka współtworzą poczet bohaterów – na miarę złodziejskiej wyobraźni – i to one stają się przewodnikami podczas wypraw „w miasto” i „robót”. Być kozakiem, o którym opowiada się „pod celami”, to marzenie niejednego zdobywcy „miasta”43.

Nie wystarczą jednak same chęci, potrzebna jest smykałka, zręczność i wytrzymałość. Trzeba umieć zyskać uznanie „ferajny”. Wygląd, język, powinowactwo, znajomości, pochodzenie – to wszystko ma tu znaczenie. Dopuszczenie do „roboty” przez starszych (przynajmniej stażem) oznacza wyróżnienie, ale też poddanie próbie. Wspomniany już bohater opowiadania Życiorys dopiero z czasem zdobywa zaufanie „złodziejaszków” i zostaje zabrany na „poważną robotę”44.

Słowo robota powraca wielokrotnie45. Niekiedy zastępuje je określenie praca, np. „pracuje na numer”46. Młodsi chętniej mówią o „skokach”47. Typowe „roboty” to włamanie do komisu48, okradanie z portfeli i zegarków w tramwajach lub autobusach49, „rozprucie spółdzielni”, czyli włamanie do sklepu50, „wykotłowanie” mieszkania „obrosłego w dobytek faceta”51, ukradzenie biżuterii i lepszego ubrania52, „kombinowanie” przy transportach kolejowych53, wyrywanie torby z pieniędzmi, np. z utargiem54, „zarabianie na pociągach”, czyli penetrowanie kieszeni i bagaży podróżnych55. Chodzi tu więc o wymierne dobra materialne: najlepiej pieniądze w gotówce, a także o ubrania, urządzenia, ozdoby, które można by sprzedać na bazarze lub spieniężyć u zaprzyjaźnionych paserów. Podczas „robót” unika się dotkliwych pobić, zadawania ran, tym bardziej pozbawiania życia.

Szczególnie młodszym fantazja podpowiada „grubsze roboty”. Takie oto plany snuje Arek: „Najmniej na kilkadziesiąt tysięcy. Czasem ze spluwą na bogatych profesorków, czasem do sklepu w dzień, wywieszają kartkę na drzwiach »remanent« i od razu do kierownika »łapy w górę!« Kierownik trzęsie się, poci. Oni pakują towar w teczki. Robią to spokojnie, palą papierosy, dowcipkują. Wychodzą i w samochód. Wrzask, gwizdki milicyjne, zdarzają się też strzały. Już za późno...”56. Nawiasem mówiąc, zastanawia tu wizja „bogatych profesorków”, daleka przecież od rzeczywistości. Zapewne chodzi o symbol dostatniego życia – „w mieście”. Tego rodzaju scenariusze – nasuwające skojarzenia z amerykańskimi filmami o gangsterach – pozostają raczej w sferze fikcji, o czym przekona się później sam Arek: „nie tak to sobie wyobrażał”, „nie taki skok”57.

Technologia owych „robót” pozornie nie wydaje się skomplikowana. Podstawowe narzędzia to lewarek, łom, dłuto, wytrych58. Jeśli wytrych nie zaskoczy lub zamki okażą się oporne, pozostaje wyważenie drzwi59. Czasem snuje się rozważania, że można by „przez sufit”, gruz zebrać „na parasol”, jednak wybiera się prostsze rozwiązania60. Ważny jest podział ról: wyznaczenie uczestników akcji oraz strażników czuwających „na świecy”. Trzeba też przestrzegać ogólnych zasad, np. unikania alkoholu przed „robotą”61. Ostatecznie i tak decyduje lojalność wspólników.

Nie każdy nadaje się do „roboty”, nawet spośród wtajemniczonych w złodziejski fach. Stąd określenia: „duży fachowiec”, „do tego trzeba artysty”62, „fachowcy z dużą praktyką”63, „starzy, sławni fachowcy”64, „tam trzeba fachmanów”65. Złodziejska wspólnota ma swoją hierarchię, o tyle elastyczną, że udana „robota”, a zwłaszcza seria pomyślnych „robót”, zapewnia awans i opinię „fachowca”. „Włamywacz to nie byle co” – orzeka doświadczony Busio66. Swego rodzaju artyzmem muszą wykazać się doliniarze, tacy jak Kaczor: „Najmniejszym palcem rozluźnił pasek. Poszło bez oporu. Skóra była sztywna, wytłaczana w drobniutkie prążki. Przeczekał chwilę i rozsunął bardziej. Pociągnął. Zegarek jak wyłuskany groch zsunął się na podstawioną dłoń”67. Trzeba tu talentu, ćwiczeń, wytrwałości, a także czegoś, co nazywa się „złodziejską krwią”68.

Kamuflażowi służy „kmina”. To „mowa przestępcza”, pełna „słów zrozumiałych tylko dla wtajemniczonych”, „pozornie uboga, ale jakże bogata właściwie przez swą drapieżną skrótowość”69. Trzeba zastrzec, że Nowakowski nie dąży do rekonstrukcji kminy. To autor opowiadań, a nie słowników. Wychwytuje raczej te zwroty, które przybliżają czytelnikowi specyfikę porozumiewawczych kodów. Na przykład: „Kiepski dzień. Zabrałem tylko jedną skórę... i była pusta”70; „Jego fach – kieszeń, to śliski chleb”71; „Portfel ma w prawym karmanie”72. Domyślamy się znaczeń tych słów: „skóra” to portfel, „kieszeń” to zakamarki płaszczy czy marynarek, w których trzyma się pieniądze. Powiedzonka w rodzaju „kieszeń – śliski chleb” wyrażają niepewny los kieszonkowca. Złodziejska kmina nasycona jest naleciałościami z innych języków. Chętnie się ich używa, gdyż brzmią nieczytelnie dla postronnych, tworzą zasłonę dymną. Kmina pozwala wyznaczać granice między swoimi a obcymi, między dopuszczonymi do złodziejskiego cechu a frajerami. W kminie natrafiamy na wiele rusycyzmów: „ciurma”73, „karman”74, „stakan”75, „połuczył”76, „pałuczył”77, „nikaki”78, „abarotno”79. Do tego jeszcze pseudonimy, np. Saszka, Kola80. Z jidysz pochodzą wyrażenia w rodzaju „ferajna”81, „hint”82, „dintojra”83.

Stop języków polskiego, rosyjskiego, żydowskiego to relikt czasów, gdy Warszawa była miastem wieloetnicznym, z dużym odsetkiem ludności napływającej ze wschodu84. W czasach Tego starego złodzieja wciąż jeszcze spotyka się pośredników między dawnym a nowym, którzy przetrwali Zagładę, jak wspominany już Jojne, przed wojną „fachman” z Nalewek, uczestnik powstania w getcie, po wojnie bywalec Polonii, który przeniknął do opowiadań Nowakowskiego85. Albo Cesiek Kulas, którego dziadek był wysiedlonym z Moskwy do Kongresówki kryminalistą. Sam Kulas – jak czytamy w Powidokach – urodził się w okolicach placu Grzybowskiego, „na Grzybowie, jak mówił”, i miał w młodości wielu przyjaciół wśród Żydów. „Jakiegoś Abramka Cebulę, Miękkiego Joska, Wowkę Litwaka. Zawdzięczał im cenne doświadczenia i umiejętności. Jednego z nich nazywał swoim mistrzem. Zapytany o ich dalsze losy, odpowiadał krótko: – Zabrali ich do gazu”86. Nasyconej wyrażeniami z rosyjskiego oraz jidysz kminy używają ci, którzy terminują u starych „fachowców”. Łączność z tą epoką słabnie w latach pięćdziesiątych, a potem zanika niemal całkiem, choć wiele zwrotów z kminy przetrwa dłużej, mimo że mało kto będzie świadom ich pochodzenia.

Złodziejski fach oznacza życie w nieustannym napięciu. Daje wprawdzie poczucie przynależności do wspólnoty, jeśli spełni się kryteria złodziejskiego profesjonalizmu, liczy się jednak także fart, czyli złodziejskie fatum87. Słyszy się często: „nie ma chłopak fartu”, „cała noc bez fartu”, „ty zawsze nie masz fartu”, „myślał ze wstydem o swoim farcie”, „nie ma fartu i nie umie”, „przecież nie masz fartu”88. Innymi słowy – fart to łut szczęścia, coś niespodziewanego, nadzwyczajnego, nieprzewidywalnego. Nawet Kaczor, uzdolniony doliniarz, „zawsze przed doliną” czuje „napięcie podskakujące do gardła”, które dopiero podczas akcji mija (pozornie) „bez śladu”89. „Ciągnij mu skórę albo spinaj zegarek. Tylko powolutku, nie nerwowo” – napomina Hiszpan Długiego90. W tym fachu szybko się dojrzewa i jeszcze szybciej starzeje. „Stare złodziejachy, mają dobrze po trzydziestce, razem z nimi chodziłem na roboty” – opowiada Arkowi Szramka91. Stare – po trzydziestce! Owa „starość” to skutek arytmiczności czasu, który na przemian przyspiesza (w trakcie „roboty”), to znów zamiera (gdy trafia się „pod celę”). Liczy się więc teraźniejszość – niekoniecznie z braku wyobraźni, raczej z konieczności.

Przychodzi czasem refleksja nad sensem złodziejskiego życia. Arek, o bujnej fantazji, popada w melancholię, zanim jeszcze zakosztuje przygody: „To gówno, a nie skok. Wszystko gówno”. Powie Szramce, że „na to miasto nie ma chęci”, pożegna się i wyjedzie gdzieś daleko92. O Długim z Sielanki dowiadujemy się, że z Bolkiem z Sosnowca „szykują się w daleką drogę”93. Rusza się w „daleką drogę” pod wpływem nagłaśnianych przez propagandę wieści o inwestycjach i wysokich zarobkach. Nie odczuwa się presji ze strony rodziny, bo na skutek wojny często w ogóle nie ma krewnych; łatwiej niż kiedyś odrzucić opinie (lokalnych) autorytetów. W ogóle życie w drodze staje się modne.

Meta

Złodziejskie szlaki zbiegają się „na mecie”. Określenie to pojawia się w języku postaci ukazywanych przez Nowakowskiego na tyle często, że warto przyjrzeć mu się uważniej. Niekiedy jest używane wymiennie ze słowem melina. W obu przypadkach używa się przeważnie przyimka „na”94. „Na melinę powracali wieczorem” – czytamy o lokalu Krwawej Adeli”95.

Na pierwszy rzut oka meta i melina znaczą to samo. „Meta to tak jak baza, z mety rusza się na roboty”96. Gdy dochodzi do krótkiej sprzeczki między Esym a Adelą, ta oznajmia mu krótko: „znajdź sobie lepszą metę”97. Inny przykład to narada Arka i Szramki. On zna wszystko – myśli Arek o Szramce – „meliny paserów, starszych cwaniaków”. „Obejdziem mety, obgada się wszystko” – zapowiada Szramka98. Pobudzony Arek wyobraża sobie potem „mety chłopaków, co z kitu żyją” oraz „meliny wśród gruzów, gdzie pije się wódkę i obgaduje roboty”99. Można tu wychwycić pewną odmienność tych określeń. Melina wydaje się miejscem bardziej mrocznym, głębiej zakonspirowanym, pomyślanym raczej jako prowizoryczne schronienie niż miejsce zamieszkania. Melina to również przytułek prostytutek100. A także miejsce pokątnego handlu wódką. Szczególnie w latach osiemdziesiątych, w okresie reglamentacji alkoholu, melina kojarzy się coraz częściej z podziemiem alkoholowym. Wprawdzie w każdej z tych sytuacji może pojawić się równie dobrze hasło meta, ale ma ono więcej zastosowań.

Można też wskazać szereg wyrażeń pochodnych. Jedno z nich, bodajże najczęściej spotykane, to czasownik melinować się: „Mój kumpel na ten przykład zamelinował się we Wrocławiu”101. I w tym wypadku w grę wchodzą różne odcienie znaczeniowe: ukryć się albo znaleźć schronienie.

Metą może być kąt podnajmowany u znajomych – kumpli lub wspólników. Kaczor znajduje „bezpieczną metę” w położonym na uboczu baraku Trzyczwartaka102. Długi wynajmuje kąt u znajomej; to jego meta103. Metę użytkuje się przeważnie z innymi, chodzi więc też o to, by dobrać odpowiednią paczkę kumpli. Określenie meta sygnalizuje tymczasowość. To pomieszczenie zajmowane na jakiś czas, które w każdej chwili można opuścić104. Mianem mety określa się też miejsce, w którym można się spotkać, pogadać, potańczyć, napić się – najlepiej w towarzystwie mieszanym. „Metę u dziewczyn wynalazł Fredek i zaszliśmy tam. Postawiliśmy litra, one miały adapter. Zrobiło się całkiem swojsko” – czytamy w opowiadaniu Chamuś105. Metą – dla chłopaków – staje się pokój podnajmowany przez owe dziewczyny. Ale metą może być także samodzielnie użytkowane mieszkanie, najlepiej własne. „Ładna meta” – chwali Ząbek mieszkanie Meli, żony Tapety. Ta odpowiada: „najważniejsze, że własna”106. Nie musi być własna – byle samodzielna. Leniwa Iza dysponuje ledwie małą izdebką, ale to „cały pokój”, co więcej, „czysty” i „cichy”. Długi, zaglądając tu po raz pierwszy, rozgląda się bacznie: „dobrze mieszkasz, ładna meta”107. W opowiadaniu Sielanka metą okazuje się Dworzec Główny: „Dworzec! Najlepsza meta” – pokrzykuje taksówkarz wiozący Długiego i Hiszpana oraz poznanego przez nich na ulicy podpitego przechodnia. Ów przechodzień, zapewne urzędnik, zdaje się nie rozumieć okrzyków: „»Meta«... też słowo. Ale właściwie dobrze... »meta«”108. Meta – nie tylko dlatego, że dworzec jest celem podróży, lecz przede wszystkim ze względu na bar oraz poczekalnię.

Niektóre mety pełnią wielorakie funkcje, nie tylko schronienia czy kryjówki, z której „rusza się na roboty”. Przykładem „meta Lewandowskich”, „najlepsza tutaj na Dole meta”. Najlepsza, gdyż – jak przekonuje Hiszpan – „Chcesz gorzałki, dostaniesz. Pograsz w sztory i dziewczynę zawsze możesz sprowadzić, przekimasz się z nią jak u siebie. Gut meta”109. Tak więc meta może przypominać bar, sklepik z podstawowymi wiktuałami, nieformalne kasyno. Przy kartach, alkoholu i posiłku omawia się interesy bez ryzyka podsłuchu. To wreszcie noclegownia, także dla złaknionych odpłatnej miłości.

Dostęp do mety, a tym bardziej meliny, to przywilej potwierdzający wspólnictwo. Niemożliwy jest tu wstęp bez rekomendacji. Utrata zaufania, jak w przypadku bohatera Życiorysu, sprawia, że „prawdziwi złodzieje” mają go już „stanowczo dość” i do melin nie udaje mu się wrócić, przeganiają go „jak zadżumionego”110.

Meta czy melina to centrum przestępczej wspólnoty. Czasem przypomina ona komunę rodem z Cyganerii Giacoma Pucciniego, łączącą złodziei, obieżyświatów, niespełnionych artystów. Poniekąd taką właśnie metą jest lokum Krwawej Adeli: oprócz złodzieja Esego spotykamy tu również ulicznego fotografa111.

Więzienie

Pierwszy krąg wtajemniczenia. Zdobycie zaufania wspólników. Dopuszczenie do „roboty”. Wpadka. Noc na „dołku”112. Przesłuchanie, a zarazem egzamin. Milczeć i nie wydać wspólników. Tak jak mówili starzy i doświadczeni: „Lepsza jest jedna zaparta niż sto przyznanych”. Protokół. „Suka” czekająca pod komisariatem. Kierunek – Gęsiówka.

Drugi krąg: przejściówka. Cela „na dwie, trzy noce tylko”. Selekcja więźniów. Pierwsze porozumienia. Ustalanie niezrozumiałej dla nowicjusza skali wartości. Pierwszy posiłek, w progu staje „kalifaktor z kotłem żarcia i chochlą”. Nieme gesty. „Oto podchodzi do kotła mały, zgarbiony człowieczek o niczym się nie wyróżniającej twarzy, jego oczy zderzają się z oczyma kalifaktora, zwanego pobłażliwie fajfusem, jest to kilka sekund tylko i fajfus nabiera mu hojną ręką tłuszczu z wierzchu kotła, dokłada tej pożywnej kluskowo-kartoflanej gęstwy z dna”. Już wiadomo, ten mały człowieczek zajmuje uprzywilejowaną pozycję. Estyma otacza też handlarza „posadzonego za fałszywy towar, jakieś oszukańcze cukierki, doprawiane krochmalem i sacharyną, farbowane na wielokolorowo”. Godzinami relacjonuje „swoje odpustowe przygody” i zostaje hojnie za to obdarowany papierosami. Jacyś dwaj rozmawiają szeptem. Powoli ujawniają się „osobliwe zwyczaje tutejszego życia”. Zarysowuje się „wspólnota kryminalistów i wyrokowców”, „zahartowana, okrutna, połowę życia spędzająca w ciurmach”, „tak bardzo odmienna od wszystkich ludzkich wspólnot i środowisk”, które spotyka się na wolności.

Trzeci krąg: cela. Zatrzaskują się drzwi. Nowy więzień stoi i rozgląda się niepewnie, „trzymając niezgrabnie swój więzienny ekwipunek w postaci koca, zagłówka, prześcieradła, miski i łyżki”. Wysuwa się ku niemu celowy, np. Szatan, „rosły, wysoki mężczyzna o zwierzęcej, dzikiej twarzy”. To strażnik „przestępczego kodeksu”. Obowiązkowa rewizja. Celowy „w asyście swych sprawnych, okrutnych pomocników” odbiera papierosy, „wolnościowe wałówki z żarciem” i „co ładniejsze osobiste drobiazgi”. Umieszcza to wszystko w swojej podręcznej szafeczce nad pryczą i oznajmia ze złośliwym uśmiechem: „Wszelka własność prywatna podlega likwidacji!!!”. Oto pierwsza lekcja więziennej socjologii. Lekcja kolejna – poznawanie hierarchii. Najniżej znajdują się „wieśniacy i nowicjusze”, którzy wieczorem układają się „pokotem na betonie”, opieszałych zaś celowy wali „drewnianą pałką w zadki i plecy”. Najwyżej w hierarchii – „legitymujący się wyrokami i wykonywaniem rozmaitych przestępczych zawodów”. Klawisze, inspekcyjni, a nawet więzienne „naczalstwo” respektują „wewnętrzne, niepisane prawa kryminalistów”, a tych „użalających się na swój los lub donosicielstwem próbujących wkupić się w łaskę traktują z wyraźną pogardą”.

Tak więc „przypadkowi więźniowie, frajerzy i wieśniacy” również na zewnątrz celi nie znajdą „oparcia i zrozumienia”. Działa „więzienna poczta”, nocami odbywa się też „tajemniczy handel” między celami przy użyciu worka zwanego „koniem”113. Celowy szybko może ustalić, kto kim jest i skąd się wziął. Bywa, że rekomendacja starszych stażem zwalnia „młodego adepta przestępczego procederu” z „okrutnej i często hańbiącej tresury”. Takiego adepta celowy może nawet wyróżnić, rzucając mu papierosa ze swojej szafeczki: „Zajarz sobie szluga, małolat!”. Nie trzeba czekać długo na „proces zmiany osobowości – niewolniczego podporządkowania, strachu i małości ludzi, którzy trafili tutaj przypadkowo”. „Tam, na wolności” być może władczy, tutaj szybko tracą te „wolnościowe cechy”, zmuszeni przez celowego do „psiej uległości”114.

Czwarty krąg: oddział dla recydywistów. Odrębny dla starych i młodocianych. W celi „krnąbrnych i żywiołowych małolatków” powielanie scenariusza znanego z kwarantanny, tyle że z większą dozą okrucieństwa. „Rozróby, łamanie więziennego regulaminu i zażarte bójki”. Ćwiczenia z odporności na ból. Nauka „pogardy dla własnego ciała”. Szkoła nieustępliwości i nieprzejednania. Zgnojenie lub wilcza osobowość jako rezultat115.

O obowiązującej hierarchii, której przedsmak nowicjusze poznają już w przejściówce, czytamy w opowiadaniu Zebek. Przy stole zasiada do posiłku dziesięciu chłopaków z miasta, „cała ferajna”, z celowym na czele. Usługują im „chamki” ze wsi. Ferajna śpi „na najlepszych lóżkach” i nazywa siebie „Londynem”116, co zresztą nasuwa skojarzenia z popularnymi wyrażeniami „czuć się jak lordzisko”117, „być jak lord”118, „ubrany jak lord”119. Lord i Londyn to symbole dobrobytu, a także arystokratyzmu, zaczerpnięte zapewne z filmów. Co ciekawe, Londyn ma tu wyższe notowania niż Paryż. „Paryżem” zwą się ci, którzy choć i tak uprzywilejowani, stanowią klasę niższą niż „Londyn”. „Frajerstwo, chamy, słowem element przypadkowy” tworzy zaś „getto”, utrzymywane w ryzach przez celowego i jego pomocników, czasem przy użyciu pałek, zwanych „lolami”120. Zarysowuje się zatem trójpodział: Londyn (arystokracja), Paryż (burżuazja), getto (plebs), niczym w dawnym społeczeństwie stanowym.

W ustalaniu hierarchii liczy się więzienny staż. „U mnie już siódmy raz...” – przypomina Gałus, przewodzący grupie wspólników z Annopola121. „Długo ty już siedziałeś?” – pyta „stary złodziej” Synka. „Będzie z trójkę” – odpowiada Synek, co „stary złodziej” kwituje „bezgłośnym” śmiechem. „U mnie już dycha”. Synek patrzy z podziwem. Aprobuje bez zawahania przywództwo „starego złodzieja”122. „Nie jestem frajerem”, „siedziałem już...” – oznajmia na powitanie Kwadratowy. Prezentacja wywiera spore wrażenie, a Kwadratowy nabiera przekonania, że „chłopcy spod celi już nie przyczepią się”123.

Nie tylko staż się liczy, istotne znaczenie mają także nazwy więzień. „Przed wojną jeszcze to była Daniłowiczowska...” – zwierza się Gałus. „Teraz ani śladu” – wtrąca jego kompan124. Strzelce Opolskie kojarzą się z izolatkami: „asfaltowa podłoga, mroczna cisza i surowi, pedantyczni klawisze”. „Potem Sztum, Rawicz...”125. Siedlce – „ciężka ciurma, ciężka”, konstatuje Hiszpan, i to „cmokając”126. Czasem słychać szeptem prowadzone rozmowy, „a w tej rozmowie długi szlak znaczony etapami wielu więzień”: Wołów, Siedlce, Wronki, Rawicz, Płock, Strzelce Opolskie127. Kolejne odsiadki sprawiają, że przybywa gwiazdek na pagonach. Czy mówiąc ściślej – tatuaży na ciele, które pełnią podobną funkcję jak dystynkcje wojskowe (o czym jeszcze napiszemy). Nieprzypadkowo Kwadratowy zostaje przepytany „podstępnie” przez Krostowatego ze znajomości więzień128. W tym środowisku nietrudno się zorientować, co i ile znaczy dana nazwa. Swojakiem, a tym bardziej przywódcą, zostaje się tu za konkretne zasługi.

Wyliczanki więzień, liczby otrzymanych wyroków służą ustalaniu hierarchii. Miewa ona i szersze znaczenie. Uświadamia z jednej strony własną podmiotowość (skoro zdołało się przetrwać), z drugiej – znaczenie solidarności. „Razem pod jedną celą”129. Dla wielu takie hasło wystarcza za wszelkie rekomendacje. Odsiadki to cezury. Przykładem Gałus pamiętający jeszcze zniszczoną w czasie wojny ulicę Daniłowiczowską130. Oto historia ludzi bez historii.

* * *

Zamiarem tej pracy jest pokazanie twórczości Marka Nowakowskiego jako panoramy społecznej, w której więzienie to ważny, ale niekoniecznie najważniejszy element. W dalszej części tego rozdziału dokonamy zatem selekcji motywów więziennych, akcentując metodę pisarską Nowakowskiego, której istotą wydaje się ukazywanie pobytu w więzieniu jako doświadczenia zmysłowego. Kwestii wartych omówienia, o czym przekonuje choćby pobieżna lektura Księcia Nocy, od którego rozpoczyna się ten podrozdział, byłoby oczywiście nieporównanie więcej.

Od świata zewnętrznego więzienie różnią przede wszystkim dźwięki. „Ktoś” idzie korytarzem. „Podkute buciory”. Zatrzymuje się. „Zgrzyt klucza w zamku, jękliwy jak płacz dzieciaka, który dostał po tyłku”. „Ciężkie okute blachą drzwi” rozwierają się „szeroko”131. To dźwięki brutalne (podkute buciory), ostre (zgrzyt klucza), ciężkie (okute blachą drzwi). Wywoływać muszą niepokój oraz niepewność (ktoś idzie), tym bardziej że w półmroku nie widać wyraźnie twarzy. Skłaniają do powrotu – w myślach – do dzieciństwa, kiedy jeszcze różne scenariusze życia wydawały się możliwe, ale też dzieciństwa, w którym nie zaznało się wiele ciepła. Stąd chyba porównanie dźwięku otwieranych drzwi do płaczu dziecka. A to dopiero cela aresztancka (W komisariacie). W więzieniu doznania dźwiękowe się wzmagają. Tupot drewniaków, szuranie drewniakami, trzaskanie drzwiami, kroki głucho stukoczące, „wstrętnie” skrzypiące i piszczące wyrka, chrapania, brzęk kotłów z jedzeniem, hurgot otwieranej kraty, głosy funkcyjnych, szorowanie korytarza, łoskot wynoszonych kibli132. Oto więzienna audiosfera – przepełniona dźwiękami niespokojnymi, nieczystymi, odzierającymi z intymności, od których trudno się uwolnić.

Kontrapunktem dla tych dźwięków są opowieści gawędziarzy, niekiedy farmazonistów, oraz piosenki. Do sztuki słowa przekonuje się bohater opowiadania Książę Nocy, gdy trafia „pod celę” „na siódmym oddziale” Gęsiówki – „celę krnąbrnych i żywiołowych małolatków”, gdzie „panem udzielnym” jest Ząbek, „śniady, muskularny chłopak o wiecznie uśmiechniętych oczach, ze złotym zębem na przedzie”. Ząbek obdarza go przyjaźnią. „Starałem się czymś Ząbkowi odpłacić” – relacjonuje bohater opowiadania. „Wieczorami więc, kiedy już zgasło światło odrutowanej żarówki na suficie, opowiadałem książki, właściwie wymyślałem, korzystając z wielu książek, z zapamiętanych fragmentów, wątków, sylwetek bohaterów – taką jedną, rozgrywającą się podczas więziennych wieczorów baśń, i największą dla mnie satysfakcją były błyszczące przejęciem oczy Ząbka; chciwie raz po raz zaciągał się papierosem i rozbłyskujący ognik pokazywał jego oczy. A kiedy urywałem na chwilę dla odsapnięcia lub wymyślenia czegoś nowego, rozlegał się jego niecierpliwy głos: – Ładuj dalej!”. „Odczuwałem równocześnie po raz pierwszy siłę sztuki, która na chwilę chociaż wszystko: celę i ludzi w niej się znajdujących zmieniała, przenosiła gdzie indziej, wyrazem tego były westchnienia tu i tam oraz z nagła rozbłyskujące ogniki papierosów”133.

Rozpoznajemy w tym cytacie rys autobiograficzny. Marek Nowakowski nieraz przecież powraca do pytania o praźródła literatury. Oto jedno z nich: wieczorne opowieści „pod celą”. Zarazem zyskujemy ważną wskazówkę: w więzieniach opowiedziano nieskończenie wiele historii, realistycznych, fantastycznych, metafizycznych. Jeszcze w latach pięćdziesiątych przekaz ustny odgrywał rolę niemal taką jak w czasach Homera. Potem został zerwany. Komu chce się opowiadać, skoro można popatrzeć w ekran telewizora...

Ci, którym brakuje daru opowiadania, znają przynajmniej więzienne piosenki. Kaczor dla dodania otuchy sobie i wspólnikom brnie przez pierwszą, potem drugą zwrotkę: „Jam... złodziej, czarodziej, przede mną wielki, otwarty jest świat, w niejednej ja ciurmie...”134. W więzieniu docenia się tych, którzy mają i głos, i pamięć. Każdy lubi – czytamy w opowiadaniu Cela osiemdziesiąta ósma – „wieczorny śpiew”. „On gites śpiewa. Ale trochę zmienia drugą zwrotkę” – ocenia Dziobus. „I tak ładne” – broni zapiewajły Bełgot135. Najchętniej słucha się piosenek o wolności i o kobietach – co właściwie na jedno wychodzi. Powracają słowa: „na wolności ja stworzę ci raj”136, „wrócę i ucałuję twoje ręce...”, „wrócę, położyć muszę kres twej męce...”137, „przytulę się do twych ud”138, „...poznał ją w tramwaju, zaraz bratnią duszę wyczuł w niej...”139, „przytulę się do ciebie i noc będzie pełna żaru”140, „kto z was nie siedział, ten tego nie zrozumie, tęsknoty więźnia w szarego dnia zadumie...”, „gdy trupi blask księżyca ogarnie całą ziemię, tu w murach na Gęsiówce śpi niewolnicze plemię...”141. Ale trzeba uważać, w każdej chwili mogą wpaść klawisze i ukarać karcerem za zakłócanie ciszy. Gdy słychać ich kroki na korytarzu, rozlega się czujny okrzyk: „Atanda!”142. Poza tym piosenki są też grypsem – sygnałem przesyłanym współwięźniom z innych cel. Przykładem Karol Przygoda wyśpiewujący Murkę dla Mańki siedzącej opodal na „babskim oddziale”. Zaraz po zgaszeniu świateł zaczyna „swój żarliwy gryps z Mańką” – komentuje narrator143.

Zapachy również przypominają o uwięzieniu. Mury więzienne wydzielają wilgoć, znaczącą zaciekami ściany i sufity144. Ciała więźniów pachną potem, szczególnie latem („Ci z osiemdziesiątej ósmej leżeli na łóżkach półnadzy i spoceni”145). Unoszą się opary jedzenia – pobudzające apetyt i zarazem wprawiające w obrzydzenie, np. woń grochówki, „gęstwy grochu i kartofli” z dodatkiem „kilku wielkich i nieświeżych skwarek”146. Nad wszystkim dominuje odór kibla. Stąd też skojarzenia celi z „kolejowym klozetem”147. Uniesienie zardzewiałej pokrywy kibla wywołuje odrazę148. Szorowanie kibla, aż „porysowana blacha” nabierze „połysku”, należy do tych, którzy zajmują najniższą pozycję w celi149. Inna rzecz, że kalifaktorzy i ich pomocnicy, wynoszący kible „do sracza” (szamba), chwalą sobie to zajęcie, gdyż urozmaica ono więzienny mozół150. Zapachy te budzą odrazę, choć w miarę upływu czasu zmysł powonienia tępieje. Przeciwieństwem więziennych zapachów są przede wszystkim papierosy. Papierosowy dym to klosz, który na chwilę przynajmniej oddziela od otoczenia. Niweczy wyziewy więzienne, tłumi zapachy ciała, pozwala oddalić się myślami od więziennych realiów, nastraja do rozmyślań o wolności. W więziennym życiu mają nadzwyczajną wartość.

Więzienie zmienia smak. Świeżość i nieświeżość są tu pomieszane. Po kryjomu przyrządza się więzienne potrawy. Ci bardziej doświadczeni wiedzą, że warto „zbierać tłuszcz z zupy, stawiać w kubeczku na oknie”, bo do rana zrobi się z tego „smakowity smalec”. Chciałoby się wypić pod pajdę z owym smalcem „lepszą wódkę”151. Powracają wspomnienia smaków. Gdy z okolicy dobiega „babski głos”: „Józiu, nie zapomnij bułek!”, zbudzić się może myśl o domowym cieple, obecności kobiety, posiłku innym niż ten otrzymywany z rąk kalifaktora152.

W więzieniu odkrywa się nowe znaczenia dotyku. Pomińmy już fakt, że przebywa się przeważnie w zatłoczonych celach, co siłą rzeczy oznacza nieustanne ocieranie się o innych, czemu zapobiegać ma podział na uprzywilejowanych i gmin. Niekiedy nawet prozaiczny gest wpływa na wyobraźnię. Oto Dziobus z celi numer 88, znużony upałem, zanurza głowę w wiadrze. Choć wody w nim nie pozostało wiele, jednak jej chłód przypomina rzekę. Dziobus dotyka „wargami zmarszczonej jak firanka powierzchni”153. Rzeka kojarzy się z wolnością, firanka z domem, dotknięcie wargami z delikatnością. Inaczej odczuwa się też temperatury. Chłód wody z kubła przynosi ulgę w dusznej i gorącej celi. Ale innym razem może skojarzyć się z grobem; tu nie ma temperatur pośrednich154. Niekiedy po raz pierwszy z rozmysłem dotyka się papieru listowego. Wszak wyczekuje się na listy, szczególnie od bliskich kobiet (żon, narzeczonych, matek). Chłopak z opowiadania Powrót dostaje bodajże najpiękniejsze listy. Czyta, a potem skręca „w tych listach tytoń”155. Ten więzienny papieros przypomina o zapachu i dotyku kobiecego ciała. Doświadczenie więzienne odmienia zmysły. Ogłusza, paraliżuje powonienie, odbiera smak, ale czasem też wyostrza wrażliwość.

Określenie „pod celą” to zapewne skrót myślowy156. „Otworzył drzwi celi pod numerem 110” – czytamy w opowiadaniu Kwadratowy157. Być „pod celą” to właściwie znaleźć się „pod numerem”. W więzieniu liczą się bowiem numery – na drzwiach, w statystykach, w kodeksach karnych. Więzień też staje się numerem. Cele przeważnie są „małe i ciemne”158. Nabiera się poczucia, że jest tu się trochę mniej człowiekiem niż na zewnątrz – i nie wszystkie normy humanitarne obowiązują, szczególnie wobec obcych. Wyrażenie „pod celą” oznacza też wtajemniczenie we wspólnotę przestępczą, znajomość jej reguł, akceptację ze strony kumpli i wspólników. W finale Księcia Nocy narrator konstatuje: „nigdy odtąd nie mówię: »w celi«, ale: »pod celą«; tak tam się mówiło i zostało to we mnie na stałe, nawet wyrwany z głębokiego snu tak od razu powiem”159. W ślad za bohaterami Marka Nowakowskiego będziemy używać wyrażenia „pod celą”, które skrywa o wiele więcej sensów niż bardziej poprawny językowo, lecz odarty z owych znaczeń zwrot „w celi”.

Więzienie to w istocie struktura przemocy. Widać ją choćby w przytoczonych wcześniej scenach z Księcia Nocy. Warto jeszcze podążyć tym tropem. W opowiadaniach Nowakowskiego zwraca uwagę podobieństwo zachowań – młodocianych w poprawczakach i starszych w więzieniach. Zważywszy, że pobyt w poprawczaku niejednokrotnie poprzedza późniejszą karę więzienia, można mówić o sprzężeniu zwrotnym: młodociani z poprawczaka naśladują zachowania starych więźniów, kierując się relacjami krewnych czy znajomych lub własnymi wyobrażeniami, później zaś kultywują obyczaje więzienne podczas pobytu „pod celą”, tym mocniej utrwalając zasadę przemocy. Rządzi ona właściwie wszystkimi instytucjami zamkniętymi (Erving Goffman powiedziałby – totalnymi), jak poprawczaki, izby wytrzeźwień, internaty, koszary.

„Jak tam było w tym poprawczaku?” – pyta przyjaciel Arka, gdy ten wraca po pół roku. Arek udaje zawadiakę, ale po tym pytaniu długo milczy, przygarbia się, sięga po kolejnego papierosa. „Źle tam było. Ponury dom z czerwonej cegły. Kraty. Dużo krat. W oknach. Wpierw właściwie mur z tłuczonym szkłem”. Sypialnia „z małym okienkiem u góry”, czterech chłopaków ostrzyżonych „na pałę”, „wszyscy wytatuowani”, „ten z blizną podstawił mu nogę”, „ktoś walnął w plecy” czymś bardzo twardym, Arek „nie wiedział, co robić”, „nie jadł kolacji”, w nocy „obudził go duszący gorąc oblepiający twarz”, „kocówka”, odtąd „spał na betonie”. A później na betonie spał kolejny nowy, „taki ze wsi, głupkowaty Wojtek”, „męczyli go ciągle”. Któregoś razu wychowawca wezwał Arka do swojego pokoju. „Złapał za rękę, ścisnął mocno, pogładził, długo gładził, coraz szybciej, dłonie mu zwilgotniały, sczerwieniał...”. Arek zerwał się i wyskoczył na korytarz, do pokoju. „Pewnie porządnie cię załatwił – wyglądasz marnie, a i z pedzia kawał byka”. Ale wtedy właśnie Arek, z zamkniętymi oczami, „bykiem runął na tego z blizną”. Udało się. Zyskał uznanie: „Nie pękasz i parę w łapie masz”160. W przeciwieństwie do głupkowatego Wojtka ze wsi, który został kozłem ofiarnym.

Mniejsza o dalsze losy Arka, Szramki i pozostałych chłopców z poprawczaka. Widać tu rytuał przemocy: brutalne powitanie nowego, próba odnalezienia się w kolektywie, odwet na kolejnym nowym, uznanie przemocy za naturalny bieg rzeczy. Przemocy towarzyszy podtekst seksualny, a jego siła zależy od osobowości tego, kto zyskuje dominację w grupie. Napięcie rośnie wśród dorosłych więźniów. „Chłopiec o wielkich z lekka zamglonych oczach” – z opowiadania Kwadratowy – nie wytrzymuje presji. Gdy pada hasło „gramy w dupnika”, a potem rozlega się wrzask „kładź się”, chłopak bezwolnie podchodzi do ławki, zakrywa mu się ręcznikiem oczy, a jego schylone plecy zaczynają drżeć. Tym razem zabawę przerywa Kwadratowy: „Bić można, ale czy zawsze tylko w jedną dupę?”. Sprzeciw jest zatem możliwy, ale pod warunkiem nadzwyczajnej siły oraz za cenę niechęci. „Nie lubią mnie, ale boją się” – konstatuje później Kwadratowy”161. Inna rzecz, że Kwadratowy ostatecznie też przegrywa: jego pragnienie wolności prowadzi do autodestrukcji.

Dochodzimy do kluczowej kwestii w twórczości Nowakowskiego: więzienia jako szkoły charakteru. Płaci się za to urazami psychicznymi. Zyskuje głębsze rozumienie własnej godności oraz zasad wspólnotowych. Chyba że się zostanie frajerem albo cwelem. Wróćmy na chwilę do historii Arka i Szramki. Okazuje się, że siła woli pozwala uniknąć zgnojenia. Sam wyrok niekoniecznie budzi lęk, szczególnie wśród tych, którzy i tak niewiele mają, nie czują się odpowiedzialni za innych, mało myślą o przeszłości i przyszłości, egzystują na granicy życia i śmierci. Prawdziwy strach wzbudza dopiero konfrontacja z zasiedziałymi kryminalistami, jak ci z osiemdziesiątej ósmej. „Już tam was zgnoją” – szydzą funkcyjni162. To chwila, w której nawet hardzi stają wobec pytań: kim jestem, co znaczę, co zrobię. Ale najgłębiej przeżywają tę chwilę ci, którzy dopiero terminują w przestępczym rzemiośle, trafili tu przypadkowo lub dali się ponieść pragnieniu przygody. Jak ów „gruby chłopak”, którego klawisz Szczęka wpycha do celi nr 88 i mrużąc „zagadkowo” oczy, przedstawia: „Klient na wychowanie”163. Tacy jak on stają wobec alternatywy: frajerek albo swojak. Nie ma trzeciej drogi. A werdykt „pod celą” więcej znaczy niż wyrok na sali sądowej. Nie dać się zgnoić – o to toczy się gra.

Więzienna seksualność jest mimo wszystko dwuznaczna. Z jednej strony objawia się agresją – gwałceniem frajerów. Z drugiej – to właśnie „pod celą” trzeba nauczyć się oswojenia seksualności, a nawet kontrolowania jej. Gdy zapada zmierzch i zbliża się pora snu, napięcie erotyczne narasta. Można je rozładować – gwałtem lub samogwałtem. „To dziś w nocy każdy śpi ze swoją... ręką?” – rzuca hasło pewien doliniarz z Annopola164. Innym razem rozlega się nakaz Ząbka: „Zastawiam wszystkich, każdy musi bić konia, temu, co nie będzie bić, wpada carski aż do przełyka!”. W tym „dzikim języku” słowo „zastawiam” oznacza przymus dla wszystkich, a zwrot „carski aż do przełyka” to „największa obelga dla świadomego więźnia”165. Ale w tych warunkach onanizm oznacza już moralny postęp. Nikt nie padnie ofiarą gwałtu.

Bywa też, że właśnie w więzieniu doświadcza się bardziej subtelnego erotyzmu, niekiedy po raz pierwszy w życiu. Ktoś dostrzega w szczelinie zasłoniętego blendą okna: „Majtki na wolności!”. I to „babskie!”. Rozlega się „suchy spragniony śmiech”. Mężczyźni patrzą, „zbiwszy się w gromadkę, na biały blok naprzeciw”. „Coś różowego”166. W tym wypadku fascynacja kobiecością to już coś więcej niż tylko potrzeba zaspokojenia się w kobiecym ciele. Pożądanie się sublimuje, przybiera nowe barwy – róż zmieszany z bielą. Seksualny głód sprawia też, że docenia się walory starości. „Najlepiej u nas mieli ci starsi faceci, co to im już wszystko wygasło w palenisku, oni tam o baby wcale się nie martwili” – czytamy w jednym z opowiadań167.

Zdarza się, że w więzieniu mężczyźni, i to młodzi, odkrywają w sobie ojcowski instynkt. Wskazywaliśmy już, że brak wzoru ojca, nieznajomość ojcowskiej roli, obawa przed ojcostwem to istotne cechy świadomości postaci ukazywanych przez Nowakowskiego. Czy ojcostwa można się nauczyć pośród mężczyzn skupionych „pod celą”?168 Z pewnością ma tu miejsce – skoro więźniowie nierzadko znacznie różnią się wiekiem – konfrontacja dojrzałości i niedojrzałości. Obserwacja – innych i siebie – wyzwala czasem uśpione wcześniej uczucie. Gwałcony chłopak, za którym wstawia się Kwadratowy, poszukuje ojcowskiej troski. Zawierza Kwadratowemu: „ja już nie mogę” – mówi. „Wierzy we mnie” – myśli Kwadratowy. Zakłopotany, „starając się nie spoglądać w jego wielkie oczy”, okręca się kocem, ziewa „sztucznie” i każe mu kłaść się spać. Nie od razu jednak zasypia. Myśli „o małym”169. Ostatecznie wycofuje się z roli ojca, może dlatego, że sam nie zaznał w dzieciństwie ojcowskiej troski i surowości. Wydaje się zagubiony. Odpowiedzialność za drugiego człowieka to zbyt wiele dla Kwadratowego. Podkreślmy, że ten fundamentalny temat Marek Nowakowski podjął już w swoim debiutanckim opowiadaniu, a miał wówczas raptem 22 lata.

Swojacy „spod celi”, gdy już ich relacje zostaną uporządkowane w czytelnej dla wszystkich hierarchii, rozpoznają sens solidarności. Przetrwanie w osamotnieniu wydaje się niemożliwe. Znaczenia nabiera umiejętność dzielenia się. Trzyczwartak, prezentując Kaczora żonie, przypomina: „Z pierwszego wyroku kumpel. Wszystkim się dzieliliśmy... nawet pajdką...170. Dzielenie się „wszystkim” rodzi więź emocjonalną porównywalną z braterstwem. Doświadczenie solidarności w więzieniu to najpewniejsza gwarancja lojalności. Koledzy „spod celi” stają się „herbatnikami”. Może od wspólnego parzenia i picia mocnej, czarnej herbaty, która wprawia w „swoisty trans, ekstazę”? Taką sugestię znajdziemy w późniejszym opowiadaniu Grecki bożek171.

Zanim trafi się za kratki, wolność wydaje się czymś niedookreślonym. Dla ludzi, którzy nie interesują się nadmiernie przeszłością, niezbyt chętnie spoglądają w przyszłość, niepewni są własnego losu, teraźniejszość rozciąga się, rozpływa, przyspiesza, zwalnia – trochę jak na obrazach Salvadora Dalego. Ale „pod celą” czas się zatrzymuje. Perspektywa, proporcje się zniekształcają. Drobiazgi, które „na wolności nic nie znaczą”, w „pudle” stają się największymi problemami172. Odsiadka to mimowolna okazja do refleksji, czym jest czas, a co za tym idzie – czym jest wolność. W ogóle zaczyna się używać słowa wolność, które poza murami więzienia wydawać się może nazbyt abstrakcyjne. Świadczą o tym napisy na więziennych ścianach w rodzaju: „Żegnaj Wolność”173. Wolność występuje w powiedzonkach czy zaklęciach: „jak pragnę wolności”174. Śpiewa się o niej piosenki, np. Na wolności ja stworzę ci raj...175. Wolność pojawia się jako motyw więziennych tatuaży. Na przykład Busio ma na piersi „wytatuowaną wielką gwiazdę wolności”. To „stary wzorek”, wyjaśnia, „jeszcze ruskie urki, te z Odessy, miały takie gwiazdy”176. A babskie „majtki na wolności” wręcz elektryzują wyobraźnię177. Słowo wolność jest zresztą rodzaju żeńskiego. W więzieniu zaczyna się wyczuwać niuanse gramatyki. Wolność ma postać kobiety178.

Jakie ślady pozostają po odsiadce? Sznyty i tatuaże, urazy psychiczne, przyjaźnie, świadomość wolności? Odwaga, lęk przed przemocą, otępienie, rozchwiana emocjonalność, brak wrażliwości w jednych sytuacjach, nadmiar – w innych? Trudno tu o generalizację. Na przykład dawny postrach Czerniakowa – Wrotek – po wyroku przypomina kłodę drewna. Jedno wydaje się niewątpliwe: jeśli ktoś uniknął zgnojenia, opuszcza więzienie z wyostrzoną, choć i wypaczoną świadomością, kim jest.

Kapusie

Więzienna szkoła uczy lojalności. Z jednej strony czyni ona z lojalności najważniejsze kryterium wiarygodności, z drugiej deformuje je, narzucając dychotomię: milczenie – kapowanie. Ma to istotne skutki dla życia poza więzieniem. Już dzieci uczy się, że co innego mówi się w domu, a co innego publicznie, zachęca raczej do milczenia niż mówienia. Na przykład córeczka Trzyczwartaka przed wyjściem do szkoły otrzymuje zwięzłą lekcję od matki: „O nim ani słowa”. Mała przytyka „palec do ust” i krzywi się „domyślnie”179. Zarazem owa dychotomia okazuje się przydatna w warunkach państwa totalitarnego. Co najmniej tej umiejętności możemy się nauczyć od ludzi z peryferii – zdaje się sugerować pisarz.

Nie ma takiego wulgaryzmu, którego nie użyłoby się w odniesieniu do kapusia. „Łachudra”180, „duży łachudra”181, „stara szmata”182, „straszna kurwa”183 – to tylko nieliczne przykłady. Im brutalniejszy opis kapusia, tym sroższy odwet184. Tutaj każdy wie, co grozi za złamanie zasad wspólnickich. Sugestywną ilustracją wydaje się opowiadanie Trzyczwartak. Do baru Pod Bombą wchodzi „on” – narrator chyba celowo nie używa imienia, jedynie zaimka – „zgarbiony, oberwany”, przystaje przy bufecie, ale szybko robi się wokół niego puste miejsce. „Kapusta przychodzi tutaj?” – pada wnet pytanie. Wzrok tego przy bufecie staje się „śliski ze strachu”. „Sprzedał wspólników i przychodzi tutaj?!...” „Dał im chleba na trojaka... a sam obskakuje golonkę”. Ktoś unosi „talerz z resztkami tartego grochu”, „żółta masa” oblepia „twarz małego”, który kuli się „szczurzo” i zasłania rękoma. „Kapuś tu być nie może...” – padają okrzyki185. Tylko Trzyczwartak zdaje się wahać: „A bo to wiadomo... trudno o tym wiedzieć... Trudno”. Jego wspólnik Kaczor nie ma wątpliwości: „Głupiś” – orzeka krótko. Na co Trzyczwartak wycofuje się pospiesznie: „Ma się rozumieć – ja też bym takiego... chyba że...”186. W przypadku posądzenia o kapownictwo nie wchodzą w grę okoliczności łagodzące. Oczekuje się jednoznacznego i solidarnego potępienia, które zarazem spaja wspólnotę lojalnych.

W praktyce istnieją jednak wyjątki od zakazu kapowania. Bezwzględne reguły dotyczą swojaków. Ale w „mieście” przybywa ludzi z zewnątrz, przeważnie ze wsi. Powstają nowe ulice, stare znikają. Nowe bloki zasiedla mieszanina ludzi z różnych stron. Coraz trudniej rozeznać się w tym ludzkim gąszczu. Zaostrza się rywalizacja, trwa nieustanna walka o przetrwanie, o ochronę własnej niszy. Z władzą (milicją) też trzeba się jakoś układać. Cesiek Kulas, dla którego kapuś to „marnota, najmarniejsza, jaką jest taki pomiot Judasza”, uznaje, że czasem „trzeba trochę podkapować”. „Sprzedać tego czy tamtego i już dobry jesteś” (w oczach władzy). „Tego czy tamtego” – tylko i wyłącznie spoza swojackiej wspólnoty. Uściśla Kulas: „Mało to frajerów krząta się w naszej branży. Chamów nazjeżdżało się do miasta od groma. Takim chleba dać na lewo to żaden grzech”187. Moralność okazuje się bezwzględna wobec swoich i relatywna wobec obcych. Ta dwoista etyka przyczynia się do zamykania się i tak dość hermetycznej ferajny. Przynosi zarazem niejednoznaczne relacje z władzą (milicją), która, choć postrzegana jako wroga, może się okazać sojusznikiem w porachunkach z konkurentami. To z kolei sprzyja przenikaniu władzy do wspólnoty przestępczej. Nawiasem mówiąc, warte odnotowania wydaje się wyrażenie: „dać komuś chleba”. Chrześcijański symbol ludzkiej solidarności zyskuje tu szydercze znaczenie. „Dać komuś chleba na lewo” znaczy zdradzić, zapewnić więzienny wikt, celowo wyłączyć ze wspólnoty.

Zagrożenie kapownictwem ma też inne skutki uboczne. Mozaika ludzka, jaką na skutek wojennych zniszczeń i powojennych migracji staje się Warszawa, utrudnia rozpoznanie, kto jest kim i skąd. Nie tylko w nowych blokach, ale i w ocalałych kamienicach, w których po wojnie przeważnie zmienił się skład lokatorów, coraz to powraca obawa, czy gdzieś nie kryje się kapuś188. Wraz z rosnącym zagrożeniem reaguje się agresją na każdą pogłoskę o kapownictwie. Powstaje też obawa, by nie zostać posądzonym o kapowanie. Skłania ona nie tylko do wykazywania się lojalnością, ale też do środowiskowego konformizmu – dostosowania się do reguł wspólnickich. Zastanawia tu postawa Arka z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze. Jest on rozczarowany postawą swego wspólnika Szramki, jego planem skoku. Ale nie wycofuje się, bo ten mógłby „powiedzieć, że kapuś”. W obawie przed etykietką kapusia Arek bierze udział w niefortunnej „robocie”. Jakże frustrująca musi być dla niego konstatacja, że ostatecznie jego lojalność nie na wiele się zdała, skoro to Szramka nie wytrzymał presji śledztwa i zaczął kapować. Ostatecznie Arek odczuwa „ulgę, że to wszystko rozplątało się już właściwie”. Uniknął opinii kapusia, zyska zapewne sławę tego, kto potrafi milczeć i któremu można zaufać. Tak czy owak Arek postanawia: „Kapusiem nie będę”189. Choćby w imię szacunku dla samego siebie.

Kapownictwo spotyka się z powszechnym potępieniem, ale postawy mężczyzn i kobiet są często różne. Momentami można odnieść wrażenie, że kobiety nie poczuwają się do lojalności za wszelką cenę. Może i dlatego, że mają mniej doświadczeń więziennych. W opowiadaniu Przymałe buty kolejarz Bolo zagaduje nocującą na dworcu „babkę”, która wyznaje, kto mu ukradł buty. „Ale dlaczego ty go kapujesz?” – dziwi się Bolo. „Bo chcę” – słyszy ripostę190. Co nią kieruje? Chęć zemsty, odwet za lekceważenie, niechęć do złodziejstwa, chwilowy kaprys – trudno o jednoznaczną odpowiedź. Mężczyzna raczej nie poprzestałby na odpowiedzi „bo chcę”. Kobiety mogą posługiwać się donosem z powodu poczucia słabości i niezdolności do odwetu fizycznego. Kapują, gdyż nie dostrzegają innej możliwości obrony czy zemsty. Nie wiadomo, jakie motywy kierowały sublokatorką babci Arka, by wydać go jako sprawcę kradzieży. Można się domyślać, że zaważyło poczucie bezbronności przed przemocą i niemożność dochodzenia sprawiedliwości w inny sposób191.

Mężczyźni nie wykazują zrozumienia dla kobiecej logiki. Cesiek Kulas, strażnik etosu, w przypadku swojaków nie uznaje żadnych wyjątków. Tak oto interpretuje znany mu casus: „Ta Stefa to ździra. Chłop jej trochę po schabach dołożył i ona, bladź, meldunek na niego złożyła do mentowni. Ciągają go na przesłuchania i ona teraz płacze. Sprawy należy załatwiać między sobą”192. Dla kobiet lojalność to jedna z wartości – ważna, ale jednak względna. Ciekawą tego ilustracją jest opowiadanie Drewniaki... albo dziewczyna kapusia. Oto z więzienia w Siedlcach wraca Rudy, który okazał się kapusiem. Jego dawni wspólnicy planują porachunek, i to już podczas powitania na dworcu. Przyłącza się do nich kochanka Rudego. Wspólnicy nie kryją zamiarów: chcą wziąć kapusia „pod obcasy”. Nadjeżdża pociąg. „Ten kapuś” idzie „szybkim krokiem, wysunąwszy do przodu głowę”. Przystaje, po czym próbuje wyminąć oczekujących. Jeden ze wspólników bierze już rozmach do ciosu, ale oto sam otrzymuje „od tyłu mocne, krótkie uderzenie w ciemię”. Kapuś „rozpływa się w ciemności”. Wtedy słychać „zadyszany głos” drugiego wspólnika: „ona jest strasznie za nim”. Ona zaś stoi „na jednej nodze, niezdarnie utrzymując równowagę”, i wkłada na stopę drewniak – swoją kobiecą broń. „Puścił krew, nie mogłam patrzeć i...” – wyjaśnia krótko. Mężczyźni spoglądają na nią w zdumieniu, ale i z podziwem193. Oto wierność w uczuciu okazuje się ważniejsza niż lojalne przestrzeganie zasad wspólnickich. Na ogół mężczyźni uznają chyba odwrotny porządek.

Doświadczenie więzienne umacnia znaczenie lojalności, skłania też do bezwzględnego tępienia donosicielstwa. Zasada lojalności, owszem, budzi na ogół szacunek, niemniej wydaje się wymuszona presją odwetu. Wiele zależy zapewne od autorytetu środowiskowych przywódców, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że ostatecznie na straży wartości stoi strach i przemoc. Stąd też takie zachowania, jak niewychylanie się w obawie przed podejrzeniem. Atmosfera zagrożenia kapownictwem rodzi podejrzliwość, agresję, nieufność wobec obcych.

Można też spojrzeć z innej perspektywy. W epoce wyspowych społeczności, jak Włochy w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, lęk przed wykluczeniem moderuje charakter i ambicje. Zakaz kapowania – nawet jeśli wymuszony – wydawać się może formą edukacji, ważną dla ludzi, którzy nie otrzymują jej gdzie indziej194. Okazuje się także istotną wartością w państwie komunistycznym, dążącym wszak do rozbicia lokalnych wspólnot, atomizacji tradycyjnych środowisk, wpisania jednostki w organizacje masowe podporządkowane scentralizowanej władzy. W twórczości Marka Nowakowskiego kwestia lojalności i solidarności wraca w opisie nowych zbiorowości, powstających w PRL-u – załóg fabrycznych, blokowych osiedli, grup młodzieżowych. Jedno z pytań stawianych m.in. w tomie Zapis dotyczyć będzie sensu lojalności i solidarności w czasach awansu i urządzania się195.

Frajerzy

Ludzie dzielą się na swojaków i frajerów. Nawyk ten utrwala więzienie. Kwadratowy, przekraczając próg celi, oznajmia krótko: „Nie jestem frajerem”196. Pensjonariusze poprawczaka naśladują zachowania więźniów: „A może nie jesteś frajerek?”197. Frajer to nowicjusz, żółtodziób, nieznający właściwych osób oraz kodów. Co gorsza, niepewny, potencjalny kapuś, irytujący wolnościowymi nawykami. Okaleczanie ciała, pokrywanie go tatuażami służy m.in. zacieraniu „wyglądu frajerskiego”198. Więzienie to zresztą miejsce skomplikowanych podziałów. Recydywiści spoglądają na nowicjuszy z lekceważeniem. Frajerami nazywani są też ludzie skazani za drobne przestępstwa, czyli za „frajerskie sprawy”199. Oddział, do którego trafiają, starsi stażem więźniowie nazywają „frajerskim oddziałem”200. Sam fakt przebywania w więzieniu nie czyni równym wobec innych więźniów. „Frajera i stróża pierdol na środku podwórza!” – brzmi więzienna rymowanka201.

Określenia frajer i frajerstwo stale powracają w języku złodziejskim w różnych kontekstach. Mogą oznaczać zgeneralizowaną ocenę czyjegoś zachowania lub postawy, np. „ta sprawa to było frajerstwo”202. Mogą także odnosić się do grupy ludzi postrzeganych jako obcy, co więcej, jako potencjalni kandydaci do okradzenia, np. „kupa frajerstwa”203, „a było wczoraj frajerstwa”204. Frajer to dla złodzieja zwierzyna łowna. Tożsamość frajera, jego los, złodzieja nie obchodzą. Liczy się cel: odebrać frajerowi to, co ma przy sobie. Pożyć na jego koszt – ewentualnie usprawiedliwiając kradzież wyrównywaniem społecznych rachunków. Żadnych sentymentów. „W kieszeniach nic, sięgam jeszcze do tej od zegarka i myślę, pusty frajer, a tam trzy stówy” – opowiada pewien złodziej, po czym rozlega się „donośny śmiech” jego kompanów205. Frajer to jak cel dla snajpera.

Słowa frajer używają też prostytutki – w podobnym znaczeniu jak złodzieje. Frajer to klient, źródło pieniędzy. W knajpie Sielanka „dziewczyny” oglądają „taksująco” frajerów, którzy wpadają tu na kieliszek i zakąskę206. To nie czas i miejsce na znajomości. Liczy się tylko zysk.

Kwestia jest jednak bardziej skomplikowana. Określenia frajer, frajerski wyrażać mogą lekceważenie, są także obelgą. Kazka Szkatułę, utrzymanka ulicznicy, żyjącego „z jej trafunków”, wyzywa się: „frajerskim kitem karmiony!”207. Przypomina tuczną gęś, a nie prawdziwego mężczyznę. Wrotek, wróciwszy z więzienia, zbywa kompanów „frajerskim słowem” – czyli jakimś wykrętem208. „To wszystko jest głupia mowa, frajerska mowa...” – kwituje Długi niezobowiązującą pogawędkę przy knajpianym stoliku209. Podobnie reaguje Jasio z opowiadania Wariatka: „Co za mowa – frajera to można poszukać gdzie indziej”. W tym samym opowiadaniu Trzyczwarty z uznaniem ocenia krasomówcze zdolności Jasia: „Taka frajerska mowa – dobry kit dla baranów”210. Ceni się umiejętność korzystania z „frajerskiej mowy” w celu wykołowania frajerów. W innym przypadku przymiotnik frajerski służy wzmocnieniu negatywnej oceny. „Paskudna, frajerska sprawa” – komentuje się w opowiadaniu Benek Kwiaciarz sprzeniewierzenie pieniędzy przez Zanorzyka, który miał kupić Marynarzowi spodnie211. Z kolei „frajerskie zarobki” to byle jaki dochód, niepozwalający w pełni zasmakować życia212.

Tu ciekawostka gramatyczna. Słowo frajer jest rodzaju męskiego. Choćby pobieżny przegląd tekstów Nowakowskiego wykaże, że pojawia się ono głównie w odniesieniu do mężczyzn. Nie spotkamy więc kobiet-frajerów? Jak nadać słowu formę żeńską? Istnieje na to sposób, ale wtedy frajer zatraca swój wcześniejszy sens. Zwierza się Kulas Kaczorowi: „A kręcisz z jakąś? Bo ja to kręcę. Ładna i frajerzyca... z MHD. Tylko... twarda sztuka. Niełatwa”213. Frajerzyca – bo ze świata mieszczańskiego, nie złodziejskiego, a więc z innego środowiska. Zarazem nieprzystępna, a przy tym ładna. W określeniu frajerzyca kryje się irytacja, ale też pewien respekt. A przy tym chyba żart. Inny wariant to frajerka – określenie sporadycznie używane wobec dziewczyn, np. iść „z frajerką na zabawę do Lasu Młocińskiego”214. Akcent pada na męską zdobywczość; kobieta jest tu obiektem męskiego podboju.

Określenie frajerstwo oddaje podział na swoich i obcych. Wspólnotowym wartościom poświęcaliśmy już sporo uwagi, ale trzeba raz jeszcze podkreślić, że owa wspólnota ma swoje granice. Frajerzy znajdują się poza nią. Podział ten dobrze widać w knajpach uchodzących za swojskie, do których obcy raczej nie mają przystępu. „Kozacki bar – same chłopaki z miasta, frajerów tu nie zobaczysz... ”215. Swojaka odróżnia się już po wyglądzie. Gdy Długi po odsiadce zachodzi do Sielanki, napotyka tu nieufnego Księcia Nocy. „On mówi, żeś swojak” – powtarza opinię Hiszpana Książę. Na co „wesoło” parska Hiszpan: „Przecież frajer tak nie wygląda! Nie może tak wyglądać”216. Niefrajerski wygląd to swoista kombinacja detali ubioru, cech urody, odcienia cery, spojrzenia, gestów, nie wspominając już o znajomości słów wytrychów.

Ale i tu pojawiają się komplikacje. W opowiadaniu Chamuś natrafiamy na takie oto zestawienie: „Za nami pętało się dwóch, na pewno nie swojaków. Jeden z wyglądu frajerek i drugi wsiowy”217. Obcość, odmienność ma więc też swoją skalę: frajer to ktoś z miasta (niedoświadczony mieszczuch), mieszkaniec wsi to osobna kategoria, jeszcze bardziej lekceważona.

Od swojaków oczekuje się partnerstwa; „wyciskasz mnie jak frajera” – wyrzuca Wazelina paserowi Kiciusze218. Zarazem trwa nieustane zmaganie o to, by nie okazać się frajerem. Ćwiczenia rozpoczynają się już w latach chłopięcych. Irek z Włoch, prowodyr złodziejskiej wyprawy, może poszczycić się tym, że „na zabawach siadywał ze starszymi chłopakami, nieraz już tłukł obcych frajerów”219. Obcych – czyli innych, z zewnątrz, konkurentów z innej dzielnicy, np. nielubianego we Włochach Okęcia220.

Powraca pytanie, wykraczające poza temat tego rozdziału, czym w ogóle jest wspólnota. W opowiadaniach Nowakowskiego obserwujemy swoiste mikroorganizmy, jak pekin, kamienica, ulica, które okazjonalnie, np. podczas kibicowania gwiazdom boksu, przeobrażają się w większy organizm. Owa wspólnota mimo wszelkich podziałów w niej zachodzących wydaje się dość pojemna. Mogą w niej znaleźć swoje miejsce odmieńcy i samotnicy z wyboru, jak Piotr Złociarz, czasem wykpiwani, ale przecież akceptowani. Ale ten organizm jest podatny na choroby. Dla swojaków kapusie to wirusy chorobotwórcze, a frajerzy to obce ciało.

Podsumujmy. Przedstawianie wspólnoty przestępczej służy przynajmniej dwóm celom. Po pierwsze, Marek Nowakowski zyskuje materiał badawczy, pozwalający zobaczyć postawy i emocje ludzi znajdujących się w sytuacjach ekstremalnych, w czym przypomina Ervinga Goffmana jako autora Instytucji totalnych czy Piętna. Po drugie, wspólnota przestępcza okazuje się – w literackim przetworzeniu – kontrapunktem dla ogółu społeczeństwa. Co tu jest normą, a co dysfunkcją? Pytanie to nabiera szczególnego znaczenia w państwie totalitarnym, które nicuje tradycyjne wartości, np. odwraca sens donosu i czyni zeń miarę postawy obywatelskiej i propaństwowej. Do niektórych z tych problemów wrócimy w III części książki.

Nowakowskiemu chodzi też o coś więcej. Patrząc z perspektywy Warszawy i jej przedmieść, diagnozuje, że wojenny kataklizm przetrwały materialnie jedynie wyspy, np. Włochy. Stalinizm doprowadził w znacznej mierze do destrukcji takich grup społecznych jak przedsiębiorcy, sklepikarze, rzemieślnicy, szynkarze. Nasuwa się mimowolne skojarzenie z uderzeniem meteorytu 65 mln lat temu, które zniszczyło dotychczasowe formy życia, lecz zarazem dało szanse tym gatunkom, które funkcjonowały wcześniej w biologicznych niszach. W czasie okupacji, a następnie wskutek ofensywy komunistycznej, zagładzie lub rozproszeniu uległy przedwojenne środowiska, a zwłaszcza ich elity. Pozostały enklawy – przestępcze cechy, bazarowe republiki, swojackie wspólnoty w ocalałych kamienicach i pekinach. I oto we wspólnocie przestępczej dostrzec można ślady elementarnych wartości z przeszłości, jak lojalność, solidarność, wierność. Zapewne zniekształconych, lecz będących jakimś punktem odniesienia, np. dla młodych ludzi, z których komunizm chciałby uczynić swoich janczarów. W państwie komunistycznym prosta złodziejska zasada: „Lepsza jest jedna zaparta niż sto przyznanych” oznacza de facto orientację antykomunistyczną. Również biografia Marka Nowakowskiego jest tego ilustracją. Złodziejski etos ratuje przyszłego pisarza od ideologicznej zarazy – o czym przeczytamy w opowiadaniu Proces poszlakowy. Stąd też jego empatia dla występnego półświatka.

1 W komisariacie, s. 7.

2 Tapeta, s. 56.

3 Np. Teczka, s. 31–32.

4 Powidoki 2, s. 45.

5 Np. Trzyczwartak, s. 131.

6 Trzyczwartak, s. 111, 129.

7 W komisariacie, s. 11.

8 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273, 274, 276.

9 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280.

10 Życiorys, s. 64–65.

11 Zakochane gołąbki, s. 131–132.

12 Tapeta, s. 57.

13 Sielanka, s. 306.

14 Wariatka, s. 87.

15 Kwadratowy, s. 150.

16 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273–274.

17 Np. Zebek, s. 79–80.

18 Zebek, s. 74–76.

19 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 269.

20 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 269–270.

21 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280.

22 Tapeta, s. 53.

23 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 275–276.

24 Busio, s. 347.

25 Np. Życiorys, s. 74–75; Dziecinna Buźka, s. 177.

26 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16, 22.

27 Tapeta, s. 57.

28 Trzyczwartak, s. 130.

29 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

30 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

31 Sielanka, s. 293.

32 Zob. np. Trzyczwartak, s. 121; Sielanka, s. 299–300, 307.

33 Określenie za: Powidoki 1, s. 69.

34 Powidoki 1, s. 240.

35 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276. Zob. też Powidoki 2, s. 21.

36 Książę Nocy, s. 153.

37 Ten stary złodziej, s. 25–26.

38 Zob. też Powidoki 1, s. 25.

39 Opowieści zimowe, s. 111.

40 Busio, s. 347.

41 Chłop, który zmarniał, s. 216.

42 Określenie za: Chłop, który zmarniał, s. 216.

43 Kwadratowy, s. 159.

44 Życiorys, s. 77.

45 Np. Tapeta, s. 57; Sielanka, s. 325.

46 Sielanka, s. 309, 314.

47 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273–274.

48 Ten stary złodziej, s. 27–28.

49 Trzyczwartak, s. 119. Także: Sielanka, s. 308–309, 318.

50 Także: Interes, s. 374.

51 Chłop, który zmarniał, s. 221.

52 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 265.

53 Wyjazd, s. 334.

54 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

55 Sielanka, s. 325–326.

56 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282–283.

57 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280–281.

58 Ten stary złodziej, s. 32; Chamuś, s. 369.

59 Ten stary złodziej, s. 33–34.

60 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 275–276.

61 Ten stary złodziej, s. 29, 31.

62 Chłop, który zmarniał, s. 216.

63 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

64 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 284.

65 Sielanka, s. 320.

66 Busio, s. 347.

67 Trzyczwartak, s. 119.

68 Powidoki 2, s. 111.

69 Książę Nocy, s. 192.

70 Trzyczwartak, s. 123.

71 Chłop, który zmarniał, s. 222.

72 Sielanka, s. 318.

73 Powrót, s. 139.

74 Sielanka, s. 318.

75 Powidoki 2, s. 43.

76 Robaki, s. 272.

77 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 137.

78 Los, s. 216.

79 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 141.

80 Kwadratowy, s. 146.

81 Chamuś, s. 362.

82 Powidoki 2, s. 43, 113; Powidoki 3, s. 87.

83 Zob. też J. Hen, Nowolipie. Najpiękniejsze lata, Warszawa 2011, s. 88.

84 Zob. też Opowieści zimowe, s. 111.

85 Np. Trzeci dzień, s. 89, 95, 97. Także: relacja M. Nowakowskiego, 4 VII 2012 r.

86 Powidoki 2, s. 45.

87 Określenie fart ma też inne znaczenie. W opowiadaniu Sielanka (s. 307) czytamy, że Rysiek (Książę Nocy) „największy ma fart u Hanki Artychy”. Chodzi tu o to, że owa Hanka Artycha wspiera finansowo podstarzałego kumpla.

88 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 290; Sielanka, s. 301, 302, 313, 323.

89 Trzyczwartak, s. 118.

90 Sielanka, s. 308–309.

91 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273.

92 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 286.

93 Sielanka, s. 326.

94 Np. Trzyczwartak, s. 125.

95 Maniuś Kropa, s. 357.

96 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 275.

97 Maniuś Kropa, s. 360.

98 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273–274.

99 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

100 Maniuś Kropa, s. 352.

101 Przymałe buty, s. 166.

102 Trzyczwartak, s. 110.

103 Sielanka, s. 301.

104 Chłop, który zmarniał, s. 217–218. Podobny przykład: Sielanka, s. 311.

105 Chamuś, s. 367–368.

106 Tapeta, s. 56.

107 Sielanka, s. 322.

108 Sielanka, s. 298.

109 Sielanka, s. 303.

110 Życiorys, s. 79.

111 Maniuś Kropa, s. 356.

112 Powidoki 3, s. 30.

113 Skojarzenie z pyskiem końskim zanurzonym w worku z obrokiem. Zob. też Powidoki 2, s. 84, 180.

114 Zob. też Powidoki 2, s. 38, 179–180.

115 Na podstawie: Książę Nocy, s. 190–196.

116 Zebek, s. 74–75.

117 Np. Interes, s. 374.

118 Np. Trzeci dzień, s. 84.

119 Np. Opowieści zimowe, s. 111.

120 Powidoki 2, s. 177.

121 W komisariacie, s. 9.

122 Ten stary złodziej, s. 28.

123 Kwadratowy, s. 146.

124 W komisariacie, s. 9.

125 Chłop, który zmarniał, s. 218, 219.

126 Sielanka, s. 292.

127 Książę Nocy, s. 192.

128 Kwadratowy, s. 146.

129 Chłop, który zmarniał, s. 222.

130 W komisariacie, s. 9.

131 W komisariacie, s. 11.

132 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 106; Busio, s. 346, 350.

133 Książę Nocy, s. 195, 197–198.

134 W komisariacie, s. 10. Zob. też Powidoki 2, s. 40, 56.

135 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 97–98.

136 Trzyczwartak, s. 122; Kwadratowy, s. 150.

137 Trzyczwartak, s. 130.

138 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277.

139 Busio, s. 348.

140 Maniuś Kropa, s. 357.

141 Książę Nocy, s. 195.

142 Lub w innej wersji: „Attanda”. Książę Nocy, s. 197.

143 Zakochane gołąbki, s. 135.

144 Kwadratowy, s. 147.

145 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 96.

146 Kwadratowy, s. 149.

147 Kwadratowy, s. 147.

148 W komisariacie, s. 7.

149 Kwadratowy, s. 148.

150 Busio, s. 346.

151 Busio, s. 346.

152 W komisariacie, s. 11.

153 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 99.

154 Kwadratowy, s. 146.

155 Powrót, s. 137.

156 Książę Nocy, s. 191.

157 Kwadratowy, s. 145.

158 Zob. np. W komisariacie, s. 7.

159 Książę Nocy, s. 91.

160 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 266–268.

161 Kwadratowy, s. 148–149. Zob. też Zebek, s. 76.

162 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 96.

163 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 99.

164 Kwadratowy, s. 147–148.

165 Książę Nocy, s. 198.

166 Kwadratowy, s. 146.

167 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 141.

168 Zob. też Powidoki 3, s. 37.

169 Kwadratowy, s. 151.

170 Trzyczwartak, s. 112.

171 Grecki bożek, s. 85.

172 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 138.

173 Kwadratowy, s. 144.

174 Busio, s. 346.

175 Kwadratowy, s. 150. Zob. też Trzyczwartak, s. 122.

176 Busio, s. 349. Zob. też Chamuś, s. 362.

177 Kwadratowy, s. 146.

178 Kwadratowy, s. 152.

179 Trzyczwartak, s. 114.

180 W komisariacie, s. 13.

181 Trzyczwartak, s. 132.

182 Sielanka, s. 303.

183 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

184 Busio, s. 351; W komisariacie, s. 14–15.

185 Trzyczwartak, s. 131.

186 Trzyczwartak, s. 132.

187 Powidoki 2, s. 45.

188 Sielanka, s. 303.

189 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280–281, 287–289.

190 Przymałe buty, s. 169.

191 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 264.

192 Powidoki 2, s. 44.

193 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 23, 24.

194 Zwróćmy uwagę na to, że zakaz kapownictwa w czasie okupacji zwraca się przeciwko zdrajcom narodowej sprawy. Przykładem zemsta na volksdeutschce we Włochach w 1945 r. (Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 262).

195 Np. Na przystanku kolejki WKD, s. 15–16.

196 Kwadratowy, s. 146.

197 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 269.

198 Zebek, s. 73.

199 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

200 Busio, s. 346, 347.

201 Książę Nocy, s. 200.

202 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 269–270.

203 Sielanka, s. 308.

204 Sielanka, s. 313.

205 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277; Sielanka, s. 295–296, 297, 316–317.

206 Sielanka, s. 294.

207 Chłop, który zmarniał, s. 219.

208 Chłop, który zmarniał, s. 228.

209 Sielanka, s. 311.

210 Wariatka, s. 85, 88.

211 Benek Kwiaciarz, s. 205.

212 Sielanka, s. 322.

213 Trzyczwartak, s. 121. MHD – Miejski Handel Detaliczny.

214 Opowieści zimowe, s. 111.

215 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 278.

216 Sielanka, s. 292–293.

217 Chamuś, s. 362.

218 Umierający paser, s. 36.

219 Interes, s. 375.

220 Powidoki 3, s. 173.

Codzienność (trzy przykłady)

Kuchnia

Codzienność to dominujący temat w twórczości Marka Nowakowskiego. Obserwujemy ją z różnych perspektyw: pekinów, czynszówek, domków, podwórek, ogródków, warsztatów, ulic, dworców, knajp. Kilka aspektów powszedniości, związanych z domowym gospodarzeniem na co dzień, warto mocniej zaakcentować. Zacznijmy od sprawy najbardziej pospolitej – przygotowania posiłku. Pomińmy trudności z zakupami, kolejkami, cenami, o czym więcej dowiedzielibyśmy się z innych przekazów. Pisarz nakierowuje naszą uwagę ponownie na kuchnię.

Słowo kuchnia ma dwojakie, a nawet trojakie znaczenie. We wczesnych opowiadaniach Nowakowskiego używa się go bodajże najczęściej w odniesieniu do pieca służącego zarówno do gotowania, jak i ogrzewania. Stąd charakterystyczne wyrażenia: krzątać się „przy kuchni”1, napalić „w kuchni”2, zrobić coś na „blasze kuchni”3, „dużo opału pod kuchnię”4. Piec określany jako kuchnia może znajdować się w pomieszczeniu pełniącym wielorakie funkcje, jak w peryferyjnych domkach i pekinach, o czym była już mowa w rozdziale Przestrzeń – bliższa i dalsza. Bywa i gorzej. Szczególnie w pierwszych latach powojennych wiele rodzin na skutek zniszczeń wojennych korzysta z jednego pomieszczenia, niekiedy wyodrębnionego z dużego mieszczańskiego mieszkania sprzed wojny, oddzielonego od innych lokatorów zaledwie przepierzeniem, jak w lokum pani Zefiryny, opisanym przez Nowakowskiego w Powidokach, na pierwszym piętrze ocalałej kamienicy w Alejach Jerozolimskich. Jeszcze wiele lat po wojnie mieszka tu kilka rodzin, wspólnie użytkujących kuchnię i łazienkę. Inna rzecz, że widać usilne próby indywidualizowania się rodzin – ustawianie w kątach przenośnych piecyków (tzw. kóz) czy elektrycznych fajerek. Ilustracją mogłoby być również opowiadanie Sielanka5. Jak może pamiętamy, Iza Leniwa wynajmuje pokój w mieszkanku podzielonym na dwie części: właścicielka mieszka w kuchni, ona zaś w pokoju. Ma zatem ograniczony dostęp do kuchni, musi stołować się w barach bądź korzystać z suchego prowiantu6. Inny przykład to jednoizbowe mieszkanie Maryśki z Włoch w opowiadaniu Ożenili... Rozglądając się po izbie, Koślawy Karol dostrzega „biały landszaft” „nad kuchnią” (czyli nad piecem), stół oraz łóżko ze stertą poduszek7. A zatem to kuchnia, salonik i sypialnia zarazem. O ile brak dostępu do kuchni jest dolegliwością dla osób wiodących samotne życie, o tyle dla rodzin staje się uciążliwością trudną do zniesienia. Dlatego kuchnia pozostaje dla wielu ważnym kryterium funkcjonalności mieszkania. „To jest dobra meta. Pokój, kuchnia, gaz. Wszystko...” – zachwala swoje mieszkanie niejaki Inżynierek w powieści Trampolina8.

Kuchnia – w tradycyjnym znaczeniu – to osobne pomieszczenie9. Nawet mieszkania w prowizorycznych pekinach mają wyodrębnione miejsce na kuchnię. W bardziej okazałych kamienicach, a także w domkach jednorodzinnych kuchnia to pomieszczenie o rozmiarach średniej wielkości pokoju, gdzie oprócz pieca kuchennego mieszczą się też różne meble. Jedynie w dostatniejszych mieszkaniach kuchnia jest miejscem przeznaczonym tylko do gotowania i przechowywania żywności. Na ogół to właśnie w kuchniach toczy się życie rodzinne, czasem przyjmuje się tu również gości. Świadczy o tym poniekąd to, że w kuchniach najdłużej świeci się światło. Którejś nocy Piotr Złociarz wygląda na podwórze: „Tylko jedno światło w chałupie ogrodnika. Kuchenne okno” – ustala po chwili10. Z braku miejsca kuchnia pełni nocą funkcję sypialni. W mieszkaniach, w których żyją dwa pokolenia, nierzadko następuje podział – pokój zajmowany jest przez młodą rodzinę, do kuchni przenoszą się starzy. W opowiadaniu Pęcherz słyszymy taką oto naradę Żony i Męża: „Dwa pokoje z kuchnią, to jest dla nas konieczne, no, pokój z kuchnią, ostatecznie my możemy w kuchni, a ona [córka] w pokoju, wiesz, dziewczęta w jej wieku potrzebują pewnej swobody”11. Również w domu Koślawego Karola ojciec „leży na wyrku” w kuchni, Karol zaś zajmuje sąsiedni pokój12. W kuchni często widuje się ludzi starszych: „stary grzał się przy kuchni”13; „przy piecu jego matka siedzi, staruszka”14. Albo: Ciotka „pogrążona prawie bez reszty we wspominkach o nieboszczyku mężu. Coraz bardziej unieruchomiona reumatyzmem. Sąsiadka, też wdowa, zakupy jej na mieście robi. A potem przesiadują przy kuchennym stole i o mężach rozmawiają”15.

Kuchnia powinna być wyposażona przynajmniej w podstawowe meble ułatwiające gotowanie i jedzenie. Tu natrafiamy na paradoks. O ile rozdzielenie kuchni i jadalni w latach czterdziestych i pięćdziesiątych to specyfika najzamożniejszych domów lub ocalałych reprezentacyjnych mieszkań w kamienicach, o tyle w nowym budownictwie lat sześćdziesiątych ciasna i ślepa kuchnia z założenia służy jedynie pospiesznemu przyrządzeniu posiłku, podczas gdy konsumpcja odbywać się musi w pokoju. Ilustracją mógłby być film Krzysztofa Zanussiego Bilans kwartalny z 1974 r.; główni bohaterowie żyją razem, ale obok siebie, metaforycznie rozdzieleni ścianką ślepej kuchni – z wewnętrznym okienkiem do wydawania posiłków, niczym w stołówce, przez które czasem spoglądają na siebie. W epoce Tego starego złodzieja rozdzielenie kuchni i jadalni należy do rzadkości.

Na ogół opodal pieca (lub maszynki elektrycznej) stoi stół kuchenny, niekiedy najważniejszy mebel w mieszkaniu16. Świadectwem troski o stół kuchenny okazuje się cerata, chyba najczęściej spotykane nakrycie blatu. W opowiadaniach Nowakowskiego wspomina się o ceracie mimochodem, np. „usiadł przy stole”, „wygładził pofałdowaną ceratę”17; „siedzieli przy kuchennym, przykrytym ceratą, stole”18. Cerata ułatwia ścieranie resztek po jedzeniu, zarazem chroni drewniany blat. Jest też sygnałem, że o kuchnię ktoś stale się troszczy. Przy kuchennym stole siada się na stołkach lub krzesłach. Stołek zapewnia większą mobilność, można go bez trudu przesunąć – od stołu do pieca i na odwrót. Jak w kuchni u Lewandowskiej przy ulicy Książęcej, gdzie Długi w pewnej chwili przysuwa sobie taboret i siada wprost „przy kuchni”19. Krzesła w kuchni mogą kojarzyć się już z mieszczańskim dostatkiem.

Kredens lub piętrowe szafki służą jako schowek na talerze, sztućce oraz kuchenne zapasy, także na narzędzia, jak bijak do kapusty, który w XXI w. zapewne już trudno sobie wyobrazić20. Zdarza się, że kuchenne naczynia („statki” – to charakterystyczne słowo dla wczesnych opowiadań Nowakowskiego) trzyma się wprost „na kuchni”. Widzimy, jak żona „tego starego złodzieja”, nalawszy mężowi zupę do talerza, odstawia garnek z powrotem „na kuchnię”, zapewne w miejsce nierozgrzane przez płomienie21. Podobnie w mieszkaniu Mietka Tapety: tytułowy bohater podchodzi „do kuchni” i zagląda do (pustych) garnków22.

Umyte garnki wiesza się za uszy na haczykach „przy kuchni”. Do gotowania służą przede wszystkim garnki, rzadziej wspomina się o rondlach czy patelniach. Raczej coś „bulgocze” w garnku, niż „skwierczy” na patelni23. W dostatniejszych kuchniach poszczególne garnki mają swoje funkcje. Czytamy np. o „garnku, tym największym, od powideł”24. Używa się różnych garnków, również „aluminiowych”, zapewne tańszych, lżejszych, choć mniej wytrzymałych niż stalowe („podszedł do kuchni i z uwagą obejrzał aluminiowy garnek”25). Spotyka się też garnki blaszane („uniósł pokrywę błyszczącego srebrzyście garnka”26) i – bodajże najczęściej – emaliowane. To właśnie emalia na garnkach sprawia, że w kuchniach utrzymanych przeważnie w odcieniach bieli (bielone ściany, białe kafle piecowe, białe szafki) pojawiają się kolorowe akcenty. Przykładem „czerwony garnek na kuchennej blasze” w mieszkaniu wspomnianego Inżynierka27. Poza tym ozdabia się kuchnie oszczędnie, obrazkiem, makatką lub fotografią, zapewne też o treści religijnej. Niewątpliwie wiele zależy od inwencji kobiet jako gospodyń. Trzeba będzie jeszcze wrócić do pytania, czy to, co dostrzegamy w kuchniach wspominanych w opowiadaniach Nowakowskiego, nasuwa skojarzenia z kuchniami mieszczańskimi, czy wiejskimi.

W kuchni i przy kuchni widuje się na ogół kobiety. Wydają się one wręcz wpisane w przestrzeń kuchenną. Zarazem zawiadują stąd życiem rodzinnym. Przewaga mężczyzn, widoczna w przestrzeni publicznej, może okazać się w tej dziedzinie pozorna lub w ogóle zaniknąć. Kuchenny atrybut kobiet to fartuch – albo na szyję (do gotowania), albo przypominający płaszcz roboczy. Chroni przed zabrudzeniem, ułatwia wytarcie dłoni („ręce otarła o fartuch i podeszła do stołu”28). Ruchy kobiet w kuchni przeważnie określa się jako „krzątanie”. Czasownik krzątać się wydaje się zresztą ciekawy. W tomie Ten stary złodziej pojawia się pięć razy, do tego jeszcze pokrewny rzeczownik krzątanina. Trzykrotnie odnosi się do prac kobiet w kuchni. Raz używa się go w przypadku dziwek, „krzątających się na rogu”29. Raz w odniesieniu do mężczyzny nieporadnego w relacjach z kobietami („żeby chociaż krzątał się za innymi babami”30). Słowo krzątanina pada zaś w opisie dworcowego powszedniego ruchu31. Co to znaczy? W najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego czasownik krzątać się – gdy pojawia się w tonacji serio – jest związany właśnie z kuchennymi pracami kobiet. W pozostałych wariantach używany jest w tonacji ironicznej, kpiarskiej, niepoważnej. Czy oznaczałoby to, że i prace domowe kobiet postrzegane są nie całkiem poważnie? Rzeczywiście, raczej nie mówi się o pracy kobiety w kuchni, lecz właśnie o krzątaniu. Zarazem krzątać się w swoim podstawowym znaczeniu, przynajmniej w leksykonie Nowakowskiego, podkreśla specyfikę domowych zajęć kobiet, które nie skupiają się na jednej czynności, lecz stale się przemieszczają – między piecem a stołem, między zlewem a szafkami, między mieszkaniem a podwórkiem czy uliczną pompą. Jednak wyrażenie krzątanina użyte w odniesieniu do mężczyzn wydaje się deprecjonujące: „w kącie krzątał się już zamiatacz”, „starzec krzątał się wzdłuż grządki pomidorów”32. Ciekawe wydaje się i to, że w późniejszych tomach Nowakowskiego przybywa kontekstów, w których używany jest czasownik krzątać się, co może sugerować zacieranie się ról kobiet i mężczyzn, m.in. na skutek upowszechniającej się pracy zawodowej kobiet. W tomie Śmierć żółwia z 1974 r. czasownik ten pojawia się tylko raz, i to już w odniesieniu do zajęć mężczyzny w kuchni33. Niemniej prace kuchenne pozostają przypisane kobietom. Rankiem zazwyczaj to kobieta pojawia się jako pierwsza przy kuchni, niekiedy zanim jeszcze mężczyzna wstanie z łóżka.

Oto pierwsza scena opowiadania Gonitwa: „Spokojny ranek. Terkocze budzik. Ona wstaje pierwsza. Głowa w papilotach, rozchylony szlafrok, klapiące, rozdeptane bambosze. Otwiera drzwi, bierze butelkę z mlekiem, zapala gaz, robi kawę, kraje chleb, szykuje śniadanie. Budzi męża. Józek śpi mocno, mamrocze gniewnie, nakrywa się kołdrą. Ona ściąga kołdrę. Józek zrywa się, biegnie do łazienki, bulgot wody, parskanie. Ona kraje długie, przez cały chleb kromki, smaruje masłem, przekłada kiełbasą; dla niego do pracy. Mleko kipi, syczy spadając na gaz. Kawa już gotowa. [...] Młodsza córeczka obudziła się, unosi głowę, spogląda nieprzytomnie po pokoju. Ta większa, Jadzia, jeszcze śpi. Więc ona teraz szykuje śniadanie dla córek”34. Podobnie w mieszkaniu Trzyczwartaka. Sublokator Kaczor, budząc się, obserwuje, jak Irka Trzyczwartakowa, „rozczochrana, ledwo przykryta kusym szlafrokiem”, robi śniadanie, dmuchając „w tlący się ogień” w piecu35.

Widok kobiety krzątającej się przy kuchni pobudza wyobraźnię mężczyzn. Jeśli coś mężczyznę przyciąga do domu, to chyba przede wszystkim kuchenna krzątanina kobiety, która kojarzy się z bezpieczeństwem, ciepłem, atmosferą rodzinną. Skłania do powrotu ze sfery publicznej do prywatnej. Nieco zblazowany Zenek z opowiadania Powrót ma taką oto wizję: „Już od dawna chciał z taką, co ma mieszkanie. To fajnie zostać na noc, ona do pracy, śniadanie szykuje, jak nabierze zaufania, to klucze zostawi i można kimać dalej”36. Oczywiście niemało tu cynizmu, ale więcej chyba tęsknoty. Nawet w wieku młodzieńczym mężczyzna przeczuwa, że bez kobiecego ciepła, ujawniającego się podczas kuchennej krzątaniny, życie traci właściwie sens. Na ogół każdy mężczyzna dąży do tego, by kuchnia nie stała się jego pustelnią. Bez kobiecej serdeczności, bez kuchennej aury dom nie istnieje, staje się zimny, obumiera. Mąż bohaterki opowiadania Gonitwa, tej samej, którą przed chwilą obserwowaliśmy podczas porannej krzątaniny, gdy czuje się przez nią zdradzony (burzliwy jej romans z pewnym nauczycielem), w przypływie rozpaczy niszczy właśnie kuchnię: „kołysząc się po pijacku”, „dokładnym, ciężkim ruchem dłoni” wymiata z przegródek „talerze, kieliszki, szklanki”, po czym depcze „wszystko z zawziętą pasją”37. To zachowanie z pogranicza agresji i autoagresji.

Kobieca troska o kuchnię jest istotnym kryterium oceny kobiety jako kandydatki na żonę. „Miła, bardzo miła wdowa. I czysta taka – tak smakowicie pachnie kuchnią, fartuszek w niebieskie kwiatuszki”38. Kobiety wyczuwają oczekiwania mężczyzn. To, że spędzają znaczną część dnia przy kuchni, okazuje się zatem wypadkową kilku czynników: wpisywania się w rolę podsuwaną przez tradycyjny scenariusz, troski o dzieci, chęci usatysfakcjonowania mężczyzny, a także braku wyboru na skutek trudów codziennego życia. W rezultacie pojawiają się jako pierwsze w kuchni, ostatnie też ją opuszczają, przygotowawszy jedzenie na dzień następny, by można je było szybko odgrzać. Kobiety niepokoją się, czy posiłek okaże się smaczny. Nawet żona „tego starego złodzieja”, „wielka cwaniara” o szorstkiej powierzchowności, widząc, że mąż je podaną mu zupę „bez smaku”, podpytuje – chyba z niepokojem: „niedobra?”39. Mężczyźni – jeśli nie mają innych powodów do frustracji – na ogół starają się nie prowokować kobiecego gniewu40. Oto charakterystyczny dialog męża i żony przed obiadem: „Taki jak lubię... – to chyba ogórkowa i schaboszczak”. „Grzybowa” – odpowiada „z wyrzutem” żona. „Grzybowa, też lubię” – uśmiecha się mąż. Żona siada naprzeciwko. Mąż ponownie chwali zupę. „Nauczyłam się od Wiewiórskiej, do grzybów trzeba dodać trochę cebulowego smaku” – wzmacnia reklamę swojej zupy żona41.

Z czasem mężczyźni stają się uzależnieni od kuchennej krzątaniny kobiet. Nawet Karaluch, złodziej z Czerniakowa, w kuchni łagodnieje, wręcz mięknie. Umyka przed żoninym spojrzeniem, by nie wywołać jej irytacji. Nasłuchuje „hałaśliwych odgłosów”, gniewnych pomruków dobiegających z kuchni, klnie wprawdzie na żonę, ale tylko „szeptem”42. Mężczyzna bowiem dotkliwie odczułby separację od stołu. Na przykład Mietek Tapeta traci poważanie swojej żony, Meli. Ta próbuje wymusić na nim albo wzięcie się w garść, albo wyprowadzkę. Gdy wygłodniały zagląda do garnków i wzdycha, że „nic nie ma”, słyszy tylko warknięcie żony: „w restauracji”43. Ujawnia się tu kobieca przewaga – przynajmniej w życiu prywatnym, domowym. Mężczyzna może ją kwestionować, wymuszać swoje prawa, ale ostatecznie pozostaje sam wobec pustych garnków. W rezultacie może i przeklina, ale właśnie szeptem. Przesadna troskliwość kobiety może jednak okazać się zwodnicza, o czym przekonuje się Paweł Tasarz. Żona podsuwa mu „kopiaste porcje”, a nawet dokładki, podpytuje, „czy dobre”, ale jej zapobiegliwość okazuje się zasłoną dla pozamałżeńskiego romansu44.

Nie znaczy to wszystko, by w ogóle nie widywało się mężczyzn w kuchni. Owszem, donoszą węgiel do pieca, podsycają ogień. Raczej jednak odgrzewają jedzenie przyrządzone wcześniej przez kobiety, niż sami je szykują45. Krzątanina mężczyzn w kuchni może wskazywać, że relacje małżeńskie nie układają się najlepiej. Coraz częściej bywa też następstwem obciążenia kobiety pracą zawodową, w tym na drugą zmianę46. Niemniej w opowiadaniach Nowakowskiego spotkamy przynajmniej kilku amatorów kucharzenia. Magazynier z opowiadania Przecena ma w swojej „zacisznej piwnicy” „cały zestaw kuchenny pod ręką” i pitrasi sobie „mięsa rozmaite”, np. „schab sauté, do tego cebulka nie za bardzo zesmażona”. „I ten smak dobrych mięs ze smakiem życia mu się kojarzy”47. Ale te jego dania to przejaw dekadenckiego utracjuszostwa. Niewiele więcej ma radości z życia. Nie jest zatem typowym mężczyzną.

Mężczyźni mają niekiedy umiejętności kucharskie, nawet jeśli niechętnie je ujawniają. Skąd je czerpią? Głównie podpatrują matki, a pamiętajmy, że dzieci z różnych powodów (skutki wojny, dominująca obyczajowość) pozostają głównie pod kuratelą matek i babć. Zwierza się Benek Kwiaciarz w opowiadaniu Siedem czerwonych róż...: „Moja matka smacznie gotuje, zupki u niej na wysokim poziomie, tak sobie patrzę, jak matka pitrasi, sieka, kroi, przysmaża, dorzuca, zapach wpierw nijaki, zmienia się, warzywa i przyprawy swoje smaki zaczynają wydawać, tak mnie to wciągnęło i sam zacząłem kombinować bez żadnych przepisów”. To jednak osobliwa umiejętność, o czym Benek sam się przekonuje, gdy o swoich eksperymentach opowiada pewnemu znajomemu „inżynierkowi”: „a on w śmiech, leczyć się musisz, powiada”. Ale Benek wie swoje: „mówią, że to babska robota, niech mówią, ciemnota przez nich mówi, najlepsi kucharze to były chłopy jak byki”48. O zaletach choćby elementarnej wiedzy kucharskiej przekonuje też Genek Bednarski. Wspominając zsyłkę na roboty do Niemiec w czasie okupacji, podkreśla, jak bardzo pomogło mu to, że zawczasu nauczył się „przy swojej mamusi przyzwoity rosół gotować”49. Przydaje się taka umiejętność mężczyznom, którzy poszukują pracy w terenie, mieszkają w barakach i hotelach robotniczych50. Również starym kawalerom: „gotuję ziemniaki, umiem już robić zupę ziemniaczaną z zacierkami, do tego trochę smaku pomidorowego, kostka maggi” – zwierza się narrator opowiadania Popapraniec51.

W pierwszych tomach opowiadań Nowakowskiego rzadko wspomina się o zatrudnianiu pomocy domowej. Śladem po wcześniejszych obyczajach czy dawnym dostatku – w bardziej okazałych domach i kamienicach – jest odrębne wyjście kuchenne, przewidziane niegdyś dla służby. Po wojnie służy już raczej dzieciom do zabaw. W opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze czytamy o chłopcu, który wymyka się niepostrzeżenie z domu „kuchennymi drzwiami”52. W przypadku rodzin wielopokoleniowych zdarza się, że z kuchennych drzwi korzystają starsi, by nie przeszkadzać młodym53. Pauperyzacja na skutek wojny, a potem stalinizmu sprawia, że z pomocy domowej rezygnują również ci, którzy kiedyś chętnie ją zatrudniali. Decydować też mogą zapatrywania światopoglądowe, nie wspominając już o represjach, jakie mogłyby spaść na „wrogów ludu”. Niewykluczone, że rodzice wspomnianego chłopca – a można dopatrywać się tu podobieństw z rodzicami samego pisarza – uznaliby zatrudnianie służby za naruszenie cenionego przez nich egalitaryzmu. Wzmianek o gosposiach przybywa w tomie Zapis, ale tylko w opisach najzamożniejszych, a więc tych, którzy – różnymi drogami – urządzili się, ustabilizowali i chcieliby podkreślić swój status nawrotem do burżuazyjnego zwyczaju. Głowa, określany jako „rekinek od kombinacji”, buduje willę i zatrudnia gosposię54. Służąca występuje również w opisie domu profesora lekarza; pełni ona zarazem funkcję recepcjonistki55.

Przygotowanie posiłku należy zacząć od rozpalenia ognia w piecu. Szczególnie w domkach i pekinach w peryferyjnych Włochach jeszcze wiele lat po wojnie umiejętność rozpalenia ognia, tak by nie zadymić mieszkania, to ceniona sztuka. Trzeba wiedzieć, ile dosypać węgla, by nie przydusić żaru, ale też uniknąć wywołania silnych, lecz krótkotrwałych płomieni. W opowiadaniu Fujara czy jak go tam obserwujemy, jak Paweł Tasarz wprawną ręką „dorzuca węgli do ognia”, by odgrzać obiad56. Podgrzać, a nie przypalić! Podtrzymywanie żaru jest żmudnym zajęciem; wymaga uporczywego dmuchania „w tlący się ogień”, mimo „strzelających iskierek” opadających na włosy, twarz, dłonie57. W efekcie kuchnię wypełnia mieszanina świateł – z lamp naftowych, żarówek, migoczących poprzez szczeliny fajerek płomieni, żarzących się węgli – co nadaje twarzom ludzi szczególne zabarwienie. Trzeba też wiedzieć, kiedy przyzwolić na dogaśnięcie węgli, by potem oczyścić piec z popiołu, co też jest czynnością uciążliwą i nieprzyjemną, po której pozostają brudne ślady na dłoniach, trudne do usunięcia58.

Rozpala się bądź podsyca ogień nie tylko w celu przygotowania posiłku. Dorzuca się węgla, by „nastawić wodę” do mycia59. W chłodne lub dżdżyste dni, gdy nie sposób wywiesić upranych rzeczy w ogródku czy na podwórzu, piec kuchenny służy jako suszarnia. Jak w opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze: „Babunia podniosła buty, obejrzała dokładnie i ułożyła na kuchni”60. Palenie w piecu to uciążliwy obowiązek, nie wspominając już o gromadzeniu zapasów węgla. Niemniej to właśnie kuchenny piec symbolizuje domowe ciepło. Nawet mężczyźni, bywalcy „miasta”, gdy zmęczenie odbiera im werwę, zaczynają tęsknić za rozgrzanym piecem. Wyobrażają sobie wtedy, jak to wrócą i zaraz napalą w kuchni. „Siedzieć w ciepłej kuchni i pić gorącą herbatę”61! Postęp, jaki dokonuje się za sprawą maszynek elektrycznych i kuchenek gazowych, choć niepomiernie usprawnia kuchenne prace, ma zatem uboczne skutki. Dom traci swój symbol. Zanika miejsce, wokół którego skupiało się życie rodzinne.

Na wszelki wypadek zachowuje się jednak piece kuchenne, mimo że coraz częściej i chętniej korzysta się z instalacji elektrycznych. Inna rzecz, że gazociągi, przynajmniej na warszawskich peryferiach (jak Włochy), obejmą większość domów dopiero pod koniec XX w. Warto przy tym odnotować, że gaz kojarzy się z nowoczesną techniką. W powieści Trampolina główny bohater, Krzysztof, w pewnej chwili z podziwem wpatruje się w „niebieski, skaczący płomień”, przytrzymuje nad nim dłoń. „Mocno grzeje” – ocenia po chwili i podnosi wyżej rękę62. W nowym budownictwie to właśnie dostęp do gazociągu (oraz wodociągu) wydaje się jego główną zaletą. „Pokażę im, jak odkręcić gaz” – z dumą oznajmia w cytowanej powieści Baśka63. Zwiastunem innowacji technicznych jest już używanie butli gazowych. W opowiadaniu Podrygi z początku lat sześćdziesiątych czytamy o nowym podmiejskim domu: „kuchenka gazowa, centralne również mają, z butli gazowych to ogrzewanie idzie, gaz kupuje się w Warszawie, taka butla na długo starcza, życie jak w Madrycie”64. Na peryferiach, ale i w wielu warszawskich kamienicach stare urządzenia funkcjonują obok nowszych wynalazków65. W niejednym mieszkaniu, np. we Włochach, pieców węglowych i maszynek elektrycznych używano przemiennie aż po lata osiemdziesiąte.

Z braku lodówek zaś wykorzystuje się to, co dostarcza natura. Albo nawiew chłodnego powietrza do kuchennej szafki, pełniącej funkcję schowka; stąd charakterystyczne wywietrzniki pod kuchennymi oknami w dawnym budownictwie. Albo lód, o który akurat we Włochach łatwo, gdyż dostarcza go lodownia Paciorka, znajdująca się nad największym stawem – Oceanem. Lód cieszył się dużym popytem – wspomina pisarz – „nabywany przez rzeźników, kupców, straganiarzy, wytwórców lodów śmietankowych”, również „przez nasze matki” do domowych spiżarni i piwnic66. Ogień i lód – to symbole dawnej kuchni.

Dochodzimy tu do trzeciego znaczenia słowa kuchnia: zbioru przepisów na potrawy. Ustalenie, co najczęściej jada się w Warszawie i na jej peryferiach, wymagałoby wszechstronnej kwerendy. Niemniej i w tym wypadku twórczość Marka Nowakowskiego okazuje się cenną pomocą.

Śniadanie powinno być pożywne, choć rzadko jest wykwintne. Szczegółowy opis śniadania znajdziemy w opowiadaniu Maniuś Kropa. Składają się na nie grube pajdy chleba, plastry kiełbasy, do tego przegotowane mleko. Uczestnicy śniadania jedzą w milczeniu, choć nie w ciszy. Słychać głośne mlaskania, „zachłanne” przełykanie mleka, rozrywanie zębami kromek chleba. Je się pospiesznie, jakby w obawie, że za chwilę zabraknie porcji i człowiek zostanie nienajedzony – i to na znaczną część dnia, kolejnego posiłku stołownicy z opowiadania Maniuś Kropa mogą się bowiem spodziewać dopiero wieczorem67. Chleb lub bułka to podstawa śniadania, wędlina czy ser to tylko dodatek. Nierzadko po zjedzeniu owych lepszych kąsków pozostaje tylko przeżuwanie chleba, w razie czerstwości rozmiękczanego mlekiem lub kawą.

Kawa wydaje się nieodzownym dopełnieniem śniadania. W opowiadaniu Trzyczwartak Irka rozpoczyna przygotowanie śniadania od rozpalenia w piecu i zagotowania kawy. Podobnie Maryśka z opowiadania Porachunki garbusa. Oczywiście nie jest to kawa naturalna, w latach czterdziestych i pięćdziesiątych niemal niedostępna, lecz zbożowa. W wielu rodzinach piją ją wszyscy – starsi i dzieci. Córka Irki przed wyjściem do szkoły też „pospiesznie” wypija kawę68. Dopiero w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych wspomina się o „parzeniu kawy”, ale przeważnie w odniesieniu do tych, którzy się materialnie urządzili, przy czym zaparzona kawa – częściej w szklance niż filiżance – służy zarówno doznaniom smakowym, jak i autoprezentacji69. Popularne jest też przegotowane mleko. W najwcześniejszych opowiadaniach pojawiają się tylko zdawkowe wzmianki o herbacie, wyłącznie czarnej70. Niekiedy śniadanie ogranicza się tylko do „bułki i mleka”71. Spieszący do pracy na pierwszą zmianę nie mają czasu nawet na tak skromny posiłek. Mogą poratować się wtedy zabranym ze sobą prowiantem.

Drugie śniadanie, jeśli w ogóle się o nim pamięta, raczej nie różni się od pierwszego. Na przykład Paweł Tasarz zabiera „do roboty” „chleb z kiełbasą”, owinięte w nieaktualną gazetę72. Zdarza się, że w pośpiechu gasi się pragnienie, zaczerpnąwszy z wiadra, napełnionego wodą z pompy ulicznej73. Na dłuższą drogę chętnie zabiera się jajka ugotowane na twardo. W pociągach, czasem w autobusach, można obserwować, jak ktoś obiera jajko, „rozwija papierek z solą”, zagryza kromką chleba74.

Obiad spożywa się przeważnie po zakończeniu roboczej dniówki, choć w przypadku „ludzi miasta” trudno mówić o jakiejś czytelnej regule. Niemniej oczekiwaniem i pragnieniem właściwie każdego mężczyzny jest – lub staje się z czasem – wierna kobieta, która przygotuje obiad. „Moja czeka z obiadem...” – tonem przechwałki oznajmia Synek z opowiadania Ten stary złodziej75. Podział ról może ułatwiać to, że w latach czterdziestych i pięćdziesiątych wiele kobiet poprzestaje na roli gospodyni, co zresztą jest nie tylko funkcją obyczaju, lecz także skutkiem czasochłonności codziennych prac. Furman Franek Kwasiarz z Włoch w porze obiadu zajeżdża pod dom swoją platformą, pospiesznie zjada obiad podany przez żonę, po czym znów siada na wozie, podcina „chude boki kudłatych koników” i rusza dalej76. O ile jeszcze spotyka się mężczyzn samodzielnie szykujących śniadania czy kolacje, o tyle rzadko zdarzają się tacy, którzy chcieliby gotować obiad.

Podstawą solidnego obiadu jest zupa, nierzadko będąca jedynym daniem77. Właśnie o zupie najczęściej wspomina się w opowiadaniach Nowakowskiego. Dobra zupa winna być gorąca i gęsta, a więc rozgrzewająca i sycąca. Te jej cechy zdają się nawet przeważać nad walorami smakowymi. Zupy bywają tak gęste, że można je „przegarniać” łyżką, a nawet zostawić łyżkę „sterczącą w gęstwie”78. Wspomina się o kapuśniaku, kartoflance, grzybowej, ogórkowej79. Szczególnie ceni się grochówkę, smaczną, pożywną i względnie łatwą do przygotowania. W opowiadaniu Powrót wręcz wyczuwamy wypełniający izbę „zapach grochówki”. Chłopak, główny bohater tego opowiadania, chłonie go „z przyjemnością”, a potem zanurza łyżkę w talerzu i miesza nią „w gęstwie kartofli”, ziemniaki przyciska „do ścianek talerza” i ugniata je „na żółtą, soplami umykającą spod łyżki masę”, wreszcie zajada, mlaszcząc głośno. Po jedzeniu – zupa to jedyne tego dnia danie – z przyjemnością zapala papierosa80. Zupa jest też cenionym daniem na kolację, szczególnie wtedy, gdy nie zjadło się wcześniej ciepłego obiadu81.

Właściwie we wszystkich wspominanych przez Nowakowskiego domach popularne są ziemniaki i kluski. Zapach ziemniaków – surowych, gotowanych, podsmażanych – należy do najpospolitszych. Czytamy o parującej wodzie odlewanej z garnka z ziemniakami82, dłoniach pachnących „surowymi kartoflami”83, o „zapachu odgrzewanych kartofli i maślanego tłuszczu”84. Ziemniaki to ważny składnik większości zup, a także podstawa drugiego dania („kopiasta porcja”). Czasem w dni powszednie poprzestaje się na ziemniakach polanych tłuszczem i skwarkami, stąd zresztą znaczenie słoniny w codziennych przepisach obiadowych85. W takim wypadku ziemniaki raczej się ugniata, co możemy zobaczyć m.in. w opowiadaniu Trzyczwartak86. Dla urozmaicenia powszedniego menu kobiety przygotowują (różne) kluski, czasami też placki. Na przykład Irka „wygniata” kluski „w niecce”. Polane tłuszczem stanowią również cenione danie obiadowe87.

Kolacja jest czasem spóźnionym obiadem. Na ogół powraca menu śniadaniowe, choć z modyfikacjami. Wiosną i latem na kanapkach pojawiają się plasterki pomidora czy ogórka. Na przedmieściu oba te warzywa chętnie uprawia się w ogródkach, ważnym zapleczu kuchni88. Warzywa nie zastąpią jednak innych produktów. Poza tym niektóre z nich, jak szpinak, uchodzą za pokarm dla dzieci, może też dla kobiet, ale nie dla mężczyzn89. Kolacja powinna być również pożywna – jako swoista nagroda za znojny dzień. Opis takiej kolacji znajdziemy w opowiadaniu Umierający paser. Składają się na nią: chleb, tłusta kiełbasa, podobnie tłusty salceson, do tego musztarda. No i wódka, do której owe tłustości stanowią zapewne właściwą zakąskę. Kaloryczne, tłuste jedzenie uchodzi za odżywcze, wzmacniające organizm, regenerujące nadwątlone siły. Tak zdaje się rozumować Kiciucha, który zachwala podaną przez żonę kolację: „Dobre żarcie – świeże. Ty też jedz, na miechy nie ma jak tłuste żarcie”90. Świeżość i pożywność – to się ceni91. Zarazem sięga się po przyprawy, które przełamują tłustość bądź tłumią nieuniknioną w mieszkaniach bez lodówki nieświeżość – ocet, sól, pieprz, musztarda. O popularności musztardy świadczy i to, że szklanki z grubego szkła potocznie nazywane są musztardówkami92.

Owoce, inne niż te, które zbiera się z krzewów i drzew ogródkowych bądź kupuje na ulicznych straganach, kojarzą się przeważnie z chorobą. To chorym, szczególnie dzieciom, przysługują drogie i trudno dostępne cytrusy. W opowiadaniu Sarkoma rodzice podają śmiertelnie choremu synowi soki wyciskane z pomarańczy, cytryn, a także rozcieńczane soki z koncentratu grejpfrutowego. Wątpliwe, czy sami choć trochę spróbowali93.

Przeważnie tłusta, mączna, ziemniaczana dieta wpływa na sylwetki, szczególnie kobiet. Najdosadniej kwestię tę ujmuje Wazelina, stołownik Kiciuchy, obserwujący kątem oka jego żonę, która kroi chleb: „Upasła się. Nigdy nie miała takiej dupy”. Ale i wśród mężczyzn, zwłaszcza starzejących się, smukła sylwetka to raczej wyjątek niż reguła. Okrągłości ciała, będące skutkiem diety, zdają się zarazem czytelnym dla ogółu wskaźnikiem powodzenia życiowego. Kiedyś była „chuda i łasa na forsę” – przypomina sobie Wazelina94.

Nie trzeba zerkać do kalendarza, wystarczy spojrzeć na stół, by ustalić, czy to dzień powszedni, czy przypada akurat święto. Zmienia się nakrycie stołu, a przede wszystkim menu, i to pomimo wszelkich trudności aprowizacyjnych95. „Świąteczne śniadanie na całego, szynka, ćwikła, baleron, kiełbasa obsuszona, schab i dwie butelki też na stole, żona bigos odgrzewa” – czytamy w opowiadaniu Święta o poczęstunku bożonarodzeniowym96. W świąteczny dzień obiad powinien być dwu- lub trzydaniowy – koniecznie z mięsem. Na co dzień mięsa brakuje lub pojawia się symbolicznie – w postaci dodatku do zupy lub skwarek na ziemniakach i kluskach. Ewentualnie jako ersatz w rodzaju parówek, zresztą bardzo lubianych97. W późniejszych opowiadaniach znajdziemy wzmianki o konserwach – rybnych lub mięsnych98. W święta i niedziele oczekuje się znacznie więcej, najlepiej pieczeni. Mile widziana jest jajeczna panierka99. Ponownie charakterystyczne wydaje się tu opowiadanie Trzyczwartak. Przyjeżdżają goście, na stół trafia pieczeń, którą wszyscy, szczególnie mężczyźni, „opychają” się, aż „najedzony i senny” Kaczor, jeden z uczestników uczty, zaczyna ziewać – uwaga – „w dłoń”, co trzeba uznać za przejaw świątecznej kurtuazji z jego strony100.

Zdobycie mięsa na obiad nastręcza przeważnie trudności. W opowiadaniu Wyjazd pojawia się znamienna wzmianka o wyprawach po „wyżerkę” na wieś101. Fazy nadmiernego objadania się mięsem bezpośrednio po wyprawie, do czego zresztą zmusza brak lodówek, przeplatają się ze znacznie dłuższymi okresami konsumpcji dań jarskich. Inna rzecz, że wyprawy po mięso organizuje się na ogół przed świętami, co sprzyja wyróżnieniu czasu świątecznego niereglamentowaną konsumpcją rozmaitych „pieczeni”.

Świąteczne menu obejmuje też deser, rzadko spotykany na co dzień. „Poczęstowała herbatą. Popijali statecznie. Łamali po kawałeczku kruche ciastka” – czytamy o niedzielnej wizycie Koślawego Karola i Antoniego Biela u Maryśki102. Z kolei w opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze znajdujemy wzmiankę o pieczeniu przez babcię Arka piernika. Ten szczegół warto wyeksponować. Właśnie piernik należy do ciast odświętnych, a przepisy dziedziczy się z pokolenia na pokolenie, przy czym cytowane tu opowiadanie to niejedyna sugestia, że strażniczkami piernikowej receptury są właśnie babcie. Poza tym słodycze otrzymują – w nagrodę – dzieci. Słodkości kupuje się chyba rzadko. To nie przypadek, że cennym trofeum na włochowskiej strzelnicy jest nadziewana „manilla” (czekolada). I nieprzypadkowo kierownik strzelnicy, wręczając zwycięzcy owo trofeum, mruga okiem: „Kobieta się ucieszy”103. Zajadanie się słodyczami nie przystoi mężczyźnie.

Na zwyczaje kulinarne, zwłaszcza mężczyzn, mogą wpływać dwa rodzaje doświadczeń: bywanie „w mieście” oraz pobyt w więzieniu. Knajpa to wręcz symbol miasta (o czym już pisaliśmy). Zachodzi się do niej nie tylko na wódkę, ale i na posiłek, przeważnie zresztą pod wódkę. Za najlepszy obiad barowy uchodzi schaboszczak lub golonka104. Ceni się i tańsze dania: gołąbki w sosie pomidorowym105, flaki pachnące przyprawami (raczej niespotykanymi w przeciętnej domowej kuchni), parówki106, pulpety107 czy choćby zesmażane ziemniaki z tłuszczem108. Barowe dania nie różnią się nadmiernie od domowych, choć kojarzyć się mogą z posiłkami odświętnymi. Zarazem utrwalają wyobrażenia o wartościowym jedzeniu – mięsnym, tłustym, wysokokalorycznym. Ale to dzięki barom i restauracjom poznaje się nowinki kulinarne, o których częściej czytamy w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych: „dania z frytkami” i „krem z ananasami” na deser109.

Zamiłowanie do potraw tłustych to nie tylko kwestia zwyczaju, ale także – może nawet w większym stopniu – skutek przystosowania do codzienności. Warunki życia, praca, niepewność, a nawet lęk przed głodem, wzmocniony wspomnieniem niedawnej przecież okupacji – to wszystko sprawia, że nawykowo odkłada się zapasy kalorii, ostrożnie zaś wydatkuje energię. Takiej postawy uczy też więzienie. Starsi więźniowie podpowiadają młodszym metody przetrwania, jak wspomniane już zbieranie tłuszczu z zupy110. Nowakowski pokazuje świat, w którym każdy gram tłuszczu może przesądzić o przetrwaniu, wytrzymałości, odporności – a więc o chorobie lub zdrowiu. Dlatego wciąż rośnie zapotrzebowanie na mięso. Ludzie nauczeni, by w razie możliwości zjeść więcej, niż potrzebują, wydają się wciąż nienasyceni, co zresztą w warunkach gospodarki planowej wywołuje nierozwiązywalne zaburzenia rynkowe, sprzyja też rozszerzaniu się mięsnego czarnego rynku.

Podsumujmy: wszechstronna kwerenda wykazałaby zapewne większą rozmaitość pojawiających się na stołach produktów, ale – mówiąc językiem technologów żywienia – struktura spożycia wydaje się w opowiadaniach Nowakowskiego celnie uchwycona. Pozwala też na jeszcze jedną obserwację. Czy peryferyjna kuchnia ma cechy bardziej mieszczańskie, czy wiejskie? O jej miejskości świadczyć może przywiązanie do posiłków dość regularnych, trzech lub czterech dziennie (śniadanie, drugie śniadanie, obiad, kolacja, sporadycznie podwieczorek), choć w praktyce często się zdarza, że na któryś z nich nie starcza czasu. Mieszkańcy peryferii, np. Włoch, postrzegają regularne odżywianie jako przejaw uporządkowanego i zdrowego trybu życia. Z kolei wiele przepisów na proste i tanie potrawy, kluski czy ziemniaki z okrasą, przeniesionych zostało wprost z kuchni wiejskich, czemu sprzyja i to, że część mieszkańców, jak przywoływana kilkakrotnie Irka z opowiadania Trzyczwartak, to przybysze ze wsi, dopiero przystosowujący się do miejskich warunków życia, zarazem narzucający im własne upodobania i przyzwyczajenia. Poza tym nawet ci, którzy pokpiwają z „wsiowych”, doceniają walory „wiejskiego” jedzenia, np. „kiełbasy, kaszanki albo placka”111. Znamiennym wskaźnikiem obyczajowości wydaje się użycie tłuszczu. Wspomina się o słoninie, ale też o „tłuszczu maślanym”112. O ile słonina łączy kuchnie miejską i wiejską, przynajmniej w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, o tyle „tłuszcz maślany” nasuwa już skojarzenia z kuchnią bardziej wyrafinowaną, ceniącą subtelniejsze smaki, a przy tym dostatnią. Owo pomieszanie słoniny i masła skłania do następującego wniosku: co najmniej do lat pięćdziesiątych (a zapewne znacznie dłużej) w peryferyjnej kuchni przenikają się zwyczaje miejskie i wiejskie. Forma raczej miejska, treść bardziej wiejska – można by spuentować. O tej dwuznaczności świadczą też ozdoby kuchenne, np. makatki na ścianach, charakterystyczne dla kuchni wiejskiej, lecz spotykane również w mieście, a zwłaszcza na przedmieściu. Może też być „obrazek malowany na tkaninie, przedstawiający dworaka w peruce, który podaje rękę damie wysiadającej z karocy”113. Najlepiej z jakimś przysłowiem lub umoralniającym pouczeniem.

Można też obserwować – a przykładów dostarczają opowiadania Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych – kuchenne odmienności. Z jednej strony wiele kuchni wciąż przypomina te z czasów Tego starego złodzieja. Z drugiej są kuchnie ludzi, którzy się dorobili. Na ich stołach pojawiają się, głównie na pokaz, „dobre trunki, stosy kanapek z kawiorem, łososiem”114. Kontrapunktem zarówno dla kuchni ubogich, jak i nowobogackich są wspomnienia kuchni staropolskich, dworkowych, w których podawano na śniadanie jajka na miękko, szczypiorek, śmietanę, szynkę, świeże bułki, prawdziwą kawę – jak np. w Opowieści115.

Widać też niejednoznaczne skutki technologicznej modernizacji. W tomie Silna gorączka z 1963 r. znajdujemy wzmianki o „zapasiku zup w kostkach”, „kostce maggi”, „smaku pomidorowym”. Te półprodukty przyspieszają prace kuchenne, ale rezultaty bywają mizerne: „Rozrobił w rondelku kostkę zupy grochowej, dorzucił masła, pogotował dziesięć minut i wypił ten gęsty bełt o smaku maggi”116. Poza tym przeważają najprostsze urządzenia. W opowiadaniu Popapraniec czytamy o używaniu grzałki do zaparzania herbaty, co wydaje się już przejawem kuchennej nowoczesności117.

Przeważnie kuchnia to pomieszczenie wielofunkcyjne. Kobiety wykonują tu różne prace, nie tylko gotują czy zmywają. O zmywaniu warto zresztą powiedzieć parę słów. Mężczyznę przy zlewie widuje się chyba jeszcze rzadziej niż przy garnkach. „Myła statki” – ten zwrot powraca w opowiadaniach Nowakowskiego wielokrotnie118. Zadanie ułatwia bieżąca woda, ale zdarza się, że niezbędne jest wyjście z wiadrem do pompy ulicznej, co czyni ze zmywania czynność nie tylko czasochłonną, ale i wyczerpującą. W wyniku gotowania na piecu garnki są okopcone, a ich zawartość się przypala. Dlatego równie często jak o zmywaniu mówi się o szorowaniu. Do szorowania garnków służy „drucianka” – kłębek z cienkiego, twardego drutu119. Ściera ona nie tylko brud, lecz również naskórek, a przecież kremów do rąk rzadko się używa120. Dźwięki towarzyszące zmywaniu – „szczęk naczyń” – też trudno uznać za pobudzające wyobraźnię121.

Czasownika szorować używa się w opowiadaniach Nowakowskiego również w odniesieniu do sprzątania, które też należy do obowiązków kobiet122. Kobiety przywiązują większą wagę do czystości w mieszkaniu niż mężczyźni, choć mężczyźni potrafią docenić ich „starowność”123.

W kuchni urządza się pranie, jeszcze długo w blaszanej lub drewnianej balii („ciotka robiła w kuchni przepierkę”124). O wysiłku, jakiego wymaga pranie, wiele mówi biografia praczki Makosiowej, przedstawiona w Powidokach. Makosiowa to drobna kobiecina o szarych włosach, osłoniętych chustką. Pierze po domach lub bierze pranie do siebie. Ustawia balię, przytwierdza do niej wyżymaczkę z gumowym wałkiem i żelazną korbą, rozpalała ogień w kuchni, gotuje bieliznę w wielkim kotle, przegarniając drewnianym kołkiem. Pomieszczenie, w którym odbywa się pranie, wypełnione jest kłębami pary i ostrym zapachem ługu. „Najbardziej intrygują jej dłonie. Białe, namiękłe i pofałdowane od wody, całe pokryte porowatymi zmarszczkami” – wspomina pisarz, którego rodzice również korzystali z usług pani Makosiowej125.

W późniejszych czasach właśnie w kuchni ustawia się pralkę – z powodu ciasnoty łazienek lub braku w nich odpowiednich instalacji. Praniem nadal zajmują się głównie kobiety126. One też potem rozwieszają mokre rzeczy127. Do prasowania wykorzystuje się stół kuchenny. W epoce poprzedzającej żelazka elektryczne, gdy używa się jeszcze żelazek z tzw. duszą, prasowanie jest skomplikowaną czynnością, wymagającą sporej wprawy, by nie przypalić prasowanego ubrania, szczególnie wyjściowego. Irka Trzyczwartakowa prasuje spodnie, „przykładając mokrą szmatkę”. Może liczyć na wdzięczność i uznanie mężczyzn, nawet jeśli uważają oni tego rodzaju czynności za powinności kobiece. „Kanty jak brzytew” – chwali Irkę sublokator Kaczor128. Również w kuchni widuje się maszynę do szycia129. Poza tym w kuchni prowadzi się domowe rachunki, tym bardziej że to kobiety przeważnie dbają o bieżące wydatki130.

Kuchnia to miejsce rodzinnych rozmów. Przy kuchennym stole dzieci odrabiają prace domowe. Czasem przyjmuje się tu gości. Naradza z sąsiadami. Przykładów znajdziemy w twórczości Nowakowskiego wiele. Dość wspomnieć o opowiadaniu Gdzie jest droga na Walne?, którego akcja rozgrywa się właśnie w kuchni131.

Wielofunkcyjność kuchni, ciasnych, zatłoczonych, słabo wyposażonych, ma też swoje skutki uboczne. W opowiadaniu Silna gorączka występujący w pierwszej osobie narrator wspomina małe mieszkanko w ocalałej kamienicy na warszawskim Okólniku: „Do dziś ten smród czuję, co to z kuchni do nas wyłaził i mieszał się z czadem z pieca, smród ryb, starej kapusty, wilgoci, ten nasz pokoik ledwie dziewięć metrów, rano budziliśmy się z bólem głowy, a nawet rzygać się chciało, w kość nam dała ta klitka”132. Ostatecznie pisarz zdaje się daleki od idealizacji kuchni. Przede wszystkim kuchnia to dla niego soczewka powszedniości.

Higiena

Wątpliwe, by myło się dłonie do każdego posiłku. Mężczyźni na ogół pracują fizycznie. Piotr Złociarz, wykonujący wyjątkowo brudną pracę (czyszczenie szamb), cofa ręce, gdy ktoś chciałby je uścisnąć na powitanie. „Brudne. Robota paskudna” – usprawiedliwia się nieśmiało133. Spotkamy wiele podobnych opisów, np. ręka „gruba, z czarnymi paznokciami”134. Brudne od pracy dłonie trudno domyć, a przecież i tak za chwilę znów się zabrudzą. Szkoda wody i mydła. Trzeba oszczędzać wodę, gdyż w wielu mieszkaniach, zwłaszcza w pekinach, nie ma przecież wodociągów. W kilku opowiadaniach natrafiamy na wzmiankę o stojącym – najczęściej w kuchni – wiadrze lub kuble napełnionym wodą przyniesioną z ulicznej pompy135. Nie chodzi tu tylko o nawyki higieniczne. Również rozsądek podpowiada kalkulację: czy stratę energii związaną z przyniesieniem wody zrównoważy zysk z czystości? Więcej okazji do mycia rąk mają kobiety, choćby z tego względu, że pracując w kuchni, wciąż coś zmywają, płuczą, szorują. Skóra ich dłoni już w młodym wieku staje się szorstka136. Innymi słowy, w opowiadaniach Nowakowskiego spotykamy przeważnie ludzi o niedomytych lub chropowatych dłoniach.

Wodę niezbędną do mycia uzyskuje się na trzy sposoby. O ulicznej pompie już pisaliśmy; na co dzień zbierają się przy niej (głównie) kobiety z wiadrami lub miskami. Zwraca uwagę wzmianka o „śmierdzącym zlewie” na korytarzu w czynszówce Benka Kwiaciarza137. To istotny trop, wskazujący, że rury wodociągowe nie są tu rozprowadzone do wszystkich mieszkań. Przynajmniej część mieszkańców musi się zadowolić wspólnym ujęciem wody, co i tak przecież ułatwia codzienne życie, gdyż nie trzeba wciąż wychodzić na ulicę. Zaoszczędzonych zostaje sporo kalorii. Nie żal też tak bardzo wody na mycie.

Jeśli nawet wodociąg dociera do mieszkania, problemem pozostaje ogrzanie wody. W czasach sprzed upowszechnienia się piecyków gazowych czy elektrycznych w zależności od wyposażenia i zamożności domu albo podgrzewa się wodę w garnkach na płycie kuchennego pieca, albo używa osobnych pieców łazienkowych, albo wykorzystuje się bojlery podgrzewane za pomocą centralnego (kuchennego) pieca węglowego. Ten ostatni wariant wydaje się najkorzystniejszy zimą.

W mieszkaniach z piecem kuchennym na płycie stoi przynajmniej jeden garnek lub czajnik z wodą, stale podgrzewany, co ułatwia szybkie przygotowanie herbaty czy kawy. (Nawyk stałego podgrzewania wody przeniesiono później do nowego budownictwa). Zimą garnek z bulgoczącą wodą staje się też źródłem ciepła. Latem zaś na temperaturę wody mniej się zważa. I tak zresztą większość sprawia wrażenie zahartowanych i przyzwyczajonych do mycia się w letniej lub chłodnej wodzie.

Pora najważniejszego w ciągu dnia mycia to wieczór. Rankiem brakuje czasu, szczególnie tym, którzy dojeżdżają do pracy. Czasem z miski – często jednej dla wszystkich domowników – korzysta tylko ta osoba, która się najbardziej spieszy. Charakterystyczna wydaje się scena z opowiadania Porachunki garbusa. Fryzjer Zygmunt przed wyjściem do swojej fryzjerni pospiesznie myje się w miednicy, jego żona zaś rezygnuje z mycia, od razu przystępuje do przyrządzenia śniadania138. Zapewne okazją do pobieżnego umycia się, a przynajmniej przetarcia twarzy, będą dla niej zajęcia przy kuchni. Poważniejsze ablucje zostają jednak odłożone do wieczora. Nawyk wieczornego mycia wpajany jest od dzieciństwa. Szczególnie w cieplejsze dni, gdy dzieci bawią się na podwórku i ulicy, pod wieczór rozlegają się z okien lub balkonów okrzyki wzywające na „kolację i mycie”139. Również dorośli dokładniej się wtedy myją. Przeważa przekonanie, że do łóżka należy wejść umytym, choćby po to, by nie pobrudzić białej pościeli. O wieczorną higienę dbają kobiety, to one wszak lepiej niż mężczyźni wiedzą, ile wysiłku kosztuje upranie, wykrochmalenie, a potem wyprasowanie prześcieradła czy poszwy140. Poza tym – jak nieraz się domyślamy – wieczorne mycie to wstęp do spędzenia nocy razem.

Podstawowe akcesorium służące do mycia to miska. W przypadku tych największych używa się określeń miednica lub balia. Miski występują w trzech wariantach: emaliowane, blaszane, cynowe. W pierwszych tomach opowiadań Nowakowskiego najczęściej wspomina się o miskach blaszanych141 i cynowych142. Na przykład: „Zwykły ciąg jej rannych czynności. Nalewa wodę do dużej blaszanej miednicy”143. Tego rodzaju miski nie mogą się obtłuc, choć sprawiają wrażenie niezbyt estetycznych. Wraz z blaszanymi wiadrami nadają mieszkaniu wrażenie warsztatu. Miska albo miednica to jeden z pierwszych sprzętów, który się kupuje (lub otrzymuje), gdy zakłada się nowe gospodarstwo. W wielu kuchniach, zwłaszcza gdy brakuje osobnych łazienek, można więc dostrzec następujący przybornik: wiadro z wodą, miska na stołku, obok mydelniczka z mydłem, do tego ścierka. Mycie się w misce ma tę wadę, że przeważnie powoduje zachlapanie podłogi wokół. Coraz to napotykamy więc wzmiankę o chlupiącej „na boki” wodzie z miski144. Zdarza się też, że ktoś po ciemku potrąci miskę, co daje podobne skutki. Arek z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze podśmiewa się z ojca, który wróciwszy niezbyt trzeźwy, „upadł w miskę z wodą”145. O powszechności używania miednic i balii świadczy poniekąd fakt, że przyrównuje się do nich sylwetki ludzi, zwłaszcza kobiet, np. „biodra u niej jak balia” (co w tym akurat przypadku jest komplementem)146.

Mycie ułatwia umywalka w łazience czy choćby kuchenny zlew – byle z bieżącą wodą. Korzystanie z umywalki wymaga pewnej zręczności, a nawet gimnastyki, by umieścić głowę pod kranem. „Myła się pod kranem, parskając i bulgocząc”147. „Bulgot wody, parskanie”148. Mycie raczej nie przebiega w ciszy. Towarzyszą mu różne odgłosy, powodowane a to kontaktem z zimną wodą, a to podkreślające skuteczność ablucji.

Zanim upowszechniły się wanny w łazienkach, w wielu mieszkaniach – gdzie jest wodociąg – korzysta się zarówno z umywalki, jak i z miednicy. W umywalce obmywa się ręce, twarz, kark, ewentualnie stopy. Miednica służy jako namiastka wanny; myje się w niej całe ciało. O tej czynności w opowiadaniach Nowakowskiego rzadko się wspomina. Może dlatego, że jest raczej odświętna. Podobnie jak mycie włosów, co też czyni się dość rzadko – nie częściej niż raz na dwa tygodnie. Ale regularnie zachodzi się do fryzjerni, tym bardziej że na ogół zaufanych fryzjerów ceni się także jako powierników, komentatorów, depozytariuszy plotek149. Okazją do mycia przynajmniej rąk są też wizyty w restauracjach. W opowiadaniu Wysoki w okularach główny bohater, udając się do toalety, wręcz celebruje czynność mycia rąk „różowym mydłem”150. A jeśli się wspomina o dokładnym myciu, przynajmniej we włochowskich opowiadaniach Nowakowskiego, to przeważnie w kontekście kąpieli w gliniankach, oczywiście w cieplejsze dni. Kąpią się głównie mężczyźni, i to młodsi. Kobietom i starszym nie wypada. Kobiety za to częściej korzystają z domowej miednicy. I w tym wypadku zarysowuje się więc podział na sferę publiczną – z dominacją mężczyzn – i domową – z przewagą kobiet.

Wprawdzie powszednie mycie ogranicza się do twarzy, rąk, szyi, stóp, lecz powtarzane jest regularnie, dzień w dzień. Motywuje też obawa przed chorobą151. Nie myją się ludzie zaniedbani, opuszczeni, zdziwaczali, zapijaczeni. Niemniej nawet wśród tych, których życie odbiega od mieszczańskich norm, jak w lokum Krwawej Adeli, zwraca się uwagę przynajmniej na elementarną czystość. Adela nadzoruje ablucje swojego starego ojca, który nie ma ochoty na zanurzanie twarzy w wodzie. A jednak posłusznie sięga po mydło, gdy Adela przykazuje: „mydłem, mydłem też”. Zdarza się, że i tak sublokatorzy Adeli pokpiwają ze starego, nazywając go „brudasem”152. To sygnał, że sami – choć spędzają znaczną część dnia na ulicy – potrafią odróżnić czystość i brud, a higiena nie jest im całkiem obojętna153. Nie jest też przypadkiem, że to Adela – jako kobieta – czuwa nad porządkiem. Zasada codziennego mycia się w misce obowiązuje tu wszystkich bez wyjątku.

Brakuje wzmianek o używaniu kosmetyków po zakończeniu mycia. Warto odnotować, że w najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego nie pojawia się słowo krem (do rąk lub twarzy). Dopowiedzenie znajdziemy w znacznie późniejszych Powidokach, gdzie pojawia się wskazówka odnosząca się do wczesnych lat pięćdziesiątych, że względnie najpopularniejszym kremem była Nivea154. O tym, że rzadko używa się kremów pielęgnacyjnych, świadczy poniekąd wygląd twarzy. Dość wcześnie – przyjmując kryteria z początków XXI w. – pojawiają się na nich zmarszczki, co sprawia, że ludzie wkrótce po pięćdziesiątce sprawiają wrażenie starych (o czym szerzej napiszemy w rozdziale Doświadczanie czasu). Dopiero w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych spotykamy kobiety, które przywiązują dużą wagę do wyglądu swojej cery. Bohaterka opowiadania Gonitwa pielęgnuje cerę, używając „kremów wygładzających i likwidujących zmarszczki” oraz stosując „maseczki żeńszeniowe”, wedle receptury z czasopisma „Kobieta i Życie”, a wszystkie te zabiegi mają nadać skórze „aksamitną gładkość”155. Te szczególne zabiegi podkreślają stan emocjonalny bohaterki (zakochanie). Wykraczają tym samym poza typową codzienność.

Niewiele wspomina się o myciu zębów. Dowiemy się natomiast z opowiadań Nowakowskiego o zapachach oddechów. Jeśli chodzi o mężczyzn, jest to mieszanina tytoniu, przetrawionego alkoholu, próchniejących zębów, resztek jedzenia, czasem też zalegającej w płucach flegmy156. Nie widać tu troski o stan uzębienia, chyba że wyłamane zęby zaczynają szpecić, jak w przypadku Ząbka z opowiadania Tapeta. Wtedy wstawia się złotą lub srebrną koronkę, która zarazem służy autoprezentacji. I w tym wypadku większą troską wykazują się kobiety.

Zwieńczeniem zabiegów kosmetycznych jest w przypadku kobiet makijaż. Zestaw kobiecych kosmetyków jest skromny: puder, szminka, tusz do rzęs. Nosi się te akcesoria w torebce. Makijaż kojarzy się z sytuacjami odświętnymi, ze stylem wielkomiejskim, z urzędniczkami, również z bywalczyniami kawiarni157. W opowiadaniach Nowakowskiego najchętniej malują się dziewczyny bywające – towarzysko i dla towarzystwa – w hotelu Polonia czy w knajpie Sielanka.

Dla mężczyzn najważniejszy rytuał higieniczny to golenie; niewielu mężczyzn ukazywanych przez Nowakowskiego w opowiadaniach z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ma zarost. Brakuje wprawdzie czasu, niekiedy też chęci na codzienne golenie, niemniej nadaje się tej czynności szczególne znaczenie. Używa się brzytwy lub (coraz częściej) maszynki do golenia158. Do namydlenia twarzy musi wystarczyć zwykłe mydło; tylko nielicznych stać na wysokiej jakości krem do golenia, np. „angielski”159. Zwłaszcza w niedzielny poranek większość mężczyzn uważniej spogląda w lustro. W epoce Benka Kwiaciarza kilkudniowy zarost uchodzi bowiem za niechlujstwo lub objaw starczego zniedołężnienia160. Jedną z pierwszych czynności, którą wykonuje wracający do zdrowia Najstarszy, główny bohater opowiadania Tutejszy Meresjew, jest ogolenie twarzy brzytwą; przypatruje się temu ojciec, w jego uśmiechu wyczuwa się męskie porozumienie. Mężczyźni lubią rozmawiać ze sobą o goleniu. „Albo te żyletki, zupełny szajs, na jeden raz nawet nie starczy. Rawa, Gerlach, wszystko jedno... Sam widzisz zresztą...” – uskarża się Jerzyk z opowiadania Źle zorganizowane161. „Mam twardy zarost, rawa lux ledwie, ledwie skrobała policzki, zacinałem się na brodzie. Trzeba się jednak ogolić. Wygląd, przyzwoity wygląd to ważna rzecz w moim fachu” – snuje rozważania bohater Opowieści162. Zwieńczeniem golenia jest zwilżenie twarzy „pachnącą wodą”163. Woda po goleniu to najważniejszy, jeśli nie jedyny, męski kosmetyk. Może nawet sprawić, że mężczyzna rozsiewa silniejszą woń niż kobieta.

Osobna kwestia to zapach ubrań, przeważnie nasączonych aromatami domowymi. Ubrania pierze się rzadko. Brakuje na to sił i czasu. Marzeniem większości kobiet, niezależnie od miejsca zamieszkania, staje się pralka. „Bardzo potrzebna, rąk już praniem nie trzeba sobie urabiać” – brzmi najważniejszy argument. Mężczyźni są nawet nakłaniani przez żony, jeśli to możliwe, do wzięcia nadgodzin albo jakiejś dodatkowej „robótki”, by odłożyć na pralkę164. Ubocznym skutkiem używania i nadużywania proszków do prania są alergie. W opowiadaniach Nowakowskiego po raz pierwszy słowo alergia pojawia się w tomie Gonitwa z 1967 r.165

Nasuwa się tu następujący wniosek. W świecie ukazywanym przez Marka Nowakowskiego – w opowiadaniach z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych – powszechnie przestrzega się obyczaju codziennego mycia. Ablucje – dokonywane przeważnie wieczorem, a nie rano – mają jednak charakter raczej pobieżny niż gruntowny. Epoka brania prysznica nastanie kilka dekad później. Na zwyczaje higieniczne oddziałuje kilka czynników: dziedziczone nawyki, oszczędzanie wody, brak lub nieznajomość innych kosmetyków niż mydło, a także ciasnota, niedająca ochrony przed niepożądanymi spojrzeniami. Zwróćmy uwagę, że w wielu opowiadaniach Nowakowskiego wspomina się o myciu w misce w kuchni – siłą rzeczy obok innych osób, czasem dzieci, niekiedy sublokatorów spoza rodziny. Dla mężczyzn widok kobiety w samej halce, pochylającej się nad miednicą, bywa elektryzujący166. O ówczesnej wstydliwości wiele mówi fakt, że ci, którzy mają łazienki, zazwyczaj uzbrajają drzwi w haczyki, zameczki i skoble, aby zabezpieczyć się przed wejściem choćby i zaufanego krewnego. Bariera wstydu względem własnego ciała, także potrzeb fizjologicznych, obniżyła się później, ale potrzeba będzie młodzieżowej kontrkultury końca lat sześćdziesiątych i z następnej dekady, by została przełamana – z różnymi zresztą konsekwencjami167.

Zyskujemy jeszcze jeden dowód, choć pośredni, wskazujący na przywiązanie mieszkańców peryferii w rodzaju Włoch, mimo wszystko, do zasad higieny. Otóż w powszechnym użyciu pozostaje lusterko. Przeglądają się w nim zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Najczęściej wzmianki o „lustrze” lub „lusterku” pojawiają się w tomie Ten stary złodziej: 22 razy. To zaskakująco często, gdyż przeważają tu ludzie zaniedbani. W tomie Benek Kwiaciarz o lustrze bądź lusterku wspomina się 16 razy, w powieści Trampolina – 11 razy, w zbiorze Silna gorączka (i Robaki) – 19 razy. W późniejszych tomach od kilku do kilkunastu razy. Może dlatego, że z upływem czasu lustro przestaje być najważniejszym instrumentem do mierzenia stanu zdrowia czy higieny. Z jednej strony lusterko – czasami zaledwie „szczerbate lusterko”168 lub „ułomek lustra”169 – jest substytutem środków higienicznych. Zerkanie w lusterko pozwala ocenić, czy nie odbiega się nadmiernie od normy170. Z drugiej strony służy ono samokontroli, a nawet samodiagnostyce. Jest też swego rodzaju ozdobą. Bohater opowiadania Wilk ma „kieszonkowe lusterko z wizerunkiem popularnej aktorki od spodu”171. Lusterka takie kupuje się w kioskach, nosi w kieszonce marynarki czy spodni.

Mówimy tu głównie o ludziach, którzy do lekarza chodzą rzadko – z braku nawyku, a także wskutek ubóstwa. Korelacja między zamożnością a częstotliwością konsultacji lekarskich wydaje się dość wyraźna (Sarkoma). Stąd też lusterko służy nie tylko korekcie wyglądu, lecz także diagnozowaniu stanu zdrowia. Oto charakterystyczna scena: „Zaczął oglądać się w lusterku. [...] Macał brodę, tarł szczeć na policzkach, szczerzył zęby”172. Jeśli wynik oględzin wypada zadowalająco, raczej rezygnuje się z troski o higieniczne detale. Niemniej tę scenkę warto utrwalić. Okazuje się bowiem, że bohaterowie Marka Nowakowskiego niekiedy uważniej przypatrują się samym sobie niż innym. Wygląd, a co za tym idzie higiena nie są im obojętne, choć przeczulony czytelnik z początku XXI w. mógłby się wzdrygnąć, że pachnie tu przeważnie brudem i potem.

Nieczystości

Jak pozbyć się nieczystości? W mieście problem wydaje się prostszy; zajmują się nim odpowiednie służby. Na przedmieściu część śmieci wynosi się do śmietników stojących w kątach podwórek czy ogródków, raczej blisko ulicy, tak by mogły zostać bez trudu wywiezione przez śmieciarkę, przy czym do lat pięćdziesiątych jest to przeważnie odpowiednio przystosowany zaprzęg konny. Posiadacze ogródków odpadki żywności i chwasty wyrwane podczas pielenia grządek wyrzucają na komposty. Poza tym różne śmieci walają się na niezagospodarowanych placach, „łączkach”, a w przypadku Włoch – także wśród zaniedbanych fortów. O jednym z takich ugorów czytamy w opowiadaniu Fujara czy jak go tam: „jest tam dużo śmiecia i butelek”173. Narrator niepokoi się też o stan włochowskich glinianek: „ostatnio śmiecie zsypują do wody, ściek z pobliskiej szkoły tu ma ujście”174. Sytuację pogarsza zwyczaj spalania śmieci, niekiedy w ogródkach, a przede wszystkim w fortach, gdzie niektórzy wywożą śmieci, by uniknąć opłat za korzystanie ze stosownych usług. „Od śmieci zalegających na zboczach” unoszą się „smużki dymu”, zalatuje „kwaśnym smrodem palonej starzyzny i rozmaitego paskudztwa” – czytamy w opowiadaniu Benek Kwiaciarz175. Zwraca też uwagę nieodległe od Włoch wysypisko najpierw gruzów, potem też śmieci, które w latach siedemdziesiątych przeobraziło się w Górkę Szczęśliwicką, liczącą około 150 m wysokości176. Na razie ze „zwałów śmieci” unosi się „smród kwaśny, ciężki”, a gdy „paskudztwo” zaczyna się palić, nad Włochami „fruwają sadze”177.

Ale śmieci to swoisty zbytek ludzi żyjących dostatnio. W miasteczku takim jak Włochy żyje się przeważnie skromnie i raczej chomikuje nawet zbędne przedmioty, niż pochopnie je wyrzuca. To, co się usuwa, jak odpadki jedzenia i popiół, przeważnie ulega po jakimś czasie naturalnemu rozkładowi. Poza tym śmietniska penetrują zbieracze butelek, złomu, makulatury, jak wspomniana już „brązowa i pomarszczona starucha” krążąca po okolicy, szczególnie w dni po wypłacie, gdy mało komu chce się odnieść opróżnione butelki na wymianę do sklepu lub punktu skupu178. Dzięki owym reducentom część śmieci po jakimś czasie znika z ugorów. Chyba zresztą niewielu miałoby skrupuły przed porzuceniem śmieci na bezpańskich placach. Co innego na własnym podwórku lub w ogródku. Tutaj dba się o śmietnik i usuwanie odpadów.

Więcej wątpliwości wzbudza pozbywanie się fekaliów, o czym wzmiankowaliśmy już w pierwszej części książki w rozdziale Z historii Włoch. Na miejskich peryferiach brakuje kanalizacji179. Odchody spływają do szamb. Niekiedy tworzą się wokół nich ohydne „bajora”180. Fetor szamb budzi zakłopotanie. Dlatego większość mieszkańców stara się je ukryć w kątach podwórek czy ogródków i osłonić ekranem z rozłożystych krzewów lub bujnych łopianów, które wytłumiłyby smród. Zimą pokrywy szamb zamaskowane są śniegiem i lodem, a wyziewy osłabione przez mróz. Niemniej szambowy odór przynależy do powszednich zapachów. Można go rozpraszać, nie sposób jednak całkiem usunąć. Pomimo dolegliwości powodowanych przez wyziewy ci, którzy opróżniają szamba, spotykają się z lekceważeniem lub wręcz pogardą („śmieją się z niego, bo »złoto« wozi”181). O roli złociarza przeczytamy najwięcej w opowiadaniu Złoto. Złociarz znany jest wszystkim. Bliższe koleżeństwo z nim, np. przy wódce w knajpie, okazuje się jednak niemożliwe. „Tfu. Śmierdzi tutaj” – słyszy Piotr Złociarz w odpowiedzi na gest przyjaźni. Złociarz pełni zarazem istotną funkcję psychologiczną. Dzięki takim jak on można nabrać przekonania, że istnieje niższy szczebel w hierarchii społecznej niż ten, który samemu się zajmuje. Złociarze cierpliwie odgrywają swoją rolę, gdyż ich dochody z pokątnych transakcji z badylarzami mogą znacznie przewyższać zarobki tych, którzy nie szczędzą im obraźliwych gestów i słów182.

Postrzeganie ról społecznych jest jednak bardziej skomplikowane. Piotr Złociarz egzystuje obok wspólnoty także z własnego wyboru. Gromadzi oszczędności z myślą o porzuceniu dotychczasowego fachu i rozpoczęciu nowego życia. W oczekiwaniu na tę chwilę pieczołowicie przechowuje w swojej sekretnej skrzyneczce „czarny w prążki, świąteczny, garnitur”, co jakiś czas bada „grubość uskładanego grosiwa”. „Śmierdząca robota, ale popłatna” – uśmiecha się. Przekonuje sam siebie, że „za nic nie warto takiej roboty stracić”. Rozmarza się na myśl, że w przyszłości i „kobite se znajdzie”. Na co dzień spotyka się nie tyle z ostracyzmem, ile z brakiem empatii. O jego względnej akceptacji, jako mimo wszystko niezbędnego dla funkcjonowania wspólnoty, może świadczyć to, że „ludzie mijają go obojętnie”, nie okazując zatem niechęci, a niektórzy go nawet pozdrawiają: „Cześć, Pioterek!”. To raczej Złociarz zwiększa dystans, zbywając tych bardziej życzliwych „mrukliwymi półsłówkami”. „Cześć” – odpowiada i „nawet głowy nie unosi”. Tak nie reaguje ktoś, kto uchodzi za trędowatego i sam również czuje się trędowatym. Trzeba uwzględnić i inną wskazówkę, zawartą w opowiadaniu Złoto. Czytamy, że jest „jeszcze dwóch złociarzy tutaj”, trzymają się razem, „nic ich ludzkie gadki nie obchodzą”183. Mają za złe Piotrowi, że ich unika, nie chce współtworzyć bractwa złociarzy. Tak więc złociarze mają szczególny status. Uznaje się ich pracę za pożyteczną. Nie stają się jednak pełnoprawnymi członkami wspólnoty. Raczej nie zostają dopuszczeni do wypitki z jednej butelki. Nie częstuje się ich papierosami. A to przecież najbardziej widoczne oznaki postrzegania kogoś jako swojaka.

Swojakami okazują się jednak, przynajmniej w najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego, babcie i dziadkowie klozetowi, a więc ludzie, którzy mają bliski, choć nie tak bezpośredni jak złociarze kontakt z nieczystościami. Co ciekawe, w opowiadaniach tych wspomina się częściej o dziadkach niż babciach. Funkcjonują oni na pograniczu świata oficjalnego i nieoficjalnego, widzialnego i niewidzialnego, legalnego i nielegalnego. Niekiedy przypominają ludzi z podziemi – niczym Nibelungowie. Bywają wzgardzani, ale i doceniani. Widuje się ich przeważnie w szaletach dworcowych oraz knajpianych. Ilustracją pierwszej sytuacji może być opowiadanie Przymałe buty, którego akcja rozgrywa się na Dworcu Głównym. „Brodaty dziadek z klozetu” okazuje się łącznikiem między przestrzenią dworca a półświatkiem włóczęgów. W jego pakamerze żarzy się „koza”. Dziadek przyzwala, by rozmaici obszarpańcy, miejscy rozbitkowie, suszyli na niej swe „bety”, co zresztą wzmaga jeszcze „kwaśny zapach brudu”. Widzimy, jak dziadek kołysze się „monotonnie” na swoim stołku i „co jakiś czas” zrzuca „sękatym kijem czyjś ciuch”. Słychać wtedy starczy głos: „Spali się... bierzta już!”184. Czy dziadek pomaga bezinteresownie? Kieruje się litością? Poczuciem wspólnoty losu? Otrzymuje coś w zamian? Korzysta z ochrony jako (zapewne) pokątny handlarz alkoholem? Jest postacią zagadkową185.

Mniej tajemniczy wydaje się „klozetowy dziadek” z (tytułowej) knajpy Sielanka. Łączą go dość zażyłe relacje z bywalcami knajpy, choć pozostaje na drugim planie. W pewnej chwili podchodzi do niego Hiszpan, ściskają sobie dłonie i to dziadek częstuje Hiszpana papierosem (a nie na odwrót). „Zarobić można tylko sposobem” – rzuca swoją ulubioną myśl Hiszpan. „Pewnie” – przytakuje dziadek186. Dziadkowie klozetowi tacy jak ten z Sielanki, nierzadko sami będący w przeszłości złodziejami, pełnią funkcje powierników, doradców, a nawet skarbników. Ale tylko w czasach, w których stawką złodziejskich wypraw jest zegarek, portfel, jakiś fant ze sklepu – i niewiele więcej. Na swój sposób owi dziadkowie to również ludzie interesu, wtajemniczeni, znający dojścia, dysponujący adresami. Później, gdy aspiracje „ludzi miasta” rosną, dziadkowie klozetowi stają się postaciami z dalekiego tła, pobłażliwie traktowanymi seniorami. Dziadków zastąpią wówczas babcie. Nadzór nad szaletem przestanie być opłacalnym interesem, stanie się raczej smętnym finałem niezbyt udanego życia.

Wróćmy jeszcze do miasteczka – i jego problemów nie tylko obyczajowych, lecz także technicznych. Opróżnianie szamb – szczególnie w epoce sprzed upowszechnienia automatycznych szambiarek – to mozolna praca. Piotr Złociarz najpierw „odwala” pokrywę szamba. Następnie zanurza „przymocowany do tyki” kubełek „w gęstej, obrzydliwej mazi” i czerpie to „ludzkie świństwo”. Raz po raz przenosi zawartość do beki umieszczonej na wozie. Zagarnia kubełkiem „dokładnie i ciężko”. I tak aż do dna. Potem „starannie” wyciera kubełek „w trawie” i rzuca go na wóz. „Tfu”, „obrzydliwość” – słychać wokół głosy. Na co pewnego razu replikuje, śmiejąc się „półgębkiem”: „Żadna tam obrzydliwość, przecie to z człowieka... I dobre – pod pomidory, kalafiory, kapustę najlepsze. Wyrasta to wielkie, spoiste”187. Tym samym Złociarz ujawnia kulisy transakcji z okolicznymi badylarzami. Wreszcie wypełniony „świństwem”, „chlupoczący wstrętnie wóz-beczka” odjeżdża, ciągnięty z mozołem przez konia188.

W szambach gromadzą się ścieki spływające rurami odpływowymi z domowych czy kamienicznych ustępów. Ale to niejedyne miejsca, gdzie gromadzą się nieczystości. Potrzeby fizjologiczne załatwia się – w zależności od miejsca zamieszkania – na kilka sposobów. Bodajże najbardziej prymitywny – choć spotykany nawet w centrum miasta – to korzystanie w kącie mieszkania z kubełka. Pokój podnajmowany przez Leniwą Izę to „ładne mieszkanko”, namiastka kawalerki, pozbawione jednak wygód. Długi, który odwiedza Izę, zaczyna w pewnej chwili spacerować po pokoju, wkrótce rozlega się brzęknięcie „potrąconego kubełka”. Długi zagląda do środka. Bez złośliwości, choć chyba z gorzką ironią stwierdza: „Kubeł. A jak kubeł, to i bez kanalizacji. W kubeł trzeba lać”. „Też” – obrusza się Iza189. Zmieniają zaraz temat i zaczynają rozmawiać o znajomych. W scenie tej warte odnotowania wydają się dwa fakty. Pokpiwa się z warunków życia, ale postrzega je jako zwyczajne. Stojący w kącie kubełek służy do oddawania moczu („w kubeł trzeba lać”). W celu wypróżnienia wychodzi się do wychodka na podwórzu.

Wzmianek o kuble na fekalia znajdziemy więcej. W prowizorycznych domkach, barakach właściwie, jak lokum Trzyczwartaków, funkcję toalety pełni „kąt za kotarką” w kuchni190. Oznaczałoby to, że właśnie w kuchni koncentrują się wszelkie czynności związane z powszednią egzystencją: od konsumpcji, mycia się, po wydalanie. Tu znów warto zwrócić uwagę na szczegóły. Gdy Trzyczwartak przyjmuje do swojego lokum Kaczora jako sublokatora (i wspólnika), pokazuje mu otoczenie domku. Jak czytamy, „na ostatek” wskazuje „na wychodek”. „Z tym trochę gorzej, czasem w dupę wieje... A tak w ogóle niezgorzej...” – ocenia zwięźle191. Kaczor nie zadaje pytań; zdaje się przyzwyczajony do (nie)wygód. Zatem ma do dyspozycji „kąt z kotarką, przy kuble” oraz wychodek na podwórku. Podobnie jak w pokoju Izy kubeł służy prawdopodobnie tylko do oddawania moczu, i to raczej wtedy, gdy nie można wyjść na zewnątrz (w nocy, w czasie mrozów, podczas pilnych prac). Poza tym powinno się korzystać z wychodka. Inna rzecz, że w chłodniejsze pory roku fetor z wychodka mniej dokucza niż w upalne lato. Nie wspominając już o brzęczących muchach.

W porównaniu z kubełkami w kącie odpływ do podwórkowego szamba trzeba uznać za istotny postęp technologiczny. Jego warunkiem pozostaje jednak co najmniej dostęp do wodociągu, który umożliwiłby spłukanie nieczystości z klozetu i odprowadzenie ich na zewnątrz. We wczesnych opowiadaniach Nowakowskiego obserwujemy domostwa, w których nawet ten warunek wydaje się trudny do spełnienia. Tym mocniej kontrastują z nimi stare mieszczańskie kamienice i nowe budownictwo, wyposażone nie tylko w toalety z wodociągiem, lecz w oddzielne pomieszczenia na sedes oraz umywalkę192.

Wychodki, zwane też potocznie sławojkami, można dostrzec zarówno na podwórkach pekinów czy kamienic, jak i w wielu ogródkach. Zazwyczaj ulokowane są w miejscach mniej widocznych, najlepiej osłoniętych krzewami i łopianami193. Postrzega się je jako dość oczywisty element przestrzeni, a nawet jako znak orientacyjny. „Z ubikacji do mojego okna jest kilkanaście kroków” – czytamy w jednym z opowiadań194. Znamienne są też potoczne zwroty, np. podszedł do „szopki przy wychodku”195. Nieraz chłopcy podczas zabawy chowają się właśnie w wychodku196. Niektóre wychodki wykonane są z cegły, mają lekko przechylony daszek. Częściej widuje się wychodki z desek; niekiedy stolarzom fantazja podpowiada wycięcie wywietrznika w drzwiach w kształcie serca. Korzystanie z wychodka jest uciążliwe. Pomijając już zapachy i ryzyko przeziębienia się zimą, trudno tu zadbać o higienę, np. o umycie rąk – chyba że po powrocie do mieszkania, w kuchennej misce. Trzeba też pamiętać o papierze toaletowym czy choćby o skrawkach gazety. Równocześnie wychodki mają pewne zalety. Pomijając już kubełki i nocniki przeznaczone głównie na mocz, pozwalają mimo wszystko na oddzielenie sfery nieczystości od strefy mieszkania. Fetor fermentującego kału unosi się na zewnątrz.

Poza tym wychodki okazują się niekiedy pretekstem do opuszczenia mieszkania, co ułatwia wymknięcie się na jakiś czas spod rodzinnej kontroli. W jednym z opowiadań czytamy, jak na pytające i kontrolne spojrzenie gospodyni domu pada tylko krótka odpowiedź: „do wychodka”, po czym słychać zatrzaśnięcie klamki197. Może to marna pociecha, ale podwórkowy wychodek stwarza szansę, by uniknąć spojrzeń, pytań, pobyć samemu, odciąć się od reszty. I to skuteczniej niż zwykła łazienka, której zbyt cienkie na ogół ściany nie izolują przecież skutecznie od głównej części mieszkania. Poza tym na podwórku można spotkać znajomych – i oddalić się poza jego granice.

W pobliżu wychodków kryją się komory szambowe. Ich szczelność jest wątpliwa. Nieczystości wsiąkają często w glebę, co pozwala zresztą zaoszczędzić na wywozie „świństwa”. Oznaczałoby to, że w promieniu kilku, kilkunastu metrów od szamba gleba jest nie tyle użyźniona, ile skażona, ale przeczy temu bujna roślinność. Tak czy inaczej rejon szamba to miejsce wstrętne, omija się je łukiem i ostrzega przed nim dzieci.

Potrzeby załatwia się również w przypadkowych miejscach. W zniszczonej w czasie wojny Warszawie publicznymi szaletami stają się gruzy, opuszczone podwórka, zarośnięte ugory. Zapewniają skuteczną osłonę przed wścibskimi spojrzeniami. Pod pewnymi względami miejsca takie mogą nawet sprawiać wrażenie bardziej higienicznych niż cuchnące wychodki. „Odszedł pod most, stanął za filarem” – czytamy w jednym z opowiadań198. Przyzwyczajenie do załatwiania potrzeb w różnych miejscach – co cechuje bardziej mężczyzn niż kobiety – ma i ten skutek, że szaletami stają się bramy starych kamienic („w takich bramach zawsze paskudzą”199). W latach pięćdziesiątych przeważnie mija się bramy zapuszczone, brudne, śmierdzące, co gorsza, niepilnowane przez stróża. Normą – czy raczej antynormą – staje się zaniedbanie, które ogarnia całe połacie miasta, nie licząc może urzędowego centrum.

Fetor odchodów zdaje się wpisany w powszedniość. Oswaja z nimi bliskość zwierząt – koni, kóz, świń, także psów i kotów znakujących swoje terytoria200. Zarazem na peryferiach smrodliwe wyziewy kłócą się z aromatami kwiatów, owoców, warzyw. Trudno je odgonić, przytłumić, usunąć. Przede wszystkim z powodów technologicznych. Ale kwestie techniczne wydają się też powiązane z zaburzeniem stosunków własnościowych, zastąpieniem władz samorządowych aparatem partyjno-rządowym, odsunięciem, a niekiedy eksterminacją lokalnych elit, przed wojną zatroskanych o dobro wspólne – jak rodzina Marka Nowakowskiego. Najważniejszą strategią życiową, właściwie bezalternatywną, pozostaje więc przystosowanie.

Ubocznym skutkiem tego stanu rzeczy jest to, że granica między światem wolnym a więziennym pod względem higieny nie wydaje się wyraźna. W przypadku mężczyzn, znających z autopsji zaniedbane podwórka, smrodliwe wychodki, zapaskudzone bramy, wepchnięcie „pod celę” może wywołać bardziej szok społeczny niż estetyczny. Kible w więzieniu przypominają kubełki znane z mieszkań, tyle że służą tu do wszelkich potrzeb i nie są osłonięte „kotarkami”201. Zarazem w warunkach więziennych następuje pod pewnymi względami powtórzenie postaw i zachowań znanych z wolności. Specyficzną funkcję pełnią ci, którzy opróżniają kible, zlewając ich zawartość do „sracza”202. Kalifaktor przypomina nieco złociarza. Funkcjonuje obok więziennej wspólnoty jako ktoś z „frajerskiego oddziału”203, zarazem korzysta z przywilejów, takich jak możność przemieszczenia się po więzieniu czy ułatwiony dostęp do łaźni i kuchni. I tutaj bliski kontakt z nieczystościami odbiera powagę, ale okazuje się korzystnym interesem.

Bywa, że „pod celą” jest już wszystko jedno, człowiek przestaje czuć smród kibla, dostrzegać nieczystości. To znak, że walka o przetrwanie została przegrana. Jak w przypadku Busia, niedoszłego pisarza, kapującego w zamian za przyzwolenie na pisanie. Już wie, że wyśmiano jego pisaninę i że wróci na oddział kryminalny. Trzęsie się cały, „zgarbiony i poszarzały”. Przysiada „na odkrytym kiblu”. Niczego już nie czuje, nic go nie razi. Traci zmysły. Pod wieczór wiesza się na więziennej kracie204. Nawet doświadczenie więzienne nie unieważnia jednak określenia „wstrętne”. W celi osiemdziesiątej ósmej Seta spluwa „celnie w rączkę kibla” nie tylko z nudów, ale i z odrazy205. Nieosłonięty kibel przypomina o nienormalności więziennego życia. Sprawia, że zaczyna się tęsknić nie tylko za wolnością, lecz także za domem, przytulnym i zadbanym przez kobietę. Wyrzucenie „od stołu na kibel”, zmuszanie do jedzenia więziennej strawy akurat na kiblu, to jedna z dotkliwszych szykan, jaką więźniowi mogą zgotować współwięźniowie206.

Nasuwa się tu szersze pytanie o uczucie wstrętu. To delikatna kwestia. Należałoby rozróżnić świadomość narratora i odczucia bohaterów. Oto w jakich okolicznościach wspomina się o „wstręcie”: „wstrętnie” porżnięte podczas golenia policzki207, „wstrętne” jęczenie i błaganie o litość208, „wstrętny pot” na dłoniach209, „wstrętnie” skrzypiące łóżko210, „odrapana i wstrętna” cela211, „zimna i wstrętna” ściana212. Mamy tu zatem różne warianty wstrętu. Jego źródłem może być przedmiot, przestrzeń, dźwięk, zapach, wygląd człowieka. Wstręt wzbudzają też zwierzęta kojarzone z nieczystościami, szczególnie szczury213. Z zastrzeżeniem, że rekonstruujemy tu bardziej świadomość narratora niż jego bohaterów, można by rzec, że mimo wszystko istnieje jakiś ideał estetyczny, wedle którego mierzy się wygląd – rzeczy, przedmiotów, ludzi, zjawisk – i dokonuje wedle niego wartościowania.

Podobnie rozróżnia się czystość i brud. Wskazania, że coś jest brudne (lub ktoś jest brudny), powracają wielokrotnie, częściej nawet niż wzmianki o wstręcie. Oto garść przykładów: „brudna poczekalnia dworcowa”214, „przybrudzony biustonosz”215, „bardzo brudna i wymięta” koszula216, „rzadki i brudny zarost”217, „zabrudzony piwem i resztkami jedzenia” bar218, „grube, brudne niebo”219, „brudna ściana” w knajpie220, „kwaśny zapach brudu”221, „brudny porysowany sufit”222, „brudne” dłonie223, „brudne” ciało224. Dostrzega się zatem brud. Wyraźniej widzą go kobiety, choć i one pojawiają się w brudnych ubraniach, a nawet w „przybrudzonej” bieliźnie. Bardziej jednak niż mężczyźni przestrzegają czystości w domu: „Wytarłbyś buty. Wytarłbyś, brudzisz...” – rozlegają się co jakiś czas kobiece pomruki225. Chronienie czystości może być zarazem formą samoobrony, skoro to kobietom przypada w udziale sprzątanie mieszkania. Można też odnieść wrażenie, do czego skłaniają powyższe cytaty, że rozróżnienie między brudnym a czystym, wstrętnym a przyjemnym pokrywa się z podziałem na prywatne i publiczne oraz osobiste i wspólne. W zależności od kontekstu zmienia się postrzeganie brudu czy wstrętu. W przestrzeniach publicznych raczej konstatuje się występowanie rzeczy bądź zjawisk wstrętnych, w sferze prywatności o brudzie lub wstręcie myśli się i mówi z przyganą. O czystość dbają kobiety. Ale mężczyźni właśnie dlatego tęsknią za kobietami, że dzięki nim łatwiej stworzyć autonomię przyjemną i czystą.

Zarazem brud jest na tyle pospolity, że zdaje się uśmierzać wrażliwość. Mało kto przebywa tu w pomieszczeniach quasi-sterylnych, co stało się ideałem społeczeństwa wielkomiejskiego w przyszłości. W rezultacie kontrasty między cywilizacją i antycywilizacją (więzieniem), między społecznością i przyrodą nie wydają się nazbyt ostre. Ułatwia to przystosowanie się do warunków, w jakich zapewne nie odnalazłby się mieszkaniec metropolii XXI w.

O ile opozycja między brudnym i czystym, wstrętnym i przyjemnym jest dostrzegalna, o tyle wrażliwość na różne zachowania, zapachy, dźwięki oraz wygląd pozostaje nieoczywista i zmienna. Przykładem smarkanie w palce. Na ogół używa się chusteczki z materiału, pranej co jakiś czas226. Wielu mężczyzn nie ma jednak przy sobie chusteczki. Widać i słychać w takich przypadkach, jak „ze świstem, przyciskając palcami, [oczyszczają] nos”227. Nierzadko w trakcie rozmowy, pracy, spaceru. „Aż zasmarkał się od śmiechu” – czytamy w jednym z opowiadań228. Zachowania takie nie przystoją kobietom. Wątpliwe jednak, czy – i od kiedy – wzbudzają zdecydowaną odrazę. Kichanie i smarkanie to mimo wszystko naturalne odruchy, zarazem takie, którym niekiedy nadaje się żartobliwe znaczenia, jak w przypadku ostentacyjnego kichania. W tym wypadku poczucie wstrętu jest niedookreślone, bardziej zależne od indywidualnej wrażliwości niż od obyczajów i norm wspólnotowych. Niemniej spotkamy w opowiadaniach Nowakowskiego również mężczyzn „drażliwych” na punkcie czystości, zwłaszcza czystości innych229.

Nasuwa się tu następujący wniosek. W swoich wczesnych utworach Nowakowski pokazuje czas płynny. Coś trwa, coś się zmienia. Na razie tempo i perspektywa zmian wydają się niejasne. Można dostrzec oddziaływanie tradycyjnej obyczajowości mieszczańskiej, ale z powodów kulturowych i ekonomicznych ważniejsze od miejskiej elegancji pozostaje przystosowanie do „tu i teraz”. Wrażliwość okazuje się niestała i zróżnicowana. Po sąsiedzku mogą mieszkać osoby, które razi smarkanie w palce, i takie, które na gest ten nie zwróciłyby uwagi. Powraca zatem pytanie, kiedy (i czy w ogóle) dochodzi do wyrównania wrażliwości w odczuwaniu świata, zachowań, wyglądu, postaw. Jakie czynniki wpływają na wrażliwość? Pisarz pozostawia te pytania otwarte. Daje jednak przynajmniej jedną podpowiedź: technologia to tylko funkcja szerszych zjawisk, w tym politycznych. Mechanicznie stosowane kategorie postępu i nowoczesności wydają się zatem zawodne.

1 Np. Ten stary złodziej, s. 29–30; Porachunki garbusa, s. 46; Fujara czy jak go tam, s. 76–77.

2 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 286.

3 Maniuś Kropa, s. 360.

4 Robaki, s. 271.

5 Powidoki 3, s. 118–120.

6 Sielanka, s. 322.

7 Ożenili..., s. 70.

8 Trampolina, s. 147.

9 Np. Ożenili..., s. 60–61; Chłop, który zmarniał, s. 226; Złoto, s. 250; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256; Sielanka, s. 304, 322.

10 Złoto, s. 250.

11 Pęcherz, s. 157–158.

12 Ożenili..., s. 60–61.

13 Tutejszy Meresjew, s. 26.

14 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 63. Zob. też Opowieść, s. 105; Popapraniec, s. 140.

15 Syjoniści do Syjamu, s. 194.

16 Historia stołu kuchennego okaże się wiele lat później kluczowym motywem w cyklu Jeżycjada Małgorzaty Musierowicz. Zob. też Z. Raszewski, Raptularz, t. 2, Londyn 2004, s. 369, zapisek z 27 II 1989 r.

17 Powrót, s. 135–136.

18 Sielanka, s. 303.

19 Sielanka, s. 304.

20 On, s. 72.

21 Ten stary złodziej, s. 29–30.

22 Tapeta, s. 56.

23 Powrót, s. 135–136; Trampolina, s. 126–127.

24 Popapraniec, s. 128.

25 Powrót, s. 138.

26 Trampolina, s. 53.

27 Trampolina, s. 149.

28 Ten stary złodziej, s. 29–30.

29 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16–17.

30 Fujara czy jak go tam, s. 83–84.

31 Przymałe buty, s. 168–169.

32 Trampolina, s. 126–127.

33 Śmierć żółwia, s. 10.

34 Gonitwa, s. 5–6. Zob. też Trzeci dzień, s. 78.

35 Trzyczwartak, s. 114.

36 Wyjazd, s. 330.

37 Gonitwa, s. 38–39.

38 Trzeci dzień, s. 81.

39 Ten stary złodziej, s. 29–30.

40 Rodzina, s. 179.

41 Na boku, s. 54–55.

42 Chłop, który zmarniał, s. 226.

43 Tapeta, s. 56.

44 Fujara czy jak go tam, s. 85.

45 Np. Fujara czy jak go tam, s. 78.

46 Np. Interes, s. 377.

47 Przecena, s. 55.

48 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 113, 114, 115.

49 Opowieści zimowe, s. 122.

50 Np. Robaki, s. 251.

51 Popapraniec, s. 147–148.

52 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 262.

53 Artyści, s. 151.

54 Głowa, s. 33.

55 Sarkoma, s. 46.

56 Fujara czy jak go tam, s. 78.

57 Trzyczwartak, s. 114. Zob. też On, s. 70.

58 Maniuś Kropa, s. 360–361.

59 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 286.

60 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 272.

61 Opowieść, s. 106.

62 Trampolina, s. 164.

63 Trampolina, s. 163. Zob. też Sielanka, s. 321; Zakochane gołąbki, s. 131.

64 Podrygi, s. 189.

65 Maniuś Kropa, s. 353.

66 Powidoki 1, s. 32, 79, 81.

67 Maniuś Kropa, s. 354, 358–359.

68 Trzyczwartak, s. 114.

69 Popapraniec, s. 144.

70 Np. Fujara czy jak go tam, s. 80; Obłęd, s. 203.

71 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

72 Fujara czy jak go tam, s. 76–77. Zob. też Pęcherz, s. 140, 170.

73 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 272.

74 Opętana, s. 48.

75 Ten stary złodziej, s. 26.

76 Trzyczwartak, s. 110.

77 „Bez drugiego dania u niej obiady” (Życiorys, s. 89).

78 Trzyczwartak, s. 127–128.

79 Życiorys, s. 92; Sarkoma, s. 48; Na boku, s. 54.

80 Powrót, s. 136.

81 Maniuś Kropa, s. 358–359.

82 Ten stary złodziej, s. 29–30.

83 Powrót, s. 135.

84 Sielanka, s. 324.

85 Kwadratowy, s. 143.

86 Trzyczwartak, s. 126–127.

87 Trzyczwartak, s. 111.

88 Interes, s. 378. Zob. też Porachunki garbusa, s. 48; Fujara czy jak go tam, s. 81, 82; Powrót, s. 135; Złoto, s. 241.

89 Np. Człowiek z piwnicy, czyli opowieść o niezrozumieniu, s. 92–93.

90 Umierający paser, s. 40.

91 Np. Złoto, s. 244.

92 Np. Porachunki garbusa, s. 48; Ożenili..., s. 62–63; Fujara czy jak go tam, s. 78, 79; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

93 Sarkoma, s. 43.

94 Umierający paser, s. 37–38.

95 Np. Dziecinna Buźka, s. 204.

96 Święta, s. 199.

97 Np. Trampolina, s. 161–162.

98 Np. On, s. 71.

99 Maniuś Kropa, s. 359–360.

100 Trzyczwartak, s. 115.

101 Wyjazd, s. 328.

102 Ożenili..., s. 68.

103 Złoto, s. 239.

104 Np. Złoto, s. 244; Trzyczwartak, s. 130.

105 Karnawał i post, s. 85.

106 Przymałe buty, s. 163.

107 Sielanka, s. 314.

108 Sielanka, s. 324.

109 Pęcherz, s. 145, 162.

110 Busio, s. 346. Zob. też Kwadratowy, s. 149. Zob. też Zebek, s. 77–78.

111 Dziecinna Buźka, s. 188.

112 Np. Sielanka, s. 324.

113 Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 52.

114 Głowa, s. 31.

115 Opowieść, s. 111, 113.

116 Niedziela, s. 107. Zob. też Popapraniec, s. 147–148; Podrygi, s. 167.

117 Popapraniec, s. 149.

118 Np. Ożenili..., s. 70; Trzyczwartak, s. 126–127.

119 Ten stary złodziej, s. 29–30.

120 Powrót, s. 137.

121 Umierający paser, s. 35.

122 Np. Kwadratowy, s. 143.

123 Np. Ożenili..., s. 69.

124 Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 52.

125 Powidoki 3, s. 131–132.

126 Porachunki garbusa, s. 48–49.

127 Trzyczwartak, s. 115. Zob. też Chłop, który zmarniał, s. 221.

128 Trzyczwartak, s. 114–115.

129 Pracusie, s. 50.

130 Np. Wielki dzień żony krawca, s. 135–136; Rodzina, s. 175.

131 Gdzie jest droga na Walne?, s. 181.

132 Silna gorączka, s. 36.

133 Złoto, s. 248.

134 Pęcherz, s. 120.

135 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 272; Interes, s. 379.

136 Np. Trzyczwartak, s. 111.

137 Benek Kwiaciarz, s. 175.

138 Porachunki garbusa, s. 46.

139 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 254.

140 Np. Opowieść, s. 115.

141 Np. Porachunki garbusa, s. 46.

142 Maniuś Kropa, s. 354.

143 Gonitwa, s. 5.

144 Np. Maniuś Kropa, s. 352.

145 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253.

146 Siedem czerwony róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 119.

147 Fujara czy jak go tam, s. 88.

148 Gonitwa, s. 5.

149 Zob. np. Ożenili..., s. 71.

150 Wysoki w okularach, s. 129.

151 Np. Źle zorganizowane, s. 102.

152 Maniuś Kropa, s. 354.

153 Zob. też Silna gorączka, s. 54.

154 Powidoki 1, s. 239.

155 Gonitwa, s. 15.

156 Trzyczwartak, s. 116; Powrót, s. 138; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256.

157 Np. Fujara czy jak go tam, s. 77.

158 Np. Fujara czy jak go tam, s. 88.

159 Robaki, s. 331.

160 Np. W wolny wieczór, s. 91–92; Powrót, s. 140; Życiorys, s. 99; Gonitwa, s. 27.

161 Źle zorganizowane, s. 102.

162 Opowieść, s. 110.

163 Ożenili..., s. 68. Zob. też Stacja benzynowa, s. 52.

164 Na boku, s. 56.

165 Źle zorganizowane, s. 102.

166 Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 51.

167 Przykładem film Krzysztofa Zanussiego Barwy ochronne z 1976 r.

168 Trzyczwartak, s. 114.

169 Kwadratowy, s. 147.

170 Np. Pęcherz, s. 160.

171 Wilk, s. 121.

172 Ten stary złodziej, s. 29–30.

173 Fujara czy jak go tam, s. 83–84.

174 Śmierć Floryna, s. 144.

175 Benek Kwiaciarz, s. 189.

176 Powidoki 1, s. 29.

177 Silna gorączka, s. 51.

178 Fujara czy jak go tam, s. 84.

179 Zob. też Z. Dostaw, Pod prąd..., s. 41.

180 Pierwsza praktyka, s. 192.

181 Złoto, s. 233.

182 Złoto, s. 238, 235.

183 Złoto, s. 249–250, 243.

184 Przymałe buty, s. 161–162.

185 Zob. też Chłopak z gołębiem na głowie, s. 5.

186 Sielanka, s. 301.

187 Złoto, s. 247.

188 W 1937 r. „Przegląd Podmiejski” pisał: „Brakiem i bolączką właściciela nieruchomości osiedla Włochy jest brak zorganizowanego należycie wywozu z dołów kloacznych brudnej i cuchnącej wody. Wywozem tym zajmują się częściowo ogrodnicy, częściowo jacyś potajemni przedsiębiorcy, którzy zresztą są bardzo nieliczni i wykonują tę czynność w najbardziej prymitywny sposób, bez jakichkolwiek do tego urządzeń, pomijając wszelkie przepisy sanitarne. Ale za to po bardzo wygórowanych cenach i z niesłychaną niepunktualnością” (Po obserwacji Włoch, „Przegląd Podmiejski” 1937, nr 1, s. 4).

189 Sielanka, s. 320–321.

190 Porachunki garbusa, s. 47.

191 Trzyczwartak, s. 111.

192 Dziecinna Buźka, s. 198.

193 Np. Złoto, s. 240.

194 On, s. 69.

195 Józwa, s. 338.

196 Np. Życiorys, s. 66.

197 Maniuś Kropa, s. 358–359.

198 Wariatka, s. 92.

199 Wyjazd, s. 337. Mowa tu o kamienicach na Woli i Muranowie.

200 Np. Niedziela, s. 120.

201 W komisariacie, s. 7. Zob. też Cela osiemdziesiąta ósma, s. 109.

202 Busio, s. 346.

203 Busio, s. 346.

204 Busio, s. 350.

205 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 109.

206 Zebek, s. 78.

207 Porachunki garbusa, s. 47.

208 Porachunki garbusa, s. 50.

209 Tapeta, s. 57.

210 Ożenili..., s. 61–62.

211 Powrót, s. 138–139.

212 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 284.

213 On, s. 69.

214 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 19.

215 Porachunki garbusa, s. 46–47.

216 Tapeta, s. 56.

217 Tapeta, s. 57.

218 W wolny wieczór, s. 91.

219 Trzyczwartak, s. 129–130.

220 Trzyczwartak, s. 131.

221 Przymałe buty, s. 161–162.

222 Przymałe buty, s. 163.

223 Złoto, s. 248; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277.

224 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

225 Ten stary złodziej, s. 29–30.

226 Np. Wysoki w okularach, s. 131.

227 Opętana, s. 42. Zob. też Ten stary złodziej, s. 29.

228 Ożenili..., s. 73.

229 Np. Zdarzenie w delegacji, s. 21.

Zwierzęta (wśród ludzi)

Wśród zwierząt

Paweł Tasarz ma zwyczaj co rano wychodzić na spacer z kosmatym szpicem Mikusiem. Jedynie po „większym pijaństwie” pozostaje w domu. Wtedy „żłopie” herbatę, poleguje i spogląda na korony drzew. Nasłuchuje wrzeszczących w listowiu wron. Rozmyśla: „Wrony – wrzaskliwe paskudztwo... a jednak”. Podoba mu się. W ogóle wszystko mu się podoba. Potrafi „długo i z wielką przyjemnością śledzić manewry mrówek, ciągnących owadzie szkielety”. „Nachylony, z otwartymi ustami tkwi w zadziwieniu”. Nie zważa na drwiny żony. Nawet „kogut goniący za kurą” wprawia go w podziw. Uśmiecha się, gdy „kokocha” ugina się „pod ciężarem swego zadzierżystego samca”. „Jak ludzie” – wzdycha. „Zupełnie jak ludzie”1.

W latach czterdziestych i pięćdziesiątych szczególnie w małym miasteczku, jak Włochy, ale też i w samej Warszawie światy ludzi i przyrody wciąż się przenikają. Wyalienowane z porządku i rytmu natury miasto dopiero powstanie. W epoce, w której nie dominują betonowe bloki i asfaltowe jezdnie, podstawowych skojarzeń, odniesień, porównań dostarcza przyroda. Wśród ludzi stale obecne są zwierzęta; często to nieproszeni goście, jak myszy czy szczury2. Obserwuje się zachowania zwierząt, ich wygląd, wydawane przez nie dźwięki, wydzielane zapachy. W tle opowiadań Marka Nowakowskiego słychać rozmaite zwierzęce odgłosy.

Jakie zwierzęta pojawiają się tu najczęściej? Na pierwszym miejscu znalazłyby się gołębie – poświęcimy im więc osobny podrozdział. A potem psy, konie, kury, króliki, kozy, krowy, różne owady... W najwcześniejszej twórczości Nowakowskiego – przyszłego autora Opowieści o kocie Gacku oraz Domku trzech kotów – słabo obecne są koty. Dopiero w takich opowiadaniach jak On czy Robaki kotu przypada istotna rola do odegrania.

Zwierzęta współtworzą audiosferę. Słychać rozmaite warianty psich szczeknięć. Psy przydomowe a to obszczekują przechodniów, a to szczekają „cienko”, kibicując ludziom w ich czynnościach3. Mikuś, pies Tasarza, „szczeka zazdrośnie”, gdy jego pan podkarmia kundle spotkane na ulicy4. Psy poszczekują i warczą na siebie5. Psie szczekanie, czasem irytujące, pozwala zorientować się w przestrzeni. Gdzieś w „ciszy styczniowego poranka” szczeka pies. Aha, „u sąsiadów”6. To znak, że ktoś znajduje się w nieodległej okolicy. Innymi słowy – nie jestem sam.

Do naturalnych dźwięków lat czterdziestych i pięćdziesiątych należy klekot końskich kopyt, uderzających miarowo o uliczny bruk czy kocie łby. Miarowo – gdyż na ogół konie „kroczą” stępa, bez nadmiernego pośpiechu7. Coraz rzadziej używa się nieogumionych kół. Franek Kwasiarz podjeżdża pod „budę”, w której mieszka, „platformą na gumowych kołach”8. Powożeniu towarzyszą najprzeróżniejsze odgłosy. Samo zaprzęganie konia do wozu powoduje sporo hałasu. Złociarz ściąga z haka uprząż, ciągnie ją, „przerażając kury”, które odskakują „z gdakaniem”, rzuca na ziemię chomąto, po czym wyprowadza „karego”, popycha go „tyłem do wozu”, powarkując: „Nastąp się, nastąp...”, szturcha „biczyskiem” konia w brzuch, ten zaś kuli uszy, wreszcie ściąga kiełzno, aż ślina cieknie „z pyska karego”, podnosi lejce i cmoka9. Stukot kopyt, sapanie, rżenie, chrzęst przeżuwanego obroku, trzask bata, cmokanie, pokrzykiwanie – dopiero z czasem odgłosy te zagłuszy warkot silników10.

W niektórych ogródkach – oprócz powszechnie spotykanych „gdaczących” kur – hoduje się kozy, niezbyt kłopotliwe w utrzymaniu. Wydawane przez nie odgłosy też miewają różne znaczenia. Karol Koślawiec wiąże swą kozę „zawsze na burej od kurzu łączce”; koza najpierw „ociera się o nogi jak pies”, potem „beczy tęsknie, gdy Koślawiec odchodzi”11. Wieczorem zamknięta w komórce znów pobekuje, mocniej lub „cienko”, słychać też, jak szeleści skubane przez nią siano12.

Krowa – kojarząca się ze wsią – rzadko pojawia się na obrzeżach miasta, choć czasem rozlega się jej ryczenie w oddali13. Stąd też niezwykła historia Józwy, hodującego krowę w składziku na Powiślu, która staje się kanwą opowieści o relacjach między miastem a wsią14.

Dźwięki natury są bardziej urozmaicone w cieplejsze pory roku. Wiosną znad glinianek rozchodzi się kumkanie żab15. Zdarza się usłyszeć plusk ryb. Ożywają owady, szczególnie muchy, które krążą nad głową16, obijają się o szyby17, bzykają „nieznośnie”18. Zimą przeważa cisza, którą symbolizują wrony zastygające „martwo na telefonicznym drucie”19 i wróble „kolebiące się” na wietrze20. Pory roku są zatem wyraziste dźwiękowo. Na różne sposoby można słuchać rytmów czasu.

Ważnym komponentem przestrzeni są zapachy zwierzęce i kojarzące się ze zwierzętami. Najwyrazistszy wydaje się zapach potu końskiego. Aromatycznie pachnie siano, przechowywane w składzikach i szopkach. Hodowca kozy, koślawy Karol, trzyma je w sieni swojego domku. Po przekroczeniu progu ogarnia go „mocny zapach starzyzny i siana”21. Z kolei psie zapachy, też intensywne, zdają się bardziej udomowione. O Pawle Tasarzu, właścicielu Mikusia, mówi się, że „zalatuje psim zapachem”. Zwłaszcza kobiety, chyba wrażliwsze od mężczyzn, „kręcą nosem i czynią nieznaczny, a wymowny gest”22. Jego zażyłość z psem wydaje się przesadna.

Stosunek danej społeczności do zwierząt to ważny wskaźnik jej wrażliwości. Pewnie trzeba by sięgnąć głębiej w przeszłość, aby ustalić, kiedy upowszechniły się działania na rzecz lepszego traktowania zwierząt. Zyskiwały one na znaczeniu od lat dwudziestych XIX w., gdy pod wpływem wojen napoleońskich szczególnie w Anglii zaczęto więcej uwagi poświęcać losom koni i psów używanych przez wojskowych23. W społecznościach takich jak peryferyjne Włochy na postrzeganie zwierząt wpływały raczej nawyki, zwyczaje, przyjęte zachowania. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych nastawienie ludzi do zwierząt oscyluje między brutalnością a sympatią, przy czym odmiennie postrzega się zwierzęta gospodarskie i domowe. Na ogół przyjmuje się za rzecz naturalną, że zwierzęta żyją pośród ludzi. Stąd zresztą ich przedmiotowe traktowanie. Zwierzęta mogą wydawać się czymś tak oczywistym jak urządzenia gospodarskie albo sprzęty domowe. Złociarz – przypomnijmy – oschle traktuje konia, „powarkuje”, zaprzęgając go do wozu, „biczyskiem” szturcha w brzuch, zdecydowanym ruchem ściąga kiełzno24.

Specyficzne relacje łączą węglarzy i ich konie. To jakieś osobliwe pomieszanie troski i oschłości, czułości i bezwzględności25. Opowiadanie Węglarze otwiera taka oto uliczna scenka: „Franuś pogania chabetę, wali kijem po kościstym zadzie, wóz wyładowany czubiasto węglem, aż żal konia, marny, ledwie zipie i spływa mu z pyska zielona ślina”. O koniach węglarzy mówi się przeważnie jako o „chabetach” („ostrozada chabeta opuszcza strachliwie łeb”), co może wskazywać na ich zaniedbanie, a zwłaszcza na przepracowanie, szczególnie zimą. Sami węglarze też zwracają uwagę wyglądem: brudni, usmarowani pyłem węglowym, w wysokich butach i batem trzymanym w cholewie26. Ale też każdy węglarz pamięta, że od kondycji konia zależy jego przetrwanie.

Na przeciwległym biegunie mieści się zwierzęca arystokracja. To zwierzęta hodowane dla ozdoby lub podniesienia prestiżu. Spotyka się je u tych, którzy się dorobili, urządzili, stać ich na zbytek. Przykładem „pudel podstrzyżony na lwa”, o którym opowiada Benek Kwiaciarz. Albo „pies rasowiec” kupowany z myślą o wystroju mieszkania27. Specyficzny status mają nutrie i norki. To delikatne zwierzęta, wymagające starannej opieki, niemniej hodowane dla zarobku. Hodowcy nutrii i norek postrzegani są jako ci, którzy mają głowę do interesu28. Podejrzewa się ich o znaczny majątek. Futra są wszak symbolem luksusowego ubioru. Można by zatem powiedzieć, że wśród zwierząt występuje hierarchia podobna do tej znanej w społeczności ludzi, z podziałem na arystokrację i gmin, niemniej przeważa pogląd, że zwierzęta powinny być użyteczne dla ludzi. Epoka hodowli zwierząt dla rozrywki dopiero nadejdzie.

Nie oczekuje się przesadnej troski o zwierzę, ale też niechętnie patrzy się na brutalność wobec niego29. Zastanawia tu finał opowiadania o koślawym Karolu. Sfrustrowany niepowodzeniem miłosnym, wyszydzony przez kumpli, wyśmiany jako ten, który raczej u kozy niż u kobiety powinien szukać powodzenia, zachodzi do szopy, pochyla się, odnajduje tak bliski mu przecież do niedawna „kosmaty kształt”. „Kurwo, przez ciebie też niemało...” – mówi niby spokojnie, ale nie kończy zdania. Potem wyciera ręce w spodnie i wychodzi, uśmiechając się „krzywo i strasznie”30. Mści się za wszelkie swoje klęski. Ale zabicie kozy to bardziej forma samookaleczenia (namiastka samobójstwa?) niż wyraz nienawiści do zwierzęcia. Koślawy Karol będzie zapewne żałował swego czynu. Nie powinien też spodziewać się aprobaty ze strony otoczenia.

Znamienna wydaje się postać hycla, o którym najwięcej się dowiemy ze zbioru opowiadań Lepszy adresowanych do chłopców31. W miasteczkowej hierarchii zajmuje pozycję chyba jeszcze niższą niż złociarz. Już sam jego wygląd budzi odrazę. Hycel ma gębę... właśnie „jak hycel” – „trójkątną, zarośniętą, o chytrych, głęboko schowanych oczach”. Zachodzi czasem do knajpy, wyciąga z kieszeni „pomięte zwitki banknotów”, rozlegają się wtedy szepty: „psi utarg”. Knajpiani bywalcy piją z nim „niechętnie”, nawet gdy stawia. Hycel przeważnie upija się więc samotnie. Po miasteczku przemieszcza się „wozem z brezentowym daszkiem, zaprzężonym w chudego konika”. Wóz turkocze „po brukowanej kocimi łbami ulicy”, a ze środka dobiega „psi jazgot”. Hycel wyłapuje psy „długim kijem zakończonym drucianą obręczą”. Manewruje kijem, aż obręcz opada na psi łeb i wtedy zaczyna ciągnąć powoli, nieubłaganie. Pies miota się, skowyczy, ale na próżno. Hycel mieszka „przy opuszczonej cegielni na Karolinie”32. To „ponure miejsce”. „Usypiska starych, skruszałych cegieł”, ponad nimi sterczy „komin obrośnięty czarną sadzą”. „A dalej błotniste glinianki, pełne śmiecia i rozmaitego paskudztwa”. Schwytane psy trzymane są w szopie, gdzie rzędami stoją drewniane klatki. Czasami hycel natrafia na opór. Nie lubią go dorośli, panicznie boją się dzieci, choć odważniejsi chłopcy próbują ratować psa przed „drucianą obrożą”33. Ta niechęć sprawia, że zawód hycla, zwanego też rakarzem („złe słowa – jak zaklęcia”), wkrótce zaniknie.

Z kolei nadmierna zażyłość ze zwierzęciem jawi się jako dziwactwo. Zwierzęta powinny żyć obok ludzi, a nie z nimi. Wspominany już Paweł Tasarz zwraca uwagę „dobrotliwością” nie tylko wobec swojego Mikusia, ale i spotykanych na ulicy kundli; „z niemałą przyjemnością głaszcze je po szorstkich grzbietach”34. Jednak i jego postawa, jak się okazuje, oscyluje między tkliwością a brutalnością. W chwili życiowego niepowodzenia, pod wpływem alkoholu, Tasarz na psie odreagowuje swoje frustracje. Ocierającego się „pieszczotliwie o nogi” Mikusia niespodziewanie odrzuca kopniakiem pod łóżko, pies skomle „długo i żałośnie”, jego pan zaś siedzi nieruchomo przy stole35.

Nastawienie ludzi do zwierząt wiele mówi o ich mentalności. Tytułowy Józwa próbuje pozostać wierny swoim dawnym przyzwyczajeniom i kupuje krowę, którą zamierza wypasać na trawnikach w okolicznych parkach. Z lubością spogląda na wybraną „młodą krówkę”: „czysta i taka jak ulał”. Zaraz po zakupie okrywa ją własną kapotą, podsuwa pod pysk chleb, potem co wieczór czyści ją zgrzebłem. „Dobrze wygląda”, „udana gadzina” – prawi komplementy. Przywiązanie Józwy do „młodej krówki” wyraża jego tęsknotę za życiem wsi, do którego jednakże nie chciałby już powrócić. Co ważne, Józwa dopiero w mieście uświadamia sobie to, co na wsi uchodziło za oczywistość: znaczenie relacji między człowiekiem a zwierzęciem. Mieszkańcy wsi, których spotyka na targowiskach, niezbyt sentymentalnie obchodzą się ze zwierzętami; chcieliby „jak najprędzej sprzedać i mieć spokój”, klną, poszturchują „baciskami zwierzęta”36. Józwę – mentalnie rozdartego między miastem a wsią – razi już oschłość mieszkańców wsi, niemniej bezinteresowna hodowla jakiegoś zwierzęcia, z którego nie miałby wymiernej korzyści (np. mleka), nie mieści się jeszcze w jego wyobraźni. Inna rzecz, że można też obserwować inne zachowania, np. demonstrowanie przez migrantów ze wsi do miasta, szczególnie młodych, lekceważenia lub pogardy dla zwierząt roboczych i zanurzanie się w cywilizacji technicznej (czyli miejskiej).

Niemniej zwierzęta wciąż przenikają do miasta. Na skutek przyzwyczajeń właściwych migrantom ze wsi, ale też z konieczności, np. z braku środków do życia bądź trudności z zaopatrzeniem. Nawet w mieszkaniach blokowych rozlegają się tu i ówdzie osobliwe odgłosy i rozchodzą dziwne zapachy. Ktoś trzyma w łazience króliki; czuć „smród króliczego łajna w całym mieszkaniu”. Ale przecież delikatne mięso i puszyste futerka są nie do pogardzenia37. Marzeniem wielu mieszkańców miasta jest działka, choćby pracownicza, na której można uprawiać warzywa czy owoce, a w razie potrzeby rozpocząć też małą hodowlę38. To zachowania charakterystyczne dla ludzi mentalnie przynależnych do epoki przedindustrialnej. Człowiek pozostaje tu wpisany w naturalny ekosystem, a nawet odczuwa potrzebę bycia jego częścią.

Gołębie, gołębiarze, gołębniki

„Warszawa kochała gołębie. To była wielka namiętność. Kiedyś gołębiarze mogli zarąbać siekierami złodzieja, który zakradł się im do gołębnika, i nikt się temu nadmiernie nie dziwił”39. Gołębie to ptaki najczęściej spotykane w opowiadaniach i relacjach Nowakowskiego. Nieprzypadkowo jeden ze zbiorów opowiadań nosi tytuł Chłopak z gołębiem na głowie. Wprawdzie pisarz nie objawia zamiłowania do ornitologii, charakterystycznego dla Józefa Mackiewicza, niemniej w jego opowiadaniach występuje co najmniej kilkanaście gatunków ptaków, i to bynajmniej nie potraktowanych zdawkowo. Najwięcej o ptakach przeczytamy w szkicu Ptasznik z Powązek, zamieszczonym w pierwszym tomie Powidoków, z którego pochodzi powyższy cytat. Podobnych znajdziemy więcej: „U nas w Warszawie też gołębie, dużo gołębników, ale wszystko jakieś przyjemniejsze”40.

Gołębiarze w opowiadaniach Nowakowskiego to przeważnie ludzie, których znamy z innych sytuacji – węglarze, kolejarze, rzemieślnicy, emeryci. Mieszkańcy pekinów, czynszówek, domków. Wiele posesji we Włochach wygląda tak oto: od frontu kwiatowy ogródek, a z tyłu domu podwórze „z przylepionym do bocznej ściany składzikiem na opał i budą gołębnika”41. Gołębie cieszą się ogólną sympatią. Kasjer Zygmunt z przystanku WKD we Włochach w przerwach w pracy wychyla się z okienka i drobi chleb gołębiom42. Sentyment do gołębi utrwaliła okupacja, gdy Niemcy wprowadzili zakaz hodowli gołębi pocztowych. Umacnia go komunizm, który chciałby zaanektować czas i narzucić scenariusz życia zarówno publicznego, jak i prywatnego. Spotyka się i takich, dla których hodowanie gołębi – ich oblatywanie – to właściwie sens życia. Mają oni swoje gołębiarskie przezwiska, np. Antek Gołębiarz43, Japa Gołębiarz44. Za typowego gołębiarza można uznać Niemowę z opowiadania Chłop, który zmarniał. Każdego dnia wymachuje „szmatą przymocowaną do tyki” i gwiżdże „przenikliwie”, narzucając gołębiom właściwy tor lotu. Ptaki a to wirują ponad domami, a to zbijają się „w ciasne kolisko”, to znów kołują „ławą”45.

Każdy może zostać gołębiarzem, jednak pod pewnymi warunkami. Hodowla wymaga talentu, a także sporych inwestycji (klatki, pokarm, lekarstwa). Przede wszystkim zaś zamiłowania. Można odnieść wrażenie, że kogo raz wciągnie gołębiarstwo, pozostanie mu wierny do końca życia, a ewentualna przeprowadzka z przedmieścia do miejskich bloków oznaczać będzie utratę cząstki tożsamości. Niektórzy urządzają gołębniki na działkach pracowniczych.

Miłośnicy spotykają się na ptasim targu, który do połowy lat sześćdziesiątych funkcjonował na placu przy ulicy Stalowej, potem przeniósł się do Rembertowa, następnie do Falenicy. Przynoszą tu klatki z ptakami na sprzedaż lub wymianę. „Dyplomatyczne, zawiłe targi. Zażarte spory. Wytykanie wad. Podnoszenie zalet. Cóż to za skomplikowany proceder! Macanie, dmuchanie w pióra, kuper. Sprawdzanie mocy dziobu, łapek”. Na zgodę – wspólna butelka. Pojawiają się również „wytrawni oszuści”, którzy próbują „z chorego gołębia uczynić okaz zdrowia”. Albo „zmienić jego rasę” i z „kundla uczynić arystokratę”. Gołębiarze na ogół lubią podnosić zalety swoich podopiecznych; przypominają nieco rybaków opowiadających o fantastycznych połowach. Na ptasim targu handluje się zresztą nie tylko gołębiami. Klatki i skrzyneczki rozbrzmiewają „świergotem, gwizdem, skrzekiem”. „Raz dźwiękiem skrzypiec, raz piły po szkle. Jeszcze inaczej. Cała kaskada dźwięków”. Szczygły, czyżyki, dzwońce, makolągwy, zięby – łapane przez kłusowników. Trafiają do bardziej wyrafinowanych kolekcjonerów.

Wśród gołębi też zaznacza się hierarchia. Szlachetne karmazynowe wyszwance oraz bardziej pospolite winerki, pawiki i wiele innych. „Cała paleta kolorów i ras”. We wczesnych opowiadaniach Nowakowskiego najczęściej wspomina się o winerkach46. Niekiedy słów gołębie i winerki używa się wymiennie („Pewnie Felek Piaskarz gania swoje winerki”47).

Hodowcy mają swój kodeks honorowy i „żelazne reguły postępowania z konkurencją”. Dla wielu z nich rasowe gołębie to lokata kapitału, i to jedynego, jaki posiadają. Stąd niepokój o kondycję i stan stada. Gołębiarze wiedzą, kto jakie gatunki trzyma w okolicy. Nieomylnym okiem rozróżniają gołębie z poszczególnych hodowli. Podczas oblotów baczą, by stada się nie pomieszały. Liczą każdego dnia, aby któryś z okazów nie zniknął z gołębnika. To ciężka codzienna praca. Karmienie, czyszczenie gołębnika, troska o zdrowie stada. Przepłaszanie drapieżników, zwłaszcza szczurów i kun. Do tego „dobieranie szlachetnych okazów dla podnoszenia rasowej jakości”48. Rozmowy i konsultacje z innymi gołębiarzami. Czuwanie nad etyką gildii. Karanie odstępców i szachrajów49.

Gołębie to jedno z ważniejszych źródeł dźwięków. Gruchają, często „natrętnie”. Codziennie rozlega się „furkoczący szelest” ich skrzydeł, we Włochach wzbijają się do lotu w sumie dziesiątki, jeśli nie setki ptaków50. Swoje dodają gołębiarze. Ich gwizdy dla postronnego obserwatora brzmią podobnie, ale to w istocie cała gama dźwięków, którymi porozumiewają się ze swoimi podopiecznymi51. To wiedza, którą albo dziedziczy się z pokolenia na pokolenie, albo przejmuje od znajomych gołębiarzy. Zarazem to środek komunikacji w różnych sytuacjach: sygnał do zbiórki, przywołanie, ostrzeżenie52. Gołębiarze współtworzą środowiskowe szyfry.

Dla mężczyzn hodowla gołębi to również pretekst, by wyjść z domu, oderwać się od powszednich spraw, wyłączyć z domowej krzątaniny, spotkać z kolegami53. Pod gołębnikiem umawia się „cała paka”, rozprawia nie tylko o gołębiach, omawia wszelkie interesy, wymienia plotki, a przy tym pokrzepia ze wspólnej butelki54. Niekiedy gołębniki służą jako miejsce schronienia, niektóre z nich mają bowiem rozmiary małej szopy, w której i człowiek się zmieści55. Bohater opowiadania Życiorys, który jako mały chłopak ucieka z domu, chowa się właśnie w gołębniku56. Gołębnik to wreszcie drogowskaz. Idzie się za gołębnik, mija się gołębnik, szuka się domu koło gołębnika57. Niektóre gołębniki to architektoniczne cacka – z wieżyczkami, galeryjkami, schodkami, z drzwiami obitymi blachą, opatrzonymi kłódkami i sztabami58. W takich gołębich pałacykach zamieszkują droższe gatunki, np. żałobniki, całe białe, lecz z ciemnymi dodatkami, zależnie od odmiany, spotyka się bowiem żałobniki perłowe, srebrniaki, masłowe...

Sympatia do gołębi, niekoniecznie hodowlanych, także pospolitych, bierze się stąd, że ich bytowanie odzwierciedla prozaiczność ludzkiego życia. One też codziennie zmagają się o przetrwanie. Zarazem – choć prowadzą uliczny żywot – wznoszą się ponad powszedniość, mają swoją wolność. Ilustracją mogłoby tu być późniejsze opowiadanie Zdarzenie w Miasteczku. Kierownik i Prezes, choć z różnymi życiorysami, unurzani w miasteczkowych „lewych interesach”, umęczeni nadmiarem wypitej wódki, niepewni swoich losów i zatroskani o utrzymanie posad, wracają z knajpy, gdzie właśnie omawiali kolejną kombinację. Przystają nagle i unoszą głowy, bo oto nad „dwiema wieżami fary” pokazują się gołębie. Zataczają coraz szersze kręgi, migoczą w słońcu „jak łuski srebrnego pancerza”, a „wdzięk i lekkość tego wirowania” urzekają. Kierownik, w zapomnianych już czasach żołnierz podziemia niepodległościowego, popada w zadumę: „Prawdziwy symbol wolności – takiej, której nie ma i nie będzie”59.

W tej podwójnej roli – banalnej, lecz niezależnej – gołębie objawiają się tym, którzy trafiają „pod celę”. Nieprzypadkowo śpiewa się tu: „Przyleciał do mnie na kraty przyjaciel mój szary, skrzydlaty, spojrzał na nędzne me szaty, odleciał w dal...”. (Nowakowski pozostał wierny tej tradycji, gdy w 1984 r. sam znalazł się w więzieniu). Niejeden więzień zapada w takich chwilach w „krainę marzeń”, a jego myśli wybiegają „poza grube mury i kraty”; są „wolne jak gołębie”60. Bywa, jak w opowiadaniu Gołąb (z 1960 r.), że przez okienną kratę zawiązuje się „ta ludzko-ptasia przyjaźń”61. Więzień gwiżdże „przenikliwie, po gołębiarsku, na palcach”. Po jakimś czasie do celi „przez kraty” wsuwa się wolno „szary gołąb ulicznik”. Przekrzywia łebek, grucha z cicha i siada na dłoni więźnia. Zbiera z niej okruszyny chleba. I nie ma sroższej kary dla takiego więźnia niż przeniesienie do innej celi, pozbawienie tej jedynej przyjaźni62.

Gołębie sprawiają, że powracają wspomnienia z młodości czy dzieciństwa, a te pozwalają zdystansować się od odgrywanej roli. W Raporcie o stanie wojennym znajdziemy opis dowódcy MO, który siedząc w milicyjnej nysce, rozwija z papieru kromki chleba, być może swoje drugie śniadanie, nim jednak weźmie kęs do ust, drobi chleb na małe kawałeczki i rzuca gromadzącym się wokół gołębiom. A zbiera się ich „najmniej trzydzieści sztuk”63. Gołębie sprawiają, że można dostrzec ludzkie odruchy nawet u manekinów.

Czytelnika XXI w. może zaskoczyć wszechobecność gołębi, gołębiarzy, gołębników, po których pozostało niewiele śladów. Hodowanie gołębi wydaje się specyfiką pogranicza miasta i wsi. To zachowanie wiejskie, ale już oswojone w mieście. Gołębiarstwo to coś pośredniego między hodowlą zwierząt gospodarskich a współzamieszkiwaniem z zaprzyjaźnionym psem czy kotem. Hodowcy gołębi nie osiągnęli jeszcze tego stadium zmieszczanienia, by zaakceptować psa kanapowca, wciąż zaś potrzebują kontaktu ze światem przyrody. Co ciekawe, Józwa, który zasłynie z wypasania krowy na Powiślu, najpierw przesiaduje przy oknie, „gapi się na gołębnik” i obgryza paznokcie64. Obserwacje te prowadzą go do myśli, że i on mógłby rozpocząć hodowlę. Ponieważ wciąż mentalnie przynależy do kultury wiejskiej, kupuje krowę. Z jego punktu widzenia gołębiarstwo to hobby dobre dla mieszczuchów. Z kolei dla statecznych i zasiedziałych mieszczan hodowanie gołębi może być przejawem peryferyjności.

Nadchodzą też takie chwile, kiedy nie pozostaje nic więcej, jak tylko podpatrywać gołębie. Kochany, gdy rezygnuje już z wszelkich starań o karierę, po prostu przysiada na ławeczce i śledzi lot gołębi. To również dla takich jak on – przegranych, lecz nie wyzbytych wrażliwości – gołębiarze utrzymują swoje stada65.

Obserwowanie lotu gołębi uświadamia, że można wznieść się ponad powszedniość. To metafizyka na małą skalę, okazja do spoglądania w niebo. Codzienność staje się mniej przyziemna. Ja i przestrzeń. Bez pośredników. Bez władzy.

Porównania do zwierząt

Zwierzęta obecne są również w rekonstruowanym przez Marka Nowakowskiego języku potocznym, i to tak często, że trzeba poświęcić im nieco uwagi. Natrafiamy tu zresztą na kolejny przejaw przemieszania miejskości i wiejskości. Ludzie konfrontują się ze światem przyrody, który służy im za lustro. Jeśli chce się wyrazić lub opisać czyjś wygląd albo zachowanie, sięga się do skojarzeń ze zwierzętami. Oznacza to, że związek człowieka z przyrodą pozostaje silny. Miejska technologia na razie tej relacji nie zakłóca ani nie unieważnia. Skojarzenia z zachowaniami zwierząt są zrozumiałe dla wszystkich, właściwie każdy bowiem dostrzega wokół siebie jakieś zwierzęta – psy, koty, konie, gołębie, ryby, czasem krowy, świnie czy kozy. Każdy też orientuje się w specyfice zachowania i wyglądu danego zwierzęcia, co tym bardziej skłania do porównań.

Nasuwa się też szersze pytanie: czy w późniejszej polszczyźnie skojarzenia ze zwierzętami zanikają, czy tylko się zmieniają? A może pojawiają się nowe gatunki zwierząt – szczególnie domowych – z którymi dokonuje się porównań? W jakiej mierze miejskość wypiera wiejskość – również z potocznego języka? Sprawdźmy najpierw, jakie zachowania ludzi opisuje się lub objaśnia przez odniesienie do świata zwierząt. A także – jak zmienia się zabarwienie emocjonalne zastosowanego porównania w zależności od gatunku zwierzęcia.

Pies wydaje się szczególnie bliski człowiekowi. Niektóre przecież pary – człowiek i pies – wręcz się upodobniają, jak w przypadku Pawła Tasarza i jego psa: „właściwie podobni są do siebie z tym Mikusiem”66. Ale pies to jednak zwierzę pospolite, nierzadko uliczne. Można by się więc spodziewać, że porównanie kogoś do psa ma wydźwięk niepochlebny. Uważna lektura opowiadań Nowakowskiego wskazuje, że owe psie epitety mają dość skomplikowane znaczenia.

Pies budzi czasem negatywne skojarzenia. „Pazerny jak pies!” – wykrzykuje córka gospodarza, u którego pomieszkuje Złociarz67. Odrzuca tym samym zaloty Złociarza, które zresztą sama prowokuje. Pazerność ma w tym wypadku oznaczać nieokiełznaną chutliwość. Podobne znaczenie ma wyrażenie „pies na baby”.

W różnych kontekstach pojawia się określenie szczeniak. Używa się go głównie wobec młodzieńców – już nie dzieci, lecz jeszcze nie dorosłych. Ma sygnalizować niedojrzałość, niezborność, nieporadność, także dokuczliwość. Przykładem „ryży szczeniak” prześladujący garbatego Olesia68. Innym razem Karol (z opowiadania W wolny wieczór) nabiera poczucia, że „zbłaźnił się jak szczeniak”69. Czyli – jak smarkacz. O ile epitet „szczeniak” wydaje się negatywny (lekceważący), o tyle nazwanie małego dziecka „psiakiem” ujawnia pewną tkliwość. Kaczor, przyglądając się małemu dziecku Trzyczwartaka, cmoka „jak na psiaka”70. Ten gest ukazuje szorstkość i czułość zarazem. Twardemu mężczyźnie nie wypada się roztkliwiać. (Dodajmy, że dla młodszych dzieci zarezerwowane jest też określenie pędraki71).

Dostrzega się podobieństwa człowieczego i psiego żywota. Na przykład: „wyć jak pies”. To porównanie powraca w opowiadaniach Nowakowskiego kilkakrotnie. Oznacza bezgraniczną rozpacz, choć zarazem nieco demonstracyjną. Gdy Najstarszy, bohater opowiadania Tutejszy Meresjew, wpada pod koła pociągu i traci nogi, w szpitalu wyje całymi nocami; „psie to wycie, przenikające posępnie”72. „Jak pies” wyje matka chłopaka, który ginie w wypadku samochodowym73. Zaczyna „wyć jak pies, słabym, jednostajnym głosem” niedołężna kobieta, porzucona przez męża, w opowiadaniu Wilk74. Nieco inne porównanie znajdziemy w opowiadaniu Złoto. Oto brutalny piekarz Maruszek niszczy miniaturowy domek wykonany przez szwagra, „wariata”. Rozlega się wtedy „zwierzęcy, jakby psi szloch”, który sprawia, że Złociarz, zaprzyjaźniony z „wariatem”, zaciska do bólu palce75. Ów „psi szloch” wskazuje, że los psa – przywiązanego do budy, porzuconego, odpędzonego, kopniętego – może budzić współczucie.

Widać też, że Nowakowski niuansuje opisy emocji. Ludzka rozpacz przybiera różne natężenie: od szlochu po wycie76. Inna rzecz, że szloch wydaje się bardziej introwertyczny niż wycie; ból nie znajduje tu ujścia. Ludzie przyzwyczajeni do trwania mimo wszelkich przeciwieństw wyciem wyrzucają z siebie ból, by móc powrócić do powszedniości. Matka chłopaka, który ginie w wypadku, wkrótce zacznie wydawać „rzeczowe dyspozycje” grabarzom, co spotyka się z uznaniem otoczenia. Szloch zaś rozdziera od wewnątrz, sprawia, że człowiek pozostaje sam na sam ze swoim nieszczęściem. Skojarzenie z płaczącym psem, użycie określenia szloch, stosowanego wszak głównie w opisie zachowań ludzi, świadczy o antropomorfizacji. Reakcje człowieka przyrównywane są do zachowań psa, ale i na odwrót – psu przypisuje się ludzkie odruchy. O dostrzeganiu podobieństw między losem ludzi i psów świadczy też wiele innych wyrażeń, np. „człowiek związany jak pies”77, „jak pies na łańcuchu”78, „spojrzenie osaczonego psa”79, „człowiek jak pies” (o warunkach życia)80. Porównania te nie deprecjonują ludzi, raczej ujawniają ich odczucia, słabości, także nieprzekraczalne ograniczenia. Potwierdzeniem może być i to, że do psich zachowań porównuje się niektóre gesty ludzi („wstał, otrząchnął się jak pies”81).

Inne zjawisko to zachowania ludzi, które nasuwają skojarzenia z psią uległością. Tego rodzaju skojarzeń przybywa w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych, co koresponduje z klimatem epoki: „psie płaszczenie się”82, wodzić „psim wzrokiem” za kimś83, „psie, gotowe na wszystko oczy”84. Wiele tu zależy od kontekstu, niemniej można odnieść wrażenie, że narrator, przedstawiając relacje międzyludzkie, dostrzega w życiu społecznym odtwarzanie się zależności znanych z dawniejszych epok (pan i jego poddany). Z zachowaniami psów jest kojarzona ludzka agresja. „Pies jaki na ludzi, zawsze do czegoś się przyczepił” – mówi się o pewnym kierowniku85. Przypomina się w takim wypadku pies ujadający na przechodnia. Również milicjanci określani są jako psy albo hinty (co jest zapożyczeniem z jidysz). Wyczuwa się w tym wyrażeniu pogardę, ale też obawę, czasem może i respekt86. Dwuznacznie brzmią wyrażenia: „niespotykany pies na robotę”87, „charty na robotę”88. Zaangażowanie w pracę, przekraczanie norm, współzawodnictwo kojarzy się z psim posłuszeństwem i oddaniem. Skojarzenie z rasowymi chartami – a w przytaczanym cytacie odnosi się ono do Ślązaków – wyraża zarazem podziw. Inna rzecz, że charty to dość egzotyczny gatunek, a tym samym charcia pracowitość wydaje się czymś nietypowym. W innych sytuacjach pies może jednak skojarzyć się również z lenistwem.

Skoro o psach mowa, wspomnijmy o porównaniach z lisem. Przeważnie służą one opisowi urody. Arek z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze twarz ma „trójkątną, jakby lisią”89. Podobne twarze mają m.in. „chudy” z opowiadania Drewniaki...90, Tapeta91, szefowa kuchni z opowiadania Trzyczwartak92. Lisie twarze mogą mieć więc zarówno mężczyźni, jak i kobiety, choć przeważnie używa się tego skojarzenia w opisie mężczyzn. Jak już zwracaliśmy uwagę w rozdziale Wspólnota przestępcza, porównanie to sugeruje pewną cechę antropologiczną, właściwą być może ludziom z marginesu, a także cechy charakterologiczne, jak spryt i zwinność. Lisia fizjonomia zapowiada kłusownika. Nawiasem mówiąc, lisie skojarzenia idą czasem w parze z porównaniami z jeżem. Wspomniany Arek o „trójkątnej, jakby lisiej” twarzy czesze się „na jeża”93. Podobnie jak w przypadku skojarzeń z psami, porównań z lisami przybywa w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych i coraz częściej odnoszą się one do zachowań ludzi. Mówi się: „w swoim inspektorskim fachu lis”94, „stary lis”95, „lis, pieniędzy chce więcej”96. Wyrażenia te sugerują chytrość, przebiegłość, cwaniactwo, a przede wszystkim umiejętność dorabiania „na boku”. Rzadziej może widuje się lisie twarze, częściej obserwuje się lisie zachowania.

Kobiety są dość często porównywane z kocicami – i to w różnych kontekstach. Na przykład: „Władka przeciąga się leniwie jak kocica. Jest brzydka, ale teraz, w słońcu, wygląda ładnie”97. W opowiadaniu Młody inspektor PIH-u kierowniczka zabiega o względy inspektora, ocierając się o niego nogami „jak kocica”98. W opowiadaniu Wariatka czytamy o kobiecie spragnionej bliskości i czułości, która przeciąga się „jak kocica” i kładzie głowę na kolanach mężczyzny99. Córka bohatera opowiadania Pęcherz wyraża swoją sympatię, chwytając długo niewidzianego ojca za rękę i „kocim ruchem” ocierając policzek o jego brodę100. Kobiety wyrażają niezadowolenie prychaniem „jak kocica”101, choć znajdziemy też przykłady prychających mężczyzn102. Innym razem kobieta „pręży się jak kotka”, odpycha mężczyznę i wali na oślep ręką103. Skojarzenia kobiet z kocicami raczej ich nie deprecjonują. Sugerują takie cechy jak zręczność, kapryśność, nieprzewidywalność, ale też niezależność. Mężczyźni także bywają kojarzeni z kotami; zadowolenie objawiają przymykaniem oczu i mruczeniem „jak kot”104. Ale w przypadku mężczyzn skojarzenia z kotami wiążą się też z przemocą. Wprawdzie w opowiadaniach Nowakowskiego nie znajdziemy wielu wzmianek o koszarowej fali, niemniej powracają wyrażenia w rodzaju: „zbiliśmy tych miejscowych jak kotów”105. W tym znaczeniu kot to ktoś słabszy i niedoświadczony, kto powinien podporządkować się silniejszemu i starszemu.

Zaskakująca w opowiadaniach Nowakowskiego – zważywszy na miejską i podmiejską przestrzeń ich akcji – jest liczba porównań ze zwierzętami gospodarskimi. Z końmi wiążą się różne skojarzenia, ani przesadnie pozytywne, ani nadmiernie negatywne. Twarze mężczyzn przypominają niekiedy końskie pyski („długa, nieco końska twarz”106). W porównaniach takich nie ma szczególnej złośliwości, niemniej wyczuwa się sugestię, że nie jest to twarz piękna i kształtna. Również wyrażanie emocji, zwłaszcza w przypadku mężczyzn, kojarzy się z reakcjami koni. Kolejarz Wróbel ma zwyczaj okazywać radość uderzaniem się w uda i rżeniem107. Mężczyźni niekiedy określają kobiety o bujnym temperamencie mianem „gorącej klaczy” i porozumiewawczo się uśmiechają108. Nieoczekiwane porównanie pojawia się w opowiadaniu Głowa; czytamy o głównym bohaterze, że ma zwyczaj chwalić się swoją żoną, określać ją tonem przechwałki jako „dobry nabytek” („reprezentacyjna, akurat potrzebna mi taka”), co narrator puentuje uwagą, że „zadowolony, jakby i anglo-araba kupił”109.

Rozróżnia się rasy koni i je hierarchizuje, nieco podobnie jak w przypadku psów110. Co zresztą nie zaskakuje, gdyż niejeden z bohaterów Nowakowskiego, nie wyłączając Benka Kwiaciarza, to amator wyścigów. Miejscem ich spotkań jest m.in. Parana na rogu Marszałkowskiej i Księdza Skorupki. W dni wyścigowe panuje tutaj „nastrój gorączki”. Jak dodaje pisarz w Powidokach, ozdobą towarzystwa byli bracia Chatizow, Leon i Kola, z legendarnej rodziny koniarzy, z pochodzenia Osetyńcy, którzy osiedlili się w Polsce po rewolucji bolszewickiej; ich ojciec zasłynął jako zwycięzca Wielkiej Pardubickiej111.

Świnie budzą raczej negatywne skojarzenia, choć wieprzowinę uznaje się za sute pożywienie112. Określenie „świński pysk” wyraża zdecydowaną niechęć. Podobnie jak porównanie czyjejś urody do „kawała różowej słoniny”113. „Świńskimi blondynami” wydają się chłopcom z miasta przybysze ze wsi, o włosach wypłowiałych od słońca. Jednego z nich tak się opisuje: „rozrosły krzywonóg z gębą zwierza”, „oczka świńskie, zwinny”114. W opisie tym dostrzec można jednak nie tylko pogardę, ale i uznanie dla nadzwyczajnej siły. Lubieżne zainteresowanie mężczyzny kobietą jest określane jako „świńska natarczywość”115. Ale już wyrażenie świńskie piosenki wzbudza, przynajmniej wśród mężczyzn, porozumiewawczy uśmieszek. „Śpiewał śmieszne, świńskie piosenki” – czytamy w jednym z opowiadań116. Z kolei carskie złote monety, potocznie zwane świnkami, symbolizują bogactwo117. Poza tym skarbonki dziecięce też miewają kształt tłustych świnek.

Wątpliwe, czy mieszkańcy przedmieścia często widują dziki. Mimo to wiąże się z nimi wiele skojarzeń, podobnych do świńskich, choć inaczej niż świnia dzik jawi się jako zwierzę nieobliczalne, niebezpieczne, samotne, stroniące od innych. Dla wielu jest wręcz symbolem dzikiego zwierza. „I zwierzę... włochaty, szczeć ma w nosie” – mówi „wariat” o swoim okrutnym szwagrze Maruszku118. Piotr Złociarz nieraz słyszy: „jak dzik żyjecie”, „naprawdę jak dzik”, przy czym sens tego porównania ujawnia się, gdy jego autorka, córka gospodarza, u którego mieszka Złociarz, dorzuca jeszcze: „albo jak pogan”119. Nazwę „dzik” odczytuje się tu więc dosłownie. Dzik – czyli dziki. A skoro już mowa o zwierzętach żyjących na wolności, warto dodać, że powracają też w potocznym języku skojarzenia z zającami, sarnami, bobrami, wydrami. To zwierzęta, które można spotkać w podmiejskich lasach lub podczas nieodległych wypadów. Porównania do nich mają podkreślić jakąś osobliwą cechę ludzi, czasem ironicznie czy złośliwie, np. „krzywonóżka, obrośnięta jak sarenka”120. Osobny przypadek to niedźwiedź. Zetknęło się z nim niewielu; przeważnie jawi się jako zwierzę półmityczne, jakby z królewskiego rodu121.

Powracają porównania do krów i kóz. Krowy zwracają uwagę swoimi rozmiarami, może też powolnością. Kozy i owce – wydawanymi dźwiękami. Na przykład w opowiadaniu Życiorys dwukrotnie pojawia się określenie „kozio-owczy głos” (w opisie Stefy). Nie jest to porównanie pozytywne122. Podobnie jak nazwanie kogoś baranem123 albo wskazanie na „zbaranienie”124. Niemniej wyrażenia „łupnąć baranem”125 albo „trzepnąć bykiem”126 podkreślają męską siłę i brawurę. Bykowaty wygląd nie oznacza może czarującej urody, ale mimo wszystko wzbudza respekt127. Poza tym byk, podobnie zresztą jak „ogierek”, kojarzy się z nadzwyczajną potencją. „Łasy jak byk”128. Z kolei do wołów, raczej rzadko spotykanych, porównuje się tych, którzy wykonują monotonne, ciężkie prace129.

Chyba najwięcej porównań dotyczy zwierząt gospodarskich z najbliższego otoczenia, jak kury i króliki, występujące dość powszechnie na przedmieściach aż do lat osiemdziesiątych. Przypomnijmy miłośnika przyrody, Pawła Tasarza, obserwującego „koguta goniącego za kurą”. „Jak ludzie” – orzeka Tasarz, choć – dopowiada narrator – „przecież to jemu baba jeździ po głowie”130. Ogródkowy kurnik może się więc okazać metaforą skomplikowanych relacji męsko-damskich. Wiele skojarzeń wiąże się z królikami. Stary Biel mruży „zaczerwienione, jakby królicze, oczy”131. Bielą włosów, czerwonymi oczami zdaje się przypominać królika albinosa. Studniarz „niczym królik porusza nosem”, demonstrując wyczulenie na przykre zapachy132. Również kobiety przyrównuje się do królików, np. stwierdzenie „robi się jak trusia” ma sygnalizować kobiecą nieśmiałość bądź strachliwość133. Z kolei porównanie przez kobietę mężczyzny do królika oznacza kpinę. „Wielki mi chłop” – rzuca Adela pod adresem Esego – „może jak królik...”134. To przytyk do seksualnej wydolności Esego, a zarazem prowokacja; jeszcze tego wieczoru Esy udowadnia – słychać trzeszczenie łóżka – że stać go na więcej. Charakterystyczne zachowania gęsi wykorzystuje się w komentowaniu ludzkich odruchów („Stary jadł najwięcej, połykał niczym gęś i sięgał po coraz to nowe kawałki chleba”135). Potocznie gęś kojarzy się też z zachowaniem stadnym, nieracjonalnym. „Zachowywałam się jak gęś, głupia gęś, podlotek” – wyrzuca sobie bohaterka Gonitwy136.

Myszy to kolejny punkt odniesienia. Przydają się w opisie dziewcząt i kobiet: „ściągnięta twarz i rzadkie mysie włosy zawiązane z tyłu w supeł”137, „dwie dziewczynki z mysimi warkoczami”138. Niewiele rzadziej do myszy przyrównywani są mężczyźni: „włosy ma rzadkie, mysiego koloru i pełne łupieżu”139, „niepozorny, chudziak i nieduży, marynareczka wytarta, dwurzędowa, niemodna, cichutki jak myszka”140. Zachowania ludzi też nasuwają niekiedy skojarzenia z myszami, przy czym w odniesieniu do mężczyzn porównania te wydają się deprecjonujące, np. „spocić się jak mysz”141, położyć się „cichutko jak mysz do łóżka”142. Ale nie wszystkie są negatywne. „Mysi chichot” starszego mężczyzny, jak w opowiadaniu Moja żona Anna, oznacza spryt, którym nadrabia się niedostatek sił, znamionuje także wiedzę niedostępną dla innych143. Zwrot „mysia cierpliwość” w przypadku kobiety wskazuje na umiejętność skupienia uwagi na prozaicznych czynnościach, np. łataniu ubrania144. Bardziej jednoznaczne skojarzenia wiążą się ze szczurami – chyba wyłącznie negatywne145.

Pospolite muchy kojarzą się z dokuczliwością („zielonkawa mucha krążyła nad jego głową...”146), monotonią (mucha „miarowo wirowała pod sufitem”147), natrętnym dźwiękiem („muchy obijały się na szybach”148). Wszystkie te skojarzenia odgrywają też pewną rolę w opisie zachowań ludzi. Wspomina się np. o słowach, które „brzęczą jak muchy”149. Popularne okazuje się wyrażenie: „garnie się jak mucha na lep”150. I te nawiązania trudno zaliczyć do pozytywnych. Rzadziej wspomina się o pająkach, ale nie przeoczmy, że dążenia do zapewnienia sobie „małej stabilizacji” bywają porównywane do tkania pajęczyny151.

Pośród rybaków – przesiadujących nad gliniankami – nie może zabraknąć porównania do ryb. Szczególnie jeden motyw powraca: „rybio otworzył usta”152, „rybio otwarte, łapiące powietrze usta”153, „rybio rozchylił usta”154. Motyw ten sugeruje życie na krawędzi; nieoczekiwanie można stać się wyrzutkiem na brzegu, pozbawionym życiowej szansy. O ludziach niemających wyrazistych cech, trudno uchwytnych, tajemniczych mówi się „nieokreślony jak ryba”155.

W twórczości Marka Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych przybywa skojarzeń ze zwierzętami egzotycznymi, na co wpływ może mieć zarówno doświadczenie samego pisarza, który miał okazję, jak pisaliśmy w pierwszej części, odbyć dwie podróże morskie, jak i rozszerzanie się ogólnej wiedzy na temat fauny dzięki kinu, a później telewizji. W latach pięćdziesiątych o egzotycznych zwierzętach wie się jeszcze niewiele. Pomóc mogą książki przygodowe, podręczniki szkolne, znaczki pocztowe, pionierskie czasopisma („Dookoła Świata”). A przede wszystkim wycieczki do zoo na Pradze, które po przerwie spowodowanej wojną wznowiło działalność w 1948 r., choć początkowo było tu niewiele gatunków. W najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego do egzotycznych zwierząt nawiązują głównie młodsi, zaczytani w powieściach. Jeden z nich, Arek, krzyki kobiet dobiegające z okien tak oto komentuje: „Obrzydliwe babska – szczekają jak kujoty”156. Podmiana samogłoski (z „o” na „u” w słowie „kujoty”) ma sygnalizować, że wyobrażenia o tych zwierzętach pozostają mgliste, myśli się o nich trochę jak o powieściowym rekwizycie, a może jak o pluszowej zabawce157. Dla starszych niemal symbolem egzotyki są pawie, spotykane w warszawskich Łazienkach. Zwroty „chodzić jak paw”158, „nadąć się jak paw”159 są dość popularne, choć późniejszym pokoleniom, nawykłym do mnogości obrazków ze świata, wydawać się mogą banalne. W latach pięćdziesiątych chętnie przywołuje się zwierzęta o charakterystycznych cechach, powszechnie rozpoznawalne – np. słonia. Kojarzy się on z ogromem, siłą, a także z nadzwyczajną potencją. Gdy pewien przechodzień próbuje wmieszać się w porachunki Rudego oraz jego żony, słyszy: „Pilnuj swojej kochanicy...”, „Żeby ją czasem słoń...”160. Podobnie jest z gorylem, dlatego tym mianem określa się osiłków pilnujących porządku, np. w knajpach („goryl, siła od wypraszania”161). W opowiadaniach z drugiej połowy lat sześćdziesiątych mamy już całą egzotyczną menażerię: rekina162, lwa163, hienę164, szakala165, papugę166, krokodyla167, małpę168. Każde z tych zwierząt ma – przynajmniej w potocznym wyobrażeniu – jakąś cechę, którą można wykorzystać w opisie wyglądu ludzi i ich zachowań. Być może nie jest przypadkiem, że zarysowuje się tu przewaga drapieżników i padlinożerców, co narratorowi służy do rekonstruowania specyficznej atmosfery „małej stabilizacji”.

Aluzje do specyficznych cech zwierząt pojawiają się też w przekleństwach. Negatywną rolę odgrywa tu zwłaszcza pies; mówi się: „psiakrew”169, „psiekrwie”170. Owa „psiakrew” ma wskazywać na podrzędność, pospolitość czy nawet zbędność (psi pomiot). Wyzwiska – z użyciem nazw zwierząt – mają sygnalizować czyjeś ograniczenie umysłowe. Stąd popularny okrzyk „baran!”171, a także „kurza jego pała!”172. Ten ostatni okrzyk można odczytać jako łagodniejszą wersję najgroźniejszego z przekleństw: kurwa jego mać.

Co oznaczają te wszystkie skojarzenia i porównania? Dokonuje się ich, gdyż ludzie pozostają wciąż wpisani w ekosystem, którego część stanowią zwierzęta. Zwraca uwagę trwałość przyzwyczajeń językowych. Porównuje się kogoś do świni, kury lub gęsi, gdyż podobnie czynili przodkowie – ukształtowani przez obyczajowość wiejską, w znacznej mierze przeniesioną do miasta, obecną też na jego peryferiach.

Postrzeganie zwierząt to również przyczynek do wyobrażeń o relacjach społecznych. Mamy tu zwierzęta królewskie (niedźwiedź), arystokrację (rasowe konie), baronów (rasowe psy), zwierzęcy plebs, choć niejednolity (kundle, przydomowe kury), istnieje margines społeczny (szczury), zdarzają się także odmieńcy, dziwacy, outsiderzy (kot, dzik). Z czasem następuje demokratyzacja. Jej wspólnym mianownikiem okazuje się wspólny żer, niewolny jednak od konfliktów o dostęp do żerowisk – czemu uważniej przyjrzymy się w części trzeciej.

Ludzie jako drapieżniki

Z wilkami w utworach Nowakowskiego kojarzą się przeważnie młodzi mężczyźni – szczególnie ci, którzy ruszają „w miasto”. Oto ich (przykładowe) portrety: „twarze młodych – wilcze, pełne oczekiwania”173, „w uśmiechu wilczo wyszczerzone zęby”174, „wilczo błyszczące oczy”175, „wilczo błyskające zęby”176, „chuda z drapieżnym nosem twarz”177. Zwracaliśmy już uwagę, że wilcza osobowość może być też skutkiem pobytu w więzieniu.

Nie miejsce tu, by włączać się w pasjonującą debatę o naturze wilka, o miejscu wilka w środowisku czy o relacji między wilkiem a człowiekiem, od dawna toczoną przez przyrodników oraz literaturoznawców. Dość powiedzieć, że w XX w. obraz wilka został przewartościowany. Również badacze kultury uważniej przyjrzeli się wilczym symbolom w różnych epokach. W Słowniku symboli Władysława Kopalińskiego hasło „wilk” okazuje się jednym z najdłuższych; zajmuje ponad sześć szpalt. Przegląd tej symboliki doprowadził Kopalińskiego do niepokojącego wniosku: „Wilk symbolizuje ciemności, noc, zimę; zniszczenie, Szatana, demony pogańskie; głód, strach; dzikość, drapieżność, krwiożerczość, naturę nieopanowaną, okrucieństwo, łupiestwo, gwałt, szybkość, wojnę, agresję; upór, nieustępliwość, chytrość, przebiegłość, podstęp; zepsucie, zawiść, chciwość, kłótliwość, tchórzostwo, hipokryzję; (w średniowieczu) herezję; melancholię, ubóstwo, nędzę”. Zdecydowanie rzadziej – opiekę178. Czy w utworach Nowakowskiego postacie przypominające wilki również ujawniają te właśnie cechy? Tytułowy bohater opowiadania Wilk – pewnie tak, ale inne postacie kojarzone z wilkami okazują się bardziej wieloznaczne179.

W artykule Wilk i wilkołak w kulturze (2005) Adam Sieroń zauważa, że motyw wilka pojawia się w tradycji literackiej w jeszcze jednym znaczeniu. W Starej baśni Józefa Ignacego Kraszewskiego kneź tak mówi o kmieciach: „stara, wilcza swoboda wije im się po głowach”. Podkreślmy: wolność określona tu zostaje jako „wilcza swoboda”. Według Sieronia wilk okazuje się „istotą nieujarzmioną i nieskrępowaną”, choć zarazem „wprowadzającą chaos i zniszczenie” tam, gdzie się pojawia. Zarazem kojarzy się z samotnikiem znienacka atakującym swe ofiary. Ale wilki to przecież zwierzęta żyjące w stadach – wtrąca polemicznie Sieroń – a więc potrafiące wspólnie polować i żyć. „Gdy powiążemy oba te fakty – konkluduje Sieroń – ukaże nam się bardzo ciekawy obraz: wilki są zwierzętami wolnymi, potrafiącymi znakomicie połączyć wolność i życie w społeczności”180. Otóż właśnie Marek Nowakowski kojarzy oba te fakty. Wilcze postaci z jego opowiadań uosabiają „wilczą swobodę”, a powodując zamieszanie (czasem destrukcję), okazują się jednak zdolne do przestrzegania wspólnotowych reguł.

Wilki rozbudzają wyobraźnię chłopców, zapewne pod wpływem powieści przygodowych. W tomie Lepszy chłopcy bawiący się w Indian obdarzają się przezwiskami w rodzaju Czarny Wilk. Jednego z nich, który odznacza się odważnym wyczynem, chwalą koledzy: „rzucił się niczym drapieżny wilk”181. Owszem, znają opowieści o wilczych watahach podchodzących zimą pod chłopskie zagrody, ale dla nich wilk to symbol niezłomnej odwagi i hartu ducha.

Nasuwa się też szersze pytanie. Jak twórcy – powiedzmy od klasycyzmu po literaturę współczesną – postrzegali i przedstawiali przyrodę? W największym skrócie rzecz ujmując: klasycyści usiłowali narzucić przyrodzie ład i porządek, romantycy widzieli w niej nieokiełznaną, mroczną i tajemniczą siłę, co bodajże najplastyczniej wyraża czwarta scena II aktu Wolnego strzelca Carla Marii von Webera182, naturaliści postrzegali przyrodę jako organiczną całość (podobnie zresztą jak i społeczeństwo), z kolei dla socrealistów przyroda stawała się obszarem walki, wydanej nieprzewidywalnej naturze przez racjonalnego „nowego człowieka” – jak w niepozbawionej gorzkiej ironii Pieśni o lasach Dymitra Szostakowicza183. Tu już nie ma miejsca na wilka.

Nowakowski przypomina naturalistów tym, że podobnie jak oni pokazuje świat jako ekosystem, w którym istnieje krucha równowaga. Usunięcie jakiegoś elementu – wytępienie drapieżników – mogłoby poprawić poczucie bezpieczeństwa, ale wywołałoby też dalekosiężne skutki negatywne, choćby rozkład zasady lojalności, strzeżonej wszak przez drapieżniki. Rozpad ten zresztą zachodzi – pod wpływem różnych czynników, zarówno systemowych (tworzenie nowego społeczeństwa przez komunistów), jak i demograficznych (migracje, urbanizacja). Wpisane w dawny ekosystem drapieżnictwo zostaje zastąpione wynaturzonym bestialstwem i moralnym nihilizmem, jak w opowiadaniach Pracusie oraz Rudy kot. Poza tym i tak przeważają tacy czy inni padlinożercy.

Marek Nowakowski bardziej niż naturalistą jest jednak fotografem rzeczywistości. Nie uważa, by świat był zdeterminowany przez czynniki biologiczne (jak w darwinizmie) czy ekonomiczne (jak w marksizmie). Wyczuwa się w jego utworach – z biegiem lat coraz wyraźniej – nutkę melancholii. Rozpadają się peryferie, ale socjalistyczne miasto okazuje się ułomne. Wspólnicki etos ulega erozji, lecz „moralność socjalistyczna” jest zasłoną dla amoralnych zmagań o dojścia i przywileje.

Zastanawia opowiadanie Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę! z 1975 r. Powraca w nim Zenon Morda, znany z wcześniejszych utworów, m.in. z Trampoliny. Ten „ryzykant” ma w sobie „coś z wilka”. Nie rezygnuje nawet z najniebezpieczniejszych „robót”. Ma oto na oku „grubego”, kursującego kolejką EKD z Włoch do Warszawy i z powrotem. Tego dnia złoto zegarka na ręku grubego aż rozbłyskuje w słońcu. Zenonowi Mordzie też się świecą oczy. Na zakręcie chwyta grubego za przegub ręki. Zrywa zegarek – Schaffhausena – i wyskakuje z rozpędzającej się znów kolejki. „Jak pies” się otrząsa i biegnie „w badylarskie pola ze swoją zdobyczą”. Gruby wrzeszczy: „Zegarek! Gdzie mój zegarek?!” – i szarpie hamulec awaryjny. Na próżno. „Nikt nie sypie Zenona Mordy”. A to dlatego, że wie się tu swoje o przeszłości grubego. „Podobno dorobił się majątku w wojnę na handlu z gettem”. „Z krwi ma to, co ma” – mówią jedni z zazdrością, inni z potępieniem. Wszyscy chwalą tak czy owak postępek Zenona Mordy: „pokarał cmentarną hienę”184. Sprawiedliwości stało się zadość.

Nowakowskiemu nie chodzi o pochwałę złodziejstwa (jako przejawu wilczej natury), lecz raczej o to, że poprawianie przyrody – zakłócenie jej rytmu – może powodować nieprzewidywalne skutki, nawet jeśli intencje wydają się szlachetne. Inaczej niż naturaliści, Nowakowski wybiera postawę obserwatora, a nie reformatora. Nie odnosząc się do akademickich teorii, intuicyjnie wyczuwa, jak łatwo naruszyć zastany ład i jak trudno ustanowić w jego miejsce coś wartościowego i trwałego. Wie też, jak wiele wysiłku potrzeba, by opisać i zaakceptować świat takim, jakim jest. Chce pokazywać rzeczywistość, a niekoniecznie nazywać procesy społeczne. Woli literaturę niż socjologię.

Zastanawia też przywoływany w rozdziale Wspólnota finał opowiadania Chamuś. Oto warszawiacy – wilczy drapieżcy jak z dawnych mitów – dostrzegają granice łupiestwa. Los okradzionego przez nich Chamusia zmusza do etycznej autorefleksji. Nie stać ich na to, by zwrócić mu ukradzione pieniądze, czują jednak, że Chamuś stanie się dla nich wyrzutem sumienia. Wyjeżdżają185. Nie jest tak, że ludzie o wilczych cechach się nie zmieniają. Wielu z nich odbywa wędrówkę życiową taką jak Noodles, główny bohater filmu Sergia Leone Dawno temu w Ameryce. To drapieżcy, którzy wyznaczają sobie granice łowieckiego terytorium i przestrzegają zasad – z lojalnością wobec wspólnika jako najważniejszą z nich.

„Nie można przeinaczyć wilka, psów, ludzi i wszystkich stworzeń” – pisał w 1883 r. współtwórca polskiego naturalizmu Adolf Dygasiński186. Ponad czterdzieści lat później w Psim sercu Michaił Bułhakow konstatował: to kwestia władzy i technologii. Kilkadziesiąt lat po nich Nowakowski przestrzega: można, ale nie warto.

1 Fujara czy jak go tam, s. 80.

2 Np. On, s. 70; Opowieść, s. 110.

3 Chłop, który zmarniał, s. 230.

4 Fujara czy jak go tam, s. 75.

5 Fujara czy jak go tam, s. 81.

6 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

7 Złoto, s. 233.

8 Trzyczwartak, s. 110.

9 Złoto, s. 246.

10 Zob. też Powidoki 2, s. 120–121.

11 Ożenili..., s. 63.

12 Ożenili..., s. 74.

13 Trzyczwartak, s. 115.

14 Józwa, s. 340–341.

15 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

16 Ożenili..., s. 65.

17 Ożenili..., s. 68.

18 Złoto, s. 235.

19 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 262.

20 Zima, s. 5.

21 Ożenili..., s. 61–62.

22 Fujara czy jak go tam, s. 75.

23 P. Johnson, Narodziny nowoczesności, Gdańsk 1995, s. 784–785.

24 Złoto, s. 246.

25 Zob. też Grecki bożek, s. 84.

26 Węglarze, s. 125, 127.

27 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 116, 117.

28 Zob. np. Życiorys, s. 88; Na boku, s. 53.

29 Np. Przeszła zima..., s. 218.

30 Ożenili..., s. 74.

31 Przed wojną włochowskiego hycla nazywano „czyścicielem”. Tak o nim pisano w „Przeglądzie Podmiejskim”: „Czyściciel jest płatny przez gminę i pełni niezbyt miły z naszego punktu widzenia obowiązek. Ale nie możemy się zgodzić z warunkami, w jakich złapane psy są przetrzymywane. Wózek o niskich deskach, mała płaska przegródka jak dla kilku sztuk drobiu. Do tej przegródki-kojca pakuje czyściciel niekiedy po kilka psów schwytanych – dużych, np. z rasy wilków – i te biedne stworzenia dosłownie duszą się z braku miejsca i powietrza. Z tego powodu zachodzą częste scysje publiczności z czyścicielami, co stanowczo nie powinno mieć miejsca” (Mniej okrucieństwa, „Przegląd Podmiejski” 1933, nr 19, s. 3).

32 Dodajmy, że w tej okolicy rozgrywa się finałowa scena filmu Stanisława Barei Miś (1981).

33 Hycel, s. 89–92.

34 Fujara czy jak go tam, s. 75. Zob. też Powidoki 3, s. 181.

35 Fujara czy jak go tam, s. 88.

36 Józwa, s. 339, 340, 341–342.

37 Dziecinna Buźka, s. 190.

38 Dziupla, s. 84.

39 Powidoki 1, s. 100.

40 Chamuś, s. 366–367.

41 Powidoki 1, s. 70.

42 Benek Kwiaciarz, s. 177.

43 Złoto, s. 238.

44 Interes, s. 380.

45 Chłop, który zmarniał, s. 230, 232.

46 Np. Chłop, który zmarniał, s. 222.

47 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 288. Zob. też Odwaga, s. 69.

48 Powidoki 1, s. 100.

49 Powidoki 2, s. 195.

50 Chłop, który zmarniał, s. 222, 232.

51 Złoto, s. 238; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 287; Benek Kwiaciarz, s. 188.

52 Ten stary złodziej, s. 30.

53 Na boku, s. 55.

54 Chłop, który zmarniał, s. 220–222.

55 Fujara czy jak go tam, s. 82.

56 Życiorys, s. 67.

57 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273–274.

58 Powidoki 2, s. 195.

59 Zdarzenie w Miasteczku, s. 160.

60 Grisza, ja tiebie skażu, s. 55–56.

61 Określenie za: Grisza, ja tiebie skażu, s. 56.

62 Gołąb, s. 80.

63 Raport o stanie wojennym, s. 155.

64 Józwa, s. 338.

65 Na ławeczce, s. 143.

66 Fujara czy jak go tam, s. 77.

67 Złoto, s. 245–246.

68 Porachunki garbusa, s. 48–49.

69 W wolny wieczór, s. 94.

70 Trzyczwartak, s. 112.

71 Józwa, s. 341.

72 Tutejszy Meresjew, s. 22–23.

73 Opętana, s. 42–43.

74 Wilk, s. 121.

75 Złoto, s. 251–252.

76 Zob. też Przeszła zima..., s. 219.

77 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 63.

78 Opowieści zimowe, s. 125.

79 Moja żona Anna, s. 134–135.

80 Opowieść, s. 107.

81 Opowieść, s. 105–106.

82 Życiorys, s. 98.

83 Dziecinna Buźka, s. 196–197, 199.

84 Młody inspektor PIH-u, s. 8.

85 Zdarzenie z kierownikiem, s. 64–70.

86 Np. Tutejszy Meresjew, s. 20.

87 Pęcherz, s. 167.

88 Chamuś, s. 365–366.

89 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260, 263.

90 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16, 22.

91 Tapeta, s. 57.

92 Trzyczwartak, s. 130.

93 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

94 Młody inspektor PIH-u, s. 8.

95 Głowa, s. 28–29.

96 Spółdzielnia, s. 141–142.

97 Ożenili..., s. 63.

98 Młody inspektor PIH-u, s. 8–9.

99 Wariatka, s. 93.

100 Pęcherz, s. 161.

101 Zakochane gołąbki, s. 130.

102 W komisariacie, s. 14; Wariat, s. 188.

103 Artyści, s. 151.

104 Wielki dzień żony krawca, s. 137.

105 Miasteczko prohibicji, s. 38.

106 Wysoki w okularach, s. 128.

107 Ożenili..., s. 71.

108 Głowa, s. 33.

109 Głowa, s. 32.

110 Silna gorączka, s. 40.

111 Powidoki 1, s. 225–226; Powidoki 2, s. 70.

112 Popapraniec, s. 140.

113 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 99, 108.

114 Zebek, s. 76, 78.

115 Pęcherz, s. 146–147.

116 Życiorys, s. 66.

117 Życiorys, s. 85–86.

118 Złoto, s. 242.

119 Złoto, s. 236.

120 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 59.

121 Przecena, s. 54.

122 Życiorys, s. 86, 90.

123 Wariatka, s. 88.

124 Zebek, s. 78.

125 Wysoki w okularach, s. 129.

126 Zebek, s. 79–80.

127 Wysoki w okularach, s. 128.

128 Wariatka, s. 87.

129 Węglarze, s. 125–126.

130 Fujara czy jak go tam, s. 80–81.

131 Ożenili..., s. 65.

132 Złoto, s. 238.

133 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 59.

134 Maniuś Kropa, s. 353.

135 Maniuś Kropa, s. 354.

136 Gonitwa, s. 19.

137 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

138 Chamuś, s. 368.

139 Tapeta, s. 58.

140 Spółdzielnia, s. 140–141.

141 Do zawodu i tak wrócę..., s. 83.

142 Mój stary, s. 127.

143 Moja żona Anna, s. 131.

144 Rodzina, s. 175.

145 Np. „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 60.

146 Ożenili..., s. 65; także: Maniuś Kropa, s. 354.

147 Maniuś Kropa, s. 355.

148 Ożenili..., s. 68; Złoto, s. 235.

149 Fujara czy jak go tam, s. 79.

150 Głowa, s. 34.

151 Rodzina, s. 173.

152 W komisariacie, s. 14.

153 Kwadratowy, s. 152.

154 Złoto, s. 245.

155 Artyści, s. 158.

156 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 254.

157 Zaznaczmy dla ścisłości, że obie nazwy – kojot i kujot – są prawidłowe. Zdecydowanie częściej używa się jednak wersji kojot. Użycie słowa kujot wzmacnia egzotyczność nazwy.

158 Głowa, s. 32.

159 Artyści, s. 157.

160 Benek Kwiaciarz, s. 192.

161 Sielanka, s. 315. Zob. też Zebek, s. 74.

162 Sarkoma, s. 40. Zob. też Powidoki 1, s. 145.

163 Pierwsza praktyka, s. 193.

164 Stacja benzynowa, s. 54.

165 Wielki dzień żony krawca, s. 136.

166 Stacja benzynowa, s. 55.

167 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 61.

168 Życiorys, s. 65.

169 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

170 Złoto, s. 248.

171 Trzyczwartak, s. 116.

172 Złoto, s. 248.

173 Ten stary złodziej, s. 32.

174 Umierający paser, s. 44.

175 Chłop, który zmarniał, s. 222.

176 Sielanka, s. 314–315.

177 Maniuś Kropa, s. 352.

178 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 2007, s. 467.

179 Wilk, s. 126.

180 A. Sieroń, Wilk i wilkołak w kulturze (w kontekście gry RPG „Wilkołak”), „Anthropos?” 2005, nr 4/5 (www.anthropos.us.edu.pl/anthropos3/teksty/tekstB5.htm).

181 Pokonany, s. 100.

182 C.M. von Weber, Wolny strzelec, Staatskapelle Dresden, dyr. C. Kleiber, DG, 457736-2.

183 D. Szostakowicz, Pieśń o lasach, op. 81, St. Petersburg Philharmonic Orchestra, dyr. J. Temirkanow, RCA, 09026 68877 2.

184 Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 45.

185 Chamuś, s. 370–371.

186 A. Dygasiński, Wilk, psy i ludzie, Gdańsk 2002, s. 13.

Wygląd

Twarze

Najważniejsza jest komunikacja bezpośrednia. Telefony, listy, nie wspominając już o innych mediach, nie odgrywają tu istotnej roli. Liczy się przede wszystkim wypowiadane słowo oraz obserwacja wyglądu – swojego i innych. Znaczenie ma więc charakteryzacja, o czym świadczy popularność lusterek kieszonkowych, zarówno wśród kobiet, jak i mężczyzn. Zakres charakteryzacji zależy od środowiska. Elegantka z lepszej kawiarni i niebywała w świecie mieszkanka peryferii różnią się nie tylko wyglądem, ale zapewne też zapatrywaniami na urodę. Bywa, że tuszę postrzega się jako oznakę dobrego odżywienia, a co tym idzie – dostatku i zdrowia, choć w środowisku mieszczańskiej inteligencji jawi się ona jako oznaka zaniedbania czy niewłaściwej diety. Podobnych rozbieżności można by wskazać więcej, a w latach sześćdziesiątych jeszcze ich przybywa. Niemniej kryteria oceny i identyfikacji wydają się dość ograniczone. Najuważniej ludzie przyglądają się mimice, uczesaniu, a zwłaszcza oczom i ustom, to bowiem części twarzy służące komunikacji. Do niektórych szczegółów – jak zabarwienie cery – powrócimy w rozdziale Odczuwanie rzeczywistości.

Wśród mieszkańców peryferii przynajmniej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przeważają twarze pospolite, niezadbane, choć i tak wyraziste. Niekiedy twarze kobiet sprawiają wrażenie niekształtnych, obrzmiałych, otłuszczonych. Z pobliźnionych twarzy mężczyzn można czasem wyczytać ich (nieuporządkowaną) przeszłość. Nie są to postacie, które ucieleśniałyby grecki ideał kalokagatii, ale nie sposób postawić pisarzowi zarzutu turpizmu. Zależy mu na fotograficzności ujęcia, a nie na ukazywaniu twarzy fotogenicznych. Na ówczesnych ulicach, na przedmieściu i w centrum, przeważa ubóstwo, pospolitość, przeciętność, brzydota.

Oto kilka przykładów twarzy kobiecych. Mela Tapetowa: „w jej gębie wszystko” wydaje się „wielkie – mięsiste usta i potężna kwadratowa broda”1. Irka Trzyczwartakowa: twarz „nieszczególna”, „przy oczach i nosie pomarszczona drobno”, profil „zły”, „nos z siodłem i obwisła warga”2. Adelka Karaluchowa: „pękata, o twarzy jak kawał mięsiwa”3. Krwawa Adela: „tłusta baba z wielką świecącą gębą”4. Wyliczmy cechy, które stanowią o brzydocie tych twarzy: mięsistość, tłustość, kanciastość, zmarszczki, wklęśnięty nos, obwisłe wargi. Te cechy świadczą jednak także o czymś więcej. Wskazują na krzepę, siłę, przystosowanie do trudnych warunków. Niektóre zdradzają upośledzenia genetyczne („nos z siodłem”), być może będące skutkiem nadużywania alkoholu przez rodziców.

Jakie twarze mogłyby więc uchodzić za ładne i co stanowi o ich uroku? Niepozbawiona uroku wydaje się twarz żony pana Antoniego: „w uśmiechu twarz jej żłobią dołeczki, ładne i młode”5. Podobnie córka gospodarza, u którego mieszka Piotr Złociarz: „okrągła – o białej cerze, z pieprzykiem na policzku”6. Za niebrzydką uchodzi żona Pawła Tasarza; zwłaszcza po umalowaniu wydaje się „zgrabna, elegancka i twarz ma ładną”7. Bardziej ceni się pulchność niż chudość. Twarz kobiety powinna być nieco zaokrąglona, zarazem delikatna, niezniszczona. Czy ma przypominać lalkę? Niekoniecznie, choć lalkowata buzia kojarzy się pozytywnie.

Twarz wiele mówi o wieku, ale też niejednokrotnie zafałszowuje metrykę. Na przykład Lewandowska twarz ma „dość młodą, ale na policzkach obciągniętą żółtą jak pergamin skórą, z licznymi zmarszczkami układającymi się w symetryczne wzory”. To jednak „o mądrej twarzy baba”8. Ile lat mogłaby mieć Lewandowska? Trzydzieści, czterdzieści, więcej, a może mniej? Patrząc na twarze tych ludzi, jesteśmy skazani na domysły.

Jeszcze trudniej byłoby ocenić wiek mężczyzn. Charakterystyczną cechą ich twarzy są blizny. Murarz Franuś: twarz błyszcząca „ślisko”, „wąskie usta”, „blizna na czole”9. Balon: „ten ze szramą, młody, a już siwy”10. Książę Nocy: twarz trójkątna, z głęboką blizną wzdłuż policzka, zaciśnięte usta, „krogulcze nosisko”11. Blizny na twarzy to niekiedy ślady wojny, ale też pozostałości po bójkach, nieudanych skokach, pobytach w więzieniu. Także skutek zaniedbania w dzieciństwie. Niektórych identyfikuje się właśnie po ich bliznach: „Znasz go chyba! Ze szramą!...”12, „ten z blizną”13. Określenia te zastępują imię, nazwisko, a nawet przezwisko. Zdecydowanie rzadziej wspomina się o bliznach na twarzach kobiet. Tym bardziej więc zwracają uwagę twarze nietypowo delikatne czy zadbane. Przykładem Dziecinna Buźka: „chłopaczek jak świeży owoc, z cerą delikatną, gładką, bez porów, zmarszczek i nalotu szarzyzny, pokrywającej każdą twarz stąd”14.

Zarówno na twarzach mężczyzn, jak i kobiet widać ślady chorób. Najczęściej po trądziku, ospie wietrznej, może też tyfusie. Stąd twarze „ospowate”15, o „dziobatych nierównościach”, z „czerwieniejącymi” pod wpływem emocji „znakami po ospie”16. W opowiadaniu Popapraniec znajdziemy hiperrealistyczną analizę zmian na twarzy: „badam wszystkie wypukłości, wyciskam wągry na nosie, tam cała kupa wągrów, robota pochłaniająca bez reszty, tak wyciskać to żółte z czarnymi punkcikami świństwo, [...] za szkolnych czasów był z tego cały dramat, wywalały mi się wtedy krochy na policzki, brodę i nos, lawina tych kroch, najhaniebniej na nosie, co wieczór widziałem w lustrze róg na nosie, czerwony wpierw, potem pęczniejący biało, wyczekiwałem z udręką na moment wyciśnięcia, mściwego, dokładnego, z sykiem bólu”17. Inna rzecz, że występujący tu w pierwszej osobie narrator wspomina mimo wszystko „tamten haniebny czas nosa z rogiem” jako „lepszy”, bo wolny od rozterek i niepokojów, jak i po co żyć. Dosadność opisu, pomijając już charakterystyczną dla tomu Silna gorączka, skąd pochodzi opowiadanie, strategię narracyjną, wydaje się zasadna, bo mowa tu o przypadłościach chyba większości młodych ludzi, mających wówczas do dyspozycji niewiele środków zaradczych.

Najwięcej mówią oczy. Można by wskazać przynajmniej trzy rodzaje emocji wyrażanych spojrzeniami. Po pierwsze, oczy ujawniają radość, zadowolenie, pomyślność: „oczy jego pełne są zadowolenia”18, „oczy błyszczące radością”19, „wytrzeszczyła ślepia w radości i zdziwieniu”20. Przyczyny owych błysków są różne: wyraz sympatii, zaskoczenie pomyślnym obrotem spraw, także satysfakcja z odwetu (jak w drugim z przytoczonych cytatów). Po drugie, spojrzenie zdradza złość lub niechęć. Tutaj wariantów jest nawet więcej niż w poprzednim przypadku, co mogłoby wskazywać na przewagę emocji negatywnych, jak lęk, złość, bezradność, agresja: „wilczo” błyszczące oczy21, „złe oczy”22, „chytre, wredne oczy”23, „zimne jak sztyleciki oczy”24, „złe, przekrwawione oczy”25. Spojrzenia te mogą sygnalizować gotowość mężczyzn do walki albo złośliwej kpiny. Ale jeszcze częściej okazują się bronią kobiet, na ogół słabszych fizycznie od mężczyzn. Potrafią one przesyłać „złe” spojrzenia, okazywać spojrzeniem krytykę, dezaprobatę. Czy skutecznie? Czasem tak, skoro taki Karaluch upija się „w samotności” i „ciągle” widzi „złe oczy Adelki”26. Po trzecie, spojrzenie odzwierciedla stan duszy: „oczy wpadły głęboko i straciły blask”27, „załzawione, w blasku lampki jakby szklane oczy”28, „martwe, jakby szklane oczy ożywiały się, jakiś wilgotny blask pojawiał się w nich”29. Oczami wyraża się to, o czym głośno się nie mówi. „Oczy lekko skośne, przymrużone. Nigdy nie patrzyła na ludzi. Wzrok był odległy, rzec można, skierowany do wewnątrz”30. Są też oczy, które pozostaną zagadką: „bardzo dziwne miała oczy, ostre, palące”31. Nowakowski pokazuje ludzi, którzy są wyczuleni na spojrzenia. Właśnie po oczach odczytuje się człowieka, na podstawie spojrzeń ocenia się charakter i intencje innych, samemu też przesyła się spojrzeniami istotne komunikaty.

Przesyłaniu sygnałów służy też mrużenie albo przymykanie oczu. Mają różnorodne znaczenia, co pokażemy na poniższych przykładach. „Oczy zmrużyła w kose szparki” (krytycyzm żony wobec męża)32. „Mrużył szelmowsko oczy” (żart, kpina)33. „Przymknął oczy okolone promieniami malutkich i ostrych zmarszczek” (zamyślenie, wspominanie)34. „Zmrużył zaczerwienione, jakby królicze, oczy” (zmęczenie, znużenie)35. „Kolejarz Wróbel mrużył wyblakłe oczy” (wesołość)36. „Mrużył kose oczy, uśmiechał się lekko i głosem cichutkim jak szmer potrafił powiedzieć coś takiego, że nawet Basia kelnerka krztusiła się od wesołości” (kpina)37. „A babunia – zmrużył oko – siedzi i wzdycha”38 (cynizm, ironia). „On mówi, żeś swojak – wskazał na Hiszpana, który przymrużył oko i napełnił kieliszki” (zgoda, porozumienie)39. Przymykanie oczu też jest wieloznaczne: sygnalizuje nieśmiałość, wycofanie, zakłopotanie, złość. „Długi opuścił powieki, ogarnęła go złość”40. Jak widać, wiele zależy od kontekstu, sytuacji, nastroju. Ten sam gest – nie tylko w przypadku spojrzeń – zyskuje różne znaczenia, co utrudnia interpretację.

Oczy ujawniają cechy osobowości. Oczy „zaczerwienione”41, „czerwone złe oczy”42, „złe, przekrwawione oczy”43 to znak agresji, okrucieństwa, nieprzewidywalności, nadużywania alkoholu. Z kolei „martwe, jakby szklane, oczy” to oznaka starości, a także pogodzenia z losem, rezygnacji, bezradności, oczekiwania na śmierć44. „Wyłupiaste oczy” zdają się zdradzać naiwność, niedoświadczenie, słabość fizyczną, przynależność do stanu urzędniczego czy inteligenckiego45. Oczy „jak szklane gałki, przezroczyste, niewidzące” wskazują na zobojętnienie, niechęć do rozmowy, samotność46. Rozmaici „ładni współcześni”, którzy pojawiają się w opowiadaniach Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych, miewają oczy „przedwcześnie dojrzałe”47.

Jakie oczy uchodzą za ładne? Trudno tu o odpowiedź, ale warto odnotować, że bardziej wyraziste zdają się oczy czarne. Kojarzą się one z żywym temperamentem, a nawet namiętnością, jak Czarna Ninka z opowiadania Benek Kwiaciarz. Oczy nadmiernie marzycielskie, z „rzęsami jak firanki”, zapewne podczernionymi tuszem, nadają twarzy wyraz manekina48. Pozytywnie kojarzą się oczy „cygańskie” – ciemne i iskrzące. „Ma takie cygańskie oczy” – szepcze pewna dziewczyna, przeciągając się przy tym „rozkosznie”49. Ładne oczy mężczyzny przyciągają spojrzenia kobiet. Ale „pod celą” mogą prowokować współwięźniów, tak jak „chłopiec o wielkich oczach” z opowiadania Kwadratowy. „On ma takie oczy... kapusia, prawiczka...” – pokpiwa jeden z więźniów. „Ma oczy baby, której zrobiłeś dzieciaka” – wtrąca drugi. Rozlega się śmiech50.

Zastanawia szczególnie jedna barwa oczu: wyblakła. W opowiadaniach Nowakowskiego powraca wielokrotnie, np. „jego wyblakłe oczy ożywiły się nieco”51. Jest skutkiem pracy fizycznej na dworze, przebywania w zadymionych pomieszczeniach, nadużywania tytoniu i alkoholu, zmęczenia, starości – albo wszystkiego po trochu. Oczy stają się bezbarwne wraz z przemijaniem. O wieku wiele też mówią „żółte torby” pod oczyma52. Pojawiają się chyba dość wcześnie, zwiastując koniec młodości i urody.

Nawet ci, którzy mają widoczną wadę wzroku, jak zez, nie noszą okularów53. O czym to świadczy? Być może o braku dostatecznej opieki okulistycznej. Także o niefunkcjonalności okularów – podczas pracy fizycznej, a tym bardziej w czasie bójki. Wreszcie o obawie przed popsuciem urody, zwłaszcza w przypadku kobiet. Ale okularów nie nosi się również dlatego, że kojarzą się z inteligentami, urzędnikami, funkcjonariuszami władzy, słowem – z obcymi. Słowo okularnik jest wyzwiskiem zarówno wśród uczniów w szkole, jak i w starszym wieku54. Tak długo, jak to tylko możliwe, okularów się unika. Potem i tak oczy blakną, słabnie wzrok. Trzeba się z tym pogodzić, jak z jeszcze jednym prawem natury.

Patrzy się na usta, zwraca uwagę na zęby. Mężczyźni mniej dbają o zęby niż kobiety. Ma to i ten skutek, że w ich przypadku stan uzębienia sporo mówi o trybie życia, zdrowiu, a nawet roli społecznej. Troska o zęby ogranicza się niekiedy do ich płukania i oglądania w lusterku. Na przykład Krostowaty ma zwyczaj oglądania swojej twarzy „w ułomku lusterka” i wyszczerzania przy okazji zębów55. Podobnie czyni Tadeusz Sykson, który też szczerzy zęby „do lusterka”56. Kolor zębów na ogół dalece odbiega od bieli. Wspomina się o „żółtych” zębach57, „żółtawych, rzadkich zębach”58, sczerniałych zębach59. Żółty odcień zębów to przeważnie konsekwencja palenia tytoniu. Sczernienie to skutek próchnicy. Zęby psują się dość wcześnie. Oto twarz „techniczka” z opowiadania Niedziela: „rzadki, brudny zarost”, brak „czterech zębów”, język widoczny w tej dziurze60. Gdyby mierzyć wiek tylko na podstawie stanu uzębienia, okazałoby się, że dokonuje się gwałtowny przeskok z wieku młodzieńczego w starość. Narrator opowiadania Podrygi wydaje się dość młody, ma około trzydziestu lat, ale to, co widzi w lusterku, kojarzy się ze starością: „Na przodzie poczerniała dziura, brak dwóch, przesuwam językiem po tych dziurach, jamach, kłujących kawałeczkach, język ześlizguje się, sunie po miękkim, ciepłym mięsie porastającym miejsca po zębach, niektóre dziury rozległe, włazi tam cały język, obmacuję, paskudne wrażenie, cała masa tych dziur w gębie”61. Nawiasem mówiąc, o problemach stomatologicznych samego pisarza dowiemy się z jego późniejszych opowiadań autobiograficznych62. Ubytki w uzębieniu to także skutek bijatyk lub niefortunnych wypadków. „Szczerba na przodzie” nie jest niczym niezwykłym, choć bywa przyczyną drwin. To właśnie z powodu braku przedniego zęba młody mężczyzna z opowiadania Tapeta ma przezwisko Ząbek63.

O stanie higieny wiele mówi zapach z ust (o czym wspominaliśmy już w rozdziale Codzienność). Wprawdzie trudno by uznać mężczyzn za przewrażliwionych na punkcie zapachów (inaczej reagują kobiety), niemniej zbyt intensywny zapach z ust budzi jednak wstręt. „Z jego gęby zionął przykry zapach” – zauważa Karol z opowiadania W wolny wieczór64. Inna rzecz, że baczniej zwraca się uwagę na zapach z ust wówczas, gdy ma się z kimś na pieńku. Wychwytuje się w takim wypadku te wszystkie cechy, które mogą służyć deprecjacji przeciwnika czy konkurenta (jak we wspomnianym opowiadaniu).

Niektórzy wypełniają ubytki srebrnymi lub złotymi zębami. Przykładem kobieta „z lisem na plecach” i złotymi zębami „na przedzie”, o której czytamy w opowiadaniu Wojskowy Żebrak65. Takim uzębieniem odznaczają się przede wszystkim ci, którzy ustawili się życiowo i teraz obnoszą się swoim dostatkiem, jak Doktorek z opowiadania Popapraniec: „pobłyskują mu metalowe ząbki, srebrne i złote”66. Mają one też maskować starość, z którą nieuchronnie kojarzy się zwykła proteza. Mogą nawet dodać prestiżu. Nieprzypadkowo Mela zapowiada Ząbkowi, że w razie skutecznej rozprawy z jej byłym chłopem Tapetą zafunduje mu „złoty ząbek”, bo „to dobrze wygląda”67. Służą autoprezentacji, a nawet demonstracji. Kulawy Fredek, paser z bazaru, szczerzy „srebrne zęby” i wygłasza opinie w rodzaju: „aby mieć tylko parę złotych... to każdą... każdą. Nie ma takiej, co by nie chciała”68. Sprawia wrażenie sytego drapieżnika. Zadbanymi i dopasowanymi sztucznymi szczękami wyróżniają się cudzoziemcy. W opowiadaniu Trzeci dzień mówi się o nich ironicznie: „ramole ze sztucznymi zębami”, „błyszczą tymi sztucznymi zębami”69.

Zęby mogą zdradzać pochodzenie. Mężczyznom z przedmieścia mocne i pełne uzębienie kojarzy się z wsią. Marian, napotkany na dworcu PKS przez Zenka, zęby ma „zdrowe, białe”. Drażni to Zenka: nie lubi „takich zdrowych zębów”, sam ma „na przedzie trzy wybite i w ogóle”70. W potocznym wyobrażeniu świeże jedzenie, mleko prosto od krowy, praca na powietrzu przekłada się na krzepę, którą symbolizuje solidne uzębienie. Chłop jawi się tu trochę jako koń roboczy, któremu przed zakupem zagląda się do pyska. Zdrowe zęby cechują też niektórych ludzi władzy, szczególnie tych chłopskiego pochodzenia. O jednym z nich, niejakim Franku Gradzie, czytamy, że lubi uśmiechać się szeroko, „błyskając białym, zdrowym uzębieniem”71. Może zaskakiwać to, że zepsute zęby, z dodatkiem srebrnych czy złotych uzupełnień, kojarzą się z miejskością i w związku z tym ułatwiają orientację „swój – obcy”72.

Zaciskanie zębów, zgrzytanie nimi, śmiech otwartymi ustami służy przesyłaniu sygnałów otoczeniu. Przez „zaciśnięte zęby” wypowiada się złośliwe uwagi73. Zgrzytaniem zębów można próbować wzbudzić przestrach: „zgrzytał zębami i jeszcze miny do niego robił złe, groźne”74. Ponownie nasuwają się tu skojarzenia z drapieżcami – o tyle zasadne, że zęby służą także jako broń podczas walki, zwłaszcza mężczyznom. Na co dzień zaś jako użyteczne narzędzie, np. do wyrównywania paznokci75. Bywają też pomocne w otwarciu butelki.

Na podstawie wyglądu zębów można ocenić charakter. Na przykład uzębienie Krwawej Adeli odznacza się „szparą na przedzie”. To diastema, nie szczerba. Wzbudza zaciekawienie Maniusia Kropy: „Takie szpary to namiętność porządna”76.

Badając kolejne zbiory opowiadań Marka Nowakowskiego, warto się zastanowić, czy w miarę upływu czasu twarze się różnicują. Czy można by wyodrębnić twarze mieszkańców peryferii, urzędników, funkcjonariuszy, niebieskich ptaków, wykolejeńców? Czy obserwując twarze, można się dowiedzieć czegoś o egalitaryzacji społeczeństwa bądź przeciwnie – jego podziale, stratyfikacji? Do pytań tych będziemy jeszcze wracali.

Włosy

Względnie najłatwiej tworzyć swój wizerunek za pomocą uczesania. Niemniej środki wyrazowe pozostają dość ograniczone, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych, zarówno na skutek rygorów obyczajowych, jak i z braku pieniędzy na kosmetyki czy regularne wizyty u fryzjera. Zapewne najwięcej uwagi uczesaniu poświęcają młode kobiety. Te starsze – a właściwie już po zamążpójściu – poprzestają przeważnie na pewnym stylu fryzury, który wpisuje je we wzorzec kobiety statecznej (małżonki, wdowy). W latach pięćdziesiątych takim uczesaniem jest korona i kok. Powraca ono kilkakrotnie w opowiadaniach Nowakowskiego: włosy upięte „w ciężką koronę”77, włosy „splecione w koronę”78, „tęga kobieta, staroświecko uczesana w koronę”79. Warto odnotować, że kobiety nie rezygnują z długich włosów pomimo trudności w ich pielęgnacji i tego, że przeszkadzają im w pracach domowych. Kompromisem między elegancją a praktycznością wydają się trwałe ondulacje, choć lekko złośliwie mawia się o tak uczesanych kobietach jako „utrefionych”80.

Na początku lat sześćdziesiątych za sprawą młodego pokolenia zarysowuje się tendencja skracania włosów przez kobiety i wydłużania przez mężczyzn81. Zasadnicze zmiany przyjdą dekadę później, gdy wśród młodych mężczyzn upowszechni się fryzura „na beatlesa”, a wśród kobiet zyska popularność strzyżenie się „na chłopaka”, zapanuje przy tym znacznie większa niż dotąd swoboda w kreowaniu wizerunku. Niemniej w epoce Zapisu i Gonitwy mężczyźni i kobiety na ogół zdecydowanie różnią się uczesaniem, i raczej nie ma przyzwolenia na przekraczanie obyczajowych barier. Nie braknie przy tym konfliktów międzypokoleniowych, ciekawie przedstawionych przez Nowakowskiego w opowiadaniu Język, zamykającym tom Mizerykordia82.

Wiele i tak zależy od aktualnej mody, ta zaś jest wypadkową wzorów podsuwanych przez kino, dominującej obyczajowości, opinii środowiskowych autorytetów. W tomach opowiadań Ten stary złodziej, Benek Kwiaciarz za ładne włosy uchodzą w oczach mężczyzn „gęste i falujące”. Na przykład Irka Trzyczwartakowa, choć nieszczególnej urody, ma włosy „ładne, gęste i falujące”83. Podobnie Iza Leniwa. Długi z uznaniem spogląda na jej „gęste, faliste na ramionach włosy”84. Za eleganckie uchodzą loki. O żonie Pawła Tasarza czytamy: „Przyczesuje loki. Włosy są puszyste, złotawego koloru, ciężko spadają na ramiona”85. Popularność loków ma ten uboczny skutek, że kobiecość kojarzy się niekiedy mężczyznom z lokówkami i papilotami. Dziewczynę Jureczka widzimy w chustce, spod której wymykają się „cienkie kosmyki włosów z papilotami”86. Gęste, faliste włosy wydają się ładne i atrakcyjne, gdyż kojarzą się z aktorkami filmowymi lub artystkami estradowymi. A nie ma chyba wyższej oceny kobiecej urody niż przyrównanie jej do aktorki. „Jakby z filmu” – taksuje Benek Kwiaciarz dziewczynę Magistra. „Podobną twarz widział już na okładce tygodnika. Dużo włosów na ramionach. Tam na okładce też. Artycha”87. Na taki przydomek mogą zasłużyć przede wszystkim dziewczyny z miasta. Kobiety dostrzegają, że bujne i falujące włosy wywierają wrażenie na mężczyznach. Zalotnie, pozornie niedbałym ruchem dłoni spiętrzają włosy, jeśli chcą przyciągnąć wzrok mężczyzny88.

Ceni się intensywne barwy włosów, choć wiele zależy od indywidualnych upodobań. Zwracają więc uwagę włosy „puszyste, złotawego koloru”, włosy rude89, „włosy zaczesane w pukiel, czarne, o metalicznym połysku”90. Innymi słowy – blondynki, rude, brunetki. To one tworzą wzorcowe modele. W opowiadaniach Nowakowskiego przewagę zyskują brunetki. Podobnie jak czarne oczy również czarne włosy kojarzą się z namiętnością. Ponownie za przykład może posłużyć Czarna Ninka z opowiadania Benek Kwiaciarz. Ma ona zwyczaj przeczesywać włosy i palcem rozdzielać „nad czołem rzadką, śmieszną grzywkę”91. „Pasemko czarnych, falistych włosów”, opadających na wycięcie sukienki Ninki, przyciąga wzrok92. „Mój gust, czarne piórka” – orzeka jeden z mężczyzn93. Również kobiety zdają się preferować brunetów jako bardziej wyrazistych niż blondyni94. Wątpliwości wzbudzają włosy rude, choć kobiety dość chętnie wybierają ten właśnie odcień farby do włosów95. Znamienna wydaje się scena z opowiadania Artyści. Babcia Tolka z „niemym wyrzutem” spogląda na włosy jego dziewczyny Edyty, „rdzawą gęstwą rozsypane na poduszce”. „Ona wcale nie ruda, tylko farbowana” – wyjaśnia Tolek. Babcia „rozpogadza się”: „Bo nie mam przekonania do rudych”96.

Farbowane włosy kojarzą się z wielkomiejskim, kawiarnianym życiem. Znamionują też młode kobiety, które wyglądem dystansują się od tradycyjnych ról kobiecych. O tym, że farbowane włosy nasuwają skojarzenia z kawiarnią, świadczyć może ten oto cytat: „Od szatni szło przez salę rozbawione towarzystwo. Trzech starszych facetów i bardzo czarna, farbowana kobieta”97. Czerń farby może dać granatowy odcień. Stąd określenie: „ufarbowana na niebiesko”98. Z kolei włosy farbowane czy utlenione na jasno nasuwają skojarzenia z siwizną. Ekspedientka ze sklepu, którą spotykamy w opowiadaniu Wyjazd, włosy ma „ufarbowane na siwo”, „w ogóle przystojniaczka”99. To zresztą przykład wskazujący na to, że o uczesanie dbają szczególnie te kobiety, które z racji zawodu stale są obserwowane. Mężczyźni dostrzegają farbowane włosy, odczytują jako sygnał, który różnie interpretują.

Wygląd włosów może niemało powiedzieć o miejscu zamieszkania. I w tym wypadku ujawnia się znana skądinąd opozycja miejski – wiejski. Uważa się, że typowe dziewczyny ze wsi mają włosy „jasne”, czyli wypłowiałe na skutek pracy w polu. Dostrzega się podejmowane przez nie próby zadbania o elegancję, ale ocenia je jako nieudolne. Dziewczyny ze wsi mają więc włosy „połamane karbówkami”100 albo „włosy pokarbowane w kiełbaski”101. Ale i w obrębie społeczności takiej jak włochowska uczesania sugerują rolę społeczną lub wykonywany zawód. Wspomnieliśmy już o przyciągającej wzrok Czarnej Nince, ekspedientce sklepowej. Odwrotny przypadek to Mańka Dzyndzel, która ma „ściągniętą twarz i rzadkie mysie włosy zawiązane z tyłu w supeł”102. Nawet wśród ludzi, których nie stać na elegancję albo którzy nie przywiązują do niej nadmiernej wagi, dość szybko godząc się z przemijaniem młodości i urody, zaniedbanie włosów kojarzy się z powolnym upadkiem.

W przypadku mężczyzn sprawa okazuje się – wbrew pozorom – bardziej skomplikowana. To bowiem fryzura, zarost, w ogóle owłosienie ciała. Wspomnijmy przynajmniej krótko o tej ostatniej kwestii. Owłosienie na nogach, piersiach i rękach nadaje mężczyźnie groźny, drapieżny, choć momentami też zabawny wygląd. W przypadku Trzyczwartaka obfite owłosienie nie idzie w parze z męską zaradnością: budzi się, przez chwilę śmiesznie mruga oczyma, drapie „włochatą pierś”103. Niekiedy kobiety śmieją się „cienko”, spoglądając na „obrośnięte” męskie uda104. Wśród mężczyzn aspirujących do miejskiej elegancji nadmierne owłosienie ciała wzbudza lekkie zażenowanie. Benek Kwiaciarz przy okazji golenia ścina również „włoski na przegubie dłoni”105.

Co zrobić z zarostem – to dylemat niejednego mężczyzny. Tym bardziej że modelowanie zarostu służy pozawerbalnej komunikacji, np. sygnalizowaniu aspiracji czy oczekiwań. Pomińmy już kłopoty z żyletkami, o czym była mowa w rozdziale Codzienność. W latach pięćdziesiątych mężczyzn młodych i starych łączy niechęć do długich bród. Nawet jeśli golenie odbywa się nieregularnie, to długotrwałe zaniedbania kojarzą się z niechlujstwem albo niedołęstwem. Przykładem ojciec Adeli – o „trupich policzkach” pokrytych siwizną106. Postrzeganie obfitego zarostu zmienia dopiero w końcu lat sześćdziesiątych moda hipisowska107. Na razie kobiety chwalą policzki „dobrze wygolone”, które nie kłują108. Ogolona twarz kojarzy się też z czystością109.

Ci, którzy preferują zarost, pozostawiają co najwyżej wąsy lub baczki. To nieprzypadkowy wybór. Baczki zapuszczają głównie młodzi mężczyźni, przeważnie z myślą o wywarciu wrażenia na płci przeciwnej. Uwydatniają one lub pozorują takie cechy osobowości jak zawadiackość, pewność siebie, zamiłowanie do zabawy. Posiadacze baczków uchodzą więc za kobieciarzy, raczej jednak komicznych, jeśli nie odznaczają się innymi cechami męskimi, np. siłą fizyczną110. „Frajer z bakami” – mawia o takich Benek Kwiaciarz111. Respekt wzbudzać mogą baczki okalające „kwadratową twarz”, kojarzącą się z krzepą i brutalnością112. Baczki pełnią nie tylko funkcje ozdobne. Gdy nie wiadomo, co zrobić z dłońmi, a nie pali się akurat papierosa, można pobawić się baczkami – i ukryć zdenerwowanie. Oto charakterystyczne gesty: zwijanie baczków w palcach lub zawijanie na palcach113, przygładzanie „znajomym ruchem” „równych prostokącików baczków”114, muskanie baczków115. Inna rzecz, że baczki mogą też być jeszcze jedną oznaką zaniedbania („kędzierzawy prostokątny baczek, wywalone wargi i czarna szczeć na brodzie”116). Starsi mężczyźni rezygnują z baczków albo nie przywiązują już do nich większej wagi. Dla nich czas zdobywania kobiet przeminął.

Wąsy też budzą niejednoznaczne skojarzenia. Młodsi czynią z wąsów ozdobę obliczoną na przyciągnięcie uwagi kobiet. Podobnie jak baczki wąsy kojarzą się z witalnością, przebojowością, kozactwem. Oto charakterystyczne opisy: „cieniutkie wąsiki jak szydła, podchodzić mógł babom”117, „wąsiki zabójcze, głos ochrypły od mutacji”118, wąsiki „niby niteczki nad ustami”119, „chudy jak szczapa ze starannie przyciętymi wąsikami”120. Tego rodzaju wąsy to echo jeszcze przedwojennej elegancji. Z wiekiem wąsy niekoniecznie dodają uroku. Nabierają żółtawego zabarwienia – od dymu tytoniowego. Stąd właśnie „pożółkłe wąsy”121 albo „żółte na końcach kosmyki wąsów”122. Z wąsami wiążą się również przezwiska. Bywa, że mówi się o kimś po prostu „wąsaty”, co sprawia wrażenie poufałości, jakby miało się na myśli np. wujka123. Poza tym wąsy zdradzają niekiedy pochodzenie. Wąsy obfite, nieprzycięte i niewymodelowane, tworzące półkole nad górną wargą chłopakom z przedmieścia kojarzą się z wsią. Jak w opowiadaniu Chęć: „wysoki z wąsikiem, wsiowy raczej” – „nie stąd”124. Młody mężczyzna, decydując się na zapuszczenie wąsów, musi zatem baczyć, by nie popełnić autoprezentacyjnego błędu.

Reakcje kobiet są nieprzewidywalne. Młodzieńcy z wąsikiem przyciągają ich spojrzenia. Od poślubionych mężczyzn nie oczekują już jednak kozackiego wyglądu. Irka wymusza na swoim mężu Trzyczwartaku zgolenie wąsów. „Te wąsiki wyglądają strasznie wrednie... porutnie” – orzeka. Trzyczwartak, choć opornie, zabiera się do golenia, potem gładzi „ostrożnie gołe, zaczerwienione miejsce po wąsach”. „Odkąd pamiętam, zawsze miałeś wąsiki, zawsze” – komentuje ironicznie jego wspólnik Kaczor125. Niewykluczone, że Irka w ten sposób chce dokuczyć mężowi. Zgolenie wąsów przez Trzyczwartaka można by odczytać jako jego kapitulację. Czuje on, że stał się przybocznym żony.

Nadmiar owłosienia na ciele może czasem wzbudzać zdziwienie, ale prawdziwych zmartwień przysparza łysina. Przede wszystkim kojarzy się ze starością; ojciec koślawego Karola „spod pierzyny wychyla łysą, świecącą czaszkę”126. Gorzej, jeśli łysienie następuje „przedwcześnie”127. Gdy Hiszpan z Długim „grzecznie” przepuszczają w drzwiach knajpy Sielanka „młodego o wyłysiałym czole faceta”, strzegący drzwi Goryl szepcze porozumiewawczo: „Dorwali frajera”128. Potem Długi, przyglądając się frajerowi, popada na moment w zadumę: „w moim wieku”, „już tak porządnie podłysiały”129. „Wyłysiałe czoło” zdaje się zdradzać przybysza z innej sfery, kogoś obcego. Łysina kojarzy się też z inteligenckością. Nawet o Filozofie, dziwaku z Włoch, czytamy: „zawsze zamyślony, z szerokim i podłysiałym czołem”130. Te dwa określenia: filozof i podłysiały, wydają się współgrać. Łysina raczej nie wzbudza sympatii u kobiet. Nawet z niemłodego już pana Antoniego podśmiewa się czasem żona: „Nie każdy taki wybredny jak ty... i łysy”131. Matka chłopaka z opowiadania Powrót frasuje się na widok krótko ściętych włosów syna: „Nie lubię takich włosów”132. Nie lubi także dlatego, że brak włosów na głowie kojarzy się z więzieniem. Do więziennego regulaminu należy wszak golenie głów „zerówką”133, również w poprawczaku wszyscy chłopcy zostają „ostrzyżeni na pałę”134. Po wyjściu z poprawczaka lub więzienia próbuje się możliwie szybko zatrzeć ślady po przymusowej łysinie. „Niedługo odrosną” – odpowiada matce chłopak z opowiadania Powrót135. Szczególnie wśród młodszych mężczyzn łysina wydaje się czymś nienaturalnym, co osłabia męską urodę, odbiera swojacki wygląd136.

Jakie więc włosy mężczyzn uchodzą za ładne? „Długie, falujące...” – rozmarza się jedna z kobiet137. W latach pięćdziesiątych określenie męskich włosów jako długich oznacza jednak coś innego niż w następnych dekadach. Wówczas długimi nazywano włosy niezbyt krótko ostrzyżone, wymodelowane, nawiązujące do mody przedwojennej. (Ilustracją mogłoby tu być słynne zdjęcie Stefana Roweckiego w galowym mundurze)138. Ważny wydaje się efekt fali, np. „uczesał się starannie, układając nad czołem ładną falę”139, „włosy miał dość długie”140, „przygładził swoje falujące, czarne jak sadza, włosy”141. Ba, nawet przygotowując zmarłego do pogrzebu, pamięta się o tym, by mu włosy „ładnie ułożyć”, „falę opuścić”142. Zawadiaccy chłopcy hodują wręcz „kunsztowne czuby nad czołem”, na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych piętnowane jednak przez ZMP jako przejaw bikiniarstwa143. Niemniej falujące włosy to powód do dumy dla niejednego mężczyzny144. Znamienny wydaje się dialog Hiszpana i Długiego: „Ładne masz piórka, gęste”, „Twoje to dopiero porządne piórka”145. Skojarzenia z ptasim opierzeniem są o tyle zasadne, że wśród ptaków na ogół to właśnie samce uchodzą za ładniej i bardziej kolorowo upierzone. Bikiniarze czy pikieciarze też wyglądają jak „kolorowe ptaki na jednolitej, twardej glebie socjalizmu”146.

Zbyteczne dodawać, że właściciele bujnych fryzur mogą liczyć na życzliwe spojrzenia kobiet. Kwadratowy, gdy trafia „pod celę”, ma jeszcze włosy „długie, lśniące, nie ruszone zerówką więziennego fryzjera”, a dla współwięźniów jest „oczywiste”, że podczas spaceru „zbierze najwięcej babskich uśmiechów”147. Wyobrażenia o męskiej elegancji są zresztą różne. Niejaki Cygan ma „błyszczące, mokre włosy”, prawdopodobnie przetłuszczone albo uformowane za pomocą brylantyny, co także można by uznać za nawiązanie do stylu przedwojennego148. Zazwyczaj taką fryzurę określa się jako „ulizaną”149. Z kolei „równo przycięte włosy” w latach pięćdziesiątych nasuwają skojarzenia z urzędową uniformizacją. Przynajmniej doliniarzowi Kaczorowi tego rodzaju fryzura kojarzy się z urzędem, a urząd – z zegarkiem na nadgarstku oraz pełną „kieszenią”. W zatłoczonych tramwajach nieomylnie wypatruje on swoje ofiary, przyglądając się właśnie włosom150.

Fryzury chłopców i dorosłych mężczyzn się różnią. Chłopcy ostrzyżeni są krótko151. Mają niewiele swobody. Rodzice dbają na ogół o ich odpowiednie uczesanie, np. przed wykonaniem zdjęcia u fotografa. A na fotografiach można zobaczyć chłopięce buzie z włosami starannie przyczesanymi grzebieniem, najlepiej „z przedziałkiem”152. Na co dzień włosy chłopców stają się „szorstkie i twarde”153, zmierzwione podczas zabawy. Przejście w wiek męski oznacza zmianę uczesania. Młodzi mężczyźni zaczynają kierować się przykładem kolegów, a nie opiniami rodziców czy nauczycieli. Włosy stają się dłuższe, falujące. Niektórzy uznają jednak, że wygodniejsze będą włosy krótkie. Stąd spotykana wśród młodych mężczyzn fryzura „na jeża”, podkreślająca kozacki wygląd154. Zbyt częste wizyty u fryzjera mogą wywoływać kpinki, kojarzą się bowiem z lalusiowatością155.

Mężczyźni przeważnie poprzestają na przeczesywaniu włosów palcami. Gest ten staje się nawykiem: „przygładził włosy”156, „przegarnął palcami”157. Kontrolny ruch ręką wykonują zaraz po przebudzeniu158. A także przed wyjściem z domu159. Poprawiają nieposłuszne włosy poślinioną dłonią („ślinił dłoń i przygładzał rzadkie, sterczące włosy”160). Niemniej grzebienia też używają. Kupowany przeważnie w kiosku należy – wraz z paczką papierosów i zapałek – do niezbędnika mężczyzny. Przechowuje się go w kieszeni marynarki lub w tylnej kieszeni spodni. Rozczesywanie włosów grzebieniem uchodzi wśród mężczyzn za elegancką czynność161.

Dba się więc o modelowanie włosów. Wątpliwe natomiast, czy myje się je regularnie, co zresztą wymaga niemało zachodu. Trzeba pójść z wiadrem po wodę do ulicznej studni, jeśli brak wodociągu w mieszkaniu, zagrzać wodę na piecu, kupić mydło albo szampon, co sporo kosztuje, potem jeszcze czekać, aż włosy wyschną, bo przecież łatwo o przeziębienie, też kosztowne. Przeważa opinia, że zbyt częste mycie włosów szkodzi, o tyle zasadna, iż ówczesne szampony rzeczywiście nie były przystosowane do powszedniego użycia. Nawet w prasie poradnikowej zalecano mycie włosów co tydzień albo dwa. Wielu mężczyzn myje włosy zapewne jeszcze rzadziej. Ma to i ten skutek, że włosy sprawiają wrażenie „mokrych”, „błyszczących”, świecących „tłusto”162. Inny objaw niezbyt częstego mycia to łupież. Stąd powracające opisy: włosy „pełne łupieżu”163, „białe ślady łupieżu”164, „zapylona łupieżem głowa”165, łupież bielący się „na rzadkich włosach” w słońcu166, nie wspominając już o przyprószonym łupieżem kołnierzu marynarki albo koszuli.

Wraz z wiekiem zatroskanie o fryzurę maleje. To już nie „piórka”, lecz „kłaki” albo „kudły”: „pokręcona i szorstka czupryna”167, „krótkie sterczące włosy”168, „zmierzwione kłaki”169, „rzadkie, sterczące włosy”170, „kudły sterczące jak diable rogi”171. Ci bardziej staranni poprzestają na sztampowym strzyżeniu, przeważnie w tzw. kancik172.

Podobnie jak w przypadku łysienia przedwczesne siwienie wydaje się czymś dziwnym, nienaturalnym. O Balonie mówi się: „młody, a już siwy”173. Podobnie Tolek: „okrągła, dziecinna twarz i dużo siwych włosów”174. Siwienie postrzegane jest nie tylko jako objaw starości, ale też utraty męskości. Siwy mężczyzna staje się nieatrakcyjny dla kobiet. „Spiesz się, Koślawiec. Siwiejesz i nie będziesz już mógł, a ona chce...” – ponagla przyjaciela pan Antoni175. Tytułowy „umierający paser” ma na skroniach „już dużo siwych” włosów176. Wrotek, czyli „chłop, który zmarniał”, niegdyś imponował kobietom „rudymi, twardymi, mocno zbitymi włosami”, ale teraz miarą jego upadku zdają się „całe pasemka” siwych włosów177. Siwiejący mężczyzna, chcąc nie chcąc, schodzi z miejskiego szlaku. Pozostaje mu towarzystwo innych osiwiałych. Za pociechę może posłużyć szlagier Pierwszy siwy włos, popularny dzięki Marcie Mirskiej i Mieczysławowi Foggowi178.

Korygowanie wyglądu

Wygląd poprawia się na różne sposoby. Niemniej niejasne jest, czego tak naprawdę oczekuje się od innych. Zacznijmy od tego właśnie pytania.

W praktyce mężczyźni nie muszą odznaczać się żurnalową urodą. Z punktu widzenia kobiet wystarczy w miarę zadbana twarz, modna fryzura, przystojność rozumiana przeważnie jako wysoki wzrost. Większą wagę kobiety przywiązują do cech charakteru mężczyzn (o czym jeszcze napiszemy). Zwracają też uwagę na detale, np. paznokcie. W każdym razie narrator stara się uchwycić kobiecy punkt widzenia. Stąd też liczne wzmianki o paznokciach „szerokich, wypukłych”179, „szponiastych palcach”180, „obgryzionych paznokciach”181, paznokciach „jak muszle i czarnych”182. Zazwyczaj bardziej zadbane są paznokcie kobiet – wyczyszczone183, polakierowane184. Choć i w odniesieniu do nich używa się czasem określenia „szponiaste place”185. Można by się zresztą zastanawiać, czy kobiety pielęgnują paznokcie z myślą o mężczyznach, czy raczej o innych kobietach, akcentując w ten sposób pewność siebie, a może nawet niezależność od mężczyzn. Jak Edyta z opowiadania Artyści: „Ma kilka lakierów. Purpurowy, różowy i perłowy. Zmywa paznokcie acetonem i pokrywa je coraz to innym kolorem”186.

W przypadku mężczyzn komentowanie wyglądu kobiet to jeden z głównych wątków ich rozmów. Uważnie przyglądają się twarzom, fryzurom, niemniej to kształt ciała miewa dla nich decydujące znaczenie. Nie ceni się ani nadmiernej otyłości, ani przesadnej chudości. „Mała i brzuchata” krewniaczka Trzyczwartaka uchodzi za brzydką187. Innym razem czytamy o „wulgarnej, rosłej kobiecie”188. Ale dość „tłusta” żona pasera Kiciuchy rozbudza pożądanie Wazeliny swoimi udami odznaczającymi się pod spódnicą. Sama też sprawia wrażenie „spragnionej”189. Kierowniczka magazynu, o której czytamy w opowiadaniu Młody inspektor PIH-u, to „typ pulchnej, ponętnej blondyny pod czterdziestkę”190. Dobrze widziana jest zatem nieprzesadna pulchność. Mężczyznom podobają się uśmiechnięte twarze z dołeczkami w policzkach. Taki wygląd uchodzi za „zdrowy”. To ważne, choć umowne kryterium stosowane przez mężczyzn. „Zdrowa” – myśli Wazelina o żonie pasera Kiciuchy191. „Zdrowa” – ocenia pan Antoni walory Maryśki, z którą chce wyswatać Karola192. Owo zdrowie oznacza zarówno ujmującą, a przynajmniej akceptowalną urodę, ogólną sprawność fizyczną, brak widocznych oznak chorób, przystosowanie do trudów codziennego życia, jak i potencjał seksualny. Szczególnie młodsi mężczyźni ten ostatni aspekt „zdrowia” wymieniliby zapewne na pierwszym miejscu.

„Zdrowa”, „z takim zadkiem...” – dodaje zaraz pan Antoni. Cóż, oczy mężczyzn prędzej czy później kierują się badawczo w stronę kobiecych bioder. Powracają takie określenia jak „pełny, zgrabny zadek”193, „drgający zadek”194, „dobra w zadku”195, „zadek wielki, baniasty”196, „szeroki zadek”197, „rosła, szeroka w biodrach”198, „biodra jak balia”199. Odwrotnością wydaje się „kobieta w czerwonym kostiumie”, o której czytamy w opowiadaniu Wariatka: „bardzo chuda”, „długie, patykowate” nogi, kości sterczące „przez kostium” tam, gdzie „prawdziwe kobiety mają okrągłe biodra”200. Z zestawienia tego mogłoby wynikać, że mężczyźni najwyżej oceniają kobiety o biodrach raczej szerszych niż wąskich, choć, przypomnijmy, nadmierna otyłość nie budzi zachwytu. Pełne, baniaste „zadki” zdają się zapowiedzią silnych doznań erotycznych. Kojarzą się zarazem z płodnością. Wydają się też oznaką statusu – dobrobytu, zdrowia, odżywienia. Komentowaniu kobiecych „zadków” towarzyszą najprzeróżniejsze gesty i emocje: „obleśne” marszczenie twarzy201, głośne przełykanie śliny202, przygryzanie warg203, przymykanie oczu204, zapatrzenie205, czasem szacunek206. Na ogół przeważa opinia, iż „chłopy lecą na takie zadki”207, co sugeruje, że wyobrażenia o kobiecej urodzie się dziedziczy, a rozmowy w męskim gronie przyczyniają się do utrwalania obiegowych opinii. Nie jest natomiast jasne, czy kobiety dostosowują się do męskich wyobrażeń o „zdrowej” sylwetce, czy kierują się własnymi wyobrażeniami o wyglądzie kobiety zadbanej. W cenie jest mimo wszystko raczej postawność niż eteryczność. Z upodobań tych, charakterystycznych dla przedmieścia, szydzi narrator Trzeciego dnia: „zdrowa” to „baba w zadku potężna, z biodrami jak wierzeje stodoły, w ogóle zdrowe to duże, podniecające wymiary”208.

Mężczyźni kierują spojrzenia ku nogom dopiero po wcześniejszym otaksowaniu „zadka” („Młody w kombinezonie opuścił wzrok niżej. Nogi dziewczyny były długie i brązowe”209). Na przedmieściu uprawia się ogródki, co stwarza okazję do podglądania „nóg wysoko obnażonych” pochylających się nad zagonkami kobiet; w latach czterdziestych i pięćdziesiątych raczej nie widuje się kobiet w spodniach210. Wiele też zależy od pory roku: w ciepłe dni „wiatr podwiewa sukienki”, „dużo widać”211. Mężczyźni chętnie komentują między sobą wyniki oględzin. „Trzyma się pięknie, piersi u niej, a nogi...” – „mlaszcze” ktoś212. Inny zastanawia się „nad jej nogami” i wyobraża sobie, „iż są bardzo zgrabne”, „ładna baba, nie ma co”213. Albo grymasi: „Niezgorsze, trochę za grube w łydce”214. Orzeka krótko: „Dobre miała nogi”215. Lub cmoka z westchnieniem, pozorując zarazem twardość: „Ale giry to ma zdrowe”216. Ceni się nogi proste, smukłe, nie za szczupłe, ale też nie za grube, co zresztą wydaje się sprzeczne z pochwałami „baniastych zadków”. Prawdopodobnie w ocenie kobiecych nóg mężczyźni kierują się już wzorami filmowymi, w przypadku bioder przeważają zaś jeszcze tradycyjne wyobrażenia o kobiecej seksualności. Ideałem okazuje się zatem kobieta „szczupła i sprężysta, o mocno rozwiniętych biodrach”217.

Podobnie niejednoznaczne wydają się męskie opinie o kobiecych piersiach. Wysoko ceni się „białe, baniaste piersi”218, ale i w tym przypadku figury aktorek, widziane w kinach, przyczyniają się do zmiany zapatrywań – szczególnie wśród młodszych. Zaczyna się doceniać bardziej filigranowość niż baniastość. Inna rzecz, że i na te wyobrażenia oddziałuje opozycja między miastem i wsią.

Wsłuchując się w dialogi mężczyzn – zarejestrowane w opowiadaniach Nowakowskiego – można by odnieść wrażenie, że wielu z nich, szczególnie młodszych, pozuje na playboyów, lubi się też przechwalać dokonanymi podbojami. W praktyce oczekiwania okazują się umiarkowane. Wystarczy, jeśli kobieta się podoba, zyska też aprobatę kumpli. Dlatego często słyszy się zwięzłe charakterystyki kobiecego wyglądu: „niczego baba”219, „starowna”, „niczegowato”220, „w ogóle przystojniaczka”221, „niekiepska sztuka”, „możliwa”, „gites, gites, pakulszczanka”222. W przypadku kandydatek na małżonki zyskują na znaczeniu takie przymioty jak „starowność”, zdrowie, życiowa energia. Codzienne życie bowiem to przeważnie wspólne pokonywanie trudności, a nie miłosne uniesienia. Mało kto żywi złudzenia, że mogłoby być inaczej.

Zanim przeminie krótki okres młodości, szczególnie kobiety usiłują na różne sposoby zadbać o urodę. W opowiadaniu Pierwsza praktyka (w tomie Zapis) znajdziemy nawet wzmiankę o operacjach plastycznych, o których mówi się jednak z ironią: „trochę to śmiesznie brzmi”, ale „są jeszcze niewiasty bogate i nie poddające się prawom czasu, tu mięsień podetniemy, tam tłuszczyk, tu płat nowej skórki, ściągnąć, podciągnąć”223. Przeważnie używa się tylko szminek, lakierów do paznokci, pudru do twarzy, perfum. Oto charakterystyczne zachowania kobiet: „z torebki wyjęła szminkę i podmalowała usta, uważnie przeglądając się w lusterku”224, „przypudrowała się w lusterku”225, „starannie szminkowała usta, przejechała językiem po jaskrawej czerwoności”226, „zmrużyła oko, pudrowała się uważnie”227. Zwracają uwagę dość częste wzmianki o pudrze, rozcieranym na twarzy za pomocą wacika, może dlatego, że to najtańszy ze środków służących korygowaniu urody. Większość kobiet stale ma przy sobie torebkę z kosmetycznymi drobiazgami. Sięganie do torebki, przeglądanie jej zawartości, szukanie w torebce „na ślepo”, wydobywanie jakiegoś kosmetyku – to gesty kojarzone z kobietami. Za najelegantsze uchodzą chyba torebki „lakierowane”, najlepiej w kolorze czarnym228.

W opowiadaniach z końca lat pięćdziesiątych oraz z lat sześćdziesiątych nie ma wzmianek o dezodorantach. Aspirujące do elegancji kobiety pachną za to perfumami. Używają ich jednak nie na co dzień, ale z okazji wizyty, wyjścia „na miasto”, spotkania z mężczyzną229. Skrapianie się perfumami to niekiedy demonstracja. Sygnał, który można odczytać: „dobrze mi się powodzi”. Zarazem potwierdzenie atrakcyjności. Dowód na troskliwość wybranego mężczyzny (męża, kochanka). Przykładem „pachnąca najdroższymi perfumami” Mańka Zając230. „Zapach ostrych perfum” może też zdradzać wykonywany zawód – jak w przypadku pewnej dziewczyny, o której czytamy, że wcale „nie wygląda na dziwkę”231.

Mężczyźni dostrzegają makijaż na twarzach kobiet także dlatego, że umalowanych kobiet raczej nie widuje się na co dzień, podczas prac domowych czy ogródkowych. Makijaż kojarzy się więc ze szczególnymi, nietypowymi, odświętnymi sytuacjami (randka, spotkanie towarzyskie), a także z miejscami publicznymi (urząd, kawiarnia, teatr, kino232). Można by powiedzieć, że makijaż to swoista maska, którą kobiety nakładają przed występem publicznym; w przestrzeni prywatnej widuje się zazwyczaj kobiety w strojach roboczych. A skoro makijaż nasuwa skojarzenia z miejscami publicznymi, łatwo posądzić kobiety malujące się jaskrawo o to, że są kobietami publicznymi – prostytutkami. One zresztą używają najmocniejszych makijaży. „Ruda, malowana dziewczyna”233, „jaskrawa czerwoność”234, wyszykowana „do miasta” – to charakterystyczne oznaki235. Bohaterka opowiadania Gonitwa, typowa gospodyni domowa, nim wyjdzie z domu, poprawia wygląd przed lustrem, odchodzi, wraca, ocenia, czy „nie zanadto dziwkowato” wygląda, dopiero „po takich kilku powrotach do lustra” uznaje wreszcie, że „tak już pozostać może”236. Co bardziej stateczne kobiety nie stosują makijażu albo posługują się nim oszczędnie, aby nie sprowokować dwuznacznych uwag lub propozycji ze strony mężczyzn. Inna rzecz, że kosmetyki są kosztowne i kojarzą się z zamożnością, a ta również budzi nieufność.

Na skromny zazwyczaj zestaw męskich kosmetyków składają się przybory do golenia oraz „pachnąca woda”, potocznie zwana kolońską. Na przykład o koślawym Karolu czytamy: „ogolił się”, twarz „zwilżył pachnącą wodą”237. W szczególnych sytuacjach korzysta się z usług fryzjera jako golibrody. Po goleniu robi się masaż twarzy i wklepuje wodę kolońską238. Niekiedy zapach mężczyzny wskazuje na jego rolę społeczną. W opowiadaniu Fujara czy jak go tam czytamy, że najintensywniej „pachnie wodą kolońską” nauczyciel „spod dwudziestego szóstego”239. Mocniejszy zapach zdradza bywalców kawiarni, a także mężczyzn zabiegających o względy kobiet.

Wydawać by się mogło, że biżuteria to atrybut kobiet. Niekoniecznie. Mężczyźni też poprawiają swój wygląd za pomocą ozdób. To przede wszystkim zegarki oraz sygnety. Dla jednych zegarek jest niezbędnym wyposażeniem w codziennych zajęciach, a przy tym ozdobą, dla innych – złodziejskim fantem zdobywanym podczas „roboty”. Najwyżej ceni się złote zegarki, dostrzega się też ich smukły, płaski kształt, który znamionuje wysoką jakość240. Niektórzy mężczyźni ozdabiają dłonie sygnetem. Jeszcze w latach pięćdziesiątych można obserwować ten przedwojenny zwyczaj, charakterystyczny z jednej strony dla rodów herbowych, z drugiej – dla różnych naśladowców elit. Parweniusze też chętnie noszą sygnety. Mężczyznom, którzy ruszają na podbój „miasta” lub szykują się do skoku, sygnet służy jako kastet. Ważniejsza jest jednak jego funkcja ozdobna. Połyskującym sygnetem popisuje się Wazelina241. Ząbek wpatruje się czasem z nudów w swój „sygnet z krwistym oczkiem”242. Niemniej to częściej kobiety ozdabiają dłonie pierścionkami. Zważywszy na ich cenę, trudno się dziwić popularności imitującej szlachetne kruszce „czeskiej biżuterii”, oferowanej m.in. na Bazarze Różyckiego. „Lipa, ale dobrze idzie” – uważają doświadczeni handlarze243. „Kiedyś miała prawdziwą biżuterię”, teraz nosi „błyskotki firmy Jablonex” – czytamy o pani Tereszczenko w opowiadaniu Dziecinna Buźka244.

Wspomnieliśmy przed chwilą, że sygnety mogą kojarzyć się z arystokracją. Bohaterowie Nowakowskiego zaskakująco często przywołują właśnie wyższe sfery jako wzorzec do naśladowania. „Wyglądała jak pani” – mówi się o kobiecie eleganckiej, a zarazem irytująco nieprzystępnej245. Albo: „piękna i ważna jak pani”246. Aluzje do życia wyższych sfer pojawiają się w potocznych zwrotach: „czuję się jak lordzisko”247, „wyśpisz się jak król”248. Uprzywilejowani więźniowie na Gęsiówce określają się mianem „Londynu”. Jednak niektóre określenia, zwłaszcza król i królowa, zabarwione są ironią. „Spieszyła się królowa...” – szydzi pewien taksówkarz z elegantki, która nie zdążyła pierwsza dobiec do postoju taksówek249. Porównania te podpowiadają filmy, popularne powieści o życiu wyższych sfer, obserwacje bywalców kawiarni. To zresztą zastanawiające skojarzenia, skoro ceni się raczej egalitaryzm, nieufnie spogląda na bogatszych, krytycznie postrzega przywileje władzy. Widocznie przechowuje się, choćby w powtarzanych bezwiednie wyrażeniach, na wpół baśniowe wyobrażenie arystokracji, która mimo wszystko wydaje się uosobieniem luksusu i wygody. Nawet prostytutki z lepszych lokali stylizują się na arystokratki, oczywiście wedle swoich wyobrażeń. Paradoksalną tęsknotę za światem wyższych sfer nietrudno wytłumaczyć: krytykiem bogactwa pozostaje się dopóty, dopóki samemu się go nie zakosztuje.

Ubrania

Wzorcem dla mężczyzn jest przynajmniej do końca lat pięćdziesiątych strój mieszczański, ukształtowany jeszcze w XIX w., na co dzień w wersji ubogiej czy wręcz prowizorycznej, od święta – bogatszej, bliższej ideału.

Bez wątpienia na modę męską wpłynęła wojna. I to w dwojaki sposób. Inspiracją był „okupacyjny mundur tajemniczej młodzieży”, na który składały się „oficery, bryczesy w pepitkę, skórzana kurtka”250. Jeszcze kilka lat po wojnie marzeniem chyba większości dorastających chłopaków są oficerki, czyli buty z czarnymi lśniącymi w słońcu cholewami, lekko skrzypiące, które nadają ruchom sprężystość251. Fascynują battle-dressy, w których powracali byli żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wujek (przyszłego) pisarza, Kałasko, o którym czytamy w Portrecie artysty z czasu dojrzałości, „miał takie fajne rzeczy z wojska, zielone koszule z wieloma kieszeniami, spodnie i bluzy z napisem »Poland«, czarny beret ze wstążką. Ale nigdy ich nie nosił”. Wskutek ofensywy ideologicznej pojawienie się w takich ubraniach grozi interwencją Urzędu Bezpieczeństwa252. Wujek Kałasko upycha więc swoje sorty mundurowe „głęboko w kąt szafy”253. Znaczenie ma również harcerstwo, popularne przed wojną i w pierwszych latach powojennych, odradzające się w okresie odwilży. Uniform wojskowy czy choćby wojskowy ekwipunek podkreśla cechy męskie, a chłopcom kojarzy się z przygodą i samodzielnością. Krzysztof z powieści Trampolina z zazdrością spogląda na dwóch kolegów, którzy wysiadają właśnie z pociągu podmiejskiego, wymachując teczkami. „Nie. To nie były teczki” – dostrzega po chwili. „Mieli jednakowe zielone raportówki”254. Moda okupacyjnej młodzieży wróciła w czasie stanu wojennego, największe wzięcie miały wówczas amerykańskie kurtki wojskowe z napisem „US Army”255.

Odzieży wojskowej używa się nie tylko z fascynacji militariami, lecz także z braku innych ubrań. Widuje się mężczyzn w „żołnierskich szynelach”256 pochodzących zapewne z demobilu, w różnego rodzaju wojskowych butach257. Powojenne ubóstwo sprawia, że wkłada się to, co się ma pod ręką. Niejaki Felo w opowiadaniu Silna gorączka chodzi ubrany „prawie jak wojskowy, rogata czapka, płaszcz zielony, przydługi”, do tego „pas szeroki, żołnierski”258. Trudno natomiast ocenić wpływ uniformów Służby Polsce i Związku Młodzieży Polskiej na ubiór młodych mężczyzn. Wydają się one dość zachowawcze (spodnie kroju garniturowego, koszule, krawaty, choć bez marynarek), poza tym umundurowani ZMP-owcy sprawiają wrażenie reprezentantów oficjalnego świata, choć tylko najgorliwsi nie przebierają się po powrocie ze szkoły czy zbiórki.

Mimo wszystko to strój mieszczański pozostaje najważniejszym punktem odniesienia. Gdyby szkicować portret typowego mężczyzny z miasta lub przedmieścia w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, to trzeba by zacząć od czapki samodziałowej. Określenia „samodział” używano dawniej w odniesieniu do samodzielnie wykonanej tkaniny, przeważnie z wełny, rzadziej z płótna, z której szyto ubrania wedle tradycyjnych wzorów i krojów. W opisach strojów ludowych znajdziemy więc takie terminy, jak: sukno samodziałowe, cienki samodział, koszula samodziałowa, spódnica z samodziału, spodnie samodziałowe. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego samodział pojawia się głównie w odniesieniu do czapki uszytej z sukna, z niewielkim daszkiem, niezakrywającej uszu i potylicy. Czapkę samodziałową kupuje się niekiedy u lokalnego krawca, inne zaś części ubioru – w sklepach lub na bazarach. Wydaje się więc produktem, który ma swojego wytwórcę, rozpoznawalnego z imienia i nazwiska, podczas gdy inne ubrania to przeważnie anonimowe wytwory przemysłu odzieżowego.

Czapka samodziałowa niekoniecznie jest miła w dotyku. „Szorstki samodział tarł twarz” – czytamy259. Oznaczałoby to, że nakłada się ją także z innych powodów niż wygoda czy użyteczność. Decyduje obyczaj. Czapkę po prostu się nosi, zdejmuje po wejściu do domu, nakłada po przekroczeniu progu: „wszedł, położył czapkę”260; „zdjął czapkę z gwoździa i powiedział mrukliwie: Pójdę, przelecę się...”261; „nacisnął samodziałową, sztywną czapkę”262; „nacisnął czapkę, odsunął skobel, wyszedł na korytarz”263. Ale czapce samodziałowej trudno odmówić funkcjonalności. Podczas pracy ochrania głowę niczym kask („nacisnął czapkę na uszy i wziął narzędzia”264). Osłania przed wiatrem oraz deszczem („zatrzymali się i otrząsnęli z czapek wodę”265). Rzadko wówczas używa się parasoli. Szczególnie trudno byłoby sobie wyobrazić z tym mieszczańskim instrumentem w ręku chłopaków w rodzaju Szramki czy Arka, ale i starsi od nich, bardziej ustatkowani, też poprzestają na czapce. Rezygnuje się z niej dopiero wtedy, gdy robi się bardzo ciepło. Żebrakom zaś czapka służy za skarbonkę266.

Czapkę samodziałową nakłada się również dlatego, że zapewnia ona swojacki, co więcej – kozacki wygląd. Mężczyźni stosują różne techniki noszenia czapki samodziałowej. Benek Kwiaciarz wpycha „w czapkę wyłażące papiery”, potem naciska ją na głowę267. Czapkę tę nosi lekko „przekrzywioną”268. Czapka samodziałowa – odpowiednio uformowana i nałożona – sygnalizuje, z kim ma się do czynienia: „dwaj w samodziałowych czapkach, od razu widać, że cwaniaczki”269. Określenie „ten w samodziale” wystarcza czasem za prezentację270. Czapka samodziałowa cieszy się tak dużym powodzeniem, że może paść łupem złodzieja. W knajpie Klimek niejaki Bolek z Sosnowca uważnie zagląda na półki pod stołami. „Czapki też powinieneś. Jedna, dwie, trzy i już parę złotych” – doradza mu Wygibus. Bolek tym razem liczy jednak na większy trafunek: „E tam. Czapki mała rzecz, a można porządnie wpaść”271. Niewykluczone, że z braku innych fantów sięgnąłby i po czapkę.

Czapka samodziałowa jest czymś pośrednim między elegancją a powszedniością. Pasuje do marynarki, a także do roboczego kombinezonu. Można w niej pójść do pracy, a w niedzielę do kościoła. Kobiety znajdują się w trudniejszym położeniu. Modne przed wojną, szczególnie wśród zamożniejszych mieszczanek, kapelusze wychodzą powoli z użytku. Jak już zanotowaliśmy, babciny „kapelusz z woalką” przypomina Arkowi „motyla ze szkolnych zbiorów”272. Staje się reliktem wykorzystywanym podczas pogrzebów jako strój żałobny273. Z kolei chustka na głowie, choć popularna, jest nazbyt prozaiczna. Kojarzy się poza tym z ubiorem kobiet wiejskich274. Pozostaje jeszcze damski beret. Niewykluczone, że to mężczyźni częściej mają nakrycie głowy niż kobiety, zwłaszcza wiosną i jesienią, choć te starsze nie lubią pokazywać się z odkrytą głową. Kobieca moda chyba nie wypracowała tak uniwersalnego nakrycia jak czapka samodziałowa. Jednak i ona w latach sześćdziesiątych zaczęła wychodzić z mody, a trzy dekady później została zastąpiona czapką bejsbolówką.

Starszych chłopaków można też spotkać w cyklistówkach na głowie. „Naciągnięta na oczy cyklistówka” spełnia podobne funkcje jak przekrzywiona czapka samodziałowa275. Maskuje, a zarazem informuje, kim się jest. Zdradza też tęsknotę za obiektem pragnień większości młodych mężczyzn – motorem.

Wątpliwości wzbudza beret. Kojarzy się z wojskowym mundurem. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych widuje się na ulicy berety. „Gromadka chłopaków w beretach i samodziałowych czapkach” – czytamy w opowiadaniu Trybun276. Niemniej upowszechnienie beretopodobnych nakryć z tzw. antenką, ośmieszonych potem w komediach, raczej zniechęca do noszenia beretu.

Kapelusze – wciąż popularne wśród mieszczan – wydają się odświętnym nakryciem. Ale i wśród swojaków spotyka się mężczyzn w kapeluszach, podkreślających zdobytą pozycję. Jak ów „krępy, cyganowaty, w pomiętym kapeluszu” – doświadczony i podziwiany przez młodszych kieszonkowiec277. W latach pięćdziesiątych – inaczej niż w latach trzydziestych – kapelusz zaczyna się już jednak kojarzyć z podeszłym wiekiem. W kapeluszu widuje się więc np. krawca Skarbeńkę, który go starannie wyklepuje, kurtuazyjnie uchyla na powitanie278.

O ile kapelusza uchyla się na powitanie, a przynajmniej powinno tak uczynić, o tyle czapkę samodziałową unosi się albo lekko dotyka daszka. Zdejmowanie czapki z głowy, trzymanie jej w garści, kojarzy się z chłopską pokorą i uległością. Tak postępuje Józwa, hodowca krowy na Powiślu: wystraszony interwencją dzielnicowego podrywa się i ściąga czapkę279. Mężczyźni z przedmieścia czy z miasta nie są skłonni do pokornych gestów, nie zawsze też mają ochotę odgrywać rolę dżentelmenów.

Przejście od stroju chłopięcego do męskiego w latach czterdziestych i pięćdziesiątych odbywa się szybko. W opowiadaniach Nowakowskiego dostrzeżemy znamienną tendencję: znikają chłopcy w „pluszowych” spodenkach, pojawiają się mężczyźni w marynarkach, nie zawsze zresztą dopasowanych do ich wzrostu. Tadzio Belka ubrany jest w marynarkę „prawie do kolan i całą w fałdach”280. Przypomina nieco chłopaków z filmu Dawno temu w Ameryce, którzy ledwie się dorobiwszy, wkładają marynarki, płaszcze, kapelusze. Tadzio Belka – i wielu innych chłopców – chce jak najszybciej upodobnić się do mężczyzn. Moda młodzieżowa jeszcze nie istnieje; co najwyżej młodzi mężczyźni sięgają po elementy garderoby wojskowej lub sportowej. Na razie już piętnastolatkowie wyglądają jak dorośli mężczyźni.

W latach pięćdziesiątych ubranie dla wielu mężczyzn znaczy tyle co garnitur. Na przykład w opowiadaniu Złoto określeń „świąteczne ubranie” i „świąteczny garnitur” używa się wymiennie281. Decyduje poza tym ubóstwo. Nosi się odzież po starszym rodzeństwie czy po krewnych. Kupuje to, co najbardziej popularne, czyli marynarkę, spodnie garniturowe. Ale chłopcy wkładają ubrania dorosłych nie tylko dlatego, że muszą. Także – chcą. Wiedzą, że to dorosłość się liczy, a nie małoletniość. Tak więc różne czynniki – obyczajowe, ekonomiczne – sprawiają, że w połowie XX w. dorosłość zaczyna się znacznie wcześniej niż pod koniec tego stulecia.

Nosi się na ogół marynarki jednorzędowe, przeważnie „kraciaste”282. Owa kraciastość oznacza różne desenie. Może to być kratka gruba i wyrazista, ale czytamy też o „kraciastej marynarce” uszytej, jak się po chwili dowiadujemy, z „materiału w delikatną niebieską kratę”283. Nie tyle krój czy fason, ile właśnie rodzaj materiału decyduje o wartości marynarki. Najwyżej ceni się setkę – czyli stuprocentową wełnę. To symbol dobrej jakości, wręcz luksusu. „Gites materiał”, „setka” – orzekają mężczyźni284. Wiedzą też, że setka zrobi wrażenie na kobietach. Te zaś również chcą widzieć swoich wybranków w setce. „Mój chłop musi wyglądać jak lalka... Garniturek z setki też ci wytrzasnę” – zapowiada Ząbkowi Mela285. Wysoko ceni się tenis, czyli tkaninę wełnianą średniej grubości, dość przyjemną w dotyku, przeważnie o charakterystycznych podłużnych, pasiastych wzorach. Ubrania z tenisu nakłada się w wyjątkowych sytuacjach; stąd określenie „tenis świąteczny”286. Do rzadkości należą garnitury flanelowe, szyte ze szczególnie delikatnej tkaniny287. Bardziej pospolita wydaje się gabardyna – tkanina gęsto tkana, wełna często z domieszką włókien syntetycznych, bodajże najczęściej wykorzystywana do szycia marynarek, garniturów i płaszczy. W gabardynowej marynarce chodzi m.in. Tadzio Belka288. Tak więc rysuje się tu hierarchia marynarek. Wkładając dobrze uszytą marynarkę, z drogiego materiału, a tym bardziej kompletny garnitur, można liczyć na zdobycie wpływów wśród mężczyzn i powodzenie wśród kobiet289.

Marynarka to strój codzienny. Mężczyźni nie rezygnują z niej nawet w cieplejsze dni. Benek Kwiaciarz w pewną słoneczną niedzielę wychodzi przed swoje domostwo „narzuciwszy na ramiona marynarkę”, potem przysiada na podwórzowej ławce, składając marynarkę na ramieniu i rozluźniając koszulę290. To jedyne ustępstwa. Z marynarki się nie rezygnuje, gdyż – pomijając kwestię elegancji – jest ona całkiem praktycznym ubraniem. Ma kieszenie, zewnętrzne i wewnętrzne, a także podszewkę, przydatną jako schowek. Można tu przechować np. papierosa na czarną godzinę291. Szczególnie młodsi mężczyźni nie lubią mieć zajętych rąk. W kieszeniach trzyma się pieniądze, dokumenty, papierosy, zapałki, grzebień, klucze, a nawyk ten utrwala się już w dzieciństwie. W opowiadaniu Trzeci dzień czytamy o nastoletnim Felku, który przechowuje wszystkie swoje skarby w kieszeniach292. W deszczowy, acz niezbyt chłodny dzień marynarka oraz czapka samodziałowa chronią przed przemoknięciem. Podnosi się wtedy „kołnierz marynarki”293. Uniesiony kołnierz osłania też przed nocnym chłodem294.

Marynarka przydaje się podczas spotkań mężczyzn w ustronnych miejscach, przy alkoholu. Jak już pisaliśmy w rozdziale Przestrzeń – bliższa i dalsza, we Włochach miejscem zbiórki są wydeptane wśród trzcin kotlinki przy gliniankach295. Mężczyźni przeważnie rozkładają najpierw marynarki. Raczej nie siadają na nich, lecz opierają się łokciami296. Marynarka służy więc za prowizoryczny leżak.

Wykorzystywana w tak różnych celach marynarka, jak i reszta ubrania, zazwyczaj nie lśni czystością. Na marynarkach czy spodniach widać plamy i załamania. Mają one różną proweniencję: „To było... w Smakoszu. To on zrobił Kaczorowi tę plamę”297. Nierzadkim widokiem jest urwany guzik298. Niemniej mężczyźni nie pozostają całkiem obojętni na stan swoich ubrań, szczególnie marynarek. Niektórzy próbują doprowadzić je do porządku najprostszymi sposobami, np. spluwają w dłoń i usiłują „rozetrzeć załamania”299. Co bardziej troskliwi niemal kocim ruchem strzepują z marynarek „jakiś niewidoczny pyłek” albo wygładzają klapę300. Większą wagę do schludności stroju przywiązują jednak kobiety. Także do ubrań swoich mężczyzn301.

Marynarka wymusza elegancję, narzuca też sposób poruszania się i gestykulacji. Wkładanie i zdejmowanie marynarki to swego rodzaju rytuał. Mężczyźni, przysiadając na ławeczce, np. w parku, zdejmują marynarki, by ich nie wygnieść. Żegnając się, znów je wkładają302. Co jakiś czas obciągają marynarkę, co też można uznać za przejaw dbałości o wygląd303. Rozpięcie marynarki sygnalizuje swobodę, rozluźnienie, pozoruje też siłę. Piotr Złociarz, podchodząc do strzelnicy podczas festynu, rozpina marynarkę; ułatwia to ruchy, a także podkreśla pewność siebie304. Zapięcie marynarki może zaś oznaczać zakłopotanie, niepewność, wycofanie. Zatrzymany przez tajniaków Szramka nerwowo zapina marynarkę, „długo bardzo” zapina, a uporawszy się z „ostatnim guzikiem”, zaczyna ją rozpinać, po czym znów zapina305.

Tak więc marynarka pozostaje – przynajmniej do początku lat sześćdziesiątych – najważniejszym elementem męskiego stroju. Nierzadko mężczyzna ma tylko jedną marynarkę, nosi ją aż do zniszczenia, po czym kupuje nową.

O ile marynarkę nakłada się na co dzień, mniej dbając o jej dopasowanie do spodni, o tyle kompletny garnitur nosi się od święta. Na ogół mężczyźni wydają się przekonani o tym, że garnitur jest niezbędny. Koślawy Karol „w niedzielne dni” wkłada „granatowy garnitur, porządny, z setki”. „Ubrać to się w co mam” – myśli z niejakim zadowoleniem i idzie do kościoła306. Piotr Złociarz przechowuje „czarne w prążki, świąteczne ubranie” w sekretnej skrzyneczce307. Rzadko je wkłada, częściej tylko ogląda. Wtedy wygładza klapę, a gdy zauważy „plamę obok guzika”, popluwa i czyści „troskliwie”308. Snuje też wizję, jak to ubrany w ów garnitur, dorobiwszy się wreszcie, przejdzie się po ulicy, z kieszeni wyjmie plik banknotów, przeliczy powoli na oczach tych, którzy dotąd kpili z jego fachu – a potem wyjedzie309. Czarny lub granatowy garnitur oznacza więc nie tylko elegancję, ale również życiowe powodzenie. Spotyka się też jednak mężczyzn ubranych w garnitury przypominające robocze kombinezony. W takim wypadku garnitur jest jedynym odzieniem – na wszelkie okazje. Ubranie Długiego to zaledwie „podniszczony, brązowy garnitur”, z „wypukłymi, fałdzistymi wypchaniami” na kolanach310. Po kroju i kolorze garnituru można czasem poznać profesję. Tak oto kreśli się czyjś portret: „ten w szarym garniturze o wyglądzie handlika z bazaru”311. Mężczyźni ubrani w garnitury przypominają żołnierzy. Choć nie mają pagonów, na ogół bezbłędnie dostrzegają swoje rangi. „Granatowy garnitur z setki” to wyższa szarża niż pospolity „szary garnitur”.

Wprawdzie większość mężczyzn uznaje krawat za dopełnienie marynarki, na co dzień niewielu go jednak zawiązuje, gdyż nie chcą „mieć ciasno pod szyją”312. Krawat wiąże się przeważnie dla podkreślenia okazji uroczystych. Koślawy Karol przed wizytą u Maryśki zawiązuje krawat, a potem badawczo ogląda się w lustrze313. W takich sytuacjach brak krawata byłby postrzegany jako nietakt. Krawat nasuwa też skojarzenia ze służbą. Zawiązany „w wielką bułę” znamionuje urzędników, dla których garnitur i krawat to poniekąd uniform314. Inni bardziej dbają o dobór krawata. Zygmunt, włochowski fryzjer, wzór elegancji, troszczy się o swój krawat315. Muszka natomiast kojarzy się z ekstrawagancją, dziwactwem, wyższymi (i odległymi) sferami. Tak więc groteskowy wygląd Filozofa z Włoch dopełnia właśnie „muszka w bordo kropki”316. Inaczej niż przed wojną, z krawata na co dzień się rezygnuje, niemniej pozostaje on niezbędnym elementem stroju odświętnego. Szczególnie dla starszych mężczyzn.

Zakup spodni to poważne wydarzenie w życiu mężczyzny. Nie dość, że to wydatek, ale i o sam zakup niełatwo, stąd też przydatność bazarów, na których oferuje się modne „ciuchy”. O znaczeniu spodni wiele mówi wspomniane już zajście na podwórzu czynszówki Benka Kwiaciarza. Marynarz „dał Zanorzykowi sześć stów na spodnie”, po które ten miał pojechać „do miasta”, gdzie jakoby znał „metę na piękne, modne spodnie”, lecz Zanorzyk pieniądze przepił i wrócił z niczym317. Zwraca tu uwagę określenie: „meta na modne spodnie”. To zapewne jakiś stragan na bazarze, a może paserska melina, w której przechowuje się lub sprzedaje skradzione rzeczy. „Sześć stów” to zresztą słona cena; w 1960 r. przeciętna pensja wynosiła około 1500 zł.

Zarówno starsi, jak i młodsi mężczyźni noszą przeważnie spodnie kroju garniturowego – z kantem. Spodnie takie wymuszają pewne gesty, np. nieznaczne podciąganie przy siadaniu, aby nie wypychały się kolana. W pewien gorący dzień Synek, zanim siądzie na beczce za kioskiem, podciąga spodnie, a marynarkę składa starannie i kładzie obok318. Mężczyźni dbają o spodnie, choć niezbyt skrupulatnie. Czasem wyręczają ich żony. Gruba Jadźka, „z wyrzutem wydymając policzki”, podnosi z podłogi rzucone przez męża ubranie, spodnie składa „starannie w kant”, a marynarkę wiesza na krześle319. Niekiedy właśnie oparcie krzesła służy za wieszak. Z czasem spodnie deformują się, stają się „fałdziste, pomięte”320. Tylko zamożniejsi mają kilka par na zmianę. Na ogół jedną parę spodni nakłada się na co dzień, drugą przechowuje na odświętne okazje.

Spodnie o innym kroju niż garniturowy kojarzą się z pracą, powszednimi zajęciami, na pewno nie z elegancją321. Dopiero popularyzacja „farmerek”, czyli dżinsów, najpierw w młodszym pokoleniu, zmieni przyzwyczajenia odzieżowe mężczyzn, choć upowszechnienie dżinsów jako spodni na wszelkie okazje, łącznie z uroczystymi, nastąpi dopiero pod koniec XX w.322

Jeśli spodnie okazują się za luźne lub za długie, częściej wkłada się pasek niż szelki. Podczas pracy, a także akcji ulicznych szelki mogłyby okazać się niepraktyczne. Pasek ma i tę zaletę, że można zań wetknąć palce. Długi, oglądając mieszkanie Izy, rozstawia nogi, a dłoń wkłada „za pasek”323. Benek Kwiaciarz ma zwyczaj wsuwać „za pasek” nawet obie dłonie324. Gest ten pozwala skryć zdenerwowanie. Czasami służy też demonstracji. Podczas festynu Piotr Złociarz, przystając przy strzelnicy, nie tylko rozpina marynarkę, ale też wtyka „palec wskazujący” za pasek i oznajmia „ochryple”: „spróbuję”325. Przypomina westernowych rewolwerowców326.

Podobnie jak marynarkę spodnie nosi się dopóty, dopóki się całkiem nie zniszczą327. Nawet zużyte ubranie próbuje się reperować. W opowiadaniu Benek Kwiaciarz możemy przez chwilę przypatrzyć się pracy krawca Skarbeńki, który rozkłada na desce „granatowe z trójkątną łatą na tyle spodnie” i przesuwa po nich żelazkiem328. Ponieważ raczej reperuje się stare ubranie, niż kupuje nowe, krawcy – podobnie jak szewcy – mają zapewnioną pracę, cieszą się także poważaniem otoczenia329.

To kobiety skłaniają mężczyzn do zmiany lub zakupu ubrania. Zakochany w Nince Benek Kwiaciarz dostrzega, że trzeba „kupić jakiś ciuch”, „bo stare już wszystko”330. Zakup ubrania świętuje się wraz z kolegami, co stwarza zresztą okazję do wypitki. Na starość większość mężczyzn poprzestaje na wypchanych spodniach i wymiętych marynarkach, czasem wręcz „obszarpanych”331. Wyglądają podobnie i nie dostrzegają niedoskonałości ubioru.

W chłodniejsze pory roku na marynarkę narzuca się płaszcz, najlepiej z szerokim kołnierzem, który w razie potrzeby można postawić. Płaszcz na ogół „starannie” się zapina, tak by stanowił możliwie szczelną osłonę. Szczególnie wówczas, gdy jest to zaledwie „drelichowy płaszcz”, a nie droższe, cieplejsze, choć też cięższe i krępujące ruchy palto332. W wietrzny dzień „wszyscy” przechodnie przemykają „w płaszczach z podniesionymi kołnierzami”333. Można jeszcze wtulić „głowę w ramiona”334. Podniesienie kołnierza to gest, który dodaje otuchy. Oto zziębnięty Długi podnosi „kołnierz płaszcza, a jego twarz rozjaśnia uśmiech”335. Czasami kołnierz pozwala ukryć emocje. W opowiadaniu Na przystanku kolejki WKD przysłuchujący się rozmowie kilku mężczyzn Student w pewnej chwili „zatyka usta kołnierzem, żeby nie parsknąć śmiechem”336. Futrzany kołnierz, np. wydrowy, wskazuje na zamożność, może więc służyć autoprezentacji337. Poza tym kołnierz stawia się dlatego, że zapomniało się szalika lub w ogóle go nie używa338.

Płaszcze różnią się krojem. O ile w latach pięćdziesiątych przeważają płaszcze i palta długie, sięgające niemal kostek, niczym wojskowe szynele, o tyle młodsi chętnie wkładają krótsze, w których czują się swobodniej. Pod koniec lat pięćdziesiątych za modny uchodzi płaszcz „popelinowy, kusy, jak trzeba”339. Młodsi mężczyźni coraz częściej wybierają też kurtki, przeważnie „ceratowe”, rzadziej „skórzane”, najchętniej o kroju wojskowym340. Starszym kurtki kojarzą się z cwaniakami. Na młodzieńców w kurtkach spoglądają więc podejrzliwie: „ci w skórach i samodziałowych czapkach”341, „młodzi chłopcy w skórzanych kurtkach”342.

Ubranie wierzchnie sporo mówi o wieku, zawodzie, a także o miejscu zamieszkania343. Znamienne wydają się obserwacje Józwy. Przypatruje się on pewnemu handlarzowi i wnet zauważa, że „ubrany niby miastowo, a przecież kto bystrzejszy, od razu rozpozna w nim wsiowego” – „w baranim kożuszku, pomarszczone cholewy”344. Ten strój kojarzy się też ze stróżami (np. „stróż w bramie” owinięty „szczelnie baranim kożuchem”345). Również kożuch zdradza pochodzenie. Ponownie ujawnia się granica między miastem a wsią. Niektórzy dla podkreślenia swej miejskości woleliby zmarznąć w płaszczu, niż rozgrzewać się w „baranim kożuchu”. Ale dobrze skrojony kożuch, szyty na miarę u kuśnierza, może uchodzić za oznakę dostatku. Po 1956 r., gdy łatwiejsze stały się wyjazdy do innych krajów socjalistycznych, na popularności zyskały kożuchy bułgarskie i tureckie, o których przemycaniu do Polski przeczytamy m.in. w opowiadaniu Dziecinna Buźka346. Choć znamionują życiowe powodzenie i potwierdzają awans społeczny, kojarzą się raczej z gustem nowobogackim347. Bardziej tradycyjnie nastawieni mieszkańcy przedmieścia czy miasta za lepszą ochronę przed srogim mrozem uznaliby futro348. Kobiety mogą jeszcze nosić tzw. misia z syntetycznego włókna349, namiastkę futra, cieszącą się jednak zmiennym powodzeniem350.

Baczną uwagę zwraca się na buty. Stan marynarek i spodni budzi wątpliwości, ale buty zdają się lśnić, nawet jeśli są znoszone. Na przykład Kaczor, niezbyt dbający o wygląd, obmacuje swoje „wiśniowe buty”, przeciera je „rękawem do połysku”, a skończywszy orzeka: „jeszcze niekiepskie” i uśmiecha się „do tych butów jak do lustra”351. Podobnie Maniuś: czyści „rękawem” niegdyś wiśniowe buty, które, choć „z trudem”, nabierają „połysku”. „Jak na randkę” – pokpiwa z niego Esy352. Benek Kwiaciarz ogląda swe buty „w świetle latarni” i przeciera je chusteczką353. W opowiadaniu Kwadratowy spotykamy pewnego klawisza, który „spogląda na noski swych butów, wyczyszczonych dokładnie”, choć „popękanych”354. Buty powinny nabrać tym większego połysku, im donioślejsza okazja. Karol składający wizyty Maryśce baczy, by jego buty stosownie błyszczały355. Mężczyźni zdają sobie sprawę, że kobiety zwracają uwagę na stan obuwia356.

Buty nabierają połysku, gdyż przeważnie wykonane są ze skóry. Dominują zapewne brązowe i czarne. Nieraz z braku pasty czarne buty czyści się sadzą z pieca357. Za szczególnie modne w latach pięćdziesiątych uchodzą buty wiśniowe. Takie mają Maniuś i Kaczor. Benek Kwiaciarz swoje „wiśniowe buty z potrójnym szyciem” zachowuje na lepsze okazje. To buty „świąteczne”358. Również żółte buty pasują do odpowiednio dobranego garnituru359.

Młodsi mężczyźni mają swoje wyobrażenia o modnych butach. Za najlepiej skrojone uważają buty „włoskie”360. Lubią też buty zamszowe, popularnie zwane „zamszami”361. Modne, wygodne buty nazywają „skokami”362. Liczy się też „podwójne”, a najlepiej „potrójne szycie”, znamionujące wysoką jakość. Marzy się o modnych butach, tym bardziej że na co dzień nosi się buty najprostsze i najtańsze, np. drewniaki, zresztą wówczas modne. Chodzą w nich mężczyźni, choć częściej chyba kobiety. Przykładem opowiadanie Drewniaki... albo dziewczyna kapusia363. Również żona Kiciuchy „postukuje drewniakami”364. Mężczyznom drewniaki mogą kojarzyć się z więzieniem. Stukot drewniaków, „kwaśny” zapach ich skóry oddziałuje na zmysły, o czym już pisaliśmy w rozdziale Wspólnota przestępcza365.

Skórzane buty wydają przenikliwe odgłosy. Zdarza się, że już z dala słychać „skrzypienie butów”, tym bardziej że nie wytłumia go jeszcze mechaniczny szum miasta366. Buty też stukoczą, szczególnie te zimowe, z cholewami, na twardych podeszwach „podbitych gwoździami”367. „Podkute buty” kojarzą się też z wojskiem i milicją368. Gdy słychać „podkute buty”, swojacy nadstawiają uszu. To może być „Władek milicjant”369.

Z udziałem butów wykonuje się różne gesty. Przydeptanie buta można oznaczać sygnał: uwaga!370. „Żłobienie butem ziemi” wyraża znudzenie, bezradność, zakłopotanie, nawet zażenowanie. Tadzio Goryl „z uporem” żłobi butem ziemię, gdy widzi, że z Wrotka, wielkiego niegdyś kozaka, nie będzie już pożytku371. Podbite buty przydają się w razie bójki czy porachunków. Stąd określenia: wziąć kogoś „pod obcasy”372. W tym kontekście powraca też słowo frajer: „frajera łbem i pod obcasy”373. Najlepiej podkute „błyszczącymi gwoździami”374.

Buty to dla wielu mężczyzn najwartościowsza część dobytku. O ich wartości świadczy i to, że są czasem stawką w hazardowych rozgrywkach. Zenek swoje „włoskie” buty wygrał w bilard375. Buty bywają cennym łupem złodziei. Bez butów budzi się na dworcu kolejarz Bolo376. Skradzione buty można sprzedać albo wymienić na coś innego, np. na płaszcz, co też świadczy o cenie dobrze uszytych butów377. Buty ceni się również dlatego, że kojarzą się z czasem odświętnym, uroczystym. Ci, którzy pracują fizycznie, wkładają byle jakie buty – „podarte”, stare „gumiaki”, a do nich skarpetki lub onuce378. Tym większą wagę przykłada się do połysku butów wyjściowych, przechowywanych na lepsze okazje. Nie żal chusteczki, a nawet rękawa na doprowadzenie ich do lśnienia.

W latach pięćdziesiątych widać już zmiany zachodzące w modzie, jednak przynajmniej z trzech zasad się nie rezygnuje. Po pierwsze, wyraźny staje się moment przejścia od stroju dziecięcego do męskiego. Po drugie, rozróżnia się – również przez dobór stroju – czas świąteczny od powszedniego. Po trzecie, mieszkańcy miasta czy przedmieścia różnią się ubiorem od przybyszy ze wsi. Poza tym mężczyzna stara się podkreślić strojem swoją męskość, dojrzałość, dorosłość. Wizerunek wiecznego młodzieńca (młodzieżowca) zyska popularność znacznie później.

Niemniej w opowiadaniach Marka Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych bez trudu dostrzeżemy symptomy zmian w wyglądzie mężczyzn. Rygory mieszczańskiego ubioru stają się luźniejsze, choć wiele zależy od sytuacji. Można zrezygnować z krawata, nie zapinać guzika przy kołnierzyku koszuli, wkładać tylko podkoszulek w czasie upałów. Na męski wygląd oddziałuje też odzież robocza. Co więcej, mężczyźni w strojach roboczych coraz częściej pojawiają się w miejscach publicznych. Widuje się więc „zawapnione kombinezony”379 czy „zawapnione waciaki”380. Męski ubiór się proletaryzuje, choć nadal zachowany jest podział na strój powszedni i odświętny381. Przykładem dialog z opowiadania Chęć. Na stwierdzenie mężczyzny, że wraca z pracy, kobieta się dopytuje: „Z roboty i w takim świątecznym ubraniu?”382. Wśród młodszych zyskuje popularność strój sportowy, szczególnie swetry, miękkie spodnie bez kantów, kurtki. Niemniej niedoszły odkrywca z opowiadania Wariat, który pojawia się w szortach oraz „kolorowej, na wierzch wypuszczonej koszuli”, uchodzi za ekscentryka. Pokpiwa się z niego, że „wygląda jak Anglik w tropikach”, „tylko brak rakiety tenisowej w dłoni”383. To zarazem sygnał, że egzotyczne ubrania oddziałują na wyobraźnię.

Pojawia się też styl zbuntowanego młodzieńca, któremu Nowakowski wiele uwagi poświęca m.in. w opowiadaniu Artyści. Tworzą go „spiczaste”, „nosate” buty, spodnie „farmerki”, lekki ortalionowy płaszcz. Liczy się „smukła sylwetka” oraz profil, najlepiej „południowy”. Ważne są odpowiednie gesty i ruchy: wodzenie spojrzeniem za dziewczętami, sprawne usadawianie się na siodełku skutera384. Charakterystyczne dla „ładnych współczesnych” staje się pozowanie, udawanie, odgrywanie roli – na wzór aktorów filmowych, później także popularnych muzyków. Farmerki powodują rewolucję w męskim stroju. Symboliczną postacią wydaje się bohater opowiadania Kocioł: „w dżinsach niebieskich, krótki włos na bok i chód taki typowy miał, koci, przeginany, taki deanowski chód”385. Pisarz otwarcie wskazuje na źródło inspiracji – film Buntownik bez powodu z 1955 r. z Jamesem Deanem w roli głównej. W tomie Silna gorączka z 1963 r. słowa dżinsy i farmerki pojawiają się osiem razy. Inny wynalazek tych czasów, akurat mniej trwały, to koszule non-iron, pochodzące często z przemytu386. W jednym z opowiadań z lat siedemdziesiątych czytamy: „mając kiepską urodę, byle jakie włosy i szerokie spodnie, westchnij jedynie” – i szukaj swojego szczęścia nie u pięknych, modnych dziewczyn387.

Najbardziej zmienia się moda kobieca, a to oddziałuje również na wygląd mężczyzn388. Gdyby ustawić obok siebie typowe młode kobiety z tomów Benek Kwiaciarz, Silna gorączka oraz Gonitwa, można by odnieść wrażenie – choć teksty te dzieli mniej niż dekada – że to postacie z różnych epok. W latach pięćdziesiątych przeważają spódnice za kolano, długie sukienki, bluzki – zazwyczaj zacierające sylwetki. Już pod koniec tej dekady kobieca garderoba się wzbogaca, do czego przyczynia się młode pokolenie, które korzysta z osłabienia presji politycznej (w porównaniu ze stalinizmem) oraz większej dostępności poszukiwanych „ciuchów”, także dzięki prywatnym sklepikom, np. na ulicy Chmielnej389. Wszystko to sprawia, że w Śródmieściu, a coraz częściej i na przedmieściach, widzi się młode kobiety w barwnych sweterkach390, botkach391, szpilkach392, krótkich i wąskich spódniczkach393, spódniczkach obramowanych futerkiem394, spódniczkach z rozcięciem395, pończochach kolorowych396 lub w kratkę397, paskach podkreślających talię398, szalach moherowych399. Do tego włosy związane w koński ogon albo upięte w duży kok400. Znamienny dla tych czasów jest opis młodej kobiety w opowiadaniu Trzeci dzień: „Ona w tej połyskliwej spódniczce, tej najnowszej. Razem szukali czegoś ładnego na bazarze i kupili połyskliwą, stalową spódniczkę. Doskonale wygląda”401.

Narrator nie skrywa na ogół męskiego punktu widzenia. Ma to i ten skutek, że więcej dowiadujemy się o szczegółach ubioru mężczyzn niż kobiet. Niemniej możemy ustalić, na co zwracają uwagę mężczyźni. Warto tu cofnąć się do najwcześniejszych opowiadań.

Mężczyźni przyzwyczajeni są do spódnic i sukienek. W latach pięćdziesiątych rzadko się spotyka kobiety w spodniach, zwłaszcza na miejskich peryferiach. Spódnica lub sukienka podkreśla kobiecość, kieruje spojrzenia mężczyzn ku nogom i biodrom402. Maryśka ubrana w „jedwabną kwiecistą sukienkę” sprawia wrażenie zalotnej, ponętnej, atrakcyjnej. Podoba się403. Mężczyźni, ubrani przeważnie w ciemne, poszarzałe, a nawet przybrudzone ubrania, dostrzegają kobiecą kolorowość. „Kwiecista sukienka” Maryśki rzuca się w oczy. Podobnie „wzorzysta sukienka” Grubej Jadźki, ozdobiona jeszcze „zieloną broszką”404. Sukienka nawet bardziej niż spódnica podkreśla powab kobiecego ciała. Każdy ruch sprawia, że sukienka faluje: „Przeciągnęła się, sukienka poszła w górę, odsłaniając kolana”405; „Wiatr obciskał na nogach sukienkę”406. Sukienka ujawnia to, co zazwyczaj skrywa zapinana niemal pod szyję bluzka. Dekolt, a nawet zarysowujące się poniżej piersi. Dziewczyna chłopaka z opowiadania Powrót pojawia się w „różnobarwnej sukience”. „Ciekawski ciuch” – komplementuje chłopak, a „w wycięciu pod szyją” dostrzega jej biust407. Sukienka podkreśla kobiecy erotyzm. Wszak sukienkę zdejmuje się przez głowę, unosząc do góry, ujawniając stopniowo kolana, uda, biodra, brzuch, piersi... Sublokator Trzyczwartaków, Kaczor, nie mogąc zasnąć wieczorem, podgląda, jak w półmroku Irka „przez głowę” ściąga sukienkę, a jej ciało zaznacza się „biało w ciemności mieszkania”408.

Pończochy pobudzają męską wyobraźnię – o wiele bardziej niż późniejsze rajstopy. Maniuś zapewne nie przypadkiem dostrzega „miejsce, gdzie czarną obwódką” kończą się pończochy, a potem nasłuchuje, jak sapiąca Adela rozpina biustonosz, nie zdejmując koszuli, co tylko wzmaga natężenie podniecających dźwięków409. Kobiety dostrzegają emocje mężczyzn. „Nie oglądaj się” – nakazuje Kaczorowi Irka, gdy nakłada pończochy410. Gestem poprawiania pończoch można też przyciągać uwagę mężczyzn. Tak czyni Piegowata Jadzia, kioskarka, której zależy na względach Bednarka, mężczyzny „w jej typie”. Podciąga pończochy, „wysoko pokazując uda” i zerkając filuternie411. Niekiedy kobiety prowokują mężczyzn dla żartu. Maryśka z opowiadania Porachunki garbusa każdego ranka – na oczach garbatego Olesia – odprawia podobny rytuał: wkłada pończochy, pokazując „wysoko” uda, zapina biustonosz i coś podśpiewuje412. Atrakcyjne dla mężczyzn, kobietom pończochy przysparzają wielu problemów. Drogo kosztują, trzeba więc ciągle je cerować, stąd zresztą popularność cerowni pończoch spotykanych w wielu punktach miasta i przedmieścia413. Większość kobiet z ulgą więc zamieni pończochy na rajstopy, choć na razie to zbytek. W jednym z opowiadań pada cena „rajstopek”: 450 zł414.

O męskiej bieliźnie nawet nie warto wspominać. Składają się na nią przeważnie podkoszulki („koszuliny”)415, kalesony416, często nie na gumkę, lecz sznurowane trokami417, niekiedy „humorystycznie wyłażącymi spod spodni”418. Męska bielizna nie pobudza zmysłowości. Stojący w samej bieliźnie Paweł Tasarz wygląda jak „biedny, obwisły mops”419. Jeszcze w latach osiemdziesiątych „bawełniane kalesonki” symbolizują zachodni luksus420.

Za to bielizna kobieca to o wiele szerszy temat. Na ogół jest biała, rzadziej pastelowa. Zalotna wydaje się bielizna różowa, używana przez młodsze kobiety („babska różowizna”421). Taką właśnie bieliznę ma Maryśka422. Starsi i stateczni mężczyźni niekoniecznie aprobują odchylenia od białej normy. Na przykład stary Biel z niechęcią spogląda na Władkę Lebiodową, która w oknie naprzeciwko przeciąga się w samej tylko „różowej koszuli” nocnej. „Wywłoka” – irytuje się Biel423. Pewnie też dlatego, że jedyną akceptowaną okazją do publicznego obnażania ciała przez kobiety, oczywiście z umiarem, jest opalanie się podczas majówki lub wczasów. Wtedy kobiety aż przesadnie smarują swoje ciała z trudem kupionymi czy pożyczonymi kremami lub olejkami i rozkładają się na kocach albo ręcznikach, sprawiając zarazem niemało radości mężczyznom424.

Kobiece ubrania wyraźniej niż w przypadku mężczyzn dzielą się na oficjalne i prywatne. W epoce Benka Kwiaciarza kobieta może chodzić w bluzce z opadającym ramiączkiem, ale raczej w domu niż na ulicy425. Odmienność oficjalnego i prywatnego podkreśla szlafrok. Ów mieszczański rekwizyt cieszy się popularnością wśród różnych kobiet, kojarzy się z bezpiecznym zaciszem, a przy tym z burżuazyjnym czy arystokratycznym stylem życia. Podobnie zresztą jak bambosze z różowymi, puszystymi pomponikami426. Szlafrok, zwłaszcza uszyty z lepszego materiału, to również atrybut pani domu, poniekąd symbol jej domowej władzy427. W szczeliny szlafroka lubią zaglądać mężczyźni. Gdy ubrana w szlafrok Irka pochyla się nad piecem, by dmuchnąć w tlący się ogień, szlafrok rozsuwa się „wysoko”, ujawniając „białe ciało z gęsią od chłodu skórą”. Przy innej okazji Kaczor zagląda w „rozchylenie szlafroka” Irki i nabiera dużej ochoty na „tę babę”428. Szlafrok miewa też głęboki dekolt. Na przykład Esy spogląda na „trójkątny dekolt szlafroka Krwawej Adeli”, w którym widać zaznaczający się między „białymi piersiami” „głęboki rowek”. Innym razem jej szlafrok rozsuwa się „szeroko na udach” oraz „wyraźnie” odznacza się na jej „zadku”429. Młodszym i bardziej zalotnym kobietom szlafrok daje więc okazję – choć tylko w prywatnej przestrzeni mieszkania – do ujawnienia części ciała430. Ta cecha szlafroka traci na znaczeniu wraz z nadejściem mody na spódniczki mini, szorty, obcisłe bluzeczki. Szlafrok powoli wychodzi z użytku. Nabierające tempa życie, wraz z rosnącym obciążeniem pracą zawodową i codziennymi trudnościami, pozostawia niewiele czasu na to, by ot tak pochodzić po mieszkaniu w szlafroku. Młodszym kobietom szlafrok zacznie się wydawać nazbyt stateczny. Będą one miały więcej swobody w okazywaniu zalotności i cielesnej powabności niż ich poprzedniczki w latach pięćdziesiątych czy nawet sześćdziesiątych – i to nie tylko prywatnie, lecz również publicznie. Przykładem panna Stasia z opowiadania Spółdzielnia: „Nylonowa bluzka, różowo przez bluzkę prześwituje bielizna, piersi duże, a nogi mocne, kształtne, na bardzo wysokich szpilkach”431.

Mężczyźni nie zauważają może jakości materiałów, ale są wyczuleni na zapachy i dźwięki kobiecego ubrania432. Szczególnie na dźwięki. Spódnice i bluzki niepokojąco bowiem „szeleszczą”, może też dlatego, że do ich prania używa się krochmalu, nadającego materiałowi nieco usztywnioną formę433. Mężczyźni dostrzegają sylwetkę, zarys, krój. Kobiety taksują stroje uważniej. Zwracają uwagę na materiał. Matka chłopaka z opowiadania Powrót, który komplementuje sukienkę swojej dziewczyny, zauważa i inne jej walory. „Dobry materiał” – orzeka, ujmując „ostrożnie rąbek rękawa” – „dobry i teraz trudno o taki”434. Kobiety gromadzą kawałki materiału, licząc na to, że kiedyś pozwolą sobie na uszycie lepszej spódnicy czy sukienki. Na przykład Mela, dość zamożna dzięki bazarowym interesom, ma w swojej szafie „wszystko, co najlepsze”, np. „nylonowy spód... pod sukienkę”435. Gotowe ubrania są drogie lub niedostępne, trzeba więc brać pod uwagę samodzielne szycie. Podobną przyczynę mają liczne wzmianki o szydełkowaniu i dzierganiu436. Niejedna kobieta żywi przy tym złudzenie, że nadejdzie czas, kiedy będzie mogła odciąć się wreszcie od codzienności, zadać szyku, wzbudzić zazdrość innych kobiet i podziw mężczyzn. Stąd też wysoka pozycja krawców w lokalnych społecznościach. Byli oni depozytariuszami wiedzy o modzie – zanim w tej roli zastąpili ich dziennikarze, aktorzy, telewizyjne gwiazdy. Zdarza się jednak, że odłożone w szafie materiały na wymarzoną sukienkę czy spódnicę pozostają zaledwie pamiątką po młodości.

Te bardziej zamożne poszukują ubrań na bazarach – Różyckiego, na Skaryszewskiej, w Rembertowie – lub u prywaciarzy z Chmielnej. Stąd też potoczne określenie bazaru z odzieżą – „ciuchy”437. Czasami odkupuje się coś od krewnych czy sąsiadów438. Trzeba jednak zastrzec, że określenie ciuch nie jest zarezerwowane tylko dla strojów kobiecych. Ciuchem okazuje się także amerykańska kraciasta marynarka439. W przypadku kobiet słowa ciuch używa się głównie w odniesieniu do bluzek, sweterków, spódnic, sukienek440. W każdym razie bazarowy bądź komisowy ciuch powinien się różnić krojem i jakością materiału od tego, co dostępne jest w zwykłej sprzedaży, choć to przeważnie i tak – jak zgryźliwie komentuje narrator opowiadania Trzeci dzień – towar drugiej jakości441.

Dostrzega się różnicę między strojem efektownym a efekciarskim. Młode kobiety, zdając sobie sprawę z powabu swoich sukienek czy spódnic, baczą jednak, by nie upodobnić się do kobiet ulicznych, z którymi kojarzą się „jaskrawe” kolory442. Sukienka i bluzka może być kolorowa lub kwiecista, lecz nie ostentacyjnie. Kobiecy strój wiele bowiem mówi nie tylko o zamożności czy roli społecznej, lecz również o moralności („prowadzeniu się”). Poza tym kobiecy strój ewoluuje wraz z wiekiem. Starsze kobiety wpisują się we wzór poważnej małżonki, matki lub samotnej wdowy. Tak właśnie wygląda matka Kwadratowego: wysoka, siwa, wyprostowana, „ubrana na ciemno”443, a także Pani z Opowieści: „w czarnej sukni z koronką pod szyję”444.

Niewiele kobiet ma szafy wypełnione ciuchami, jak Mela z opowiadania Tapeta, lecz mężczyznom i tak się wydaje, że specyfiką płci pięknej jest posiadanie wielu ubrań. „Młoda kobieta to i mało jej. Fatałaszki, to... tamto”445. Mężczyźni mogą wprawdzie lekceważyć zamiłowanie kobiet do ubrań, ale na ogół są przekonani, że do męskich obowiązków należy troska, by ich kobiety prezentowały się możliwie szykownie. Dobrze ubrana kobieta to bowiem świadectwo udanego związku. Żona Kiciuchy, ubrana w nową pelisę, wygląda jak „artycha”446. Cieszą ją taksujące spojrzenia i mężczyzn, i kobiet.

Jak już wspominaliśmy, ważnym atrybutem kobiety pozostaje torebka, w której przechowuje się różne drobiazgi – lusterko, puderniczkę, szminkę, chusteczkę447. Kobiecie nie wypadałoby – inaczej niż Ząbkowi – wytrzeć hałaśliwie nos w chustkę, a potem wcisnąć ją do kieszeni, nie wspominając już o oczyszczaniu nosa za pomocą dwóch palców448. Kobiety mają wyostrzony zmysł estetyczny, ale też oczekuje się od nich czystości i schludności.

Zaznacza się tu również granica między miastem a wsią. Powracają dwa rodzaje wyobrażeń o wyglądzie kobiet wiejskich. Pierwsze z nich ujawnia Zenek, przyglądający się tłumowi przed kasami na dworcu PKS: „babiny omotane w chusty, chłopki w butach z cholewami”449. Wedle drugiego wyobrażenia powszedni strój młodej kobiety ze wsi ma być prostszy, a przy tym bardziej swobodny niż mieszczanki. Niejaki Seta snuje „pod celą” takie oto rozważania: „przecież kiecki mają kuse, nie takie jak w mieście...”450. Przynajmniej jeden element ubioru wiejskiego może przypaść do gustu mężczyznom: biała, płócienna bluzka, niekiedy tak cienka, że aż przezroczysta451. W takich bluzkach „wsiowe dziewczyny” jawią się mężczyznom jako „sama rzepa”, od razu do schrupania452. Różnicę między miejskim a wiejskim najwyraźniej podkreśla obuwie. Bose, brudne stopy kojarzą się z wsią453. Kobiety z miasta, podobnie jak mężczyźni, przywiązują dużą wagę do obuwia. Gdy wkładają np. „zamszowe buciki na korkach”, mają poczucie przewagi454.

Zniszczony i zaniedbany ubiór szczególnie w przypadku kobiet wiele mówi o samotności, niepowodzeniu, życiowej porażce. W opowiadaniu Tapeta bezkształtny „zielony, na łokciach zrudziały płaszcz” bazarowej przekupki kontrastuje z solidnym wyglądem jej koleżanki Meli455. W życiu owej przekupki nie pojawił się – i raczej nie pojawi – mężczyzna. Szczególnie na miejskich peryferiach w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych kobiecy ubiór jest świadectwem pomyślności, relacji małżeńskich, charakteru wybranego mężczyzny. W wyniku upowszechnienia pracy zawodowej kobiet ubiór staje się bardziej funkcją kontaktów zawodowych niż stosunków domowych. Na znaczeniu zyskują ubraniowe mody, tracą zaś obyczajowe reguły określające, co wypada, a co nie przystoi.

1 Tapeta, s. 55.

2 Trzyczwartak, s. 112.

3 Chłop, który zmarniał, s. 230.

4 Maniuś Kropa, s. 353.

5 Ożenili..., s. 62.

6 Złoto, s. 245.

7 Fujara czy jak go tam, s. 77.

8 Sielanka, s. 303.

9 Fujara czy jak go tam, s. 87.

10 Chłop, który zmarniał, s. 223.

11 Sielanka, s. 293.

12 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 107.

13 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

14 Dziecinna Buźka, s. 178.

15 Młody inspektor PIH-u, s. 8.

16 Wilk, s. 124.

17 Popapraniec, s. 132.

18 Umierający paser, s. 44.

19 Porachunki garbusa, s. 50.

20 Chłop, który zmarniał, s. 218.

21 Chłop, który zmarniał, s. 222.

22 Chłop, który zmarniał, s. 230.

23 Sielanka, s. 301.

24 Sielanka, s. 305.

25 Sielanka, s. 313.

26 Chłop, który zmarniał, s. 230.

27 Umierający paser, s. 35.

28 Umierający paser, s. 39.

29 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

30 W wolny wieczór, s. 90.

31 Wariatka, s. 85.

32 Ten stary złodziej, s. 29–30.

33 Porachunki garbusa, s. 49.

34 Tapeta, s. 57.

35 Ożenili..., s. 65.

36 Ożenili..., s. 71.

37 Złoto, s. 243.

38 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

39 Sielanka, s. 292.

40 Sielanka, s. 313.

41 Tapeta, s. 56.

42 Złoto, s. 242.

43 Sielanka, s. 313.

44 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

45 Sielanka, s. 316–317.

46 Pęcherz, s. 145.

47 Artyści, s. 151.

48 Głowa, s. 32.

49 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 21.

50 Kwadratowy, s. 149.

51 Ten stary złodziej, s. 28.

52 W komisariacie, s. 11.

53 Np. Ożenili..., s. 67.

54 Wysoki w okularach, s. 132.

55 Kwadratowy, s. 147–148.

56 Maniuś Kropa, s. 352.

57 Tapeta, s. 53; Ożenili..., s. 72.

58 Chłop, który zmarniał, s. 219.

59 Maniuś Kropa, s. 352.

60 Niedziela, s. 117.

61 Podrygi, s. 131. Zob. też Robaki, s. 270.

62 „Zęby! Zbyt eufemistycznie powiedziane. Resztki. Ohyda odsłonienia swojej paszczy z czarnymi strzępami, ropiejącymi dziąsłami. Poniżające uczucie obnażania swego rozkładu wobec dentystki, przystojnej kobiety o świeżej, rumianej twarzy i białych, zdrowych zębach” (Karnawał i post, s. 148–149).

63 Tapeta, s. 53.

64 W wolny wieczór, s. 92–93.

65 Wojskowy Żebrak, s. 12.

66 Popapraniec, s. 144.

67 Tapeta, s. 53.

68 Sielanka, s. 307–308.

69 Trzeci dzień, s. 102.

70 Wyjazd, s. 331.

71 Grad, s. 63.

72 Osobny przypadek to główny bohater opowiadania Wilk, który w pogardliwym uśmiechu unosi górną wargę, „drapieżnie odsłaniając białe, krzywe zęby” (s. 122).

73 Sielanka, s. 294.

74 Wyjazd, s. 335.

75 W wolny wieczór, s. 92.

76 Maniuś Kropa, s. 354.

77 Trzyczwartak, s. 127.

78 Ten stary złodziej, s. 29–30.

79 Wielki dzień żony krawca, s. 135.

80 Dziecinna Buźka, s. 196.

81 Np. Stacja benzynowa, s. 55.

82 Język, s. 148.

83 Trzyczwartak, s. 112.

84 Sielanka, s. 311.

85 Fujara czy jak go tam, s. 77.

86 Interes, s. 381.

87 Benek Kwiaciarz, s. 198.

88 Wyjazd, s. 333.

89 Trzyczwartak, s. 121.

90 W wolny wieczór, s. 90.

91 Benek Kwiaciarz, s. 203, 215.

92 Benek Kwiaciarz, s. 214.

93 Benek Kwiaciarz, s. 206. Zob. też Chęć, s. 66.

94 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

95 Życiorys, s. 107.

96 Artyści, s. 149–150.

97 Sielanka, s. 308.

98 Wielki dzień żony krawca, s. 136.

99 Wyjazd, s. 333.

100 Benek Kwiaciarz, s. 189.

101 Opowieść, s. 112.

102 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

103 Trzyczwartak, s. 115.

104 Wariatka, s. 85.

105 Benek Kwiaciarz, s. 195.

106 Maniuś Kropa, s. 352.

107 Zob. np. U fryzjera, s. 99–100.

108 Np. Pęcherz, s. 160.

109 „Ubrany elegancko, wytwornie nawet, czyściutki, wygolony” (Wysoki w okularach, s. 129).

110 Fujara czy jak go tam, s. 83.

111 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 119.

112 Maniuś Kropa, s. 353.

113 Fujara czy jak go tam, s. 83; Sielanka, s. 307, 325–326.

114 Sielanka, s. 292.

115 Sielanka, s. 315.

116 Sielanka, s. 305.

117 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 61.

118 Życiorys, s. 70–71.

119 Ożenili..., s. 71.

120 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277.

121 Ożenili..., s. 62–63.

122 Złoto, s. 247.

123 Kwadratowy, s. 145.

124 Chęć, s. 66.

125 Trzyczwartak, s. 126–127.

126 Ożenili..., s. 61.

127 Artyści, s. 159.

128 Sielanka, s. 315.

129 Sielanka, s. 317.

130 Fujara czy jak go tam, s. 82.

131 Ożenili..., s. 62.

132 Powrót, s. 142.

133 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 100–101.

134 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

135 Powrót, s. 135.

136 Zob. też Syjoniści do Syjamu, s. 197–198.

137 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 21.

138 Inny przykład: fryzura Stanisława Mikulskiego, odtwórcy roli Hansa Klossa w latach 1967–1968.

139 Umierający paser, s. 40.

140 Trzyczwartak, s. 114.

141 Sielanka, s. 295.

142 Opętana, s. 43.

143 Powidoki 1, s. 206.

144 Zob. też Młody w niebieskim kombinezonie, s. 28.

145 Sielanka, s. 295.

146 Powidoki 1, s. 206.

147 Kwadratowy, s. 147.

148 Trzyczwartak, s. 121.

149 Wysoki w okularach, s. 131.

150 Trzyczwartak, s. 119.

151 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280.

152 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 287.

153 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 253.

154 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260.

155 Np. Ożenili..., s. 71.

156 Sielanka, s. 310.

157 Trzyczwartak, s. 114.

158 Maniuś Kropa, s. 352.

159 Benek Kwiaciarz, s. 183.

160 Fujara czy jak go tam, s. 83.

161 Np. Sielanka, s. 295; Benek Kwiaciarz, s. 188.

162 Benek Kwiaciarz, s. 188, 197; Fujara czy jak go tam, s. 85–86.

163 Tapeta, s. 58.

164 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 100–101.

165 Tapeta, s. 59.

166 Dziecinna Buźka, s. 200.

167 W komisariacie, s. 8.

168 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 23.

169 Tapeta, s. 59.

170 Fujara czy jak go tam, s. 83.

171 Trzyczwartak, s. 123.

172 Fujara czy jak go tam, s. 85–86.

173 Chłop, który zmarniał, s. 223.

174 Artyści, s. 145–146.

175 Ożenili..., s. 70. Zob. też W wolny wieczór, s. 91–92.

176 Umierający paser, s. 39.

177 Chłop, który zmarniał, s. 217–218, 225.

178 Sielanka, s. 325.

179 Umierający paser, s. 37.

180 Fujara czy jak go tam, s. 83.

181 W wolny wieczór, s. 92.

182 Maniuś Kropa, s. 354.

183 Fujara czy jak go tam, s. 66.

184 W wolny wieczór, s. 92.

185 Trzyczwartak, s. 113.

186 Artyści, s. 155.

187 Trzyczwartak, s. 115.

188 Wojskowy żebrak, s. 11.

189 Umierający paser, s. 43.

190 Młody inspektor PIH-u, s. 9.

191 Umierający paser, s. 41.

192 Ożenili..., s. 69.

193 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 19–20.

194 Tapeta, s. 54.

195 Benek Kwiaciarz, s. 206.

196 Ożenili..., s. 67.

197 W wolny wieczór, s. 94.

198 Chłop, który zmarniał, s. 217–218.

199 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 119.

200 Wariatka, s. 83–84.

201 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 20.

202 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 20.

203 Umierający paser, s. 38.

204 Benek Kwiaciarz, s. 206.

205 W wolny wieczór, s. 94.

206 „Patrzyli na tę babę z szacunkiem. Rosła, szeroka w biodrach, o śniadej cerze” (Chłop, który zmarniał, s. 217).

207 Ożenili..., s. 67.

208 Trzeci dzień, s. 60.

209 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24.

210 Fujara czy jak go tam, s. 81.

211 Na boku, s. 57.

212 Fujara czy jak go tam, s. 85.

213 W wolny wieczór, s. 90.

214 Trzyczwartak, s. 118.

215 Wyjazd, s. 333.

216 Maniuś Kropa, s. 352.

217 Wilk, s. 124.

218 Fujara czy jak go tam, s. 75.

219 Ożenili..., s. 69.

220 Ożenili..., s. 70.

221 Wyjazd, s. 333.

222 Benek Kwiaciarz, s. 206.

223 Pierwsza praktyka, s. 196.

224 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 22.

225 Umierający paser, s. 42.

226 Sielanka, s. 311.

227 Maniuś Kropa, s. 354–355.

228 Np. Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 18; Sielanka, s. 294, 323.

229 Ożenili..., s. 71.

230 Chłop, który zmarniał, s. 217.

231 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 18.

232 Np. Fujara czy jak go tam, s. 85.

233 Trzyczwartak, s. 121.

234 Sielanka, s. 311.

235 Chłop, który zmarniał, s. 229–230.

236 Gonitwa, s. 17.

237 Ożenili..., s. 68.

238 Pęcherz, s. 160.

239 Fujara czy jak go tam, s. 79.

240 Umierający paser, s. 37.

241 Umierający paser, s. 35.

242 Tapeta, s. 52.

243 Tapeta, s. 52.

244 Dziecinna Buźka, s. 198.

245 Umierający paser, s. 38.

246 Sielanka, s. 294.

247 Interes, s. 374.

248 Trzyczwartak, s. 113–114.

249 Trzyczwartak, s. 119.

250 Głowa, 28–29. Zob. też Powidoki 1, s. 248; Powidoki 2, s. 234.

251 Zdobycie psa, s. 26. Zob. też Zebek, s. 73.

252 Relacja W. Kordalewskiego, 13 II 2013 r.

253 Wujek Kałasko, s. 33. Zob. też Powidoki 1, s. 210, 252.

254 Trampolina, s. 46.

255 Raport o stanie wojennym, s. 15.

256 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 279, 285; Opowieść, s. 104.

257 Umierający paser, s. 37.

258 Silna gorączka, s. 43.

259 Trzyczwartak, s. 119.

260 Umierający paser, s. 37.

261 Sielanka, s. 301.

262 Sielanka, s. 313.

263 Sielanka, s. 323.

264 Ożenili..., s. 69.

265 Trzyczwartak, s. 129.

266 Maniuś Kropa, s. 356.

267 Benek Kwiaciarz, s. 206.

268 Benek Kwiaciarz, s. 209.

269 Wyjazd, s. 334.

270 Tapeta, s. 52.

271 Sielanka, s. 314.

272 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 265.

273 Robaki, s. 288.

274 Interes, s. 381.

275 Benek Kwiaciarz, s. 193.

276 Trybun, s. 102.

277 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277.

278 Benek Kwiaciarz, s. 177.

279 Józwa, s. 343.

280 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280.

281 Złoto, s. 235, 249; Rodzina, s. 169.

282 Np. W komisariacie, s. 7.

283 W komisariacie, s. 15.

284 Umierający paser, s. 35.

285 Tapeta, s. 53.

286 Tapeta, s. 55.

287 Stacja benzynowa, s. 52.

288 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280.

289 Pęcherz, s. 153, 154.

290 Benek Kwiaciarz, s. 196.

291 W komisariacie, s. 7.

292 Trzeci dzień, s. 64.

293 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 285.

294 Benek Kwiaciarz, s. 193.

295 Zob. też Powidoki 1, s. 82.

296 Ożenili..., s. 66; Benek Kwiaciarz, s. 202.

297 W komisariacie, s. 12.

298 Np. W komisariacie, s. 15.

299 W komisariacie, s. 12.

300 Maniuś Kropa, s. 355.

301 Fujara czy jak go tam, s. 89.

302 Ten stary złodziej, s. 27.

303 Np. Sielanka, s. 299.

304 Złoto, s. 239.

305 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 287.

306 Ożenili..., s. 62.

307 Złoto, s. 235.

308 Złoto, s. 249–250.

309 Zloto, s. 244.

310 Sielanka, s. 291.

311 Sielanka, s. 308.

312 Ten stary złodziej, s. 26; Fujara czy jak go tam, s. 80.

313 Ożenili..., s. 68.

314 Sielanka, s. 318.

315 Porachunki garbusa, s. 46.

316 Fujara czy jak go tam, s. 82.

317 Benek Kwiaciarz, s. 205.

318 Ten stary złodziej, s. 26–27.

319 Fujara czy jak go tam, s. 89.

320 W wolny wieczór, s. 90–91.

321 Np. Złoto, s. 236.

322 Zob. też Dom przeznaczony do rozbiórki, s. 86.

323 Sielanka, s. 321.

324 Benek Kwiaciarz, s. 197.

325 Złoto, s. 239.

326 O tym, że to uprawnione skojarzenie, przekonuje fakt, iż w mowie potocznej obecne są wyrażenia powstałe zapewne pod wpływem westernów, np. „ale meksyk” (Kocioł, s. 15). Nawiasem mówiąc, później zastąpiło je wyrażenie: „ale sajgon”.

327 Dziecinna Buźka, s. 189, 199.

328 Benek Kwiaciarz, s. 201.

329 Dziecinna Buźka, s. 183.

330 Benek Kwiaciarz, s. 210.

331 Np. Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 23.

332 Np. Sielanka, s. 302.

333 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

334 Sielanka, s. 302.

335 Sielanka, s. 313.

336 Na przystanku kolejki WKD, s. 16.

337 Głowa, s. 26.

338 Przymałe buty, s. 161.

339 Wyjazd, s. 333.

340 Zob. np. W wolny wieczór, s. 90–91; Sielanka, s. 309.

341 Józwa, s. 339.

342 Życiorys, s. 90.

343 Np. Młody inspektor PIH-u, s. 8.

344 Józwa, s. 339.

345 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 17.

346 Dziecinna Buźka, s. 186.

347 Stacja benzynowa, s. 57.

348 Życiorys, s. 73.

349 Moja żona Anna, s. 132.

350 Przecena, s. 54.

351 W komisariacie, s. 8.

352 Maniuś Kropa, s. 353.

353 Benek Kwiaciarz, s. 190.

354 Kwadratowy, s. 146.

355 Ożenili..., s. 72.

356 Np. Złoto, s. 236.

357 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 106.

358 Benek Kwiaciarz, s. 210.

359 Ożenili..., s. 68.

360 Wyjazd, s. 333.

361 Kwadratowy, s. 143.

362 Tapeta, s. 53.

363 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 24.

364 Umierający paser, s. 41.

365 Kwadratowy, s. 144.

366 Ożenili..., s. 68, 74; Złoto, s. 239.

367 Umierający paser, s. 37; Powrót, s. 136; Interes, s. 379.

368 Np. Trzyczwartak, s. 115; Złoto, s. 240.

369 Interes, s. 379.

370 Np. Sielanka, s. 316.

371 Chłop, który zmarniał, s. 229.

372 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 24; Chłop, który zmarniał, s. 217.

373 Sielanka, s. 316.

374 Powrót, s. 136.

375 Wyjazd, s. 333.

376 Przymałe buty, s. 169.

377 Przymałe buty, s. 171.

378 Np. Złoto, s. 236, 252.

379 Fujara czy jak go tam, s. 76.

380 Przymałe buty, s. 163.

381 Zob. też Opowieść, s. 104.

382 Chęć, s. 65.

383 Wariat, s. 188.

384 Artyści, s. 157.

385 Kocioł, s. 6.

386 Dziecinna Buźka, s. 186.

387 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24.

388 Np. Artyści, s. 158; Kocioł, s. 11.

389 Gonitwa, s. 24.

390 Gonitwa, s. 26.

391 Pęcherz, s. 164.

392 Gonitwa, s. 24.

393 Gonitwa, s. 17.

394 Robaki, s. 245.

395 Chęć, s. 66.

396 Pęcherz, s. 160.

397 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 59.

398 Wilk, s. 124.

399 Gonitwa, s. 26; Pęcherz, s. 164.

400 Pęcherz, s. 160.

401 Trzeci dzień, s. 99.

402 Umierający paser, s. 43.

403 Ożenili..., s. 71.

404 Fujara czy jak go tam, s. 77.

405 Złoto, s. 236.

406 Złoto, s. 236.

407 Powrót, s. 142.

408 Trzyczwartak, s. 113–114.

409 Maniuś Kropa, s. 360–361.

410 Trzyczwartak, s. 115.

411 Ożenili..., s. 71.

412 Porachunki garbusa, s. 46–47.

413 Życiorys, s. 88; Młody w niebieskim kombinezonie, s. 25.

414 Tu leży szalone serce... czyli o poszukiwaniu miłości, s. 98.

415 Fujara czy jak go tam, s. 89.

416 Maniuś Kropa, s. 352.

417 Benek Kwiaciarz, s. 185.

418 Grad, s. 63.

419 Fujara czy jak go tam, s. 89.

420 Dwa dni z Aniołem, s. 62.

421 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 25.

422 Porachunki garbusa, s. 47.

423 Ożenili..., s. 63.

424 Np. Widoki o zachodzie słońca, s. 5.

425 Powrót, s. 135.

426 Wilk, s. 124.

427 Umierający paser, s. 44; Gonitwa, s. 35.

428 Trzyczwartak, s. 114, 128.

429 Maniuś Kropa, s. 354, 355, 360.

430 Zob. też Sielanka, s. 322.

431 Spółdzielnia, s. 142.

432 Zob. np. Ożenili..., s. 71.

433 Fujara czy jak go tam, s. 88.

434 Powrót, s. 142.

435 Tapeta, s. 55.

436 Wyjazd, s. 333; Pierwsza praktyka, s. 193; Gonitwa, s. 6.

437 Np. Młody w niebieskim kombinezonie, s. 27.

438 Gonitwa, s. 21.

439 W komisariacie, s. 8; Tapeta, s. 59.

440 Powrót, s. 142.

441 Trzeci dzień, s. 102.

442 Sielanka, s. 325.

443 Kwadratowy, s. 143.

444 Opowieść, s. 113.

445 Fujara czy jak go tam, s. 77.

446 Umierający paser, s. 41.

447 Zob. np. Ten stary złodziej, s. 27; Ożenili..., s. 65; Powrót, s. 135; Sielanka, s. 315.

448 Tapeta, s. 56.

449 Wyjazd, s. 328. Zob. też Opętana, s. 49.

450 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 105–106.

451 Złoto, s. 239.

452 Benek Kwiaciarz, s. 188.

453 Złoto, s. 235.

454 Złoto, s. 239.

455 Tapeta, s. 53.

Sygnały, gesty, znaki

Zamienniki słów

W świecie, w którym zasób wyrazów jest ograniczony, to gesty, dźwięki, sygnały bywają zamiennikami słów. Wariantów odgłosów gardłowych, klepnięć, ruchów ciała jest wiele i wymykają się one schematycznej klasyfikacji. Poza tym wiele zależy od kontekstu. Ten sam pozornie dźwięk, np. gwizdnięcie, może mieć różne znaczenia. Być może badanie języka, jakim posługują się ludzie peryferii, za pomocą słowników gwar byłoby skuteczniejsze. W słownikach nie znajdziemy jednak tego, co oferuje nam pisarz: bogactwa emocji towarzyszących słowom, a często je zastępujących. Właściwie nie da się zrozumieć tamtego świata, skupiając uwagę jedynie na słowach. Marek Nowakowski to twórca, który zna, rozumie i wyczuwa swoich bohaterów. Czasami wystarczy tylko spojrzenie, mrugnięcie: „Trzyczwarty mrugnął do Jasiusiulka. Jasiusiulek zrozumiał ten cynk”1. Bezgłośne komunikaty przesyła się jednak tylko w wyjątkowych sytuacjach. Przeważnie słychać jakieś dźwięki. Rozszyfrujmy zatem najpierw, co znaczą rozmaite gwizdnięcia, cmoknięcia, splunięcia, klepnięcia i skinienia.

Gwizd to niemal naturalny dźwięk, zważywszy na to, że na przedmieściu każdego popołudnia unoszą się ku niebu stada gołębi. Oto z podwórza dobiega „przenikliwy, gołębiarski gwizd”. W centrum miasta wzbudziłby zapewne zaciekawienie przechodniów. Na przedmieściu nie zwraca uwagi. Może być zatem znakiem rozpoznawczym. Nie zaskoczy więc czytelnika rozwinięcie powyższego cytatu: „Stary złodziej dźwignął się z łóżka. – Idę...”2. Gwizd kojarzyć się może z „robotą”. „Stary złodziej” przykazuje Synkowi: „Tylko nie wołaj, bo nie chcę... żeby moja... rozumiesz...”. Gwizdaniem ostrzega się przed nadchodzącym patrolem: „Ostry gwizd. Warkot motoru”. Gwiżdżąc, ale już inaczej, rozładowuje się narastające napięcie. Synek a to pogwizduje, a to podśpiewuje, zresztą „ochryple, fałszując”3. Wesołe gwizdanie znamionować może udaną akcję. Milicyjny gwizdek zapowiada niebezpieczeństwo.

Gwiżdżą głównie mężczyźni. Kobietom gwizdanie nie przystoi. Gwiżdżą gołębiarze, gwiżdżą wspólnicy, gwiżdżą chłopcy. Nawyk gwizdania bynajmniej nie przemija wraz z dorastaniem. Nie wypada gwizdać tylko bardziej statecznym mieszczanom; trudno by sobie wyobrazić gwiżdżącego nauczyciela. Gwizdaniem przywołuje się znajomych, sygnalizuje się miejsce zbiórki. Gwizd zastępuje dzwonek czy kołatkę u drzwi. To również namiastka telefonu, sposób na porozumiewanie się na odległość4. „Stanął przed kamienicą i zagwizdał przeraźliwie. Arek wybiegł zaraz”5. Albo: „gwizdał tak długo, dopóki nie pokazali się w oknach”6. Zarazem gwizd to sygnał dla wtajemniczonych. Gołębiarski gwizd wymaga ćwiczeń i wprawy. Tylko swojacy wiedzą, jak przyłożyć palce do warg, by gwizd okazał się rzeczywiście „przeraźliwy”7.

Gwizd zastępuje słowa, służy za komentarz, puentę, odpowiedź. Kaczor „zamiast odpowiedzi” gwiżdże „przenikliwie”8. Wazelina „przeciągłym” gwizdnięciem wyraża aprobatę dla wyglądu „kobiety pasera”9. Benek Kwiaciarz przypatruje się Rudemu i myśli: „Ten Rudy to nawet nieźle ze swoją”, gwiżdże „po gołębiarsku na palcach”, na co Rudy ogląda się i grozi mu „z uśmiechem”10. Budowlane projekty swojego przyjaciela, „wariata od piekarzów”, Złociarz puentuje gwizdnięciem „przez zęby”, co w tym wypadku oznacza podziw11. Gwizdaniem można wyrazić niedowierzanie. Zenek gwiżdże „leciutko”, gdy słyszy, że poznany właśnie na dworcu PKS Marian ma czwórkę dzieci12. Z kolei plutonowy, który spotyka w parku Józwę wypasającego krowę, gwizdnięciem wyraża zdumienie pomieszane z gniewem13. Gdy Esy proponuje Krwawej Adeli „półtoraka” na poczet wspólnego życia, przysłuchujący się ich rozmowie Tadeusz Sykson gwiżdże „przeciągle”14 – z uznaniem. Gwizdanie może też świadczyć po prostu o dobrym nastroju: „Ogarnął mnie lepszy humor i nawet zacząłem pogwizdywać”15; „Wstałem raniutko, pogwizdywałem nawet, ogoliłem się”16. Pogwizdywaniem można dodać sobie animuszu. Kaczor, który akurat nie ma pomysłu na nocleg, gwiżdże „cienko i przeciągle”17. Trzeba też odnotować czasownik gwizdnąć używany w odniesieniu do błyskawicznej kradzieży przeważnie niewielkiej rzeczy lub pieniędzy („gwizdnął ojcu dziesięć tysięcy i złotą papierośnicę”18). Akcent pada tu na szybkość, sprawność, spryt.

Bodajże najczęściej oprócz pogwizdywania słyszy się rozmaite cmoknięcia. Nawyk cmokania ma niejasną proweniencję. Kojarzy się z woźnicami wydającymi komendy koniom („ściągnął lejce i cmoknął”19). Do lat sześćdziesiątych zaprzęgi konne to oczywisty element pejzażu, zwłaszcza na przedmieściu. Równocześnie specyfiką przedmieścia jest odcinanie się od zachowań i obyczajów kojarzących się z wsią. Niewykluczone, że decyduje przyzwyczajenie dziedziczone z pokolenia na pokolenie. Poza tym część tutejszych mieszkańców to przecież przybysze ze wsi, nie wspominając już o łącznikach między wsią a miastem, jak ogrodnicy.

Młodzi mężczyźni cmokają na dziewczyny, próbując przyciągnąć ich wzrok20. Znaczącym cmoknięciem komentuje się urodę kobiet: „Dobra. Zobacz, jaka fajna” – cmoka Sieradzan i wskazuje na sklep, w którym pracuje Czarna Ninka, a dla wzmocnienia efektu „klepie się po udach” i „natrętnie” pochyla w stronę Benka Kwiaciarza21. Cmoknięcie wyraża podziw albo kpinę. „Ho, ho, ale ubrany!” – cmoka na widok wyelegantowanego Karola znany w okolicy kpiarz Felek Piaskarz22. Ironicznym cmoknięciem kwituje Zenek wynurzenia Mariana o trudach wychowania czwórki dzieci: „Ciężko tyle sztuk wyżywić” – cmoka, „przybrawszy współczującą minę”23. Hiszpan cmoka z uznaniem, obserwując poczynania Leniwej Izy, która przebiera między klientami w Sielance24. Z kolei pomocnik Kochanego na stacji benzynowej, próbując wygryźć go z posady, cmoka „wrednie” i obłudnie ubolewa nad niezdyscyplinowaniem przełożonego25. Cmoknięcie może zatem oznaczać domysł, ironię, żart, uznanie, podziw, cynizm – w zależności od kontekstu. Jak w przypadku pewnego stróża, o którym czytamy w opowiadaniu Niedziela: „gadki jego słynne – z całą gamą cmoknięć”26.

Nieco inne znaczenia mają westchnięcia, sapnięcia, chrząknięcia, prychnięcia. Wyrażają troskę, niepokój, rezygnację, tęsknotę, wyczekiwanie, czasem złość. Jadzia z kiosku piwnego wzdycha na widok Bednarka27. Piotr Złociarz sapie na widok „dziewuchy gospodarza”28. O ile cmokają przeważnie mężczyźni, o tyle wzdychają głównie kobiety. Wzdychający, sapiący czy prychający mężczyzna sprawia wrażenie desperata lub nieudacznika29.

Również spluwanie to męska czynność. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego spotkamy ledwie kilka popluwających kobiet, i to nietypowych. Na łączce we Włochach, na której „wszyscy piją po wypłacie”, pojawia się – wspominana już – „brązowa i pomarszczona starucha”, zbierająca opróżnione butelki. Na widok pijących „spluwa pogardliwie”, co mężczyźni kwitują śmiechem30. O Mańce Dzyndzel, kobiecie zniszczonej przez alkohol, czytamy zaś, że na widok swojego jeszcze bardziej wycieńczonego „frajera” spluwa z pogardą albo politowaniem31. Zdarza się też splunąć kobietom krewkim, np. przekupce bazarowej Meli: „Psiakrew!” – przeklina głucho i spluwa32. W wyjątkowych sytuacjach kobieta może wyrazić splunięciem pogardę dla mężczyzny lub innej kobiety. Znamienna wydaje się scena z opowiadania Robaki: oto starsza kobieta wdzięczy się publicznie „jak panienka”, „stateczne kobiety” spoglądają na to „z obrzydzeniem”, a jedna z nich „nawet” spluwa „znacząco”33. Poza powyższymi sytuacjami raczej nie widać kobiet plujących publicznie.

W przypadku mężczyzn plucie ma wiele znaczeń. Podobnie jak gwizdanie, plucie to nawyk z dzieciństwa. W szczeniacki sposób zabawia się Zenek, który z nudów przystaje trzy metry przed „tablicą zakazującą postój samochodom”, opiera się o płot i pluje raz po raz w obraną za cel czerwoną strzałkę. Trafia w nią parę razy, wzbudzając zachwyt przechodzącego akurat Mariana: „Jak to pan pluje, ho, ho”, „jak z lewolweru”34. Podobnie zabawia się nastoletni Edek, znany z Księcia Nocy oraz Powidoków, choć w jego przypadku plucie jest nie tylko rozrywką, lecz również prowokacją, a nawet swoistym buntem: Edek wypatruje sobie ofiary, najczęściej jest to para zakochanych, i idąc za nimi, „pokrywa ich płaszcze gęstwą plwociny, celnej, nieomylnej”, bezbłędnie trafia „w sam czubek czapki, kołnierz, mankiet rękawa czy nogawkę przy bucie”. „I tak pluł ten Edek z zawziętą miną. I nigdy się nie uśmiechał. Czasem tę zabawę z nudów nasycał większym hazardem. Opluwał milicjantów i wtedy rzeczywiście emocja była znacznie większa. Nieraz uciekaliśmy i goniły nas groźne okrzyki »Stój!« lub przeraźliwe gwizdki” – wspomina pisarz w Powidokach35.

Istnieją różne techniki plucia. Co innego plucie, a co innego strzykanie śliną, czemu może sprzyjać szpara między siekaczami. Plucie bywa gestem zaczepnym, strzykanie wydaje się bardziej neutralne. Niekiedy strzyka się przez zęby dla zaznaczenia przecinków i myślników podczas pogawędki. Albo dla zatuszowania zakłopotania, niepewności, nieporadności. Strzyka przez zęby Koślawy Karol, słuchając opowieści o rekomendowanej mu przez pana Antoniego „niczegowatej” Maryśce36. Ślinie można nadać różną gęstość. Strzyka się śliną rzadką, spod języka. Pluje się śliną z głębi ust. Można też odcharknąć, wydobywając z gardła zawiesistą flegmę. Splunięcie na kogoś lub przed kimś flegmą to najwyższy stopień pogardy i obrazy. Wojskowy Żebrak „pluje gęstą flegmą” w twarz „małego tłustego pana”, domagając się poszanowania dla patriotycznej pieśni37.

Popluwanie czy strzykanie to odruch towarzyszący paleniu. Chyba nikt nie pali papierosów z filtrem, bo choć stosowany od początku lat czterdziestych najpierw przez firmy Pall Mall i Kent, a potem większość innych, akurat w Polsce do lat sześćdziesiątych pozostaje raczej nieznany. Za namiastkę filtra służy co najwyżej fifka, zwana też lufką. Nieunikniona niedogodność, pomijając już jakość najtańszych papierosów, to okruszki tytoniu przylepiające się do ust i języka. Popluwanie zatem towarzyszy nałogowi tytoniowemu. O Piotrze Złociarzu czytamy, że „pali chciwie, ogarek chowa w dłoni, spluwa i rozciera butem ślinę”38. Strzykanie śliną podczas palenia staje się nawykiem, nawet jeśli nie zachodzi potrzeba wypluwania resztek tytoniu. Służy też budowaniu wizerunku groźnego zawadiaki: „zapali papierosa i strzyknie śliną przez zęby”39. Również odchrząkiwanie jest nieuchronnym skutkiem palenia. Kolejarz Wróbel, zaśmiewając się z dowcipu, dusi się „astmatycznym kaszlem” i spluwa „ciężko”, odksztuszając tytoniowe zaległości w tchawicy i płucach40.

Spluwaniem sygnalizuje się emocje. Oto kilka przykładów. Demonstrowanie odwagi: „Piegowaty strzyknął śliną przez szparę w zębach i pierwszy podszedł”41. Zdenerwowanie: „Zaklął przeciągle. Splunął”42. Bezradność: „Koślawiec przeklina po cichu. Spluwa...”43. Rezygnacja: „Splunął. Przygarbił się”44. Sprzeciw: „Plunąłem szefowej pod nogi, tu dla mnie miejsca nie ma, szlus, trzasnąłem drzwiami”45. Pogarda: „Chłopiec splunął z pogardą. Było to splunięcie zamaszyste i ostentacyjne”46. Podniecenie: „Równiaczka – dowodził pierwszy. Drugi tylko spluwał znacząco”47. Wstręt: „Staruszka odsłoniła wyschniętą, sczerniałą nogę; Zenek splunął z obrzydzeniem”48. Zakłopotanie: „Splunąłem i poczekałem, aż zniknął za bramą”49. Prowokowanie: „Plunął tuż przed spiczasty but Romea. Plunął drugi raz. Jeszcze bliżej”50. Agresja: „Splunął patrząc na mnie, specjalnie tak splunął i walnął pięścią w stół”51. Autoagresja: „Sflaczały i wymięty w środku, przejrzał się w lustrze, plunął w swe odbicie, nieszczęsny kretynie, warknął”52. Jeszcze inny wariant to wyplucie niedopalonego papierosa, co może zwiastować zdziwienie, zaskoczenie, ale też przygotowanie do walki53.

Różne emocje wyrażać może głośne przełykanie śliny54 oraz mlaskanie oślinionymi wargami55 – od podniecenia po zdenerwowanie. Splunięciem akcentuje się podjęcie decyzji albo dobicie targu. Wygibus, przyjmując do siebie Wrotka, mówi: „spać to może u mnie”, po czym spluwa56. Esy splunięciem – akurat na rozgrzany blat pieca, wywołując skwierczenie – puentuje transakcję zawartą z Adelą (a Tadeusz Sykson jeszcze gwiżdże przeciągle)57.

Splunięcie można zastąpić pokazaniem języka, ale czynią to raczej kobiety niż mężczyźni. Poza tym to gest właściwy młodszym, jak Rudy, który pokazuje język Mańce wychylającej się przez okno, ta zaś, „urażona”, chowa się za firankę58. Z kolei zakłopotanie czy niepewność może zdradzić przygryzanie warg59.

Plucie to niekiedy przejaw choroby, szczególnie rozpowszechnionej przynajmniej do lat pięćdziesiątych gruźlicy: „Nie pluł na czerwono, właściwie trochę, ale bardzo rzadko”60. Ślinienie to zwiastun postępującego alkoholizmu: „zwlókł się z łóżka”, „przecierał oczy, spluwał i ostrożnie dotykał obolałej głowy61; „zachrapał, na brodę cienką nitką pociekła mu ślina”62. Także przejaw utraty samokontroli: po brodzie „spływały niteczki śliny”63.

Ślinę wykorzystuje się także do zabiegów higienicznych, co wiele mówi o wrażliwości, poczuciu wstrętu, zmyśle estetycznym, nie wspominając już o dostępności środków chemicznych. Piotr Złociarz śliną czyści świąteczny garnitur64. Ślina jest czasem namiastką brylantyny, a może i szamponu. Co jakiś czas widać, jak ktoś „ślini dłoń” i przygładza sterczące włosy65. To niejedyny zresztą przykład samowystarczalności – korzystania z tego, co ofiarowała natura.

Zapałki to niezbędnik każdego (palącego) mężczyzny. Mają też dodatkowe zalety. Okazują się przydatne w zabiegach higienicznych, zastępując szczoteczkę do zębów. Przynajmniej wśród mężczyzn oczyszczanie zębów za pomocą zapałki nie budzi zastrzeżeń estetycznych. Inna rzecz, że np. Wazelina dłubiący „zapałką w zębach” z „rozdziawioną szeroko gębą” wygląda „głupawo i śmiesznie”, co jednak nie przeszkadza mu w równoczesnym prowadzeniu konwersacji. Uważnie łamie zapałkę „na drobne kawałeczki”, a każdym z nich czyści kolejne zęby66. Również Piotrowi Złociarzowi dłubanie zapałką w zębach zastępuje ich mycie. Coraz to widać, jak manewruje zapałką, a gdy ta nasiąknie już śliną, wypluwa ją, krzywiąc twarz67. Zapałka może też posłużyć zamiast gumy do żucia. Ząbek z rozkoszą żuje zapałkę, po czym wypluwa „roztartą żółtą i włóknistą masę”68. Żucie zapałki czy dłubanie nią w zębach, pomijając względy praktyczne, może też być rozrywką, maskować zakłopotanie, skracać dłużący się czas.

Więcej wątpliwości niż dłubanie w zębach budzi obgryzanie paznokci. Niektórym zastępuje ono obcinanie ich nożyczkami. Przykładem dialog z opowiadania W wolny wieczór. Karol spogląda na „palce szerokie z obgryzionymi paznokciami” przygodnie spotkanego mężczyzny. „Czego obgryzasz? – pyta. – Wszystko jedno, można zębami, nożyczkami” – odpowiada tamten69. Przyzwyczajenie? Niechęć do higieny? Brak poczucia estetyki? Swoista abnegacja? Zarazem widać, że obgryzanie paznokci jest źle widziane. Obgryza się więc nie tyle z braku nawyków higienicznych, ile z przyzwyczajenia, czasem z nudów, niekiedy z nerwów. Pewien młody mężczyzna obgryza „uporczywie” paznokcie, przymierzając się do porachunków70. Inny wygląda przez okno, liczy przechodniów na ulicy, obgryza paznokcie – zastanawiając się, co zrobić lub powiedzieć71. Jeszcze inny obgryza „z zastanowieniem”, „obojętny na wszystko obok”72. Obgryzione paznokcie to niekoniecznie oznaka niskiej kultury. To raczej dowód, że tymi zdawałoby się gruboskórnymi mężczyznami targają silne emocje, maskowane – dla zachowania wizerunku twardzieli – m.in. „uporczywym” obgryzaniem paznokci lub dłubaniem zapałką w zębach.

Dążenie do samowystarczalności sprawia, że widuje się mężczyzn z jednym dłuższym paznokciem, np. na najmniejszym palcu. Od mężczyzn oczekuje się krótko obciętych paznokci – dłuższe paznokcie to przywilej kobiet – ale ten jeden mniej więcej centymetrowy paznokieć to uznawany wyjątek. W jednym z późniejszych opowiadań czytamy o pewnym Cześku, który „ostatnim palcem z paznokciem-szponem” gmera w uchu. „Jak w kopalni” – dodaje narrator, już bardziej niż w pierwszych opowiadaniach zdystansowany do przedstawianych postaci73.

Bardziej prozaicznym gestem jest obcieranie ust. W przypadku niektórych mężczyzn gest ten ma też praktyczne znaczenie. Towarzyszy piciu alkoholu. Koślawy Karol ma zwyczaj wypijać duszkiem piwo i ocierać usta rękawem niczym serwetką74. To jakby puenta wypitki. Paweł Tasarz podobnie obciera usta po wypiciu szklaneczki czystej. „Usta otrze rękawem i powie: – Dobra, poszło na zdrowie...”75. I w tym wypadku można mówić o rytuale. Poza tym wódka powoduje pieczenie warg. Trzeba je obetrzeć. Ostry zapach najłatwiej wytłumić, wąchając kromkę chleba, a w razie jej braku – mankiet marynarki. Choć wielu mężczyzn ma chusteczkę, to służy ona raczej do wycierania nosa niż ust. Bardziej przezorne są kobiety, tym bardziej że wiele z nich używa szminki.

Dotychczas zwracaliśmy uwagę na dźwięki i gesty wykonywane za pomocą ust. Równie znaczące wydają się rozmaite klepnięcia ciała i stukania palcami. Poklepywanie siebie nawzajem oznacza zażyłość. Bliskość, zaufanie, lojalność czy zadowolenie objawia się skracaniem fizycznego dystansu. I na odwrót. Chyba że dochodzi do bójki, wtedy następuje zderzenie ciał. Hiszpan klepie zatem Długiego „po kolanie”, co ten przyjmuje jako oznakę wzajemnego zrozumienia. Poklepanie kogoś może jednak maskować niegodziwe zamiary. Hiszpan klepie po plecach „nieśmiałego faceta” poznanego przypadkowo na ulicy, nakłania go tym pozornie przyjacielskim gestem do dalszego picia, głównie jednak z myślą o jego teczce oraz „żółtym” zegarku76. Znów ważny więc okazuje się kontekst. Niektórzy nie lubią poklepywania, gdyż kojarzy im się z lekceważeniem, a nawet przejawem rozwarstwienia społeczeństwa na poklepujących i poklepywanych. Inna rzecz, że same warunki życia wymuszają egalitaryzm. W opowiadaniu Węglarze, którego akcja rozgrywa się „zimą stulecia” 1962 i 1963 r., czytamy: „mniej teraz słyszy się tych pogardliwych zaczepek w rodzaju, ej, ty, węglarz, z taką intonacją specjalną, i pański poklep w tym zawołaniu, i kpina...”77.

Raczej nie spotyka się natomiast poklepujących się nawzajem kobiet. Zażyłość objawiają one pocałunkiem, dotykiem, głaskaniem. Trudno byłoby też wskazać przykład kobiety poklepującej mężczyznę, co najwyżej zdarza się porozumiewawcze „szturchnięcie” w bok, wskazujące na poufałość78. Nie brakuje za to odwrotnych przypadków. Poklepywanie kobiet przez mężczyzn ma podtekst erotyczny, może przybierać postać dość agresywnych zalotów, ale też flirtu, niekoniecznie prowadzącego do dalszych zbliżeń. Na przykład: „zaszedł ją z tyłu i klepnął w tyłek”, „uskoczyła zwinnie i poprawiła włosy”79. W takim wypadku obie strony uznają owo klepnięcie za przekomarzanie. Z kolei Nawiślak poklepuje po udzie jedną z „wsiowych” dziewczyn, co jest namiastką gry wstępnej80.

Klepanie samego siebie oznaczać może gniew, irytację, ale najczęściej chyba wesołość i radość. Kolejarz Wróbel, zaśmiewając się z żartu, uderza się „w uda”, wydaje przy tym „rżenie”81. Bywa też dopowiedzeniem myśli. Plebaniaczek akcentuje swoje komentarze, poklepując się „małą, suchą rączką po kolanie”82. Zdarza się i na odwrót. Gdy ręce opadają na kolana i nie wydają już dźwięku, może to oznaczać bezradność, poczucie przegranej, pogodzenie z fatum. Wykpiony Karol przysiada na łóżku i już tylko zaplata ręce na kolanach, po czym nieruchomieje83.

Wypowiadanym słowom akompaniuje czasem stukanie, np. palcami w stół. „Ty masz fory u niej” – stwierdza Tapeta w rozmowie z Ząbkiem (a chodzi tu o tę samą kobietę – Melę), po czym stuka „paluchem w stół”, jakby wieńczył zdanie kropką. Dźwięk ten ujawnia też niewypowiedziane emocje: próżny gniew, pogodzenie z przegraną, rezygnację z aspiracji. Brzmi zarazem niczym „hough”. Decyzja zapadła, koniec rozmowy.

Uderzanie dłonią o stół może znamionować narastającą irytację, tłumiony gniew, niewypowiedzianą (jeszcze) złość. Trzyczwartak, dostrzegłszy przewagę Kaczora, na razie milczy, jedynie podczas posiłków zdarza mu się rozstawiać „twarde palce” i uderzać nimi „o stół”, aż dłoń nabrzmiewa i grubo „węźleją” żyły84. W takim wypadku tempo uderzeń niczym metronom odmierza emocjonalne napięcie.

Klepnięcia czy stuknięcia to również namiastka muzyki – perkusyjny rytm imitujący usłyszane gdzieś szlagiery albo własne kompozycje, dojrzewające w myślach, choć przecież niemożliwe do realizacji. Esy np. przystaje w kącie, kciukami uderza w szafę, aż rozlega się „głuchy stukot”85. Tego rodzaju postukiwanie towarzyszyć też może intensywnym przemyśleniom. Jest wyczekiwaniem przed podjęciem decyzji.

Bodajże wszyscy gestykulują, gdy mówią, a warto przyglądać się ruchom rąk, gdyż ujawniają one niewyartykułowane emocje, nastroje i aluzje. Kiwnięcie dłonią to gest pozdrowienia, nie zawsze zresztą szczery. Weźmy spotkanie Dziobatego i Piotra Złociarza w knajpie; Dziobaty przypatruje się Piotrowi, kiwa doń ręką, choć „wydawać się mogło, że z lekkim drwiącym uśmieszkiem”86. Jest też znakiem ostrzegawczym. Znajomy daje do zrozumienia Pawłowi Tasarzowi, nie chcąc być nazbyt dosadny, że żona niekoniecznie dochowuje mu wierności. „Może już teraz pańska baba gdzieś tam...” – mówi, po czym podnosi rękę i rozcapierza „szponiasto” palce87. Gestem rąk można okazać lekceważenie, szczególnie wówczas, gdy nie chce się wypowiedzieć zbyt wielu słów. Gdy uważa się kogoś za nienormalnego, rzeczywiście upośledzonego albo odbiegającego zachowaniami od przyjętej normy, wystarczy „zmrużyć oko” i wykonać znaczący „ruch dłonią”88. Machnięcie ręką oznacza albo lekceważenie, albo rezygnację. Zenek, rezygnując z flirtu z nieprzystępną sklepową, macha ręką i się wycofuje89. Gestykulacja to także forma aktorstwa. Szczególnie knajpy są przyjazną sceną do popisów. To tutaj „po pańsku” strzela się „z palców” i woła do kelnerki: „mała dla mnie!”, budząc poklask współtowarzyszy czy innych widzów90. Ruchem ręki – imitującym kopulację – można podkreślać opowieść o erotycznych podbojach. Albo sygnalizować (rzekome) prowadzenie się kobiety: „To stara kurwa... wszyscy o tym wiedzą. Czknął i wykonał znaczący ruch ręką...”91. Tego rodzaju ordynarne gesty dopuszczalne są tylko podczas rozmowy mężczyzn.

Wieloznaczne wydaje się zacieranie rąk. Przede wszystkim ma służyć rozgrzaniu dłoni, ale nie tylko92. To rytuał poprzedzający i kończący pracę. Ojciec Arka najpierw pomaga załadować kredens na wóz, potem zaciera ręce i rzuca krótkie spojrzenie na ludzi93. Innym razem zacieranie dłoni to potwierdzenie podjętej decyzji94. Także sygnał pomyślnego interesu: „trzask, trzask, on tak zawsze zaciera po udanej transakcji”95. Poza tym to wyraz zadowolenia. Niekiedy – męskiej solidarności96. Interesujący przykład znajdziemy w opowiadaniu Głowa. Tytułowy bohater, dorobiwszy się na lewych interesach, ciągle powtarza „pies szczeka, a karawana idzie dalej”, przy czym „dłonie tak wstrętnie, lubieżnie” zaciera97. Jego dłonie wydają się lepkie od przeliczania nieczystych pieniędzy.

Młodsi mężczyźni umieją splatać palce i trzaskać stawami. Później na takie gesty nie pozwala obrzmiałość dłoni oraz dający się we znaki reumatyzm. Podczas narady przed skokiem Irek prowokuje wahającego się Jureczka: „Ty zawsze się boisz” – przy czym splata palce, aż trzeszczy „sucho w stawach”98.

Na osobną uwagę zasługiwałyby reakcje fizjologiczne, np. pocenie się i czerwienienie. Zahartowane twarze mężczyzn – stąd np. określenie „czerwonogęby”99 – rzadko się rumienią. Przytrafia się to Koślawemu Karolowi podczas zapoznawczej wizyty u Maryśki100. Częściej widać ślady potu. Pocenie się to z jednej strony naturalny objaw, z drugiej – skutek zdenerwowania, stresu czy podniecenia. Niejasne wydaje się postrzeganie potu, a zwłaszcza jego zapachu. „Spocone gęby” – jak czytamy w opowiadaniu Fujara czy jak go tam – widuje się niemal na co dzień101. Nie budzą niechęci. Nie widać też nadmiernej troski, by pot zmyć, a jego zapach zatuszować, pomijając już trudną dostępność stosownych środków higienicznych. Co więcej, nadmierne skrywanie odruchów fizjologicznych mogłoby zostać odebrane – przynajmniej wśród swojaków – jako naśladownicza poza, objaw zniewieścienia, a nawet próba odcięcia się od swojskości. Widuje się zatem twarze „lśniące potem”102 albo ociekające „drobniutkimi kropelkami potu”, których nadmiar obciera się chusteczką, rękawem lub po prostu ręką103. Pocenie się zdradza też emocje. Zenek przymierzający się do rozprawy z Tapetą ociera spoconą dłoń o spodnie, ale to nie pomaga, zaraz obłazi ją ponownie „wstrętny pot”. Przeklina w myślach Tapetę, zaciska pięść, ale jedynym efektem jest jeszcze silniejsze potnienie dłoni, aż „ślizgają się palce”104. Chłopak z opowiadania Powrót niepokoi się, co zastanie w domu; czuje, jak wilgotnieją mu dłonie105. Podobne niepokoje przeżywa Koślawy Karol, gdy udaje się na spacer z Maryśką: nie znajduje tematu do konwersacji, czuje się skrępowany i choć jest chłodnawo, mocno się poci106. Inspektor PIH-u, słuchając o procesach malwersantów, mimowolnie „pociera dłonie o spodnie”107.

Pot skapujący z czoła, twarzy, pot pod pachami uchodzi za objaw naturalny. Wpisuje się w pospolitą brzydotę i nie razi nadmiernie. Inaczej natomiast ocenia się wilgotne od potu dłonie. To reakcja zdradzająca słabość, niepewność, lęk – czego zwłaszcza mężczyźni woleliby nie ujawniać.

Motywy muzyczne

Jak już zwracaliśmy uwagę, gwizdanie lub wystukiwanie rytmu palcami to namiastka muzyki. Słyszy się co jakiś czas kogoś, kto pogwizduje „znajomą melodię”. Na przykład Hiszpan podczas gry w karty lubi pogwizdywać Cichą wodę, z refrenem: „Cicha woda, brzegi rwie, nie wiesz nawet, jak i gdzie...”108 – przebój niezwykle popularny za sprawą Zbigniewa Kurtycza i Jerzego Ludwika Kerna, którzy nadali mu ostateczną wersję. Pogwizdywanie znanych melodii to obyczaj mężczyzn – przy pracy, dla ukrycia emocji, zabawy, wypełnienia ciszy czy pustki. „Zacząłem gwizdać Gdy wieczorne biją dzwony. Ten stary szlagier to jakby mój hymn” – czytamy w Opowieści109. Pogwizdywanie melodii to również cecha ludzi starych, przesiadujących samotnie w mieszkaniach i na podwórzowych ławeczkach. Emeryt w opowiadaniu Robaki „wygwizduje” Przybyli ułani pod okienko, piosenkę swojej młodości110. Szczególnie w więzieniu mężczyźni doceniają takie piosenki, o czym pisaliśmy już w rozdziale Wspólnota przestępcza. Nawet zatwardziali wyrokowcy potrafią się wzruszyć111. Dla wielu z nich to jedyny w życiu kontakt z poezją.

Kobiety częściej podśpiewują, niż pogwizdują, a przynajmniej są tak postrzegane przez mężczyzn. W opowiadaniu Umierający paser Wazelina nasłuchuje, jak „za przepierzeniem niski kobiecy głos” nuci „jakąś piosenkę”. Cicha woda – konstatuje po chwili112. Innym razem wspomina się o Maryśce, która ubierając się, „coś” śpiewa „ochrypłym” głosem”113, o żonie Franka Kwasiarza, „od świtu” nucącej „modne piosenki”114, o dziewczynie z gospodarstwa ogrodnika, „wesoło” podśpiewującej podczas prac na podwórzu115. Mężczyznom kobiecy śpiew kojarzy się też z domowym zaciszem. Jest czasem elektryzujący... Gdy Piotr Złociarz słyszy głos dziewczyny, przylepia „twarz do szybki”116.

Mężczyznom bywałym w „mieście” muzyka kojarzy się z knajpą. Tutaj słychać melodie z radia bądź adapteru lub grane przez knajpianych muzyków117. Niekiedy to tylko harmonista, czasami kilku wykonawców, tworzących „orkiestrę”118. Większe zespoły występują w bardziej wytwornych lokalach, jak symboliczna Sielanka czy hotel Polonia: „orkiestra, pobrzękując instrumentami”, zasiada „na podwyższeniu”, „czerwone ślepia lampek” rzucają „światło na parkiet”119. Knajpianych muzyków – „zapiewajłów” – ceni się, ale niekoniecznie poważa120. Mają zapewniać rozrywkę tym, którzy akurat zdobyli dość pieniędzy, by się zabawić. „Jak zarobim – snuje swoje wizje Szramka – to pójdziemy do najlepszego lokalu”, „kelnerowi stówę w łapę, muzyce też parę złotych, żeby Poemat...”121.

Muzyka knajpiana to zatem akompaniament, a czasem magiczny eliksir pobudzający fantazję. Poza tym o muzyce knajpianej wspomina się raczej jako o tle – rozmów, pijatyk, romansów, zabawy: „rżnąca do słuchu orkiestra”, „wygib”, „dźwięki muzyki, gwar pijanych głosów”, „jazgotliwa, pełna brzęku grzechotek muzyka”122. Sformułowania te mówią niemało o naturze tej muzyki. To przeważnie tango, rock and roll, potępiany oficjalnie swing. Tytuły kilku knajpianych przebojów powracają w opowiadaniach Nowakowskiego: oprócz Cichej wody – Poemat, Pierwszy siwy włos, Pomyśl, miła, ile to już lat123. Starszym bywalcom tytuły te mogą przypominać czasy przedwojenne. Dźwiękowa rewolucja – również w knajpach – nadejdzie w latach sześćdziesiątych. Z jednej strony przyczyni się do niej nowa technologia (radio, adapter, płyta długogrająca, stereo), z drugiej – muzyka młodzieżowa, która zdominuje popkulturę. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych jest to już zresztą muzyka zachodnia, nadająca się może do słuchania, ale z nielicznymi wyjątkami nie do nucenia ani gwizdania124. W epoce Tego starego złodzieja wciąż jeszcze nuci się lub pogwizduje to, co się usłyszało od znajomych muzyków – knajpianych albo ulicznych, bo przecież niemałą rolę w popularyzacji szlagierów odgrywają również kilkuosobowe orkiestry spotykane m.in. na Nowogrodzkiej czy w parku Ujazdowskim. Muzyka odtwarzana mechanicznie kojarzy się zaś z festynem, publiczną imprezą: „Na placyku wrzeszczy muzyka. Przed karuzelą roześmiane dziewczęta”125.

Mimo zadekretowanego socrealizmu na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych funkcjonują muzyczne enklawy. Na przykład Fotoplastykon w Alejach Jerozolimskich, dysponujący pokaźną płytoteką przeznaczoną do urozmaicania pokazów slajdów. Wspomina Nowakowski w Powidokach: „W płytotece Fotoplastykonu oprócz melodii arabskich, indyjskich i innych równie egzotycznych, które stanowiły tło programów, znajdował się pokaźny zbiór muzyki jazzowej od negro spirituals poprzez swing do wielkich mistrzów tego gatunku, jak Glenn Miller, Duke Ellington i Louis Armstrong. Jazz wtedy oficjalnie był wyklęty i w przedsionku Fotoplastykonu biła prawdziwa krynica tej zakazanej muzyki. Zbierali się w tym miejscu bikiniarze, pikieciarze czy jak się ich jeszcze nazywało”126. Odważniejsi chadzają ukradkiem na pokazy filmów w bibliotece ambasady amerykańskiej, gdzie też można zetknąć się z jazzem127. Nie było takich nisz wiele, niemniej pozwoliły one podtrzymać łączność z kulturą podziwianych przez wielu młodych ludzi Stanów Zjednoczonych.

W życiu kobiet ważną rolę odgrywa radio. Jeśli mają odbiornik w domu, radiowa muzyka towarzyszy im podczas powszednich prac. Tak oto radiowe szlagiery wypierają piosenki i przyśpiewki dziedziczone po wcześniejszych pokoleniach. Sporadycznie kobiety i mężczyźni podśpiewują wspólnie. Okazji dostarczają biesiady imieninowe, podczas których słychać „ochrypłe zawodzenie” Sto lat128. A także męsko-damskie balangi, jak ta opisana w opowiadaniu Chamuś129.

Podśpiewywaniu czy pogwizdywaniu rzadko towarzyszą instrumenty. Czasami ktoś przygrywa na harmonii w bramie lub na podwórzu, nieraz głośno i fałszywie130. Poza tym harmonia kojarzy się z ulicznymi grajkami, żebrzącymi o parę groszy. Niemniej muzyczne talenty przydają się podczas zabaw: „u Skrzypów bawiono się wrzaskliwie, ktoś grał na organkach”131.

Muzyka pozostaje raczej tłem. Zarazem urozmaica codzienność. Sprzyja ujawnianiu emocji. Stwarza okazję do poznawania sztuki, nawet jeśli jej początkiem i kresem jest zaledwie umiejętność gwizdania. A czasami przypomina o historii, tak jak piosenka śpiewana przez harmonistę w knajpie Dzik132:

Dnia pierwszego września roku pamiętnego

Wróg napadł na Polskę z nieba wysokiego.

Najsamprzód się uwziął na naszą Warszawę,

Ach, Warszawo biedna, tyś jest miasto krwawe.

Domy popalone, szpitale zburzone,

Gdzie my się podziejem, ludzie poranione.

Matka szuka syna, dziecięcia swojego,

Mocno wzywa Boga i przeklina wroga.

I tak nas męczyli całe trzy tygodnie,

Jeszcze Pan Bóg kiedy pomści taką zbrodnię.

Zobaczycie, państwo, sami z łaską Bożą

Odbudujem Polskę od morza do morza.

W mieście naznaczonym przez powstanie warszawskie, doświadczonym przez komunizm pieśń ta nabiera nowych znaczeń. Przypomina o 1 września, o 17 września, o 1 sierpnia. Wiedzą o tym słuchacze w opowiadaniu Wojskowy Żebrak. Rozumieją to czytelnicy tomu Zapis z połowy lat sześćdziesiątych.

Okazywanie emocji

Zróbmy krok dalej i spróbujmy ustalić, jakie emocje kryją się za gestami zastępującymi czy dopełniającymi słowa. Nie chodzi tu o szkicowanie portretów psychologicznych, lecz o refleksję, co jest emocjonalną dominantą – i w jaki sposób wpływa ona na akcentowanie słów, odruchy, wydawane dźwięki. Ponownie trzeba zastrzec, że patrzymy przeważnie oczami mężczyzn z przedmieścia, choć reprezentatywnych dla swojej epoki.

Wskazywaliśmy już wielokrotnie, że istotą mikroświata opisywanego przez Marka Nowakowskiego w pierwszych zbiorach jego opowiadań jest wpisanie we wspólnotę. Ważna jednak wydaje się potrzeba posiadania emocjonalnej tarczy, która odgradzałaby od innych i zarazem przed nimi chroniła. Stąd powszechne złośliwości, kpiny, szyderstwa, przechwałki – obliczone jednak nie tyle na upokorzenie czy poniżenie kogoś (choć i to się zdarza), ile na zaznaczenie własnego „ja”. Ilustracją ponownie mogłaby tu być scenka spod kiosku piwnego opodal stacji we Włochach. Technik Bednarek, „dowcipniś i zgrywus”, obiektem kpin czyni Koślawego Karola, smalącego cholewki do Maryśki, a poza tym znanego z nietypowej już tutaj hodowli kozy. Pewnego wieczoru, wypiwszy piwo, Bednarek zaczyna snuć rozważania o pożyciu Karola z kozą, co wywołuje salwy śmiechu. Potem każdy dorzuca jeszcze to i owo, np. o częstych wizytach Karola u fryzjera. Ten Karolek – puentuje donośnie Bednarek – „bestia... łajdak”. „Przedtem z kozą... Teraz z panną Marysią, a kozę rzucił. I wierz tu mężczyznom”133. Znów rozlega się gromki rechot, każdy zyskuje na chwilę poczucie, że sam znaczy coś więcej. Im głośniejszy śmiech, tym większe poczucie przewagi. Zarazem zbiorowy śmiech wytwarza poczucie wspólnoty. Zatem – korzyść podwójna.

Śmiech wyraża radość, ale zazwyczaj coś jeszcze. Nieporadny w relacjach z kobietami Paweł Tasarz wzbudza wesołość, a śmiejącym się przez moment się wydaje, że daliby sobie radę niczym filmowi amanci. Mogą więc pośmiać się „aż do łez” z Pawła – fujary, który nie wie, jak podejść do kobiety, a co gorsza, jego własna żona przyprawia mu rogi134. Podśmiewanie się z innych nie należy do rzadkości. „Cała paka” zanosi się od śmiechu po dowcipie Studniarza o Piotrze Złociarzu, jakoby zmieniającym powietrze samą swoją obecnością135. Irek upija Jureczka, gdyż chce się zabawić jego kosztem, a przy tym ukarać za powodzenie u dziewczyn („Niech go matka opieprzy. A rano dziewczyna też mu da za swoje”)136. Szczególnie wśród chłopaków trwa nieustanna rywalizacja o to, kto okaże się lepszy. Różne stosują wybiegi i podstępy.

Mężczyźni wkładają maski skrywające ich prawdziwe emocje. Na ogół uważają, że mają do odegrania pewne role kojarzone z męskością, np. zdobywcy kobiet. Albo cwaniaka, który potrafi się ustawić i ograć innych. A wreszcie triumfatora, który pośród żartów i śmiechów przedstawia swoje zwycięskie dokonania137.

Emocjonalna tarcza wydaje się o tyle niezbędna, że stawką jest nie tyle sukces, ile przetrwanie – znalezienie sobie życiowej niszy i być może jej poszerzanie. Z takiego nastawienia wynika pragmatyzm, a nawet cynizm. Postawa cynicznego przystosowania kształtuje się już w dzieciństwie. Nie ma takich wartości, pamiątek, rzeczy, których warto bronić za wszelką cenę – tak myśli wielu. Nastoletni Arek nie ma współczucia dla babci, gdy traci ona swój ulubiony kredens wraz z „jakimiś” papierami i fotografiami, dla niej bezcennymi pamiątkami, niemającymi jednak na bazarze większej wartości138. Niektórym wartościowe wydaje się to, co można od razu sprzedać, zamienić, wykorzystać.

Skrupuły odkłada się na bok, a nawet w ogóle ich nie doświadcza. „Przerobiliśmy pasera” – szydzi w myślach Wazelina, gdy zdobywa jego żonę oraz spadek. „Nie becz” – cynicznie pociesza kobietę, „przecież zostawił ci wszystkiego...”139. Kalkulacja Wazeliny wydaje się prosta: skoro nadarza się okazja uwłaszczenia na majątku pasera, choremu i tak już nic nie pomoże, a środkiem do przejęcia spadku jest uwiedzenie jego kobiety, to niezwłocznie przystępuje się do działania. Stary paser to przeszłość. Liczy się teraźniejszość. Co zaś przyniesie przyszłość – nie wiadomo. Ważne, że na jakiś czas można zapewnić sobie przetrwanie.

Inny przejaw cynicznego przystosowania to wykiwanie frajera, zwłaszcza jeśli to „chamuś” ze wsi. Zenek zabawia się kosztem Mariana, którego naciąga na 350 zł – pod pozorem załatwienia biletów – i znika. Co zyskuje? Może jeden wieczór w lepszej knajpie: „jest grosz, więc można jakąś modną lalkę”140. Ta jedna chwila, wyłom w pospolitej powszedniości, wydaje się warta krętactwa. To zresztą kwestia odruchu: skoro nadarza się okazja do wykiwania frajera, to się z niej korzysta. Tak reagują drapieżniki.

W świecie, w którym trudno o sukces, łatwo za to o porażkę, cynizm jest formą samoobrony. Trzeba się otrząsnąć i żyć dalej. Jak w finale opowiadania Ten stary złodziej. Wspólnik Synek po nieudanym skoku tylko chichocze „złośliwie” ze „starego złodzieja”: „Ma stracha – rozkleił się...”141. Umiejętność chichotu to skuteczna broń, niekoniecznie zresztą zaczepna, raczej – dosłownie – obronna. Cynizm jest też skutecznym, a przynajmniej jedynym dostępnym lekarstwem na stres. Zwracaliśmy już uwagę, że wiele charakterystycznych gestów – obgryzanie, spluwanie, ocieranie potu – ma związek z napięciem nerwowym. Stąd popularność papierosów i alkoholu, które choćby doraźnie łagodzą niepokój. A także skłonność do żartów i kpin z innych. Szyderczy chichot rekompensuje poczucie własnych ułomności.

Negatywne emocje objawiają się eksplozją – niekiedy też implozją – złości. Garbaty Oleś ma „złość do Maryśki” za okazywaną mu obojętność142. Pan Antoni odczuwa „tężejącą w sobie złość” na nieporadnego przyjaciela Karola143. Karaluch bezradnie spogląda na swą „chytrą babę”, w której oczach widzi „wrogość”144. Śmiech „głośny, ostry, wzgardliwy” rozlega się po deklaracji Długiego, że sam zarobi na życie145. Paser Kiciucha podpytuje wciąż o swoją kobietę: „czy ona z kimś”146. Felek Piaskarz odprowadza „zazdrosnym spojrzeniem” efektownie ubranego Karola147. Kobietom przypisuje się zazdrość, mężczyzn zaś trawi zawiść148. Gniew objawia się szyderstwami, przekleństwami, niekiedy pragnieniem odwetu149. W skrajnym przypadku prowadzi do fizycznej rozprawy. Garbus tłucze do nieprzytomności „ryżego szczeniaka”, być może „pomiot Maryśki”, tak naprawdę pragnąc „stłuc ją” – i to „z tym samym skutkiem co ryżego...”150. Bywa i tak, że złość kumuluje się i nie znajduje ujścia. O Bródce z opowiadania Święta czytamy, że wpada „w ten swój pijacki cug jak w szambo”151.

Wprawdzie negatywne emocje są bardziej widoczne, lecz nie oznacza to, że nie doznaje się innych uczuć. Czy przeżywa się wzruszenia? Ujawniają je kobiety, mężczyźni raczej skrywają. Jak choćby Paweł Tasarz, który z przejęciem przypatruje się młodszej żonie: „coś jak tkliwość podlatywało do gardła”152. Wszyscy powściągają jednak emocje. Matka witająca syna powtarza tylko: „tyle czasu... tyle czasu”153. Mańka Zając na propozycję Wrotka, by została u niego na stałe, jedynie wytrzeszcza „ślepia w radości i zdziwieniu”154.

Empatia to cecha nielicznych. Niemniej zdarzają się niespodzianki. Cyniczny Wazelina spogląda w pewnej chwili z przejęciem na umierającego pasera; „coś jak zrozumienie” pokazuje się na jego twarzy155. Podobnie skrycie okazuje się współczucie. Pietia na widok Pawła Tasarza, z którego nieudolnego podejścia do kobiet pokpiwają koledzy, kiwa „współczująco głową”156.

Czy wypada publicznie płakać? Porzucona przez węglarza Maryśka z Włoch płacze, ale też klnie, „bo to przecież wstyd”157. Mężczyźni płaczą przeważnie pod wpływem alkoholu, jak Geno, który „zwisa po pijacku”158. Albo Ojczenasz, po którego twarzy płyną łzy, aż dławi się tym płaczem159. W przypadku mężczyzn to właśnie alkohol rozpuszcza maskę na twarzy i ujawnia skrywane emocje. Tym silniejszy potem kac, tym większa potrzeba osłonienia się szczelną tarczą – cynizmem, ironią, szyderstwem, brutalnością – aż do następnej wypitki.

Gdy żyje się we wspólnocie, i tak wszyscy wiedzą (prawie) wszystko o wszystkich. Świadomość tego stanu rzeczy wpływa na poczucie wstydu. Jak w przypadku Maryśki porzuconej przez węglarza. Kobiety chyba częściej niż mężczyźni doznają uczucia wstydu, i to w powszednich sytuacjach160. Mężczyźni odczuwają wstyd inaczej, np. na skutek niepowodzenia w relacjach z kobietą, utraty zarobku czy wystawienia się na pośmiewisko. Podczas pierwszej wizyty u Maryśki Karol kryje ręce pod stołem, zaciska je mocno, czerwienieje, ma poczucie, że wypada „głupio”161. Długi „ze wstydem” rozmyśla o braku „fartu”, a na widok bardziej utalentowanego kolegi czuje nawet „gorąco oblewające uszy”162. Znamienny wydaje się przypadek Zenka z opowiadania Wyjazd, którego ogarnia wstyd, że mógłby zostać uznany przez przechodzących obok swojaków „w samodziałowych czapkach” za „burasa”163. Z tym większym cynizmem odcina się więc od poznanych przygodnie chłopaków ze wsi.

Tu wracamy do punktu wyjścia. Co w tym świecie można by uznać za emocjonalną dominantę? Cynizm, agresję, pragmatyzm? Dostrzeżemy przejawy każdego z tych zachowań. Czasem skrywają one tkliwość, wzruszenie, wstyd. Przeważa jednak szorstkość, surowość, oschłość. Właśnie te cechy, a nie sama agresja, skłaniają do kpiny, szyderstwa, cynizmu, przy czym raczej bez zamiaru trwałego zaszkodzenia komukolwiek. Owa surowość to skutek funkcjonowania w świecie, w którym samo dążenie do przetrwania determinuje aspiracje. A zarazem puklerz chroniący przed wulgarnością, pospolitością, brzydotą, biedą.

Przekleństwa

Przekleństwa to coś pośredniego między słowem, gestem i emocją. Gdy brakuje wyrazów, zastępują je przecinki lub myślniki. Pełnią funkcje podobne jak splunięcia, stuknięcia, klepnięcia. Przynależą więc do sfery pozawerbalnej. Nowakowski pokazuje świat, który ma własne kody językowe. Nie chodzi o to, by je ujmować w leksykony czy wartościować, lecz by je zrozumieć.

Potrzebne jest tu zastrzeżenie. W opowiadaniach przekleństwa pojawiają się rzadziej niż w rzeczywistej mowie potocznej. Intencja pisarza wydaje się czytelna. Same przekleństwa nie stanowią o specyfice przedstawianego języka. W połączeniu z innymi słowami, ruchami ciała i wydawanymi dźwiękami sygnalizują emocje, nastroje, oczekiwania, potrzeby, odczucia. Poza tym przekleństwa służą również wypracowaniu hermetycznego języka, niezrozumiałego dla postronnych lub przynajmniej odstręczającego; dlatego też są ważnym składnikiem przestępczej kminy.

Przeklinają niemal wszyscy mężczyźni. Ze wspólnoty przeklinających wyłączają się inteligenci i duchowni, ale funkcjonują oni obok ogółu. Kobiety nie powinny przeklinać, ale w praktyce jest różnie. Nie wypada przeklinać matce, wdowie, małżonce, kobiecie starszej. Wypada – nieustatkowanej Mańce Dzyndzel, doświadczonej życiowo Maryśce, zbuntowanej przeciwko konwencjom Edycie. Nasycenie wypowiedzi przekleństwami sugeruje niską kulturę i ograniczoną wyobraźnię, niemniej w przypadku mężczyzn, zwłaszcza młodych, jest tylko manierą. Klnąc, odgrywa się rolę zuchwałego i nieustraszonego zawadiaki. Albo buntownika bez powodu.

Skąd się biorą przekleństwa? Z więzień, koszar, podwórek, spod kiosków piwnych, z melin, burdeli? Zapewne z każdego z tych miejsc (i wielu im podobnych) po trochu. Są pochodną ciężkiej pracy. W brutalny sposób wyrażają prawa natury. Bywają reliktem myślenia magicznego – zaklinania rzeczywistości. Poza tym dziedziczy się nawyki językowe, a także pewne wzory ekspresji własnego „ja”. Młody mężczyzna wzmożonym przeklinaniem sygnalizuje, że dorasta, wielu przekleństw bowiem nasłuchał się od dziecka. Później przekaże je swoim potomkom.

Mamy tu zresztą do czynienia z różnymi paradoksami. Od połowy lat pięćdziesiątych sztuka, szczególnie film, w znacznej mierze odzwierciedla powszedniość, w szkole autorytet nauczycieli słabnie, Kościół pozostaje przestrzenią bardziej kobiet niż mężczyzn. Z różnych powodów przekleństwa wchodzą do sfery dla nich dotychczas wyłączonej – do filmu, szkoły, książki, zyskują tym mocniejszą legitymizację jako składnik codzienności i utwierdzają w nawykach językowych. Kultura masowa, od lat sześćdziesiątych coraz silniej oddziałująca na mentalność, trywializuje również wulgarność.

Wróćmy jeszcze do pytania o pochodzenie przekleństw. Z jednej strony kiełkują one na pograniczu świata ludzi i zwierząt. Z drugiej – generuje je ludzka seksualność. Do pierwszej kategorii można by zaliczyć zwroty typu: „psiakrew”164, „psiekrwie, „kurza jego pała”165. Do drugiej – „pierdolony”166, „kurwa”167, „wielka z niego kurwa”168. Nie trzeba dodawać, że te ostatnie uchodzą, jak czytamy w opowiadaniu Busio, za przekleństwa najdotkliwsze i najcięższe. O ile zaklęcie „kurwa jego mać” może nic nie znaczyć i stanowić zaledwie przerywnik w zdaniu, o tyle nazwanie kogoś „kurwą”, a tym bardziej „wielką kurwą”, oznacza wyrok – i to raczej nieodwołalny.

Niekiedy w przekleństwie – jak w plwocinie – zbiera się tłumiona agresja. „Psiekrwie” – szepcze Piotr Złociarz pod adresem pokpiwających z niego „ludzi z tego miasteczka”169. „Kurza jego pała” – cedzi piekarz Maruszek, odprowadzając wzrokiem Złociarza170. Te moderowane jeszcze, także tembrem głosu, przekleństwa mogą okazać się zapalnikami brutalniejszych wyzwisk, a nawet otwartej agresji. Wyzwalaczem bywa alkohol. Dobiegające spod kiosku piwnego „głosy i przekleństwa” to poniekąd naturalny element małomiasteczkowego pejzażu171. Ale równanie alkohol – agresja – przekleństwa nie oddaje jednak niuansów zjawiska.

Przekleństwa dochodzą zewsząd. Barmanka w knajpie klnie, gdy słyszy trzaskające drzwi172. Żona „starego złodzieja” zirytowana nieporadnością męża na przemian klnie i zaciska usta173. Mela klnie, nie mogąc przekręcić klucza w zamku174. Przekleństwa towarzyszą więc najprzeróżniejszym codziennym czynnościom. Ułatwiają rozładowanie napięcia. Są też reakcją obronną. Piotr Złociarz, choć słyszy za plecami „obrzydliwe, zdławione chichoty”, nie wdaje się w awantury, mamrocze jedynie do siebie: „skurwyżesyny, skurwyżesyny”175. Przekleństwo to, któremu Złociarz nadaje zmodyfikowane, a zarazem silniejsze emocjonalnie brzmienie, ułatwia odizolowanie się od obcego świata i wyznaczenie granicy między „ja” i „oni”. Przekleństwa mogą posłużyć za zasłonę dymną, zza której widać co najwyżej kontury, sylwetki, lecz nie realne postacie. Ułatwiają przetrwanie.

Modyfikowanie przekleństw to przejaw indywidualizmu. Piotr Złociarz zastępuje pospolite przekleństwo „skurwysyny” rzadziej spotykanymi „skurwyżesynami”. Wtrącony spójnik „że” czyni słowo jeszcze bardziej chropowatym, wzmacnia natężenie pogardy, zwiększa zatem siłę rażenia. Zdarza się i na odwrót: modyfikuje się przekleństwa nie w celu ich wzmocnienia, lecz dla nadania im cechy własnego powiedzonka. Albo po prostu dlatego, że tak kiedyś coś się usłyszało i zapamiętało; przecież wiele wyrażeń poznaje się ze słuchu, a nie z lektury. Zwraca uwagę przypadek ciecia Walendziaka z ulicy Nowosieleckiej na Czerniakowie, odpowiedzialnego za sprzątanie pobliskiego parku176. Każdego ranka robi obchód, szuflą zagarnia śmiecie, a co śmieć, to mruczy ze złością: „Skurwydeusz. Skurwydeusz”. To „takie jego przekleństwo”177. Poniekąd swoista wizytówka. Zarazem zaklęcie, pozwalające odreagować znużenie powszedniością, a przy tym wzmacniające własną wartość i poprawiające samopoczucie. Przeklina się więc także dlatego, że chce się czymś wyróżnić. Jednak tylko nieliczni potrafią nadać przekleństwom niepowtarzalne brzmienie, jak Cesiek Główka mawiający: „Ale dwa jego w mordę mać”178. Można by ich nazwać poetami przekleństw179.

Przekleństwami dodaje się animuszu. Karol, zanim zapuka do drzwi Maryśki, przeklina cicho180. W mamrotanych przekleństwach nie ma agresji, złości, pogardy, nienawiści, słychać raczej niepewność, słabość, niepokój. Przekleństwo w takim wypadku ułatwia opanowanie strachu. Esy przed decydującą rozmową z Krwawą Adelą też najpierw nerwowo gasi niedopałki papierosów i przeklina181.

Mężczyźni przeklinają częściej za plecami kobiet niż w ich obecności, nawet jeśli przyczyną owych przekleństw są właśnie one – kobiety. Zwróćmy uwagę na przywołanego wyżej Karola: przeklina i przekracza granicę między światem męskim a kobiecym, ale po tej drugiej stronie granicy przeklinać już nie wypada, nawet jeśli Maryśka znana jest z niewyparzonego języka.

Przekleństwo jest też objawem kapitulacji. W opowiadaniu Powrót wyrzucony za drzwi wujek, „stary pijanica”, może co najwyżej miotać ze schodów „głośne przekleństwa”, nie ma jednak złudzeń, że przegrał konfrontację z siostrzeńcem182.

W niektórych sytuacjach przekleństwami wyraża się zadowolenie. Gdy Arek podszczypuje Mańkę Dzyndzel w gołą nogę, ukazującą się w rozchyleniu szlafroka, ta przeklina z wyraźnym ukontentowaniem. Te same przekleństwa w innej sytuacji mogłyby zwiastować wściekłość. Z przekleństwami jest jak z magnesem: jeden biegun odpycha, drugi – przyciąga. Nie ma zatem rady; trzeba uczyć się wsłuchiwania w przekleństwa. Są one kluczami do rozszyfrowania peryferyjnej komunikacji społecznej.

Tatuaże

W epoce Tego starego złodzieja tatuaże to przeważnie świadectwo pobytu w więzieniu, poprawczaku, służby w armii lub marynarce. A zatem ślad kontaktu, jak by powiedział Erving Goffman, z instytucją totalną. Zarazem potwierdzenie udziału w środowisku mającym swoje wewnętrzne kody. Należy uzyskać przyzwolenie na to, by ozdobić się tatuażem. Tatuaż poświadcza akceptację współtowarzyszy. Zrobienie sobie tatuażu z pominięciem reguł mogłoby zostać uznane za fałszerstwo. Poza tym technikę kłucia wzorków znają nieliczni.

Moda na tatuaże dekoracyjne pojawi się kilka dekad później – w innych okolicznościach politycznych i kulturowych. Na razie tatuaż to funkcja szczególnego doświadczenia życiowego – w twórczości Nowakowskiego głównie więziennego. O tatuażach właściwie należałoby napisać w rozdziale poświęconym wspólnocie przestępczej. Jeśli omawiamy wzorki tutaj, to głównie z tego powodu, że tatuaże współtworzą kod komunikacji niewerbalnej. Są pismem obrazkowym, które wiele mówi o wyobraźni, estetyce, poglądach. Weźmy opowiadanie Tajemnica starego fortu. Chłopcy zachodzą do lubianego Dziadźki, szkolnego woźnego, który opowiada im niezwykłe historie. Z upodobaniem wpatrują się w jego „wyblakły tatuaż na dłoni, przedstawiający węża owiniętego wokół sztyletu”. Wiedzą, że jest to pamiątka z czasów służby w marynarce wojennej. Jeden z chłopców chciałby mieć podobny tatuaż. Ale starszy kolega odradza mu stanowczo: „Takie rzeczy robi się tylko w wojsku albo w więzieniu. Inaczej nie wypada”183. Ten niepozorny rysunek na dłoni Dziadźki uświadamia chłopcom reguły obowiązujące wśród mężczyzn.

Wykonawcy wzorków to swoisty cech, który z pokolenia na pokolenie dziedziczy wiedzę o technikach kłucia oraz symbolach. Sprawiają wrażenie alchemików dysponujących wiedzą tajemną. Czasem wystarczy spojrzeć na wzorek, by od razu rozpoznać rękę więziennego artysty: „Piękna robota. Jojnego robota”184. Albo: „Robił mu Jojny, najlepszy na Gęsiówce artysta”185. Najwięcej o Jojnem (Jojnym) przeczytamy w opowiadaniu Trzeci dzień: „Pięknie kłuł Jojne tatuaże. Wszystko równo i gęsto kłute. Bardzo prosili Jojnego o tatuaże”186. Pamięta się, że niegdyś stary Tapeta też potrafił udanie „kłuć”187. Docenia się zasługi Busia, który „pięknie rysował i kłuł dla chłopaków wzorki”, nim stał się kapusiem188.

Technika wykonywania tatuażu nie wydaje się skomplikowana. Potrzebny jest kawałek materiału, trzy igły oraz barwnik, przeważnie z sadzy i ołówkowego grafitu189. Na materiale wyznacza się zarysy przyszłego tatuażu, przykłada do wybranej części ciała i nakłuwa igłami, wprowadzając barwnik pod skórę. Prymitywny tatuaż może zrobić każdy, stąd zresztą nieporadne kropki czy kreski widniejące na ciałach mężczyzn. Aby powstał wzorek, trzeba jednak ręki artysty, który wykaże się niemal chirurgiczną precyzją, malarskim prowadzeniem kreski, znajomością symboli i motywów, a do tego wyobraźnią. Tak właśnie dzierga Jojne, „powszechnie uznany specjalista od tatuowania”190.

Jojne namyśla się, przymyka oczy i wkrótce ukazują się na ciele „gwiazdy Syberii, jelenie, piękne dziewczyny”. Każde więzienie ma swoją specyfikę. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego czytamy głównie o Gęsiówce z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych, gdzie spotyka się jeszcze więźniów podtrzymujących zwyczaje z czasów carskich. Stąd właśnie owe „gwiazdy Syberii”. Zdumiewa fantazyjność niektórych tatuaży. Na ramieniu Starego Gałusa, nestora złodziejskiego fachu, bywalca Gęsiówki, nawet po latach można rozpoznać „kształt przypominający kielich, kartę z wyraźnym asem treflowym i dwa noże” oraz półkolisty napis okalający tę kompozycję: „to mnie gubi”191. Kaczor „na kluskowatym mięśniu przedramienia” ma poruszającego się „wytatuowanego kowboja w rozłożystym kapeluszu”. Brzuch Trzyczwartaka zdobi „żaglowiec, kłuty wyraźnie grubą krechą”, „wyżej kontury wyspy z palmami”192. Podobny wzorek, tyle że na piersi, ma Zenek z opowiadania Kwadratowy: „piracki bryg, kołyszący się na zębatych falach”193. Na przedramieniu Długiego widnieje „wschodzące słońce wolności”194. Książę Nocy obnaża w pewnej chwili „chude ramię”, na którym widać „czarno tatuowany wizerunek kobiety”195. Polder ma na przedramieniu całą „tapetę ozdobną”: „czaszka, naga baba, a wyżej święta panienka”196. Na piersiach Ceśka Główki widać gwiazdę oraz kobietę „o małpiej twarzy” z „nogami rozrzuconymi szeroko”197. To „często spotykany wzór”. Podobnie jak „wytatuowany wąż” na dłoni198. Do tego „złodziejskie kalendarzyki”, sumujące liczbę wyroków.

Najmocniej zapada w pamięć tatuaż na ramieniu Ząbka z opowiadania Książę Nocy: „świetna robota, zarówno pod względem gęstego ściegu, umiejętnego cieniowania i pewnej kreski”, jak też „rysunku delikatnego, wyrazistego”. Tatuaż przedstawia „różę o szerokich, mięsistych płatkach, w niej umieszczony został wizerunek Matki Boskiej”. Rysunek ożywiają trzy kolory: „krwiście czerwone płatki róży na czarnej łodyżce i niebieska twarz Świętej Matki”199. Oto więzienny mikrokosmos.

Wzorki kłuje się najczęściej na przedramionach, bicepsach, barkach, brzuchu, piersiach200. Ci bardziej drapieżni wybierają piersi, np. Synek, który pojawia się w „rozchełstanej koszuli” odsłaniającej „owłosioną i poznaczoną tatuażami” klatkę201. Zdarzają się i tacy, zwłaszcza młodzi i zdeprawowani, którzy mają wytatuowane „piersi, plecy, nogi, wszystko”, łącznie z intymnymi częściami ciała202. Starzy złodzieje poprzestają na bardziej dyskretnych rysunkach.

Zwraca uwagę kolorystyka tatuaży. Podziwia się tych, którzy mają ciało „obrysowane w różnych kolorach”203. Na początku lat pięćdziesiątych zamieszkuje we Włochach Marynarz, niezwykły obieżyświat. Jego wzorki różnią się od tych znanych z więzień czy poprawczaków. Na piersiach ma kolorowego orangutana z Borneo oraz tygrysa z Bengalu. Brzuch ozdabia żaglowiec z załogą gotową do abordażu. Podobno Marynarz pływał na statkach brytyjskiej floty handlowej, o czym opowiada skąpo, lecz ze znawstwem. „Dobrze było wypić z nim wódkę, mieliśmy wrażenie, że coś z jego przygód staje się naszym udziałem” – wspomina pisarz204. Przeważa jednak prosta, czarna kreska, jak na ramieniu Ryśka zwanego Księciem Nocy.

Wprawne oko dostrzeże szczegóły. „Piękne wzorki, ślicznie kłute, przez git fachowców kłute” – przechwala się bohater Losu205. „Słabo kłute” – krzywi się Kaczor206. „Kłute przy mnie” – potwierdza Ząbek207. „A to nie przy mnie kłute” – przypatruje się Hiszpan rękom Długiego. Z uwagą potem ogląda „kalendarzyk złodziejski” z wpisanymi „trzema cyframi: raz, dwa, trzy”. „Parę ładnych lat – ocenia wreszcie – trzy wyroki”. Wtrąca się wtedy Rysiek zwany Księciem Nocy: „U mnie już pięć”. „Twoje wyroki! Po miesiącu. Takie wyroki” – kwituje te niepoważne odsiadki Hiszpan208. Sfałszowanie dowodu osobistego, jakim jest tatuaż, wydaje się o wiele trudniejsze niż urzędowego dokumentu. Może dlatego starzy złodzieje sceptycznie oceniają nazbyt barwne wzorki i niechętnie odsłaniają własne. Jak wyjaśnia Kaczor (z opowiadania Trzyczwartak): „Tatuaże to frajerska rzecz... najłatwiej wtedy wpaść”209.

Tatuaż to identyfikator, niekiedy zdradliwy, ale mimo wszystko ułatwiający orientację: taki jestem, znam tych i tych, byłem tu i tu, uważam to i to. W opowiadaniu Chamuś czytamy o zgranej paczce warszawiaków, która przyjeżdża do kopalni Marcel na zarobek. Występujący w pierwszej osobie narrator wyjaśnia: „Jeszcze u lekarza w Katowicach spiknęliśmy się w ferajnę. Poznaliśmy się od razu po swojackiej mowie i tatuażach, które prawie każdy z nas miał. Patrzyłeś – a tu gwiazda wolności, stary złodziejski wzorek, tam znów kobita cała naga, jeden miał taką kobitę wytatuowaną w dwóch kolorach – niebieskim i czerwonym tuszem. Więc od razu zebraliśmy się na boku i pojechaliśmy do tej kopalni Marcel”210. Można by powiedzieć, że tatuaże pieczętują przynależność do wtajemniczonych. Czasami mówi się o kimś po prostu „ten z tatuażem na dłoni” i wszyscy wiedzą, o kogo chodzi211.

Tatuaże ułatwiają rozróżnienie swoich od obcych. O tym, że nie każdy może zostać dopuszczony do wspólnoty, świadczy (autentyczne) zdarzenie opisane w Księciu Nocy212. „Pod celą” małolatów chłopak ze wsi, niejaki Schabek, „dręczony z powodu swego gapiostwa i tępoty”, najpierw jest zwodzony obietnicą więziennego wzorku, a następnie zostaje tatuażem napiętnowany. Specjalista od wzorków dzierga mu na plecach „traktor z wielkim chujem, bardzo efektownie wyrastającym z siodełka pojazdu, ozdobionego fabryczną nazwą Ursus”. Cóż, cela nie była i nie będzie „idealną komuną więźniów połączonych braterstwem, równością i wzajemnym szacunkiem”213.

Kobiet z wzorkami raczej się nie spotyka. Przynajmniej w opowiadaniach Marka Nowakowskiego. Zwraca jednak uwagę przypadek Mańki Dzyndzel, która wykrzykuje w pewnej chwili do Arka: „myślisz, że kochać nie umiem!?”, po czym szarpie bluzkę, aż ukazują się piersi, poznaczone „krótkimi, białymi bliznami”. „Dużo blizn. Jak kreseczki”. „To z miłości” – wyjaśnia Mańka. Z zawiedzionej miłości „porżnęła się żyletką”214. O sznytach, nacięciach, bliznach, też częściej widocznych u mężczyzn, trzeba by pewnie napisać osobno. Pełnią one niekiedy podobne funkcje jak tatuaże, przynależą jednak raczej do zagadnień psychologicznych. Wspominaliśmy już zresztą o więziennych samookaleczeniach w rozdziale o wspólnocie przestępczej.

Można by się zastanawiać nad znaczeniem wzorków, o których opowiada Nowakowski. Owe parostatki, gwiazdy, gołe baby, trupie główki nasuwają skojarzenia z wolnością, erotyzmem, śmiercią. Ciekawe wydają się kompozycje imitujące sceny z Dzikiego Zachodu („kowboj w rozłożystym kapeluszu”) lub przywołujące legendy pirackie („żaglowiec”, „piracki bryg”). Ich wspólny mianownik to tęsknota – choć nie wiadomo, czy tylko za swobodą, czy za gangsterstwem na większą skalę, ekscytującymi przygodami z awanturniczej powieści. A najciekawsze okazują się wzorki nawiązujące do tradycji złodziejskich z XIX w., w latach czterdziestych i pięćdziesiątych wciąż zrozumiałe, ale chyba dla ostatniego już pokolenia przestępców. Busio ma wytatuowaną na piersi „wielką gwiazdę wolności”. „Jeszcze ruskie urki, te z Odessy, miały takie gwiazdy” – tłumaczy nastoletniemu współwięźniowi215. Znamienna wydaje się też scena, w której Kaczor ogląda starczą, wyschniętą rękę Gałusa i doczytuje się napisu: „To mnie gubi”216. Dawne wzorki, powielane przez kilka pokoleń przestępców, utrwalane w takich więzieniach jak Gęsiówka, zawierają też przekaz etyczny – nakaz, zakaz czy ostrzeżenie. Tatuaż to zatem istotny komunikat – szczególnie dla ludzi, którym łatwiej porozumiewać się za pomocą obrazków niż pisma. Dla nich ciało to tablica do zapisania. Tym bardziej że nie licząc paru drobiazgów, poza własnym ciałem niewiele się posiada. Nieprzypadkowo pisarz używa określenia „rysunkowa mapa życia”217.

Po raz kolejny przekonujemy się tu, jak trudno opisać świat ludzi, którzy pozostawiają po sobie niewiele tekstów i bynajmniej nie tylko słowami się porozumiewają. Twórczość Marka Nowakowskiego okazuje się niezastąpionym przewodnikiem.

1 Wariatka, s. 93.

2 Ten stary złodziej, s. 30. Zob. też Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 287.

3 Ten stary złodziej, s. 29, 31, 33.

4 Trampolina, s. 131.

5 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273.

6 Wariatka, s. 81.

7 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 273.

8 W komisariacie, s. 8.

9 Umierający paser, s. 41.

10 Benek Kwiaciarz, s. 209.

11 Złoto, s. 249.

12 Wyjazd, s. 331.

13 Józwa, s. 343.

14 Maniuś Kropa, s. 361.

15 Chamuś, s. 367–368.

16 Kocioł, s. 6.

17 Trzyczwartak, s. 134.

18 Artyści, s. 153.

19 Złoto, s. 235, 246.

20 Fujara czy jak go tam, s. 78.

21 Benek Kwiaciarz, s. 189.

22 Ożenili..., s. 68.

23 Wyjazd, s. 331.

24 Sielanka, s. 308.

25 Stacja benzynowa, s. 53.

26 Niedziela, s. 111.

27 Ożenili..., s. 63.

28 Złoto, s. 245.

29 Wariat, s. 188.

30 Fujara czy jak go tam, s. 84.

31 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

32 Tapeta, s. 59.

33 Robaki, s. 288.

34 Wyjazd, s. 329.

35 Książę Nocy, s. 110; Powidoki 1, s. 207.

36 Ożenili..., s. 67.

37 Wojskowy Żebrak, s. 13.

38 Złoto, s. 233.

39 Szabla, s. 53.

40 Ożenili..., s. 71.

41 Odwaga, s. 66.

42 Ten stary złodziej, s. 31.

43 Ożenili..., s. 61–62.

44 Ożenili..., s. 73.

45 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 120. Zob. też Ożenili..., s. 62.

46 Język, s. 146.

47 Trzyczwartak, s. 131.

48 Wyjazd, s. 332. Zob. też Złoto, s. 247; Niedziela, s. 122.

49 Chamuś, s. 368.

50 Artyści, s. 153.

51 Wysoki w okularach, s. 128. Zob. też Maniuś Kropa, s. 353.

52 Święta, s. 196.

53 Wysoki w okularach, s. 129.

54 Powrót, s. 142.

55 Sielanka, s. 295.

56 Chłop, który zmarniał, s. 232.

57 Maniuś Kropa, s. 360–361.

58 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 290.

59 Tapeta, s. 59.

60 Busio, s. 348.

61 Powrót, s. 138.

62 Sielanka, s. 294.

63 Wariatka, s. 92.

64 Złoto, s. 249–250.

65 Fujara czy jak go tam, s. 83.

66 Umierający paser, s. 39.

67 Złoto, s. 237.

68 Tapeta, s. 54.

69 W wolny wieczór, s. 92.

70 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

71 Umierający paser, s. 43.

72 Wariatka, s. 86, 87.

73 Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 45.

74 Ożenili..., s. 70.

75 Fujara czy jak go tam, s. 77.

76 Sielanka, s. 308, 315.

77 Węglarze, s. 126.

78 Wariatka, s. 86.

79 Złoto, s. 236.

80 Benek Kwiaciarz, s. 200.

81 Ożenili..., s. 71.

82 Sielanka, s. 313.

83 Ożenili..., s. 65.

84 Trzyczwartak, s. 128.

85 Maniuś Kropa, s. 355.

86 Złoto, s. 243–244.

87 Fujara czy jak go tam, s. 83.

88 Złoto, s. 246.

89 Wyjazd, s. 333.

90 Sielanka, s. 309.

91 Powrót, s. 138–139.

92 Artyści, s. 158; Niedziela, s. 124.

93 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259.

94 Święta, s. 196.

95 Głowa, s. 34.

96 Benek Kwiaciarz, s. 206; Święta, s. 201.

97 Głowa, s. 29.

98 Interes, s. 373.

99 Porachunki garbusa, s. 49.

100 Ożenili..., s. 68.

101 Fujara czy jak go tam, s. 86.

102 Ożenili..., s. 68.

103 Sielanka, s. 326.

104 Tapeta, s. 57, 58.

105 Powrót, s. 135.

106 Ożenili..., s. 72.

107 Śmieszna historia, s. 37.

108 Sielanka, s. 298, 305.

109 Opowieść, s. 111.

110 Robaki, s. 311.

111 Zob. np. Trzyczwartak, s. 122.

112 Umierający paser, s. 36.

113 Porachunki garbusa, s. 47.

114 Trzyczwartak, s. 110.

115 Złoto, s. 236.

116 Złoto, s. 236.

117 Złoto, s. 237.

118 Wojskowy Żebrak, s. 12; Robaki, s. 330.

119 Sielanka, s. 307. Zob. też Powidoki 3, s. 66.

120 Sielanka, s. 293.

121 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

122 Sielanka, s. 307, 310, 312.

123 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281; Sielanka, s. 292, 293, 307.

124 Kocioł, s. 26.

125 Złoto, s. 239.

126 Powidoki 1, s. 239. Zob. też Z. Herbert, Fotoplastikon [w:] idem, Hermes, pies i gwiazda, Warszawa 1997, s. 59.

127 Powidoki 2, s. 21.

128 Złoto, s. 249.

129 Chamuś, s. 368.

130 Ożenili..., s. 69.

131 Fujara czy jak go tam, s. 87.

132 Wojskowy Żebrak, s. 12.

133 Ożenili..., s. 63, 72.

134 Fujara czy jak go tam, s. 84.

135 Złoto, s. 238, 239–240.

136 Interes, s. 378.

137 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 277.

138 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 259–260.

139 Umierający paser, s. 45.

140 Wyjazd, s. 337.

141 Ten stary złodziej, s. 33.

142 Porachunki garbusa, s. 48.

143 Ożenili..., s. 65.

144 Chłop, który zmarniał, s. 229.

145 Sielanka, s. 322–323.

146 Umierający paser, s. 38–40.

147 Ożenili..., s. 68.

148 Chłop, który zmarniał, s. 217–218.

149 Zob. np. Złoto, s. 240; Porachunki garbusa, s. 49; Fujara czy jak go tam, s. 81.

150 Porachunki garbusa, s. 51.

151 Święta, s. 195.

152 Fujara czy jak go tam, s. 83.

153 Powrót, s. 135.

154 Chłop, który zmarniał, s. 218.

155 Umierający paser, s. 44.

156 Fujara czy jak go tam, s. 86.

157 Ożenili..., s. 67.

158 Trzyczwartak, s. 122.

159 Chłop, który zmarniał, s. 228.

160 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 274.

161 Ożenili..., s. 68.

162 Sielanka, s. 302.

163 Wyjazd, s. 334.

164 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

165 Złoto, s. 248.

166 Książę Nocy, s. 203.

167 Busio, s. 347.

168 Busio, s. 345.

169 Złoto, s. 248.

170 Złoto, s. 249.

171 Np. Ożenili..., s. 66.

172 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

173 Ten stary złodziej, s. 30.

174 Tapeta, s. 54.

175 Złoto, s. 240.

176 Chodzi tu prawdopodobnie o współczesny park Akcji Burza.

177 Józwa, s. 342.

178 Los, s. 217.

179 Karnawał i post, s. 9.

180 Ożenili..., s. 70.

181 Maniuś Kropa, s. 352.

182 Powrót, s. 140.

183 Tajemnica starego fortu, s. 122.

184 Trzyczwartak, s. 117–118.

185 W komisariacie, s. 9.

186 Trzeci dzień, s. 100.

187 Tapeta, s. 58.

188 Busio, s. 345.

189 Karnawał i post, s. 176; Powidoki 2, s. 175.

190 Trzeci dzień, s. 100.

191 W komisariacie, s. 9.

192 Trzyczwartak, s. 117–118.

193 Kwadratowy, s. 151.

194 Sielanka, s. 293.

195 Sielanka, s. 293.

196 Kocioł, s. 14.

197 Los, s. 217.

198 Trzeci dzień, s. 89.

199 Książę Nocy, s. 196.

200 Zob. też Popapraniec, s. 138.

201 Ten stary złodziej, s. 27.

202 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

203 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

204 Powidoki 3, s. 171–172.

205 Los, s. 217.

206 W komisariacie, s. 9.

207 Tapeta, s. 58.

208 Sielanka, s. 293.

209 Trzyczwartak, s. 118.

210 Chamuś, s. 362.

211 Zob. np. Kocioł, s. 12; Popapraniec, s. 132.

212 Relacja M. Nowakowskiego, 3 VIII 2011 r.

213 Książę Nocy, s. 200.

214 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

215 Busio, s. 349.

216 W komisariacie, s. 9.

217 Karnawał i post, s. 177.

Papierosy i alkohol

Papierosy

Palą niemal wszyscy mężczyźni. Dlaczego? Zwięzłą odpowiedź daje Piotr Złociarz: „Najlepiej zakurzyć. To pomaga. Nietrudno przyuczyć się. Nietrudno. A pomaga”1. Poza tym z paleniem wiąże się tak wiele rytuałów, że właściwie nie sposób nie palić. To nie przypadek, że jednym z nielicznych, którzy nie palą, jest „wariat od piekarzów”; to jemu właśnie Złociarz udziela zacytowanej wyżej rady.

Chłopcy naśladują dorosłych mężczyzn. Oto kilku trzynastolatków spotyka się za śmietnikiem jednego z włochowskich pekinów. Prowodyr Arek najpierw częstuje „marmoladkami”, potem wyciąga papierosy. „Niekiepskie” – po męsku zachęca kolegów. Wkrótce za wzorem starszych chłopcy traktują papierosy jako nieformalną walutę albo przelicznik podczas transakcji. Krok po kroku uczą się wieloznacznych funkcji papierosów. Arek układa się z „paką Rudego”, ułatwiając dostęp do jabłoni w zamian za papierosy i klisze filmowe2. Później w grę wejdę poważniejsze interesy, niemniej papierosy pozostaną jednym ze wskaźników wartości.

Chłopięcą wyobraźnię pobudzają filmy i powieści. Nieprzypadkowo tytuł jednego z najważniejszych opowiadań Nowakowskiego o dorastaniu na przedmieściu – Skarb w Srebrnym Jeziorze – nawiązuje do popularnej powieści Karola Maya. Ci, którzy czytają najwięcej, podsuwają pomysły pozostałym. Wspominaliśmy już o jednej z zabaw: chłopcy rozkładają się pod bujnym listowiem kasztanów i wypalają fajkę pokoju, czyli „zdobycznego papierosa”3. Z kolei starsi chłopcy powielają zachowania podpatrzone w kinach. Wszak mężczyźni, szczególnie ci twardzi i niepokorni, pojawiają się na ekranie z papierosem. Dochodzi do tego jeszcze wizja „miasta”, knajp, gdzie w obłokach dymu, przy zastawionych stolikach i akompaniamencie orkiestry przeżywa się chwile triumfu.

Smak papierosów wzmacnia jeszcze konspirowanie przed starszymi. Rodzice i nauczyciele ścigają palaczy, choćby dla zachowania pozorów, bo przecież sami ojcowie przeważnie palą. W opowiadaniu Szabla zaprzyjaźnieni chłopcy zbierają się w komórce na podwórku Cygana. Odważniejsi, z Cyganem na czele, zaraz sięgają po papierosy. Ale ojciec Cygana, krawiec, wpada do komórki, podbiega do syna i „mówi ze złym uśmiechem: Kurzyłeś, znowu kurzyłeś?”. Wyciąga chłopaka na zewnątrz i tłucze „gdzie popadnie”. „Cygan z twarzą mokrą od łez wraca do chłopców i oznajmia krótko: – Zlał mnie stary. Ale nawet nie pisnąłem. Tylko przygryzłem wargi”. Jednak „broda drży mu żałośnie”4. Represje mają i ten skutek, że wśród chłopców utrwala się podział na odważnych i lalusiów5. Z czasem może on się przekształcić w podział na wspólników i frajerów. Zresztą i starsi palacze niekiedy muszą konspirować, bo przecież nie wszędzie wolno palić. Można dostrzec, jak ktoś zapala papierosa, zaciąga się „ukradkiem, osłaniając papierosa dłonią”6.

Niemniej papierosy sprzyjają porozumieniu chłopców i starszych mężczyzn. Przypomnijmy woźnego Dziadźkę, który strzeże szkoły przy Parkowej. Intryguje chłopców jego wyblakły tatuaż na ręku, lubią do niego zachodzić, bo „pogadać można, posłuchać czegoś fajnego”, „niemało ten Dziadźka przecież w życiu słyszał i widział”. Stary woźny zwykle przysiada na schodkach i karmi gołębie. Słucha zwierzeń chłopców. Milczy. Chłopcy częstują go papierosem i wtedy Dziadźka ożywia się, opowiada i doradza. Bez opowieści Dziadźki o forcie włochowskim wakacje byłyby nudne i monotonne7. A zdarza się i tak, że nauka w powszechniaku kończy się wspólnym wypaleniem papierosów z ulubionym nauczycielem. Chłopcy zapraszają swojego wychowawcę, pana Albina, nad staw, wyciągają papierosy przygotowane na tę okazję, nie byle jakie, lecz „amerykany”. Nauczyciel zaciąga się „wonnym dymem”, wspomina pierwszą lekcję. Chłopcy wiedzą, że coś nieuchronnie kończy się w ich życiu, ale czują się już mądrzejsi, bardziej odpowiedzialni8. Tak właśnie odbywa się przekaz obyczajów, tradycji.

Zwraca też uwagę scena z opowiadania Cela osiemdziesiąta ósma: „nowy” wyciąga zza pazuchy żółtą papierośnicę, podarunek od ojca. „Nikt takiej nie miał”9. Papierośnica okazuje się pusta, ale nie to jest tu istotne. Ta rodzinna pamiątka symbolizuje przekazywanie zwyczaju palenia z pokolenia na pokolenie. Dla niektórych papieros pozostanie jedyną przyjemnością, małą radością na co dzień, przerywnikiem powszedniości, namiastką czasu wolnego. Chłopięce fantazje blakną. Pozostanie prosta filozofia, zwięźle ujęta przez Piotra Złociarza: „Najlepiej zakurzyć. To pomaga”.

Papierosy stają się z czasem męskim niezbędnikiem. Niekoniecznie trzeba mieć przy sobie paczkę papierosów, nie wspominając już o papierośnicy. To raczej przywilej zamożniejszych. Marynarka – z kieszonkami i zakamarkami – ponownie ujawnia tu swoje zalety. Niczym w bluzie wojskowej można w niej schować wszystko, co najbardziej potrzebne. Charakterystyczny gest to „przewracanie” albo „przetrząsanie” kieszeni w poszukiwaniu choćby połówki papierosa, ukrytej tam na wszelki wypadek10. Ktoś „wygrzebał z kieszeni pogniecionego papierosa”11. Marynarka ułatwia też przemycenie szczypty tytoniu „pod celę”: jeden z bohaterów opowiadania W komisariacie szuka „czegoś za podszewką kieszeni”, wreszcie wygrzebuje „kilka połamanych i skruszonych papierosów”, wybiera najlepszego, przypala „niewielkim kawałkiem siarczanej trzaski”, po czym chciwie wciąga dym12.

Papierosy przechowuje się głównie w dolnych kieszeniach marynarki. Kieszonka u góry jest za to dobrym schowkiem na lufkę (fifkę). Kulas np. spokojnym, pewnym ruchem wydobywa „z górnej kieszonki” lufkę i osadza w niej papierosa13. Lufki używają głównie ci, którzy przywiązują wagę do bogatszych rytuałów palenia – niejaki Kubuś, właściciel „wiśniowej lufki”14, czy Esy, posiadacz „długiej lufki”15. Lufka to również namiastka filtru. Używają jej starsi, licząc na delikatniejszy smak dymu16. A także kobiety, pragnące złagodzić skutki palenia i naśladujące styl kawiarniany. Mańka Dzyndzel pali papierosa „w szklanej lufce”17. Panna Mira, zapracowana w ogrodzie, która „co i raz podnosi się z klęczek”, zapala papierosa, osadziwszy go starannie i z namysłem w lufce18. Poza tym lufka sprzyja oszczędzaniu; można w niej palić połówkę, a nawet ćwiartkę papierosa. Tak czyni Marian z opowiadania Wyjazd, który zazwyczaj przełamuje papierosa, osadza połówkę „w drewnianej lufce”, a drugą połówkę chowa do kieszeni. Jego zapobiegliwym czynnościom przygląda się Zenek, który sobie pokpiwa: „Po wsiowemu. Oni tak zawsze: na pół i ani trochę nie zostawią”19. To zresztą ciekawy przyczynek do wyobrażeń o miejskim i wiejskim stylu palenia. W praktyce różnice te nie wydają się znaczące.

Najwyższą wartość papierosy zyskują w więzieniu. Kwadratowy, wkraczając do celi, ma przy sobie ich zapas otrzymany od matki20. Częstuje szerokim gestem. Widać, że to dla niego nie pierwszyzna. Zyskuje też względy inspekcyjnego: „Zupę masz u mnie z tłuszczykiem. Zawsze, jak w banku”21. Już ta scena ujawnia wartość papierosów jako więziennej waluty oraz haraczu. W więzieniu pali się tak, by nie stracić ani wiórka tytoniu, nie uronić odrobiny dymu. Tutaj właśnie pali się z największą „rozkoszą”, nasyca „dymem mocnym, odurzającym”, aż niedopałek parzy w palce22. Palą jednak uprzywilejowani, przede wszystkim z „Londynu”, frajerom pozostaje wąchać dym z daleka. Zaproszenie przez celowego do wspólnego palenia oznacza dopuszczenie do więziennej wspólnoty23. Poza tym papierosy kojarzą się z wolnością24. Zwyczaje związane z paleniem, które można zaobserwować w więzieniu – jak poczęstunek, płacenie tytoniem, odurzanie się dymem – stanowią odbicie codziennych nawyków, zostają tu utrwalone i oddziałują potem na powszednie obyczaje.

Zapalanie i gaszenie papierosa to pozornie trywialna czynność. Może jej towarzyszyć zależnie od sytuacji wiele dodatkowych gestów. Choć pali się na ogół papierosy gotowe, a nie skręty, gest skręcania papierosa pozostaje trwały. Piotr Złociarz lubi przed przypaleniem nieco uformować papieros25. Podobnie czynią inni mężczyźni: „Narzekają na wilgotny tytoń w sportach. Uważnie miętoszą pozbijane papierosy”26. Samo przypalanie, szczególnie na ulicy, w wietrzną pogodę, wymaga ostrożności: ruchliwy ognik trzeba otoczyć dłońmi, czasami dopiero po kolejnej próbie udaje się zapalić27. Zapalanie i gaszenie ujawnia emocje, nastrój, oczekiwania. O jednym z krewkich mężczyzn czytamy, że jak tylko sposobi się do bitki, zaraz zapala papierosa, co wzmaga jego bojowy nastrój28. Ale i na odwrót: zapalanie to gest towarzyszący zdenerwowaniu, niepokojowi, niepewności. Jeszcze wyrazistszym gestem bywa gaszenie. „Gniótł ze złością papierosa, wreszcie przełamał go i odrzucił”29; „Roztarł o krawędź łóżka niedopałek i zaklął”30; „Zdusił o szybę papierosa. Na wilgotnym szkle została czarna plamka popiołu”31. Każdy z tych gestów ujawnia emocje: złość, irytację, zniechęcenie.

Emocjonalne gesty towarzyszące paleniu zdają się jeszcze wyraziściej cechować kobiety. Ale niewiele z nich sięga po papierosy. Czynią tak albo kobiety ostentacyjnie wulgarne (jak Mańka Dzyndzel), albo kobiety uliczne („stały gromadką, paliły w rękawach papierosy”32), albo kobiety naśladujące lub z konieczności podejmujące męskie role (panna Mira, Irka Trzyczwartakowa). Osobny przypadek to wspólniczki ze złodziejskiej gildii, traktowane przez mężczyzn po partnersku. W opowiadaniu Zakochane gołąbki Karol Przygoda przesyła aresztowanej Mańce w pierwszej kolejności „dwieście papierosów” – do palenia i na wymianę33.

Palaczek przybywa. W latach sześćdziesiątych dochodzi wręcz do emancypacji nikotynowej kobiet. Dotyczy ona z jednej strony młodych kobiet, niechętnych powielaniu dotychczasowych ról społecznych, jak tych z opowiadania Artyści, z drugiej – urzędniczek, robotnic, również nauczycielek, dla których wspólnota zawodowa ma nie mniejsze (niekiedy większe) znaczenie niż rodzina i sąsiedzi. Kobietą na granicy dwóch epok jest bohaterka opowiadania Gonitwa. Przyucza się do palenia, początkowo krztusi się dymem, ma oczy pełne łez, a pod wpływem badawczego spojrzenia męża dłońmi odgania dym od siebie, jak gdyby nie miała nic wspólnego z paleniem34. Kobiety palą nieco inaczej niż mężczyźni, co widać zwłaszcza we wcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego. Sięgają po papierosy jako swoisty środek uspokajający. Po śmierci Kiciuchy jego żona „wykrztusza” tylko: „papierosa”, a jeden z otaczających łoże zmarłego mężczyzn podaje jej sporta35. Zirytowana Mela Tapetowa zwraca się do Ząbka: „Daj”, po czym wyjmuje mu „z ust papierosa” i zaciąga się „chciwie”, ale – widać nienawykła do „chciwego” palenia – krztusi się dymem i kaszle, „wybałuszając oczy”36. Na zachowanie Meli warto zresztą zwrócić uwagę. Kobiety, paląc papierosy, słabiej się zaciągają, dyskretniej też wypuszczają dym. Raczej nie zdarza się im, jak bohaterowi Opowieści, wyrzucać z siebie „haustów dymu” w czasie rozmowy37. Nawet Irka Trzyczwartakowa, kobieta zmaskulinizowana, nie bucha dymem jak parowóz, lecz wypuszcza „cienkie strużki dymu”, przez chwilą śledzi je jeszcze, „zadzierając” nieco głowę”38. Irkę, Melę czy bohaterkę Gonitwy można uznać za prekursorki kobiecego stylu palenia. Na razie nawet „dziewczyny” z ulicy (jak z przytoczonego wyżej cytatu) palą dość dyskretnie, skrywają papierosy w rękawach płaszczy.

Mgiełka tytoniowego dymu otacza na ogół męską rozmowę. „Ćmili papierosy. Pogadywali” – to charakterystyczne opisy spotkań39. Rozmowa – i to między nieznajomymi – często zaczyna się od prośby o papierosa lub zapałki. „Dozorca tego domu jest człowiekiem niemłodym i rozmownym. Chętnie do ciebie zagada. – Ano, dzień mamy ładny... Ludzie są tacy, siacy... Jeśli znasz się na rzeczy, poczęstuj go papierosem. Będzie zaciągał się chciwie; pokiwa głową, powie coś o zdrowiu i polityce” – radzi narrator opowiadania Młody w niebieskim kombinezonie40. W opowiadaniu W wolny wieczór Karol prosi kogoś o ogień, podpytuje, potem obaj mężczyźni kierują się do knajpy41. Rozmowa Zenka i Mariana rozpoczyna się podobnie: Zenek wyjmuje swoją paczkę sportów i częstuje42. Znajomek Józwy, przybysz ze wsi, który zazdrości Józwie kupionej krowy, „nic się nie odzywa”, tylko podtyka papierosy, na co Józwa odpowiada zaproszeniem na ćwiartkę43. Papierosowy poczęstunek służyć może pojednaniu lub rozejmowi. Udobruchany nieco Stasiek Marynarz po bójce z Zanorzykiem zwraca się do Rekina z prośbą: „daj zajarzyć”, a ten „uprzejmie” podsuwa mu paczkę44. Podobnie w opowiadaniu Tapeta: Ząbek wyciąga sporty, razem z Tapetą przypalają, a tytoniowy dym działa nie tylko kojąco, ale przypomina też o wspólnej przeszłości. Sprzyja zgodzie45.

Bywa, że papieros nie sprawia przyjemności. Zły nastrój Benka objawia się zduszeniem papierosa „o ścianę”. Dym nie smakuje w „gorące, duszne popołudnie”. Szef Benka Kwiaciarza, będąc w nie najlepszym humorze, spluwa, przygarbia się, depcze papierosa, a w końcu wymrukuje: „Nie smakuje”46. Papierosy nabierają smaku podczas przyjaznej pogawędki. Wzmacniają także działanie wspólnie pitego alkoholu. Humor poprawia się szefowi Benka, gdy ten przynosi „ćwiartkę i kawałek kiszki na zagrychę”. „Dobre, pomaga...” – ocenia szef. Radzi też Benkowi: „Wypij od razu, no, trach”. Znów „łapczywie” pali papierosa. „I dym już smakuje”47. Z kolei bohater opowiadania Chęć, chcąc nakłonić spotkaną kobietę, by usiadła koło niego, oznajmia, że „na stojaka” „dym nie smakuje”48. Kobieta przyjmuje tę uwagę ze zrozumieniem.

Palenie sprzyja tworzeniu się wspólnoty. Na swój sposób doświadczają jej więźniowie oraz chłopcy w poprawczakach. Arek, gdy zyskuje aprobatę kolegów, zostaje dopuszczony do wspólnego palenia; zdarza się nawet, że palą „jednego na czterech”, trudno bowiem o „fajki”49. Obyczaj wspólnego palenia – podyktowany brakiem papierosów, ale też poczuciem więzi – praktykuje się i poza murami więziennymi50. Przekładanie papierosa z ust do ust jest jak braterski, męski pocałunek. Zarazem demonstracja egalitaryzmu. Interesującego przykładu dostarcza opowiadanie Porachunki garbusa. Oleś, choć sam nie pali (co zresztą zdradza jego osobliwość, podobnie jak „wariata od piekarzy”), kupuje jednak papierosy z myślą o spotkaniu nad stawem włochowskim ze starym Żelimasem, zbieraczem butelek. Rozmowa zaczyna się od „nieśmiałej” prośby Żelimasa o papierosa. W zamian garbus otrzymuje nie tylko kolejny odcinek opowieści „o synach w Ameryce”, ale i coś więcej – serdeczny uścisk ręki na pożegnanie. Tu jednak sprawy się komplikują. Gest garbusa można zinterpretować jako przekupstwo. Płaci za przyjaźń papierosami. Właściwie to krzyk rozpaczy i samotności.

Częstowanie papierosami to wysoko ceniony gest, ale może mieć różne podteksty. Czesiek Rekin wzbudza szacunek nie tylko tym, że sam pali „amerykany”, lecz również tym, iż nie żałuje ich kolegom. Chętnie częstuje Benka, okazując mu w ten sposób życzliwość. Mrużąc „przyjaźnie oczy”, pyta: „zapalisz?”, po czym wyciąga „amerykany”. Po pogrzebie kumpla pokrzepia nimi siebie i znajomych; „lubiłem go”, oznajmia, wyciągając paczkę51. W innej sytuacji częstowanie papierosami może wyrażać uległość. „Sinawy chłop”, który odwiedza pasera Kiciuchę, by zastawić zegarek, rozgląda się „rozbieganymi oczami”, potem częstuje papierosami, próbując tym gestem wzmocnić pozycję przetargową. Widać jednak, że to on jest petentem52. O uległości świadczyć może tym bardziej prośba o papierosa. Podczas spotkania z Magistrem Benek Kwiaciarz najpierw bezradnie przeszukuje kieszenie, a niczego nie znalazłszy, bąka niewyraźnie: „papierosa”. Magister częstuje go z wyrozumiałością53. Nie ma wątpliwości, kto jakie miejsce zajmuje w (niepisanej) hierarchii.

Poczęstunek nie musi jednak być interesowny. Mężczyźni, raczej nieskłonni do wylewności, szczególnie w relacjach z innymi mężczyznami, wyrażają w ten sposób życzliwość czy troskę. Tolek z opowiadania Węglarze, który „współczuje trochę” koledze Ruskowi, „podchodzi, częstuje papierosem”54. Bohater Opowieści napotkanemu na przystankowi PKS „dziadowi” najpierw daje „kilka sportów”, a później, w rewanżu za udzieloną radę, już całą paczkę55. Zdarza się i odmowa przyjęcia poczęstunku: Długi „nie przyjmuje” papierosa od Hiszpana, widać, że ich przyjaźń się wyczerpała56.

O pozycji towarzyskiej, a także o samopoczuciu wiele mówi sposób palenia. Pewny siebie Czesiek Rekin przesuwa papierosa językiem w kącik ust, nie bacząc na to, że „siny wałeczek popiołu” osypuje się na klapę marynarki. Benek Kwiaciarz pali zaś nerwowo, co zdradza jego zagubienie, maskowane niekiedy agresywnością czy wulgarnością. Podczas rozmowy z Cześkiem Rekinem uśmiecha się „nijako”, wdeptuje w ziemię niedopałek, mimowolnie pochylając głowę przed możniejszym kolegą57. W innym przypadku gwałtowne zdeptanie papierosa to objaw gniewu, złości bądź zawiści58.

Papierosy sygnalizują rolę społeczną oraz status. Czesiek Rekin, człowiek z bazaru, pali wyłącznie „amerykany”, a wyciąga je z kieszeni jak westernowego colta59. Czasem wręcz napawa się dymem swoich papierosów: „wonny dym przyjemnie ogarnia nozdrza”, wzbija się „delikatną, niebieskawą chmurką”60. Największe wzięcie mają najtańsze sporty. Nawet podczas schadzki z Czarną Ninką Benek Kwiaciarz co najwyżej sporty może jej zaoferować, tyle że ze świeżo otwartej paczki61. Nawet niewiele wyższej jakości grunwaldy i giewonty zdają się miarą awansu. Nieprzypadkowo grunwaldy palą urzędnicy niższego szczebla, np. referenci62.

Paradoksalnie dostęp do zagranicznych papierosów wiąże się z wojną. Łupem „kiciarzy” okradających transporty kolejowe przejeżdżające przez Włochy padały m.in. papierosy, np. niemieckie papierosy Juno63. Następnie handlowano nimi na włochowskim targowisku64. Tuż po wojnie docierają do Polski dostawy UNRRY, a w nich amerykańskie morrisy i chesterfieldy65. Odcięcie Polski od Zachodu żelazną kurtyną ogranicza dostęp do zagranicznych produktów, również papierosów. Większość i tak pali sporty66. Niemniej można wskazać takich, których mimo ograniczeń nadal stać na papierosy zagraniczne. Dostęp do nich ma specyficzna kategoria mężczyzn, którą reprezentują Czesiek Rekin i Goryl z Sielanki67. Poza tym ludzie władzy.

Nawet pudełka po zagranicznych papierosach stają się budzącymi podziw rekwizytami. Marian, chłopak ze wsi, wyciąga w pewnej chwili z kieszeni kurtki „metalowe pudełko z niebieską nalepką”, na którym widnieje napis Senior Service („to takie amerykańskie fajki”). Zaskakuje Zenka, chłopaka z przedmieścia. „Jak ma takie pudełko – zastanawia się Zenek – to może paki dostaje z Ameryki, wuj albo inny cham siedzi tam i wysyła mu”. Udaje obojętność: „Te amerykańskie fajki – one nie są za dobre. Dym mają taki jakiś”. Próbuje ustalić zamożność Mariana. Ostatecznie pudełko z napisem Senior Service okazuje się mistyfikacją. Marian przyznaje, że to szwagier kiedyś je kupił i dał mu potem68. Zagraniczne opakowanie okazuje się zatem pamiątką rodzinną, niczym – w innych kręgach – złota czy srebrna papierośnica. Stwarza też okazję do gry autoprezentacyjnej. Ktoś, kto przechowuje choćby zwykłe sporty w pudełku po „amerykanach”, wzbudza zaciekawienie. Sprawia wrażenie ważniejszego, niż jest w rzeczywistości. Pudełko po papierosach, podobnie jak butelki po alkoholu, to cząstka mitu Zachodu. Inna rzecz, że na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych demonstrowanie zachodnich opakowań mogło wzbudzić czujność aparatu bezpieczeństwa.

Większą różnorodność papierosów dostrzeżemy w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych. Pojawiają się także nowe krajowe marki. Symbolem prestiżu, przywilejów, bycia blisko władzy stają się carmeny i caro. W opowiadaniu Zdarzenie w delegacji natrafiamy na znamienną scenkę: „Po drodze w taksówce zobaczyłem, że prezes wsuwa mi do teczki karton Carmenów. Pamięta, że tylko Carmeny i Caro palę. Udałem, że nic nie widzę”69. W epoce „małej stabilizacji” już nie wystarczają pospolite sporty. Powracają też zagraniczne papierosy, które kupuje się w kioskach dewizowych Pekao, na bazarach, w szatniach lepszych hoteli, np. Bristolu. „Tam w szatni stosy tych amerykańskich po 25 złotych, po 30”70. Krajowe giewonty kosztują 4,60 zł71. Różnica zatem ogromna. Mimo to znacznie łatwiej niż przed 1956 r. jest zadbać o wizerunek człowieka sukcesu. Zagraniczne papierosy stają się też cennym, luksusowym upominkiem, np. imieninowym72. Niemniej rozwarstwienie na tych, którzy mają dostęp do „amerykanów”, i palaczy sportów bądź giewontów, sprawia, że w ludziach pozostających na życiowym aucie „amerykańskie cuchnące papierosy” budzą wręcz agresję73.

Znamienny opis znajdziemy w Syjonistach do Syjamu. Przy windzie spotykają się dwaj sąsiedzi: Magister M., który dorobił się na handlu zagranicznym, oraz stary tokarz Walczak. Magister M. akurat wraca z banku Pekao, gdzie w kiosku dewizowym kupił dwa kartony playersów, whisky i puszkę orzeszków ziemnych. Zaczyna się pogawędka. Spoglądając na pakunki Magistra M., Walczak rzuca prowokacyjnie: „Za Bieruta dużo lepiej było. Bierut dbał o robotników, dawał żyć”. Obrusza się na to Magister M.: „Ależ panie Walczak. Co za porównanie, taka niewola wtedy, terror, a pan lepiej...”. Walczak przerywa, chichocząc: „Przynajmniej wiedziałem, że awangarda jestem, czyli robotnicza klasa, a teraz co – łachudra”. Zakłopotany Magister M. podsuwa mu paczkę playersów. Lecz Walczak ręki nie wyciąga, tylko kręci przecząco głową. Magister M. odjeżdża windą, Walczak zaś długo jeszcze stoi, zastanawia się nad czymś, przypala sporta74. Dzieli już ich kilka pięter, symbolicznie odgradzających rządzących i rządzonych.

Ewenementem – co najmniej do lat pięćdziesiątych – pozostają inne wyroby tytoniowe. W 1945 r. sensację wzbudza we Włochach nastoletni Rudy, który podczas porachunków z volksdeutschką („Niemrą”) znajduje u niej paczkę cygar i część z nich rozdaje najbliższym kolegom. „Mocny, odurzający” smak „cygarowego dymu” może pozostać w pamięci na resztę życia75.

Mało kto sięga po tabakę. Słowo to funkcjonuje głównie jako określenie czyjegoś nierozgarnięcia czy niezdarności. Przy czym raczej myśli się o kimś jako tabace niż nazywa wprost tym epitetem. Benek Kwiaciarz, rozmyślając o Nawiślaku, szepcze do siebie: „Tabaka. Wielki spec. A swoją kobitę ma brzydką...”76. Długi ze zdziwieniem obserwuje naiwność napotkanego przygodnie frajera: „Tabaka, na taki numer się bierze”. Ale i o Długim jego koledzy myślą jako o tabace: „Wariat i tabaka”77. Z kolei w opowiadaniu Zakochane gołąbki okazuje się, że tabaka to tyle co oferma78.

Rzadko pali się fajkę, choć potoczne wyrażenia: fajki i fajurki pochodzą właśne od niej. Kojarzy się z życiem statecznym, dojrzałym, podeszłym wiekiem. Wśród bywalców Sielanki fajka wzbudziłaby wesołość, choć chłopcy mogą czasem popalać fajkę dla zgrywu. Fajka dodaje natomiast powagi wykonawcom niektórych zawodów, np. dróżnikowi kolejowemu. Zwyczajem „dróżnika z przejazdu” we Włochach jest to, że przed nabiciem cybucha i zapaleniem fajki starannie wystukuje resztki starego tytoniu „o but”79. Dróżnik z fajką mieści się w społecznym wyobrażeniu kolejarza.

Palenie pospolitych sportów ma i ten skutek, że nie dba się o spadające resztki popiołu. Do bardziej dystyngowanych zachowań skłaniają natomiast papierosy zagraniczne bądź krajowe carmeny. Dogasającego papierosa przeważnie wdeptuje się w ziemię lub rozdeptuje na chodniku. Niektórym zdarza się w roztargnieniu rzucić niedopałek na podłogę i przydeptać80. Mało kto korzysta na co dzień z popielniczki. Sprawia ona wrażenie mieszczańskiego rekwizytu lub gadżetu restauracyjnego. W Sielance jedna z dziewczyn zabawia się podczas konwersacji popielniczką, odwraca ją do góry dnem. Innym razem opiera „o popielniczkę lusterko”, w którym się przegląda, pudrując policzki81. O ówczesnych wyobrażeniach świadczy też dialog Hiszpana i Długiego przemieszczających się po Warszawie taksówką. Pozując na znawców, rozprawiają o „pięknych wozach” – samochodach marki Chevrolet Fleetmaster („fletmasterek”), Buick, Mercedes 57. „A w tym gracie to nawet popielniczki nie ma” – udaje irytację Długi, po czym otwiera szybkę i wyrzuca niedopałek82. Nie trzeba dodawać, że to najczęściej spotykany sposób pozbywania się petów.

Lektura opowiadań Marka Nowakowskiego przekonuje, że papierosy mają jeszcze więcej znaczeń. Papierosowy dym wystarcza za przekąskę do wódki. „Pili pod papierosa” – komentarz ten powraca w różnych tekstach83. Papierosy podsycają namiętność. W Zdroju podpity Nawiślak ociera spoconą twarz, „chciwie” pali papierosy i nie mniej pożądliwie spogląda na Czarną Ninkę84. Podobnie reaguje Esy na widok ubierających się za przepierzeniem dziewczyn: tkwi „nieruchomo”, wyciąga papierosy, pali zachłannie85. Palenie uczy zarazem savoir-vivre’u. Tytułowy bohater opowiadania Wilk, czekając na kobietę, zapala papierosa, a gdy ta nadchodzi, szybko wypluwa „niedopałek przylepiony do warg”, by móc pocałować ją w rękę86. Wie, że nawet jemu nie wypada w towarzystwie kobiety memłać peta w ustach. Niektórzy mężczyźni uważają, że przy kobietach w ogóle nie powinno się palić. Bohater opowiadania Pęcherz, który spotyka się po latach z niemal dorosłą córką, zapala papierosa, by ukryć zmieszanie, ale uznaje po chwili, że „z kobietą palić nie wypada”, i odrzuca niedopałek87. Niektórzy zdają się naśladować bohaterów filmowych, choć można w ich geście widzieć też stylizację narracyjną. Scena łóżkowa kończy się prośbą o papierosa. Zarazem to jeszcze jedna okazja, by uważniej spojrzeć w twarz, wybadać malujące się na niej emocje: „Papierosa – powiedziała niewyraźnie. Przypalając, przyjrzał się jej twarzy”88. Palenie może sprzyjać wywieraniu wrażenia na kobietach. Przed dziewczętami popisują się chłopcy. Ale i starsi mężczyźni korzystają z okazji. Bohater opowiadania Chęć skwapliwie częstuje spotkaną kobietę papierosem. Ta nie odmawia, lecz po chwili dusi się zbyt mocnym dla niej dymem. Na to właśnie czeka mężczyzna: „Wiadomo, tylko takie palę. W ogóle nie uważam wszystkiego, co takie jest ni to, ni owo”. Kobieta uśmiecha się i przysuwa do mężczyzny nieco bliżej89.

Dym papierosowy pozwala ukryć zakłopotanie. „Miesza się dziwnie jakoś, chrząka, zapala papierosa” – czytamy w jednym z opowiadań90. Można skryć się za zasłoną dymu. Bohater późniejszego opowiadania Wieczór autorski I pod wpływem spojrzenia kobiety odczuwa zmieszanie, zapala więc papierosa, „żeby dymem odgrodzić się od tego spojrzenia i jakąś czynnością wypełnić milczenie”91. Nadużywanie tego wybiegu może jednak zaszkodzić wizerunkowi: „Ten idiotyczny nawyk sięgania po papierosa. Złudna nadzieja dymnej zasłony, za którą znajdzie spokój”92.

Palenie służy niekiedy eskapizmowi. Koślawemu Karolowi zdarza się rozmyślać całą noc. Do rana przy łóżku powstaje piramidka niedopałków, co zresztą wskazuje też na brak popielniczki93. Podobnie Józek z opowiadania Gonitwa: czuje się zdradzany przez żonę, wyczekuje niecierpliwie na jej powrót do domu, pali wtedy dużo, a niedopałki rzuca do zlewu; zapewne chce tym przypomnieć żonie o jej rodzinnych powinnościach94. Papieros ułatwia rozproszenie samotności i czarnych myśli. Piotr Złociarz, odtrącany z racji wykonywanej pracy, unika spotkań, tylko „gdzieś w zaciszu zakurzy papierosa”. Pali wtedy „chciwie, ogarek chowa w dłoni, spluwa i rozciera butem ślinę”95. Tytoń może podziałać uspokajająco. Po scysjach domowych Paweł Tasarz przystaje przed domem, wzdycha i wypala papierosa96. Przeważnie papieros kojarzy się z wypoczynkiem i rozrywką. W niedzielny poranek Benek Kwiaciarz wychodzi przed swoją kamienicę, a nie wiedząc, co dalej robić, zapala papierosa97. Ze smakiem pali się po zakończonej pracy98. Pali się na powitanie dnia, niekiedy bez śniadania99. Również przed snem („zgasił naftówkę”, „zakurzył papierosa”100). Wreszcie pozostaje przyzwyczajenie. Po prostu trzyma się papierosa w ustach, choćby i „zagasłego” („szedł powoli, ssał zagasłego papierosa”)101. Osobna kwestia to skutki palenia. Często słyszy się kasłanie i odchrząkiwanie102. Żółte kosmyki wąsów czy zażółcone opuszki palców też zdradzają nałóg103.

Papierosy rozświetlają mroczne – w sensie przenośnym i dosłownym – peryferie. Przypomnijmy nasze obserwacje z rozdziału Przestrzeń – bliższa i dalsza. Już we wczesnych godzinach wieczornych, szczególnie jesienią i zimą, zalega „gęsty jak kożuch zmrok”104. Zaczyna się intrygująca gra półcieni, rozbłysków, nieprzeniknionych plam. Ogniki papierosów migoczą niczym świetliki. Ujawniają czyjąś obecność105. Jarzą się „w bramach”106. Rozpraszają półmrok uliczny107. „Czerwone ogniki” odrzucanych niedopałków zataczają „długi łuk”, niczym miniaturowe komety108. Tu i ówdzie migocze „czerwony ogień” zapalanej zapałki. W rozbłysku zapałki, w rozświecającym się w miarę zaciągania papierosie, podobnie jak przy migoczącej świecy czy lampce naftowej, ujawniają się cechy twarzy, detale przestrzeni, na które niekoniecznie zwraca się uwagę w blasku dnia. „Zapala papierosa. Ruchliwy ognik pokazuje jego twarz z dziwacznymi cieniami, pełzającymi po policzkach”109. Albo: „Mężczyzna zapalił papierosa. W blasku zapałki zobaczył twarz kobiety”110. Paląc, dostrzega się inny wymiar ciemności. Oto z jednej strony jarzą się papierosy, z drugiej – migocze rozgwieżdżone niebo. Granica między powszedniością a kosmosem staje się płynna. Nawet „ten stary złodziej” zadziera głowę i spogląda w niebo111.

Wypalany papieros – jak klepsydra – odmierza czas. Czas rozpada się na odcinki, wyznaczane przez kolejne papierosy: „Czekali. Wydawało się, że długo nie wychodzi. Irek wypalił dwa papierosy, zaczynał trzeciego”112. Paląc, zyskuje się – choćby złudną – kontrolę nad czasem.

Alkohol

Podobnie jak papierosy alkohol ma tak różnorodne znaczenia, że samo ich skatalogowanie wymagałoby osobnego studium. Skupimy zatem uwagę przede wszystkim na społecznych funkcjach alkoholu. Do takiego właśnie podejścia skłania twórczość Marka Nowakowskiego. Motyw alkoholu powraca w niej wielokrotnie, ale pozostaje wpisany w różne konteksty. Zarazem lektura utworów i relacji pisarza z kolejnych dekad pokazuje charakterystyczną dla PRL tendencję. Słabną rytuały i konwencje picia, upowszechnia się pijaństwo, czego ilustracją są opowiadania z lat siedemdziesiątych, np. Kiedy ranne wstają zorze... czy Widoki przed zachodem słońca. Jak tłumaczy Benek Kwiaciarz (w tomie Mizerykordia): „z nerw, ze smutku, z goryczy, ludzie coraz więcej piją, wódka nic nie daje, racja, ale tak już jest urządzone to wszystko, że ciągnie człowieka do gorzały, nawet wysoki koszt tego nie zmieni, wysoki koszt, mówię, bo droga ta gorzała bardzo”113.

W piciu alkoholu trzeba się wyćwiczyć; świadczą o tym choćby słowa wprawa i wprawny. Ocenia się: „wypił wprawnym haustem”114. Albo konstatuje się: „wyszedłeś z wprawy”115. Ważną cechą jest „mocna głowa”116. Ale nawet bez niej mężczyzna powinien być przygotowany na wypitkę. O tej powinności wiedzą już chłopcy, gdy po raz pierwszy poznają smak wódki117.

Choć pije się sporo, to jednak rozróżnia się konsumpcję akceptowalną oraz przesadną. Można by chyba wskazać siedem stopni na skali nietrzeźwości. Pierwszy to powszednia „zaprawka”. Pretekstem może być spotkanie, rozmowa, nastrój chwili, przerwa w pracy. Słychać coraz to pytanie: „Może rąbniemy po secie?”118. Czasem wystarczy porozumiewawczy gest. Niekiedy murarz Franio zamiast zwyczajowo „machnąć ręką” na widok znajomego, porusza „znacząco” łokciem; oznacza to, że „ma »zaprawkę«”119. Innym razem czytamy: „Musim ćwiarteczkę, tego, spełnić razem”120. Albo: „Wypili ćwiartkę – był smak na więcej, ale nie wolno, bo robić trzeba po trzeźwemu...”121. A zatem zaprawka to mniej więcej setka na głowę – dwie małe wódki, wedle określenia knajpianego122. Po zaprawce wraca się do powszednich zajęć i prac, choć roztacza się już wokół siebie zapach alkoholu123. Trzeba zastrzec, że o ile zaprawka oznacza (względnie) niewielką wypitkę, o tyle określenie zaprawiony może wskazywać na stan znacznego upojenia124.

Drugi stopień to podchmielenie z okazji święta, w niedzielę, po fajrancie. Oto w „niedzielny dzień” Karola odwiedza pan Antoni, a czasem też stary Biel. Grają w oko, Biel namawia na sztosa. „Składają się na pół litra. Rozlewają w musztardówki”125. Jak widać, dawka tu wzrasta: pół litra na dwóch lub trzech, czyli od 160 do 250 ml na głowę. Dawka ta może zostać znacznie przekroczona, w świąteczne dni bowiem mniej się dba o samodyscyplinę.

Trzeci stopień to niedoprawienie. To stan po zaprawce, już w stanie podchmielenia, ze smakiem na więcej, który pobudza do dalszej konsumpcji, wspólnie lub samotnie. Szczególnie w sobotnie wieczory widać na ulicach „mocno już podchmielonych”, szukających okazji do dalszej wypitki126. Niedoprawienie czy niedopicie to stan znany wielu mężczyznom127.

Czwarty stopień to narastające upojenie – z zachowaniem jeszcze świadomości. Objawy tego stanu to m.in. „gorąca” twarz, coraz intensywniej „czerwieniejąca”128. Ilustracją może tu być rozmowa Koślawego Karola i pana Antoniego po miłosnym niepowodzeniu Karola. Nos Koślawca zaczyna lśnić „fioletowo”. Pan Antoni żuje „apatycznie” skórkę salcesonu. Wciąż odczuwają niedosyt: „Mało... wypijem jeszcze”. Wracają wieczorem, „zataczając się porządnie”. Pan Antoni „wyrywa” do przodu, Karol ledwie nadąża, klnie „szpetnie”, „mocując się z poplątaną mową”129. Tego rodzaju stany rosnącego upojenia przytrafiają się z jakiegoś powodu. Z czasem mogą prowadzić do nałogu. Węglarz z opowiadania Benek Kwiaciarz, „dojrzewający” przy kiosku z piwem, wciąż jeszcze może liczyć na solidarność kolegów. „Tak jak ja wczoraj” – uznaje Todek. „I ja też kiedyś tutaj” – dodaje Benek130. Gdy zbliża się „Władek milicjant”, węglarz zostaje ukryty za beczkami.

Piąty stopień to wymioty będące skutkiem przepicia. „Zdarzyć się może – wypijesz za dużo, wtedy najlepiej, trzymając usta w garści, pobiec prosto do tej bramy” – czytamy o bramie naprzeciwko baru Pod Bombą131. Piotr Złociarz po nieudanej biesiadzie, podczas której nadaremnie próbował pozyskać tutejszych swojaków, przystaje po wyjściu z knajpy, bełkocze z trudem: „tyle gorzały, tyle gorzały!” i rzyga „boleśnie”132. Niekiedy zmuszanie się do wymiotów to próba ocalenia resztek świadomości133. Instynkt każe unikać patrolu MO i wysyłki do izby wytrzeźwień – najpierw na Żelaznej, później na Kolskiej134.

Szósty stopień to notoryczne opilstwo, określane niekiedy jako „porządne zaprawienie”, częściej jako „zalanie”135. Traktuje się je z wyrozumiałością, zaczyna jednak w zwyczajnie pijących wzbudzać obawy lub niechęć. Opilstwo objawia się coraz wyraźniejszymi zmianami fizycznymi; twarz staje się „sinawa”, „obrzmiała”, z ust zionie „zastarzałą wódką”136. Zwraca tu uwagę komentarz Pawła Tasarza, który nie stroni przecież od „ćwiarteczki”, dotyczący murarza Franusia: „Kumpel – ale chla za dużo”137. Notoryczne pijaństwo prowadzi do atrofii osobowości, a przede wszystkim do rozkładu życia rodzinnego.

Wreszcie siódmy stopień to nałóg. Skutkuje depersonalizacją. Jak w przypadku pijanego mężczyznya w wytartej skórzanej kurtce w barze Sielanka. Właściwie nie widać już człowieka. Jedynie „wytarta skóra” kołysze się na stołku138. W alkoholizm popada bywalec Sielanki Rysiek zwany Księciem Nocy. Bełkocze, na brodę cieknie mu „cienką nitką” ślina, chrapie. Wzbudza jeszcze politowanie kolegów. Hiszpan przygładza jego „zwichrzone, siwawe gdzieniegdzie włosy”: „Za dużo chla. I od razu dostaje zajoba”139. Staczający się alkoholicy wzbudzają przeważnie lekceważenie, a nawet odrazę. Postrzega się ich jako balast, a nie weteranów niegdyś wspólnego picia. Jeśli darwinizm społeczny cokolwiek objaśnia, to chyba właśnie w tym przypadku. Zapitego Wujcia, który przesiaduje w knajpie Zdrój, Furman z Marynarzem brutalnie wypychają za drzwi, by zrobić miejsce dla reszty towarzystwa140. Solidarność okazuje się pijanym, ale nałogowym alkoholikom – wzgardę. Alkoholicy wzbudzają wstręt u kobiet, i to tych, które skłonne byłyby uznać picie alkoholu za naturalną cechę mężczyzny („Żeby się skończył – ale on chla. Zipie, sztywnieje... i nic, budzi się i woła o zaprawkę...”141). Ostatnim przystankiem alkoholików pozostają dworcowe poczekalnie. Słychać tu „poświst zakatarzonego opoja”, to znów „plączący się głos” jakiegoś „zarośniętego włóczęgi”. Zionie denaturatem142.

Na powyższej skali trudno byłoby umieścić tych, którym zdarzają się ucieczki w alkohol, jak bohaterowi opowiadania Pęcherz, który po prostu „wysiada z gry”, odmawia udziału w powszedniości, zaczyna pić. Te „pierwsze alkoholowe zamęty we łbie” przyjmuje „dziękczynnie”, toczy ze sobą „tajemne, pełne chichotów rozmowy”, nawet „wiersze stare” mu się przypominają. Zachodzi do „mordowni” przy Mokotowskiej, obserwuje ludzi: „Węglarze, alkoholicy z pobliskich urzędów, wrzaskliwi smarkacze”. „Węglarze muszą pić, bo taka ich robota”. Ale oto jakiś „mężczyzna w zniszczonym garniturze”, typ urzędnika, opróżnia „łapczywie” kieliszek, oddycha głębiej, a jego „twarz przedtem zła, skurczona” rozluźnia się. „Ten pije z fatalnej konieczności”. Smarkacze oblewają egzamin143. Motywów picia można by wskazać tyle, ilu pijących144.

Jak scharakteryzować zatem ogół mężczyzn? Zdecydowana większość popija, ale na zarysowanej tu skali pijaństwa mieści się między stopniem pierwszym a piątym. Przeważnie poprzestaje na etapie pierwszym lub drugim, z zachowaniem jednak regularności.

Pije się przeważnie czystą wódkę. Piwo uchodzi za napój rekreacyjny, „dla odświeżenia”145, pije się je najlepiej z kufla przy kiosku piwnym, „drobnymi łykami”, zdmuchnąwszy wcześniej pianę146. Piwo dobrze smakuje do niektórych potraw. Genek Bednarski jeszcze po latach wspomina przedwojenny okocim („nie to co teraz”) podany do zimnego schabu147. Smak piwa powraca „pod celą” osiemdziesiątą ósmą. Gdy już w głowach dudni pustka, może przypomnieć się nagle „piwo jasne, żółte – z pianką... Aż rozchylają się usta...”148. Piwo nasuwa skojarzenia z kioskiem, kumplami, różnymi zgrywami.

Wino to namiastka poważniejszej wypitki. Przy czym chodzi tu o trunek winopodobny, sztucznie alkoholizowany. Mówi się o nim lekceważąco „wińsko” albo „sikacz”. W kręgu swojaków postrzega się je niekiedy jako napój dla frajerów („Trza podlać go trochę porterem i jakimś wińskiem”149). Na znawcę wina pozuje Zenek z opowiadania Wyjazd. Z ironią obserwuje poznanych na dworcu PKS „wsiowych” kompanów, którym „czerwone, półsłodkie” przypada do gustu. Komentuje w myślach: „Takim nic lepszego nie trzeba, starczy sikacz za piętnaście. Jakieś francuskie, to byłoby wino”150. Przeważa jednak opinia, że po winie „ciężko i sennie”151. Niemniej w latach sześćdziesiątych rośnie popularność winiarni i nieprzypadkowo akcja kilku opowiadań Nowakowskiego z tego czasu rozgrywa się właśnie w nich152.

Zarysowuje się podział na trunki męskie i kobiece, choć kobiety na ogół stronią od alkoholu. Mężczyźni piją czystą wódkę, piwo, tanie wina owocowe. Kobiety – głównie wódki kolorowe lub wino gronowe, i to w niewielkich dawkach153. Raczej nie spotyka się kobiet popijających piwo, tym bardziej przy kiosku piwnym. Częściej można by je spotkać we wspomnianych winiarniach.

Wspólne picie mężczyzn sprzyja wyznaczeniu granicy między „my” i „oni”. Granicę tę podkreśla również swojacki język. Za wytrychy językowe można uznać powiedzenia: „zrobić jeszcze jakąś ćwierć albo pół”154, „zrobić po wódce”155, „zrobić flaszkę”156. Chodzi tu o picie, ale i o coś więcej. Owo „zrobić po wódce” uruchamia skojarzenia, pobudza wyobraźnię, przywodzi na myśl te wszystkie sekwencje, które pozwalają pomyśleć o sobie jako cząstce wspólnoty. Utrwala porozumienie wtajemniczonych, czemu służy również eufemistyczne wyrażenie „mieć smak”, w różnych zresztą wariantach: „był smak na więcej”157, „nie mam smaku”158, „mam smak dzisiaj”159. Słowa „robić”, „smak” – w kontekście alkoholu – są jak mrugnięcia okiem. Dla niezorientowanych (obcych) mogłyby okazać się niezrozumiałe.

Również w obrębie lokalnych społeczności występuje zróżnicowanie na uczestników swojackiego picia oraz tych, którzy nie biorą w nim udziału. Przykładem wspominana już scenka z włochowskiego parku. Obok ławki zajmowanej przez amatorów „zaprawki” przechodzi nauczyciel: „Oj – mówi z wyrzutem – oj, panowie. Czy nie za dużo tej wódki?”. Birbanci „kiwają zgodnie głowami”: „Życie krótkie, a pić się chce, panie profesorze”. Nauczyciel „przez zmrużone oczy spogląda dobrodusznie”: „Nie radzę, nie radzę”160. Nauczyciela postrzega się jako członka wspólnoty, ale jednak figurę autonomiczną. Gdyby i on przysiadł na ławce, prawdopodobnie naruszyłby przypisaną mu rolę społeczną.

Nieuczestniczenie w piciu może jednak spowodować ostracyzm. Nieumiejętność picia to sygnał dla swojaków, że mają do czynienia z frajerem, a więc – kandydatem do wykiwania („Oczy lekko wyłupiaste, pić nie umiał”161). Trudno o większe poniżenie niż niedopuszczenie do wypitki lub sprowadzenie do roli chłopca na posyłki. Upokorzenia tego doświadcza garbaty Oleś: w niedzielne dni do domu, w którym mieszka jako sublokator, przychodzą goście, wkrótce wysyłają go po wódkę, piją jednak sami; pozwalają mu zachować resztę z zakupów, lecz on oddaje im „dokładnie tę resztę”162. Tym większą pała żądzą odwetu. Niekiedy odmowa picia jest demonstracją. Urządza ją Długi, gdy budzi się w nim sprzeciw wobec odgrywanej dotąd roli. „Ja tam nie zaprawiam” – oświadcza znienacka163. Podobnie czyni Paweł Tasarz, nie mogąc już znieść aluzji dotyczących prowadzenia się jego żony. Ze złością odrzuca w trawę podawaną mu na pocieszenie butelkę164.

Pomijając szczególne przypadki, alkohol na ogół umacnia koleżeńską solidarność. Ilość wypitego wspólnie alkoholu jest wskaźnikiem zażyłości. „My przecież niejedną już wódkę razem” – przypomina Andrzej Magister Benkowi165. Mężczyźni w każdej chwili są gotowi (a przynajmniej powinni być) do wypitki. „Na ten flakon zawsze mam” – deklaruje znacząco Nawiślak166. Doświadczenie wspólnego picia wysoko się ceni. Wyczekuje się, aż ktoś rzuci hasło do zaprawki. Paweł Tasarz może i krytycznie spogląda na przesadne opilstwo murarza Franusia, ale podąża jednak za nim, gdy ten „stuka w szybę” i „marszczy zachęcająco gębę”. Razem „idą spacerkiem do parku”, tuż przy stacji, zajmują swoje miejsce, „trzecią na prawo ławkę”. Wkrótce „schodzą się znajomkowie”, „Witek od Teszelów leci po salceson”, „piją, zakąszają oszczędnie”. Gdy zbiera się większa grupa, „dosuwają drugą ławkę”. „Wolno toczy się gadka”, musztardówka „przechodzi z rąk do rąk”, do uszu „miękko wchodzą słowa kompanów”167. Alkoholowy rausz miewa i tę zaletę, że pozwala zamyślić się, przymknąć oczy, a jednocześnie czuć obecność innych, teraz, po wypitce, wyrozumiałych, empatycznych, troskliwych. Wspólne picie ułatwia wyjawienie skrywanych emocji – radości czy smutku168. Przy butelce odbywa się publiczna, oczyszczająca spowiedź; można też liczyć na rozgrzeszenie. Choć bywa i na odwrót: reakcją na poalkoholowe wynurzenia mogą być zgrywy, docinki, nawet awantury.

Symbolem swojackiej wspólnoty mogłaby być alkoholowa spółka. Zawiązuje się ją przeważnie ad hoc. Todek z opowiadania Benek Kwiaciarz na widok Benka wyciąga „garść z banknotem” i proponuje: „Mam dziesięć. Ty dziesięć i flakon”169. Podobnie w opowiadaniu Trzeci dzień: „Ktoś pierwszy, najbardziej spragniony, zacznie starą śpiewkę: – Mam pięć, dorzućcie po pięć i można ćwiartkę”170. Z kolei w opowiadaniu Wariatka Jasio początkowo wzdraga się przed dorzuceniem 10 zł do składki, ale wkrótce ulega: „Tylko dla koleżeństwa” – mówi i wyciąga „wreszcie swoją dychę”171. Czasem wyczekuje się na przygodnego towarzysza, jak Zenek z opowiadania Wyjazd: „Mam przecież dychę, można spotkać jakiegoś znajomego i zrobić po wódce”172. Z braku znajomego zawiązuje spółkę z Marianem i jego kolegami z dworca PKS; wyjmuje z kieszeni ów „dziesięciozłotowy papierek”, Maniuś odlicza zaś skrupulatnie „pięć złotówek z kupy drobniaków”173. Zenek okazuje się większościowym udziałowcem i odbije sobie tę inwestycję z nawiązką, okradając poznanych kolegów z pieniędzy przeznaczonych na bilety. To sygnał, że zawiązywane doraźnie alkoholowe spółki mogą być nietrwałe, podyktowane głównie wódczanym pragnieniem. Przeważnie jednak wspólne picie zobowiązuje do przestrzegania zasad wspólnotowych. Zenek ignoruje je, gdyż ma do czynienia z „wieśniakami”, którzy zajmują w jego rozumieniu niższą pozycję w hierarchii społecznej. Wystarczającą, by wspólnie napić się składkowego alkoholu, zbyt niską, by poczuwać się do lojalności.

Stawianie to ceniony gest, przy tym niejednoznaczny, trochę jak w przypadku częstowania papierosami. Niekiedy mówi się o „załatwianiu”, a nie stawianiu, np.: „ci z Annopola załatwiali następnego litra”174. Jest oznaką przyjaźni. Służy nawiązywaniu znajomości175. Niekoniecznie jest to jednak gest bezinteresowny. Stawiający zyskuje przewagę – i to on obejmuje przywództwo wśród pijących. Niekiedy utrwala hierarchię, co widać na przykładzie Benka Kwiaciarza i jego szefa. „Masz – wtyka szef Benkowi dwudziestozłotowy banknot – skocz”. „Przynieś... cwaniaczku. Umiesz postarać się o ćwiartkę”176. Alkohol wzmacnia zażyłość Benka z jego szefem, ale relacja między nimi (jeden płaci, drugi skacze do sklepu) pozostaje nienaruszona, choć nie bez znaczenia jest również różnica wieku. Celem stawiania może być pozyskiwanie innych: dla realizacji własnych interesów albo zdobycia akceptacji. Ilustracją tego ostatniego przypadku jest postawa Piotra Złociarza, który chcąc „zblatować się z chłopami stąd”, urządza libację w knajpie, zresztą bez powodzenia177.

Poczucie wspólnoty umacnia picie z jednej, niekiedy składkowej butelki. Zaznacza się paznokciem podziałkę na butelce („znaczyli palcem na szkle i pili w milczeniu”178, „oznaczali palcem na butelce swoje działki”179) lub puszcza butelkę w obieg z niewyrażanym wprost założeniem, że każdy wypije mniej więcej tyle, ile pozostali, co podkreśla wspólnotową solidarność180. Inny wariant to picie ze wspólnej musztardówki („musztardówka przechodzi z rąk do rąk”181), który ma tę zaletę, że pozwala odmierzać dawki po równo182.

Jeśli nie pije się prosto z butelki, co zresztą uchodzi za przejaw „charakterności”183, korzysta się właśnie z musztardówek. To szklanki z grubego szkła, odpornego na stłuczenie, przypominające słoiczki. Z musztardówek korzysta się przeważnie w domach: „Polewali w musztardówki”184, „Rozlewają w musztardówki”185, „Polała do musztardówek”186. Zdarza się, że musztardówkę zabiera się ze sobą z myślą o wypitce z kolegami – jak w cytowanym już wyżej przykładzie.

Czym się zakąsza? Wiele zależy od sytuacji. Niekiedy poprzestaje się na papierosie187. Czasami coś się kupuje albo korzysta z domowych spiżarni, zapełnianych przez kobiety. Tym bardziej że najbardziej popularna „czysta z czerwoną kartką” nawet doświadczonych mężczyzn zniesmacza „ostrym smrodem”, a „jak jeszcze ciepła, to już w ogóle koniec”188. Za dobrą, a przy tym tanią zakąskę uchodzi salceson, o którym w opowiadaniach Nowakowskiego chyba najczęściej się wspomina189. Bywa, że na stole pojawiają się „kanapki z kiełbasą”190. Za ucztę trzeba uznać powitanie zgotowane przez wiernych kompanów Wrotkowi wracającemu z „ciurmy”. Podtykają mu szynkę oraz ogórki, z których sok cieknie po brodzie191. Inny wariant zakąski to warzywa, głównie pomidory oraz ogórki, kwaszone lub surowe. Trzej kompani z opowiadania Wariatka kupują „flaszkę, parę pomidorów i chleb”192. Najbardziej ceni się ogórki: „Ogórki – dobra zakąska”193. Mogą być też rzodkiewki194. Nie chodzi o to, by się objadać. Niekiedy tylko markuje się jedzenie, np. wąchając chleb, choć gest ten nie jest powszechnie spotykany, uważa się bowiem, że to „ruska szkoła”195. A podczas męskiej narady nawet nie wypada sięgać po więcej. W Powidokach Marek Nowakowski wspomina o wyprawie na bazar na Polnej w towarzystwie kolegi „spragnionego folkloru”, w którym rozpoznajemy pisarza Leszka Płażewskiego. Wraz z Waldkiem Szramką, królem bazaru, przysiadają na cegłach, przy prowizorycznym stoliczku zastawionym butelką i kawałkiem kaszanki. Po głębszym łyku kolega pisarz chwyta cały kawałek kaszanki. „Co ty, na wypas tu przyszedłeś?” – pyta Szramka i patrzy na niego „z obrzydzeniem”196.

Do popicia może służyć zwykła woda. Niektórzy gustują w oranżadzie197. Czasem popija się piwem, potęgującym zarazem rausz. Szczególnie ceni się porter, o słodkawym, lepkim posmaku, łagodzącym podniebienie („popijali porter mieszany z wódką”198). Piwo lub porter traktuje się też jako „doprawiacz”, rekompensujący niedopicie.

Gdzie się najczęściej pije? Przy kioskach piwnych – gdy znajdują się w pobliżu. W knajpach – raczej młodsi, zamożniejsi, choć wiele zależy od kategorii lokalu. W mieszkaniach – w dni odświętne, w niedziele, z okazji imienin199. Osobne przypadki to mieszkania pełniące funkcję meliny alkoholowej czy paserskiej200. Poza tym w mieszkaniach pije się rzadko. Alkohol to jedna z przyczyn rodzinnych scysji i awantur201. Mężczyźni akceptują przewagę kobiet w życiu domowym i przenoszą się poza mieszkania. W przypadku kamienic i pekinów miejscem wypitki jest brama, zapewniająca schronienie przed deszczem, albo przejście z ulicy na podwórko202. Na podwórzach miejscem zbiórek jest gołębnik; to zresztą wygodny pretekst do spotkań203. We Włochach dogodne warunki do spotkań przy butelce zapewniają zarośla wokół glinianek204. Z braku innych miejsc korzysta się z ugorów i „łączek”. Można tam dostrzec np. „kilka stoliczków z cegieł, dużo śmiecia i butelek”205. Czasem zbiera się kilka grupek, każda przy swoim „stoliczku”206. Wiele zależy od okazji, która skłania do wypitki. O spotkaniach na „łączce” wspomina się w kontekście wypłaty207. Może to oznaczać, że zbierają się tu koledzy z pracy, zamieszkali w różnych stronach. Zasiedziali mieszkańcy Włoch wybierają raczej znane im zakamarki, w parku czy nad gliniankami.

Spotkanie w takich miejscach kobiety jest mało prawdopodobne. Na ogół kobiety piją alkohol tylko podczas uroczystości. Zachowują się przy tym tak jak Maryśka z opowiadania Ożenili...: podnosi kieliszek, „odginając wytwornie najmniejszy palec”208. Poza tym kobiety co najwyżej akompaniują pijącym mężczyznom. W opowiadaniu Wielki dzień żony krawca tytułowa żona krojczego czuje się onieśmielona, gdy mąż zabiera ją do Warszawianki na libację spółdzielców z okazji wypłaty trzynastki. Początkowo wzbrania się od picia, potem zachęcana przez męża zaczyna pić cytrynówkę „drobnymi łyczkami” lub raczej „sączyć przez złożone w ciup usta”209. Swój dystans, zwłaszcza wobec wódki, kobiety demonstrują grymasem twarzy, krztuszeniem się czy kaszlem, co mężczyźni obserwują z rozbawieniem210.

Niemniej spotykamy tu kobiety przejmujące męskie dotychczas role. Nie mają one jednak własnego stylu picia, lecz naśladują mężczyzn. Mawia się o nich, że piją „po męsku”, jak Wosikowa z Budek, która nie opuszcza „ani jednej kolejki”211. Albo Irka Trzyczwartakowa, która pije „długimi łykami, bez skrzywienia, jak chłop”212. Kobiety te czasem budzą respekt, innym razem wywołują drwiący uśmieszek na twarzach mężczyzn. Zwracają uwagę młode kobiety pochodzące ze wsi. Sprawiają wrażenie wykorzenionych z tradycji wsi, ale też niewpisanych w reguły życia miejskiego. Stają się niekiedy łupem chutliwych mężczyzn, a czasem same szukają znajomości. Nawiślak i Benek Kwiaciarz z „wsiowymi” dziewczynami spotykają się na włochowskich fortach. Piją razem – i to ze wspólnej, obiegowej butelki – tyle że wino, a nie wódkę. Dziewczyny początkowo wzbraniają się, wreszcie „starsza” pociąga „niezły łyk”, za co zostaje nagrodzona komplementem przez Nawiślaka: „nieźle ciągniesz”. Gestem na rzecz dziewczyn jest też poczęstunek herbatnikami213. Spotkania mężczyzn i kobiet przy kieliszku w restauracjach to z kolei przejaw stylu bardziej wielkomiejskiego, naśladowanego m.in. przez Czarną Ninkę. Kobiety zamawiają łagodniejsze lub szlachetniejsze trunki, np. ratafię, mężczyźni pozostają przeważnie wierni czystej wódce214. Nawet dziewczyny „z miasta”, jak Iza Leniwa czy Hanka Artycha, piją ostrożnie, „po kieliszku pod pomarańczowy sok”, unikając upicia się215.

Stąd też przekonanie mężczyzn, że alkohol mógłby im posłużyć jako narzędzie zniewalania kobiet. Kobiety zdają sobie z tego sprawę i tym bardziej unikają wódki. Mężczyźni bywają bezwzględni jak drapieżnicy. Andrzej Magister kusi Benka: „I ty, Beniu, możesz z nią... Bardzo lubi to wszystko. Już po wódce”216. W zdobywaniu kobiet za pomocą alkoholu specjalizuje się Nawiślak: „Ja bym wziął ją na gorzałkę, potem podlał winkiem, i poszłoby już łatwo”. Później w knajpie Zdrój łapczywie spogląda na Czarną Ninkę, rozmarzając się: „Aby podlać jej trochę gorzały – a później...”217.

Upijają się kobiety życiowo przegrane, popadające w alkoholizm, niekiedy razem z ich wybrankami, jak Mańka Dzyndzel, która wprawnie polewa do musztardówek i wykazuje się umiejętnością „dobrego ciągnięcia”218. Albo „wdowa-latawica” z opowiadania Życiorys, popijająca „dość ostro”219. Ale i takie kobiety rzadko pojawiają się nietrzeźwe w miejscach publicznych. Ze swoim pijaństwem kryją się w mieszkaniach, zamieniających się w alkoholowe więzienia. Inaczej postępują niespełnione artystki, kobiety wyzwolone, o których czytamy w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych. Przychodzą do knajp, do przypadkowych znajomych. Nie ukrywają się; to raczej ich się unika220.

Można też wskazać kobiety dorabiające na pokątnym handlu alkoholem. Niektóre z nich prowadzą niemal hurtownie, inne przeważnie dysponują zapasem kilku, może kilkunastu butelek, które sprzedają znajomym z okolicy. W czasach PRL popularność pokątnego handlu alkoholem rośnie, jego apogeum przypada na pierwszą połowę lat osiemdziesiątych. Kobiety odgrywają w nim znaczącą rolę. Mężczyźni na ogół wiedzą, pod jaki adres się wybrać; idzie się „do takiej jednej, co trzyma wódkę”221. Butelkę wódki można też kupić u stróża czy ciecia, niekiedy na kredyt lub w zastaw222. Benek i Nawiślak idą do stróżówki kolejarskiego emeryta Paciorka, u którego „zawsze można dostać flaszkę”. Nawiślak budzi Paciorka bębnieniem w szybę. Paciorek, przetarłszy oczy, szpera „w kącie budy” i wyciąga butelki: „Pijta”, „zaprawiajta” – zachęca, przeliczając „papierki”223.

Najchętniej kupuje się alkohol w sklepie monopolowym, co zapowiada przygodę, a przy tym potwierdza status (stać mnie!). Zwracają uwagę sodowiarnie, które w czasie okupacji zaczęły prowadzić (nielegalną) dystrybucję alkoholu i kontynuowały ją przynajmniej do czasu bitwy o handel (1947–1949). Niektóre sodowiarnie przypominają spelunki: dobiega stąd „pijacki wrzask”, kłębią się „ruchliwe, pokurczone sylwetki”, „po staremu sprzedają gorzałę”224. Zważywszy na trudności z zakupem alkoholu, jego reglamentację (słynna godzina trzynasta225) oraz nieprzewidziane podwyżki, na ogół dba się o to, by mieć w zanadrzu przynajmniej skromny zapas – i w razie potrzeby wyciągnąć najlepiej półlitrówkę226. Ilustracją mogłoby być opowiadanie Miasteczko prohibicji227. Poza tym nie jest tajemnicą technika pędzenia bimbru. Mężczyźni preferują jednak alkohol monopolowy, a powszechne bimbrownictwo w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych będzie dla wielu miarą kryzysu228. Właściciele ogródków i działek wykorzystują zebrane owoce na wino, zresztą dość mocne229. Domowe wino uchodzi również za trunek stosowny dla kobiet.

Podobnie jak w przypadku papierosów, społecznych funkcji alkoholu – w ślad za opowiadaniami Nowakowskiego – można by wskazać nieskończenie wiele, a o niektórych z nich będzie jeszcze mowa w kolejnych rozdziałach. Po wypiciu z szefem ćwiartki Benek Kwiaciarz zsuwa dwie skrzynki i siada wygodnie. Czytamy: „Zrobiło mu się ciepło w żołądku i głowa przestała boleć. Muchy szeleściły na szybach, z kranu kropelkami sączyła się woda. Ziewali raz po raz”230. Tego rodzaju błogostan wysoko się tu ceni. Po alkohol sięga się „na rozgrzewkę”. Niekiedy to właśnie porcja wódki okazuje się namiastką posiłku, źródłem kalorii. W opowiadaniu Józwa handlarze na targowisku „po wiele godzin” sterczą „na tym deszczu, mokrzy, zziębnięci”, wyciągają więc „z kapot gorzałę”, pokrzepiają się „obficie”231. Pije się więc nie tylko dla przyjemności; alkohol to środek ułatwiający przetrwanie. Alkohol wyzwala lub tłumi – w zależności od sytuacji – emocje. Najstarszy z opowiadania Tutejszy Meresjew nakłaniany przez kochankę do „zwyczajnego życia” i stałej pracy złorzeczy tylko ordynarnie i zaraz sięga po wódkę232. Wódka może wzmóc namiętność, przynajmniej tuż po wypiciu. Jak w opowiadaniu Chęć: „Piechur z Bud wypił przed godziną pół litra wódki w knajpie zwanej Mordownią. Tę wódkę wypił w trzech rozlaniach i ogarnęła go mocna chęć na nią”233. A innym razem chodzi już tylko o to, by piciem zgłuszyć „trzepot duszy”234.

W świecie powszechnej konsumpcji alkoholu postrzega się go jako usprawiedliwienie zachowań nietypowych235. Nienaturalne (wedle przyjmowanej miary) zachowanie osób trzeźwych ocenia się natomiast surowo. „Jakiś dziwny, bo i wódki nie było czuć” – komentuje Benek Kwiaciarz nocne spotkanie z tajemniczym włóczęgą w cyklistówce236. Podobnie reaguje plutonowy, gdy słyszy o wypasaniu krowy w parku: „Pijany albo co?”237. Opisując dziwne zachowanie Najstarszego, ktoś zastrzega: „ani łyka wódki nie wypił”238. Podobnie w przypadku „wysokiego w okularach”: „co najdziwniejsze, on nie był pijany”239.

Wódka bywa mile widzianą zapłatą. Paweł Tasarz, ceniony zdun, od znajomych z Włoch nie przyjmuje gotówki za wykonane prace czy naprawy, bo „od swojaków nie wypada”. „Postawcie kielicha i będzie szlus”240. Jeden z Jelonkoszczaków, zamawiając u Benka wiązankę ślubną, zastrzega, że powinna być piękna, i aby nakłonić Kwiaciarza do większego zaangażowania, zapowiada „większą wódkę”241. Sieradzan żartobliwie domaga się od Benka ćwiartki za to, że poznał go („zblatował”) z Czarną Ninką242. „Za gorzałkę” Nawiślak chce wynająć pokój („metę”) od kumpla, gdzie mógłby się spotykać z kobietami243. Wódką przekupuje się zimą węglarzy; im sroższy mróz, tym więcej trzeba alkoholu244. Na alkohol przelicza się wartość pieniędzy. W pewnym momencie Benek podlicza posiadane dwuzłotówki i ocenia, czy starczyłoby „na setę”245. Popularność transakcji z wykorzystaniem alkoholu jako przelicznika rośnie w miarę dewaluacji czy też braku pokrycia w towarach oficjalnej waluty246. Trwa obyczaj opijania interesów, czyli litkupu, choć określenia tego raczej się już nie używa. „Interes trzeba oblać” – brzmi potoczne przekonanie247. I tak po sprzedaniu zegarka Kaczor z „uśmiechem” proponuje kupcowi z bazaru: „zaprawimy?”248. Handlarz bydłem po kupieniu przez Józwę krowy chce „wypić z nim wódkę”249. Potwierdzony wypitką interes uchodzi za korzystny dla wszystkich uczestników transakcji250. Alkohol może być też stawką zakładów, o czym świadczą pojedynki na rękę między Dziadkiem a Zarembą w barze we Włochach. Czytamy, że ów Zaremba „wiele ćwiartek już przegrał”, co daje do myślenia o stawce potyczek251.

Lubi się żarty przy alkoholu. Po kradzieży spirytusu (metylowego, jak się okaże) z magazynu we Włochach kierujący akcją Irek wyciąga ze złodziejskiego worka wszystkie butelki i ustawia je szeregiem na podłodze. W sumie „dwanaście i jedna bez pary”. „Ta nie do pary to komandir” – żartuje jeden z chłopaków. I zaraz napełniają z niej szklaneczki252. Nawet niewielkie ilości alkoholu pobudzają do różnych demonstracji. Młodzi mężczyźni niekiedy udają pijanych, by wykazać się brawurą oraz zyskać pretekst do zachowań nieakceptowanych w przypadku trzeźwości. W opowiadaniu Widoki przed zachodem słońca widzimy tłumek wypoczywający nad rzeką. Młodzi upijają się „buńczucznie”, dolewają do piwa wódkę lub wino, przeklinają i zataczają się „na wyrost”, obmacują opalające się dziewczyny, które zapewne zareagowałyby ostrzej na te zaloty, gdyby nie usprawiedliwiałby ich stan podpicia253.

Istnieją różne techniki otwierania butelek, a pamiętajmy, że do 1962 r. butelki przeważnie korkowano i uszczelniano lakiem. Obyczaj odbijania butelki trwa jednak dłużej. Stwarza też okazję do popisu. Jasio z opowiadania Wariatka zakręca butelką i „z rozmachem” uderza denkiem o ziemię, a korek wysuwa się „miękko”254. Towarzystwo przyjmuje z uznaniem tę sztuczkę. Fascynują opowieści o tych, którzy potrafią pić z rozmachem, stawiając innym. „Dansingi, najlepsze wódki, orkiestra do usług, pijacka kompania, kawalkada taksówek”255. Takie wydarzenia stają się legendą, ubarwiają szarą powszedniość.

Zarazem bohaterom Nowakowskiego zdarzają się przypływy samoświadomości. Gdy Benek w stanie nietrzeźwym wypada z kolejki WKD i ginie na miejscu, zgromadzeni nad jego zwłokami sąsiedzi dokonują krytyki i samokrytyki. „Za dużo zaprawiał” – orzeka fryzjer Zygmunt. Przyłącza się do niego niestroniący od wypitki krawiec Skarbeńko i przytakuje: „za dużo, za dużo” – rzucając przy tym „niespokojne spojrzenie na trupa”256. Mimo wszystko abstynencja wzbudza jednak nieufność. Głowa, znany z lewych interesów, „nigdy się nie upija, nie lubi wódki, zimny drań”257. Bohater opowiadania Na boku, który „nie lubi wódki”, objawia inny nałóg – seksualny258. Z drugiej strony można wskazać przykład Małego Franka, który „starannie wódki unika” w obawie, że mógłby powiedzieć o słowo za dużo i paść ofiarą szykan „bezpieki”259. Niemniej alkohol kojarzy się z wolnością, szczególnie więźniom, a także tym, którzy właśnie opuszczają mury więzienne. „To moja pierwsza wódka na wolności” – oznajmia Długi, i to „uroczyście”260.

Tak jak przeważa przekonanie, że „najlepiej zakurzyć”, bo „to pomaga”, tak i biorą górę korzyści z picia alkoholu. „Pij – to stawia na nogi”261. Tę radę przekazuje się z pokolenia na pokolenie jak depozyt mądrości życiowej.

1 Złoto, s. 242.

2 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 258, 260.

3 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 255.

4 Szabla, s. 53–54.

5 Wyprawa do szkoły, s. 17.

6 List gończy, s. 15.

7 Tajemnica starego fortu, s. 123, 138.

8 Albin, s. 119.

9 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 100.

10 Fujara czy jak go tam, s. 84; W wolny wieczór, s. 94–95; Maniuś Kropa, s. 360.

11 Powrót, s. 136.

12 W komisariacie, s. 7, 13.

13 Trzyczwartak, s. 121.

14 Kwadratowy, s. 159.

15 Maniuś Kropa, s. 360.

16 Chłop, który zmarniał, s. 231.

17 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

18 Rodzina, s. 178.

19 Wyjazd, s. 330.

20 Kwadratowy, s. 144.

21 Kwadratowy, s. 145, 146.

22 Busio, s. 348–349.

23 Np. Zebek, s. 80.

24 Powrót, s. 137.

25 Złoto, s. 235.

26 Złoto, s. 237.

27 Sielanka, s. 306.

28 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 20.

29 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 20.

30 Maniuś Kropa, s. 352.

31 Sielanka, s. 320.

32 Sielanka, s. 298.

33 Zakochane gołąbki, s. 132. Zob. też Fatalista, s. 85.

34 Gonitwa, s. 16.

35 Umierający paser, s. 45.

36 Tapeta, s. 53.

37 Opowieść, s. 125.

38 Trzyczwartak, s. 112.

39 Ożenili..., s. 71; Fujara czy jak go tam, s. 81.

40 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24.

41 W wolny wieczór, s. 90.

42 Wyjazd, s. 330.

43 Józwa, s. 342.

44 Benek Kwiaciarz, s. 205.

45 Tapeta, s. 58.

46 Benek Kwiaciarz, s. 178, 185.

47 Benek Kwiaciarz, s. 178, 185. Także: Wyjazd, s. 329.

48 Chęć, s. 65.

49 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 266.

50 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

51 Benek Kwiaciarz, s. 192, 212.

52 Umierający paser, s. 37.

53 Benek Kwiaciarz, s. 199.

54 Węglarze, s. 128.

55 Opowieść, s. 105, 112. Zob. też Dziecinna Buźka, s. 193, 200.

56 Sielanka, s. 302.

57 Benek Kwiaciarz, s. 176, 192.

58 Pijak, s. 187.

59 Benek Kwiaciarz, s. 192.

60 Benek Kwiaciarz, s. 205.

61 Benek Kwiaciarz, s. 203.

62 Podrygi, s. 159.

63 Wyprawa do szkoły, s. 17.

64 Dawna niedziela, s. 43–44.

65 Tutejszy Meresjew, s. 20.

66 Np. Chamuś, s. 369.

67 Sielanka, s. 315.

68 Wyjazd, s. 331.

69 Zdarzenie w delegacji, s. 18.

70 Trzeci dzień, s. 60.

71 Rocznik statystyczny GUS, Warszawa 1965, s. 476–478.

72 Silna gorączka, s. 55.

73 Trzeci dzień, s. 102.

74 Syjoniści do Syjamu, s. 41–42.

75 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

76 Benek Kwiaciarz, s. 210.

77 Sielanka, s. 317, 325.

78 Zakochane gołąbki, s. 130.

79 Interes, s. 379.

80 Na boku, s. 56.

81 Sielanka, s. 310, 326.

82 Sielanka, s. 318.

83 Np. Chłop, który zmarniał, s. 224.

84 Benek Kwiaciarz, s. 214.

85 Maniuś Kropa, s. 352.

86 Wilk, s. 124.

87 Pęcherz, s. 160, 161.

88 Trzyczwartak, s. 125.

89 Chęć, s. 66.

90 Stacja benzynowa, s. 54.

91 Wieczór autorski I, s. 123.

92 Widzenie, s. 257.

93 Ożenili..., s. 69.

94 Gonitwa, s. 27.

95 Złoto, s. 233.

96 Fujara czy jak go tam, s. 80.

97 Benek Kwiaciarz, s. 195.

98 Opowieść, s. 125.

99 Maniuś Kropa, s. 352.

100 Złoto, s. 250; Gonitwa, s. 5.

101 Józwa, s. 341.

102 Np. Tapeta, s. 53; Gonitwa, s. 5.

103 Złoto, s. 247.

104 Umierający paser, s. 38.

105 Na boku, s. 61.

106 Ożenili..., s. 69.

107 Sielanka, s. 298.

108 Maniuś Kropa, s. 359.

109 Ożenili..., s. 61.

110 Fujara czy jak go tam, s. 87–88.

111 Ten stary złodziej, s. 31.

112 Interes, s. 376.

113 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 108.

114 Interes, s. 377.

115 Powrót, s. 138–139. Zob. też Dziecinna Buźka, s. 177.

116 Benek Kwiaciarz, s. 181; Powidoki 3, s. 104.

117 Np. Gonitwa, s. 7.

118 Na boku, s. 53.

119 Fujara czy jak go tam, s. 80–81.

120 Fujara czy jak go tam, s. 76.

121 Ten stary złodziej, s. 31.

122 Opętana, s. 47.

123 Ten stary złodziej, s. 32.

124 Sielanka, s. 299.

125 Ożenili..., s. 63.

126 Np. Porachunki garbusa, s. 49.

127 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 18.

128 W wolny wieczór, s. 95.

129 Ożenili..., s. 66.

130 Benek Kwiaciarz, s. 186–187. Zob. też W wolny wieczór, s. 90.

131 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24.

132 Złoto, s. 239.

133 Chłopak z gołębiem na głowie, s. 5.

134 Powidoki 3, s. 105–107.

135 Powrót, s. 135.

136 Powrót, s. 137, 138; Fujara czy jak go tam, s. 78.

137 Fujara czy jak go tam, s. 81.

138 Sielanka, s. 309.

139 Sielanka, s. 294.

140 Benek Kwiaciarz, s. 212.

141 Tapeta, s. 52.

142 Przymałe buty, s. 169. Zob. też Chłop, który zmarniał, s. 222; Wariat, s. 191; Miłość do śmietnika, s. 63, 77.

143 Pęcherz, s. 141, 171–172.

144 Zob. też Przecena, s. 56.

145 W sklepie, s. 50.

146 Ten stary złodziej, s. 25.

147 Opowieści zimowe, s. 113.

148 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 98.

149 Sielanka, s. 299.

150 Wyjazd, s. 334.

151 Np. Wyjazd, s. 335.

152 Np. W winiarni, s. 196–200; Nekropolis 1, s. 97.

153 Np. Benek Kwiaciarz, s. 213.

154 Sielanka, s. 308.

155 Wyjazd, s. 332.

156 Benek Kwiaciarz, s. 179.

157 Ten stary złodziej, s. 31.

158 Ożenili..., s. 73.

159 Sielanka, s. 310. Także: Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 266.

160 Fujara czy jak go tam, s. 79.

161 Sielanka, s. 317.

162 Porachunki garbusa, s. 48.

163 Sielanka, s. 313.

164 Fujara czy jak go tam, s. 86.

165 Benek Kwiaciarz, s. 197.

166 Benek Kwiaciarz, s. 178.

167 Fujara czy jak go tam, s. 79.

168 Trzyczwartak, s. 122.

169 Benek Kwiaciarz, s. 187.

170 Trzeci dzień, s. 63.

171 Wariatka, s. 81.

172 Wyjazd, s. 332.

173 Wyjazd, s. 333.

174 Trzyczwartak, s. 122.

175 W wolny wieczór, s. 91.

176 Benek Kwiaciarz, s. 185.

177 Złoto, s. 238.

178 Trzyczwartak, s. 121.

179 Chłop, który zmarniał, s. 221.

180 Fujara czy jak go tam, s. 86.

181 Fujara czy jak go tam, s. 79.

182 Zob. też Pół stopy. Pół ośki, s. 45; Kiedy ranne wstają zorze..., s. 30.

183 Interes, s. 379–379.

184 Porachunki garbusa, s. 48.

185 Ożenili..., s. 63.

186 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

187 Chłop, który zmarniał, s. 224.

188 Wariatka, s. 81.

189 Zob. np. Ożenili..., s. 66; Fujara czy jak go tam, s. 78.

190 Interes, s. 378.

191 Chłop, który zmarniał, s. 224.

192 Wariatka, s. 81.

193 Interes, s. 378.

194 Puste miejsce, s. 177.

195 Wariatka, s. 89; Powidoki 2, s. 53.

196 Powidoki 1, s. 255–256; Powidoki 2, s. 42.

197 Złoto, s. 243.

198 Chłop, który zmarniał, s. 216–217. Zob. też Na boku, s. 53.

199 Ożenili..., s. 62. Zob. też Porachunki garbusa, s. 48, 49.

200 Umierający paser, s. 35; Sielanka, s. 303.

201 Źle zorganizowane, s. 98.

202 Chłop, który zmarniał, s. 216.

203 Np. Chłop, który zmarniał, s. 221.

204 Ożenili..., s. 66.

205 Fujara czy jak go tam, s. 83–84.

206 Trzyczwartak, s. 120.

207 Fujara czy jak go tam, s. 83.

208 Ożenili..., s. 70.

209 Wielki dzień żony krawca, s. 135.

210 Wariatka, s. 89.

211 Fujara czy jak go tam, s. 84.

212 Trzyczwartak, s. 111.

213 Benek Kwiaciarz, s. 188.

214 Benek Kwiaciarz, s. 214.

215 Sielanka, s. 294.

216 Benek Kwiaciarz, s. 197.

217 Benek Kwiaciarz, s. 206, 214. Zob. też Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 55.

218 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 270.

219 Życiorys, s. 71.

220 Pęcherz, s. 151–152.

221 Opętana, s. 45.

222 On, s. 68; Pęcherz, s. 150.

223 Benek Kwiaciarz, s. 179. Zob. też Powidoki 3, s. 27.

224 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 266. Zob. też Powidoki 3, s. 205.

225 Szerzej: Mój słownik PRL-u, s. 152–154.

226 Np. Powrót, s. 138.

227 Miasteczko prohibicji, s. 33, 36.

228 Np. Opętana, s. 41; Tamto lato, s. 149.

229 On, s. 72.

230 Benek Kwiaciarz, s. 185.

231 Józwa, s. 339.

232 Tutejszy Meresjew, s. 22.

233 Chęć, s. 64.

234 Przecena, s. 56.

235 Zob. też Śmierć Floryna, s. 165.

236 Benek Kwiaciarz, s. 193.

237 Józwa, s. 343.

238 Tutejszy Meresjew, s. 26.

239 Wysoki w okularach, s. 132.

240 Fujara czy jak go tam, s. 77.

241 Benek Kwiaciarz, s. 206.

242 Benek Kwiaciarz, s. 207.

243 Benek Kwiaciarz, s. 179.

244 Węglarze, s. 126; Zima, s. 5.

245 Benek Kwiaciarz, s. 199.

246 Zob. np. Notatki z codzienności, s. 374–376.

247 Np. Interes, s. 377.

248 Trzyczwartak, s. 120.

249 Józwa, s. 340.

250 Zob. też Pół stopy. Pół ośki, s. 44.

251 Fujara czy jak go tam, s. 79.

252 Interes, s. 378.

253 Widoki przed zachodem słońca, s. 5.

254 Wariatka, s. 92.

255 Stacja benzynowa, s. 53.

256 Benek Kwiaciarz, s. 212.

257 Głowa, s. 31.

258 Na boku, s. 53, 63.

259 Obłęd, s. 209.

260 Sielanka, s. 297.

261 Powrót, s. 138.

Mężczyźni i kobiety

Raczej realizm niż romantyzm

Młodzieżowość trwa na razie krótko. W kolejnych dekadach wydłuża się do kilkunastu lat, ale w latach czterdziestych i pięćdziesiątych czas kawalerki i panieństwa kończy się najwyżej po kilku latach. Co dalej? Muszą odpowiedzieć na to pytanie ludzie niespełna dwudziestoletni, a od odpowiedzi zależy właściwie całe dalsze życie. To kwestia pracy, zawodu, miejsca zamieszkania, a także życiowej stabilizacji. A więc nie tylko „kim być”, ale i „z kim być”. Co ważne, pytania te przynajmniej do końca lat pięćdziesiątych wydają się symbiotyczne. Samotność bowiem – przypomnijmy nasze ustalenia z rozdziału Wspólnota – oznacza ułomność, niespełnienie, co gorsza – również codzienne kłopoty. Razem łatwiej przetrwać. Jak zatem dochodzi do spotkania mężczyzny i kobiety? Co kieruje: instynkt, uczucie, emocja, rozsądek? A może kombinacja tych motywacji?

W opowiadaniach Marka Nowakowskiego można dostrzec lukę. Ślub, małżeństwo, ceremonia weselna to tematy rzadko obecne. Wyjątkiem jest opowiadanie Wesele raz jeszcze!, które wymagałoby osobnego potraktowania – jako metafora kondycji duchowej Polski lat siedemdziesiątych, o czym wspominaliśmy już w pierwszej części książki. We wcześniejszych utworach widać chronologiczny przeskok: obserwujemy pierwsze uczucia, zaloty, flirtowanie, chodzenie ze sobą, narzeczeństwo, a potem widzimy już związki z pewnym stażem. Również o narodzinach dzieci wspomina się zdawkowo. Można się zastanawiać, czy zdecydował o tym subiektywizm pisarza w przedstawianiu rzeczywistości, czy przekonanie, że i tak przeważa proza życia, w której wszelkie ceremonie i obrzędy to przecinki, może średniki, ale nie kropki czy wykrzykniki. Nowakowski konsekwentnie sugeruje, że trzeba raczej przyglądać się powszedniości niż odświętności, aby zrozumieć ten świat. Niezmiennie interesuje go też pytanie, co dzieje się z młodym człowiekiem, gdy znajduje się on na progu dorosłego życia, poddany ciśnieniu obyczajów epoki, ideologii, wzorów środowiskowych, rozbudzonych hormonów.

Punkt widzenia młodych mężczyzn przedstawia się następująco: zrazu dopuszczalne są przelotne związki, później przewiduje się jednak coś trwałego. Bohater Opowieści snuje takie oto rozważania: „Na razie to zmęczenie ogarnia mnie na krótko, ale może też przytrzymać dłużej. Mogę w ogóle stracić glik. [...] Mógłbym kogoś mieć. Żarcie przygotowane, bielizna też... Tyle spraw mam do załatwienia”1. Podobne myśli snują się po głowie bohatera opowiadania Pęcherz: „To jest konieczność, konieczność bazy. Musi być jakieś oparcie, bo inaczej nie dam rady”2. Coraz to słyszy się męskie sentencje: „Najlepiej mieć coś stałego”3; „Ożenić się powinien”4; „Kobieta, owszem, dla zdrowia nawet konieczna”5. Jak już pisaliśmy w rozdziale Wspólnota, tęsknota lub potrzeba, by stworzyć stały związek i pozostawić po sobie potomka, ujawnia się w myśleniu mężczyzn prędzej czy później. Jeśli pozostaje zaledwie mrzonką, to nie tylko z powodu niefrasobliwości bądź nieudolności, lecz także z braku wzoru ojca, co skutkuje niechęcią do zobowiązań, związkami nieudanymi, dryfowaniem. Choć w młodym wieku przeważa skupienie na teraźniejszości, to intuicyjnie przeczuwa się krótkotrwałość młodości. Poza tym oddziałują też wzory kulturowe, wciąż jeszcze trwałe i strzeżone przez starsze pokolenie6. A po osiągnięciu pewnego wieku dołącza się do strażników tradycji, i to niezależnie od wcześniejszych postaw.

Młody mężczyzna pozostaje pod presją ze strony kolegów. Powinien „kręcić” z jakąś kobietą. To często główny temat rozmów: „Jak tam u ciebie... Kaczorek? – Leci, leci pomału. – A kręcisz z jakąś? Bo ja to kręcę”. Po czym rozmówcy na chwilę milkną, co pozwala zresztą domyślić się, że tak naprawdę odgrywają tylko pewne role7.

Umizgi do kobiet przybierają różną postać: od wulgarności po wzniosłe uniesienia. Opowiadania Nowakowskiego ukazują całą paletę przeżywanych uczuć. Każdemu się marzy, by choć raz zaspokoić swe potrzeby bez zobowiązań, tu i teraz. Z rozkoszą wspomina się więc o „balecisku” – rozrywkowym spotkaniu męsko-damskim w jakimś ustronnym miejscu. „Chata”, „sztuki jakieś dobrać” – rozpromienia się Nawiślak8. O kobietach spotykanych podczas takich przygód mówi się językiem handlu, polowań, konsumpcji: „dobry towarek”, „sztuki”, „sama rzepa”. We Włochach w razie braku wolnej „chaty” pozostają odludne zarośla wokół fortów. Tutaj właśnie wyprawiają się Benek Kwiaciarz i Nawiślak na schadzkę z „wsiowymi” dziewczynami. Cel wyprawy określony zostaje prosto: wspólna wypitka taniego wina, krótkie sam na sam w krzakach i pożegnanie do bliżej nieokreślonego następnego razu9.

Mężczyźni gotowi są wybrać drogę na skróty. Środkiem może być oszustwo, przemoc, alkohol. Podczas wyprawy na forty Nawiślak radzi Benkowi, by pozyskał „chamki” (dziewczyny ze wsi) jakąś obietnicą. „Powiedziałem, że będziem chodzić razem, to, śmo, owo... A potem już mogłem, co chciałem” – przechwala się. Benek wykazuje o wiele mniej talentu: „Zrobiłem ją siłowym numerem. Po krzyżu dołożyłem i pękła”. Krzywi się na to Nawiślak: „Siłowy. To nie ma przyjemności. Najlepiej sposobem”. W odwodzie pozostaje alkohol: „wziąć na gorzałkę”, „podlać gorzały”. Z podziwem i zazdrością spogląda się na Andrzeja Magistra, którego stać na to, by sprowadzać „laluńki z miasta”. Podziwia się jego szczególne „podejście” do kobiet, które sprawia, jak komentuje Todek, że „forsy dużo nie wyda” i „żadna go nie rozpruje”, choć „wcale nie taki przystojniak”, ma po prostu „fart”10.

Hierarchizuje się kobiety – głównie wedle oceny ich atrakcyjności, przy czym stosowane kryteria, o czym pisaliśmy w rozdziale Wygląd, mogą okazać się niejednoznaczne. Na ogół młodzi mężczyźni wydają się przeświadczeni, że „laluńka z miasta” czy „artycha” dodaje prestiżu. „Poszedł z najlepszą sztuką” – mawia się z uznaniem lub zawiścią11. Taki Andrzej Magister to dla niektórych wzór do naśladowania. Z braku możliwości imitacja często okazuje się zresztą groteskowa. Arek z opowiadania Skarb w Srebrnym Jeziorze też pozyskuje „kochanicę” – Mańkę Dzyndzel. Wiele jej brakuje jednak do „laluniek z miasta”; rozrzucone bezwładnie nogi, chrapanie, kwaśny zapach wódki – oto, co rejestruje Arek, gdy po pierwszej schadzce zagląda jeszcze na odchodnym przez okno. Cofa głowę, przysiada „pod wyschniętą wiśnią” i opiera głowę „o szorstki, złuszczony pień”12. Tęsknota za pięknem jeszcze nie całkiem w nim wygasła. Niemniej ulegając presji na „kręcenie” czy posiadanie „kochanicy”, trzeba niekiedy zadowolić się bardziej dostępnymi urokami13.

A jednak marzenie o czymś wznioślejszym powraca. Zakochany w Czarnej Nince Benek Kwiaciarz po pierwszej próbie („najlepiej od razu”) staje się ostrożniejszy: „jak chcesz, to możem chodzić ze sobą” – zachęca „niewyraźnie”; wreszcie dochodzi do wniosku, że „na razie” wcale nie będzie „na to leciał”, przecież „lepiej nie brać się do baby nachalnie, tylko poczekać...”. Uśmiecha się „miękko”: a później „będzie tego jak miodu...”14. Rozpoczyna przygotowania, wyrusza do miasta po lepsze ubranie – kończy się to jednak niefortunnie. Podobnie Piotr Złociarz. Nachodzi go pytanie, po co właściwie para się tak brudną i wstrętną, choć popłatną robotą. Liczy głównie na to, że nadejdzie chwila, kiedy „kobite se znajdzie”. „Znajde” – powtarza, przy czym nawiedza go „drażniący zwid białej dziewuchy gospodarza”, aż „mocniej” przywiera „do wyrka”15.

Ze swadą opowiada się przy kiosku piwnym o łatwych dziewczynach, niestawiających wymagań. Na trzeźwo docenia się jednak kobietę, o której można powiedzieć, że „z nikim się nie puści”. Taką dziewczynę ma Jureczek z opowiadania Interes. Dziewczyna wzbudza irytację i zazdrość kumpli, bo „odcina się chłopakom, i żaden nie może umówić się z nią”. Dostrzega się także zaangażowanie Jureczka: „Chyba ożeni się z nią. Chodzą ze sobą dwa lata. Jureczek na inne nawet nie spojrzy”16.

Brakuje środków wyrazowych – zarówno mężczyznom, jak i kobietom – do oddania subtelniejszych uczuć. Skąd je zresztą czerpać? Z piosenek, fotosów, dialogów filmowych albo powieściowych? To, co się słyszy i widzi dokoła, raczej nie służy za natchnienie. Podpowiedzią jest indywidualna wrażliwość, jak w przypadku chłopaka z opowiadania Powrót, który w listach od ukochanej skręca tytoń, próbując w samotności odurzyć się miłością17. Niepewność, jak postąpić, sprawia, że zwłaszcza mężczyźni popadają w skrajności: albo introwertyczna dyskrecja, albo ostentacyjne popisy. Nieporadność emocjonalna przejawia się na różne sposoby. Fryzjer Zygmunt tak oto okazuje swoje zainteresowanie „tej nowej z przeciwka”: zmiękczonym głosem oznajmia: „bardzo pani współczująca”, wysuwa „przymilnie szczękę”, „obciąga marynarkę”, przysuwa się możliwie blisko na ławce. Aż wreszcie wywołuje na jej twarzy blady uśmiech, nie wiadomo jednak, czy wynikający z rozbawienia, politowania, czy akceptacji18. Z kolei melancholijność i sentymentalność budzą zdziwienie19. Niewiele czasu mija od śmierci męża „tej nowej z przeciwka”, gdy krawiec Skarbeńko zaczyna się zastanawiać: „Dziwna jakaś. Wzdycha! Jakby coś z tego” (tu stuka się wskazującym palcem w czoło). „Był chłop. Nie ma chłopa”. Życie toczy się dalej i „powinna od początku się urządzić”20.

Paradoksalnie ujawnianiu uczuć sprzyjać może to, że wciąż komentuje się publicznie zachowania innych. W opowiadaniu Benek Kwiaciarz „ta nowa z przeciwka”, wdowa, niepogodzona ze śmiercią męża, wzbudza ogólne zaciekawienie: „Ho, ho. Musieli być bardzo ze sobą”. Furman Satynowski mruży „znacząco” oko i „rechocze”: „Bardzo byli ze sobą, nieboszczyk i ona!”. Swoje domysły ma też Maryśka: „To był kochanek. Tylko kochanka się tak pamięta” – mówi, a przy tym „dziwacznie”, jakby z żalem i zazdrością „kurczy” wargi. Dostrzega się, że fryzjer Zygmunt na „tę nową” „porządnie leci”21. Krawiec Skarbeńko i jego żona zaczynają mu kibicować. W tym wypadku publiczność ułatwia zbliżenie i nawiązanie znajomości. Bywa, rzecz jasna, i na odwrót. Obawa przed plotkami skłaniać może do skrywania uczuć lub maskowania ich wulgarnością (Koślawy Karol). Niemniej powszechne gadulstwo – w bramach, na podwórzach, przy pompie, przy kiosku piwnym – może pomóc nieśmiałym. Zarazem nie pozostawia miejsca na samotność i jest karą dla nieprzystosowanych outsiderów (Piotr Złociarz).

W trudniejszej sytuacji znajdują się kobiety, przypada im bowiem rola bierna – obiektu podboju. W praktyce niemało jednak zależy od ich spojrzeń, gestów, uśmiechów, nawet plotek. To nie Benek Kwiaciarz zdobywa Czarną Ninkę, lecz to ona przyzwala na jego zaloty. Niemniej zwłaszcza młode kobiety powinny zachowywać powściągliwość, jeśli nie chcą się narazić na kąśliwe uwagi, a ostatecznie utratę poważania u mężczyzn. Inicjatywa przystoi natomiast kobietom dojrzalszym, powiedzmy, po trzydziestce. Nad wszelkimi konwencjami przeważa wtedy pragmatyzm22. Inna rzecz, że migracje, przemieszanie się środowisk, destrukcja wcześniejszych elit sprawiają, iż rytuały tracą na znaczeniu, a nawet nie ma kto ich egzekwować. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych obserwujemy z jednej strony tradycyjne swatanie pary, z drugiej – schadzki czy balangi, które obie strony (choć bardziej mężczyźni niż kobiety) traktują jako jednorazowe przygody.

Rodzące się uczucie sprowadza się przeważnie do czytelnej dla wszystkich formułki: „lecieć na kogoś”. Brzmi szorstko, ale ma pozytywne konotacje. Wyraża zaciekawienie, wesołość, akceptację naturalnego przecież zjawiska. Negatywne reakcje wzbudziłaby raczej postawa odwrotna: unikanie płci przeciwnej. Reguły określające kontakty osób zainteresowanych sobą ponownie jednak okazują się nieczytelne. Obustronna namiętność prowadzi albo do szybkiego zaspokojenia, albo obopólnej zgody na „chodzenie” ze sobą. Ale uwaga: jeśli owo „chodzenie” traktuje się poważnie, mogą, a nawet powinny pojawić się komplikacje. Zauważyliśmy przed chwilą, że lubi się łatwe dziewczyny, ale szanuje te trudniejsze. Reakcją dziewczyn na umizgi chłopaków bywa opór. To swoisty test, by zbadać rzeczywiste intencje i siłę emocji. Nawet Kaczor (z opowiadania W komisariacie) z rozrzewnieniem wspomina swoją dziewczynę, pracownicę fabryki Wedla na Pradze, która „pierwszy raz dała w gębę”23. Plany małżeńskie traktuje się – wbrew przytaczanym wyżej teoriom Nawiślaka – poważnie. Jelonkoszczak z czynszówki Benka zamawia u niego „piękną” ślubną wiązankę; „bo rozumiesz, niech wiedzą” – zaznacza porozumiewawczo. Benek wywiązuje się z zadania – „ładnie wychodzi” – jak gdyby tę wiązankę szykował z myślą o sobie i Czarnej Nince24.

Pomiędzy emocjonalnymi biegunami – wulgarna brutalność („siłowy sposób”) i romantyczna tęsknota (skręcanie papierosów w miłosnych listach) – przeważa swoista racjonalność25. Mniej czy bardziej świadomie urzeczywistnia się środowiskowy scenariusz, powielany z pokolenia na pokolenie, choć dynamika zmian społecznych i obyczajowych powoduje przewartościowania. Na razie trzeba wpisać się w pewien model wzajemnych oczekiwań. Nadmierna egzaltacja wydaje się bezcelowa. Widać zarazem specyfikę Włoch. Wprawdzie i tu napływają nowi osadnicy – stąd określenia „ta nowa”, „ten nowy” – niemniej zarysowuje się tendencja, ciekawie uchwycona w opowiadaniach Nowakowskiego, dobierania się par wśród znajomych z ulicy czy najbliższych okolic. Co więcej, mieszkańcy pekinów wiążą się raczej z innymi mieszkańcami pekinów albo czynszówek. Ów ekskluzywizm dostrzega się zresztą w różnych regionach Polski. Na Śląsku przybysz z Warszawy konstatuje: „Usiadłem na ławce przed barakiem i spoglądałem za kobietami. Ale baby tutaj były niespecjalne i chodziły tylko z prawdziwymi górnikami”26. W wyniku wojny przeważają rodziny egzogamiczne, na co zwracaliśmy już uwagę w rozdziale Wspólnota, lecz w społecznościach takich jak włochowska ceni się związki endogamiczne.

Wskutek racjonalizacji uczuć nie oczekuje się nadmiernych uniesień, przeprowadza za to rozsądne kalkulacje. Najzwięźlej kwestia bycia razem zostaje potraktowana w opowiadaniu Maniuś Kropa. „Mogę ci dawać więcej forsy” – oznajmia Esy. „Ile?” – rzeczowo pyta Adela. „Półtoraka”. Tej nocy Esy dzieli już łóżko z Adelą27. To wprawdzie sytuacja skrajna, ale na swój sposób symboliczna. Uczucia wybrzmiewają i trzeba wrócić do (niełatwej) powszedniości. Redukcja aspiracji może zaś sprzyjać w miarę bezkonfliktowemu pożyciu małżeńskiemu, z uwzględnieniem tradycyjnych ról społecznych. Do kwestii posiadania dzieci też podchodzi się dość trzeźwo: „dorabiać muszę, bo moja bogobojna i żadnych przerywań ani usuwań nie uznaje” – stwierdza pewien mieszkaniec Muranowa28.

W twórczości Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych pojawiają się wyrażenia nieobecne w opowiadaniach z końca lat pięćdziesiątych: „tę miłosną sprawę delikatnie, kunsztownie realizował”, „dziewczyna realistka znalazła sobie technika telewizyjnego”, „seria spraw z kobietami, nie żeby jakaś namiętność, to po prostu nastąpiło z przyczyn najzupełniej realistycznych”, „znajdę babę z chatą”29. Tego rodzaju nastawienia zdarzały się i wcześniej. Teraz jednak ubocznym skutkiem realizmu staje się cynizm. To jeden z kluczowych tematów opowiadań, począwszy od Silnej gorączki. Niczym złośliwy nowotwór cynizm przenika różne sfery życia, zagarnia również uczucia. Czerpie pożywkę z materialistycznych tęsknot ludzi, by mieć coraz więcej. Jest też skutkiem systemu dojść, układów, boków, obrywów, przywilejów, lewych interesów, w jaki coraz wyraźniej przeobraża się peerelowski komunizm. Tej kwestii poświęcimy w znacznej mierze trzecią część książki. Cynizm uczuciowy ujawnia się na dwa sposoby. Z jednej strony to pragmatyzm, czyniący ze związku z drugą osobą pretekst do własnego awansu, również kosztem tej osoby. Z drugiej – to autoprezentacja obliczona na wzmocnienie własnej pozycji czy spotęgowanie prestiżu. Towarzyszy temu nawrót do wzorców mieszczańskich, ale przybierających teraz nową formę demonstracyjnego materializmu (nam się udało).

Istnieje inny jeszcze wariant cynizmu uczuciowego – charakterystyczny dla nowego pokolenia młodzieży, które swoją kontrkulturową siłę ujawnia pod koniec lat sześćdziesiątych. Przykładem dwa cytaty z opowiadania Artyści: „Nie kocham ciebie. Ale masz chatę”; „Zakochana we mnie po uszy. Już drugą skrobankę sobie robiła. Kazałem. A ona płacze, bo bardzo chce mieć ze mną dziecko”30. Za tą pozą, choć niekoniecznie trwałą, kryje się istotna zmiana mentalna w porównaniu z młodymi z wcześniejszych dekad. Kulminację tej tendencji zobaczyć można w opowiadaniu Pracusie.

Inaczej niż dotychczas samotność staje się możliwa. Nazywa się ją samodzielnością. Wprawdzie w pojedynkę wciąż trudno przetrwać, niemniej pojawia się pokusa, by pokierować swoim losem inaczej niż wcześniejsze pokolenia. Młode kobiety, które spotykamy w opowiadaniu Artyści oraz w tomie Silna gorączka, odrzucają przypisywane im role. „Chciał, żebym była taką żoną prawdziwą, domową kurką, służącą mężczyźnie do uciech” – z ironią wspomina porzuconego „tamtego mężczyznę” bohaterka opowiadania Trzeci dzień31. Kobiety, choć na razie jeszcze nieliczne z nich, zyskują poczucie, że mogą sobie pozwolić na taki gest. W ogóle pojawia się konwencja mówienia o (wszelkich) uczuciach w sposób pragmatyczny. Z domieszką cynizmu32. Poza tym na myślenie o własnym losie zdaje się wpływać oficjalny język planowania. Tak jak ogłasza się plany pięcioletnie, tak zaczyna się rozważać swoje życie. Dobrze jest mieć plan – najlepiej taki, który zaprowadzi do „małej stabilizacji”. Lecz gdy się okazuje, że nawet etyczna giętkość nie przybliża do celu, dochodzi do buntu, zarówno w imię idealizmu, jak i materializmu – co Nowakowski pokazuje w Raporcie o stanie wojennym i Notatkach z codzienności.

Cynizm uczuciowy nie jest zapewne powszechny, ale na tyle wyraźny, że wytwarza pewien klimat i oddziałuje na postawy. Opowiadania Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych dostarczają tu obfitego materiału poglądowego: Młody inspektor PIH-u, Głowa, Życiorys, Popapraniec. Szczególnie to ostatnie opowiadanie – któremu przyjrzymy się uważniej w części trzeciej, w rozdziale Ocalanie wolności – wydaje się interesujące. Występujący w pierwszej osobie narrator, mieszkaniec przedmieścia, który nie załapał się na „małą stabilizację” i w ogóle zastanawia się, kim jest, a kim być powinien, odwiedza znajomych sprzed lat – urządzonego już Doktorka i jego żonę, „nudną blondynę”. Można by ich określić mianem ustabilizowanych. Wnętrze ich mieszkania sprawia wrażenie eklektycznego. To swoiste rekwizytorium mieszczańsko-dworkowo-chłopskie. W opowiadaniu sytość materialna i pozerstwo ustabilizowanych zostaje przeciwstawione ubóstwu i autentyczności przedmieścia; różnorodność przedmieścia wydaje się mimo wszystko ciekawsza niż paramieszczański dostatek „małej stabilizacji”33. Czytelnik nie musi przyjmować optyki narratora. Warto ją jednak uwzględnić.

Oczekiwania kobiet

W najwcześniejszych opowiadaniach Nowakowskiego spotykamy przeważnie kobiety z pekinów, czynszówek i niewielkich domków (jak we Włochach). Dla nich podstawową szkołą jest samo życie, a maturą – umiejętność radzenia sobie z codziennością. Z jednej strony to gospodynie domowe, żony rzemieślników, robotnice pobliskich wytwórni, z drugiej – bazarowe handlarki, meliniarki, a także żony paserów i złodziei. Później galeria kobiet się poszerza. Znajdujemy w niej urzędniczki, żony funkcjonariuszy, artystki, rękodzielniczki – właściwie pełne spektrum ówczesnego społeczeństwa.

Na ogół przeważa przekonanie, że kobiecie potrzebny jest „chłop”. O samotnie mieszkającej na krańcu Włoch Maryśce mówi się, że od „ładnych paru lat” szuka „chłopa” lub „kręci się za chłopem”. Inna rzecz, że mowa tu o kobiecie już „niemłodej”, choć wciąż „krzepkiej”, która może pozwolić sobie na większą swobodę niż panienka dopiero wkraczająca w wiek dorosły. Owszem, owe poszukiwania kwituje się uśmieszkiem, ale przyjmuje ze zrozumieniem. Chyba większe zdziwienie, a nawet podejrzenia, budziłaby kobieta izolująca się od sąsiadów i stroniąca od towarzystwa34. Zbiorowe swatanie samotnych mieści się w przyjętym zwyczaju, co oznacza wprawdzie ingerencję w prywatność, lecz może osłabiać lęk przed izolacją. Podkreślmy raz jeszcze, że samotność jest na ogół negatywnie postrzegana. Przystoi wdowie-matce, a nawet dodaje jej dostojeństwa – ale tylko w tym wypadku. Jeśli chodzi o młodsze kobiety, ich samotność zwraca uwagę bardziej niż w przypadku mężczyzn.

Wskazywaliśmy już na granicę między prywatnym i publicznym, którą – symbolicznie – wyznaczają drzwi mieszkania. W przestrzeni publicznej dominują mężczyźni, w przestrzeni prywatnej przewagę zyskują kobiety, a przynajmniej starają się one kształtować życie domowe wedle własnych upodobań. Ich oczekiwania wobec mężczyzn nie wydają się wygórowane. „Zwyczajne życie, praca, potrzeba stałości” – jak to zwięźle ujmuje bohaterka opowiadania Tutejszy Meresjew35. Chodzi o przewidywalność. Nie jakąś dalszą przyszłość, bo o niej rzadko się myśli, lecz o następny miesiąc, rok. Nawiasem mówiąc, ciekawe byłoby pytanie, jak zmienia się horyzont czasowy aspiracji i planów w kolejnych dekadach powojennych; kiedy się wydłuża, a kiedy skraca.

Życiowy realizm skłania kobiety do zabiegania o swoje interesy. Pomijając naiwność „wsiowych” dziewczyn, łudzonych obiecankami przez podrywaczy w rodzaju Nawiślaka, kobiety stawiają mężczyznom pewne wymagania. Co więcej, widać podejmowane przez nie próby poszerzania wpływów przynajmniej w przestrzeni życia prywatnego. Sprzyja temu udział w kobiecych wspólnotach, zbierających się ad hoc przy pompach ulicznych, na podwórzach, na targowisku, a także w kościele. A skoro pozycja kobiet i tak pozostaje słabsza niż mężczyzn, to starają się one egzekwować przynajmniej to, co w ich przekonaniu należy do męskich obowiązków. Są bezlitosne wobec mężczyzn słabych, niezaradnych, chwiejnych. Oczywiście można też wskazać kobiety stające się ofiarami męskiej agresji, szczególnie poalkoholowej.

Młodsze kobiety zwracają uwagę na cechy męskiej urody. Jak wskazywaliśmy w rozdziale Wygląd, jej wyróżnikami mogą być „cygańskie oczy”, „długie, falujące” włosy, a czasem jakiś detal, dodający powabności męskiej powierzchowności, np. „czarny pieprzyk” na szyi36. Można się zastanawiać nad wzorami urody: w jakim stopniu dokonuje się tu porównań z popularnymi aktorami filmowymi, a w jakim powiela stereotypowy wizerunek przystojniaka o smagłej urodzie, kojarzącej się z witalnością. Walory męskiej urody niekoniecznie jednak wpływają na decyzję o trwałym związku. Oczekuje się raczej zaradności niż powierzchownego wdzięku. Urodziwy truteń może stać się maskotką, np. dla zamożniejszych dziewczyn z Sielanki. Gdzie indziej musiałby się wykazać innymi przymiotami. W opowiadaniu Życiorys kobieta zwana „kuzynką” oznajmia głównemu bohaterowi spokojnie i rzeczowo: „powinieneś coś wreszcie, na przykład skończyć kursy kreślarskie, dwa semestry ci tylko do końca brakuje, albo gdzieś do pracy, trzeba coś koniecznie – i jakoś musimy zalegalizować nasz związek, wtedy i wymiana mieszkania na większe będzie do załatwienia, a potem meble w ORS-ie”37. W różnych środowiskach akcenty mogą nieco inaczej się rozkładać. Zwięzłą listę oczekiwań przedstawia Mela z opowiadania Tapeta: zapewnienie środków do życia, okazywanie siły i zdecydowania, umiejętność rozstrzygania spraw „po męsku”38.

Chodzi również o sprawność seksualną, o czym te mniej dystyngowane kobiety mówią otwarcie. Oceniają mężczyznę niczym koguta, który powinien wywiązać się ze swoich prokreacyjnych zadań. Dosadnie rzecz ujmuje niejaka Wosikowa: „Już wiem – mówi o Pawle Tasarzu – dlaczego jego baba szuka innych chłopów. Przecież on ma wiatr w jajach. A jak żyć bez chłopów...”39. Zdarza się, że nawet uliczni twardziele, jak Tadzio Goryl z Powiśla, czują się niepewnie. „Tobie tylko o to chodzi” – mówi „z goryczą” ów Tadzio do „ładnej Ulki” i wskazuje na spodnie. Ta zaś idzie za ciosem: „Pewnie, bo taki chłop to szajs...”40. Presja może być zatem dwustronna: ze strony kolegów rozprawiających o wyczynach erotycznych (czasem rzeczywistych, a przeważnie fikcyjnych), a także ze strony (niektórych) kobiet41. Mimo wszelkich rygorów obyczajowych, nakazujących powściągliwość, lepiej demonstrować żywotność, niż zdradzać słabość. Wydolności seksualnej nie trzeba jednak przeceniać. Chętnie się o niej mówi, szczególnie wśród mężczyzn. To rodzaj gry – zrozumiałej i podniecającej dla wszystkich. Każdy może dorzucić jakiś pikantny szczegół, przyciągając uwagę rozmówców. Niemniej na co dzień liczą się bardziej prozaiczne przymioty, te, o których mówi chociażby cytowana przed chwilą Mela.

Jednak nie jest pewne, czy kobieta może odmówić mężczyźnie zaspokojenia. W opowiadaniu Gonitwa natrafiamy na opis małżeńskiego wieczoru. Po kolacji oboje wertują książeczkę PKO, podliczają oszczędności, on spogląda na nią „z zadowoleniem”, chwali, próbuje nawet „uszczypnąć ją żartobliwie”, a gdy po zgaszeniu nocnej lampki zbiera mu się „na małżeńskie czułości”, ona się odsuwa: „Daj spokój, jestem bardzo zmęczona”. On rezygnuje, w ogóle cechuje go „dobroduszna ociężałość”42. Bardziej krewcy mężczyźni mogliby nie zadowolić się wymówką. W ogóle alkowa wydaje się miejscem dość zagadkowym.

Kobiety starają się wypracować taką pozycję w życiu prywatnym, by móc rozliczać mężczyzn z ich obowiązków. Chodzi przede wszystkim o zarabiane przez nich pieniądze. Gruba Jadźka, żona Pawła Tasarza, „po wypłacie bierze się za biodra i patrzy nań ostro”, a Paweł Tasarz niepewnie „obraca w dłoniach czapkę i próbuje wymknąć się z chałupy”. „Ciągle mało i mało” – myśli nie bez urazy, ale podporządkowuje się wymaganiom żony43. W opowiadaniu Zakochane gołąbki Mańka niezadowolona z dokonań swego „chłopa” prycha „jak kocica”44. Znamienna wydaje się również scena z opowiadania Życiorys. Młody mężczyzna wręcza swojej wybrance cały zarobek. Ta zaś „po raz pierwszy z uznaniem na niego spogląda, jak na swojego mężczyznę, jak na swojego chłopa”45.

Na pozycję kobiety w małżeńskim stadle wpływa jej uroda. Jak już zwracaliśmy uwagę w rozdziale Wygląd, moda na szczupłą, wysportowaną sylwetkę nastała dopiero w latach sześćdziesiątych, głównie zresztą w miastach. Wcześniej to raczej jędrność, bujność kształtów, a nawet otyłość poświadczają dobrobyt i troskliwość mężczyzn46. Jak w przypaku Grubej Jadźki: „czerwonej, rozłożystej i falującej”47.

Presja wywierana na mężczyzn rośnie w miarę zwiększania się kosztów wyposażenia gospodarstwa domowego, a także aspiracji kobiet – co widać w opowiadaniach Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych. Przypomnijmy dialog mężczyzn wracających z pracy w opowiadaniu Na przystanku kolejki WKD: „Wszystkim frezerom z naszego oddziału dali po siedemset, szum się zrobił, wszyscy obliczali, że więcej trafią, Błaszczyk to nawet tak sobie kombinował, teraz moja nareszcie się odczepi, wezmę te piniąchy, najwyżej dwieście przechlam, resztę jej dam i powiem, no, biera tę pralkę i wyłącz się wreszcie”. Autor tej opowieści, starszy robotnik, zwierza się ze swoich utrapień: „W domu stara mi tararam zrobiła, daję jej pięćset, a ona wierzyć nie chciała, że tak mało dostaliśmy, i w płacz, a to miała kupić, tamto, wszystko przepiłeś, te baby tak lamentują, że nie wiem, co bym zrobił, mówię ci...”48. Najprostszym sposobem mężczyzn w takich wypadkach jest zaniżanie dochodów, szczególnie z tzw. robótek czy fuch. „Zawsze z wypłaty urywa dla siebie trochę” – czytamy w jednym z opowiadań49.

O uznaniu przewagi kobiet w przestrzeni domowej świadczyć może nazywanie przez mężczyzn swoich wybranek „matkami”, „mamusiami” bądź „mamuńciami”, co z jednej strony podkreśla ich rolę jako matki i żony, z drugiej – świadczy o zgodzie mężczyzn na domowy matriarchat, a w każdym razie o poczuciu niezbędności kobiecej troski50. Mogą na nią liczyć również z tego względu, że kobiety same uznają opiekuńczość za właściwą im cechę. Nawet bohaterka Gonitwy, kobieta zbuntowana przeciwko roli gospodyni domowej, wyraża swoje uczucia poznanemu nauczycielowi, otaczając go niemal macierzyńską kuratelą51. Dopiero w przypadku młodych kobiet sportretowanych w opowiadaniu Artyści odruch macierzyński wyraźnie słabnie.

Kobiecą sankcją za niewywiązywanie się mężczyzn z ich powinności może być odmowa wykonywania czynności domowych. Przykładem Mela i Tapeta. Pewnego dnia Tapeta znajduje w kuchni tylko puste garnki52. Pozostaje alternatywa: albo ustępstwa, albo przemoc. Zapewne z niechęcią większość mężczyzn przybiera ostatecznie postawę kompromisową, a nawet pokorną. „Żona czeka z obiadem” – brzmi samousprawiedliwienie, stosowane wobec innych mężczyzn53.

Opis degradacji mężczyzny opuszczonego przez żonę znajdziemy m.in. w opowiadaniu Moja żona Anna. Jego pokój wygląda „jak grobowiec”, „ciemny, zatęchły, pusty”, stół przykryty gazetą, okruchy, zarośnięta brudem patelnia, na ścianie fotografie pokryte warstwą kurzu, tylko jedna fotografia dokładnie wytarta: „ona z dzieckiem”. Sytuację w opowiadaniu komplikuje to, że – mimo objawów obłąkania czy obsesji – racje wydają się po stronie mężczyzny. Mniejsza jednak o dalszy ciąg fabuły, istotny jest obraz rozkładu osobowości. Innym jego objawem może być alkoholizm54.

Czy istnieje granica lojalności kobiety wobec mężczyzny? Zastanawia opowiadanie W wolny wieczór. Karol próbujący odegrać rolę obrońcy kobiety bitej przez jej wybranka – i nakłonić ją zapewne do przeprowadzki – słyszy tylko kpinę: „Znalazł się rycerz!”. Nie ma złudzeń: „zbłaźnił się jak szczeniak”55. Przeważa mimo wszystko niechęć do ingerencji z zewnątrz. Nawet brutalne wyładowania swoich wybranków kobiety przyjmują trochę tak jak niepokojące zjawiska przyrody. A więc jako coś, co powinno przeminąć. Co więcej, męska brutalność i czułość idą często w parze – jak w przypadku Rudego i jego żony w opowiadaniu Benek Kwiaciarz. Mozolne egzekwowanie swoich praw przynosi niejednokrotnie rezultaty; mimo wszystko to kobiety zarządzają przestrzenią prywatną. Poza tym – czy mają inny wybór niż okazywanie cierpliwości?

Wybór dostrzegają młodsze kobiety, podejmujące pracę zawodową, często z dala od domu. Jak już sygnalizowaliśmy, dla nich liczy się już nie tylko układ sąsiedzki i rodzinny, coraz ważniejsze staje się środowisko koleżanek z pracy. Tę kulturową zmianę ilustruje poniekąd historia Pawła Tasarza i młodszej od niego Grubej Jadźki. Dla niej granica między prywatnym a publicznym – owe symboliczne drzwi – pozostaje otwarta. Przekracza ją w drodze do pracy czy „do koleżanki”. Starzejącemu się Tasarzowi, nawykłemu do tradycyjnych relacji, choć i pogodzonemu z własną bezradnością, pozostaje już tylko spoglądać przez okno i konstatować: „Młoda to i szuka koleżanek odpowiednich dla siebie”56. Chwieje się męski autorytet – również na skutek ogólnych zmian kulturowych.

Jednak trudy codzienności, potęgowane przez nawracające „braki i niedobory”, petryfikują tradycyjne role społeczne. Specyfiką czasu PRL okaże się raczej podwójna praca kobiet, w domu i na etacie, niż emancypacja (cokolwiek by to pojęcie znaczyło). Niemniej – patrząc w dłuższej perspektywie czasowej – dostrzeżemy znamienne symptomy: upowszechnienie wśród kobiet palenia papierosów, częstsze picie alkoholu, spędzanie czasu w gronie koleżeńskim, planowanie swojego życia z uwzględnieniem pracy zawodowej, ograniczanie liczby dzieci, dążenie do układania relacji z mężczyznami po partnersku. Marek Nowakowski diagnozuje te tendencje w tomach Silna gorączka, Zapis, Gonitwa.

Pozycja kobiet w świecie mężczyzn

Kobiety są istotami tajemniczymi. Dostrzec można różne nastawienia mężczyzn: od idealizacji kobiet po życiowy praktycyzm. Atrakcyjna kobieta, najlepiej „artycha”, dodałaby mężczyźnie prestiżu. Dzięki wyjątkowej kobiecie mężczyzna zyskałby motywację, by osiągnąć coś więcej. Chłopak z opowiadania Drewniaki... tak oto zwraca się do podziwianej dziewczyny: „Dziewczynę taką jak ty inny na rękach by nosił... Ubrać jak lalkę i chodzić na roboty chce się wtedy... bo wiadomo, dla kogo się trafia”57. Pobrzmiewa tu męska przechwałka, niemniej można dostrzec tęsknotę za czymś niecodziennym, co trudno wyrazić słowami. W praktyce marzenia ustępują powszedniości. Nie bez znaczenia okazuje się również instynkt, który podpowiada, jakie cechy płci przeciwnej zapewnią podtrzymanie gatunku.

Można odnieść wrażenie, że oczekiwania mężczyzn wobec kobiet sprowadzają się do trzech zagadnień: zdrowia, troskliwości, wierności. Zdrowie ma kilka znaczeń, o niektórych z nich, odnoszących się do urody kobiecej, wspominaliśmy już w rozdziale Wygląd. Ogólniejszy sens owego „zdrowia” ujawnia wypowiedź Synka: „A moja czeka. Wie i czeka... Zdrowa jest”58. To znaczy: czeka na powrót swojego „chłopa”, przygotowuje pożywny posiłek, może ścieli już (wspólne) łóżko. A więc: nie sprawia kłopotów, wywiązuje się ze swoich obowiązków, wykazuje zaangażowanie, zachowując pogodę ducha.

Mężczyźni wydają się zgodni w swoich wyobrażeniach o udanych małżeństwach. „To tak, jak Antoni ze swoją... Przyjdzie z roboty, na stole obiad. Wróci wieczorem, czeka w łóżku...”59. Prędzej czy później – w kontekście zdrowia – pada mniej lub bardziej dyskretne pytanie: „Czy aby dobra w łóżku?”60. Nie chodzi tu jednak tylko o satysfakcję seksualną. Młodzi mogą rozprawiać o beztroskich przygodach erotycznych, ale starsi patrzą dalej, jak Tapeta, który chce mieć syna. Pytania o zdrowie i łóżko to w istocie kwestia płodności. Beztroska młodzieżowość, przypomnijmy, nie trwa długo; już przed trzydziestką ujawnia się niepokój, co i kto po mnie zostanie. Stąd też przywiązanie mężczyzn do podziału ról. Ułatwia on przetrwanie.

Wraz z przemijaniem młodzieżowej beztroski mężczyźni zaczynają myśleć o ojcostwie. Ale w codziennym życiu rodzinnym ojciec okazuje się wielkim nieobecnym. Dostrzega się raczej cień ojca. Wiele czynników odciąga mężczyzn od domowego ogniska: praca, wspólnota kumplowska, alkohol, niekiedy pobyt w więzieniu. Przeważa też przekonanie, że domatorstwo to cecha kobiet, a nie mężczyzn. Wychowaniem dzieci zajmują się głównie kobiety: matki, babcie, ciotki, a w szkołach – nauczycielki. Ten stan rzeczy ma istotne skutki dla męskiej tożsamości. Najpierw – w erotycznych fantazjach – kobieta jawi się jako kochanka. Później przybiera postać opiekuńczej matki. Mężczyźni oczekują od swoich żon właśnie macierzyńskiej troskliwości, co ujawniają, pomijając już wspomniane wcześniej zwroty „mamusiu” czy „mamuńciu”, ich powiedzonka: „dobrze mieć taką, co dba”61, „dobra kobita, robotna, ugotować umie”62, „akuratna”63. Zwięźle rzecz ujmuje bohater opowiadania Na boku, spoglądając na swoją żonę: „taka mała, drobna”, a „w robocie jak ogień”, „obiad zrobi z niczego, posprząta, wyszoruje podłogę i zaraz, bez chwili odpoczynku, bierze się do szycia, Małgosi robi na drutach rajtuzy, jemu sweter na zimę”64. To zwięzła lista kobiecych zalet, a zarazem męskich oczekiwań. W tej relacji mężczyzna pozostaje w jakimś stopniu chłopcem, otaczanym opieką oraz wyrozumiałością. W tym sensie to kobiety wydają się bardziej dorosłe od mężczyzn. Znaczenie ma też biologia, a co za tym idzie – powinności macierzyńskie. Niemniej już w dzieciństwie od dziewczynek oczekuje się bardziej niż od chłopców powagi i odpowiedzialności. W wypadku kobiet młodzieżowość okazuje się jeszcze bardziej ulotna niż w przypadku mężczyzn. Wynagrodzeniem ze strony mężczyzn jest szacunek dla matki. Również czułość, ujawniająca się niekiedy w drobnych gestach („Futrzysko kupię. Przymierzył do jej chudych, opadłych ramion. Uśmiechnął się miękko”65).

Od kobiet oczekuje się – bardziej rygorystycznie niż od mężczyzn – wierności. Przyjmuje się, że seksualna pobudliwość należy do męskiej natury. Kobietom zaś nie przypisuje się nadmiernych potrzeb erotycznych. Znamienna wydaje się scena z opowiadania Wariatka: Jasio, wulgarny brutal, ze zadziwieniem spogląda na tytułową „wariatkę”, gdy po wymuszonej kopulacji w krzakach nad Wisłą zwiera „na nim swoje chude, długie ręce”. „Namiętna albo co” – zastanawia się66. Pomijając już kontekst opowiadania (wykorzystanie obłąkanej dziewczyny), scena ta ujawnia pewien typ męskiej świadomości. Potrzeby seksualne kobiety wydają się czymś zaskakującym, a nawet podejrzanym. Stąd pochodzą różnice w opisie zdrad kobiet i mężczyzn. O męskich skokach w bok jeśli nawet mówi się krytycznie, to jednak z wyrozumiałością. W przypadku kobiecej niewierności retoryka się zaostrza67.

Lecz mężczyźni potrafią docenić kobiecą lojalność. W opowiadaniu Drewniaki.... niezłomna wierność dziewczyny budzi złość, ale i szacunek. Pojawia się wreszcie epitet – wysoko notowany w tutejszym leksykonie – „charakterna” „jak mało kto”. Charakterna kobieta staje się równa mężczyznom, a może i zyskuje nad nimi przewagę jako ta, która wyznacza reguły gry68. W późniejszych opowiadaniach Nowakowskiego dostrzec można nowe akcenty. W opowiadaniu Głowa natrafiamy na taką oto uwagę pod adresem głównego bohatera i jego reprezentacyjnej żony, która jednak „puściła się”: baba „nie żaden mebel, też potrzebuje, a co on jej mógł dać, taki impotent”69. Nawet jeśli z wypowiedzi tej przebija zawiść w stosunku do Głowy, ujawnia ona chyba rosnącą wśród mężczyzn empatię wobec kobiecej uczuciowości i seksualności.

Mężczyźni podejmują próby wymuszenia na kobietach uległości, choć wiele zależy od środowiska. Mówimy w tej chwili głównie o mieszkańcach czynszówek i pekinów na miejskich peryferiach. Czasami mężczyźni poprzestają na geście albo ostrzeżeniu: „Mądralinko – syknął złowrogo – nie podskakuj. Złagodniała. Naprężona ręka zwisła miękko”70. Tu znów trzeba jednak rozróżnić czyny i miny. W męskich przechwałkach przyjmuje się pozę władcy kobiety. „Trzeba umieć babę wychować” – Nawiślak przekonuje Benka Kwiaciarza71. Później, podczas męskiej narady w bramie, Nawiślak uzasadnia swój pogląd: „Każdą trzeba szybko załatwić. Ja też swoją od razu. Tak najlepiej. I jaka z niej teraz kobita. Nie skacze. Szanuje”. Zgadza się z Nawiślakiem furman Satynowski: „Tylko tak”. Ktoś jeszcze dorzuca: „Trzeba od razu, bo niby z tobą chodzi, a z innym... takie one są”, co wywołuje „chichoczący śmiech”. Sam Benek zaczyna mieć jednak wątpliwości. „Można” – rzuca wymijająco72. Poznanie Ninki uświadamia mu zawodność męskich stereotypów.

A więc poza? Niezupełnie. Szczególnie w tomach Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz pojawiają się wzmianki o biciu kobiet, może nie częste, ale na tyle istotne, że wymagają uwzględnienia. Kiedy mężczyźni uciekają się do przemocy? Właśnie uciekają, bo to nie zawsze przejaw siły, czasem – zaledwie bezradności. Bijatyka może być skutkiem awantury. Domowe scysje, obserwowane, a przynajmniej nasłuchiwane przez sąsiadów, stają się później tematem pogwarek: „Genek... ten Wosików z Budek... pobił swoją...”73. Opowieści o małżeńskich porachunkach funkcjonują niczym anegdoty i chyba nie traktuje się ich w pełni poważnie. Część mężczyzn postrzega bicie, czy raczej lanie, jako metodę wychowawczą, dopuszczalną zarówno w odniesieniu do dzieci, jak i kobiet. Kary cielesne to z ich punktu widzenia nie tyle przemoc, ile przejaw opiekuńczości, a nawet zatroskania o postępowanie właściwe, tzn. zgodne z przyjętym modelem ról. Sądzą, że tak jak karze się niesforne dzieci, tak można przywołać do porządku kobietę. Co więcej, uznają, że kobieta, która pozna ciężar męskiej ręki, wykaże się tym większą troskliwością. Na swój sposób tworzą oni subkulturę macho. Najdosadniej wyraża ją mężczyzna z opowiadania W wolny wieczór: „Jak będziesz miał... bij, pamiętaj. Zresztą, jak chcesz. Ja muszę. Tłukę, za włosy, w gębę. Porządnie. Płacze. To nic. Podłogę brzuchem szoruje. Prosi. Nieważne. Walę”. Nieco wcześniej Karol obserwuje, jak ów mężczyzna urzeczywistnia ową teorię wobec swojej kobiety: ujmuje ją pod brodę, klepie po plecach, ta próbuje się odsunąć, on jednak chwyta ją za rękę, coś mówi, ona porusza przecząco głową, nagle mężczyzna wykonuje „krótki ruch”, kobieta „uderzona w piersi” zatacza się74. Przykładów podobnych lekcji wychowawczych znajdziemy więcej. Rudy z opowiadania Benek Kwiaciarz tłucze swoją żonę, jak czytamy, „wychowawczo”, przy podwórkowym trzepaku. Warto jednak nie przeoczyć późniejszej sceny w opowiadaniu: Rudy, zadziorny osiłek, wyręcza żonę w trzepaniu kołdry na tym samym trzepaku, ta zaś obserwuje jego poczynania75.

Domowa agresja może uderzyć rykoszetem w agresora. Zdarza się, że w obronie matki zagrożonej przez ojca występuje dorastający syn, co wytwarza (ułomną) równowagę sił, szczególnie w rodzinach pogrążających się w alkoholowej degrengoladzie. Nie pozostaje to bez wpływu na postrzeganie i tak niełatwych relacji ojcowsko-synowskich76.

Reakcje kobiet na fizyczną przemoc ich wybranków są zaskakujące. Gdy w porachunki Rudego z żoną próbuje się wtrącić pewien zgorszony przechodzień, najpierw okładana razami kobieta, a potem reszta mieszkańców czynszówki zgodnie odpędza go wyzwiskami i docinkami77. Również o Jadźce Wrotkowej dowiadujemy się, że „nawet lubiła spoglądać przez łzy na tego wielkiego chłopa, który klął wymyślnie i zgarniał ją za kłaki, włócząc po podłodze”78. O czym to może świadczyć? Być może o ogólnym przekonaniu, że przemoc, ból, agresja to naturalne składniki powszedniości. Na pewno kwestia nietykalności cielesnej nie wydaje się tu tak istotna jak kilka dekad później. Przeważać zdaje się też pogląd, że lepsze gwałtowne wyładowanie niż chowanie urazy. Nie ma natomiast przyzwolenia na bezzasadne porzucenie kobiety przez mężczyznę. Tytułowy bohater opowiadania Wilk, Dziobaty, pozbywając się chorej żony z domu, narusza etos; z okien domków przypatrują mu się z potępieniem sąsiedzi, rozlegają się „współczujące westchnienia i przekleństwa”79. Dziobaty wyłącza się ze wspólnoty.

Uderzenie kobiety dopuszczalne jest jeszcze podczas złodziejskiego skoku. Wówczas codzienne reguły postępowania zostają zawieszone. Jak w opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze: „Kierowniczka wieczorem zdaje kasę sama albo z ekspedientką. [...] Baby w ryj i za teczkę”80. Inna rzecz, że starsi złodzieje mogliby uznać tego rodzaju plany za szczeniackie – i takie okazują się one zresztą w finale opowiadania. Następuje jednak brutalizacja przestępczości.

Na ogół kobiety są usposobione defensywnie. Ich opór się wzmaga, gdy mężczyzna, np. na skutek pijaństwa, przestaje wywiązywać się ze swoich zobowiązań. Wówczas role mogą się odwrócić, choć kobiety rzadko używają siły (bo „to jest chłopa robota”81), częściej ostrych słów („gruchot”82, „ramol”83). Stosują też różne wybiegi, by odciągnąć mężczyzn od pijatyk z kolegami84.

Nawet wśród mężczyzn pozujących na władców kobiet, pomijając przestępcze epizody, dopuszczalne jest tylko uderzenie „swojej” kobiety. Obcych kobiet się nie dotyka, chyba że za ich przyzwoleniem (jak w opowiadaniu Trzyczwartak). Na swój sposób ujawnia się tu zasada prywatności. Na straży poszanowania własności stoi mężczyzna. Kobiety akceptują to prawo, bo mimo wszystko zapewnia im wyłączność względem wybranego mężczyzny, a zarazem ogranicza jego skłonność do swawoli. Błędem byłoby zatem sprowadzanie relacji kobiet i mężczyzn jedynie do kwestii słabości i siły. Przynajmniej w jednej sytuacji mężczyzna może, a nawet powinien wystąpić w roli egzekutora: gdy kobieta go zdradzi. Presja kolegów skłania do zdecydowanych kroków. Znamienna wydaje się reakcja na niewierność żony Pawła Tasarza. Najpierw są uśmieszki, aluzje, potem oczekuje się rozprawy. „Nareszcie załatwi się z nią, tą wywłoką, po męsku”. „Ho, ho – gotowy zrobić coś więcej...”. Wspólnota koleżeńska staje się strażnikiem męskiego honoru. Do rozprawy zresztą nie dochodzi. Tasarz odnajduje „zawiniątko z brzytwą”, ale ostatecznie kapituluje. Uznaje przewagę żony85. Z punktu widzenia męskiej wspólnoty to akt abdykacji.

Wprawdzie prowadzenie się kobiety ocenia się surowiej niż mężczyzny, ale osąd może uwzględniać okoliczności łagodzące. Przykładem raz jeszcze historia Wrotka i Mańki Zając. „Bladź postajemska, puściła się na całego” – brzmi akt oskarżenia. Oczekuje się dotkliwej kary. Wrotek okazuje się jednak (tytułowym) „chłopem, który zmarniał”. „I jego też wina niemała. Bo przecież gdy chłop nie chce...” – brzmi ostateczny wyrok, właściwie uniewinniający Mańkę i umarzający zarazem sprawę86. Z kolei przykład chłopaka z opowiadania Powrót wskazuje, że możliwe jest odrzucenie oskarżeń o „puszczanie się” jako oszczerstwa, a nawet ukaranie oszczercy87. Wina kobiety nie jest przesądzona. Dostrzega się i męskie zobowiązania.

Można też wskazać sytuację, kiedy porzucenie mężczyzny przez kobietę uznaje się za usprawiedliwione, a przynajmniej wytłumaczalne. Na wsi. W opowiadaniu Chamuś tytułowy bohater zwierza się kolegom, warszawskim cwaniakom, ze swoich życiowych kłopotów: „Wywłoka. Poszła ode mnie, jeszcze w moich stronach, znaczy się w Orczysku”. Opowiada coraz wylewniej, że „żona poszła z innym, w ogóle lubiła chłopów i jak był w wojsku, też mu się puszczała. A jak uciekła, to wziął dzieci i pojechał na Śląsk. U siebie nie miał co siedzieć”. „To ci wiocha” – słyszy w odpowiedzi chichot88. W tym wypadku „puszczenie się” kobiety przyjęte jest z cyniczną wyrozumiałością, bo kto by wolał „wiochę”. Dla ścisłości przypomnijmy, że pojawia się również gest współczucia i ojcowskiej solidarności z samotnym „chamusiem”.

Ostatecznie to nie przemoc decyduje o relacjach między kobietami i mężczyznami pozostającymi w związku. Jego codzienne funkcjonowanie determinuje przeważnie powielany za wcześniejszymi pokoleniami model ról. Zarazem toczy się gra o określenie, powiedzmy, stref wpływu. Kobiety nie zajmują straconych pozycji. Wróćmy do przytaczanego już cytatu: „Kobita. To tak, jak Antoni ze swoją...”. Kluczowa wydaje się tu transakcja wymienna: on – przyjdzie z roboty, ona – przygotuje obiad albo zaczeka w łóżku. Mężczyznom nie chodzi o sprowadzenie kobiet do roli domowych posługaczek, lecz raczej o utrwalenie tradycyjnych ról męskich i kobiecych, z zachowaniem jednak przynajmniej odrobiny przewagi lub poczucia kontroli. Pytania o „łóżko” to przejaw dążenia do zachowania władzy, ale i wyraz niepewności. Mężczyzna obawia się odsunięcia od wspólnego łóżka, a wyczuwa, że brutalność to tylko środek doraźny. Niepewność ta ma podtekst biologiczny. Chodzi wszak o powielenie swoich genów89; sama brutalność nie jest wystarczającą gwarancją, pewniejszą inwestycją wydaje się opiekuńczość. Przypomnijmy niepokoje pasera Kiciuchy: „Żeby to było pewne. Mówi, że na pewno zaszła”90. No właśnie, czy na pewno, i z kim... Brutalność może obrócić się przeciwko brutalom.

Wspominaliśmy już o zarysowującej się przewadze kobiet w życiu prywatnym. Z jednej strony można odnotować sceny, w których to mężczyzna, np. w drodze powrotnej z kościoła w niedzielę, „każe” kobiecie „wracać do domu”, sam zaś przyłącza się do kolegów. Potrzebuje jednak jakiegoś pretekstu, takiego jak omówienie poważnych spraw91. Z drugiej – kobiety starają się wytyczyć granice męskiej autonomii. To właśnie „nawoływania bab kończą rozmowy przy zielonym kiosku” (z piwem), a mężczyźni niezwłocznie „żegnają się”92. Pokpiwają z siebie nawzajem („pękasz swojej baby”93, „do żonki – przykładny”94, „żonkoś”95), niemniej okazują posłuszeństwo, nieważne już, czy kierując się uczuciem, poczuciem obowiązku, czy przyzwyczajeniem. Niekiedy przewaga kobiety w życiu domowym staje się tak ewidentna, że mężczyznom pozostaje jedynie konstatacja: „ona tu rządzi”96, „wszystko zależy od niej”97, „to jemu baba jeździła po głowie”98, „nie przegadasz jej, jak cekaem, i ostra, on nawet jak sobie popije, to i tak się jej boi”99, „bał się swojej i zawsze jej ustępował”100. Wprawdzie przy różnych „zielonych kioskach” niczym w ulicznych teatrzykach odgrywa się rolę władcy kobiet, ale za domowymi kulisami bywa inaczej. To kobieta zarządza kuchnią i łóżkiem. W tym surowym świecie – co pewnie trudno zrozumieć, patrząc z perspektywy metropolii XXI w. – to newralgiczne miejsca.

Paradoksalnie przejawy małżeńskiego egalitaryzmu można obserwować w dwóch środowiskach: wśród mieszkańców czynszówek oraz wśród inteligentów. O ile w tym drugim przypadku egalitaryzm jest stylem bycia, o tyle w tym pierwszym okazuje się rezultatem wzajemnego ucierania temperamentów i emocji. W praktyce egalitaryzm oznacza (wzmiankowany) kompromis: on – przyjdzie z roboty, ona – przygotuje obiad. Zaburza małżeński egalitaryzm z jednej strony zamożność stron, z drugiej – pochodzenie, o czym była już mowa w rozdziale Wspólnota.

Codzienne funkcjonowanie małżeństwa jest wypadkową cech charakteru, siły woli, czasochłonności gospodarstwa domowego, zaabsorbowania pracą zawodową. Kobiety, rozszerzając zakres swoich wpływów w domu, mogą rekompensować sobie nieobecność (czy rzadszą obecność) w przestrzeni publicznej. Mężczyzn skłania do ustępstw – pomijając przykłady siłowych rozwiązań – potrzeba kobiecej opieki, a także egzystencjalny pragmatyzm.

Fason

Gwarantem ładu społecznego w takich miejscach jak Włochy jest swoisty savoir-vivre, zwany potocznie fasonem. Reguluje on zachowania w miejscach publicznych, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między mężczyznami i kobietami. Symboliczną scenę obserwujemy w opowiadaniu Robaki. W tle widać kościół, wokół którego formuje się właśnie procesja, kilku mężczyzn gwarzy przy kiosku piwnym. Podchodzi hydraulik Satynowski, ale żona odciąga go gwałtownie: „Do domu, stary!”, na co hydraulik odpowiada „dobrotliwie”: „Mamuńciu, ja tylko piwko, a ty wypij sobie oranżadę”, po czym uśmiecha się do mężczyzn i „dotyka się znacząco w szyję”. Nieco zdystansowany od przedstawianych postaci narrator komentuje: „Śmieszny ten podział. Piwo dla mężczyzn, słodki neutralny płyn dla kobiet. Stary podmiejski fason”101.

Fason określa, co wypada, a co nie. Na przykład zasady witania i żegnania kobiety. Charakterystyczne wydaje się tu zachowanie pana Antoniego: na widok Maryśki kłania się „z fasonem”102. Podaną przez kobietę dłoń mężczyzna powinien ucałować. Czynią tak właściwie wszyscy, na pewno ci ze starszego pokolenia, nawet „sinawy złodziej” z opowiadania Umierający paser, który żegnając się, naciska czapkę i całuje żonę pasera w rękę103. Oczywiście kolejność tych gestów powinna być odwrotna, najpierw ucałowanie ręki, potem naciśnięcie czapki; tak zapewne postąpiłby ktoś bardziej świadomy fasonu. Ale i ów „sinawy” co nieco wie o dobrych obyczajach. Inna rzecz, że niezbyt sentymentalni mężczyźni całują kobiece ręce raczej z nawyku niż przekonania, bardziej pod presją zwyczaju niż z szacunku („pocałował babę w rękę”104). Trzeba też uwzględnić i to, że kobiece dłonie rzadko są wypielęgnowane, przeważnie spracowane, a niekiedy pewnie niedomyte. Kaczor, który nawykowo całuje rękę Irki, wyczuwa „szorstki wierzch dłoni”105. Zarazem ów niezbyt przyjemny – przynajmniej według mieszczańskiech kryteriów – dotyk może okazać się ważnym sygnałem: jestem wśród swoich. Tak zdaje się odbierać dotyk dłoni Irki Kaczor. Ważne wydają się też szczegóły, jak choćby to, jak długo mężczyzna może przytrzymać dłoń kobiety, by nie zwróciło to uwagi. „Za długo trzymałem, to głupio wygląda” – zastanawia się chłopak z opowiadania Powrót106.

Fason dotyczy wielu innych zachowań: unikania przekleństw w towarzystwie kobiet, ustępowania miejsca, przepraszania, prowadzenia rozmowy. W przypadku mężczyzn motywuje też do zachowań poświadczających swadę, niezależność, brawurę, np. hojne stawianie innym, sypanie facecjami, picie z gestem, świętowanie z rozmachem107. To również nieokazywanie słabości. Mawia się wszak: „trzymał fason i udawał, że nic się nie stało”108.

Czy dałoby się wskazać źródła fasonu? Istotnych wydaje się kilka czynników: tradycja mieszczańska, może też szlachecka; ustnie przekazywane reguły dobrego zachowania; wzory dostarczane przez kulturę popularną, przetwarzającą arystokratyczne formy na użytek masowej widowni (przykładem powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza i ich ekranizacje). W tym ostatnim aspekcie interesujący jest przypadek Głowy, o którym mówią, że „nabrał takich małpich, wyuczonych manier”109. Nośnikami fasonu okazują się też słuchane w knajpach czy na ulicach piosenki, czasami powracające jako przyśpiewki, np. Wrócę i ucałuję twoje ręce110. Dzięki takim piosenkom nawet „sinawy złodziej” wie, jak się zachować wobec kobiety. Nie bez znaczenia wydaje się też, przynajmniej do lat pięćdziesiątych, hierarchia wieku. Młodszy mężczyzna powinien ucałować dłoń starszej kobiety, pierwszy ukłonić się starszemu mężczyźnie. Nawet jeśli fason nie jest przestrzegany konsekwentnie, ważna wydaje się sama świadomość jego istnienia. Znajomość fasonu wykorzystywana jest niekiedy do gier autoprezentacyjnych, szczególnie gdy dochodzi do kontaktu z mieszkańcami tzw. prowincji. O „inżynierze chemiku” w opowiadaniu Śmieszna historia czytamy, że poznał „milutką sekretarkę” dyrektora zakładu w Kędzierzynie i oczarował ją „warszawskimi manierami i elegancją”111.

Reguły fasonu z czasem ulegają erozji – pod wpływem zmiany pokoleniowej, dekompozycji zwartych społeczności na skutek migracji, przemiany wzorów kultury masowej, której głównym bohaterem stanie się everyman. Już w opowiadaniach z tomu Ten stary złodziej młodsi zdają się mniej zważać na zasady fasonu niż starsze pokolenie. W opowiadaniu Sielanka Długi wita Hankę Artychę, „po męsku” ściskając jej dłoń112. Hanka piszczy niby z bólu, trochę udaje, odgrywa rolę kokietki. Minie nieco lat i to właśnie „męskie” powitanie będzie oczywiste, a kurtuazyjne całowanie dłoni – przynajmniej wśród młodych – stanie się przejawem staroświecczyzny lub sytuacyjnego żartu.

W latach pięćdziesiątych młodsze pokolenie rozluźnia zasady fasonu, ale z wiekiem do nich jeszcze powraca. Dekadę później to młodzieżowe partnerstwo zaczyna się stawać normą w życiu dorosłym.

1 Opowieść, s. 115.

2 Pęcherz, s. 154.

3 Trzeci dzień, s. 91.

4 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 61.

5 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 108.

6 Np. Moja żona Anna, s. 131.

7 Trzyczwartak, s. 121.

8 Benek Kwiaciarz, s. 179.

9 Benek Kwiaciarz, s. 189–190.

10 Benek Kwiaciarz, s. 187, 190, 206, 214.

11 Sielanka, s. 313.

12 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 271.

13 Zob. też Życiorys, s. 70.

14 Benek Kwiaciarz, s. 203, 208, 209, 210.

15 Złoto, s. 250.

16 Interes, s. 377.

17 Powrót, s. 137.

18 Benek Kwiaciarz, s. 211.

19 Zob. też Dziecinna Buźka, s. 196–197.

20 Benek Kwiaciarz, s. 201.

21 Benek Kwiaciarz, s. 175, 183, 201.

22 Życiorys, s. 90, 94. Zob. też Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 119.

23 W komisariacie, s. 10.

24 Benek Kwiaciarz, s. 206.

25 Zob. też Pęcherz, s. 142.

26 Chamuś, s. 366.

27 Maniuś Kropa, s. 361.

28 Dziecinna Buźka, s. 190.

29 Życiorys, s. 80, 84.

30 Artyści, s. 155, 157.

31 Trzeci dzień, s. 93.

32 Pierwsza praktyka, s. 196.

33 Popapraniec, s. 144–145.

34 Ożenili..., s. 67.

35 Tutejszy Meresjew, s. 22.

36 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 21.

37 Życiorys, s. 97.

38 Tapeta, s. 52–55.

39 Fujara czy jak go tam, s. 84.

40 Chłop, który zmarniał, s. 230.

41 Zob. też Głowa, s. 33.

42 Gonitwa, s. 20.

43 Fujara czy jak go tam, s. 77.

44 Zakochane gołąbki, s. 130.

45 Życiorys, s. 74.

46 Umierający paser, s. 38.

47 Fujara czy jak go tam, s. 77.

48 Na przystanku kolejki WKD, s. 16.

49 Na boku, s. 63.

50 Opowieści zimowe, s. 121; Robaki, s. 301.

51 Gonitwa, s. 35.

52 Tapeta, s. 56.

53 Na boku, s. 53.

54 Zob. też Opowieść, s. 122; On, s. 58, 72.

55 W wolny wieczór, s. 94.

56 Fujara czy jak go tam, s. 78.

57 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 21.

58 Ten stary złodziej, s. 32.

59 Ożenili..., s. 71.

60 Umierający paser, s. 39.

61 W wolny wieczór, s. 93.

62 Fujara czy jak go tam, s. 87.

63 Gonitwa, s. 20.

64 Na boku, s. 55.

65 Ten stary złodziej, s. 30.

66 Wariatka, s. 95.

67 Chłop, który zmarniał, s. 219.

68 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 18 i 24.

69 Głowa, s. 33.

70 Umierający paser, s. 41.

71 Benek Kwiaciarz, s. 179.

72 Benek Kwiaciarz, s. 207, 208.

73 Ożenili..., s. 61.

74 W wolny wieczór, s. 91, 92.

75 Benek Kwiaciarz, s. 209.

76 Zob. np. Grecki bożek, s. 96–97.

77 Benek Kwiaciarz, s. 192.

78 Chłop, który zmarniał, s. 218.

79 Wilk, s. 122.

80 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 280.

81 Tapeta, s. 54.

82 Ten stary złodziej, s. 30.

83 Fujara czy jak go tam, s. 80.

84 Zob. np. Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 111.

85 Fujara czy jak go tam, s. 88.

86 Chłop, który zmarniał, s. 227.

87 Powrót, s. 139.

88 Chamuś, s. 367.

89 Słowo geny pojawia się w twórczości Nowakowskiego po raz pierwszy w opowiadaniu Rodzina w tomie Zapis (s. 167).

90 Umierający paser, s. 40.

91 Ożenili..., s. 67.

92 Ożenili..., s. 60.

93 Ten stary złodziej, s. 29.

94 Fujara czy jak go tam, s. 80.

95 Na boku, s. 53, 61.

96 Trzyczwartak, s. 112.

97 Trzyczwartak, s. 112.

98 Fujara czy jak go tam, s. 80.

99 Na przystanku kolejki WKD, s. 16.

100 Chłop, który zmarniał, s. 225, 226, 229, 230, 231.

101 Robaki, s. 300–301.

102 Ożenili..., s. 72.

103 Umierający paser, s. 45.

104 Sielanka, s. 303. Zob. też Wilk, s. 124.

105 Trzyczwartak, s. 111.

106 Powrót, s. 139.

107 Np. Stacja benzynowa, s. 55–56.

108 Nekropolis 2, s. 95.

109 Głowa, s. 29.

110 Trzyczwartak, s. 130.

111 Śmieszna historia, s. 35.

112 Sielanka, s. 311.

Pożądanie

„Męski głód”

„Każdy męski głód gasił u niej”1. Określenie „męski głód” warto tu wyeksponować, gdyż oddaje ono dwuznaczność erotyzmu. Z jednej strony to ukryta siła, determinująca niekiedy zachowania, wręcz przytłaczająca, niwecząca wolną wolę. Z drugiej – szczególnie w przypadku mężczyzn to naturalna potrzeba, poniekąd fizjologiczna, po której zaspokojeniu wraca się do innych spraw. A zatem: obezwładniająca ukryta siła czy prozaiczny odruch? A może jedno i drugie? Czy raczej coś pomiędzy?

Skrajne postacie męskiej seksualności to onanizm oraz gwałt. Zacznijmy najpierw od późniejszego opowiadania – Z okna. W pokoju przy stole siedzi mężczyzna w średnim wieku, nad czymś pracuje, być może pisze, jego wzrok kieruje się jednak w stronę okna, za którym narasta „gwar wiosennego poranka”. Na szkolnym boisku dziewczęta ubrane w białe gimnastyczne kostiumy grają w piłkę. „Szybkie, zwinne ruchy. Bujne spęcznienie młodych ciał”. Patrzy z zazdrością, jego już wiosna nie ogarnia „niewinną, biologiczną radością”. Dostrzega mężczyznę za murkiem po drugiej stronie boiska, opodal śmietników. „Niewysoki, krępy, w średnim wieku, ubrany w szary roboczy kombinezon”, wśród „falistych włosów” prześwieca łysina. On też patrzy „na ten balet gibkich, młodych ciał w słońcu”. Naraz przygarbia się i rękę opuszcza „na podbrzusze”, gmera tam gwałtownie, przerywa na chwilę, po czym „znów uparcie jak zapaśnik pochyla głowę, zapamiętały w oszalałym ruchu dłoni, mającym doprowadzić go do biednej, złodziejskiej rozkoszy”. Mężczyzna w oknie zapala papierosa. Raz ich spojrzenia chyba się zetknęły... Przesuwa dłonią po podbrzuszu. Dłoń odskakuje jak oparzona. Czuje tam niespokojny ruch. Za oknem radosny śmiech. Gra na boisku toczy się dalej2.

W opowiadaniu z tomu Gonitwa, zatytułowanym wieloznacznie Na boku, męska seksualność przechodzi w stadium agresji. Najpierw – powszedni fresk. Przepełniona kolejka WKD jadąca w stronę Włoch, puste, jesienne pola wzdłuż torów, kolega opowiadający o swojej pracy. Ale on tylko pozoruje zainteresowanie. „Ta kobieta biegła kaczo”, aż „falowało wszystko i naprężało się”, „na pewno nie wie, że jej ciało duże, miękkie tak może komuś wryć się w pamięć”. Na stacji kolega proponuje wypitkę. Odmawia, żona przecież czeka z obiadem, idzie powoli sam ulicą. Przypomina mu się zabawa z dzieciństwa: podpalanie zimą słomianych okryć ulicznych pomp, połączenie wody i ognia... Obiad już na stole, rodzinna pogawędka; zapowiada, że wieczorem ma „robótkę w prywatnym warsztacie”. Cały tydzień spokój – i teraz znów. Nadchodzi wieczór, idzie do gospody. Wtedy było gorzej – rozpamiętuje – padało, przyjechała dopiero ostatnim pociągiem, 23.45. Wyskoczył zza słupa, przytknął jej do piersi lufę starej, popsutej tetetki. „Zacisnęła oczy z chrapliwym, zduszonym jękiem”. Oczy lśnią mu „wilczo, żarłocznie”. Wychodzi na ceglastą drogę. Dziewczyny z hotelu robotniczego wracają tędy z kina czy od swoich chłopaków. Narasta w nim podniecenie. Plącze się pamięć: ta z portierni „podnosi ramię, ciemna pacha, ramiączko koszuli wciskające się w pulchne plecy”; tamta ze sklepu spożywczego o wypukłym brzuchu, z potem na policzkach spływającym drobnymi kropelkami; i ta niemłoda z autobusu, niezgrabnie, odsłaniając grube udo, okrakiem wchodzi na stopień... Napręża się i czeka „z tą swoją ciemną, ciężką jak kamień sprawą w środku”3.

W obu powyższych postaciach seksualność okazuje się siłą przytłaczającą, niweczącą wolną wolę, czyniącą z mężczyzny karykaturę lub przestępcę. O ile jeszcze onanizm bywa dopuszczalny w więzieniu, zapewne też w koszarach, o tyle gwałt postrzegany jest jako zachowanie patologiczne, naruszające podstawowe reguły wspólnotowe. A jednak męska seksualność znajduje niekiedy ujście w gwałcie. Albo pojawia się pokusa gwałtu. W praktyce męska seksualność – patrząc z perspektywy opowiadań Nowakowskiego – mieści się gdzieś między tymi biegunami. Rzeczywiste potrzeby i zachowania mężczyzn wydają się nieoczywiste także z tego względu, że w odgrywane przez nich role, zgodnie ze środowiskowym scenariuszem, wpisana jest przechwałka4.

Specyfiką męskiej emocjonalności jest uzewnętrznianie podniecenia, co zresztą mężczyznom wypada czynić, kobietom zaś nie. Podniecenie może przybierać różne formy: od nieporadnego wiercenia się w łóżku5 po próby wymuszenia na kobiecie uległości, stąd gesty w rodzaju „przyparcia do ściany”6 czy „złapania wpół”7, których nie należy jednak mylić z gwałtem. Podniecenie najczęściej objawia się zmianami na twarzy – mimiką, spojrzeniami, ruchem warg. Oto typowe reakcje: „rozpalona twarz”8, „głodny, mętniejący już wzrok”9, „spragnione, wilgotne spojrzenie”10, „rybio rozchylone usta”, „sapanie”11, „zachłanne ślepia”12. Biolog orzekłby zapewne, że to objawy przyspieszonej pracy serca. Warto jednak wczytać się uważniej w określenia podsuwane przez pisarza. Podniecenie i pożądanie jawi się tu jako głód, pragnienie, zachłanność – a więc jako potrzeba fizjologiczna, a zarazem coś, co prowadzi do słabnięcia woli, samokontroli, zaniku racjonalności. Nie po raz pierwszy nasuwają się tu skojarzenia z drapieżnikami szykującymi się do pojmania ofiary. Ale nie tylko drapieżnikami. Porównanie z rybą wyrzuconą na brzeg („rybio rozchylone usta”) zdradza ulotność męskiego podniecenia i niemożność jego zaspokojenia. Męska seksualność – brzmiałaby zatem diagnoza – choć przybiera drapieżną postać, niejednokrotnie okazuje się daremnym wysiłkiem, parą w gwizdek.

Napięcie seksualne faluje niczym sinusoida. Wiosną, w ciepłą noc wzbiera erotyczna energia. Najprościej rzecz ujmują Gałus i Kaczor z opowiadania W komisariacie: „Cholernie ciepła noc” – stwierdza pierwszy. „W taką noc dziwki są najłatwiejsze” – puentuje drugi13. Wiosenne wieczory to chwile, gdy nawet „najtwardszych” mężczyzn ogarnia pragnienie kobiecego ciała14. We Włochach w parku, nad gliniankami, w okolicy fortów słychać „pełno szeptów”, wyczuwa się „utajony niepokój”. W ustronniejszych miejscach kryją się „splątane pary zakochanych”. Poprzez listowie rozbłyskują „ruchliwe ogniki papierosów”, jeden z objawów pobudzenia15. Letnie ubrania odsłaniają ciało, wystarczy nieznaczny ruch, a już sukienki idą „w górę, odsłaniając kolana”, pod cienkimi bluzkami „miękko” poruszają się piersi, podmuchy wiatru obciskają sukienki „na nogach”, ukazują kształty ud i bioder16. Mężczyźni pojawiają się w podkoszulkach. Zima natomiast studzi emocje. To czas oszczędzania energii – także własnej. Słabnie „męski głód”, co nie znaczy jednak, że zanika.

Kobiety próbują regulować męską pożądliwość, ba, wręcz uczy się je – jeszcze jako dziewczynki – dostrzegania zwodniczych intencji mężczyzny i odróżnienia „męskiego głodu” od poważnego zainteresowania. Ale przecież i one odczuwają zaciekawienie... Bywa więc jak w scenie uchwyconej w opowiadaniu Złoto: dziewczyna podpatruje Złociarza, wdaje się z nim w rozmowę, skraca dystans, aż Złociarz czuje „oddech dziewczyny na karku”, a gdy wreszcie rozbudzony („sczerwieniała twarz”) łapie dziewczynę „wpół”, ta uskakuje, odpycha Złociarza i krzyczy: „won, won!”17. Z punktu widzenia dziewczyny owe przepychanki sprawiają wrażenie gry; chciałaby bliższego kontaktu z mężczyzną, zarazem obawia się przekroczenia granicy, za którą czymś oczywistym staje się dotyk. Można powiedzieć, że reaguje jak typowa dziewczyna, mająca zapewne w pamięci przestrogi matki, ciotki czy babci. Piotr Złociarz pozostaje sam na sam ze swoim pożądaniem. Musi zapanować nad swoim ciałem. Najprostszą metodą w takiej sytuacji jest uznanie, że kobieta, której przed chwilą się pożądało, jest nieatrakcyjna. Tak też czyni Złociarz: „smarkula” – „ochryple” kwituje zajście; „barachło” – stęka potem, leżąc już w łóżku18. To zarazem sygnał, że zapanowanie nad pożądaniem, choć niełatwe, jest możliwe. Przekomarzania Złociarza i dziewczyny mogą też oznaczać – nie znamy finału ich historii – przełamanie pierwszych lodów. Inna rzecz, że zasada nietykalności najpewniej chroni kobietę pozostającą w związku. Dlatego kobiety szukają opiekunów, którzy stanęliby w ich obronie.

Zapanowanie nad pożądliwością pewnie jest możliwe, ale to nie asceza przecież cechuje kozaka, lecz przebojowość. Pomijając już oczekiwania kobiet (realne lub urojone), mężczyzna znajduje się pod presją – z jednej strony własnego „głodu”, z drugiej – oczekiwań kolegów licytujących się w potencji. Prędzej czy później ocena odnosi się wprost do męskiego przyrodzenia, któremu nadaje się zresztą różne nazwy – od potocznie wulgarnych po bardziej metaforyczne. Na przykład: „musi mieć dobrego zaganiacza”19. To diagnoza, ale i postulat. Szczególnie młody mężczyzna odczuwa niepewność co do swoich zdolności. Stąd też przechwałki czy agresywne zaloty w rodzaju macania i przypierania. Zwierzenia, aluzje, docinki, dowcipy słyszy się na podwórkach, w bramach, przy kioskach piwnych, w knajpach, podczas jazdy taksówką20. Mężczyzna powinien umieć się wykazać swoimi dokonaniami. Namiastką zaspokojenia jest podpatrywanie i komentowanie kobiecych części ciała. Znamienna scenka: „Mały wskazał ukradkiem jej pełny, zgrabny zadek. Zmarszczył obleśnie twarz. Chudy przełknął głośno ślinę”21. „Zadki”, uda odznaczające się pod spódnicą22, nogi o „pełnym” kształcie23 intrygują, wzmagają podniecenie, budzą niepokój. Powtarzalność obserwacji i komentarzy wskazuje zarazem, że podniecenie wyładowywane jest zaledwie w słowach. Na zastanawiający opis natrafiamy w opowiadaniu Wariat. Tytułowy bohater, początkowo zapowiadający się jako utalentowany matematyk, popada w obłęd, nie zdradza żadnych „męskich potrzeb”. Wzbudza zaciekawienie „tutejszych mężczyzn”. Któregoś dnia zapraszają go na wspólną wypitkę, próbują upić, podpytują, zachęcają do obejrzenia zdjęć z „nagimi babami”. Ale rozczarowuje ich: „Kretyni, do tego wystarczy trochę wyobraźni” – i wykonuje palcami „plastyczny gest, tworzący w powietrzu sylwetkę kobiety”24. Mężczyznom o rozbudzonych potrzebach wstrzemięźliwość seksualna wydaje się przejawem choroby, wręcz dewiacji25.

Manifestowaniem seksualności wyróżniają się mężczyźni zdobywający wpływy, pnący się w górę w hierarchii władzy. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego powraca motyw karierowiczów, urządzających popijawy z udziałem (łatwych) kobiet. „Bardzo za dziewczynkami... Lubi ten sport” – czytamy o jednym z nich26.

„Ciemny ścieg erotyki” towarzyszy więziennemu życiu27. „Pod celą” rodzą się erotyczne fantazje, niekiedy upiorne, to tutaj właśnie wykluwają się słowa układające się w seksualny żargon. Pożądanie przybiera postać obnażonego instynktu. Przykładem dentystka z Gęsiówki, przedstawiona w opowiadaniu Robaki. Niepozorna, „z murzyńskim, spłaszczonym nosem”, w upalne dni ubrana w „plażową sukienkę”, widać „kłąb mokrych, strąkowatych włosów pod pachami”, ordynarna, śmiejąca się z pojękujących więźniów, którzy wskazują też zdrowe zęby, byle przedłużyć wizytę i spojrzeć na „szerokie okrągłości jej ciała”, poczuć zapach potu, posłuchać, jak drapie się po nagich udach28. Te słowa i wizje przenikają do potocznej polszczyzny. „Pan Wincenty – on musiał być w pręcie cięty”. Gruby żart Benka, odnoszący się do wydolności seksualnej – i nasuwający skojarzenia z więziennym żargonem – podchwytują potem dzieci29. Trzeba jednak dostrzec dwuznaczność tego rodzaju żartów czy komentarzy. Oswajają one z niepokojącą nastolatki seksualnością, ale i mają udział w upowszechnieniu się wulgarności, a co gorsza, w tłumieniu indywidualnej wrażliwości. Mężczyzna pragnący przeżywać uczucie inaczej niż wedle dominującej konwencji musi się liczyć z kosztami – izolacją, odcięciem od kolegów, a nawet niezrozumieniem ze strony kobiet. Głębsze przeżycia nie są jednak niemożliwe. Dość przypomnieć przypadek Benka Kwiaciarza, który przechodzi ewolucję od brutalnego podrywacza do subtelnego narzeczonego. Ostatecznie w każdym z nas kryje się wolna wola – zdaje się przekonywać pisarz.

Impotencja oznacza kres mężczyzny. Stąd właśnie przymus udziału przynajmniej w werbalnej rywalizacji. Paweł Tasarz zwierzają się (zaufanemu) sąsiadowi: „Przecież dogodzić to jej jeszcze dogodzę...”30, uśmiecha się przy tym wyznaniu „wstydliwie”. Zbyteczne dodawać, że szydercze aluzje powracają w męskich pogwarkach. Ciekawsze wydaje się to, że bywają one również skuteczną bronią kobiet. Niekiedy wręcz prowokują mężczyzn; wszak prokreacyjny cel związku pozostaje tu czymś naturalnym. Zarazem przytyki kobiet służą zrównoważeniu męskiej siły. „On prawie wcale nie może...” – ten komentarz brzmi jak dyskwalifikacja31.

Starość zatem to równia pochyła. Spotyka się wprawdzie podstarzałych erotomanów, ale sprawiają oni wrażenie komiczne lub odrażające32. Co gorsza, ogólne przemęczenie, przepracowanie, wyczerpanie niełatwą codziennością, palenie, nadużywanie alkoholu sprawiają, że starość nierzadko zaczyna się wkrótce po pięćdziesiątce. „Tu i teraz” niepostrzeżenie przemienia się w „tam i było”. Stąd też wzajemne przestrogi mężczyzn, i tym bardziej brawurowe przechwałki, lada chwila bowiem będzie za późno. Przypomnijmy ponaglenia pana Antoniego: „Spiesz się, Koślawiec. Siwiejesz i nie będziesz już mógł, a ona chce...”. Potencja przejawia się ze wzmożoną siłą, bo czas, kiedy może znaleźć ujście, nie jest zbyt długi. Właściwie kojarzy się z czasem kawalerki i pierwszymi latami małżeństwa. „Mój wuj to człowiek wypruty z wszelkich namiętności, ma tylko jedną, pracę, nigdy nic innego nie użył, jeśli trzeba mu kobiety, prześpi się z którąś z bandosek, od lat zresztą i tego chyba mu nie trzeba” – komentuje ironicznie Żużlowiec z opowiadania Rodzina33. Dość szybko organizm niczym bateria się wyczerpuje, a możliwości doładowania nie ma za wiele.

Kobiety również wywierają presję, a przynajmniej mężczyznom się zdaje, że oczekują od nich znakomitej potencji. Zarazem same kobiety niechętnie ujawniają swoją seksualność. Na ogół uznaje się bowiem, że z natury ich potrzeby nie odznaczają się podobną intensywnością jak w przypadku mężczyzn. Okazywanie przez kobiety pożądania, nawet jeśli przyjmowane przez mężczyzn z satysfakcją, wzbudza zdziwienie pomieszane z lekceważeniem, a ostatecznie – uciechę. „Patrzta, jak się garnie do Pawła... Podpaliła się”. Albo: „naddaje się”34. W takich momentach pojawia się określenie bezwstyd, używane w odniesieniu do zachowań częściej kobiet niż mężczyzn. Kobiety zdają sobie sprawę z męskich reakcji i maskują swoje potrzeby oschłością, kpiną, czasem wulgarnością. Wiedzą też, że powinny stwarzać wrażenie nieprzystępnych. „Tylko żreć i migdalić się!” – gasi zapały męża Irka Trzyczwartakowa35. Ta defensywna postawa kobiet staje się niejednokrotnie zaporą dla męskiej chuci. To z kolei sprawia, że mężczyźni przekazują sobie – niczym sekrety – wiedzę o kobietach, które bez stwarzania nadmiernych komplikacji zaspokoiłyby ich pragnienia: „Możesz podskoczyć do niej. Lubi te rzeczy... a chłopa ma kiepskiego”36. Im większa zaś frustracja, tym silniejsza wiara w decydujące znaczenie pieniędzy („Aby mieć tylko parę złotych...”37). Tego rodzaju wizje, roztaczane przy kieliszku, pozostają jednak projekcją erotycznej fantazji. Kobiety bywają interesowne, ale kierują się zarówno instynktem, jak i obyczajem. Ostatecznie to na nich ciąży odpowiedzialność za potomstwo.

Ogólne przekonanie o walorach sprawności seksualnej – utrwalane na rozmaite sposoby – ma i ten skutek, że stwarza pole do działalności charakterystycznych postaci rzekomych specjalistów. Ich pozycja zdaje się wynikać ze znajomości technik przełamywania oporu kobiet. Określa się ich różnie: „kobieciarz”38, „spec od sercowych spraw”39, „kat na baby”40, „podrywacz”41. (Nawiasem mówiąc, określenia „podrywacz” używa się również w odniesieniu do złodziei, np. ściągających zegarki z nadgarstków42). Owych „speców” można bez trudu rozpoznać. Słychać ich głośny śmiech, szydercze komentarze, sprośne dowcipy43. Przykładem Andrzej Magister, symboliczny playboy z Włoch, niskiego wzrostu, o nabrzmiałej twarzy i wypukłym brzuchu44. Kobieciarzy cechuje wygląd albo przesadnie męski (np. ekstrawaganckie baczki), albo nieco zniewieściały (wskutek odzwyczajenia się od rywalizacji). Mimo że kojarzą się niezbyt pozytywnie, ceni się ich opowieści, choćby dlatego, że zaspokajają ciekawość. Przekazują informacje, dziś dostarczane przez tabloidy. Nieraz banalne porady – typu „z dziewczynami lepiej się nie cackać” – przyjmowane są z zadowoleniem45. Ale uwaga! Kobieciarze, szczególnie ci starsi i doświadczeni, pełnią niekiedy funkcję psychologów. Słuchają, obserwują, doradzają, pocieszają. Patrząc z dystansem, rozumieją męskie pragnienia, marzenia i niepowodzenia. Gdy mężczyźni zanoszą się od śmiechu, obserwując, jak żona przyprawia Pawłowi Tasarzowi rogi, tylko Puszkin – przezwisko zawdzięcza „kędzierzawym baczkom” – znany we Włochach „stary kobieciarz”, jest „zasmucony”. On jeden zdaje się rozumieć, czym jest zawiedzione uczucie, zdrada kobiety, stawanie się pośmiewiskiem dla innych mężczyzn46. Jak widać, ktoś, kto na pierwszy rzut oka sprawia wrażenie podstarzałego lowelasa, może odegrać istotną rolę w społecznym ekosystemie.

Na ogół czynności erotyczne cechuje prostota i pośpiech. Niemniej można dostrzec subtelniejsze odcienie erotyzmu. Nasłuchuje się szelestu materiału zapinanej lub rozpinanej bluzki47. Podpatruje miejsca, gdzie „czarną obwódką” kończą się pończochy48. Wyczuwa się ciepło i miękkość kobiecej dłoni, jakże różnej, mimo codziennej pracy, od męskiej. A bywa i tak: „Chwycił ją wpół. Syknęła. Ciało miała twarde, drażniące. Położył na łóżku. Gdy kładł się obok, odepchnęła go lekko. – Poczekaj – szepnęła z wyrzutem – szkoda sukienki... Ściągnęła ją przez głowę. – Prędzej! – mruknął ściskając zęby”49. Albo w wersji jeszcze bardziej trywialnej: „Usiadł na brzegu łóżka i zrzucił buty. Poszło mu z nią łatwo. Chciała. Potem, gdy już poczuł zmęczenie, obrócił się na bok”50. Czy wręcz już żałosnej: „szybko zrobił swoje”51. Brakuje tu prywatności, czasu, wiedzy, zmysłowości. Ważniejsze od innych doznań wydaje się samo zaspokojenie. Może i dlatego, że wielu mężczyzn jest przekonanych, iż powinni wykazać się zdecydowaniem i sprawnością – i że tych właśnie przymiotów oczekują od nich kobiety.

Najbardziej oczywiste miejsce spółkowania, usankcjonowane obyczajem i prawem, to łóżko małżeńskie. Przeważnie śpi się razem, często pod jedną kołdrą lub kocem52. Ciasnota ułatwia kontakt, choć zarazem zmusza do pośpiechu. Wszak tuż obok znajdują się inni – rodzice, teściowie, dzieci, czasem krewni czy sublokatorzy. Zdarza się więc tak jak w opowiadaniu Porachunki garbusa: gdy Maryśce i Zygmuntowi zbiera się na „czułości”, pospiesznie „ściskają się”, sapią, lecz wkrótce łóżkowe odgłosy słabną i zanikają. Z obecnością innych można poradzić sobie właściwie na dwa sposoby: albo współżyć ukradkiem, albo – wręcz przeciwnie – demonstrować satysfakcję z pożycia. Tak czynią wspomniani Maryśka i Zygmunt; po zaspokojeniu Maryśka przywołuje śpiącego w sąsiednim pomieszczeniu sublokatora, lekceważonego Olesia Garbusa, i prosi go o podanie wody53. Wiele zależy od indywidualnej wrażliwości, ale oddziałują na nią warunki życia. Prostota sprzyja skróceniu dystansu, choć zarazem sprowadza erotyzm do fizjologii, co symbolicznie podkreśla owa prośba o wodę do ugaszenia pragnienia.

Alternatywa dla sypialni to „krzaki”, stąd też żartobliwe określenie „krzakoterapia”54. Ustronnych miejsc, przynajmniej we Włochach, nie brakuje. Kotlinki, zarośla, trzciny, półwyspy, gęstwiny, forteczne fosy, rozłożyste korony drzew – można tu schronić się przed wścibskimi spojrzeniami. Schadzki w plenerze to niekoniecznie przejaw prymitywizmu lub wybujałego erotyzmu, choć tak właśnie można by zakwalifikować wyprawę Benka i Nawiślaka w okolice fortu włochowskiego na „wsiowe” dziewczyny. W ustronnych miejscach szuka się intymności. Przytulna kotlinka może zapewniać więcej prywatności niż ciasna izba. Nie zawsze jednak można liczyć na to, że starsi docenią potrzeby młodszych i pozwolą im na bycie sam na sam. Matka chłopaka z opowiadania Powrót, która pod pretekstem „ważnej sprawy” zostawia go samego z ukochaną, należy do wyjątków55. Przeważnie trzeba liczyć się z obserwatorami, komentatorami, ale i arbitrami, nawet cenzorami. Nie jest zatem przypadkiem, że to właśnie wiosną i latem słychać po nocach osobliwe „szepty”. Zarazem niedogodności plenerowych schadzek skłaniają do skracania zbliżeń. Częściej rozpina się ubranie, niż je zdejmuje. Niełatwo doświadczyć pełni dotyku.

Można się więc zastanawiać nad trwałością przeżyć erotycznych. Z różnych powodów wydają się one ulotne. Nie ma czasu. Nie sprzyjają warunki. Nie ma się też raczej większych oczekiwań. Współżyje się, bo tak nakazuje instynkt. W małżeńskim łóżku – przeważnie po ciemku i pod kołdrą. W plenerze – nie zdejmując całkiem ubrań. Mało kto celebruje erotyzm, może poza kobieciarzami, zresztą samozwańczymi. Do powściągliwości zachęca obyczaj, zmusza do niej trudna powszedniość. Dostrzeżemy różne postawy, przeważa jednak prozaiczność.

Ostatecznie erotyzm to jedno z praw natury, a nie jakieś „id”, o którym nie wiadomo nic pewnego. Tutaj psychoanaliza wydaje się zbędna. Choć z konstatacją tą mogliby się nie zgodzić bohaterowie opowiadań Z okna, Na boku, Chęć, Robaki...

Homoseksualizm

Erotyzm wydaje się niekiedy siłą determinującą zachowania. Homoseksualizm – determinuje i deformuje szczególnie silnie. Przeważnie spotyka się mężczyzn o skłonnościach homoseksualnych, niewiele natomiast wie się o homoseksualnych upodobaniach kobiet. Ma to ten skutek, że w oczach swojaków homoseksualizm jest przypadłością mężczyzn, która narusza męskość czy wręcz jej pozbawia, sprowadzając mężczyznę nie tyle do roli quasi-kobiety, ile jakiegoś stanu trzeciego56. Ów stan trzeci jest trochę dewiacją, a trochę osobliwością. Stąd pogardliwe określenia: pedały, pedryle, pedzie, paskudziarze, zboczeńcy, parówy (i wiele innych). Spotkania z nimi zdarzają się dość rzadko, gdyż funkcjonują obok, uznając przewagę swojaków i raczej schodząc im z drogi.

Motyw homoseksualizmu, bez użycia tego terminu, pojawia się już w pierwszym tomie opowiadań Nowakowskiego – Ten stary złodziej, co oznacza, że kwestia ta od początku intrygowała pisarza57. Wracał do niej wielokrotnie, głównie w opowiadaniach retrospektywnych (Książę Nocy, Bożydar, Grecki bożek) oraz wspomnieniach (Powidoki, Nekropolis, Pióro)58. Poświadczają one, że w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych homoseksualizm wyłaniał się z konspiracji (dworcowe zakamarki, szalety publiczne), w jakiej był ukryty w latach pięćdziesiątych. Szczególnie w tym przypadku istotne wydaje się rozróżnienie perspektywy pisarza i punktu widzenia ukazywanych przezeń ludzi. Doświadczenia środowiska literackiego oraz swojaków z peryferii bywają rozbieżne, choć od razu trzeba przestrzec przed uproszczoną opozycją: tolerancyjna elita i nietolerancyjne drobnomieszczaństwo. Sprawa okazuje się zagmatwana, szczególnie w trudno rozpoznawalnych latach pięćdziesiątych.

Za ilustrację posłuży opowiadanie Młody w niebieskim kombinezonie, napisane na początku lat siedemdziesiątych, lecz przedstawiające rzeczywistość przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Scenerią jest tu Śródmieście, rejon Marszałkowskiej i Zgody. Na podwórzu ocalałej z wojny kamienicy zbiera się tłumek, przywabiony okrzykiem: „na pewno tam są!”. Widać sprzedawczynię, jakąś grubą kobietę – to jedna z nich podniosła alarm – jej chłopa w „marynarskim trykocie”, krostowatego młodzika, dozorcę, piękną pracownicę zakładu „Manikiur i podnoszenie oczek”. Przystają też przechodzący tędy dwaj mężczyźni w niebieskich robociarskich kombinezonach. Starszy, wąsaty, wolałby iść dalej, młodszy, bardziej ciekawski, zachęca, by zajrzeć na podwórze: „Chodź, Malinowski, zobaczym”. Skrzypią drzwi klozetu poruszane wiatrem. „Niedługo się rozleci” – mruczy dozorca. „Ale co poprawiać... – wszystko to przeznaczone na rozbiórkę”. Wreszcie ze środka wychodzą oni. Najpierw „niemłody człowiek bryłowatej postaci”, który obciąga kremową wiatrówkę. A za nim wychyla się ten drugi. Śliczny chłopiec. Włosy przycięte, faliste. Piękna pracownica „Manikiuru” aż rozchyla usta. „Kilka już lat pracuje tutaj i jeszcze nigdy nie widziała takiego chłopca”. Ktoś wrzeszczy: „Bić nygusów!”. A chwilę później: „Krew!”. Młody w kombinezonie, który pierwszy uderzył na odlew, bardziej podrażniony obojętnością na jego spojrzenia pięknej pracownicy „Manikiuru” niż tymi dwoma z klozetu, zastępuje drogę krostowatemu, który nagle go rozdrażnił puszczaniem oka do piękności. „Starczy” – powtarza groźnie. Odpyskowuje też grubej i jej chłopu w trykocie. Wraz ze starym Malinowskim wychodzi na ulicę, kierują się do baru Pod Bombą. „Dwie większe!” – zamawia młody. „Taka twarz – taka twarz... Kobity za nim w ogień...”. „To ty przyłożyłeś mu tak porządnie, co?” – pyta cicho. „A ty to niby co? Kopyto w łapie też masz tęgie...” – uśmiecha się Malinowski. Urywa jednak zaraz, gdyż w wyrazie twarzy młodszego kolegi dostrzega coś „dziwnego”. „Od początku mówiłem: chodź na porter...” – dorzuca wymijająco. „Szefowo, dwie większe!” – woła młody, uderzając szklanką w blat stolika59.

W opowiadaniu dostrzeżemy dwie warstwy tekstu. Pierwsza to relacja narratora, który spogląda na swoich bohaterów z zewnątrz, nie znajduje się w tłumku zebranym pod klozetem, nie ingeruje w jego postawy, relacjonuje jedynie przebieg zdarzeń; inaczej niż w opowiadaniach z tomu Ten stary złodziej, zachowuje dystans. Druga warstwa to zachowania bohaterów opowiadania. Odnajdujemy tu znane nam już reakcje: spluwanie z obrzydzeniem lub komuś pod nogi, pokrzykiwania, dogadywanie sobie. Tłumek pod sławojką przemienia się w samozwańczy sąd, który nie przeprowadza jednak procesu, lecz dokonuje linczu. Ale lincz kończy się zbiorową kłótnią. Okazuje się, że obrona publicznej moralności to jedynie pretekst do osobistych rozrachunków. Każdy ma własne problemy i tu znajduje okazję wyładowania, zresztą zawodnego. To przede wszystkim starsze kobiety występują jako strażniczki moralności, one też przeważają, a nawet obejmują przywództwo w strefie prywatno-publicznej, poniekąd granicznej, za jaką można by uznać podwórze i bramę. Zarysowuje się opozycja między młodymi a starymi. Z jednej strony to młody w niebieskim kombinezonie, piękna pracownica, śliczny chłopak. Z drugiej – sprzedawczyni, gruba, ten w trykocie, Malinowski, dozorca. Dwuznaczną rolę odgrywa krostowaty – jako kibic wietrzący okazję. Niedookreśloną postacią wydaje się mężczyzna w kremowej wiatrówce. O ile starsi sprawiają wrażenie bezkompromisowych, o tyle młodsi dostrzegają coś, co łączy ich ponad tradycyjnymi regułami – doświadczenia kinowe, zaciekawienie egzotyką, podobne przeżywanie młodości, tęsknota za czystym uczuciem, chyba nawet niechęć do angażowania się w takie czy inne akcje. Młody w niebieskim kombinezonie, który lincz zainicjował, ale go też przerwał, ma poczucie bezsensu tego, w czym przed chwilą uczestniczył. Sugestia zawarta w opowiadaniu brzmi następująco: postawa wobec homoseksualistów to wypadkowa nawyków, tradycyjnych zasad, kultury osobistej, humoru, frustracji. Wiele znaczy tradycyjne potępienie homoseksualizmu, ale niemałą rolę odgrywa też przypadek. Gdyby młodego w niebieskim kombinezonie niosło odwzajemnione uczucie do jakiejś pięknej dziewczyny, gdyby tego dnia nie doskwierał upał, prawdopodobnie minąłby bramę, nawet w nią nie spoglądając.

Postrzeganie homoseksualistów komplikuje jeszcze to, że widuje się ich w miejscach skądinąd wzbudzających zaciekawienie, jak kawiarnie i lepsze knajpy. Innym takim miejscem na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych jest wspominany już Fotoplastykon w Alejach Jerozolimskich, czyli „pod pedałem”. Znów trzeba wyobrazić sobie tamtą przestrzeń. Z jednej strony hotel Polonia i rząd kamienic do Emilii Plater, z drugiej – sterty gruzów, ruiny, prowizoryczny dworzec60. Do Fotoplastykonu wchodzi się przez bramę w zachowanej kamienicy pod numerem 47. Tu najchętniej spotykają się chłopcy z pikiety61. A dlaczego „pod pedałem”? Tak określa się zwięźle właściciela, podstarzałego kawalera, wyraźnie zainteresowanego chłopcami. Ale ten akurat „pedał” to postać fascynująca. Mniejsza z tym, że nosi „andersowski beret z wstążeczkami”. Ma przecież „pokaźny zbiór jazzowych płyt”, ukradkiem odtwarzanych z adaptera62. Pokpiwa się z „pedała”, wykorzystuje jego słabość, ale zarazem postrzega jako przewodnika po niedostępnym świecie, wręcz szafarza egzotyki, co każe przychylniej spojrzeć na jego ułomności czy nawet o nich nie pamiętać63. Innych „pedałów” traktuje się jednak mniej ulgowo.

Chłopcy z „miasta”, których spotykamy w opowiadaniach lub wspomnieniach Nowakowskiego, postrzegają homoseksualistów na dwa sposoby. Ci, którzy bywają „w mieście”, zaglądają do knajp, przesiadują w kinach i innych rozrywkowych miejscach, wyobrażają sobie homoseksualistów jako zblazowanych burżujów, których niewiele interesuje poza chłopięcym ciałem. Nie obejmują ich zatem (niepisane) reguły, które trzeba respektować pośród swojaków. To potencjalni frajerzy, których można okraść z jeszcze mniejszymi skrupułami niż w przypadku innych frajerów, jak starszy wytworny pan „w złotych okularach” i „czarnej dyplomatce”, o którym czytamy w Księciu Nocy64.

Na drugim biegunie znajdują się ci homoseksualiści, którzy prowadzą życie szczurze, penetrują dworcowe zakamarki, szalety publiczne, tanie knajpy, przyczajają się na przystankach, pod wystawami sklepowymi, szukają rozpaczliwie zaspokojenia65. Kogoś takiego możemy zobaczyć w opowiadaniu Dom przeznaczony do rozbiórki: nalana twarz, głos piskliwy i cienki, rozbiegane oczy, dziwna „kobieca miękkość”. Nawet z oddalenia sprawia on wrażenie „zapędzonego pedała, który ma świadomość braku widoków na spełnienie dokuczliwych pożądań”66. Czasem natrafiają na frajerów, np. żołnierzy na przepustce gotowych na każdy zarobek, ale chyba częściej na chłopaków z „miasta”, jak Tońko z Grochowa. Wśród pikieciarzy Tońko słynie z hec wymyślanych z pedałami. Zna wszystkie ich miny i gesty. Wypatruje ofiarę. Tońko to specjalista; podpuszcza, kusi, rozpala żądzę. Daje się poić wódką, ale się nie upija. Wyczekuje. Wreszcie: „On mi łapę tam! A ja go za portfel cap!”. „Dobrze stoimy na tej giełdzie” – chichocze cynicznie, zachęcając kolegów do naśladownictwa, bo to przecież najprostszy zarobek67. Tu nie ma miejsca na refleksję, jak w przypadku młodego w niebieskim kombinezonie. Liczy się tylko zysk. Poza tym te wszystkie zgrywy stają się pikieciarskim mitem, przyciągającym pod dworzec czy Fotoplastykon kolejnych chłopaków.

Najmocniej chyba na postrzeganie homoseksualizmu rzutuje doświadczenie więzienne. Stąd też bierze się przekonanie o destrukcyjnej sile homoseksualizmu. W opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze pojawia się pierwszy z galerii homoseksualistów zaprezentowanej przez Marka Nowakowskiego – wychowawca z poprawczaka, do którego trafia nastoletni Arek68. Ślady w psychice mogą pozostać na resztę życia. W prawdziwym więzieniu bywa gorzej. Zajrzyjmy do opowiadania Wigilia. Gęsiówka, przełom lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Główny bohater opowiadania, małolatek, trafia na 40 godzin do karceru za grypsowanie z sąsiednią celą. Jest akurat Wigilia, trzeba tu będzie spędzić jeszcze Boże Narodzenie. Odprowadza go mały, zasuszony klawisz, przezywany Chińskim Ptakiem. Zatrzaskuje hałaśliwie drzwi. Po chwili z mroku wyłaniają się dwaj mężczyźni. Trzeci siedzi odwrócony w kącie. „Jestem Przygoda” – odzywa się ochryple jeden z nich, słynny włamywacz. „A ty kto?”. „Ja z małolatki” – odpowiada nowo przybyły. Drugi z mężczyzn, o wklęsłym nosie, śmieje się „jakoś nieprzyjemnie”. „Znaczy młody i świeży” – dodaje ten trzeci, odwrócony plecami. „To jest git sprawka” – mamrocze Przygoda, nachyla „swoją szpetną, okrutną twarz”, wyciąga „poznaczoną tatuażami dłoń” i dotyka brody małolatka. Ten zaczyna drżeć. Wie, że starzy wyrokowcy często biorą sobie „małolatków do wyrka dla zabawy”. Pamięta tę noc, kiedy na kwarantannie sąsiednia prycza skrzypiała nieznośnie. Rozgląda się nerwowo po celi. „Nie wyfruniesz, ptaszku!”, „Cip, cip, prawiczek!” – rozlegają się cmoknięcia i rechoty. Znów zgrzyta klucz i w drzwiach staje fajfus roznoszący kawę. Wykorzystując nieuwagę towarzyszącego mu Chińskiego Ptaka, wsuwa do ręki małolatka jakieś zawiniątko, szepcząc: „od sto jedenastej”. Małolatek rozchyla zawiniątko, w środku kilkanaście papierosów i gryps na bibułce. Przygoda wyrywa mu tę bibułkę i sylabizując odczytuje: „Ferajna pamięta o tobie. Trzymaj się, synek. Cygan”. Spogląda ze zdziwieniem na małolatka: „Znasz Cygana?”. Ten kiwa głową: „Razem skakaliśmy na wolności”. „No tak, tyle że wygląd miałeś taki...” – mruczy Przygoda. „Frajerski” – dorzuca jego kompan. Małolatek częstuje papierosami69. Finał opowieści byłby oczywiście inny, gdyby nie gryps i przynależność do ferajny70. Stąd też, dodajmy, szersze znaczenie słowa grypsowanie: to znajomość więziennych reguł oraz dopuszczenie do wspólnoty więźniów.

Pod wpływem doświadczeń więziennych homoseksualizm zapamiętuje się jako coś odrażającego i upokarzającego. Uwięziona męska seksualność sprawia, że nietrudno tu przeobrazić się w gruboskórne zwierzę – albo zostać szmatą. O parówach albo cwelach „spod celi” opowiada się na podwórkach czy przy kioskach piwnych. „Ty pierdolony!” – brzmi jedno z najgorszych przekleństw i wyzwisk71. Dopiero na ten obraz nakłada się – choć niekoniecznie – obraz „starszych panów” z knajp. Ubocznym skutkiem doświadczenia więziennego jest i to, że homoseksualizm postrzega się nie jako naturalną skłonność, lecz jako wynaturzenie. Jako skutek, a nie przyczynę.

W takich społecznościach jak włochowska niechęć do homoseksualizmu bywa też pochodną nieufności wobec elity. Zastanawia przypadek „nauczyciela Kafta” opisany przez Nowakowskiego w autobiograficznym opowiadaniu Wujek Kałasko. Akcja opowiadania rozgrywa się około 1946 r. Rodzice głównego bohatera to nauczyciele i współtwórcy pobliskiej szkoły – jak w biografii pisarza. I oto przydarza się „głośny skandal”. Niejaka pani Przysadkowa, matka ucznia z VIIb, wpada wczesnym rankiem „jak furia” na podwórze kamienicy, w której mieszka nauczyciel Kaft. „W niezwykłym jak na jej tuszę tempie” wbiega na trzecie piętro i waląc pięścią w drzwi, wrzeszczy: „Ty zwyrodnialcze, już ja cię nauczę”. Ale nikt nie otwiera. Przysadkowa spogląda z oburzeniem na „wyrysowane kredą święte litery K+M+B” i schodzi z powrotem na dół. Przystaje na środku podwórza przy trzepaku, podpiera się „pod tłuste, fałdziste boki” i zwierza się z powodów swego gniewu dozorcy. „Paskudziarz nie nauczyciel”, „chłopaka mojego do różnych świństw namawiał, winem poił, cukierkami częstował...”. „Nawet wstyd mówić. Do rozporka mu sięgnął i za ptaka!”. Wygrażając pięścią, rzuca jeszcze „serię obelg do tego uchylonego nieco okna na trzecim piętrze”. Ojciec głównego bohatera, kierownik szkoły, odbywa rozmowę z nauczycielem. Nieśmiało dopytuje: „Cóż to, kolego, wyprawiacie... – jakieś brewerie, mówią ludzie, do kuratorium, niestety, sprawa się kwalifikuje...”. Na to Kaft zsuwa się z krzesła, klęka na podłodze i żegna się zamaszyście: „Klnę się na bożą mękę, kolego kierowniku, to są podłe kalumnie... Ten Przysadek, drań, uczyć się nie chciał, niedostateczny mu groził, z zemsty bestia...”. I łka „cienko, ciągle na klęczkach, ze złożonymi jak do modlitwy rękoma”. „Trzeba będzie ukręcić łeb tej sprawie” – uznaje tego samego dnia wieczorem kierownik. „Przede wszystkim z powodów pedagogicznych należy to zatuszować”. Jego żona tylko krzywi usta „z obrzydzeniem”72.

Podobne opowieści powracają w różnych konfiguracjach personalnych. Być może zawierają sporo prawdy. Niemniej można na nie spojrzeć też inaczej. Oto ci, którzy pozostają na dole hierarchii społecznej, zyskują pretekst, by wystąpić przeciwko uprzywilejowanym, za jakich uważa się funkcjonariuszy, księży, także (choć w mniejszym stopniu) nauczycieli. Ponownie zwraca uwagę rola kobiety jako strażniczki zasad moralnych. Podobnie jak w opowiadaniu Młody w niebieskim kombinezonie, scenerią występu Przysadkowej jest przestrzeń prywatno-publiczna, czyli podwórko kamienicy, przy trzepaku. Razem z dozorcą kobieta przeprowadza sąd nad oskarżonym pedagogiem, a w poczuciu bezradności ucieka się do miotania wyzwisk w stronę jego okna. Warto też odnotować postawę kierownika szkoły, który wycisza aferę, by nie gorszyć opinii publicznej i nie naruszać kruchego ładu społecznego.

Podsumujmy. W opowiadaniach Marka Nowakowskiego spotykamy różnych homoseksualistów. Z jednej strony to „wytworni starsi panowie”, artyści (ci akurat w późniejszych opowiadaniach), z drugiej – desperaci z szaletów i spelunek. Do tego upiorne parówy. Pisarz spogląda na nich z zaciekawieniem; w ogóle interesują go różni odmieńcy, którzy mają jakieś swoje tajemnice. Z punktu widzenia przedstawianych przez niego postaci homoseksualizm to przeważnie występek. Skutek deprawacji. A czasem kaprys wyższych sfer, jak w przypadku artystów. Homoseksualizm wzbudza niechęć, odrazę, pogardę, niekiedy śmiech. Przed homoseksualizmem chronią swoich synów kobiety, co zresztą wskazuje na to, jak ważna kulturowo jest ich rola jako matek i żon. Nie spotyka się kobiet o homoseksualnych skłonnościach. Homoseksualizm okazuje się tu jeszcze jedną postacią „męskiego głodu”.

Prostytutki

Za zaspokojenie „męskiego głodu” można zapłacić. Jak, komu, gdzie? Wraz z pisarzem możemy zajrzeć za kurtynę. Przede wszystkim trzeba odnotować, że w pierwszych zbiorach opowiadań Nowakowskiego słowo prostytutka nie pojawia się ani razu. Znajdziemy natomiast inne określenia: „dwuznaczne dziewczyny”73, „dziwki”74, „dziweczki”75, „dziewczynki”76, „znajomoszczanki”77, „laluńki”78, „uliczne dziewczyny”79, „wysłużone dziewczyny”80, „uliczne”81, „kurewki”82, „kurwy”83. Pojawia się też wyrażenie: iść „na kobity”84. Zanikają określenia używane przed wojną, co ujawnia komentarz Zenka z opowiadania Wyjazd: „Rogówka to po dawnemu kurewka”85. W czasach Zenka, na początku lat pięćdziesiątych, wyraz ten brzmi nieco zabawnie. Określeń przybywa jeszcze w retrospektywnych ujęciach Nowakowskiego, choć i w nich słowo prostytutka pada sporadycznie86. W Powidokach czy w Nekropolis pojawiają się gruzinki, lachociągi, tufty, wytychy, giganciary, hurysy, balownice, brzany, farciary, koryntianki, polonistki87 – różniące się wiekiem, urodą, doborem klientów88. Wraz z upływem lat pisarz chętniej czerpie już ze słowników odnotowujących gwarowe wyrażenia. Tym samym dystansuje się językowo od obserwacji prowadzonych w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.

Literackie ujęcie Marka Nowakowskiego różni się od ujęć socjologicznych, nie wspominając już o raportach milicyjnych, choć nie ma między nimi sprzeczności. Pisarz proponuje czytelnikom rezygnację ze statystyk, modelowych kwalifikacji, urzędowej czy naukowej terminologii. W zamian ujawnia perspektywę „dwuznacznych dziewczyn”. Temat prostytucji, wyrazisty w twórczości Nowakowskiego, warto powiązać z wiodącym pytaniem tego rozdziału: w jakim stopniu erotyzm determinuje postawy, jak się objawia, w jaki sposób się go zaspokaja. I jeszcze jedno zastrzeżenie: będziemy dalej pisać o prostytutkach, jednak pamiętajmy, że sam pisarz unika tego słowa.

W najwcześniejszych opowiadaniach najczęściej używa się określenia dziwki, rzadziej kurwy, i to pomimo tego, że w potocznym języku przekleństwo: kurwa zastępuje przecież znaki interpunkcyjne i wypełnia luki w ograniczonym leksykonie. Raczej unika się piętnowania dziwek przekleństwem, może dlatego, że mogłoby ono rykoszetem uderzyć w tych, którzy go używają. Zwraca uwagę i to, że w powyższym zestawieniu na kilkanaście określeń prostytutek połowa to zdrobnienia, np. często spotykane wyrażenie „dziweczki”. Oddają one specyficzne pomieszanie lekceważenia i pobudzenia, zdradzają też rozeznanie w półświatku.

Określenia prostytutek, które wynotowaliśmy przed chwilą z różnych tekstów Nowakowskiego, ujawniają zarazem hierarchię: z jednej strony to zadbane „laluńki” z lepszych knajp, z drugiej – ulicznice nagabujące przechodniów. W latach pięćdziesiątych bywanie w lokalach to przywilej dostępny dla zamożniejszej klienteli – ludzi władzy, urzędników w delegacji, zaopatrzeniowców, waluciarzy, bazarowych aferzystów, ewentualnie chłopaków z „miasta”, którzy akurat mieli fart. Zarobki uzyskiwane przez lokalówki i ulicznice mogą być zatem skrajnie różne. Przeważa jednak ubóstwo, o czym świadczy widok „dziewczyn” zbierających się na Pigalaku, czyli na rogu Hożej i Poznańskiej, z zapleczem gastronomicznym w postaci kawiarni Hoża, gdzie ściągają poszukiwacze uciech. „Dziewczyny! Oczywisty eufemizm” – zastrzega pisarz w Powidokach. Widuje się tu „stare, widmowe istoty o twarzach sinych, zniszczonych i głosach niskich, zdartych”. Ale po zapadnięciu zmierzchu uroda tych kobiet nie ma większego znaczenia. „Całun nocy skrywa szpetotę”89.

Symboliczna wydaje się bijatyka z początku 1955 r. w lokalu rozrywkowym Stodoła przy ulicy Emilii Plater, opisana w Powidokach. Wieczór, mróz, śnieg – ulicznice przystają w progu, „patrząc z przyjemnością na tańce i biesiadę” w hali baraku, który przedtem służył jako stołówka dla budowniczych Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina. Niedługo jednak cieszą się „sielskim widokiem zabawy”. Rychło powstają od stolików tutejsze lokalówki. Ulicznice nie mają bowiem dostępu do nocnych lokali. I odwrotnie: lokalówki unikają miejsc strzeżonych przez ulicznice. W poczuciu zagrożenia lokalówki przystępują więc do ulicznic groźną gromadą. Zaczyna się utarczka słowna. Ulicznice uważają, że Stodoła jest dla wszystkich; przecież nie ma tu nawet szatni, jak w prawdziwych lokalach. Padają coraz ostrzejsze wyzwiska. Wreszcie dochodzi do bijatyki, w którą włączają się sutenerzy obu partii. Również pozostali mężczyźni dzielą się na stronnictwa. Tylko orkiestra na podium zachowuje spokój i gra. Przybywa w końcu milicja, ale nawet w drodze do aresztu nie ustaje szarpanina i wyzywanie się. Konsekwencje zajścia mogą być zresztą dla wszystkich niewesołe, „władza ludowa” wysiedla bowiem tzw. elementy aspołeczne na Ziemie Zachodnie, będące wówczas tym, czym Australia dla imperium brytyjskiego w XIX w.90

Sprawa bijatyki w Stodole – czy raczej o Stodołę – to zarazem istotny sygnał, że przeniknięcie do środowiska lokalówek to niełatwe zadanie. W opowiadaniu Sielanka znajdziemy portret jednej z nich – Izy Leniwej. „Nigdy jej nie widziałem w mieście. A przecież wszystkie znałem” – zastanawia się Długi. „Bo ona od niedawna. Miała chłopa. Jednego takiego prywaciarza, i pękła mu w miasto. Teraz pracuje na własną rękę. Dlaczego? Nie wiadomo” – wyjaśnia tajemniczo Hiszpan91. Warunkiem wstępnym wydaje się uroda, przebojowość, brak zahamowań. Ale to za mało. Potrzebna jest akceptacja innych „dziewczyn”, ich opiekunów, a także kelnerów, szatniarzy, goryli, tworzących trudny do rozszyfrowania łańcuch powiązań. Jak przyznaje kierownik sali w Sielance: „Iza jak bank. Zarobić da i sama dobrze zarobi”, co w jakimś stopniu tłumaczy jej pozycję w tym światku92. Przeważnie dziewczyny takie jak Iza wprowadzane są do lokali przez sutenerów lub trafiają pod ich kuratelę.

W opowiadaniu Sielanka zyskujemy też podpowiedź, skąd pochodzą prostytutki. Te widywane na ulicach przeważnie wywodzą się z rodzin ubogich, zdegenerowanych alkoholizmem, przestępczych, niepodejmujących zwykłej pracy z braku kwalifikacji czy niemożności zatrudnienia się. Pochodzenie lokalówek wydaje się bardziej zróżnicowane. Często i one wywodzą się z rodzin patologicznych. To jednak również amatorki luksusowego życia – na miarę ówczesnych możliwości, dającego iluzję należenia do elity. Iza Leniwa to raczej poszukiwaczka przygód niż „skrzywdzona i poniżona”. Na swój sposób to również kobieta wyemancypowana, która sama zarabia na siebie, mieszka w wynajętym, lecz samodzielnym pokoiku i dobiera towarzystwo wedle własnych upodobań. Osobna kwestia to cena tej emancypacji.

Prostytutki zwracają uwagę wyglądem. Ich stroje, makijaże, kolor włosów powinny wszak przyciągać uwagę klientów. Lokalówki przywabiają mężczyzn inaczej niż ulicznice. Cechuje je niekiedy demonstracyjna elegancja. Symboliczna tu Iza Leniwa wygląda jak „piękna i ważna pani”. Siedząc przy restauracyjnym stoliku, „nieznacznie” obraca głowę, gładzi „majestatycznym ruchem jasne, puszyste włosy”, podnosi kieliszek do ust, popija sokiem pomarańczowym, bardziej zerka, niż się rozgląda, wyjmuje z torebki puderniczkę, poprawia makijaż. „Modelek” – ocenia Długi, celowo chyba zniekształcając słowo, by ukryć rosnącą fascynację. „Ważniaczka” – komentuje ze śmiechem Hiszpan93. Mają poczucie, że to dziewczyna nie dla swojaków. Lokalówki pozują niekiedy na artystki, intelektualistki, damy z wyższych sfer. Im bardziej udana kreacja, tym większa szansa na dobry zarobek. Przeważnie jednak rozprawiają przy stolikach „wrzaskliwie” i „taksująco” oglądają „frajerów”94. Wyglądają jak „jaskrawe ptaszydła”95. A czasem i gorzej. „Pysk wulgarnej dziwki” – czytamy w jednym z opowiadań96.

Krzykliwość najbardziej cechuje ulicznice. One nie dbają o elegancję, lecz co najwyżej o kolor odzieży. Powinna się ona wyróżniać pośród szarych i popielatych ubrań dominujących na ulicach, szczególnie w chłodniejsze pory roku. Profesjonalistki pogardzają tandetą. Oto znamienna scena z Sielanki. Do restauracji wchodzą dwie dziewczyny „w jaskrawych sweterkach” oraz „niski, krzywonogi człowieczek w butach z cholewami”. Hanka Artycha tylko rzuca na nich okiem. „Uliczne. Ciekawe, że wpuścili” – szepcze do Izy97. Barwny strój i wyzywający makijaż tuszować może niedostatki urody. Wśród „ulicznych” widuje się wszak „krzywe i pryszczate”, próbujące na różne sposoby podnieść swoją atrakcyjność (i cenę)98. Inna rzecz, że prostytutki najniższej kategorii, co widać również w filmie dokumentalnym Włodzimierza Borowika Paragraf zero (1957), nie dbają nawet o barwność stroju. Ubrane są w byle co, czasem zadowalają się zapłatą w postaci jedzenia czy alkoholu.

W latach pięćdziesiątych, a nawet sześćdziesiątych jaskrawy strój wciąż budzi dwuznaczne skojarzenia. Podobnie „zapach ostrych perfum”99. Przypomnijmy bohaterkę opowiadania Gonitwa, która zastanawia się przed lustrem, czy nie wygląda zanadto „dziwkowato”100. Ale sam strój nie wystarcza, szczególnie na ulicy. Niezbędne wydają się również porozumiewawcze znaki. Na Pradze, niedaleko Dworca Wschodniego, można dostrzec na rogach ulic „krzątające się” dziwki, które chodzą „pojedynczo lub po dwie”, proszą mijających je mężczyzn „o ogień”, zagadują „przymilnie”101. Na rogu Alej Jerozolimskich i Żelaznej widać „rozkrzyczaną gromadkę” na tramwajowej wysepce, żartującą i zaśmiewającą się „donośnie” i „chrapliwie”102. Ulicznice zwracają uwagę miarowym, wahadłowym krokiem103, a także paleniem papierosów, skrywanych jednak „w rękawach”, by nie ujawniać nadmiernie swojego zajęcia, bo przecież kobiety w latach czterdziestych i pięćdziesiątych na ogół nie palą. Nie mają może nadmiernych oczekiwań, ale potrafią odmówić. Gdy oto pijany „wysoki chłop w sztywnej, okrągłej czapce” obejmuje jedną od tyłu, ta odskakuje i daje mu „po karku”, aż chłop zatacza się na „czerwoną latarnię”104.

Mężczyźni zainteresowani tymi kobietami – jeśli nie należą do bywalców Polonii czy innych lokali – sprawiają wrażenie nieporadnych. Mimo wszystko korzystanie z usług prostytutki jest czymś żenującym. Najłatwiej przytłumić ów wstyd alkoholem. „Nieśmiały facet” z opowiadania Sielanka rozgląda się za dziwkami, ale robi to „tak wstydliwie”, że żadna nawet się nie domyśla, „o co mu chodzi”. Kryje się za jakąś budką, wyciąga szyję... Widać, że frajer, i to dubeltowy, bo w końcu nie tylko nie umawia się z „dziewczynką”, ale daje się wykorzystać dwóm cwaniakom, Hiszpanowi i Długiemu105. Zważywszy na nieporadność klientów, dziwki muszą się wykazać tym większym zdecydowaniem, a nawet bezczelnością, co oznacza odwrócenie tradycyjnych ról – ofensywnego mężczyzny i defensywnej kobiety. Poza tym konkurencja wydaje się znaczna. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych klientów z grubszym portfelem nie spotyka się często. Później sytuację zmieni napływ turystów z zagranicy, co przyczyni się do pojawienia nowej kategorii prostytutek – dewizówek106. Na razie trzeba zadowolić się podnieconymi „handlikami” z bazaru, podpitymi urzędnikami w delegacji, rozochoconymi prywaciarzami107. Niekiedy nadarzają się tylko przyjezdni robotnicy czy żołnierze na przepustce.

Tylko profesjonalistki, jak Iza Leniwa z Sielanki, mogą wybrzydzać. Oto pewien osobnik w szarym garniturze „o wyglądzie handlika z bazaru” prosi, gestykuluje „wymownie”, ale Iza pozostaje nieruchoma, tylko „krótkim ruchem” odgarnia włosy. „Mądralka. Szuka lepszego” – cmoka z uznaniem Hiszpan108. Innym razem Iza przywabia „jednego o wyglądzie buchaltera”. Ten chwyta ją „mocno pod rękę”, potem jego dłoń ześlizguje się po biodrach, ale Iza odpycha go od razu ze złością, bo przecież rachunek nie został jeszcze ustalony. „Buchalter” niczym pokorny petent idzie za nią „z wysuniętą usłużnie szczęką”109.

Miejscami schadzek nie są burdele stylizowane na apartamenty, znane z obrazów Henriego de Toulouse-Lautreca. W najlepszym przypadku to pojedyncze pokoje podnajmowane przez zamożniejsze profesjonalistki, ewentualnie pokoje wynajmowane na godziny u kuplerek110. Poza tym – meliny, szalety dworcowe, zakamarki wśród ruin, piwnice, strychy, klatki schodowe, taksówki, a w cieplejsze pory roku parki, zarośla nad Wisłą, zapuszczone ogródki. Charakterystyczne wydają się zwierzenia w rodzaju: „ostatnio był z dziwką nad Wisłą”111; „z nią na tylnym siedzeniu”112. W pewnej chwili Hiszpan roztacza taką oto wizję: „Znam czyściutkie, ładne znam. Przy Belgijskiej mieszkają. Same. Mieszkanko. Gaz. Ciepła woda. I czyste. Wcale nie szmaty. Dopiero od niedawna”113. Dla znawców codzienności to niedorzeczna bajeczka. Przynęta, na którą można złowić mieszczucha, który pierwszy raz wybrał się „na dziwki”. Opowieść Hiszpana wyraża zarazem tęsknotę za czymś, co byłoby odwrotnością znanej mu powszedniości. A powszedniość wygląda tak jak np. w opowiadaniu Benek Kwiaciarz. Zanim jeszcze poznaje Czarną Ninkę, która odmieni jego życie, Benek wraz z Nawiślakiem wyruszają do zamieszkałej w odludnym baraku „znajomoszczanki”, która, choć już matka, wciąż „lubi tę robotę”. Ma też młodszą siostrę. Wyprawa kończy się fiaskiem, bo „znajomoszczanka” akurat kogoś przyjmuje. „Ma frajera” – ocenia sucho Benek114. Innym takim miejscem we Włochach jest melina Trzech Sióstr115. Jeszcze inny wariant to wycieczka „za cegielnię do tych puszczalskich”116.

Na tle tej nędzy wyróżnia się salon pani Zefiryny, opisany przez Nowakowskiego w Powidokach. O gospodyni niewiele wiadomo. „Panna, wdowa, porzucona przez męża?”. Ta „wiekowa, wyschnięta na wiór niewiasta” przeważnie „posępnie” milczy, na co dzień nosi czarną suknię, szpakowate włosy ciasno zaczesuje do tyłu i upina w węzeł. Wygląda jak zakonnica, a wrażenie to wzmacnia jeszcze „stara Biblia oprawna w skórę, ze złotymi, tłoczonymi literami na grzbiecie”, z którą pani Zefiryna prawie się nie rozstaje. Zamieszkuje w „kołchozowym mieszkaniu” na pierwszym piętrze kamienicy w Alejach Jerozolimskich. Przypadł jej największy pokój, który zapewne spełniał niegdyś funkcję salonu, o czym świadczą „piękna rozeta na suficie, kaflowy, malowany piec z misternie rzeźbionymi, metalowymi okuciami, dębowy parkiet i półkolista nisza z drzwiami na balkon”. Pani Zefiryna oddzieliła niszę od salonu trzydrzwiową szafą, a wąską szczelinę służącą za przejście osłoniła „kotarą na drucie”. Najchętniej przebywa w owej niszy, czytając Biblię lub wyglądając przez okno. Salon również cechuje „ascetyczna skromność”: stół, cztery krzesła, małżeńskie łoże, serwantka z kilkoma figurkami z fajansu i kryształowymi pucharami, stojak z asparagusem w kącie, dwa obrazy przedstawiające Jana Chrzciciela oraz Marię, siostrę Łazarza, u stóp Chrystusa117... I właśnie ten salon służy pani Zefirynie jako podstawowe źródło dochodów. Goście przychodzą na godziny, od południa do późnej nocy, czasem aż do świtu. „Starsi panowie i młode panienki. Hulacy z nocnych knajp w towarzystwie dziewczyn lekkich obyczajów. Stali klienci ze swoimi stałymi partnerkami”. Pani Zefiryna wyznacza czas z zegarkiem w ręku, przekroczenie limitu pociąga dodatkowe koszty. Opłatę pobiera z góry. Użytkownicy salonu mają w zamian zapewniony serwis: rozścielone małżeńskie łoże, na życzenie – trunek. Jednakże pani Zefiryna surowo przestrzega kilku zasad. Nie znosi nadmiernych hałasów. Nie wpuszcza pijanych. Czasem „z niewiadomych powodów” w ogóle nie otwiera drzwi. Mimo znacznych zapewne przychodów, którym sprzyja lokalizacja w centrum miasta, opodal knajp, hoteli i dworców, żyje oszczędnie i skromnie. Jak się okaże, jedynym zbytkiem, na który sobie pozwala, jest „okazały grobowiec z czarnego granitu na bródnowskim cmentarzu”. Kres salonowi pani Zefiryny położy decyzja władz o rozbiórce kamienicy i przesiedleniu lokatorów118.

Nie należy jednak ulegać złudzeniu. Ta barwna opowieść – skądinąd pokazująca to, co zostało po starej mieszczańskiej Warszawie – ujawnia raczej wyjątek niż regułę. Zarazem pozwala dostrzec raz jeszcze kontrast między uwodzicielską siłą miasta a powszedniością peryferii. Norma zaś – przynajmniej w latach pięćdziesiątych – to brud i choroby. Ten brud razi czasem nawet mężczyzn przyzwyczajonych do pospolitości. „Jak się rozebrała i zobaczyłem, że jest strasznie brudna, to coś mnie tknęło i mówię sobie: »Nie ruszaj jej, bracie«. I nawet jej nie dotknąłem” – zwierza się pewien inspektor jeżdżący w delegacje119.

Następstwem spotkań z prostytutkami mogą być choroby weneryczne. Mówi się o nich z obawą, choć nie z przerażeniem. „Ciągle częstowała chłopaków tryperkiem. Prawie każdy miał do niej żal...” – czytamy w jednym z opowiadań120. Zarażenia obawiają się najbardziej ci, którzy korzystają z usług sporadycznie. „A może poczęstowała tryperkiem?” – niepokoi się pewien taksówkarz121. W pewnej mierze to właśnie lęk przed chorobą czyni frajerów nieśmiałymi, co tym bardziej skłania sutenerów do reklamowania dziewczyn jako „czystych”122. Sytuację upraszcza to, że choroby weneryczne nie są już (i jeszcze) śmiertelne. Okres między latami pięćdziesiątymi a osiemdziesiątymi – czyli między upowszechnieniem penicyliny a nastaniem ery AIDS – to czas względnej beztroski seksualnej. Przygoda z prostytutką, nawet powodując przykre objawy, nie skutkuje czymś nieodwracalnym. Na swój sposób ujawnia się tu dobrodziejstwo państwowej służby zdrowia, która – chcąc nie chcąc – pomagając chorym, utrwala postawy nieodpowiedzialności. Niemniej w Księciu Nocy znajdziemy i takie oto zdanie: „Słowo »syfilis« wymawiałem nabożnie, widząc w nim grozę jakąś magiczną, przekleństwo losu, wyrok opatrzności”123. Formułuje je dojrzewający chłopak zafascynowany artystami przeklętymi – Toulouse-Lautrekiem, Maupassantem czy Genetem.

Ciekawe, że używa się zdrobnienia tryperek, odnosząc je zresztą do różnych chorób wenerycznych: od kiły po rzeżączkę. Tryperek bywa wszak ceną za seksualną inicjację, która dla wielu oznacza kluczowe wtajemniczenie w męskość. Tym samym przechwałki o erotycznych podbojach – wygłaszane na podwórkach czy w knajpach – zyskują dokumentację. Poza tym przypadłość ta sprzyja powierzaniu sobie przez mężczyzn intymnych tajemnic. Nieprzypadkowo izba wytrzeźwień i poradnia wenerologiczna to miejsca, w których nawiązuje się czasem trwałe przyjaźnie. Dla okazjonalnych klientów to jednak miejsca wstydliwe. Siedemnastoletni bohater Księcia Nocy, zmuszony zapisać się do poradni, dostrzega w półmroku ostrzegawcze plakaty na ścianach oraz kilku mężczyzn i jedną kobietę osłoniętych gazetami124.

Losy prostytutek układają się różnie, najczęściej w zależności od miejsca zajmowanego w hierarchii. Lokalówki wiążą się niekiedy z zamożnymi partnerami, uliczne przeważnie się staczają. Nowakowski szkicuje portrety jednych i drugich. Przykładem Dwie Teresy w Powidokach, przyczynek do powikłanych rodowodów prostytutek. Właściwie Teresa i Terry, bo jedna z nich każe się nazywać z cudzoziemska.

Teresa ujmuje zgrabną figurą, złocistymi bujnymi włosami, modrymi oczami. Powodzenie ma szalone, mnóstwo spojrzeń, przeważnie nadaremnych. Lubi tańczyć, a w wieczorowej obcisłej, czarnej sukni jej ciało się pręży i wygina jak „w szlagierze o Ramonie”. Stałym uczuciem obdarza tylko Ryśka Bubę o „brutalnej, męskiej urodzie mrocznego straceńca”. Ten korzysta „niedbale” z jej forsy, a po większej wypitce bije ją dotkliwie, wykrzykuje: „Ty szmato!”, choć wie przecież, czym ona się trudni, i nieraz przychodzi po prośbie. Taka to ich miłość; Teresa posiniaczona przez swego kochanka powtarza z płaczem: „Już koniec z tym alfonsem!”, potem jednak wraca, Buba uśmiecha się zwycięsko i wszystko zaczyna się od nowa. Terry zaś przybyła do Polonii z Białegostoku. Mawiano o niej, że to córka znanego adwokata, zdała niedawno maturę, miała zamiar pójść na studia artystyczne. „Co zdarzyło się tam, w Białymstoku? Zawód miłosny, złe skłonności?”. Szybko zajmuje „wysoką, niekwestionowaną pozycję”. Inteligentna, oczytana, widać ją czasem przy stoliku z książką Iwaszkiewicza, Nałkowskiej, Tołstoja czy Maupassanta. Niezbyt urodziwa, „chuda, płaska, na cienkich, krzywych nogach, włosy koloru konopi, niedbale uczesana, twarz wąska i blada, kredowa, czoło nadmiernie wysokie, drobne, ostre zęby jak u gryzonia”. Tylko oczy fascynujące, zielone, w których jarzą się czasem żółtawe iskierki. Nieustannie otoczona przez wielbicieli, w swych wyborach pozostaje nieobliczalna niczym „kobieta fatalna z czasu dekadencji”. Zakochuje się w niej Robert, „chłopak z powstania, więzień bezpieki, niefortunny uciekinier kajakiem na Bornholm”. Z wzajemnością. Terry rezygnuje z roli lokalówki. Lecz po kilku miesiącach „tej idylli” Robert „z obłędem w oczach” szuka jej po knajpach i kawiarniach. Terry zniknęła bez śladu; „pojechała w Polskę na gościnne występy”. Znów pojawia się z Robertem, ale ta „wariacka miłość” nie trwa długo. Oboje kończą marnie. Robert jako zaopatrzeniowiec w jakiejś spółdzielni popełnia nadużycia i trafia do więzienia. A Terry upada „coraz niżej i niżej”. Pije nałogowo i do Polonii już jej nie wpuszczają. Zostaje dziewczyną uliczną. Znajdą ją martwą w jakiejś piwnicznej melinie. Teresa natomiast wyjeżdża na wakacje do Międzyzdrojów, już bez Buby. Poznaje Szweda, trenera żużlowców. Wraz z nim przenosi się do Szwecji. Odwiedzi jeszcze Polskę. „Dystyngowana dama. Nadal urodziwa”125.

We wcześniejszych zbiorach opowiadań znajdziemy mniej spektakularne historie. Jest np. Mańka z baru Pod Bombą – „głupawa i wysłużona dziewczyna”, przyczajona w kącie, czekająca na resztki126. Najbardziej przejmujący portret ulicznej prostytutki – „chorej, cholernie chorej”, jak sama o sobie mówi – przynosi opowiadanie Renata z tomu Chłopak z gołębiem na głowie127. Można je odczytać jako studium rozkładu człowieczeństwa128.

Obraz prostytutek w ujęciu Nowakowskiego byłby dalece niepełny, gdyby nie wspomnieć o otaczających ich mężczyznach. Raczej nie spotyka się dziwek bez opiekunów, a niemałą rolę odgrywają również kuplerki w rodzaju Krwawej Adeli z opowiadania Maniuś Kropa129. Właściwie można mówić o trzech kręgach mężczyzn. Pierwszy to sutenerzy, przy czym we wczesnych tomach opowiadań Nowakowskiego nazywa się ich „alfonsiakami”130 lub posiadaczami „stajni”131. Przeważnie są brutalni, silni, pozbawieni skrupułów. Symboliczną postacią (i autentyczną zarazem) jest Diabeł z ulicy Wilczej. Ma wygląd skrytobójcy: „mały kłąb, krzywonogi, o twarzy prostackiej i zawziętej, z szerokim, płaskim nosem i wydatnymi guzami na czole, które mogły wydawać się diabelskimi rogami”. Mieszka „ze sparaliżowaną matką” w kamienicy, która cudem przetrwała wojnę. I tu właśnie utrzymuje swoją „stajnię”. Na łóżkach przypominających więzienne prycze gnieździ się „cztero-, pięcioosobowe stadko dziewcząt”. Przeważnie to giganciary, czyli dziewczyny, które „uciekły z domu od rodziców czy mężów w poszukiwaniu łatwych uciech i przygód”132. Diabeł nieomylnie łowi je „po dworcach, kawiarniach”. Oferuje lokum. Po „krótkim przeszkoleniu” puszcza „w miasto”. Biada jednak tym, które poważyłyby się ukryć przed nim zarobki. Diabeł tłucze wtedy „metodycznie i dotkliwie, z zapamiętaniem sadysty”. Ale i na Diabła przyszedł czas. Ze śródmieścia wyparli go młodsi sutenerzy, też o znamiennych pseudonimach: Edek Szatan, Tygrys. Po latach Diabeł przeistoczył się w „nieszkodliwego emeryta”, „o chudej, pomarszczonej twarzy i siwych włosach” nad swoim niegdyś diabelskim czołem133. Trzeba zastrzec, że w „stajniach” gromadzą się głównie ulicznice. Lokalówki funkcjonują w bardziej skomplikowanych sieciach powiązań (o których była już mowa).

Drugi krąg mężczyzn to utrzymankowie, jak Rysiek zwany Księciem Nocy (z opowiadania Sielanka): „Udaje wielkie szuruburu, a właściwie tylko z dziwek żyje. I dają mu. Ani już taki przystojniak, wyniszczony i wariat”134. Bywa i tak, że prostytutki lubią mieć przy sobie jakiegoś mężczyznę, ni to kochanka, ni to opiekuna. Jak choćby czarnooki Szkatuła Kazek, niegdyś „alfonsiak”, żyjący z „trafunków” Mańki Zając. Niby „obstawia” ją, przeważnie jednak wyczekuje w bramie, „syty, pewny siebie i baby swojej”. Ale to do niej raczej należała inicjatywa, po prostu „przypadł jej do gustu”135. Jeszcze wyrazistszy przykład to Iza Leniwa i Długi. „Ja mogę zarobić na siebie i na ciebie. Mogę. Bez bólu. Naprawdę” – mówi Iza do Długiego, który wydaje jej się ładny, „fajny”, a przy tym uroczo zagubiony. „Przecież nie masz fartu. Wszyscy wiedzą. A szkoda jakbyś wpadł”. Długi waha się, co złości Izę: „Wstydzisz się? Wstydzisz...? Frajerze, wszyscy na to lecą. Taki Hiszpan, Ząbek! Każdy by chciał ze mną kręcić, mieć na gorzałę, żyro, bety. Każdy! A ty!?”. Długi nie chce. Nie chce być trutniem. „Zarobię. Sam zarobię” – powtarza, ale bez przekonania136.

Mimo wszystko niektóre „dziewczyny” tęsknią, nawet jeśli maskują głębsze uczucia wulgarnością, przynajmniej za substytutem normalnego życia. Niektórymi kieruje też coś na kształt litości. Wspierają tych, którzy – jak Rysiek z Sielanki – właściwie powinni już trafić do przytułku. Zapewne tylko nieliczne stać na charytatywny gest, ale trzeba odnotować i takie postawy. Poza tym kandydat na utrzymanka nie może być byle kim. Powinna go wyróżniać uroda, siła, ciekawa osobowość. Te cechy, może poza siłą, niewiele jednak znaczą dla innych mężczyzn, którzy na utrzymanków dziwek patrzą wprawdzie z zazdrością, ale przeważnie także z niechęcią i pogardą („frajerskim kitem karmiony!”137).

Trzeci krąg mężczyzn wokół prostytutek to ich kumple, z którymi łączą je relacje partnerskie. Przeważnie to owi kumple czerpią korzyści. Zdarza się, że „dziewczyny” mają gest. „Macie na ćwiartkę” – pociesza smutnych kompanów „młoda dziwka” z opowiadania Drewniaki...138. Czasami można liczyć i na więcej; któraś „pójdzie z chłopakiem” nieodpłatnie, z sympatii, zauroczona jego brawurą139. W razie potrzeby kumple zapewnią ochronę, za co one odpłacą jakimiś fantami.

Zarysowany tu podział ról wydaje się jednak nazbyt statyczny. Można odnieść wrażenie, że cechą półświatka prostytutek jest nieprzewidywalność, zmienność, tymczasowość, doraźność. To kłębowisko namiętności, interesów, zwichrowanych charakterów, w którym można jednak dostrzec – ale trzeba do tego oka pisarza – coś nieoczekiwanego, jak opiekuńczy gest „kobiety upadłej” wobec dawnego kompana, teraz już bezużytecznego wraka. Czasami właśnie na ludzkim dnie zdarzają się bezinteresowne odruchy serca, niespotykane gdzie indziej. Nowakowski unika wartościowania. Pisze o dziwkach, bo przynależą one do powszedniości. Nie da się – ani nie warto – wymazać ich z rzeczywistości. Pisarz układa obraz codzienności po kawałku niczym puzzle. Gdyby usunąć jakiś element tylko dlatego, że brzydki, obraz okazałby się dziurawy.

A czy istotą prostytucji jest zaspokojenie pożądania? Załatwienie potrzeby fizjologicznej? Rozrywka? Szpan? Zapewne. Ale nie tylko. Czasem za pieniądze kupuje się czułość i oddanie, coś, czego brakuje na co dzień. A innym razem – na odwrót – szuka znieczulenia, jak ów „chłopak w popelinowym płaszczu” w opowiadaniu Renata.

1 Chłop, który zmarniał, s. 218.

2 Z okna, s. 66–67.

3 Na boku, s. 52–63.

4 Życiorys, s. 66.

5 Fujara czy jak go tam, s. 82.

6 Umierający paser, s. 42.

7 Złoto, s. 245.

8 Trzyczwartak, s. 125.

9 Trzyczwartak, s. 128.

10 Chłop, który zmarniał, s. 219.

11 Złoto, s. 245–246.

12 Sielanka, s. 325–326.

13 W komisariacie, s. 9.

14 Chłop, który zmarniał, s. 218.

15 Fujara czy jak go tam, s. 87.

16 Złoto, s. 236.

17 Złoto, s. 246.

18 Złoto, s. 245–246, 250.

19 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 21.

20 Trzyczwartak, s. 119–120.

21 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 19–20.

22 Umierający paser, s. 43.

23 Porachunki garbusa, s. 46.

24 Wariat, s. 191.

25 Zob. też Gonitwa, s. 39.

26 Opętana, s. 46. Zob. też Dwa dni z Aniołem, s. 56, 59, 78.

27 Książę Nocy, s. 204.

28 Robaki, s. 263.

29 Benek Kwiaciarz, s. 183, 196.

30 Fujara czy jak go tam, s. 84.

31 Umierający paser, s. 41.

32 Np. „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 60, 63; Jeden dzień w Europie, s. 26.

33 Rodzina, s. 170.

34 Fujara czy jak go tam, s. 84, 88.

35 Trzyczwartak, s. 116.

36 Trzyczwartak, s. 111.

37 Sielanka, s. 307–308.

38 Fujara czy jak go tam, s. 83.

39 Fujara czy jak go tam, s. 85.

40 Przymałe buty, s. 168.

41 Sielanka, s. 296.

42 Sielanka, s. 296.

43 Np. Fujara czy jak go tam, s. 83; Sielanka, s. 315.

44 Benek Kwiaciarz, s. 197.

45 Sielanka, s. 315.

46 Fujara czy jak go tam, s. 83.

47 Ożenili..., s. 62.

48 Maniuś Kropa, s. 361.

49 Powrót, s. 142.

50 Trzyczwartak, s. 125.

51 Wielki dzień żony krawca, s. 138.

52 Zob. np. Trzyczwartak, s. 125.

53 Porachunki garbusa, s. 47.

54 Tu leży szalone serce... czyli o poszukiwaniu miłości, s. 97.

55 Powrót, s. 141.

56 Dom przeznaczony do rozbiórki, s. 87.

57 Zob. też Nad wodą w tomie Śmierć żółwia.

58 Np. Powidoki 1, s. 206; Nekropolis 1, s. 129; Nekropolis 2, s. 96; Pióro, s. 37.

59 Młody w niebieskim kombinezonie, s. 24–31.

60 Powidoki 1, s. 110, 115; Powidoki 2, s. 64.

61 Powidoki 1, s. 206.

62 Karnawał i post, s. 165, 167.

63 Zob. też Książę Nocy, s. 111, 121.

64 Książę Nocy, s. 121–125, 136–137; Ulica Nowogrodzka, s. 189–190; Powidoki 3, s. 102.

65 Np. Karnawał i post, s. 163; Nekropolis 2, s. 95; Pióro, s. 61.

66 Dom przeznaczony do rozbiórki, s. 85–87.

67 Książę Nocy, s. 111, 118–119.

68 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 268, 269.

69 Wigilia, s. 89–93.

70 Relacja M. Nowakowskiego, 31 III 2013 r.

71 Książę Nocy, s. 203; Grecki bożek, s. 91.

72 Wujek Kałasko, s. 34–35.

73 Pęcherz, s. 172.

74 Np. Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16, 19.

75 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

76 Sielanka, s. 316.

77 Benek Kwiaciarz, s. 180.

78 Benek Kwiaciarz, s. 187.

79 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276; Sielanka, s. 297.

80 Trzyczwartak, s. 131.

81 Sielanka, s. 325.

82 Wyjazd, s. 330.

83 Trzyczwartak, s. 119.

84 Sielanka, s. 317.

85 Wyjazd, s. 330.

86 Np. Karnawał i post, s. 164.

87 Nazwa pochodzi od warszawskiego hotelu Polonia. Nekropolis 1, s. 119.

88 Powidoki 1, s. 69, 72, 115, 151, 198, 222; Powidoki 2, s. 43, 65, 210; Powidoki 3, s. 102.

89 Powidoki 1, s. 198–199.

90 Powidoki 1, s. 222–224. Zob. też Powidoki 3, s. 23.

91 Sielanka, s. 295.

92 Sielanka, s. 296.

93 Sielanka, s. 291, 294.

94 Sielanka, s. 294.

95 Dziecinna Buźka, s. 190.

96 Wysoki w okularach, s. 128.

97 Sielanka, s. 325.

98 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 17.

99 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 18.

100 Gonitwa, s. 17.

101 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16–17.

102 Sielanka, s. 297.

103 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276.

104 Sielanka, s. 298.

105 Sielanka, s. 316.

106 Np. Jeden dzień w Europie, s. 13; „Kamieniołomy”, s. 107.

107 Zob. też Teczka, s. 24.

108 Sielanka, s. 308.

109 Sielanka, s. 296.

110 Dziecinna Buźka, s. 190.

111 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 105.

112 Trzyczwartak, s. 119–120.

113 Sielanka, s. 316.

114 Benek Kwiaciarz, s. 180–181.

115 Książę Nocy, s. 145.

116 Tutejszy Meresjew, s. 25.

117 W tekście Maria została nieściśle przedstawiona jako córka Łazarza.

118 Powidoki 3, s. 118–120.

119 Zdarzenie w delegacji, s. 21.

120 Umierający paser, s. 38.

121 Trzyczwartak, s. 120.

122 Przymałe buty, s. 168.

123 Książę Nocy, s. 145.

124 Książę Nocy, s. 169.

125 Powidoki 1, s. 114–118. Zob. też Powidoki 2, s. 90–91.

126 Trzyczwartak, s. 130–131.

127 Renata, s. 180–186.

128 Zob. też Powidoki 1, s. 152.

129 Maniuś Kropa, s. 356–357.

130 Np. Trzyczwartak, s. 130; Chłop, który zmarniał, s. 219.

131 Np. Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 20; Powidoki 1, s. 183.

132 Zob. też Artyści, s. 153.

133 Powidoki 1, s. 180–181.

134 Sielanka, s. 307.

135 Chłop, który zmarniał, s. 219.

136 Sielanka, s. 323.

137 Chłop, który zmarniał, s. 219.

138 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 18.

139 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276.

Odczuwanie rzeczywistości

Barwy

Jakie barwy wówczas dostrzegano i na jakie wyczulony jest sam pisarz? Jak dominujące kolory wpływają na świadomość, estetykę, recepcję rzeczywistości? W jakiej mierze to świat wkomponowany w przyrodę, a w jakiej zurbanizowany? Rozkwitający czy przygasający? Kolorystyka wczesnych opowiadań Marka Nowakowskiego skłania do dwojakiej refleksji. Z jednej strony ujawnia barwy odległego już świata lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, z drugiej – wiele mówi o metodzie pisarskiej. Z obu względów właśnie barwom poświęcimy teraz najwięcej uwagi, tym bardziej że bohaterowie Nowakowskiego odbierają rzeczywistość przede wszystkim wzrokowo, a i sam pisarz wydaje się wzrokowcem. Dysponujemy obszernym materiałem badawczym, trudnym do ogarnięcia. Szansą może być metoda statystyczna. Poniższe tabele przedstawiają liczbę motywów kolorystycznych w tomach opowiadań będących tu przedmiotem analizy oraz w tomach wykorzystywanych do porównań.

Tabela 1. Motywy kolorystyczne w twórczości Marka Nowakowskiego

Tytuł

Liczba stron

Liczba motywów kolorystycznych

Częstotliwość pojawiania się motywów kolorystycznych

1

2

3

4

Ten stary złodziej

164

204

co 0,8 strony

Benek Kwiaciarz

206

348

co 0,6 strony

Trampolina

179

187

co 0,9 strony

Silna gorączka

Robaki

333

483

co 0,7 strony

Zapis

219

236

co 0,9 strony

Gonitwa

205

270

co 0,7 strony

Mizerykordia

150

125

co 1,2 strony

Syjoniści do Syjamu

205

140

co 1,5 strony

Śmierć żółwia

182

102

co 1,8 strony

Chłopak z gołębiem na głowie

193

285

co 0,7 strony

Gdzie jest droga na Walne?

205

177

co 1,1 strony

Lepszy

146

166

co 0,9 strony

Raport o stanie wojennym

216

259

co 0,8 strony

Notatki z codzienności

168

259

co 0,6 strony

Karnawał i post

178

223

co 0,9 strony

Trzeba zastrzec, że mówimy tu o danych przybliżonych. Łatwo bowiem o przeoczenie; kolejne lektury tekstów mogą przynieść nowe odkrycia. Poza tym wątpliwości budzi kwalifikacja takich określeń jak jasny, ciemny, lśniący, wyblakły, odnoszących się do barw, ale w sposób niejednoznaczny i trudno uchwytny. Co ważne, pisarz operuje równolegle wzorcowymi określeniami kolorów (biały, żółty, czerwony itd.) oraz nazewnictwem przejmowanym z języka potocznego (rudy, siwy, czarniawy, sinawy). Wszystkie te odniesienia do barw z pewnością zasługują na uwagę.

Uwzględniając zastrzeżenia, tabele można by podsumować dwoma wnioskami. Po pierwsze, w twórczości Marka Nowakowskiego da się wyróżnić tomy bardziej i mniej nasycone kolorystycznie. Z jednej strony to Benek Kwiaciarz, z drugiej – Śmierć żółwia. Zaskakująco nasycony kolorami wydaje się Raport o stanie wojennym, wbrew potocznemu postrzeganiu książki jako jednostronnej (co wymagałoby jednak osobnej analizy). Po drugie, można przyjąć, że w jedenastu rozpatrywanych tu tomach opowiadań przypada jeden motyw kolorystyczny na stronę lub mniej niż stronę. W pozostałych – nie rzadziej niż jeden motyw na dwie strony. Wzmianki o kolorach pojawiają się zatem na tyle często, że należy przyjrzeć się ich znaczeniom.

Ich analiza dość szybko doprowadzi nas do konstatacji, że wzmianki o barwach przeważnie odnoszą się bezpośrednio do ludzi, rzadziej zaś do ich otoczenia, przyrody czy zjawisk atmosferycznych. Tendencję tę wyraźnie widać już w tomie Ten stary złodziej. Około 55 proc. odniesień do barw dotyczy ludzi, z czego ponad 81 proc. ich ciała (skóry, włosów, oczu itd.). Zbliżony rozkład motywów kolorystycznych przynosi również lektura tomu Benek Kwiaciarz – odpowiednio 51 i 75 proc. Inaczej jest w powieści Trampolina, ale to szczególny utwór w dorobku Nowakowskiego – o dojrzewaniu chłopca z przedmieścia i odkrywaniu przez niego „miasta”. Tutaj tylko 36 proc. motywów kolorystycznych dotyczy ludzi, przy czym nadal ponad trzy czwarte z nich – ich ciała, ponad połowa zaś tego, co ludzi otacza, a także, choć w mniejszym stopniu, zjawisk atmosferycznych. Podobnie proporcje barw rozkładają się w tomiku Lepszy, adresowanym do młodszych czytelników: 30 proc. wzmianek o barwach dotyczy ludzi, przy czym aż 88 proc. ich ciała, niemniej przeważają odniesienia do przestrzeni. W kolejnych tomach powraca tendencja zauważalna w pierwszych opowiadaniach. W Silnej gorączce (i Robakach) 54 proc. motywów kolorystycznych dotyczy ludzi (z czego 69 proc. ich ciała), w Zapisie – 53 proc. (75 proc.), w Gonitwie – 42 proc. (70 proc.), w Mizerykordii – 53 proc. (73 proc.). Weźmy jeszcze dwa przykłady dla porównania: w Syjonistach do Syjamu – 50 proc. (66 proc.), w Raporcie o stanie wojennym – 60 proc. (60 proc.).

Co oznaczają te wszystkie odsetki? Przede wszystkim to, że Nowakowski jest bardziej antropologiem niż pejzażystą. Od pierwszych do ostatnich utworów konsekwentnie interesują go ludzie, ich wygląd, zachowania, postawy, emocje, losy. To, co ich otacza, stanowi tło, zresztą bogate w szczegóły. Można powiedzieć więcej. Barwy ludzi – jakkolwiek dziwnie brzmiałoby to wyrażenie – to dla Nowakowskiego najczulszy wskaźnik ich powodzenia, zamożności, stanu emocji, kondycji psychicznej, nastrojów i aspiracji. Przy czym to nie zewnętrzna powłoka – ubranie – przyciąga uwagę pisarza, ale odcienie ciała, szczególnie skóry, oczu, włosów, warg, uszu, nóg, dłoni, paznokci.

Zazwyczaj każdą z postaci, którą spotykamy w opowiadaniach, rozpoznajemy (i zapamiętujemy) po jakimś szczególe kolorystycznym. Oto garść przykładów: wyblakłe tatuaże na rękach1, niebieskie żyły na białej dłoni2, blada, pomarszczona twarz3, brudny i rzadki zarost4, pożółkły wąs5, lśniący fioletowo nos6, czerwieniejąca szyja po krostach7, siwawe włosy8, różowa twarz jak kawał słoniny9, białe nogi ze śladami po krostach10, przekrwione oczy11, twarz „jak odlew jakiś z wosku żółto błyszczący”12, „oczy nakrapiane, całe w brązowe kropki, jakby tam parę kropli miodu napuścił”13, twarz „sinawa i zapuchnięta”14, „łysina jak kolano, wąsik henną czerniony”15, „twarz opuchła, siwo zarośnięta”16, „półuśmiech łagodzący szarą, wymęczoną twarz”17, „brązowa, posiekana twarz”18, „dużo rozlanych białawych krost na policzkach”19. Wiele z tych określeń wskazuje na stan zdrowia, higienę, tryb życia. Widać też, że raczej nie są to piękne ciała. Przeważnie – zmęczone pracą, postarzałe, niedomyte, wystawione na wiatr i słońce, zniszczone przez papierosy czy alkohol, a czasem napiętnowane więziennym tatuażem.

Można by odnieść wrażenie, że barwa ciała ludzkiego oscyluje między bielą a czerwienią, z domieszką żółci, szarości, czerni. Zwraca zarazem uwagę intensywność bieli (bladości), czerwieni (zaczerwienienia), żółci (pożółkłości), szarości (siności), czerni (jak sadza). Charakterystyczne dla tych ludzi zdają się takie cechy jak blada twarz zlewająca się z pościelą20, białe bąble na dłoniach21, białawe krosty22, blade wargi23, bielejąca noga24, żółte torby pod oczami25, żółte zęby26, żółta skóra jak pergamin27, żółte kłaki28, czerwone dłonie29, czerwona opalenizna30, czerwone plamy na policzkach31, czerwona szyja32, czerwone złe oczy33, czerwona krosta34, ogniste oczy35, przekrwione oczy36, rudawa szczeć na policzkach37, krwawe rude włosy38, poszarzała zmęczona twarz39, wyblakła twarz40, siwizna na policzkach41, sinawość42, siwa skołtuniona głowa43, srebrne zęby44, ciemne ślady po wrzodach na nogach45, czarny tatuaż46, czarne paznokcie47, czarno owłosiona ręka48, czarne włoski na nogach49, czarne jak sadza włosy50, czarna szczeć na brodzie51, czarne oczy jak szpilki52. Oczywiście spotkamy różnych ludzi. To jednak wymienione powyżej cechy zdają się przeważać.

Nie zaskakuje zatem, że jednym z najsilniejszych impulsów erotycznych jest biel kobiecego ciała, najlepiej niezakłócona innymi odcieniami – szczególnie biel ud i piersi53. Trzeba bowiem uwzględnić i to, że o zabarwieniu ciała wspomina się przeważnie w odniesieniu do mężczyzn. To przede wszystkim oni są zaczerwienieni lub poszarzali. Dla nich biel kobiecej piersi to coś niezwykłego i fascynującego.

Dochodzimy do jednej z kluczowych kwestii: czy w świecie przedstawianym przez Marka Nowakowskiego panuje szarość? „Dominujący jest kolor szary...” – przekonuje jeden z bohaterów opowiadania Pracusie54. Sam pisarz w 1983 r. powróci do tego cytatu: „Myślę, że moją najbardziej widoczną obsesją literacką jest motyw szarości. Lubię pojęcie szarości. Nie tyle lubię, ale widzę ją w naszej rzeczywistości. Jedno z opowiadań zaczynam od zdania: »Dominujący jest kolor szary«. Szarość bowiem może być synonimem pewnej unifikacji. Ludzie są szarzy, budownictwo szare, to i życie jest szare”55. Czy owo życie było szare, gdy pisarz rozpoczął obserwacje, czy poszarzało z czasem?

Znów warto posłużyć się statystyką, która pozwoli ustalić paletę dominujących kolorów. Twórczość pisarza z różnych okresów łączy to, że właściwie w każdym tomie można wyróżnić osiem podstawowych barw. Oprócz nich sporadycznie pojawiają się inne kolory lub sugestie dotyczące blasku bądź matowości danej barwy.

Tabela 2. Paleta barw w twórczości Marka Nowakowskiego

Ze względu na swój rozmiar i stopień skomplikowania, ta tabela nie może być prawidłowo wyświetlana na czytnikach elektronicznych, w związku z czym została pominięta. Zainteresowanych odsyłamy do wersji papierowej (przyp. red.).

Widać tu, że szarość słabnie lub się nasila, choć pozostaje cechą świata przedstawianego przez Nowakowskiego. Wśród tomów z lat 1957–1971 szarość najwyraźniej zaznacza się w Tym starym złodzieju, Silnej gorączce, Syjonistach do Syjamu, a zwłaszcza w Mizerykordii. Dominantą staje się w późniejszych zbiorach – Śmierć żółwia, Gdzie jest droga na Walne?. Najwięcej szarości widać w Notatkach z codzienności oraz Karnawale i poście. Cytowana konstatacja Nowakowskiego o „obsesji szarości” odnosi się zatem raczej do jego późniejszej twórczości, choć widać tu więcej ciągłości niż zmian. Ale uwaga: szarość ma wiele znaczeń. Właściwie należałoby mówić o całej gamie odcieni między bielą a czernią. Szarość oznacza bladość, siność, srebrzystość, siwiznę, a także „brud” (jako określenie barwy). Można zatem powiedzieć, że Nowakowski posługuje się gradientem szarości. Podobnie czyni z czernią.

W powyższych tabelach zwraca też uwagę przewaga odcieni bieli, szarości, czerni, a także żółci stapiającej się niekiedy z szarością. Gdyby zsumować motywy kolorystyczne, okazałoby się, że w tomie Ten stary złodziej biel, szarość, czerń oraz te odcienie żółci, które łączą się z szarością (np. „pożółkły”), stanowią połowę wszystkich wspomnianych tu kolorów. Podobny bilans kolorów widzimy w kolejnych tomach. Na tym tle wyraziście zaznacza się czerwień (i jej pochodne). Zaraz zobaczymy dlaczego.

Nie należy ulegać optycznemu złudzeniu. Świat ukazywany przez Nowakowskiego nie jest ani matowy, ani pozbawiony wielobarwności. Ciekawe wydaje się zbadanie opozycji błyszczący (lśniący, połyskliwy) – matowy (wyblakły). Zdecydowanie częściej wspomina się o tym, co błyszczy, połyskuje, lśni, niż blaknie i płowieje, choć niektóre motywy stwarzają trudności interpretacyjne, np. „błyszczące metalowe okucia”56. Trzeba też pamiętać o często wspominanej – w różnych znaczeniach – bladości. Niemniej fakt, że ciągle coś połyskuje i lśni, wskazuje, iż mamy do czynienia ze światem żywych ludzi, wyrazistych emocji, zmiennej aury. Wystarczy nieco deszczu, trochę promieni słonecznych, a już nawet szaroczarna papa pokrywająca wiele dachów (jak we Włochach) zaczyna lśnić, błyszczeć, połyskiwać, ujawniać swoją ziarnistą strukturę57. Nawet szarość i czerń nie są więc czymś niezmiennym. Choćby z tego względu warto mówić raczej o odcieniach niż o samych kolorach. Niewykluczone też, że w owej wszechogarniającej szarości dostrzega się i ceni to, co błyszczy. Stąd może zamiłowanie do mebli na wysoki połysk, postrzeganych jako luksusowe, potwierdzające status społeczny, jak w mieszkaniu pewnego dobrze urządzonego Doktorka: „cztery pokoje pełne brzydkich, błyszczących wysokim połyskiem mebli”58.

Liczba wzmianek o czymś, co kolorowe, też przyciąga uwagę. W tomie Ten stary złodziej o rzeczach wielobarwnych czy wzorzystych wspomina się przynajmniej pięciokrotnie, w Silnej gorączce – już 16 razy, a w Gonitwie – 11. Na ogół w każdym tomie Nowakowskiego mamy od kilku do kilkunastu kolorowych motywów. Ale to nie wielobarwność cechuje świat przedstawiany przez Nowakowskiego. A jego bohaterowie dobrze o tym wiedzą. Olek Nawiślak korzysta z okazji i stara się przyciągnąć spojrzenia, szczególnie kobiet, „kolorowymi w paski skarpetkami”, pozując nieco na bikiniarza59. Podobnie żona Pawła Tasarza – kokietka przedkładająca towarzystwo młodszych mężczyzn: „maluje się w lusterku”, „wkłada wzorzystą sukienkę, którą upina zieloną broszką”60. Można mieć niemal pewność, że wzorzysty lub kolorowy strój zwróci uwagę, zostanie odebrany jako sygnał, wywoła komentarze (niekoniecznie przychylne), jak w opowiadaniu Robaki, gdy główny bohater podpatruje dziewczynę „w futrzanej czapce, w wysokich butach, grubych, kolorowych pończochach”61. Słowem – aby ukazać i dostrzec barwy, potrzebne jest tło. Tym tłem jest szarość.

Zarazem zaznaczają się silne kontrasty. Biel kontrastuje z czernią. Czerwień jest szczególnie wyraźna na szarym tle (np. czerwone plamy na szarej skórze). To, co jasne, kontrastuje z tym, co ciemne. Ma to też związek z kontrastem między światłem a brakiem światła. Ta ostatnia kwestia wydaje się o tyle istotna, że na kolorystykę świata ukazywanego przez Nowakowskiego oddziałują pory roku, pory dnia, zmiany pogodowe. Czego bowiem skutkiem jest szarość? Zapewne systemu wypaczającego przestrzeń i ludzi. Ogólnego ubóstwa. A także klimatu, który sprawia, że poza letnimi miesiącami zmierzch zapada dość wcześnie, a z braku oświetlenia lub z powodu oszczędności funkcjonuje się w mroku, półmroku, szarówce, szarudze. Na zarzut, że Nowakowski przyciemnia lub poszarza opisywany świat, można by więc odpowiedzieć, że to my, jego czytelnicy z początku XXI w., tak przywykliśmy do jasności, oświetlenia, wręcz skażenia światłem w wielkich aglomeracjach, że mamy trudności z wyobrażeniem sobie półmroku z lat czterdziestych, pięćdziesiątych, a nawet późniejszych. Szczególnie w pierwszych tomach Nowakowskiego znajdujemy po kilkadziesiąt motywów odnoszących się do jasności lub ciemności, które mają związek ze stopniem oświetlenia. Akcja tych wczesnych opowiadań rozgrywa się często w przestrzeniach ciasnych i ciemnych, w których twarze ludzi wydają się niewyraźne, rozmazane. Szczególnie „pod celą” twarze „szarzeją po aresztancku” na skutek braku powietrza i słońca62. Przemienność jasności i ciemności ma nieco mniejsze znaczenie w utworach z lat siedemdziesiątych (nie licząc Chłopaka z gołębiem na głowie), choć znów zyskuje na znaczeniu w utworach pisanych w okresie stanu wojennego.

Mimo że oświetlenie się zmienia, charakterystyczną cechą twarzy pozostaje czerwień. Przy czym nie ma tu jednej czerwieni. Używa się takich określeń, jak: zaczerwieniony, sczerwieniały, poczerwieniały, ceglasty, krwawy, przekrwiony, rudy, ognisty, rdzawy, wiśniowy. Nie występują one samoistnie, ale w zestawieniu z danym podmiotem, a nierzadko z sugestią emocji. Właściwie każdy motyw kolorystyczny zasługiwałby na oddzielną analizę, dlatego raz jeszcze trzeba podkreślić umowność wszelkich zestawień statystycznych. Zaczerwienienie wywołane wstydem63 to jednak inna barwa niż zaczerwienienie wskutek picia64 czy podniecenia65. Nie wspominając już o złości, irytacji, agresji. Czerwone odcienie dostrzegane w twarzach, szczególnie mężczyzn, wiele zarazem mówią o powszedniości: o pracy, trudach życia, niepopularności (i niedostępności) kosmetyków, częstym przebywaniu na powietrzu, odmrożeniach, doświadczanych emocjach, wreszcie o pospolitym pijaństwie. Każda twarz ma inny odcień, ale to nie przypadek, że właśnie czerwień je łączy. W opowiadaniach Nowakowskiego znajdziemy dziesiątki przykładów: twarz „przypudrowana, z czerwoną opalenizną”66, „skurczył sczerwieniałą twarz, żyły wystąpiły mu na czole”67, „patrzył na twarz Jojnego z czerwoną krechą na policzku”68, „czerwień kredki na jej zniszczonej, bladej twarzy”69, „cała twarz pokryta czerwonymi plamami”70, „czerwona twarz, zamknięte oczy, grymas na twarzy”71, „poczerwieniał silnie”72. Znajdziemy wiele podobnych opisów innych części ciała, szczególnie dłoni (do czego wrócimy w kolejnym podrozdziale). Tu również przeważa czerwień73. Do tego jeszcze: „nagi kikut jego prawej nogi, taki słupek nieduży, zakończony czerwonym strzępiastym ciałem”74, „krzywe, czerwone nożyny jak wałeczki”75. Ten ostatni przykład wskazuje, że zaczerwienienie ciała to cecha zarówno dorosłych, jak i małych dzieci, mężczyzn i kobiet.

Tych ludzi i ich świat należy odmalować raczej zdecydowaną kreską niż rozpływającym się pastelem. Nawiasem mówiąc, określenie pastelowy pojawia się w analizowanych tu utworach bodajże raz: w Trzecim dniu76. Mimo że w opisach twarzy pozostaje coś niedopowiedzianego – każdy człowiek skrywa jakąś zagadkę – barwy, którymi się je portretuje, są nasycone. Spośród nakładanych barw przebijają akcenty bieli, żółci, czerwieni, czasem czerni. Jeśli coś je przytłumia, to raczej bladość lub siność niż kremowość. Może dlatego też bardziej niż na cerę zwraca się uwagę na uzębienie, które występuje w trzech wariantach kolorystycznych: białe, żółte lub sczerniałe.

Przyjrzyjmy się przez chwilę temu szczegółowi. Zęby białe, najlepiej równe, poniekąd stanowią o urodzie, świadczą o stanie zdrowia, odżywieniu, kondycji, a także wieku. Przypomnijmy scenę z opowiadania Wyjazd: Zenek z zawiścią patrzy na „zdrowe, białe” zęby chłopaka ze wsi77. W powieści Trampolina Zenon Morda pokpiwa z knajpianej śpiewaczki zwanej Mulatką, która zazwyczaj w śmiechu pokazuje „białe, równe zęby”. „Jak sztuczne” – komentuje Zenon, co świadczy zarówno o tym, że w ogóle dostrzega się stan uzębienia, jak i o tym, iż białe zęby budzą zazdrość, zdają się wręcz świadczyć o przynależności do jakiejś innej sfery niż swojacy. Częściej widzi się bowiem zęby żółte. Odcień żółty niekoniecznie oznacza próchnicę, jest też skutkiem palenia papierosów. Na przykład: „ojciec dopiero zębiska posiadał, szerokie łopaty, żółte, a jakie zdrowe, orzechy laskowe jak czekoladki zgryzał”78. Ale te żółte, zdrowe zębiska to jednak ewenement. Taki Szkatuła Kazek szczerzy w uśmiechu zęby „żółtawe, rzadkie”79. Ząbek ma zęby „żółte, ze szczerbą na przodzie”80. Maryśka z Włoch, do której smali cholewki Koślawy Karol, też ujawnia w uśmiechu „żółte zęby”81. Tadeuszowi Syksonowi pozostaje oglądanie w lusterku jego „sczerniałych zębów”82. A tylko zamożniejszych, jak bazarowy paser Kulawy Fredek, stać na „srebrne zęby”, które można pokazywać beztrosko kumplom, a zwłaszcza kobietom83. Poza tym „metalowe ząbki, srebrne i złote” wyróżniają tych, którzy się jakoś dorobili84. Trudno byłoby posłużyć się w opisie koloru uzębienia barwą subtelną.

Powraca kwestia nazewnictwa. Odnotujmy, że tylko sporadycznie mamy takie barwy jak bursztynowa czy piaskowa, choć zdarza się i barwa egzotyczna, np. fasola „koloru malajskiego”, spotykana we włochowskich ogródkach85. Te wyjątkowe barwy kojarzą się przeważnie z miejscami i sytuacjami nietypowymi, przynależnymi do mitycznego „miasta”. Jedyny przypadek użycia przymiotnika bursztynowy w powieści Trampolina odnosi się do „ruskiego szampana” w restauracji na Dworcu Głównym86. Na co dzień powiedziałoby się żółty – i każdy by zrozumiał, a nawet się zdziwił, gdyby usłyszał jakąś wyszukaną metaforę.

Wyobraźnia nie podpowiada zbyt wielu kolorystycznych skojarzeń. Dzieci, dopiero rozpoznające świat, odnoszą kolory m.in. do owoców. Dorośli, szczególnie mężczyźni, unikają porównań. Jeśli jakieś kolory trwalej kojarzą się z owocami, to głównie z malinami i wiśniami. W tomie Ten stary złodziej raz mówi się o „winie malinowego koloru”87, raz o wiśniowej lufce do papierosów88 i raz o wiśniowych butach89. O wiśniowych butach wspomina się trzykrotnie w tomie Benek Kwiaciarz. Ani jednego porównania do koloru owoców nie ma w powieści Trampolina. Tylko pojedyncze odniesienia do owoców znajdziemy w Zapisie, Gonitwie i Mizerykordii. Równie rzadkie okazują się porównania do warzyw. Na przykład w tomie Ten stary złodziej zachód słońca, ale na obrazku ściennym, kojarzy się z kolorem „burakowatym”90. Innym razem ktoś się robi na twarzy czerwony jak burak91. Kolorystyczne nawiązania do owoców lub warzyw można uznać za wskaźnik wyobraźni i inwencji językowej. Ludzie ukazani przez Nowakowskiego sprawiają niekiedy wrażenie kolorystycznie wyjałowionych i wyposzczonych. Tylko sporadycznie używają określeń cytrynowy czy pomarańczowy, chyba nie znają koloru oliwkowego. Nawiasem mówiąc, w najwcześniejszych utworach Nowakowskiego słowo cytryna pojawia się w zgoła odmiennym znaczeniu. „Cytryna” to ubecki samochód marki Citroën. Co gorsza – przeważnie czarny92. „Czarna cytryna” to swoisty oksymoron, który można uznać za symbol stalinizmu.

Tak więc odniesienia do owoców cytrusowych wydają się, przynajmniej w opowiadaniach Nowakowskiego, dość enigmatyczne. Ich nazwy są czymś odświętnym, kojarzącym się dzieciom z okazjami nadzwyczajnymi, a dorosłym – np. z kawiarnią czy restauracją. W tomie Zapis, gdzie odniesień do cytryn jest chyba najwięcej, wspomina się o nich w następujących kontekstach: nadużycia w hurtowni93, herbata w barze94, leczenie chorego chłopca95, libacja przy knajpianym stole zastawionym cytrynówką96. Równie rzadko pojawia się przymiotnik pomarańczowy; bywa, że tylko w odniesieniu do alkoholu – pomarańczówki97. Określenia cytrynowy i pomarańczowy z oporami zakorzeniają się w potocznej polszczyźnie. W każdym razie w twórczości Nowakowskiego znajdziemy niewiele przykładów ich użycia: „a tu z nagła eternit pomarańczowym kolorem wybucha”98, „a ten kolor żółty, cytrynowy, ale nie taki zwyczajny”99. W obu tych przypadkach odniesienia do owoców cytrusowych mają akcentować niezwykłość tego, o czym się opowiada.

Inspiracją pozostaje odcień ludzkich włosów. Stąd właśnie powszechność określeń biały, rudy, siwy, czarny, jasny, ciemny, używanych też jako pseudonimy. Nieprzypadkowo w tomie Ten stary złodziej pseudonim Rudy zostaje powtórzony 20 razy, a w Benku Kwiaciarzu – 24. Dla porównania: w Chłopaku z gołębiem na głowie – 7, a w zbiorze Gdzie jest droga na Walne? – 5. Zanikają natomiast skojarzenia z umaszczeniem zwierząt. Jak już zwracaliśmy uwagę, mieszkańcy takich miasteczek (dzielnic) jak Włochy przynajmniej językowo odcinają się od wiejskiego naturalizmu.

O niektórych kolorach nie wspomina się jako nazbyt oczywistych. Albo inaczej: nazwy niektórych rzeczy wywołują automatyczne skojarzenia kolorystyczne; mówimy: mleko, myślimy: biel. To również zieleń, wszechobecna na przedmieściu między majem a wrześniem. Zazielenia się ślina koni objadających się soczystą trawą100. Krążą zielonkawe muchy101. Woda w gliniankach odbija zieleń rosnących wokół krzewów i drzew102. Zieleń zdaje się tak naturalna, jak przezroczyste powietrze. Chciałoby się wręcz powiedzieć: zieleń jaka jest, każdy widzi. Może z tego właśnie powodu odsetek odniesień do zieleni na palecie barw Nowakowskiego wydaje się niewielki (przeważnie kilka, najwyżej kilkanaście procent). Niemniej tłem zdarzeń – przynajmniej we Włochach, zwłaszcza wiosną i latem – są akacje, kasztany, łopiany, ogródkowe drzewa owocowe, nie wspominając już o wybujałych krzewach, trawie i polnych kwiatach, o czym pisaliśmy już w rozdziale Przestrzeń – bliższa i dalsza.

Mimo wszystko zieleń nie wydaje się barwą neutralną. Wprawdzie niemal nie zauważa się naturalnej zieleni, dostrzega się za to zielone odcienie rzeczy, ubrań, samochodów. Zieleń bardziej niepokoi, niż uspokaja. To właśnie kolor zielony, może nawet częściej niż czerwony, kojarzy się z władzą. Spójrzmy: w opowiadaniu Skarb w Srebrnym Jeziorze pięciokrotnie wspomina się o „zielonej koszuli”. Ale to wojskowa koszula. Zieleń militarna zakłóca naturalną kolorystykę. Mówi się: „obcy w zielonej, wojskowej koszuli”103. Przybysz z zewnątrz, urzędnik, przedstawiciel sił represji. Podobnie w powieści Trampolina: „Jeszcze jeden obcy w zielonej wojskowej kurtce. Tajniacy”104. W opowiadaniu Podrygi „cywile w zielonych wojskowych koszulach” też „dziwnie jakoś” zagęszczają i tak niepokojącą atmosferę105. Inna rzecz, że niektórzy wykorzystują wojskową garderobę, najchętniej płaszcze, jako wygodną i ciepłą, wielu chłopców pociągają zaś militaria, na co zwracaliśmy już uwagę w rozdziale Wygląd. Jednak na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych oficjalna zieleń przeważnie budzi respekt, a nawet strach. Podobnie jak szaroniebieski odcień mundurów milicyjnych, określany przez niektórych jako „stalowy”106. Pojawienie się na przedmieściu zielonego lub czarnego samochodu Pobieda nie zapowiada nic dobrego107. Samochód w ogóle kojarzy się wówczas przeważnie z ludźmi władzy. Znamienna wydaje się scena z Trampoliny: opodal zielonego samochodu stoi tajniak „o wsiowej, tępej twarzy”, a jego towarzysz właśnie „sika”, opierając się o błotnik wozu, po czym zapina spodnie i upycha aresztantów na tylne fotele108. Fascynująca chłopców wojskowa zieleń zaczyna z czasem budzić wstręt, jak w Syjonistach do Syjamu, gdzie czytamy o „smutnych cywilach w brązowych tenisach i zielonych, wojskowych koszulach”; dopiero w przyszłości alternatywą staną się sorty US Army109. Zieleń kojarzy się też z nieprzyjemnym lub niebezpiecznym dźwiękiem: „I już zgrzyt hamulców, już zielone mundury celników, oczy rozszerzają się z napięcia, partyjnemu i niepartyjnemu jednakowo mocno wali serce, już drzwi się otwierają, wchodzą...”110.

W ogóle kolor zielony kojarzy się – szczególnie w latach czterdziestych i pięćdziesiątych – z tym, co publiczne. Uliczne kioski przeważnie pomalowane są na zielono111. Taki kolor mają najczęściej taksówki112. Zieleń to również odcień niektórych banknotów, nie wspominając już o dolarach („wetknął mu w nadstawioną dłoń zielony banknot”113). Zielone elementy dostrzega się w upaństwowionych lokalach gastronomicznych – zielone kotary114, zielone bufety i szynkwasy115, zielone stoły116. Butelki z monopolową wódką też mają zielonkawy odcień117.

Nieco podobnym przypadkiem jest kolor niebieski. Pozornie oczywisty, ale też niejednoznaczny. To jeszcze jeden kolor, po zieleni i czerwieni, anektowany przez władzę. Szaroniebieski materiał kojarzy się z milicją; otoki na milicyjnych czapkach są „sinoniebieskie”118, milicjanci legitymują się podłużnymi legitymacjami „w granatowych okładkach”119. Niebieski i granatowy to również barwy szkolnych fartuszków, noszonych przez najmłodszych uczniów, zwłaszcza podczas akademii i apeli, a więc w sytuacjach oficjalnych120. Mimo wszystko zielone wojsko jest bardziej akceptowalnym elementem społecznego krajobrazu niż sinoniebieska milicja. Negatywne skojarzenia z niebieskim i granatowym bodajże najsilniejsze stały się – tak przynajmniej wynika z obserwacji Nowakowskiego – w okresie stanu wojennego. Doszło jednak wówczas do swoistej rywalizacji odcieni niebieskiego. To z jednej strony niebieskawe mundury milicyjne. Z drugiej – biało-niebieskie flagi maryjne wywieszane podczas uroczystości religijnych czy w czasie pielgrzymki Jana Pawła II do ojczyzny w 1983 r.121 A z trzeciej – młodzieżowe dżinsy, noszone poniekąd w opozycji do tego, co oficjalne, choć i tego, co tradycyjne122.

Na pierwszy rzut oka najmniej kontrowersyjny wydaje się kolor biały. Może dlatego – pomijając skojarzenia przyrodnicze (śnieg, chmury, kwiaty) – że przypomina o tym, co prywatne, nieoficjalne, nieokazywane publicznie. Bielą odznacza się ciało, zwłaszcza kobiece, i to te jego części, których nie odsłania się poza domem. Białość sugeruje słowo bielizna, która występuje zresztą w różnych wariantach kolorystycznych, przeważnie jednak jasnych. W sypialni najczęściej używa się „białej, wykrochmalonej pościeli”123. Stoły nakrywa się odświętnie białym obrusem. Biała koszula kojarzy się z elegancją. Biały fartuch kuchenny – z czystością. Biel może zatem nasuwać skojarzenia z tym, co domowe, intymne, osobiste. Ale biel to również kolor śmierci, obumierania, alkoholowej degeneracji. W opowiadaniach Nowakowskiego kilkakrotnie natrafiamy na określenie: białe oczy, np. „białe od gorzały oczy”124, „białe, skołowane alkoholem oczy”125, „białe, półprzytomne oczy”126. Biel może też zwiastować chorobę, szczególnie nienaturalnie blade odcienie skóry: „blady, o suchotniczej, pobrużdżonej twarzy”127, „blada, zmęczona twarz”128, „blada, grubo opuchnięta twarz”129, „twarz chłopca blada i wynędzniała”130. Niepokój wywołuje blade światło – ani jasność, ani ciemność – szczególnie to rozsiewane przez lampy jarzeniowe131. Również w bladej poświacie księżyca dzieją się rzeczy przerażające132.

Mówiąc o kolorystycznych skojarzeniach, dokonujemy, rzecz jasna, uproszczeń. Choćby kolor żółty, który wywołuje przecież różne emocje. Jest objawem braku zdrowia i zaniedbania133, np.: „żółto-zielony gruźliczy pejzaż”134. Ale żółty to również barwa lubianego piwa, a także sera, ziemniaków, przetartego grochu135. Żółte buty kojarzą się ze skórą dobrej jakości. Żółty to również odcień złota, najczęściej spotykanego tu w postaci obrączek, łańcuszków, czasem zegarków136. Kolor żółty pojawia się na chorągwiach religijnych137. Wreszcie – kojarzy się ze światłem, czymś, co przełamuje mrok, choć niekoniecznie czysto i intensywnie („żółta, brudna żarówka”138, „żarówka na suficie świeciła nikłym, zamierającym światłem”139). Właściwie należałoby przybliżać kamerę i obserwować każdy szczegół osobno. Trzeba jednak też ją odsunąć, by nie utracić całego obrazu z pola widzenia. A w tym ogólnym obrazie żółty koresponduje raczej z szarym niż złotym.

Jakim zatem malarzem byłby Marek Nowakowski? Gustavem Courbetem? Niekoniecznie. Kolorystyka opowiadań nasuwa skojarzenia z malarstwem realistycznym. Ale w swoim dążeniu do zgłębiania zakamarków ludzkiej psychiki Nowakowski przybliża się do Jana Lebensteina. Trzeba by właśnie geniuszu Lebensteina, by móc naszkicować portret Księcia Nocy. Nowakowski wymyka się konwencjom. Różni czytelnicy mogą dokonywać odmiennych interpretacji. Dla historyka szczególnie cenna okazuje się antropologiczna dociekliwość pisarza. Nowakowski opisuje ludzi w czasach, w których malarstwo realistyczne uchodziło już za relikt przeszłości. W czasach PRL nie objawił się Courbet, który ruszyłby w teren ze sztalugą i farbami. Pojawił się za to pisarz, Marek Nowakowski, który wykonał podwójną, a nawet potrójną pracę. Zobaczył, usłyszał, opisał. Opowiadania Nowakowskiego można w rezultacie nie tylko czytać, ale też przeglądać niczym albumy fotograficzne i malarskie. To właściwie jedyny pisarz, którego w takim stopniu zaintrygował kolor ludzkiego ciała. I nie chodzi tu o jakiś program literacki, lecz o wnikliwość obserwacji, której nie umykają nawet odcienie czerwieni malujące się na twarzach. Historyk doceni też służebną postawę pisarza wobec spotkanych ludzi, zdawałoby się – trywialnych, pospolitych, czasem odpychających, wręcz odrażających. Ostatecznie chodzi o pokazanie ludzi bez retuszu.

To niejedyny możliwy wniosek. Wybiegnijmy nieco w przyszłość. Oto warszawski Dworzec Centralny w początkach stanu wojennego. Wokół pustka, garstka podróżnych, migocze telewizor, „ani śladu tej gorączkowej bieganiny, przepychania się przy kasach, kłótni i próśb czy dopytywania się o odjeżdżające pociągi”. Nawet dworcowi włóczykije gdzieś przepadli. Tylko „mocny stukot podkutych butów” podrywa czasem głowy osowiałych podróżnych. Potem znów cisza. Nagle rozlega się osobliwy łoskot. Waliza na kółkach. „Wielka, żółta waliza z metalowymi okuciami, oblepiona kolorowymi nalepkami hoteli i towarzystw podróży w wielu językach”. A za nią Murzyn. „Wspaniały, wysoki Murzyn w białym kożuchu”. Lśniący złotem sygnetów i pierścieni na palcach. Nawet milicyjny patrol staje jak wryty. Kolejne pchnięcie walizy „energicznym wykopem nogi w miękkim, zgrabnym bucie na wysokim obcasie”. Rozchylają się poły białego kożucha i odsłaniają „jaskrawoczerwony sweter i czarne spodnie z welwetu”. „Paw!”. „Ucieleśnienie bujnej, wyzywającej wolności. Wolności niemożliwej do okiełznania”. Nieliczni ludzie wokół jak urzeczeni. „Światła pociągów, dalekie podróże...”. „Mamo!” – szepcze z zachwytem malutka dziewczynka – „Patrz, Murzyn!”. „Co, nie widziałaś Murzyna?!” – matka pociąga gniewnie dziecko za rękę. Ale sama też „zachłannie” wpatruje się w „kolorową, wyniosłą postać”140.

Szarość i wielobarwność oddalają się od siebie powoli, lecz nieuchronnie, jak dwie płyty tektoniczne. Jak wschód i zachód. Ale przyczyn tego procesu trzeba by szukać w odleglejszej historii. „Nastawiam też często” – zwierza się pisarz w Notatkach z codzienności – III Koncert fortepianowy d-moll Sergiusza Rachmaninowa. „Kiedyś Janusz Sz. z kolegą141, obaj wytrawni melomani, słuchając Rachmaninowa, snuli sobie fabułę do tej muzyki. Fabuła była następująca: Dwór ziemiański, posiadłość w guberni kurskiej, gdzieś pod Orłem lub Wiaźmą. Świt, piękny park, gazony, śpiewają ptaki, rosa, śniadanie na werandzie: miód, ser, ogórki, poziomki, kawa ze śmietanką, no i oczywiście czaj w samowarze. Mogą też być wonne nalewki. I tak trwa bojarska idylla w takt muzyki Rachmaninowa. Aż nagle dalekie pomruki dają się słyszeć, pomruki potężnieją, zrywa się burza, gromy, błyskawice, ziemia drży... To zrewoltowana czerń wtargnęła do dworu, rabują, palą, mordują”. „W tej fabule o schyłku świata i ja mam swój udział” – pisze dalej Nowakowski. „Dałem tytuł Świnie pożarły pawia. To z Pożogi Kossak-Szczuckiej. Tam sugestywne sceny ogarniania dworu przez chłopstwo. Zrazu od tyłu, od gospodarstwa. Park i dwór jeszcze omijali. Później przetoczyli się przez klomby i gazony. Spłoszyli tamtejsze wspaniałe pawie. Ten najstarszy, pawi król, siadł na ogrodzeniu chlewnika. Świnie pociągnęły go za ogon. Nie mógł się wyrwać. Pożarły świnie pawia. A moi przyjaciele, Janusz Sz. i Antek, dalej snują tę rosyjską, smutną baśń. Nasz bohater z tego dworu gdzieś w guberni kurskiej czy spod Orła – już w Paryżu. Jest taksówkarzem. Zapija się absyntem. Kiedyś wiezie jasnowłosą, smutną kobietę. I tak dalej, i tak dalej...”142. Historia komunizmu zaczyna się od krwi i czerni. A potem – wraz z wygasaniem rewolucyjnego żaru – barwy blakną. Karty książek, łamy gazet, ludzką wyobraźnię, przestrzeń miast, instytucje władzy wypełnia szarość. Nie ma krwi, ale nie ma też żaru. Popiół jest szary.

Dotyk

Widzimy przeważnie dłonie mężczyzn. Czerwone, brązowe, zażółcone, zabrudzone, pokryte bąblami, z nabrzmiałymi żyłami, często spocone. W analizowanych opowiadaniach znajdziemy co najmniej 34 opisy dłoni; osobno należałoby omówić „speech o ręce” z późniejszego opowiadania Jeden dzień w Europie143. Kontrastują dłonie mężczyzn i kobiet. Dłonie kobiece, choć przecież na ogół naznaczone pracą – dość przypomnieć dłonie praczki Makosiowej „pokryte porowatymi zmarszczkami” – wydają się bardziej zadbane, a przede wszystkim odznaczają się bielą. Przyciągają wzrok mężczyzn, którzy dotykają ich z pewną tkliwością. Jak Hiszpan z opowiadania Sielanka, który z niespodziewaną czułością gładzi „białą, piegowatą dłoń” bufetowej z Dworca Głównego144. Dotyk dłoni – męskiej i kobiecej – to na swój sposób spotkanie dwóch światów, odmiennych i fascynujących.

Męskie dłonie właściwie powinny być twarde i szorstkie. Tylko niektórzy troszczą się o dłonie. Z jednej strony to ci, którzy jakoś wybili się, urządzili, oderwali od swoich korzeni, jak owi spółdzielcy, o których czytamy w opowiadaniu Podrygi: „zmienili się bardzo, tłustawi, starannie ubrani i cały czas mowa o forsie, ulokowałem w świnkach, a to placyk kupiłem, a to futerko żonie, i na palcach im błyszczały sygnety, i godni tacy, rodzinni, oszczędni, nic dziwnego, pocieszałem się, w całej Polsce stabilizacja, i oni też...”145. Z drugiej – to ludzie władzy. Symboliczne wydają się tu „białe, pulchne” dłonie jednego z dowódców MO sportretowanych w Raporcie o stanie wojennym146. Zadbane dłonie to również cecha egzotycznych obcokrajowców, jak choćby owego Murzyna z opowiadania Paw; jego dłonie połyskują „złotem sygnetów i pierścieni”147. Pulchne, wymuskane dłonie, także wyszukane ozdoby, podkreślają zatem specyficzny status społeczny.

Swojskość cechują zaś wspomniane na wstępie właściwości. Przyjrzyjmy się (wybranym) opisom: „całe ręce w białych bliznach”148, palce tak ściśnięte, że „zbladły jak kość”149, „palce długie i żółte od tytoniu”150, dłoń „gruba, czerwona i szeroka”151, „czerwona, odmrożona dłoń”152, „brązowe ręce”153, „brudne, żylaste dłonie”154, „ręce, wielkie, czarne od ziemi, z ziemią głęboko wżartą w skórę”155, „palce szerokie z obgryzionymi paznokciami”156, „ręka, spracowana od maszyny, gruba, z czarnymi paznokciami”157, „palce silne jak kleszcze”158, „ręce wilgotne, ciężkie”159. Łączy te dłonie zaniedbanie, czasem pokaleczenie. To dłonie nawykłe do pracy i zmagań. Zarazem często wygimnastykowane i przystosowane do precyzyjnych robót („złote ręce”160). Te dłonie niemało mówią o powszedniości. A także o obyczajach, jak choćby dłonie z żółtymi śladami po nikotynie. Takie dłonie nie są instrumentami, po których spodziewalibyśmy się szczególnej wrażliwości. Ale pozory bywają mylące. Dotyk miewa dla ludzi przedstawianych przez Nowakowskiego istotne znaczenie.

Zobaczmy zatem, w jakich sytuacjach pojawiają się czasowniki dotykać, dotknąć oraz rzeczownik dotyk. Za pomocą dotyku koryguje się własny wygląd, chcąc wywrzeć wrażenie lub zamaskować niepokój. Dotykając dłońmi twarzy, potwierdza się własne „ja”. Sprawdzanie się za pomocą dotyku to cecha bardzo różnych ludzi, niezależnie od środowiska. Kaczor z opowiadania W komisariacie przygładza „pokręconą i szorstką czuprynę”; lubi ją „w dotyku”161. Dotykanie służy poznawaniu, sprawdzaniu, zapamiętywaniu. Ilustracją może być dramatyczna scena z opowiadania Opętana: „wodziła rękoma po twarzy trupa162, dokładnym, chciwym ruchem palców, jakby chciała dotykiem zapamiętać wszystko”163. Na co dzień dotykiem bada się otaczające przedmioty: „uniosła żelazko, poślinionym palcem dotknęła od spodu”164; „uskładane [banknoty] szeleściły w dotyku”165; „policzkiem dotknął chropawej, wilgotnej ściany”166; „dotknął tapczanu; wygodny – mruknął”167; „dłonią dotknął chłodnej szyby”168; „wzdrygnąłem się dotykając twardego, zimnego kamienia”169; „Gites materiał. Ostrożnie dotknął rękawa”170. W każdym z tych przypadków dotyk okazuje się ostatecznym potwierdzeniem rzeczywistego stanu rzeczy.

Dotyk ma również na celu przesłanie sygnału, jest swoistym gestem, ułatwia porozumiewanie się na migi, jak choćby mniej czy bardziej dyskretne dotknięcie czyjegoś ramienia171. Szczególnie mężczyźni za pomocą dotyku – a właściwie pewnego kodu, którego dotyk jest ważnym elementem – przekazują sobie różne komunikaty: „nic nie płacimy, ani feniga – dotknął kieszeni”172; „[hydraulik] uśmiecha się do nas, dotyka się znacząco w szyję”173.

Dotyk sprzyja skrywaniu bądź ujawnianiu emocji, bywa przejawem nerwowości, niekiedy służy swoistej zabawie. Czytamy: „dotykała palcami topniejącej świecy; z kropelek stearyny lepiła małe plasterki; przyklejała je do stołu”174. Podczas rozmowy, jak w przytaczanym cytacie, dotykanie topniejącej parafiny i zabawa woskowymi kulkami pozwala zyskać na czasie, wyłączyć się z grona mówców, wyczekać na właściwy moment, by powrócić do konwersacji. Podobny cel ma też np. ugniatanie palcami kulek z resztek chleba175.

Dotyk bywa gestem opiekuńczym, zwłaszcza w przypadku kobiet. „Dotknęła jego krótko przystrzyżonych włosów”176, „lekko dotknęła opuszczonej głowy Benka”177 – zbieżnych cytatów znaleźlibyśmy więcej. Ale i mężczyźni, nawet ci o szorstkiej powierzchowności, potrafią dotykać troskliwie, jak Piotr Złociarz, który bada ranę na nodze dziewczyny: „paskudzi się; ale nic takiego – palcami dotknął jej łydki; do wesela przejdzie”178. Dotyka się ciała własnego lub czyjegoś w wypadku choroby czy osłabienia („zajęczał dotykając czoła”179). Dotykanie siebie ma na celu diagnozę lub terapię, czasem wzbudzenie zainteresowania lub współczucia ze strony otoczenia.

Dotknięcie jest również pierwszym krokiem mężczyzny w stronę kobiety (i na odwrót): „Wysunął rękę szukając jej twarzy; nim jednak dotknął, odsunęła się na kraniec ławki”180. Inna rzecz, że mężczyźni doświadczają wątpliwości, czy nie należy ograniczyć wstępnych gestów i od razu zmierzać do skrócenia dystansu. Niemniej przeżywają niepokój, jak dotyk zostanie odebrany: „Twarda; bardzo twarda; nawet dotknąć jej nie można”181. Poza tym sama bliskość kobiecego ciała, nawet przypadkowe dotknięcia, nieuniknione przecież w zatłoczonych autobusach i pociągach, są elektryzujące: „W wagonie na ławeczce przede mną siedzi ta smarkula modnie ubrana, spódniczka obramowana futerkiem, długie nogi wystawiła daleko, dotyka moich kolan”182.

W dotyku kobiet, nieco inaczej niż w przypadku mężczyzn, przenikają się opiekuńczość i erotyzm. Tę niejednoznaczność ich dotyku odczuwają mężczyźni. „Cofnął głowę. Pierwszy raz dotknęła go. Palce miała chłodne. Musnęła policzek. Uśmiechała się, ale oczy pozostały poważne”183. Albo: „ostrożnie, koniuszkami palców dotknęła jego szyi; gładziła ją, dotykała lekko, cofała palce i znów zaczynała od początku”184; „dotknęła głowy Arkadiusza, wichrzyła mu gęste czarne włosy; przymknął oczy, poczerwieniał”185. Pod wpływem kobiecego dotyku wiotczeją napięte mięśnie, sublimują się męskie pragnienia, pozostaje jednak niepewność, co dalej.

Wreszcie zdarzają się dotyki nieczyste, zdradzające zagubienie, niepohamowanie, pożądliwość. „Co on tam nie wyprawiał z klientkami [w sklepie], o tyłki im się ocierał, to niby niechcący cycka dotknął”186. Szczególnie w więzieniu przybierają złowrogą postać, zapowiadając nieokiełznaną chuć: „usta masz fajne – powiedział i zaświeciły mu się oczy – takie nie wyssane; wyciągnął dłoń, jakby chcąc ich dotknąć”187. Po doświadczeniach z cel więziennych czy aresztanckich mężczyźni pozostają nieufni. W dotykaniu się mężczyzn – poza ustalonymi gestami, jak uściśnięcie dłoni na powitanie i porozumiewawcze dotknięcie ramienia – jest coś podejrzanego. Należy zachować dystans.

Sprawdzimy teraz występowanie określeń: gładki, szorstki, śliski, chropowaty, miękki, twardy. Zwłaszcza przymiotników miękki i twardy używa się do określenia zachowań lub wyglądu ludzi, częściej niż do opisu przedmiotów. Charakterystyczne zwroty to: miękki głos, uśmiechnąć się miękko, miękki w interesach, mówić twardo, spać twardo, twardy z charakterem. Poniekąd zyskujemy tu potwierdzenie wcześniejszej obserwacji, że Marka Nowakowskiego przede wszystkim interesują ludzie. Ale co tych ludzi otacza, czego doświadczają, dotykając?

W tomach Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz bohaterowie Nowakowskiego dotykają najczęściej powierzchni szorstkich, chropowatych i twardych. W późniejszych opowiadaniach dysproporcje te wydają się mniej wyraźne, choć i tak łatwiej natrafić na coś szorstkiego niż gładkiego. Oto charakterystyczne przykłady: „szorstka krawędź deski”188, „szorstki samodział”189, „szorstki szalik”190, „szorstki koc”191, „szorstka, zimna ściana”192, „chropawa, wilgotna ściana”193, „chropowate kraty okienka”194, siennik „twardy” i kłujący195, „twarda” nara196. Rzadziej natomiast dotyka się powierzchni gładkich, śliskich, miękkich. Na przykład: „gładka, śliska podłoga” (wypastowana)197, „śliski, gładki metal” (zegarka)198, „śliska posadzka”199, „miękki tapczan”200, „zielona, miękka kotara”201, „wygodne i miękkie” kapcie202, „miękka, wysoka trawa”203, „miękkie, jaskrawe” fotele barowe204, „miękkie siedzenie” samochodu205, „miękki dywan”206. Porównanie tego, co gładkie, śliskie, miękkie, z tym, co szorstkie, chropowate, twarde, prowadzi do kilku ogólniejszych wniosków. Gładkość to cecha przedmiotów szlachetnych i rzadkich, jak zegarek Doxa (wspominany m.in. w Trampolinie). Miękkość kojarzy się z przestrzeniami wykwintnymi, niecodziennymi, luksusowymi, jak lepsza restauracja (miękka kotara, błyszczący parkiet) czy wnętrze samochodu (miękkie siedzenie). Miękkości przybywa wraz z bogaceniem się, stabilizacją, udziałem we władzy, czego symbolem stają się miękkie fotele i miękkie dywany. Mówi się o takich: „z chamów ten sekretarz, spod Gostynina, słomę w butach miał, a teraz miękki dywanik przy łóżeczku”207. Powszedniość pozostaje raczej szorstka i twarda, a postacie przedstawiane przez Nowakowskiego wydają się z nią oswojone. Na razie „miękki dywanik przy łóżeczku” budzi niechęć – lub zawiść.

A jaka jest ludzka skóra w dotyku? Znów – raczej szorstka i twarda niż miękka i gładka. Widać zarazem różnice między najwcześniejszymi a późniejszymi zbiorami opowiadań Nowakowskiego. W Tym starym złodzieju, Benku Kwiaciarzu i Trampolinie znajdujemy następujące określenia: „szorstka czupryna”208, „szorstki wierzch dłoni”209, „twarda” twarz210, „twardy zarost”211, „twarde plecy”212, „mięśnie stwardniałe jak kamienie”213, „rude, twarde, mocno zbite włosy”214, „twarde, posiekane dłonie”215, „sękate, twarde paluchy”216, „twarde, kluskowate mięśnie”217. To cechy ciała przyzwyczajonego do bólu. Szczególnie mężczyźni wydają się oswojeni z bólem; jako chłopcy nieraz przecież dostawali lanie, ich chłopięce zabawy też narażały na ból, pracy fizycznej czasem towarzyszy ból, ponadto zdarzają się bójki, a choroby i trudności z ich leczeniem wręcz zmuszają do odporności na ból218. Ma to i ten skutek, że częściej wykonuje się ruchy gwałtowne (szarpnięcia, trzaśnięcia, drapnięcia) niż łagodne i powściągliwe219. W późniejszych opowiadaniach skojarzenia z twardością czy szorstkością odnoszą się częściej do rąk niż do innych części ciała (np. twarzy): „łapy pościerane i jak róg twarde”220, „twarde, pościerane palce”221, „dłonie szorstkie, zrogowaciałe od ciężkiej roboty”222. Przybywa za to odniesień do gładkości, i to mężczyzn: „gładkie, pozbawione zarostu policzki”223, „długa, nieco końska twarz, gładka, różowa”224, „chłopaczek z cerą delikatną, gładką”225, „bystry, gładki facet”226. Męska gładkość nie kojarzy się jednak pozytywnie; to cecha nowobogackich, a także ludzi władzy (co niekiedy na jedno wychodzi), jak w ostatnim z przytoczonych przykładów. Pośród swojaków jedyny rodzaj gładkości, który przystoi mężczyznom, to „gładko wygolone policzki”, a i to niekoniecznie na co dzień227.

Gładkość i miękkość to cecha głównie kobiet lub małych dzieci228. Gdy ktoś używa porównania „gładki jak skóra”, ma zapewne na myśli ciało kobiety229. Mimo że dłonie i twarze kobiet bywają zaniedbane, ich ciało i tak kontrastuje z ciałem mężczyzn: „miękko występujące mięśnie”230; „miękkie, duże ciało”231; „miękkie, zgrabne ciało”232; „piersi miękko kolebiące pod sukienką”233; „miękko zaokrąglony bark”234; „z dużym zadkiem, miękka jak poducha”235. Ta miękkość wzbudza w mężczyznach fascynację, pożądanie, ale też tkliwość. Przypomnijmy scenę, w której Piotr Złociarz podpatruje „miękko poruszające się piersi pod kraciastą bluzką”, po czym „miękko” mówi do siebie: „smarkula”, co wyraża sympatię236. Natomiast w przypadku mężczyzn miękkość ciała pozostaje podejrzana. „Miękkie fałdy” (tłuszczu na twarzy)237, „miękkie, jakby babskie piersi”238, „miękkie, nijakie ciało”239 – tego rodzaju cechy budzą niechęć, a nawet odrazę. Również „układny młodzieniec o miękkiej twarzy”240 – charakterystyczna postać czasu „małej stabilizacji” – wydaje się jakiś obojnaczy; to raczej manekin niż realna postać.

Marek Nowakowski rejestruje w swoich opowiadaniach epokę, w której zachodzi istotna zmiana w wyglądzie ludzi. Nadal wyrazistą cechą ciała jest zaniedbanie, ale dysonans między ciałem męskim i kobiecym zdaje się słabnąć. Zatroskanie o ciało to postawa dostrzegalna zwłaszcza wśród tych, którzy się dorabiają. Można by rzec – obrastają tłuszczem. Ale tłuszcz sprawia też, że ciała stają się bardziej gładkie i miękkie. Jeśli jeszcze użyje się kosmetyków, a zarazem rzadziej będzie się przebywać na powietrzu, męskie ciało nabierze kobiecej delikatności. Porównując opisy ciała – od opowiadań z Tego starego złodzieja po Mizerykordię – stwierdzimy, że w ciągu kilkunastu lat, jakie dzielą te tomy, następuje antropologiczne rozwarstwienie, ważniejsze nawet od podziału na mężczyzn i kobiety: na tych, którzy pozostają szorstcy i twardzi, oraz tych, którzy stają się gładcy i miękcy. Narrator wydaje się jednak daleki od konstatacji, że gładcy i miękcy mężczyźni zwiastują lepsze czasy. Główny bohater opowiadania Popapraniec po konfrontacji z gładkim i miękkim Doktorkiem, dawnym kolegą, wycofuje się do swojej peryferyjnej niszy.

Temperatury

Opowiadania Marka Nowakowskiego da się czytać z termometrem w ręku. Można je ułożyć w taki sposób, że ukażą cztery pory roku. W niektórych zbiorach temperatura staje się głównym motywem. To przede wszystkim tom Zapis, dokumentujący tzw. zimę stulecia z 1962 na 1963 r. A także Raport o stanie wojennym, w którym pierwsze opowiadanie zaczyna się pamiętnymi słowami: „Zapadła ciemność. Mróz tężał”241. Na przeciwległym biegunie znalazłyby się niektóre opowiadania z tomów Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz, np. Porachunki garbusa i Cela osiemdziesiąta ósma, pokazujące, jak „gorąc” wpływa na naturę człowieka. Już samo mierzenie temperatur w poszczególnych utworach byłoby ciekawym zajęciem. Zyskalibyśmy istotną wskazówkę, w jakich okolicznościach mógł powstać dany tekst, i dlaczego akurat w takim czasie (i w takim klimacie) pisarz umieścił swoją opowieść. Nawet pobieżny przegląd tekstów wskazuje, że słupek rtęci opada i wznosi się od –30° do 30° Celsjusza.

Zimą uważniej przegląda się gazety. Babcia Tolka, znanego z opowiadania Artyści, grzejąc się przy piecu, odczytuje następujący komunikat: „Zimowe kłopoty nie ustają, po onegdajszej śnieżycy, z wtorku na środę, uderzył mróz. Najniższe temperatury do –30° notowano w Lubelskiem. Udało się jednak uruchomić znaczną część linii PKS”242. Częściej też nasłuchuje się radia: „z dużą uwagą wysłuchał komunikatu o pogodzie z radiowego głośnika, na Suwalszczyźnie i Podkarpaciu do –30, zadygotał, brr”243; albo: „mróz tej nocy duży –25, podawali w radiu”244. W opowiadaniu Bar już zamknięty czytamy, że nocą słupek rtęci w termometrze opada do –28°245. W opowiadaniu Zima mamy wzmiankę o –25°246. W opowiadaniu Zawał (z Raportu...) termometr pokazuje –11° Celsjusza247.

Można by też przytoczyć cytat z opowiadania Benek Kwiaciarz: „Ogarniało go gorące, duszne powietrze. Rozluźnił koszulę, gorąc piekł twarz, przez zmrużone oczy prześwitywała słoneczna czerwień”248. Upał najbardziej daje się we znaki w centrum miasta, wręcz „nie sposób chodzić nagrzanymi od murów ulicami”. Najlepiej wtedy uciec nad Wisłę, zanurzyć się „w chłodnej, orzeźwiającej wodzie”249.

Jakie temperatury przeważają w opowiadaniach Nowakowskiego? Chyba te powyżej zera, aczkolwiek potrzebne byłyby dalsze pomiary. Inna rzecz, że latem na termometr spogląda się chyba rzadziej, gdyż nawet „gorąc” nie stanowi zagrożenia porównywalnego z arktycznymi mrozami. To zimą bowiem zdarzają się „tragiczne historie”: „choćby ta, technik optyk z grochowskich zakładów siedział w domu z córeczką, zimno dokuczało coraz dotkliwiej, technik zaczął majstrować przy centralnym, chciał przykręcić kurek, żeby cieplej, pociągnął w przeciwną stronę, zawór wyskoczył, na ręce technika buchnęła wrząca woda z rur, ból piekielny, chwycił szmatę, chciał zatkać otwór, ale za duże ciśnienie, nie dał rady, wrzątek bez przerwy lał się na jego ręce, wył z bólu i biegał po mieszkaniu, wreszcie ostatkiem przytomności chwycił córeczkę i wybiegł na korytarz, zemdlał, w szpitalu leżał dwa miesiące, w tym wrzątku ugotowane dłonie, ciało odchodziło od kości, groziła amputacja, ledwie obeszło się bez tego”250. Ale zostawmy wypadki. Sama zimowa powszedniość przytłacza. Na przedmieściu węgiel trzyma się w składzikach lub w piwnicach i nawet kilka razy dziennie trzeba przydźwigać kosz oraz wynieść pojemnik z popiołem. Im wyższy dom, tym więcej schodów do pokonania. Zewsząd słychać narzekania, że brakuje już sił na to ciągłe chodzenie „po węgiel”251.

Temperaturę raczej się wyczuwa, niż mierzy. A najczulszym termometrem pozostaje twarz człowieka. Wróćmy tu na chwilę do obserwacji kolorystycznych. Nieprzypadkowo na twarzach zaznaczają się odcienie bieli, szarości, czerwieni – i to najczęściej nasycone, a nie pastelowe, bardziej szorstkie niż gładkie. To ślady opalenizny, ogorzałości, odmrożeń. Z kolei bladość, szczególnie zimą, jest skutkiem złej diety, braku witamin, a także oznaką słabego zdrowia. Ponieważ na powietrzu spędza się wiele czasu – w pracy i po niej – twarze w zależności od pory roku brązowieją, szarzeją, czerwienieją, bledną, sinieją. Na peryferiach kremowa i aksamitna cera to przywilej dzieciństwa, może też bardziej zadbanych i zamożniejszych kobiet. Najdotkliwiej odczuwa się podmuchy wiatru, pewnie dlatego, że są najbardziej nieprzewidywalne i podstępne. Stąd powracające utyskiwania na „chłodny wiatr”, i to „bijący” w twarze252. Uderzenia wiatru sprawiają, że ulice pustoszeją, milkną odgłosy w bramach i na podwórzach. Tłoczniej za to robi się w knajpkach. Ciosy zadawane przez wiatr pozostawiają odciski na twarzach; skóra staje się chropowata i nabiera sinoczerwonawego zabarwienia.

To właśnie temperatura okazuje się najważniejszym dyktatorem mody, szczególnie w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Ubiory kobiet i mężczyzn dość szczelnie okrywają ciała. Raczej nakłada się zbyt wiele niż za mało. Na ulicach niemal wszyscy przechodnie mają „płaszcze z podniesionymi kołnierzami”253 i wtulają jeszcze głowy „w ramiona”254. Rzadko prane ubrania z grubego, sztywnego materiału nasiąkają potem. A także dymem węglowym przedostającym się z domowych pieców. Jak w mieszkaniu Kiciuchy, gdzie rozchodzi się „duszne ciepło”. A częstokroć przecież brakuje opału i trzeba się ubrać jeszcze szczelniej. Albo skupić się w kuchni, gdzie najcieplej. To nie przypadek, że zwłaszcza jesienią i zimą kuchnia staje się centralnym miejscem w mieszkaniu – i takim pozostanie aż po lata osiemdziesiąte255. „Rodziny ciasno skupione w kręgu ciepła, do snu co mniej odporni kładą się w swetrach, chustkach, a pod kołdrą butelki z gorącą wodą” – czytamy w opowiadaniu Zima256.

Zmiany w modzie, nabierające tempa od lat sześćdziesiątych, skłaniają, choć głównie młodzież, do odsłaniania ciała. Wcześniej przeważał nakaz skromności, ale owa niechęć do obnażania się może być też skutkiem dziedziczonego po wcześniejszych pokoleniach i utrwalonego jeszcze w czasie wojny lęku przed zaziębieniem się. Lepiej spocić się w czapce samodziałowej na głowie, niż narazić się na dotkliwy cios „chłodnego wiatru”. Choroba, wypadnięcie z gry, utrata pracy może mieć nieodwracalne skutki. Stąd bierze się ostrożność w otwieraniu okien i wietrzeniu mieszkań.

Temperatura oddziałuje na emocje i nastroje. Niby naturą człowieka jest stałocieplność, ale w praktyce okazuje się ona przywilejem ustatkowanych mieszczan. Na peryferiach aktywność lub pasywność wydaje się skorelowana z wahnięciami słupka rtęci. Pora roku wpływa na rytmy, barwy, dźwięki, a co za tym idzie na zachowania i reakcje. Organizm dostraja się do pory roku. Od niej zależy funkcjonowanie zbiorowości. W dużym mieście pory roku – pomijając domniemane zmiany klimatyczne zachodzące na przełomie XX i XXI w. – poniekąd się zacierają. Na peryferiach w latach czterdziestych i pięćdziesiątych pozostają wyraziste niczym w słynnym utworze Antonia Vivaldiego, którego w dużym mieście pewnie nie dałoby się skomponować z braku inspiracji. Przy czym tu nie o sztukę, a tym bardziej rozrywkę chodzi, lecz o przetrwanie.

Wraz z wiosennym wzrostem temperatury organizm ożywa niczym roślinność wokół, przybywa energii, buzują hormony, rośnie pożądanie, rozkwitają uczucia. Ma się wtedy ochotę coś zmienić w swoim życiu. Obibok Tolek (z opowiadania Artyści) oznajmia: „Robi się wiosna. W teren wyjadę. Z wiertaczami. Oni szybiki wiercą, studnie... Może naftę gdzieś odkryjemy, wytryśnie... Albo coś innego. Jakieś bogate złoża... Na sianie będzie się kimać albo pod wiejską pierzyną. I ciągle na powietrzu”257. Rosnące temperatury zdają się oddziaływać najsilniej na młodych mężczyzn. Najpierw rozleniwiają, potem pobudzają258. W „bardzo ciepły” wieczór Kaczor (z opowiadania Trzyczwartak) przystaje na schodkach przed domem, wsłuchuje się w „szmery”, „dalekie nawoływania”, wzdycha i zaciska szczęki; „zachciało mu się dziewczyny”259. W wiosenną czy letnią noc odchodzi sen, nachodzą sny. Koślawy Karol w noc „pełną ciepła i szmerów” „przewraca się na łóżku”, nie mogąc zagłuszyć nabrzmiałych podnieceniem chichotów, które „włażą przez okno”260. Letni skwar pozwala dostrzec więcej: kobiece kolana, uda, ramiona, zarys piersi261.

Dziewczyny poczynają sobie śmielej, jak owe „bandoski od Millera”, pracujące sezonowo, które w ciepłe, najlepiej świąteczne dni wychodzą gromadkami „po cztery, pięć”, rozglądają się, chichoczą „okrywając dłonią usta” i „bardzo spoglądają za chłopakami262. To właśnie w upalne wieczory, gdy rośnie pożądanie, a słabnie samokontrola, możliwa jest schadzka w plenerze, np. na forcie, skąd dochodzą wtedy „zdławione szepty”263. Emocje, uczucia, pragnienia, pożądliwość – wszystko nabiera tempa, jakby tych kilka ciepłych i gorących miesięcy miało starczyć za pozostałe dni.

Pod koniec września ruchy ciała powolnieją. Ostrożniej zaczyna się wydatkować energię, bo niełatwo uzupełnić jej ubytek. Narasta nostalgia, zakrada się jak złodziej pesymizm. Ten sam Kaczor, który jeszcze niedawno miewał zachcianki na dziewczynę i zasłuchiwał się w szmery nocne, teraz w chłodną, jesienną noc stoi już tylko „z głową wysuniętą do przodu”, wzdryga się, cofa264. Ktoś rozpłaszcza twarz na szybie i mruczy: „jesień”265. Chłodny wiatr przenika do mieszkań przez nieszczelne okna i drzwi. Nad domami zalega już nawet nie granatowe, lecz „brudne” niebo. Przechodnie przemieszczają się „spiesznie z podniesionymi kołnierzami”. Samotni mężczyźni, „zmęczeni i głodni”, szukają schronienia choćby w dworcowej poczekalni266. Wreszcie życie zdaje się zastygać. Wiatr staje się „lodowaty, przenikliwy”, niepokojąco hałasuje w koronach drzew. Nawet najtwardsi mężczyźni dygoczą, jeszcze wyżej podnoszą kołnierze płaszczów, naciskają głębiej samodziałowe czapki, szukają ratunku. „Po litrze byłoby ciepło. Tylko skąd litr?”267.

Na zmiany temperatury reaguje się także dlatego, że wiele zawodów jest uzależnionych od pogody. Najdotkliwiej wahania temperatur odczuwają handlarze bazarowi i uliczni sprzedawcy. Czasem pozostaje tylko „jałowa medytacja przy oknie”. I oczekiwanie na odmianę pogody, a najlepiej nadejście wiosny i lata268. Na przeciwległym biegunie sytuują się beneficjenci zimy – węglarze. Im sroższa zima, tym większe kłopoty z węglem, bo nie dość że „małe przydziały”, to i tak przecież handluje się głównie „na boku”. Węglarze to zimowi hedoniści, pogardzani, wręcz znienawidzeni jako kanciarze, a przecież niezbędni, bo to od ich „kaprysu i potrzeby wódki” zależy zakup ponadnormatywnego opału269. Owszem, „wszyscy, niech to będzie piaskarz, murarz, nie mówiąc o jakimś bardziej wykwalifikowanym fachowcu, uważają węglarzy za łachmytów, owszem, popłatna robota, przyznają, świeży grosz, ale żaden to fach, brud i nic więcej”. Ale węglarze „nie bardzo się przejmują tym brakiem szacunku”. Zima to ich czas: ostatni będą pierwszymi.

Węglarze to zresztą niejednorodna grupa, choć przeważnie trzymają się razem. Węglarz Franuś „ma nielichy węglarski kompleks, i tak zawsze mówi, ja tam nie taki znów węglarz, nie patrzy przy tym w oczy, mam piękny zawód, ślusarz, czeladnicze papiery, a że na chorobie teraz jestem, to sobie dorabiam, żadnej roboty się nie wstydzę, ale swój zawód mam. Tak gada Franuś i nikt mu nie wierzy”270. Kompleksów nie odczuwa za to węglarz Tadzio, który pewnego wieczoru w brudnym węglarskim ubraniu wkracza na śródmiejski dansing – akurat termometr pokazuje –25° – zamawia „lepszą wódkę”, rozdaje „hojne napiwki”, orkiestrze każe bez przerwy grać Dwa serca drżą. „Najlepsi klienci – komentuje stary, jeszcze przedwojenny kelner – to tacy właśnie prostacy, atmosfera lokalu dobrze na nich działa i w interesie całą forsę zostawią”. A z kolei włochowski węglarz ciułacz, znany tu jako „węglarz z przeciwka”, z „zimowej forsy” kupuje telewizor oraz „drugiego, do pary, perszerona”. Jego kumple żyją „tylko dniem dzisiejszym”, wieczorami siedzą w knajpach, a on inwestuje, odkłada, czeka na kolejną zimę271.

Jaka pogoda uchodziłaby zatem za optymalną? Zapewne większość opowiedziałaby się za umiarkowanym latem. Przeważa opinia, że od słońca „idzie dobre ciepło”272. Warto nadstawić twarz; nawet jeśli „brzydka”, „w słońcu” wygląda całkiem „ładnie”273. Cera zdaje się zdrowsza, „brązowieje” od opalenizny. Owiewający twarze „lekki wiaterek” sprawia przyjemność274. Jednak twarz nadmiernie wystawiana na słońce i wiatr staje się z czasem nieprzyjemnie pomarszczona275. Przesadny „gorąc” mniej już cieszy, chyba że nastolatków „w upalne, pełne kurzu” dni zbierających się tłumnie nad gliniankami276. Starsi są mniej odporni na upały. „Puściuteńka ulica, sklepy zamknięte, godzina południowa”277. Każdy krok wzbija kurz, uciążliwy zwłaszcza na niebrukowanych drogach278. Pod wieczór słońce nabiera niepokojącego, „krwawego” zabarwienia279. Najgorzej znoszą upały ci, którzy znajdują się „pod celą”. Leżą nieruchomo, ciała wilgotnieją od potu; „piwo jasne, żółte” – ktoś szepcze tęsknie280. Również na wolności piwo jasne zdaje się – przynajmniej mężczyznom – ostatnią deską ratunku. „W taki gorąc nie ma jak piwo” – przeważa ogólne przekonanie281. Złaknieni, wypoceni, znużeni mężczyźni skupiają się przy kioskach piwnych lub przed sklepikami, jeśli akurat dowieźli „jasne”. Skądinąd wiadomo, że działanie alkoholu zależy od temperatury. W upał „każdy łyk wódki robi swoje” – czytamy w jednym z opowiadań282.

Mimo wszystko lepszy „gorąc” niż ziąb. Poza tym w takim miasteczku jak Włochy, pełnym zieleni, z rozległymi gliniankami, temperatury kształtują się nierównomiernie. Upał sprawia, że „ludzie zbierają się grupkami i poziewają”, ale wieczorem pod rozłożystymi akacjami czy kasztanami zaznaje się miłej ochłody283. Można też przejść się nad glinianki. Pozostaje jakiś wybór. Raczej nie tęskni się więc za zimą, która wyboru nie daje. Gdyby Vivaldi mieszkał nie we Włoszech, lecz we Włochach, czwarta część, L’Inverno, chyba nie kończyłaby się dość optymistycznym Allegro, lecz urywałaby się na mrożącym emocje staccato smyczków, na owych nawarstwiających się trzydziestodwójkach skrzypiec, przypominających szczękanie zębami284.

Zapachy

Zmysł powonienia ma tu chyba mniejsze znaczenie niż wzrok i słuch. Podobnie jak zmysł smaku, o którym wspominaliśmy już w rozdziale Codzienność. Przynajmniej wśród mężczyzn. Otaczający ich dym tytoniowy przenika oddechy, wsiąka w ubrania, zaciera inne zapachy. W ogóle palenie osłabia narząd powonienia. Podobnie jak najpopularniejsza wódka, „czysta z czerwoną kartką”, owa „gorzałka z ostrym smrodem”285. Kobiety, może jako rzadziej palące i pijące, wyczuwają więcej niż mężczyźni. To one bardziej emocjonalnie niż mężczyźni reagują na zapach kwiatów – także dlatego, że uwrażliwienie na kwiaty wpisane jest poniekąd w kobiece role. Choć Benek Kwiaciarz napominał: „niektórzy uważają, że kobiety w kwiatach rozkochane, nieprawda, kobiety raczej do patrzenia na roślinę skłonne, w hodowli znów chłopy przeważnie, rozmaicie z tym bywa, dusza do kwiatów może być i tu, i tam, płeć tu nie gra roli, jednego znałem, chłop jak lew, nos złamany, silny strasznie i zaczepny, ciągle po komisariatach się poniewierał, a kwiat lubił, jak jeszcze lubił”286. Niemniej to głównie kobiety sprawiają wrażenie wyczulonych na zapachy miłe i przykre.

Ta ostatnia kwestia – rozróżniania zapachów przyjemnych i nieprzyjemnych – wydaje się zresztą niejasna. Czy przyjmuje się, że z pewnymi zapachami trzeba się po prostu pogodzić? Czy może raczej rozmaite wonie, subtelne i cierpkie, postrzega się jako naturalne, niezmienne – i nie zwraca się na nie zbyt wiele uwagi? Albo zapala się papierosa, gdy jakaś woń staje się nadmiernie dokuczliwa? Wskazówkę znajdziemy w opowiadaniu Wyjazd. Oto Zenek, chłopak z Włoch, nawiązuje gadkę z poznanym właśnie Marianem z Rogówki. Marian się zwierza: „przez taki las sosnowy można kupę kilometrów przejść, bo zapach taki, że... Jeszcze jak się tyle czasu siedziało w mieście, to tylko oddychać i oddychać pełną parą”. Na co odzywa się Zenek: „Pewnie z tego zapachu tak dobrze pan wyglądasz”. „Ano, ano” – uśmiecha się tamten „wstydliwie”. Jak czytamy dalej, „był to rosły chłopak o ogorzałej wielkiej gębie”287. Pobrzmiewa w komentarzu Zenka kpina, ale też i tęsknota za nieskalaną brudem i smrodem krainą żywicy, kwiatów, łąk, grzybów, która gdzieś tam wciąż trwa w zakamarkach wyobraźni, dziedziczona z pokolenia na pokolenie. Wie się, że zapach może być sygnałem, czy dane środowisko sprzyja zdrowiu, czy wywoła chorobę. A w każdym razie odróżnia się zapachy zdrowe i niezdrowe, a kryterium to zdaje się nawet istotniejsze niż opozycja przyjemne – nieprzyjemne.

A jak przedstawiają się peryferyjne realia? Z jednej strony zapachy są tu zależne od pory roku. Z drugiej – stale przenikają się zapachy natury i ludzi, o wiele wyraziściej niż w dużym mieście, gdzie zdają się przeważać zapachy cywilizacyjne, w jakimś stopniu zresztą dehumanizując mieszkańców i nadając im cechy zautomatyzowanych mechanizmów. Na razie w epoce Benka Kwiaciarza i Zapisu ani Warszawa, ani jej przedmieścia nie przypominają zachodnich metropolii. „Smród i hałas”, „mleczno-szmaciany smród” – czytamy o miejskich przestrzeniach288. Miasto dopiero podnosi się z ruin. Jego peryferie nadal żyją w rytmie narzucanym przez przyrodę.

Przyroda przynajmniej wiosną i latem okrywa miasteczko takie jak Włochy otuliną aromatów kwiatowych, owocowych i warzywnych – polnych, ogródkowych, parkowych. W niemal każdym przydomowym ogródku ktoś coś uprawia, a nawyk działkowej samowystarczalności utrwala się raczej, niż słabnie. Kto mieszkał na przedmieściu, wie, jak pachną nie tylko pomidory, ale i łodygi, na których dojrzewają. Gdy u Bornów, włochowskich badylarzy, zasiada się wieczorem przy kuchennym stole i pogaduje o „zbiorach cebuli, pomidorów, kapusty”, wręcz czuć smaki i zapachy tych wszystkich warzyw289.

W owej otulinie można się schronić przed dokuczliwymi wyziewami. Powietrze zdaje się wtedy „czyste”, „przesycone”, np. „zapachem jaśminu”. Woń kwiatów ogródkowych roztacza się wokół tak mocno, że aż „odurzająco”290. Ale jesienią, zimą rozchodzą się smrodliwe wyziewy. Szczególnie z szamb, przeważających na przedmieściach z braku kanalizacji. Cuchną zresztą nie tylko szamba. Nieszczelne beczkowozy, a nawet późniejsze szambiarki pozostawiają po sobie – jak wóz Piotra Złociarza – „mokre ślady”, śmierdzące i pełne zarazków291. Odrażające są rynsztoki, często wypływające z bram czynszówek, unoszące fekalia, popłuczyny po praniu czy myciu, resztki z posiłków. Ale może te widoki i zapachy jednak nie przeszkadzają nadmiernie, bo przecież – wiosną i latem – bez trudu można schronić się pośród zapachów ogródkowych, pójść do parku, nad glinianki. W ogóle spędza się sporo czasu na powietrzu. Raczej więc ucieka się przed smrodliwymi woniami, niż próbuje je trwale usunąć. A nawet brakuje motywacji, by się ich pozbyć. Na przeszkodzie stoją trudności technologiczne, ale też niejasne po wojnie stosunki własnościowe, które sprawiają, że w pekinach i czynszówkach właściwie nikt za nic nie odpowiada.

Przenikanie zapachów – natury i ludzi – ma tutaj również dosłowne znaczenie. „Śmierdzi śmietnikiem, smołą, zalatuje też stajnią”292. Wiele domostw przypomina niewielkie wiejskie gospodarstwa, i to nie tylko ogródkami warzywnymi, lecz także hodowlą zwierząt – kur, królików, kozy, konia, nawet krowy. Pachnie zwierzęcym potem, odchodami, ale też wysuszonym ziarnem lub sianem293. Czasem „zalatuje” stajnią294, rzadziej oborą czy chlewikiem, choć jeszcze w czasie stanu wojennego tu i ówdzie rozlega się chrząkanie ukradkiem trzymanego wieprzka295. Kuchnia przyciąga ciepłem, ale też odstręcza zapachami. Mieszanina „smrodu pieluch i kapusty” – o niej wspomina się kilkakrotnie296. Bo przecież w kuchni właśnie wykonuje się większość czynności gospodarskich – od gotowania po pranie.

Mieszkań się nie wietrzy – w obawie przed przeziębieniem – co wpływa na zapachy wnętrz, ubrań i ciał ludzi. W bramach zaniedbanych czynszówek „zalatuje kwaśnym smrodem”, osobliwą mieszaniną zawilgoconych murów, naniesionego błota, wyrzuconych resztek, moczu i wymiocin297. „Kwaśny zapach brudu” to również cecha niepranych, wyświechtanych ubrań oraz zaniedbanych legowisk298. Szczególnie w tych najbardziej nędznych mieszkaniach unosi się „ciężka woń” pleśni i stęchlizny299. Już zaraz po wejściu do pekinu uderza „stęchły zaduch sieni”. Śmierdzą zlewy, czasem wspólnie użytkowane, jeśli zamocowano je na korytarzu300. Podobnie w zaniedbanych warszawskich kamienicach: „wilgoć, smród stęchlizny”, „nie do wytrzymania”301. W ogóle zwraca uwagę brak rzeczy nowych, pachnących farbą, lakierem, smarem, olejem czy świeżą tekturą. Częściej wspomina się o zapachu zalegającej starzyzny, gromadzonej na wszelki wypadek302.

W latach pięćdziesiątych zjawiskowy wydawać się więc może zapach benzyny lub spalin przejeżdżającego samochodu, wzbijającego zresztą chmury kurzu, bo przecież tylko nieliczne ulice pokryte są asfaltem. Czasem samochód „zostawi trochę benzynowego smrodu” – czytamy w opowiadaniu Złoto303. Zapachy motoryzacji to dopiero zwiastuny odległej przyszłości. Jeszcze w opowiadaniu Robaki z 1968 r. narrator, opisując jedną z włochowskich uliczek, prawdopodobnie Zachodnią (Dziupli), zaznacza: „niebieski moskwicz tylko tędy regularnie jeździ”, poza tym „słychać daleki zgrzyt pociągu, i nic, spokój...”304.

Na razie możliwości odrealnienia naturalnych zapachów są niewielkie. Najchętniej sięga się po perfumy (kobiety) oraz „pachnące wody” po goleniu (mężczyźni)305. A i to raczej od święta. Na co dzień przeważa zapach potu, przełamywany wonią surowego mydła, bez aromatyzujących dodatków. Również wonie wydzielające się z ust zakwaszają zapachy – owa mieszanina tytoniowego osadu, trawionego alkoholu, nadpsutych zębów. „Chrapał. Kwaśno zalatywało wódką” – czytamy w jednym z opowiadań306. Z czyjejś „gęby” zionie „przykry zapach”. Czasem koresponduje on, jak we wspomnianym przed chwilą przypadku, z wonią wydzielaną przez zapocone i niedomyte stopy („na pewno nogi też mu śmierdzą”)307. Kwaśne zapachy zaniedbanych ciał (przeważnie męskich), przykre wonie dolatujące z podwórek to zaledwie przedsmak tego, co można poczuć w więzieniu. Dominujący tu zapach „ostry i nieprzyjemny” osiąga apogeum w najgorętsze dni, gdy ciała więźniów ociekają potem, a spod pokrywy kibla parują fermentujące odchody308. Można by zatem uznać, że owe ponure zapachy rozchodzące się w pekinach uodporniają i pozwalają przetrwać najcięższą próbę. Ale pomińmy już złodziei, przestępców, pijaków. Oni funkcjonują w swoistej niszy. Spójrzmy na ogół mieszkańców. To są ludzie przygotowani na kryzys. Potrafiliby wytrwać bez wygód, cofnąć się o dobrych kilka dekad w przeszłość, stanąć z motyką w przydomowym ogródku, oprawić kurę, a nawet świniaka, przetrwać deficyt wody czy prądu, zaakceptować zapach niedomytego ciała, znieść smród podwórkowego szamba. Można odnieść wrażenie, że to właśnie miejskie peryferia, jak Włochy, przetrzymały stan wojenny i mizerne lata osiemdziesiąte skuteczniej niż betonowe osiedla z wielkiej płyty.

Gdyby pokusić się o zestawienie statystyki zapachów (co ze względu na ulotność zjawiska wydaje się zadaniem niewykonalnym), okazałoby się prawdopodobnie, że zapachy występują przemiennie, to zlewając się, to znów tworząc kontrasty. W tym samym włochowskim ogródku można zaznać odurzenia wonią kwiatów i osłabienia na skutek odoru szamba. Tutaj paleta zapachów jest pełna – od skrajności do skrajności. A może dzięki owym ekstremizmom lepiej rozumie się naturę człowieka i porządek świata? Wiele tych zapachów zniknęło wraz z rozwojem miejskiej technologii – mógłby odetchnąć ktoś z ulgą. Przeminęło jednak – można by westchnąć w tonacji Powidoków – nie tylko to, co przykre. Na liście zapachów utraconych znalazłyby się: zapach pieczonego chleba z małej piekarni309; zapach świeżo garbowanej skóry310; zapach ognia w kuchennym piecu, posiłków przygotowywanych na blacie, pieczonego w piecu ciasta; zapach świeżej marchwi i pietruszki, jeszcze z przylepionymi grudkami ziemi; zapach owoców zerwanych wprost z drzewa czy krzewu311. Tych zapachów nie pozna się w wielkomiejskim supermarkecie. Postęp w dziedzinie zapachów okazuje się zatem dwuznaczny. Wiele się zyskuje, ale też niemało traci.

Dźwięki

Podobnie z dźwiękami, których nie usłyszy czytelnik Marka Nowakowskiego na początku XXI w. Zmieniły się ludzkie oddechy. Rzadko słychać odgłosy ludzi zaniedbanych, niedoleczonych, dużo palących, sporo pijących – obserwowanych przez pisarza w dworcowej poczekalni; owe „chrapania cienkie i długie” albo „drażniące poświsty”312. Mało kto już wie, jak brzmi stukot podkutych stalowymi zelówkami butów313. Albo jak skrzypi gruba skóra nowych butów, szytych na miarę314. Pewnie już nikt nie słyszy szeleszczącego słomą siennika315. A także skrzypiących i „jęczących cicho” sprężyn metalowego łóżka316. Niewiele osób rozpoznałoby „senne” potrzaskiwanie ognia w kuchennym piecu317, skwierczenie wody skapującej na rozgrzany blat pieca318. Mało kto mógłby zasłuchać się w „słabiutkie cykanie” zegarka i obserwować przy tym jego mechanizm319 lub odmierzać czas wedle uderzeń ściennego zegara320 – siedzieć sobie w domu, a „zegar cyk-cyk”321. Przeminęło wiele dźwięków ulicznych – turkotanie wozu „po brukowanej kocimi łbami ulicy”322, cmokanie woźniców, strzelanie z bicza, wywołujące czasem „strachliwe drgnienie” przebiegające pod końską skórą323, końskie rżenia, zrozumiałe tylko dla wprawnego ucha („Co mu tak? – dziwi się. – Co mu tak?”324). Nie wspominając już o „wstrętnym” chlupotaniu „świństwa” w „wozie-beczce”325. Nie zna się dziś odgłosu „chrobotania” myszy pod drewnianą podłogą326. Rzadko słyszy się porozumiewawczy „przenikliwy gwizd” na ulicy327. Nie słychać w bramach przygrywania na organkach i harmoniach328. Nie rozpozna się „zgrzytu klucza”, gdy cieć zamyka na noc kamieniczną bramę, aż brzęczą okienne szyby na parterze329. Zmieniły się odgłosy pociągów; nie słychać „przenikliwego poświstu lokomotywy”330, „gwizdu parowozu”331, „narastającego stukotu” pośród kłębów pary332, zupełnie innego „gwizdu” kolejki EKD (WKD)333, „przeciągłego syku” przy otwieraniu się drzwi w pociągu podmiejskim334. W niewielu chyba dziedzinach zaszły tak rewolucyjne zmiany jak właśnie w miejskiej i podmiejskiej audiosferze. Ktoś, kto chciałby na powrót zagłębić się w przeszłości, powinien najpierw poznać dźwiękowe abecadło – dźwięki mieszkań, podwórzy, ulic, a także przyrody. To przyroda właśnie – przynajmniej w epoce Tego starego złodzieja i Benka Kwiaciarza – jest tłem dla wszelkich innych dźwięków, szczególnie tych wytwarzanych za sprawą człowieka. Kilkadziesiąt lat później porządek się odwrócił; to głosy natury niemrawo przenikają w przytłaczający miejski zgiełk.

Jeszcze można usłyszeć całą gamę szmerów, szelestów, szumów, zmieniających tonację w zależności od pory roku. Co ważne, da się rozróżnić poszczególne szmery335. Mogą być „suche” albo „ostre”. Mówi się, że np. coś szeleści „sucho jak grochowina”336. To zresztą jeszcze jeden zapomniany dźwięk; który bowiem mieszkaniec miasta rozpoznałby już nawet nie szelest, ale w ogóle grochowinę? Albo „szemranie” trzcin, które „strzyże lekki wiatr”337. To już odgłos specyficzny dla włochowskich glinianek, owego mikroświata przedmiejskich dźwięków. Przypomnijmy Koślawego Karola, który przystaje nad gliniankami, opiera się o akację i nasłuchuje „rechotu żab” i „szmeru trzcin”338. Granica między naturą a cywilizacją, szczególnie latem, zaciera się. Przekraczają ją „wielkie, bzykające nieznośnie, muchy”, wędrujące między łąkami, domostwami a gospodarskimi zabudowaniami339. Poza tym wielu mieszkańców przedmieścia wcale nie chce odciąć się od natury. Każdego dnia z trzepotem skrzydeł podrywają się z gołębników winerki, krążą nad dachami zdyscyplinowaną i karną gromadką, a potem gruchaniem dopominają się ziarna w nagrodę340. Zza większości płotów dochodzi ujadanie podwórzowych psów341. I dopiero gdy uświadomimy sobie te dźwięki – i wiele innych – zrozumiemy, jak osobliwy (dla starszych) lub intrygujący (dla młodszych) może wydawać się warkot przejeżdżającego samochodu, aż szyby w oknach drżą „przejmująco342. To dźwięk, który zapowiada wielkomiejską przyszłość – i słuchową znieczulicę.

Dźwięki wciąż jeszcze tworzą czytelną polifonię. Na razie nie ma jeszcze czegoś takiego jak nawarstwiony hałas miejski, wytwarzany przez setki ludzi i mechanizmów. Nadal każdy z dźwięków można określić i przyporządkować do jakiegoś źródła. To również dźwięki intymne. Jak „chrzęst zarostu”, po którym przesuwa się dłonią343. Albo dwuznaczne „szelesty” dochodzące zza ściany344. Można by powiedzieć, że różnica między miastem a miasteczkiem przypomina tę między wielką orkiestrą symfoniczną a zespołem kameralnym. Taką właśnie akustyczną kameralnością odznaczają się Włochy. Wiele z niej zachowały aż po kres PRL, pomimo rosnącej od lat siedemdziesiątych liczby samochodów. Gospodarczy regres paradoksalnie przedłużył trwanie dźwięków niemiejskich. A potem wielkomiejski zgiełk zaczał zagarniać coraz to dalsze peryferia. Nikną w nim rozmaite szmery i szelesty.

Oczywiście również w czasach Benka Kwiaciarza miasteczko wytwarza dźwięki, które sporo mówią o jego mieszkańcach. O pracy, którą wykonują, świadczą odgłosy dobiegające z warsztatów, pracowni, składzików czy komórek. Z niejednego podwórza dobiega np. „zgrzyt piły – ostry i drażniący”345. Można posłyszeć „monotonne terkotanie singera”, dochodzące z pracowni krawieckiej346. Z posesji ogrodników rozchodzą się „gospodarskie odgłosy”347. W okolicy rozlegają się dźwięki przemysłowe, wśród których najwyraźniej zaznaczają się syreny fabryczne. Wielu opuszcza miejsca pracy z głową wypełnioną „metalicznym zgrzytem” frezarki348. Fabryczne syreny odmierzają rytm dnia. Rozpoznaje się ich brzmienie i lokalizacje. Gdy na Pradze rozchodzi się „głos syreny”, Kaczor uśmiecha się i bezbłędnie wskazuje jej źródło: „Wedel”349. Innym razem ktoś trafnie rozpoznaje wycie syreny z praskiej „Odzieżówki”350. Dźwięki przemysłowe wciąż jednak wkomponowują się, szczególnie na peryferiach, w tradycyjne odgłosy miasteczkowe. Podobnie jak stukot kolejki podmiejskiej przewożącej codziennie sporą część mieszkańców do pracy w „mieście”351.

Odgłosy miasteczkowe zmieniają się po fajrancie. W bramach ktoś może zacząć przygrywać na harmonii, czasem „głośno” i „fałszywie”352. Z niektórych podwórek „dochodzi śpiew”353. Spod knajpek i sodowiarni dobiegają „pijackie wrzaski”. Rozlega się śmiech przechodzący czasem w „długi rzężący kaszel”, właściwy notorycznym palaczom354. W dni świąteczne słychać też odgłosy pijaństwa, dostrojone jednak do odgłosów zabawy. Dudnią głośno nastawione radioodbiorniki355. We Włochach w parku albo na rynku pojawiają się miniaturowe wesołe miasteczka – z karuzelami, strzelnicami, głośnikami zawieszonymi na słupach. Słychać wtedy „wrzeszczącą” muzykę, śmiechy dziewcząt, wystrzały z wiatrówki, okrzyki kibiców356. Tak bawią się młodzi. Niektórzy chłopcy podjeżdżają na junakach, czasem pożyczonych od ojców357. Zabawa rozkręca się po południu; wcześniej słychać „skrzyp butów”, „śmiechy”, rozmowy ludzi zmierzających do kościoła358. Niedziela to dzień powagi i wesołości zarazem. Późniejszym wieczorem te wszystkie głosy wybrzmiewają, choć, jak już zwracaliśmy uwagę, w najcieplejsze noce słychać „szelesty gałęzi”, „stłumione chichoty”, „pobrzękujące butelki”359. Już niedługo jednak rozlegną się syreny fabryczne wzywające do pracy, przypominające o nowej dniówce360.

Kobiety i mężczyźni mogą być wyczuleni na odmienne dźwięki. To mężczyźni zdają się bardziej wrażliwi na dźwięki ostre i nagłe – może dlatego, że kojarzą się im z zagrożeniem, zasadzką, a wreszcie i celą. Ząbek na „zgrzytliwy” dźwięk klucza obracanego przez Melę w zamku aż drży „uderzony hałasem”361. Podczas „roboty” nawet najdelikatniej wyważane drzwi zgrzytają „jak łamana kość”362. A w więzieniu trzeba przywyknąć do stukotu podkutych buciorów, tupania „drewniakami w beton”, „jękliwego” zgrzytu klucza w zamku, łomotu „ciężkich okutych blachą drzwi”, otwierania kraty, „brzęku” blaszanych kotłów363. Ci, którzy żyją ze złodziejstwa, paserstwa czy innego kombinatorstwa, starają się więc jakoś oswoić i uregulować dźwięki, wyznaczając porozumiewawcze kody, jak choćby „umówione” trzykrotne pukanie do drzwi364.

Ale i na co dzień słyszy się często dźwięki zgrzytliwe, niepokojące, nieprzyjemne. Trzeszczące schody365, skrzypiące drzwi, okna i lufciki366, znienacka odsuwane krzesło367, odgłosy skrobania368, zgrzytanie kluczy, metaliczne uderzenia369, kroki rozbrzmiewające na kamiennych lub betonowych schodach370. Gwałtowne dźwięki, owszem, niepokoją, ale te nieprzewidywalne. Gdy ma się poczucie kontroli nad przestrzenią, nie dba się o ciszę. Szura się nogami, szurgocze odsuwanym krzesłem, nawołuje kolegów, gwiżdże na palcach. Sam sposób poruszania się zmienia się w zależności od sytuacji: od kociego kroku idących na „robotę” po niedbałe człapanie i tupanie, chodzenie „rozbujanym krokiem”, gdy nic nie zagraża371. Skrzypienia, trzeszczenia, zgrzytania sporo też mówią o tutejszych ludziach. Momentami można odnieść wrażenie, że niektórym brakuje impulsu, który skłoniłby choćby do naoliwienia zawiasów w drzwiach. Wyczuwa się nieporadność, a po trosze też nawykowe przystosowanie do dźwięków, słyszanych zapewne od najwcześniejszego dzieciństwa. Poprzestaje się na tym, co jest. Czy to ubóstwo zniechęca do zmian? Kulturowa ociężałość? Brak poczucia własności? A może ta adaptacja do dźwięków zgrzytliwych świadczy, paradoksalnie, o poczuciu zakorzenienia? Oto jesteśmy u siebie i trzeba raczej utrwalać to, co się ma, niż szukać zmian?

Archaiczność dźwięków, ich przedmiejski charakter, sprawia jednak, że szczególnie młodych urzekają, a czasem uwodzą dźwięki „miasta”. Już sam odgłos podmiejskiej kolejki, a potem miejskich tramwajów pobudza wyobraźnię372. A wręcz symbolem miejskiej dźwiękowości, uwodzicielskiej siły miasta, jest knajpa – zgubne czasem miejsce dla wyposzczonych chłopaków z przedmieścia373. W knajpie odwraca się dźwiękowy porządek przedmieścia. Gwar, szept, śmiech, płacz, uderzenia kul bilardowych, brzęk szkła, mlaskanie, przesuwanie sztućcami po talerzach, a przede wszystkim muzyka – i to do lat sześćdziesiątych często muzyka na żywo. To właśnie w knajpie poznaje się nowe przeboje, a także wraca do starych szlagierów374. Młodsi uczą się tekstów od starszych375. Później – wraz z nastaniem muzyki rockowej – role się odwrócą, czy może raczej starsi pozostaną w świecie swoich przebojów, a młodzi odetną się od melodii przeszłości. Na razie w knajpie muzyka raczej łączy, niż dzieli376. Znajome melodie, grane aż do znudzenia („rąbią to i rąbią”), pogwizduje się albo podśpiewuje377. Mają i tę zaletę, że właściwie wszystkich skłaniają do tańca378. Melodia powinna wpadać w ucho, tak by wraz z muzykami publiczność mogła śpiewać refren, np. „Dwa serca drżą... – czekają swej godziny”379. Knajpiana muzyka wprowadza we wspólnotę, ucząc piosenek o miłości i wolności, o wyrażaniu uczuć i pragnień, a zarazem pozwala przekraczać granice swojskości, przybliżając wyzwolone synkopy z Nowego Świata. A potem te wszystkie dźwięki utoną w potoku takich czy innych wariantów disco lub rocka, miarowo dudniących z głośników, co sprawi, że dla wielu już nie tylko brzmienie pianina albo wiolonczeli, ale i autentycznej gitary bądź trąbki stanie się muzealną osobliwością.

I tu dochodzimy do wniosku podobnego jak w przypadku zapachów. Ekspansja z jednej strony mechanizacji, z drugiej popkultury odmienia dźwięki miasta i przedmieścia. W epoce Benka Kwiaciarza przynajmniej na peryferiach, we Włochach, mniej więcej wiadomo, co lub kto wytwarza dany dźwięk, skąd ten dźwięk pochodzi i co oznacza. Te subtelności zagłuszy wielkomiejska technologia i kultura masowa. Opowiadania Marka Nowakowskiego stwarzają szansę, by zanurzyć się w przeszłość. Możemy odczuć, jak tamta rzeczywistość oddziaływała na zmysły. Literatura uczy wrażliwości. Dzięki niej możemy też sprawdzić, jak reagują zmysły nasze, czytelników z początku XXI w.

1 W komisariacie, s. 9.

2 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

3 Ten stary złodziej, s. 25.

4 Tapeta, s. 57.

5 Ożenili..., s. 63.

6 Ożenili..., s. 66.

7 Fujara czy jak go tam, s. 85–86.

8 W wolny wieczór, s. 91.

9 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 99, 105.

10 Trzyczwartak, s. 111.

11 Przymałe buty, s. 163.

12 Popapraniec, s. 141.

13 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 110.

14 Człowiek z piwnicy, czyli opowieść o niezrozumieniu, s. 88.

15 Syjoniści do Syjamu, s. 198.

16 Wariat, s. 192.

17 Pęcherz, s. 141.

18 Robaki, s. 332.

19 Trampolina, s. 170.

20 Umierający paser, s. 42.

21 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 255.

22 Trampolina, s. 170.

23 Trampolina, s. 14.

24 Fujara czy jak go tam, s. 88.

25 W komisariacie, s. 11.

26 Tapeta, s. 53.

27 Sielanka, s. 303.

28 Trampolina, s. 36.

29 Interes, s. 380.

30 Tapeta, s. 52.

31 Trampolina, s. 10.

32 Sielanka, s. 309.

33 Złoto, s. 242.

34 Trampolina, s. 167.

35 Trampolina, s. 169.

36 Sielanka, s. 313.

37 Przymałe buty, s. 171.

38 Chłop, który zmarniał, s. 244.

39 Benek Kwiaciarz, s. 184.

40 Trampolina, s. 171–172.

41 Maniuś Kropa, s. 352.

42 Umierający paser, s. 37.

43 Benek Kwiaciarz, s. 179.

44 Sielanka, s. 307.

45 Benek Kwiaciarz, s. 183.

46 Sielanka, s. 293.

47 Maniuś Kropa, s. 354.

48 W wolny wieczór, s. 92.

49 Trampolina, s. 11.

50 Sielanka, s. 295.

51 Sielanka, s. 305.

52 Trampolina, s. 155.

53 Np. Fujara czy jak go tam, s. 75; Cela osiemdziesiąta ósma, s. 106.

54 Pracusie, s. 37.

55 W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., wstęp T. Burek, Warszawa 2011, s. 151–152.

56 Trampolina, s. 168.

57 Trampolina, s. 15, 18, 21.

58 Popapraniec, s. 144.

59 Benek Kwiaciarz, s. 179.

60 Fujara czy jak go tam, s. 77.

61 Robaki, s. 328.

62 Np. Świadek, s. 99–100; Widzenie, s. 109.

63 Np. Benek Kwiaciarz, s. 208.

64 Np. Złoto, s. 245.

65 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 245.

66 Tapeta, s. 52.

67 Złoto, s. 245.

68 Trzeci dzień, s. 96.

69 Niedziela, s. 124.

70 Święta, s. 197.

71 Robaki, s. 276.

72 Grad, s. 62.

73 Interes, s. 380; Trzeci dzień, s. 69; Zima, s. 7.

74 Popapraniec, s. 141.

75 Na boku, s. 56.

76 „Krzysztof patrzył na ten wielki, w pastelowych kolorach, portret młodych” (Trzeci dzień, s. 81).

77 Wyjazd, s. 331.

78 Do zawodu i tak nie wrócę..., s. 82.

79 Chłop, który zmarniał, s. 219.

80 Tapeta, s. 53.

81 Ożenili..., s. 72.

82 Maniuś Kropa, s. 352.

83 Sielanka, s. 307.

84 Popapraniec, s. 144.

85 Trampolina, s. 17–18.

86 Trampolina, s. 82.

87 Przymałe buty, s. 162.

88 Kwadratowy, s. 159.

89 W komisariacie, s. 8.

90 Umierający paser, s. 43.

91 Np. Śmieszna historia, s. 36.

92 Trampolina, s. 188; Syjoniści do Syjamu, s. 27; Powidoki 1, s. 35.

93 Młody inspektor PIH-u, s. 8.

94 Młody inspektor PIH-u, s. 10.

95 Sarkoma, s. 43.

96 Wielki dzień żony krawca, s. 135–136.

97 Obłęd, s. 216.

98 Krajobraz, s. 61.

99 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 105.

100 Złoto, s. 246; Węglarze, s. 125; Szabla, s. 53.

101 Ożenili..., s. 65.

102 Porachunki garbusa, s. 49.

103 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 287.

104 Trampolina, s. 185.

105 Podrygi, s. 178.

106 Podrygi, s. 178.

107 Trampolina, s. 188.

108 Trampolina, s. 187–188.

109 Syjoniści do Syjamu, s. 156.

110 Syjoniści do Syjamu, s. 181.

111 Ożenili..., s. 60–61; Benek Kwiaciarz, s. 186.

112 Trzyczwartak, s. 119. Zob. też Sielanka, s. 298.

113 Trampolina, s. 92.

114 Sielanka, s. 291, 296.

115 Trampolina, s. 81, 97.

116 Trampolina, s. 33.

117 „Butelka pobłyskiwała zielonkawo, do połowy jeszcze napełniona wódką” (Trampolina, s. 114).

118 Raport o stanie wojennym, s. 168.

119 Raport o stanie wojennym, s. 47.

120 Trampolina, s. 45; Życiorys, s. 69.

121 „Dziś miał przywędrować do kościoła farnego obraz Czarnej Madonny i rynek został ozdobiony niebieskimi i żółtymi chorągiewkami” (Raport o stanie wojennym, s. 151).

122 Raport o stanie wojennym, s. 190. Zob. też Kocioł, s. 6, 11, 32.

123 Umierający paser, s. 142.

124 Kocioł, s. 15.

125 Pijak, s. 186.

126 Pierwsza praktyka, s. 195.

127 Trzeci dzień, s. 72.

128 Spacer, s. 133.

129 Pęcherz, s. 145.

130 Język, s. 148.

131 Niedziela, s. 125.

132 Ożenili..., s. 66.

133 Np. Niedziela, s. 125.

134 Życiorys, s. 91.

135 Np. Trzyczwartak, s. 131; Powrót, s. 136; W sklepie, s. 50.

136 Np. Zakochane gołąbki, s. 131.

137 Syjoniści do Syjamu, s. 71.

138 Gonitwa, s. 34.

139 Opowieść, s. 105.

140 Raport o stanie wojennym, s. 80–81.

141 Mowa tu o Januszu Szpotańskim i Antonim Liberze.

142 Notatki z codzienności, s. 267–268.

143 Jeden dzień w Europie, s. 41–42.

144 Sielanka, s. 299.

145 Podrygi, s. 178.

146 Ręce dowódcy, s. 155.

147 Paw, s. 81.

148 Trzeci dzień, s. 66.

149 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 137.

150 Umierający paser, s. 43.

151 Umierający paser, s. 44.

152 Raport o stanie wojennym, s. 172.

153 Kwadratowy, s. 146.

154 Syjoniści do Syjamu, s. 160.

155 Rodzina, s. 168.

156 W wolny wieczór, s. 92.

157 Pęcherz, s. 146.

158 Życiorys, s. 109.

159 Trzeci dzień, s. 91.

160 Np. Do zawodu i tak wrócę..., s. 81.

161 W komisariacie, s. 8.

162 Mowa o jej synu, który zginął w wypadku samochodowym, w dwuznacznych okolicznościach.

163 Opętana, s. 42–43.

164 Benek Kwiaciarz, s. 201.

165 Złoto, s. 249.

166 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 283. Identyczny zwrot: Trampolina, s. 182.

167 Trampolina, s. 147.

168 Sielanka, s. 185.

169 Silna gorączka, s. 42.

170 Umierający paser, s. 35.

171 Np. Trampolina, s. 92, 157.

172 Sielanka, s. 297.

173 Robaki, s. 301.

174 Trampolina, s. 163.

175 Np. Cela osiemdziesiąta ósma, s. 98.

176 Powrót, s. 135.

177 Benek Kwiaciarz, s. 198.

178 Złoto, s. 245.

179 Benek Kwiaciarz, s. 183; Powrót, s. 138.

180 Benek Kwiaciarz, s. 203.

181 Trampolina, s. 166.

182 Robaki, s. 245.

183 Trampolina, s. 186.

184 Wariatka, s. 85.

185 Trampolina, s. 9.

186 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 60.

187 Książę Nocy, s. 170.

188 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 106.

189 Trzyczwartak, s. 119.

190 Przymałe buty, s. 161.

191 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 267.

192 Trampolina, s. 78.

193 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 284.

194 Trzeci dzień, s. 99.

195 Trampolina, s. 106.

196 W komisariacie, s. 10.

197 Trampolina, s. 93.

198 Trampolina, s. 103.

199 Benek Kwiaciarz, s. 198.

200 Tapeta, s. 55.

201 Sielanka, s. 291.

202 Busio, s. 346.

203 Interes, s. 373.

204 Trampolina, s. 66.

205 Trampolina, s. 78.

206 Spółdzielnia, s. 138.

207 Syjoniści do Syjamu, s. 162.

208 W komisariacie, s. 8.

209 Trzyczwartak, s. 111.

210 W komisariacie, s. 7.

211 Benek Kwiaciarz, s. 203.

212 Trampolina, s. 70.

213 Trampolina, s. 77.

214 Chłop, który zmarniał, s. 218.

215 Złoto, s. 234.

216 Maniuś Kropa, s. 353.

217 Interes, s. 374.

218 Np. Rodzina, s. 168; Bambusowy łuk, s. 84.

219 Np. czasownik szarpać oraz wyrazy pochodne (np. poszarpany) pojawiają się w Tym starym złodzieju 11 razy, w Benku Kwiaciarzu – 16, w Trampolinie – 8, w Silnej gorączce (i Robakach) – 19, w Zapisie – 8, w Gonitwie – 7, w Mizerykordii – 9, w Chłopaku z gołębiem na głowie – 15, w Gdzie jest droga na Walne? – 6, w Raporcie o stanie wojennym – 9.

220 Kocioł, s. 13.

221 Gonitwa, s. 26.

222 Życiorys, s. 70.

223 Źle zorganizowane..., s. 102.

224 Wysoki w okularach, s. 129.

225 Dziecinna Buźka, s. 178.

226 Syjoniści do Syjamu, s. 46.

227 Benek Kwiaciarz, s. 180.

228 Np. „rzadkie, miękkie jak puch włosy” (Trzyczwartak, s. 115).

229 Podrygi, s. 174.

230 Trzyczwartak, s. 115.

231 Benek Kwiaciarz, s. 189.

232 Robaki, s. 234.

233 Kocioł, s. 22.

234 Robaki, s. 327.

235 Los, s. 218.

236 Złoto, s. 236.

237 Trampolina, s. 54.

238 Święta, s. 209.

239 Robaki, s. 230.

240 Robaki, s. 282.

241 Raport o stanie wojennym, s. 9.

242 Artyści, s. 146.

243 Życiorys, s. 104.

244 Wielki dzień żony krawca, s. 137.

245 Bar już zamknięty, s. 50.

246 Zima, s. 5.

247 Zawał, s. 113.

248 Benek Kwiaciarz, s. 196.

249 Wariatka, s. 82, 96.

250 Zima, s. 6.

251 Zima, s. 6.

252 Np. Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16; Sielanka, s. 302.

253 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 16.

254 Sielanka, s. 302.

255 Warto tu przytoczyć cytat ze wspomnień Thomasa Swicka, Amerykanina, który na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pracował jako nauczyciel w Szkole Języka Angielskiego (u metodystów) w Warszawie: „Nie włączono jeszcze centralnego ogrzewania, co dawało nam dodatkowy pretekst do siadywania w kuchni” (T. Swick, Niespokojny czas, czyli drugi dom w Polsce, Warszawa 2007, s. 95).

256 Zima, s. 6.

257 Artyści, s. 163.

258 Wyjazd, s. 332.

259 Trzyczwartak, s. 116.

260 Zob. też Pęcherz, s. 167.

261 Złoto, s. 236.

262 Benek Kwiaciarz, s. 188.

263 Benek Kwiaciarz, s. 189.

264 Trzyczwartak, s. 134.

265 Maniuś Kropa, s. 355.

266 Trzyczwartak, s. 129–130.

267 Sielanka, s. 313.

268 Maniuś Kropa, s. 357.

269 Zima, s. 5.

270 Węglarze, s. 126.

271 Zima, s. 5.

272 Porachunki garbusa, s. 48–49.

273 Ożenili..., s. 63.

274 Ten stary złodziej, s. 32.

275 Np. Złoto, s. 233; Fujara czy jak go tam, s. 75, 84.

276 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

277 Przeszła zima..., s. 219.

278 Np. Powrót, s. 135; Złoto, s. 236–237.

279 Fujara czy jak go tam, s. 78.

280 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 98, 105.

281 Ten stary złodziej, s. 25.

282 Wariatka, s. 94.

283 Złoto, s. 236–237.

284 Szerzej: T. Chylińska, S. Haraschin, B. Schaeffer, Przewodnik koncertowy, Warszawa 1991, s. 993.

285 Wariatka, s. 81.

286 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 106.

287 Wyjazd, s. 331.

288 Opowieść, s. 119; Pęcherz, s. 171.

289 Rodzina, s. 169.

290 Fujara czy jak go tam, s. 86, 87.

291 Złoto, s. 233.

292 Szabla, s. 58.

293 Ożenili..., s. 61, 74.

294 Złoto, s. 235.

295 O prosiaku Ferdynandzie, hodowanym przez rodziców pisarza podczas okupacji (jako „rezerwa żywnościowa”): Powidoki 2, s. 32.

296 Np. Głowa, s. 88; Pierwsza praktyka, s. 193.

297 Ten stary złodziej, s. 29.

298 Przymałe buty, s. 161.

299 Fujara czy jak go tam, s. 82, 84.

300 Benek Kwiaciarz, s. 175, 194.

301 On, s. 68.

302 Np. Ożenili..., s. 61; Sielanka, s. 303.

303 Złoto, s. 237.

304 Robaki, s. 238.

305 Ożenili..., s. 68.

306 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 271. Zob. też Maniuś Kropa, s. 357.

307 W wolny wieczór, s. 92–93.

308 Kwadratowy, s. 159; W komisariacie, s. 7.

309 „Skręcił w ślepy zaułek, w którym mocno pachniało chlebem” (Złoto, s. 240).

310 Kwadratowy, s. 144.

311 Trampolina, s. 17–18.

312 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 19. Zob. też Sielanka, s. 298.

313 W komisariacie, s. 11.

314 Ożenili..., s. 68 i 74.

315 Trzyczwartak, s. 114.

316 Na boku, s. 55. Zob. też Umierający paser, s. 42; Tapeta, s. 55; Złoto, s. 236.

317 Tapeta, s. 56.

318 Maniuś Kropa, s. 361.

319 Umierający paser, s. 38.

320 W wolny wieczór, s. 93.

321 Tu leży szalone serce... czyli o poszukiwaniu miłości, s. 97.

322 Hycel, s. 89.

323 Złoto, s. 235.

324 Złoto, s. 249.

325 Złoto, s. 233.

326 Opowieść, s. 110.

327 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 23.

328 Ożenili..., s. 69; Fujara czy jak go tam, s. 87.

329 On, s. 68.

330 Trzyczwartak, s. 113.

331 Przymałe buty, s. 166–167.

332 Opętana, s. 41.

333 Na boku, s. 61.

334 Trzyczwartak, s. 118.

335 Trzyczwartak, s. 116.

336 Zob. np. Sielanka, s. 306.

337 Ożenili..., s. 69.

338 Ożenili..., s. 61. Zob. też Złoto, s. 234–235; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

339 Złoto, s. 235. Zob. też Ożenili..., s. 66–67; Trzyczwartak, s. 115.

340 Chłop, który zmarniał, s. 222.

341 Rodzina, s. 175.

342 Powrót, s. 137.

343 Na ławeczce, s. 143.

344 Dziecinna Buźka, s. 196–197.

345 Ożenili..., s. 68.

346 Benek Kwiaciarz, s. 209–210.

347 Złoto, s. 235.

348 Pęcherz, s. 140, 166.

349 W komisariacie, s. 9–10.

350 Maniuś Kropa, s. 353.

351 Np. Na boku, s. 61.

352 Ożenili..., s. 68–69.

353 Chęć, s. 65.

354 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 266, 270, 277.

355 Np. Tapeta, s. 54.

356 Złoto, s. 239.

357 Opętana, s. 42.

358 Benek Kwiaciarz, s. 195.

359 Np. Interes, s. 376.

360 Artyści, s. 147.

361 Tapeta, s. 54–55.

362 Ten stary złodziej, s. 33.

363 Np. W komisariacie, s. 11; Busio, s. 350; Zebek, s. 74, 77, 79.

364 Umierający paser, s. 37.

365 Umierający paser, s. 37; Benek Kwiaciarz, s. 175.

366 W wolny wieczór, s. 94; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276.

367 Trzyczwartak, s. 113.

368 Niedziela, s. 108.

369 Sielanka, s. 322.

370 Pęcherz, s. 152.

371 Drewniaki... albo dziewczyna kapusia, s. 24. Zob. też Sielanka, s. 319; Interes, s. 376.

372 W komisariacie, s. 12.

373 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 281.

374 Pęcherz, s. 161.

375 Umierający paser, s. 36.

376 Sielanka, s. 325.

377 Sielanka, s. 324; Zakochane gołąbki, s. 133–135; Busio, s. 348.

378 Sielanka, s. 307.

379 Zima, s. 5.

Doświadczanie czasu

Mierzenie czasu

W pierwszych tomach Marka Nowakowskiego czas sprawia wrażenie ociężałego, nasuwając skojarzenia z wodą w stawie. Ilustracją mogłaby być scena z opowiadania Benek Kwiaciarz: tytułowy bohater wraca „wcześniej z roboty” niż zwykle, nie spotyka nikogo na podwórzu, zastanawia się, dokąd iść, zapala papierosa, wreszcie postanawia „wybrać się na glinki”, lubi bowiem „patrzeć na rybaków, tkwiących nieruchomo nad zielonkawą wodą”1. Czas jako zastała zielonkawa woda... Ale to ogólne wrażenie może okazać się zawodne, dlatego warto przyjrzeć się różnym wariantom doświadczania i przeżywania czasu.

Jak można zmierzyć tu czas? Co najmniej na siedem sposobów. Po pierwsze, to czas naturalny, wyznaczany ruchem Ziemi wokół Słońca, a więc cztery pory roku – o wyrazistych barwach, dźwiękach, temperaturach (o czym już pisaliśmy) – oraz pory doby określane przeważnie jako przed południem, po południu, wieczór, noc. Ten naturalny czas nie jest niezmienny, ale spowalnia i przyspiesza. Na ogół szybciej płynie latem, dłuży się zimą. Zmienia też rytm w ciągu dnia. Spoglądając na dworcowy zegar, który pokazuje godzinę piętnastą, Zenek cieszy się, że „cztery godziny zleciały”, i konstatuje przy tym: „najwolniej wlecze się zawsze czas do południa, później już szybko”2. Czas spowalnia przed południem, przyspiesza po południu, choć pod wieczór, około szóstej, znów zmniejsza rozpęd, choć z innych powodów niż przed południem. Tak więc czas warunkowany prawami natury jawi się nie jako jednostajny, lecz właśnie płynny i zmienny. Odczytuje się go według wewnętrznego, subiektywnego zegara, który inaczej reaguje rankiem niż wieczorem, odmiennie zimą i latem. Zapewne każdy ma własny subiektywny zegar, zależny m.in. od odgrywanych ról społecznych, niemniej odczucia Zenka wydają się reprezentatywne dla sporej części mieszkańców przedmieścia.

Po drugie, to czas tradycyjny, odmierzany przez kościelne dzwony, co nadaje mu wymiar religijny. Dzwony odzywają się trzy razy dziennie, o szóstej, dwunastej i osiemnastej. We Włochach dźwięk kościelnych dzwonów nabiera wyrazistości po ukończeniu na początku lat pięćdziesiątych wież kościoła przy (obecnej) ulicy ks. Chrościckiego. Najbardziej wyczekuje się, aż zadzwonią „na szóstą” (po południu)3. To sygnał, że dzień ma się ku końcowi, a ta reszta czasu, jaka pozostała do spoczynku, jest już czasem prywatnym – dla siebie, rodziny, kolegów; nie licząc oczywiście tych, którzy pracują na drugą zmianę. Ten czas prywatny chciałoby się wydłużyć, niestety, przemija nieubłaganie. Ale przynajmniej na ten jeden moment, gdy jeszcze wybrzmiewają dzwony, czas zdaje się zatrzymywać, można nacieszyć się chwilą, że oto przezwyciężyło się trudy kolejnej dniówki i jeszcze sporo czasu pozostało do dniówki następnej. Jak w opowiadaniu Złoto: „Wieczór w tym miasteczku snuje się wolno. Ludzie zbierają się grupkami i poziewają. [...] Z kościoła dzwonią na szóstą. Pod akacjami zalega przyjemny chłodek”4. Poziewaniu towarzyszy jednak świadomość, że tych chwil dla siebie nie pozostało za wiele. Inna rzecz, że dla części mieszkańców, szczególnie kobiet, dzwonienie na szóstą to również przypomnienie o powinnościach religijnych, zachęta do udziału w mszy. Bywa, że z daleka słyszy się rozśpiewaną procesję5. W dłuższej perspektywie czas tradycyjny wyznaczają święta religijne – głównie Boże Narodzenie i Wielkanoc. Stanowią one znaki orientacyjne6. Wspomina się: „przed Bożym Narodzeniem to było”7 albo „odwiedził mnie przed świętami Bożego Narodzenia”8. Myślenie o świętach pozwala też wybiec w przyszłość tym, którzy na co dzień żyją teraźniejszością. Czas tradycyjny to zarazem czas rodzinny, odmierzany takim wydarzeniami jak narodziny dziecka, chrzest, pierwsza komunia, ślub, stypa. Również ostatnie pożegnanie oznajmiają mieszkańcom kościelne dzwony.

Po trzecie, to czas roboczy wyznaczany przez syreny fabryczne. W opowiadaniach Nowakowskiego syreny słychać nawet częściej niż kościelne dzwony. Przywołują na ranną zmianę, potem ogłaszają drugą zmianę, wreszcie oznajmiają fajrant. We Włochach, gdy „na ranną zmianę” wyje syrena z „fabryki świec”, można dostrzec, jak postacie na ulicach przyspieszają kroku, odłączają od grupek znajomych, kierują się w stronę źródła dźwięku9. Osiem godzin później znów: „Słychać syreny. Godzina 16. Ludzie z fabryk wychodzą”10. Najwyraźniej słychać syreny o dziesiątej wieczorem, gdy kończy pracę druga zmiana, a na ulicach od kilku godzin zalega już cisza. Przykładem opowiadanie Interes. W pewnej chwili od strony „włochowskiej szosy” rozlega się „gwizd syreny”, po czym gaśnie „nagle”, co Jureczek zwięźle komentuje: „już wyszła druga zmiana”11. Albo opowiadanie Ten stary złodziej: „Nad glinkami zrobiło się już pusto. Odeszła ostatnia parka spleciona w uścisku. Zawyła syrena”12. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych w takim miasteczku jak Włochy czas tradycyjny przenika się z czasem przemysłowym, przy czym nie wiadomo, czy należałoby mówić o zderzeniu tych dwóch czasów: tradycji i postępu, czy raczej o ich dopełnianiu się. Dzwony kościelne i syreny fabryczne odzywają się w różnych momentach dnia, co ma i ten skutek, że zmniejszają odstępy czasu, pospołu zacieśniają czas. Syreny fabryczne zdają się nawet bardziej oddziaływać na zachowania mieszkańców niż kościelne dzwony13. Koślawy Karol już przed dziesiątą ściele łóżko, kładzie się, ale dopiero „na głos fabrycznej syreny” gasi lampkę14. Ta sama syrena oznajmi mu za osiem godzin początek roboczej dniówki. We Włochach podobną funkcję pełnią pociągi, tym bardziej że mieszka tu przecież wiele rodzin kolejarskich. Gdy wieczorem rozlega się „łoskot przejeżdżającego pociągu”, wiadomo, że to „Kraków, 22.20”. Czas zostaje w ten sposób określony co do minuty. Narzeka się jednak, że „już tyle razy zmieniali rozkład”15.

Po czwarte, istotne znaczenie mają wciąż miary swojackie, dziedziczone po wcześniejszych pokoleniach, choć niekoniecznie przekazane pokoleniu następnemu, bardziej już podatnemu na oddziaływanie szerszych zbiorowości. Odnoszą się one zresztą nie tylko do czasu. Wzrost człowieka określa się jako „niski” albo „długi” („twoja miara, też taki długi”16). Objętość, zwłaszcza alkoholu, mierzy się ćwiarteczkami17. A stary Cwajnos z Włoch „starym, warszawskim zwyczajem” nazywa wciąż jeszcze ćwiartkę „czterdziestką”, co jest echem miar wiadrowych stosowanych w Rosji carskiej (czterdziestka to jedna czterdziesta wiadra, czyli 307,5 ml)18. Więzienne nawyki sprawiają, że niekiedy przelicza się litry wody na „kible” („wylałem dwa kible wody i szorowałem zaciekle szczotą”19). Te nieostre, nawykowe, będące skutkiem codziennych doświadczeń miary odnosi się i do czasu. Przykładem swojackiej miary może być szacowanie czasu wedle wypalanych papierosów, o czym wspominaliśmy już w rozdziale Papierosy i alkohol. Tak jak przesypujący się piasek w klepsydrze, tak spopielający się tytoń informuje o upływie czasu. Przy czym papieros to umowna jednostka czasu, pali się wszak w różnym tempie, zależnie od okoliczności, emocji, nastroju. Można przyjąć, że wypalenie papierosa zajmuje kilka minut. Jak zatem rozumieć zdanie: „wypalił dwa papierosy, zaczynał trzeciego”20? Zapewne to około 10–15 minut. Dla postronnych obserwatorów wskaźnik trudno uchwytny, dla swojaków – czytelny, nawet jeśli nieprecyzyjny.

Niedoprecyzowanie czasu przejawia się zresztą i w innych sytuacjach, np. w opisie wyglądu ludzi: „jest chyba jeszcze nie bardzo stary, ale też niemłody”21. Stąd też bierze się poczucie, że czas pozostaje czymś niedookreślonym, co można uchwycić jedynie w przybliżeniu. To zaś sprzyja podtrzymywaniu swojackich miar, poniekąd tłumaczących niedookreśloność czasu (i innych zjawisk). Warto również odnotować wyrażenia takie jak: „bardzo wcześnie”22, „ładny kawał czasu temu”23, „szmat czasu”24, „do głębokiej nocy”25. Osobna kwestia to czas subiektywny, mierzony jakimiś znaczącymi zdarzeniami w życiu. „»Przed«, to taki dla niego słup graniczny, oddzielający tamto życie od tego” – czytamy w jednym z opowiadań26. W pierwszych utworach Nowakowskiego tylko sporadycznie pojawiają się bardziej precyzyjne wskazania, np. „chyba niewiele po jedenastej”27. Na ogół to nie tarcza zegarka okazuje się punktem odniesienia.

Po piąte, używa się różnych jednostek czasu. Z jednej strony godzin i minut, choć już nie sekund, z drugiej – jednostek umownych, ustalanych na podstawie codziennych doświadczeń. A doświadczenia podpowiadają następujące wyznaczniki czasu: przed południem, po południu, po fajrancie28, dniówka, tygodniówka, dwutygodniówka. Przeważnie jednostki czasu wiążą się z pracą. Mamy popularne wyrażenie: „po robocie”29. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych w wielu warsztatach i fabrykach wypłacano pensje co tydzień lub co dwa tygodnie30. Dopiero później upowszechnił się obyczaj wypłaty raz w miesiącu. Stąd też istotną cezurą w postrzeganiu i opisie czasu jest „wypłata”, tym bardziej że to moment wspólnej męskiej wypitki („po wypłacie” piją „wszyscy”31). Inna rzecz, że na kalendarz pracy nakłada się kalendarz tradycyjny. Zarówno tradycja, jak i rytm pracy sprawiają, że przeważnie odlicza się tygodnie. Jeden dzień niewiele znaczy, miesiąc zaś nierzadko przekracza granice wyobraźni. Tydzień to czas wyraźnie określony, nie nadmiernie rozciągnięty i nie przesadnie skompresowany. Dlatego używa się – co widać w narracji opowiadań Nowakowskiego – formuły „z tygodnia na tydzień”32.

Po szóste, to czas umasowiony – rytmiczny i arytmiczny zarazem – określany przez zmienne, choć precyzyjne repertuary kin, programy radiowe, a później telewizyjne, dla których kupuje się gazety. Wpływa na czas prywatny, narzucając mu wymiar publiczny, ułatwia zarazem przenikanie w prywatność głosu władzy. Zarazem relatywizuje czas tradycyjny, czyniąc z odbiorcy uczestnika wydarzeń pod różnymi szerokościami geograficznymi, i to kondensowanych w postać komunikatów i statystyk. Skutki czasu umasowionego ujawnią się w pełni później, jednak już w tomach Zapis i Gonitwa pojawia się znamienny motyw odkładania „na telewizor”33.

Po siódme wreszcie, na życie powszednie oddziałuje czas systemowy, będący pochodną komunizmu. W najszerszym wymiarze to cezury „przed wojną” i „po wojnie”34. Presja czasu systemowego ujawnia się nie tyle w postaci terroru władzy, ile raczej w sytuacjach codziennych, niepozornych, a szczególnie dokuczliwych, takich zwłaszcza jak kolejka – w sklepie, do kasy, w urzędzie itd. Warto tu przytoczyć dialog Zenka i Mariana z opowiadania Wyjazd, prowadzony niedaleko od dworcowej kasy. „Człek stoi tyle godzin, to i nie wiadomo, co robić” – wskazuje Marian. „Pan od której?” – podpytuje Zenek. „Od wieczora. A są tacy, co jeszcze dłużej” – odpowiada Marian35. W takich sytuacjach czas przytłacza siłą bezwładu. Wydłużające się kolejki, szczególnie w okresach nasilania się „braków i niedoborów”, relatywizują czas, unieważniają wszelkie jego jednostki i wyznaczniki, zaburzają naturalny rytm. Jeśliby trzymać się porównania czasu małomiasteczkowego do zastałego stawu, to czas kolejkowy należałoby skojarzyć ze zdradzieckim bagnem. Trzeba w nie wejść, a nie sposób się wydostać.

Dotkliwe skutki czasu systemowego może łagodzić przyzwyczajenie do powolnego tempa, w jakim toczy się życie. Szczególnie w tomach Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz częściej spotykamy odniesienia do temp wolnych niż szybkich. Określenia te dotyczą zarówno czynności, zachowań, jak i sposobu mówienia. Oto przykłady: „czas wlókł się wolno”36, „patrzą przed siebie nieruchawo, przymglonym wzrokiem”37, „wolno toczy się gadka”38, „począł mówić, wolno, z namysłem”39, „wstał powolnie”40, „wolnym krokiem znikł w ciemności”41, „chodził wolno po celi z założonymi do tyłu rękoma”42, „palce wolno obliczające papierki43, „[kobiety] z namaszczeniem czerpały wodę i długo odpoczywały”44. Można odnieść wrażenie, że szczególnie wśród starszego pokolenia przeważa nawyk powolnej pracy, niespiesznego mówienia, przedłużania czynności. Może też dlatego, że czasu dla siebie nie ma tu dużo. Szczególnie kobiety mogą odczuwać presję czasu. Dla nich wyjście po wodę to okazja do zrobienia pauzy w pracach gospodarskich. Kolejki i inne niedogodności będące skutkiem ustroju sprawiają, że zaczyna brakować czasu nawet na takie przerwy.

Na peryferiach czas zdaje się płynąć wolniej niż w mieście, a w każdym razie wydaje się bardziej płynny, zmienny, niedookreślony. Im bliżej centrum miasta, tym czas staje się żwawszy, nabiera zarazem regularnego rytmu. Liczyć się zaczynają minuty, a nawet sekundy. Precyzję wymusza chociażby kolejka WKD, która odjeżdża punktualnie – co do minuty. Również praca etatowa zmienia nastawienie do czasu, o czym świadczy wyczulenie na dźwięki syreny fabrycznej, a także na sygnały radiowe. Można powiedzieć więcej: Marek Nowakowski ukazuje epokę, w której zachodzi przemiana w postrzeganiu czasu. Czas swojski zaczyna ustępować czasowi miejskiemu.

Symboliczna wydaje się historia zegarka. W wielu domostwach dostrzegłoby się zegary ścienne. W mieszkaniu Arka, o które troszczy się jego babcia, wierna mieszczańskiej tradycji, zegar na ścianie cyka „miarowo”, a jego „wahadełka” poruszają się „płynnie”45. Podobnie w mieszkaniu Filipa46. Zegary kojarzą się też z dworcami; niekiedy zachodzi się tam właśnie po to, by ustalić dokładną godzinę47. Im bardziej na powszedniość wpływa czas roboczy, tym częściej widuje się na szafkach nocnych przy łóżkach budziki48. Z kolei zegarki naręczne – przynajmniej w latach czterdziestych i pięćdziesiątych – nie są może przedmiotami luksusowymi i niedostępnymi, ale jednak nie na każdym nadgarstku dostrzegłoby się cyferblat49. Jeszcze w tomie Zapis natrafiamy na opisy, jak ktoś sprawdza godzinę na czyimś zegarku („chwycił mnie za rękę, spojrzał na zegarek”50). Dopiero w tomie Mizerykordia zwrot „spojrzeć na zegarek” staje się oczywistszy51. Nadal jednak zegarek może kojarzyć się z biżuterią dla wyższych sfer. W opowiadaniu Moja żona Anna czytamy o złotym zegarku jako prezencie dla narzeczonej52. Niektórzy dziedziczą zegarek po przodkach; jeszcze w latach sześćdziesiątych widuje się tych, którzy wyciągają z kieszeni zabytkowe „cebule”53. Zarazem zegarek to dla sfer niższych pożądany fant. „Spinanie” zegarka, oprócz wyjmowania portfeli z kieszeni, to najczęściej wspominane w opowiadaniach Nowakowskiego zajęcie doliniarzy. Najchętniej sięga się po zegarki złote lub pozłacane54, ale i niklowa koperta przyciąga wzrok55. Rozróżnia się marki zegarków, szczególnie szwajcarskich. Zdarzają się nawet zegarmistrzowskie rarytasy, jak złoty schaffhausen56. Trafiają się cymy czy doxy57. Te nazwy budzą szacunek: „Oczy Irki pobłyskiwały, kiedy pokazywał zdobycz. – Doxa – wyjaśniał od niechcenia – przejdzie za półtora...”58. W ogóle rośnie zapotrzebowanie na zegarki jako niezbędny instrument codziennego użytku. Pod koniec lat siedemdziesiątych charakterystyczną cechą pewnego bywalca kawiarni w Hotelu Europejskim okaże się zegarek elektroniczny z „ciemną, pustą tarczą i czerwonymi cyferkami”59. Ten cyfrowy czas zapowiada nową epokę.

Inaczej odczuwają tempo czasu ci, którzy pracują na miejscu, w miasteczku, odmiennie zaś ci, którzy dojeżdżają do pracy w mieście lub zatrudniają się w położonych na jego obrzeżach fabrykach. Rytm życia zdaje się dzielić lokalną społeczność na dwie części. Do pierwszej z nich należą ci, dla których czas – także czas pracy – jest czymś płynnym i niedookreślonym. Węglarze, krawcy, różni rzemieślnicy pracują najintensywniej wtedy, gdy przybywa im zobowiązań. Ich pracę cechują przestoje i przyspieszenia, także w ramach danej dniówki. Druga grupa to zatrudnieni na etatach, pracujący w określonych godzinach (od – do); dla nich najważniejszą cezurą w ciągu dnia, o wiele wyrazistszą niż w przypadku miasteczkowych rzemieślników, staje się fajrant. W tym drugim wypadku istotnym czynnikiem okazuje się jednak zmianowość, która narusza naturalny czy tradycyjny rytm życia, wpływa też na relacje rodzinne i koleżeńskie. Obserwujemy tu zatem tych, którzy muszą funkcjonować z zegarkiem na nadgarstku, oraz tych, którzy mogą posługiwać się umownymi określeniami „przed południem” i „po południu”. Przy czym rzeczywisty czas pracy tych drugich mógłby okazać się dłuższy niż pracujących na państwowym etacie. Tak czy owak praca determinuje postrzeganie i mierzenie czasu.

Mniej oczywiste wydaje się to, jak odczuwa się czas po zakończonej pracy. Można odnieść wrażenie, że niewielu uznałoby definicje czasu wolnego formułowane przez socjologów za oddające ich postrzeganie czasu. W opowiadaniach Nowakowskiego zaskakuje to, że ukazywani przez niego ludzie wciąż zdają się przyzwyczajeni do czasu płynnego, a nie określonego ustawowo. To znaczy do dniówki polegającej na tym, że właściwie od rana do wieczora coś się robi, ale z przerwami na jedzenie, rozmowę, papierosa, czasem małą „zaprawkę”. Dla wielu zatem sztywny podział dnia na czas pracy i czas wolny zaburza rytm życia. Oznacza bowiem w praktyce najpierw intensywną pracę, a potem właściwie nudę; choć akurat kobiety przeważnie przechodzą od prac zawodowych do prac domowych. Rozpad dnia na dwie części – pracy i nudy – tłumaczy poniekąd zagadkę rosnącego spożycia alkoholu; pije się po pracy, bo właściwie nie wiadomo, co z tym czasem wolnym zrobić.

Odmiennie sytuacja przedstawia się na Zachodzie, gdzie czas wolny wypełnia (szeroko rozumiana) rozrywka i konsumpcja, co z kolei podnosi jego wartość, a nawet czyni zeń cel pracy. Ale w epoce Benka Kwiaciarza kultura masowa, i tak zawłaszczana przez system, pozostaje mizerna. Czas wolny jawić się może, zwłaszcza młodym mężczyznom, jako pustka. Wspomniany wcześniej Zenek z opowiadania Wyjazd to abnegat, ale też, jakkolwiek brzmiałoby to paradoksalnie, ofiara czasu wolnego. Stoi oparty o płot i pluje w znak drogowy60. Gdyby został (pozostał?) „rzemiechą” w miasteczku lub się u kogoś zatrudnił, zapewne zajmowałby się swoim warsztatem, a przerwy w pracy wykorzystywał sensowniej. Podobnych przypadków – skojarzenia czasu wolnego z nudą – znajdujemy w opowiadaniach Nowakowskiego więcej. „Cholera niech weźmie wolne wieczory” – przeklina jeden z bohaterów opowiadania W wolny wieczór61. Innym razem czytamy: „dzień miał wolny, nie wiedział, co robić”62. Pracujący przy wykopach melioracyjnych Józwa też nie wie, czym zająć się po fajrancie; wieczorami siada przy oknie, gapi się w gołębnik i obgryza paznokcie63. Bywa też i tak, że zaraz po pracy ucina się drzemkę64.

Czas wolny to zatem przywilej, ale niekoniecznie najbardziej pożądany. Można by powiedzieć nawet więcej: oto ludzie wpisani w gospodarkę planową zatracają instynkt samodzielności. Z tej właśnie perspektywy warto spojrzeć ponownie na postać Józwy. Opowiadanie stawia pytanie o mentalność chłopską przeniesioną w przestrzeń miasta. Możliwa byłaby jednak i inna interpretacja. To właśnie dzięki chłopskiej mentalności Józwa odnajduje siłę, by na przekór „miastu” i „państwu” pozostać sobą, samodzielnie kształtować swój los, wypełnić czas wolny swoimi zajęciami, także pracą, która nadaje sens życiu. Na swój sposób Józwa rzuca wyzwanie nowej rzeczywistości; dowodzi, jak ważne jest posiadanie czegokolwiek na własność – gruntu, domu, a choćby i krowiny w przydomowej komórce. Tylko bowiem własność czyni z człowieka podmiot w społeczeństwie, to dzięki własności człowiek może przestać być przedmiotem w rękach władzy, która chciałaby go zaprogramować jak robota-robotnika. Lepiej nawet utracić czas wolny na rzecz własności, wymaga ona wszak stałej troski, niż pozostać najemnikiem obdarowanym czasem wolnym, z którym nie wiadomo, co zrobić – zdaje się myśleć Józwa. Z tego punktu widzenia czas wolny byłby zaledwie socjologicznym złudzeniem.

Pustkę czasu wolnego wypełnia się na różne sposoby. Przeważnie przenosi się w czas wolny zachowania charakterystyczne dla tradycyjnego czasu świątecznego. Stąd pijaństwo. O ile jednak wcześniej konsumpcję alkoholu regulowały obyczaje świąteczne i biesiadne, o tyle w epoce czasu wolnego, po fajrancie, dawne reguły przestają obowiązywać, a kultura masowa w ustroju „braków i niedoborów” niewiele dostarcza w zamian. A zatem „popijawy, odpoczynki, żarty znajomków”65.

Szczególnie młodsi mężczyźni lubią „zgrywy”, one bowiem najbardziej urozmaicają czas – w plenerze lub przy kiosku z piwem. Wręcz wyczekuje się na hasło „będzie zgryw”, przeważnie zresztą czyimś kosztem66, co wywołuje sprzeczki i bójki („za taką zgrywę nalałby porządnie tego Franka”67). W przypadku zgrywu na większą skalę używa się określenia afera („lubił takie afery68). Zgryw czy afera – to swoisty spektakl na żywo – z aktorami i publicznością, przeważnie w konwencji komediowej, niekiedy z efektami specjalnymi w postaci rękoczynów. To na swój sposób namiastka kina bądź teatru. Nasuwa się też skojarzenie z późniejszymi happeningami ulicznymi. Poza tym zgrywy prowadzą do wytwarzania się rankingów – siły, przebojowości, dowcipu. Dzięki zgrywom można się odegrać, odwrócić role, zostać cwaniakiem, znaleźć się wyżej w środowiskowej hierarchii.

Podobną funkcję pełnią gry towarzyskie. Stwarzają one okazję do bycia razem, zarazem do rywalizacji, a przy tym zapewniają dreszczyk emocji, zwłaszcza gdy stawką gry są pieniądze czy inne fanty, np. zegarki. Gra się przeważnie w karty, najczęściej chyba w oko lub „baka” (czyli bakarata), także w tysiąca. Graczy można spotkać w różnych miejscach. W cieplejsze dni, gdy popija się w plenerze, przy prowizorycznym stoliczku zrobionym z cegieł lub desek, prędzej czy później pada hasło do rozdania kart69. We Włochach widuje się graczy pod koronami akacji, kasztanów albo orzechów („pod wielkim orzechem grali w karty”70). Poważniejsze rozgrywki odbywają się w melinach, np. w lokum Lewandowskiej opisanym w Sielance. Czasem z daleka już słychać dochodzące stamtąd okrzyki: „fura!”, „oko”. Odbywa się potem hałaśliwe sprawdzanie kart, a wreszcie zwycięzca bierze pieniądze , obserwowany niechętnie przez przegranych („Szerokim ruchem zgarnął pieniądze; zebrał już przed sobą sporą kupę pomiętych papierków. Były tam piątaki, dwudziestki i parę czerwonych”71). Gry w melinach są też treningiem dla tych, którzy organizują później rozgrywki na bazarach, z myślą o łatwowiernych frajerach. Waldek reklamowany jest w Sielance przez Karalucha jako „najlepszy na Dole we wszystko”: „W numerki, sztosa, baka, co chcesz”.

Bywa, że hazard staje się nałogiem. Oto Karaluch w swoistym amoku podbija stawkę i rzuca „na ceratę niklowy płaski zegarek”, który chyba też przegra72. Oczywiście grywa się i w bardziej powściągliwy sposób, po prostu dla towarzystwa. Koślawy Karol wraz z panem Antonim oraz Bielem co niedziela rozgrywają kilka partyjek. Lubią być razem, nie słychać, by któryś podnosił głos, oznajmiając: „oko” albo „fura”73. „Grali tak dla zabicia czasu tylko, bez forsy” – czytamy w opowiadaniu Śmieszna historia74. U włochowskich badylarzy Bornów niekiedy wieczorami przysiada się w kuchni, najpierw rozprawia o uprawach i zbiorach, potem rozkłada karty, niekiedy ustala się stawkę: „złotówka za każdą brakującą setkę, złotówka też za wpadkę”75.

Wśród młodszych mężczyzn emocje porównywalne z grą w karty wywołuje bilard. We Włochach za najlepszego bilardzistę uchodzi – przynajmniej w powieści Trampolina – Zenon Morda76. Gracze spotykają się w knajpie u „Dziadka”77. Najchętniej gra się w „amerykankę” i „piramidkę”78. Bardziej fartowni gracze mogą wyróżnić się towarzysko, jak wspominany już Zenek z opowiadania Wyjazd, który zwraca uwagę „włoskimi” butami „wygranymi w bilard”79. Nawyk gry utrwala się „pod celą”. Grywa się tu w najprostsze gry, i to takie, do których samemu można zrobić odpowiednie figury czy kostki, np. z więziennego razowego chleba. W utworach Nowakowskiego najczęściej wspomina się chyba o dominie. W opowiadaniu Kwadratowy mistrzostwem w grze w domino wykazuje się Krostowaty, który gra „chytrze, z rozmysłem”, a po skończonej rozgrywce chowa domino pod swój siennik80. Z kolei pod (tytułową) celą osiemdziesiątą ósmą kości do gry wykonuje Dziobus, a Bełgot podpowiada, ile ich potrzeba („dwadzieścia osiem”)81. Przynajmniej raz wymienia się też szachy. Figury szachowe z „więziennego razowca” lepi Busio, a ich „zgrabne” kształty wzbudzają podziw82. Najwięcej emocji dostarczają jednak karty.

We Włochach w wolnym czasie można pójść z wędką nad glinianki. Mieszkańcy Śródmieścia i Pragi idą zaś nad Wisłę83. Ten zwyczaj, charakterystyczny dla dni świątecznych, rozciąga się coraz częściej i na dni powszednie. Wędkowanie to coś więcej niż hobby. Chodzi raczej o wypełnienie czasu wolnego czymś z pogranicza rozrywki i pracy. Warto odnotować, że w pierwszych tomach opowiadań ani razu nie pojawia się słowo wędkarz. Określenie rybak brzmi poważniej, a na pewno bardziej swojsko84. Można dyskutować, czy w odniesieniu do lat czterdziestych i pięćdziesiątych należy wiązać łowienie ryb z czasem wolnym. Dopiero później wędkarstwo wyraźniej nabiera rozrywkowego charakteru. Tak czy owak wędkowanie niezmiennie dostarcza tematu do rozmów, a co za tym idzie, stwarza jeszcze jedną okazję do rywalizacji i ustalania środowiskowych hierarchii85. Równocześnie łowienie ryb to zajęcie egalitarne, choć pozostające domeną mężczyzn. Nad gliniankami spotyka się zarówno chłopców, jak i starszych mężczyzn, niezależnie od wykonywanych przez nich zawodów. Kolejarz Wróbel aż do znudzenia rozprawia o połowach. „Jednego razu powiada, że dobrze biorą, następnego, że źle. I tak w kółko”86. Ale dzięki i takim doświadczeniom czas nabiera charakteru cyklicznego, a więc przewidywalnego. Czas daje się okiełznać. Podobnie można by opisać hodowlę gołębi, o czym była już mowa w rozdziale Zwierzęta (wśród ludzi). To coś więcej niż rozrywka. To namiastka pracy, próba wypełnienia wolnego czasu czymś pożytecznym, przejaw dążenia do posiadania czegoś na własność. Hodowla gołębi to zajęcie serio, nawet jeśli postronnemu obserwatorowi wydaje się tylko atawizmem.

W latach sześćdziesiątych połykaczem czasu wolnego staje się telewizor. Ten arcywynalazek XX w. uwolni wielu od brzemienia czasu. Jak już wspominaliśmy, Nowakowski rejestruje coraz powszechniejsze zjawisko oszczędzania „na telewizor”. Przeważa przekonanie, że zwłaszcza w „zimowe, długie wieczory obejrzeć coś można, rozerwać się”87.

Odmiennie niż czas wolny, który przynajmniej w epoce Tego starego złodzieja pozostaje czymś niejasnym, postrzega się czas świąteczny. Ujawnia się wtedy tradycyjny scenariusz zachowań i rytuałów. Czasu nie odczuwa się jako ciężaru. Właśnie w święta życie i czas stają się jednością. Czas świąteczny podkreśla się lepszym ubraniem i smaczniejszym jedzeniem. W każdą niedzielę Koślawy Karol goli się i wkłada granatowy garnitur z setki88. Piotr Złociarz przymierza swoje „czarne w prążki, świąteczne ubranie”89. Bornowie też pojawiają się w „niedzielnych strojach”: „on w garniturze granatowym w białe prążki, ona w aksamitnej sukni z koronką”; wydają się nawet skrępowani w tych „niedzielnych strojach”, nie bardzo wiedzą, co zrobić z „wielkimi dłońmi”, trzymają je więc „z boku, nieruchomo i ostrożnie”90. Ze świętami i niedzielą kojarzy się treściwy obiad, koniecznie z mięsem, którego na co dzień raczej brakuje. Charakterystyczne wydają się nawet rachunki Krwawej Adeli, która zapisuje, „ile jajek idzie na niedzielny obiad, mięsa”91. Właściwie wszyscy sprawiają wrażenie przekonanych, niezależnie od powszednich zachowań, że święto powinno być odwróceniem codzienności. Nie jest natomiast pewne, czy wielu zgodziłoby się na to, by święto stało się powszedniością – co zasugeruje późniejsza kultura masowa. Ale wyjątkowość czasu świątecznego poniekąd zostanie zrelatywizowana przez upowszechniający się obyczaj wyjazdu na wczasy, przeważnie pracownicze, nie wspominając już o socjalistycznych świętach masowych – Dniu Kobiet i innych świętach branżowych92.

Młodszym czas świąteczny – może poza okresem Wielkiego Postu – kojarzy się z sobotnią, wieczorną zabawą, będącą preludium niedzieli. Przykładem rozmowa chłopaka z opowiadania Powrót z jego dziewczyną: „Ładna sukienka – akurat na zabawę. W sobotę, jak pójdziemy... to będziesz w tej sukience”93. Sobotnia zabawa to usankcjonowana tradycją okazja do spotkania obu płci. To podczas sobotnich zabaw zawiązują się pary, wtedy też potwierdzają wzajemną lojalność, a odczuwany już świąteczny nastrój dodaje powagi deklaracjom. W sobotnie popołudnia i niedziele młodzież spotyka się, jeśli to możliwe, na skwerach, które przeobrażają się w place zabaw, gdzie można posłuchać modnej muzyki z głośników, postrzelać na strzelnicy, pokręcić się na karuzeli, pogwarzyć ze znajomymi, poznać kogoś. Słychać tu „chóralny śmiech”, choć zdarzają się między mężczyznami sprzeczki i docinki, szczególnie jeśli w tle widać dziewczęta94. Wówczas śmiech przemienia się w „parszywy półuśmiech”95.

Przeważnie urządza się przyjęcia w mieszkaniach, czasem w ogródkach i na podwórkach. Na sobotnie wieczory lub niedziele przesuwa się obchody imienin. Ujawniają się wtedy muzykanci, przygrywający na harmoniach lub organkach, a pobudzeni muzyką i alkoholem biesiadnicy bawią się „wrzaskliwie”96. Rozlega się „ochrypłe, imieninowe zawodzenie: Sto lat! Sto lat!”, tym częstsze, im bardziej popularne imię solenizanta97. W piętrowych kamienicach słychać „tupotania”, drażniące zresztą starszych98. W niedziele znajomi i krewni składają sobie wizyty, co tym bardziej skłania do przyrządzenia smacznego jedzenia i włożenia lepszego ubrania, nawet jeśli rozprawia się tylko o „swoich sprawach”99. Opis dość typowej niedzieli – w słoneczny, ciepły dzień – znajdziemy w opowiadaniu Człowiek z piwnicy, czyli opowieść o niezrozumieniu z końca lat sześćdziesiątych. Na podwórzu „pod rachitycznymi akacjami” stoi stół, a przy nim siedzą „ludzie z kamienicy”. Jedzą, popijają, przygrywa im tranzystorowe radio – znak postępu technicznego. Trwa w najlepsze „niedzielna biesiada”100.

Święto pozostaje świętem przede wszystkim dzięki temu, że zachowuje związek z religią. Niedziela bywa czasem żywiołowej zabawy, ale na ogół poprzedza ją udział w mszy. Przywołajmy raz jeszcze Koślawego Karola, który ubrany w granatowy garnitur z setki „z niejakim zadowoleniem” zmierza do kościoła. Ujawnia się przy tym wspominany już tradycyjny fason. Małżeństwa powinny iść do kościoła i wracać do domu razem; kobiety chętnie wtedy wspierają się na męskim ramieniu. Stąd też oburzenie żony pana Antoniego, gdy ten odłącza się po niedzielnej sumie: „Sama z kościoła? Jak to wygląda?...”101. W niedzielę odwiedza się groby bliskich102. Inna rzecz, że religijny wymiar świąt wyrazistszy wydaje się na wsi niż w mieście czy na jego peryferiach. „Trzeba do rodziny jechać, święta spędzić, jak należy, jajkiem podzielić się” – pokpiwa Zenek z Mariana, poznanego na dworcu PKS103. W tej kpinie dostrzec można też tęsknotę za czymś, co przekraczałoby powszedniość. By było jak u Gościuków, gdzie śpiewa się aż do zachrypnięcia kolędy Lulajże, Jezuniu, Bóg się rodzi104. Ale i w mieście święto, zwłaszcza wigilia Bożego Narodzenia, jest czasem wyjątkowym. Nawet dla tych, którzy „pijani całują się i przysypiają w śniegu”105. W ogóle mężczyźni stają się „religijni bardzo po wódce”106.

Wyjątkowość świąt sprawia, że niedzielny czas szczególnie doskwiera samotnym. W drodze do kościoła Koślawy Karol, wciąż kawaler, chyba już bez widoków na ożenek, przyglądając się znajomym idącym „ze swymi babami”, wzdycha: „Niedziela to głupi dzień”, a wcześniejszy animusz, towarzyszący wkładaniu garnituru z setki, zdaje się zanikać107. Niedziela to smutny dzień dla Olesia Garbusa: „Niedzielne dni jak obręcz zaciskały garbusa”108. To właśnie w niedziele najwyraźniej ujawnia się nienormalność samotności – o czym pisaliśmy już w rozdziale Wspólnota.

Powrót do powszedniości postrzega się jako nieuchronną konieczność. Każdy i tak zdaje sobie sprawę, że trzeba „wiązać koniec z końcem”109, należy „coś robić”110. Niekiedy to brak zajęcia przysparza więcej kłopotów niż sama praca. Jak choćby badylarzom Bornom: w niedziele czy inne święta są „przygaśnięci”, „tak jakby w dni wolne od zajęć pozbawieni swojej podstawowej treści”111. Młodszych jednak przesadna pracowitość śmieszy lub irytuje. Siostrzeniec Borna na „wiecznie zaharowanego” wuja patrzy jak na „spełniający gospodarskie czynności automat”112. W ogóle młodsze pokolenie wyraziściej niż starzy oddziela czas roboczy i wolny. Ale młodsze pokolenie dożyje epoki, której przypadłością okaże się odliczanie minut i sekund. Zacierać się też zacznie granica między powszedniością a świętem.

Starość

Kiedy zaczyna się starość? Chyba dość wcześnie, przynajmniej z punktu widzenia czytelnika z początku XXI w. Przy czym starzenie się kobiet i mężczyzn wbrew pozorom przebiega dość podobnie, a czynniki społeczne wydają się ważniejsze niż biologiczne. Osobna kwestia to demografia. Średnia życia mężczyzn wynosi sześćdziesiąt kilka lat, kobiet – parę lat więcej. Nie jest zatem przypadkiem, że w pierwszych tomach Marka Nowakowskiego ludzie starzy pojawiają się niezbyt często, nawet jeśli pisarza interesował wtedy najbardziej problem dojrzewania i wchodzenia młodego człowieka w wiek dorosły.

Pierwszy sygnał – ostrzegawczy – to przekroczenie trzydziestki. Jeśli do tego czasu nie określiło się jakoś swojej pozycji społecznej, nie wytyczyło własnej niszy, trzeba stanąć wobec pytania, co dalej. W Opowieści główny bohater prowadzi takie oto rozważania: „Muszę urządzić się jakoś. Już mam trzydziestkę na karku. Coraz częściej jestem bardzo zmęczony. [...] Na razie to zmęczenie ogarnia mnie na krótko, ale może też przytrzymać dłużej. Mogę w ogóle stracić glik”113. Cezura ta bywa jeszcze ważniejsza dla kobiet, tym bardziej że stygmat staropanieństwa wciąż jest dotkliwy. „Ma dwadzieścia dziewięć lat, za parę lat, jak to ludzie mówią, już stara panna” – czytamy w jednym z opowiadań114. Wczesne małżeństwa, dość powszechne w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, mają jednak swoją cenę. Bohaterce opowiadania Gonitwa, gdy zamyślona wchodzi na jezdnię w niedozwolonym miejscu, jakiś szofer ubliża: „Jak idziesz, stara gapo!”. Epitet, przypadkowy przecież, porusza ją do głębi. „Do szczętu upokorzona tym słowem – stara. I nienawiść do siebie, wściekła, gorąca jak litania. – Jak możesz tak wyglądać, tak się zapuścić, masz trzydzieści pięć lat, a wyglądasz jak poczwara, jak próchno, nic a nic nie dbasz o siebie, ty wiedźmo...”. Zaciska pięści, wbija paznokcie w dłonie, „ale nawet sprawić bólu nie może sobie”, paznokcie bowiem „połamane od prania, szorowania, od całej tej domowej roboty”115.

Okazuje się zatem, że w epoce Benka Kwiaciarza i Gonitwy już trzydziestolatkowie mają poczucie utraty młodości. Również opowiadaniom z cyklu Silna gorączka można by nadać podtytuł „Niepiękni trzydziestoletni”. Widać zarazem przesuwanie się akcentów. Bohaterowie opowiadań z drugiej połowy lat sześćdziesiątych częściej niż dotąd sprawiają wrażenie niepogodzonych z szybkim starzeniem się. Podejmują też próby opierania się starości. Z jednej strony otaczają się dostatkiem, by w bastionie wypełnionym gadżetami technicznymi – telewizorem czy adapterem – powstrzymywać upływ czasu. Z drugiej – niekiedy rozpaczliwie poszukują miłości, spontaniczności, autentyczności, jak w opowiadaniach Gonitwa i Pęcherz. Niepogodzenie z czasem i przemijaniem kończy się przeważnie porażką bohaterów Nowakowskiego.

Drugi sygnał – alarmowy – to czterdziestka. W opowiadaniach z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych czterdziestolatkowie, zarówno kobiety, jak i mężczyźni, to często ludzie już wyczerpani i zniszczeni. Przeważnie pracują od dwudziestu lat, wielu ma dorastające dzieci. Oto trzy przykładowe portrety. Grupka mężczyzn rozprawia o swoim koledze: „może i kiedyś nawet mu wychodziło z babami, jak trza, widziałem jego fotografię, miał cieniutkie wąsiki jak szydła, podchodzić mógł babom, ale teraz, czterdziestka na karku, zęby sobie sztuczne wprawił, ja tam jeszcze z zębami w porządku, czterech mi tylko brakuje, i to z tyłu, ale kiepsko mu te szczęki wprawili, ruszają się, kłapie tymi zębami jak krokodyl”116. Inny portret, też z tomu Zapis: „liczy sobie już dobrą czterdziestkę, tej wiosny zaniedbał się trochę, siwy zarost postarza go bardzo, a rzadko teraz goli się”117. Wreszcie portret kobiety: „kobieta czterdziestoletnia o wyglądzie staruszki, nieustannie narzeka, że jej chłop za małe chorobowe dostaje”118. W ostatnim przypadku pewne znaczenie może mieć zamieszkanie na „miejsko-wiejskim” przedmieściu Łodzi. Niemniej mowa tu o postaciach charakterystycznych dla epoki Zapisu. Po krótkim okresie młodości czas nabiera rozpędu. Jak w przypadku głównego bohatera opowiadania Pęcherz, też po czterdziestce, którego nachodzi chandra i „to wszystko pierwsze jeszcze raz” chciałby przeżyć119. Próby wydłużania młodości, a zwłaszcza udawania młodych, raczej śmieszą, inaczej niż kilka dekad później, gdy czterdziestolatkowie przynajmniej strojem będą stwarzali wrażenie, że upływ czasu ich nie dotyczy. Na razie mimo niepogodzenia z tempem starzenia młodzieżowej niedojrzałości nie ceni się nadmiernie. Powaga, kojarzona z wiekiem dojrzałym, może być rekompensatą za biologiczną degradację.

Momentem zwrotnym wydaje się pięćdziesiąty rok życia. Wolniej czy szybciej, w zależności od organizmu, zbliża się nieodwołalna starość. O Pawle Tasarzu z opowiadania Fujara czy jak go tam czytamy najpierw, że „dochodzi już chyba pod pięćdziesiątkę”, a za chwilę, że to „chłopina pomarszczony i nieśmiały”120. Zdarzają mu się jeszcze przebłyski młodości, dawnych emocji, popędów, szczególnie w chwilach, kiedy „mimo swej pięćdziesiątki” podpatruje wieczorem „zuchwałe nogi” znacznie młodszej żony, ale niewiele z tego wynika121. Warto podkreślić wyrażenie „mimo swej pięćdziesiątki”, wymownie wskazujące na graniczność tego czasu. Mężczyznom po pięćdziesiątce pozostaje ławeczka w parku, i to ta dla seniorów, emerycka, młodzi bowiem zbierają się „parę ławek dalej”. Wprawdzie to rozdzielenie odzwierciedla hierarchię wieku, przestrzeganą w miasteczkowej wspólnocie, ale wyraża też coś więcej – odrębność starości i młodości. Młodzi i starzy nie mają sobie za wiele do powiedzenia, przynajmniej w kwestiach najbardziej interesujących mężczyzn. Z ławki zajmowanej przez młodych rozchodzą się „cmoknięcia” za przechodzącymi dziewczynami. Z ławki seniorów słychać już tylko senne uwagi na temat przejeżdżających opodal pociągów: „Ale gnają”; „Ho, ho”122. Brzmią te komentarze jak westchnienia za minioną siłą, energią, witalnością.

Oznaki starości najwyraźniej ujawniają się na twarzach. Oto zwięzły rysopis starości, odnoszący się zarówno do mężczyzn, jak i kobiet: „pomarszczony i zarośnięty”123, „oczy okolone promieniami malutkich i ostrych zmarszczek”124, „martwe, jakby szklane, oczy”125, „żółta jak pergamin skóra, z licznymi zmarszczkami układającymi się w symetryczne wzory”126, „siwizna” pokrywająca „wpadnięte jakby trupie policzki”127, „pasemka” siwych włosów128. Kolorem starości jest ciemny ubiór, poniekąd maskujący, zacierający sylwetkę129. Starość też słychać: „człapanie”, „stukot laski”130. Tych zewnętrznych objawów starości, szczególnie widocznych na twarzach, nie tuszują kosmetyki, rzadko zresztą używane przez mężczyzn, może nieco częściej przez kobiety, ale i tak niepowszechnie, raczej nie na co dzień. Papierosy i alkohol też przyczyniają się do zabarwienia cery (o czym już pisaliśmy).

O wiele bardziej dotkliwe niż zmarszczki czy siwizna wydają się jednak wewnętrzne objawy starości, i to niekoniecznie związane z chorobą. O ile starzejąca się kobieta może zyskiwać uznanie jako babcia, pomocnica w gospodarstwie młodych, o tyle starzejący się mężczyzna staje się niemal zbędny. „Lata lecą, cholernie lecą” – konstatuje „ze złością” Tapeta131. Męską starość określa się krótkim słowem: „szajs”. Tapeta posuwa swoją samokrytykę dalej: „Koniec – taka łapa to szajs, do żadnej roboty...”132. Podobne znaczenie ma wyrażenie „stary łach”133. Sami mężczyźni cenią siłę, zdolność do pracy, zaradność, cwaniactwo, także wydolność seksualną. Gdy zdolności te zaczynają zanikać, zbliża się koniec. „Mnie ten interes można na nos i nic” – zwierza się obrazowo starszy mężczyzna młodszym kolegom, wraz z którymi oczekuje na przystanku kolejki WKD. Jeden z nich parska śmiechem: „Z tego się śmieję, że ten interes można ci na nos... i nic”. „A coś myślał, swoje lata już mam” – odpowiada „stary”134. Słabnący mężczyzna traci szacunek otoczenia, maleje też jego samoakceptacja. Bywa, że mężczyźni niepogodzeni ze starzeniem demonstrują choćby i gołosłownie swoją potencję135. Niekiedy podobnie postępują kobiety, np. wdowa z opowiadania Życiorys, „łapczywie rozkoszująca się życiem przed swoją starczą końcówką”136.

Starość ma jednak niejedno oblicze. Z późnym wiekiem najczęściej kojarzy się zniedołężnienie. W opowiadaniu Trzyczwartak spotykamy „staruchę”, która przesiaduje na schodkach przed domem, kołysze się miarowo, wodzi za przechodniami „upartym wzrokiem”, ale nie poznaje już wnuków, co zresztą rozśmiesza Trzyczwartaka: „Babka! Ona nawet wnuków nie poznaje!”137. Jej życie to już tylko wegetacja138. Na przeciwległym biegunie znalazłby się Dziadek z włochowskiej knajpy, którego spotykamy w opowiadaniu Fujara czy jak go tam, a także w powieści Trampolina. Wiekowy, „liczy sobie dobrze po sześćdziesiątce, ale bardzo jest krzepiasty”, co udowadnia uczestnictwem w walkach na rękę. Niewielu udaje się go pokonać, „tylko Stasiek kładzie go, a też z trudem niemałym...”139. O krzepkości wspomina się również w odniesieniu do kobiet („Nie stara jeszcze baba i krzepka”140). Krzepkość w podeszłym wieku zwraca uwagę, budzi zaciekawienie i respekt. Akcentowanie krzepkości świadczy zarazem o tym, czego się oczekuje i co się ceni. Tym czymś jest siła i wydajność. Niemniej docenia się to, czego brakuje młodym, np. „starczą wyrozumiałość w traktowaniu wszystkiego”141.

Nie oznacza to, by ludzie starzy i zniedołężniali wypadali poza nawias wspólnoty, nawet jeśli wzbudzają czasem żarty bądź kpiny. I w tym wypadku można dostrzec działanie (niepisanego) kodeksu wspólnotowego. Jeśli pozostawało się częścią wspólnoty, przestrzegało jej reguł, zasłużyło na szacunek w oczach krewnych i znajomych, odrzucenie wydaje się mało prawdopodobne, choć zapewne wiele zależy od indywidualnej wrażliwości. Wspominany już przypadek Dziobatego z opowiadania Wilk, który pozbywa się swej żony inwalidki, wydaje się odosobniony, choć jest groźnym memento142.

Oto trzy znamienne przykłady opieki nad starymi. Pierwszy z nich daje Koślawy Karol, zatroskany o starego ojca. Ten „reumatyczny i senny starzec” większą część dnia spędza w łóżku ustawionym w kuchni. Wieczorami przywołuje syna do siebie stukaniem laski w ścianę: „Chodź, chodź, Karolek, na chwilę...”. „Spod pierzyny wychyla łysą, świecącą czaszkę. Mówi niewyraźnie, trzęsie się. – Jak tam w mieście?...”. I Karol cierpliwie opowiada143. Kolejna ilustracja to monolog bohatera opowiadania Źle zorganizowane: „Mój ojciec już dwa lata na emeryturze i wcale na bezczynność nie narzeka, całymi dniami śpi albo w ogonkach stoi po mięso, mleko, bardzo to lubi, raz w tygodniu na zebranie emerytów, lubi też do ubezpieczalni się wybrać, a to reumatyzm, a to serce, nogi, w tym wieku wszystko po trochu nawala, więc lekarz nie wyrzuci, tam tacy jak on wysiadują i o chorobach rozmawiają”144. Wyczuwa się ciepło uczucia, ale i chłodną rachubę. Stary ojciec jest użyteczny jako uczestnik kolejek, na które młodszym nie starcza czasu i cierpliwości.

Wreszcie trzeci przykład, mniej spodziewany, to złodziej Wygibus przygarniający skapcaniałego Wrotka w imię wspólnickiej lojalności145. Stajemy tu zresztą wobec interesującej kwestii. Gesty opiekuńcze, na które zdobywają się bohaterowie Nowakowskiego, to wyraz sentymentu, może nawet miłosierdzia, czy raczej poczucia obowiązku? Nie widać oznak nadmiernej tkliwości. Trzeba jednak pamiętać, że ci ludzie nie nawykli do przesadnego okazywania uczuć. Może nie decydującym, ale dość istotnym czynnikiem wydaje się kalkulacja. Opieka nad starszymi to ubezpieczenie na wypadek, gdyby samemu się zaniemogło. Im poważniej respektowany jest obyczaj opieki nad starymi, tym większe szanse, że w razie potrzeby samemu uzyska się pomoc. Innymi słowy – opłaca się świecić przykładem. Wygibus postępuje jak przyjaciel, ale też kieruje nim instynkt samozachowawczy. A o tym, że sam sentyment wobec starych może nie wystarczyć, przekonuje jeszcze jeden epizod z opowiadania Ożenili... Gdy Koślawy Karol uzgadnia z Maryśką coś w rodzaju (niepisanego) kontraktu przedmałżeńskiego, zastrzega, że jego ojciec „wiele nie potrzebuje... opierunek i trochę żarcia”, „w ogóle długo nie pociągnie”146. Bynajmniej nie zdradza niedostatku synowskich uczuć. Demonstrowany przez niego życiowy racjonalizm to raczej przejaw przystosowania do codzienności. Ludzie, którzy muszą oględnie wydatkować energię, nie mogą nie kalkulować. Wydaje się też, że takiego właśnie życiowego racjonalizmu oczekują od mężczyzn kobiety.

Na co dzień historia nie wzbudza szerszego zainteresowania. Przechowuje się co najwyżej pamięć o przodkach, rzadko dalej niż do drugiego pokolenia wstecz. Ma się też wiedzę na temat wspólnoty, w której się funkcjonuje, sprowadzającą się na ogół do informacji o tym, kto, gdzie, od kiedy, z kim. Z kolei wspomnienia własne częściej się wypiera, niż odtwarza i roztrząsa. Przeważa teraźniejszość. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy zapotrzebowanie na wiedzę o przeszłości rośnie. Wzrasta więc autorytet dysponujących nią ludzi starych, szczególnie w tych środowiskach, w których raczej się nie czyta i nie pisze – co tym bardziej każe docenić wartość pamięci. Gdy zanosi się na dintojrę na Czerniakowie, młodzi otaczają najstarszych urków. „Odległa młodość” wypełza na pomarszczone oblicze „zramolałego Kundziela”, zwanego Dziadkiem, i ożywia „załzawione oczy”: „A w ogóle... czasy były kiedyś i lepsze, i gorsze. Na ten przykład trypra nie tak łatwo leczono...”. Wzbudza śmiech młodzieży ta opowieść, śmiech nie kpiarski, ale porozumiewawczy, męski, wspólnicki; stawiają Dziadkowi „jeszcze jedno jasne”147. I tak oto nawet na zapadłym Czerniakowie starsze pokolenie przekazuje depozyt wiedzy pokoleniu młodszemu. Wiedzy specyficznej, wypaczonej, ułomnej, lecz ujawniającej przecież prawdziwą historię. W ogóle sam fakt, że starego Kundziela nazywa się Dziadkiem (a niejedyny to przypadek), świadczyć może o tym, że ma on zapewnione miejsce we wspólnocie niczym w rodzinie148. Starzy jako dysponenci wiedzy o przeszłości stają się strażnikami zwyczajów, a przy tym nieformalną instancją odwoławczą w razie nieporozumień i konfliktów. Chronią szczególnie dwie fundamentalne zasady: uczciwość w interesach oraz niekapowanie.

Do kiedy owi strażnicy zwyczaju i honoru zachowują swój autorytet? W epoce Tego starego złodzieja wciąż odgrywają istotną rolę, wpływają zarazem na postrzeganie starości. Czytając kolejne tomy opowiadań Marka Nowakowskiego, można odnieść wrażenie, że zasady wspólnotowe ulegają erozji, bodajże najszybciej w latach siedemdziesiątych; przykładem Pracusie. Zaważą na tym różne okoliczności. Migracje przyczyniają się do wymieszania środowisk. Stawką stają się większe pieniądze, silniejsza też jest pokusa nielojalności. Poza tym pokolenie wyżu demograficznego poczuje swoją siłę i będzie szukać odniesień raczej w młodzieżowych subkulturach niż opowieściach rozmaitych „Dziadków”. A co może ważniejsze, z nieznaną chyba dotąd siłą ujawni się brutalna bezideowość. Jak trafnie ujął tę kwestię Tomasz Burek, owi „pracusie” „właściwie serc ani sumień już nie mają, tylko trochę inteligencji, która pozwala im żerować na frajerstwie większych niż oni sami nędzników czy nieszczęśnic”149.

Jeśli chodzi o samego pisarza, wyczuwa się jego rosnące zainteresowanie starością już w opowiadaniach z cyklu Silna gorączka. Symboliczną postacią staje się Gospodyni Eugenia, właścicielka domu, w którym narrator zamieszkuje wraz ze starzejącymi się rodzicami przy ulicy Zachodniej (Dziupli)150. Gospodyni za młodu była sekretarką w wydawnictwie Gebethnera i Wolffa. Zachowała listy, rękopisy, fotografie. A także mnóstwo anegdot z życia Prusa, Sienkiewicza, Or-Ota. Czasem staje „na progu” i „zaczyna te swoje mowy, wspominania”. A i młody pisarz odwiedza ją w poszukiwaniu literackich skarbów151. Inna intrygująca staruszka to ciotka „szkolnego kolegi”: choć „dobiega siedemdziesiątki”, „dużo czyta”, warto z nią dyskutować „o Blasco Ibanezie i Stefanie Zweigu, ich książki ona uwielbia”. W konwencji charakterystycznej dla Silnej gorączki, ironicznej i autoironicznej, narrator snuje swoje rozważania: „Lubię te staruchy”; „Tak, ze staruchami zabawa. Takie pomarszczone woreczki, papierowa skóra, wątrobiane plamy na dłoniach, pliki wyblakłych listów powiązanych wstążeczkami lila, te listy pisane kaligraficznym maczkiem, staruchy pokazują chętnie swoje fotografie z młodości, ładne, rosłe dziewoje z grubymi warkoczami, zapominają zaraz, i od nowa pokazują listy, fotografie, uśmiechają się wstydliwie, oczy dziecinne, zamglone, brązowymi palcami wodzą po listach, muskają fotografie”152. Dla pisarza te wszystkie spotkania i rozmowy, wykorzystywane w literackich przetworzeniach do refleksji nad sensem historii, stają się w końcu miarą, wedle której można oceniać postawy i zjawiska teraźniejsze. Nie ma tu idealizacji starości, ale jest ciekawość – która prowadzi Nowakowskiego, nim jeszcze sam ukończy trzydzieści lat, do postawienia pytania o ciągłość kultury153.

Realna wartość starości pozostaje jednak ambiwalentna. Docenia się ją w chwilach szczególnych. Na ogół ma się też poczucie, że starym – szczególnie we własnej rodzinie – należy się opieka. Lecz to sprawność, zaradność, tężyzna budzi uznanie, przynajmniej wśród mężczyzn. Z tego punktu widzenia najlepszy wiek to chyba od 20 do 40 lat, gdy już przestaje się być młokosem, a jeszcze nie odczuwa dokuczliwych objawów starości. Tempo starzenia się kobiet i mężczyzn byłoby zatem zbliżone, przynajmniej w epoce Tego starego złodzieja i Zapisu. W przypadku kobiet ma ono związek z wygasaniem płodności, w przypadku mężczyzn – ze słabnięciem potencji, zanikiem siły, malejącą sprawnością. Oczywiście wiele zależy od trybu życia, a pewnie i od genów. Niemniej dla jednych i drugich pięćdziesiąty rok życia to granica, za którą zaczyna się niepewność. „Sam nie wiem, co ze mną będzie w tych latach” – konstatuje ślusarz Pieniążek, rozmyślając o swoim ojcu154.

Nie widać raczej prób maskowania starości. I to nie tylko dlatego, że brakuje kosmetyków czy ubrań, które zapewniłyby quasi-młodzieńczy kamuflaż. Przeważa postawa pogodzenia się z przemijaniem jako jeszcze jednym prawem natury. Stąd też może aż nadmierna intensywność przeżywania młodości, zwłaszcza przez mężczyzn.

Nasuwa się i ogólniejsze pytanie: pogodzenie się ze starością, a co za tym idzie z przemijaniem, to wyraz bezradności czy postawy metafizycznej? Poprzestańmy tu na skromniejszej refleksji. To codzienność determinuje postawy. Raczej brakuje czasu, by przyglądać się sobie czy analizować samopoczucie. Lekceważy się nie tylko objawy starzenia, ale też symptomy chorób. Aż przychodzi chwila, gdy trzeba sobie powiedzieć: „Wiem dobrze, że moje miechy to szajs...”155. Nie miejmy złudzeń. Ostatecznie starość, szczególnie starość mężczyzn, nie jest tu niczym więcej jak „szajsem”.

Przemijanie

Istnieje ukryta siła, która rządzi prawami przyrody, czasem, życiem człowieka. Bohaterowie Nowakowskiego wyczuwają jej działanie, choć miewają trudności z jej określeniem czy nazwaniem. Przykładem może być powracające wyrażenie „zrobiło się”. Jak w opowieści Maryśki o mydlarzu, który odznaczał się zdrowiem – o czym ma świadczyć choćby to, że „wypić lubiał” – „i zrobiło mu się coś w środku”156. Podobnych wyrażeń znajdziemy więcej: „Była zabawa – nie ma zabawy”157; „Był kozak – nie ma kozaka”158; „Był chłop. Nie ma chłopa”159; „Tak – był chłop... nie ma”160; „Zasnął na schodkach i wypadł”161; „Taki był zdrów. Taki... I nie ma go już”162; „Pewnie rak. Wszystko rak”163; „Takie to życie”164; „Po prostu tak musi być”165. Niełatwo rozszyfrować te wyrażenia, nawet jeśli uznać, że przynależą one do mowy potocznej i powtarzane są jako obiegowe powiedzonka. Kryje się jednak za nimi wyobrażenie jakiejś anonimowej siły, niepojętych praw natury, ukrytych mechanizmów, które wpływają na losy ludzi niezależnie od ich woli. Raczej coś się przydarza ludziom, niż dzieje za ich sprawą. Niechętnie zatem powraca się do tego, co było, i unika rozważań o przyszłości. Nasuwa się tu skojarzenie z Chłopami Władysława Reymonta, gdzie też powracają określenia w rodzaju „zmarło mu się”.

Owo „zrobiło się” wiele też mówi o postrzeganiu chorób i ułomności. Ludzi chorych, okaleczonych, bez kończyn spotkamy w opowiadaniach Nowakowskiego wielu. Zastanawia postrzeganie chorób, a szczególnie to, czy nastawienie do chorób się zmienia między epoką Tego starego złodzieja a późniejszymi dekadami. Przeważa poczucie daremności wysiłków czy w miarę możności podejmuje się walkę? Rezygnacja czy bunt? Odpowiedź okazuje się niejednoznaczna, o czym świadczą przynajmniej dwa teksty, na których warto przez chwilę skupić uwagę.

Sięgnijmy najpierw po opowiadanie Tutejszy Meresjew, tytułem nawiązujące do lotnika sowieckiego Aleksego Meresjewa, który mimo utraty nóg nadal pilotował myśliwce, co opisał Borys Polewoj w Opowieści o prawdziwym człowieku. Meresjew z Włoch też utraci nogi, a czy zdoła przezwyciężyć ułomność166? Oto krótki życiorys typowy dla Włoch: lata czterdzieste, czas okupacji i pierwsze lata powojenne, ojciec – palacz parowozowy, sam wychowujący trzech synów, najbardziej dumny z Najstarszego, „od początku z zadatkami na kozaka”, wkrótce brawurowego „kiciarza” rozpruwającego niemieckie transporty z zaopatrzeniem. „Dobrze szła mu wagonowa kanada i dzięki temu całkiem nieźle żyła cała rodzina, już w drugim roku wojny dobudowano do domku-pokraki dwie izby i ganek”. Po wojnie Najstarszy nie wycofuje się z „kolejowej roboty”. Nadal wszak przejeżdżają transporty, „teraz radzieckie i polskie z okupowanych Niemiec”. Ale ryzyko rośnie. Zdobyczny towar Najstarszy przechowuje w ogródku u swojej kochanki Plum-Pudding; tak ją nazywa, bo bardzo lubi „ten unrrowski smakołyk”. Któregoś dnia o świcie zmierza „kaliskim torem piękny transport”, „blacha cynkowa, przyrządy optyczne, coś tam jeszcze”, jak podszeptują „blatni kolejarze”. Transport dobrze zabezpieczony, wagonowe drzwi nie chcą ustąpić, Najstarszego dostrzegają konwojenci. Wspólnicy umykają, a Najstarszy, nie wiedzieć czemu, zamiast zeskoczyć, wdrapuje się na dach i biegnie do tyłu, przeskakując z wagonu na wagon. Gdy zbliża się do ostatniego wagonu, pociąg zarzuca na zakręcie. Najstarszy upada „między wagony na tory”. Wychodzi „z tego z życiem, ale bez nóg, jedna obcięta powyżej kolana, druga w połowie łydki”.

Tu zaczyna się historia choroby. W szpitalu Najstarszy wyje całymi nocami. Po powrocie do domu zdaje się spokojniejszy: „dłonie złożone jak do pacierza”, tak leży kilka miesięcy. By go rozruszać, bracia i ojciec opowiadają mu „różne rzeczy”, także o Plum-Pudding – „ona właśnie po ślubie”. Twarz Najstarszego pozostaje nieruchoma, „palce splecione jak do pacierza” nie drżą nawet. Znajomi stolarze robią mu kule, „nic forsy” nie chcą. Najstarszy wstaje z łóżka, posuwa się na kulach niezgrabnie, męczy się szybko, ale nie rezygnuje. Z „kolejowych wypadów” ma „trochę odłożonych dolarów”, jeździ taksówką do technika na przymiarki, ten przygotowuje „protezy lekkie, zgrabne, aluminium i drewno”. Znów mozolne ćwiczenia, kikuty puchną, obcierają się do krwi.

Mija rok. Pierwszy raz wychodzi na ulicę. Obojętnie pozdrawia starych znajomych, „z kolejowych jeszcze czasów”. Zaczyna nawet dorabiać „w stolarskiej spółdzielni”, mało kto już zwraca na niego uwagę, chodzi „tak lekko i szybko, te protezy też niezbyt głośno skrzypią”. Kobiet unika, co najwyżej zachodzi „za cegielnię do tych puszczalskich”. Ale gdy dostrzega Plum-Pudding wracającą z mężem z kościoła, kołysze nim jak podciętym drzewem, „choć ani łyka wódki nie wypił”, później w domu ciska protezami i klnie, „taki kadłubek raczkujący jak dziecko, ręce wielkie, żylaste, kurczowo wspiera się nimi, sunie po podłodze, przewraca się, podnosi się upiorny kadłubek”. Bracia przerażeni, postarzały z biegiem lat ojciec grzeje się „przy kuchni zdziecinniały, beztroski”167.

Historię Najstarszego można odczytać na wiele sposobów. Ujawnia się solidarność kumplowskiej wspólnoty: stolarze strugają za darmo kule, dawni znajomi witają powrót Najstarszego na ulicę z rozrzewnieniem, choć każdy żyje już swoim życiem. Objawia się ojcowska miłość, choć to dorosły syn powinien opiekować się starym ojcem, a nie na odwrót. Wspólnota okazuje się solidarna, ale oczekuje normalności i raczej nie przyzwala na użalanie się nad sobą. Nagradza próby powrotu do sprawności. Choremu pozostaje wewnętrzne przeżywanie choroby. Jego bunt ma charakter introwertyczny, prowadzi wręcz do autoagresji. Nie znamy dalszych losów Najstarszego, lecz możemy domniemywać, co mogłoby się zdarzyć: zapewne powrót do wegetacji, skrywanie emocji, schodzenie ludziom z oczu, i to pomimo ich życzliwości.

Realistyczna prawda o człowieku mogłaby zatem wydawać się okrutna: przewlekła choroba, a tym bardziej trwałe inwalidztwo pozbawia mężczyznę jego męskich przymiotów. Nie odbiera człowieczeństwa, może je nawet uwzniośla, ale skazuje jednak na życie obok. Pozostaje co najwyżej ciche bohaterstwo, jakim jest już sama próba przetrwania. Dzięki tej odwadze można z czasem zyskać status powiernika, pośrednika czy pocieszyciela – jak Cesiek Kulas opisany przez Marka Nowakowskiego w Powidokach. Realizm, o którym tu mowa, nie jest ani konwencją, ani wyrazem znieczulicy. Okaleczenia i schorzenia jeszcze długo po wojnie są tak częste, że nie budzą głębszych refleksji168. Widok ułomnych utrwala ogólne przekonanie o kruchości życia i nieuchronności przemijania.

Oczekiwania jednak rosną. Oto inny zapis choroby – w opowiadaniu Sarkoma. Czas i miejsce akcji: dzielnica nowych bloków w Warszawie, początek lat sześćdziesiątych. Jak może pamiętamy z wcześniejszych rozdziałów, Gościukowie, prywatni sklepikarze, przetrwali „wszystkie domiary, komisje i inspekcje”, dorobili się nawet, budzą zazdrość konkurentów169. Wszelkie nadzieje Gościukowie pokładają w jedynaku, który studiuje na politechnice, ma niezłe wyniki, a w zamian dostaje, czego tylko zapragnie: „najdroższe farmerki Lee”, rakiety tenisowe, elektryczną maszynkę do golenia marki Philips. A chciałby jeszcze skuter. Rodzice ustępują, „co tam dziecku odmawiać”, już mają kupować lambrettę. Jesienią chłopak zaczyna „narzekać na rękę, boli nad łokciem”. Może podczas gry w tenisa nadwyrężył ścięgna? Rodzice wysyłają chłopaka do Krynicy. Chłopak wraca po tygodniu, „jeszcze marniej wygląda”. Gościukowa „od razu w płacz”, a i Mietek Gościuk coraz bardziej zaniepokojony. Idą z jedynakiem „do specjalisty, takiego profesora od prześwietleń kości”. Profesor, siwiutki staruszek, mruczy „coś po łacinie”, ogląda klisze, wreszcie gwiżdże cienko. Gościuk „kładzie na biurku pieniądze, pięćset kładzie”, wtedy profesor pociąga Gościuka za rękaw i szepcze: „podejrzewam sarkomę, jest to rak śródbłonkowy kości, przypadek występujący u młodocianych”. Konsultacja u drugiego profesora, chirurga; ten przestrzega przed niebezpieczeństwem przerzutów. Jedynak jeszcze chodzi, ale „ledwie, ledwie”. Gościuk nie szczędzi pieniędzy. Ponowna konsultacja, zagraniczne leki z bazaru, najlepsze jedzenie... Po Nowym Roku, „dokładnie trzeciego stycznia”, „już po wszystkim”. Gościukowa nie odchodzi od zwłok syna i wciąż zawodzi, „pamiętacie, jak ten kapuśniak zrobiłam, i jadł, i smakowało mu, trzy dni temu ten kapuśniaczek zrobiłam”. Czuwają nad nią Gościuk z bratem. A gdy świta, Mietek zaczyna mówić do siebie: „sto dwadzieścia tysięcy mnie ta sarkoma kosztowała, sto dwadzieścia, i na nic”. Nastaje „jasny dzień”, „zimno paskudnie, w koksiaku wygasło, a przy drzwiach na ścianie widać te kreseczki narysowane, co to chłopak mierzył się i swoją wysokość oznaczał...”170.

Natrafiamy i w tym opowiadaniu na wiele tropów interpretacyjnych: zawiść sąsiadów, choć nie bezwzględna, ustępująca na koniec współczuciu, bardziej zresztą motywowanemu lękiem niż miłosierdziem; nieporadność wychowawcza rodziców wobec syna, oddalającego się od rodzinnych tradycji, zafascynowanego tym, co podsuwa zachodnia kultura młodzieżowa (dżinsy, skuter, markowe gadżety). A przede wszystkim jeszcze jeden wariant postawy wobec choroby. Gościukowie nie rezygnują, bo mają pieniądze. I oto odkrywają rzeczywistość nieoficjalną. Prywatni lekarze, nieformalne opłaty, łapówki, pokątne zakupy, leki z bazaru. Choroba prowadzi do ujawnienia mechanizmów społecznych. Trzeba szukać tzw. dojść. Można liczyć na siebie – na swoje pieniądze. Bilans zmagań Gościuków okazuje się żałosny: utrata syna, oszczędności, nadziei. To właśnie takie doświadczenia – z życia własnego i innych – skłaniają do tego, by być ostrożnym i poprzestawać na powszedniości. Gościukowa, przygotowując kapuśniak dla syna, próbuje tym gestem, na miarę jej zdolności i wyobraźni, zakląć rzeczywistość – wstrzymać czas, odepchnąć przyszłość.

Zwracaliśmy już uwagę, że przynajmniej w epoce Tego starego złodzieja i Benka Kwiaciarza czas nasuwa skojarzenia z zastałą wodą w stawie. Śmierć jest jak kamień rzucony w tę znieruchomiałą toń. Zaburza czas, rozchodzą się echa, lecz wkrótce woda znów nieruchomieje. Zobaczmy, jak tu się umiera.

Przykład pierwszy – śmierć „chłopa tej nowej z przeciwka”. Umiera „nagle”, chyba we śnie. Zjawiają się zaalarmowani przez „tę nową” sąsiedzi. Nieco „zaprawiony” krawiec Skarbeńko orzeka krótko: „Wykitował! Musowo, że wykitował”. Odbywa się badanie przy użyciu latarki, które nie pozostawia złudzeń. „Ta nowa” w milczeniu naciąga „kołdrę na głowę nieboszczyka”. Sąsiedzi rozchodzą się „ociężale”, dom „zasypia”. Rankiem „najęte baby” przystępują do obmycia nieboszczyka. Wkrótce podjeżdża samochód karawan, o „kaszlącym” silniku i „zalatujący” benzyną. W drzwiach znów tłoczą się sąsiedzi. Podczas znoszenia po schodach trumny ozdobionej „żałobną blachą” rozchodzi się „ostry trupi smród”. Tu i ówdzie słychać szepty: „Młody był chłop. I jak wyglądał... Samo zdrowie”. Widać stroje żałobne, wśród nich „czarną, trochę wytartą na przodzie, aksamitną sukienkę” Wasiakowej. Tragarze ustawiają trumnę w samochodzie, a następnie siadają po jej bokach, „szeroko rozstawiwszy nogi”. Karawan wyjeżdża z podwórza, odprowadzany przez zaintrygowane nim dzieci oraz psa. W czynszówce unosi się jeszcze przez jakiś czas „trupi zapach po nieboszczyku”. Krawiec Skarbeńko uchyla kapelusza na widok Benka Kwiaciarza: „Ćwiarteczka akurat na zaprawkę?”. Ale Benek woli sam pójść do kiosku z piwem, nie lubi pić z krawcem171.

Śmierć Kwadratowego. Po raz kolejny trafia „pod celę”. Z dnia na dzień narasta w nim narkotyczny głód wolności. Postanawia, że „to wszystko zacznie się dziś wieczorem”. Przypomina sobie stare sposoby więziennych połykaczy: „chwytają w dwa palce... i szybkim ruchem do ust”, jak gęsi. „Wyjmiemy żelastwo, panie bratku, i znów... fiut, pod celę” – diagnozuje naczelny lekarz. „Gówno wrócę” – mamrocze Kwadratowy. „Walcz, może przyspieszą sprawę, może dadzą wariackie papiery... Walcz” – zachęca Władeczek, pacjent ze szpitalnej celi. Kwadratowy wyciąga „pręcik” z łóżka. A po „pręciku” dni zlewają się z nocami. Duszne sny. Matka bierze się pod boki i powiada: „Wszystkie łyżki wyjadłeś”. Z tej ciemności udaje mu się tylko na chwilę wydostać. Z trudem sięga po hak okienny, wykrzywiony i zimny, połykanie nie idzie łatwo... Ostatnia noc. Obok tylko Kubuś Stopkarz, posługacz. Chude palce Kwadratowego bębnią w poręcz łóżka, ale „cicho, prawie niesłyszalnie”. Pochyla się nad nim Kubuś: „cała ciurma trzęsie się o tobie”. Ale Kwadratowy nie chce pocieszeń. Kubuś wychodzi, zabierając „tę ładną wiśniową lufkę”, którą podesłał Kwadratowemu Dziobus z pojedynki. Nad ranem ciało Kwadratowego zostaje okryte prześcieradłem i ułożone na noszach. Siwy posługacz szoruje podłogę. Kubuś zapala papierosa i osadza go w wiśniowej lufce. „Tak – był chłop... nie ma”. „Wykitował” – oznajmia współwięźniom. „Szkoda chłopa” – wzdycha Major. „To był największy połykacz” – dorzuca, zdaje się, Władeczek172.

Śmierć murarza. Początkujący lekarz, pierwsza praktyka „na dalekim przedmieściu Łodzi”, „miejsko-wiejska zabudowa”, bez kanalizacji, kaczki taplające się w bajorach, pejzaż ponury, brak latarni, „co drugi dom to melina z wódką”. Pacjent, tutejszy murarz, już „na wykończeniu”, wypisany ze szpitala, żona chce, żeby umarł w domu. Przychodzą sąsiadki, podpytują i same opowiadają o swoich „sprawach rodzinnych, weselach i pogrzebach”. „I w tym życiu, toczącym się jak zawsze, on, ten dogorywający na uremię człowiek, niegdyś głośny w okolicy rozrabiaka i pijak, z zawodu murarz, o powyżeranych wapnem dłoniach, silny niegdyś jak lew, teraz szkielet, żółto obciągnięty skórą, spoglądający nieruchomo przed siebie”. W ostatnią sobotę czerwca początkujący lekarz ma iść do niego z wizytą, ale tego właśnie dnia dostaje depeszę z Warszawy od narzeczonej, „kupiła bilety do teatru, coś Shawa, zdaje się, chyba Profesja pani Warren”. Lekarz „zadurzony po uszy”, trochę też zazdrosny, bo wielu kręci się przy niej adoratorów, nie idzie „na tę daleką wizytę z zastrzykiem przeciwbólowym”, lecz jedzie do Warszawy. Wraca w poniedziałek, zdenerwowana urzędniczka w ubezpieczalni już w progu oznajmia, że dzwonili krewni murarza, trzeba zaraz jechać. W ogródku „ścieżka świeżo wysypana piaskiem, okna zasłonięte, w sieni podłoga czysto wyszorowana”. Mężczyźni gromadzą się przed gankiem, „w kuchni gęstwa bab”, które na widok lekarza zaczynają biadolić: „Likorz, likorz, na nich kary boskiej nie ma, żeby prywatnie, to co innego. Dopiero teraz pan likorz przyjechał”. Murarz leży „spokojnie na łóżku”. „Uczesany starannie, ogolony, paznokcie obcięte... Już przysposobiony do pogrzebu”. Żona nieboszczyka przystaje obok łóżka i mówi „monotonnym głosem”: „W niedzielę to było, pod wieczór gorzej się poczuł, no bo pan likorz nie dał mu tego zastrzyka, a z południa jeszcze nieźle się czuł, całkiem dobrze, zupy trochę pojadł, a pod wieczór nagle mówi do mnie, matka, coś mnie pięty swędzą i tak mi nijako, poleciałam do kuchni kompres z octu zrobić, wracam, Józek, mówię, a on nic, biorę go za rękę, ręka opada jak drewno...”. Płacze, a za nią zawodzą sąsiadki. Mężczyźni spoglądają złowrogo, na czele szwagier zmarłego. Pijany, inni też po wódce. Lekarza ogarnia strach, znów pochyla się nad zmarłym. I wtedy przychodzi mu do głowy fortel. Składa nieboszczykowi dłonie, zaplatając palce jednej dłoni z palcami drugiej. Klęka przy łóżku i trochę drżącym głosem zaczyna recytować antyfonę, choć od czasów ministrantury nie miał przecież „z tym nic wspólnego”. Przycicha, a po chwili „nabożny chór” powtarza słowa modlitwy. Spocony ze strachu lekarz rozgląda się, widzi „Pełne oddania spojrzenia kobiet”. „I mężczyźni w kuchni tak wstydliwie pospuszczali głowy”. Gdy wychodzi, rozstępują się „z szacunkiem”. Odtąd, gdy ktoś w okolicy zachoruje, chcą tylko „tego likarza, co to jak ksiądz...”173.

Śmierć Bartkowiaka. Biuro projektów, dyrektor romansuje z „Mariolą z hali maszyn”, zabiera ją w delegacje. Tym razem jadą dyrektorskim fiatem 125 na budowę ośrodka wczasowego nad jeziorkiem, sto kilometrów od Olsztyna, w towarzystwie inżyniera Bartkowiaka, autora projektu owego ośrodka. Bartkowiak jest nieco skacowany po wczorajszym zakupie wędki od kolegi z pracy za 120 zł i ćwiartkę (knajpiany „rachunek mieścił w sobie przynajmniej ze trzy spinningi”). Dyrektor w „siódmym niebie, wpatrzony w Mariolę jak w obraz: taka słabość chwyciła go na stare lata, że nawet przy ludziach nie stara się tego ukrywać”. W przypływie dobrego humoru obiecuje Bartkowiakowi talon na skodę. Zaraz po przyjeździe idą nad jezioro, Mariola „tylko w skąpym kostiumie kąpielowym, ledwie to i tamto okrywającym”. Bartkowiak pożycza łódź, wypływa na jezioro, parę razy zarzuca zakupioną wędkę, ale szybko nudzi mu się łowienie. Zaczyna „popisywać się przed Mariolą” i „chodzić na rękach po dziobie łodzi”. Dyrektor śmieje się serdecznie, Mariola oklaskuje go „jak w cyrku”. Łódź się chybocze, Bartkowiak traci równowagę, wpada do wody, wypływa, znów idzie na dno. Wszyscy myślą, że nadal się popisuje, tym razem nurkowaniem. Wreszcie dostrzegają, że tonie. Dwaj robotnicy z budowy rzucają się na ratunek. Na darmo. W biurze projektów szok. „Facet był zdrowy, nigdy na nic nie narzekał i tak nieoczekiwanie przeniósł się na tamten brzeg”. Do żony Bartkowiaka wyrusza delegacja, z dyrektorem na czele. Najpierw spotykają synka, bawiącego się przed domem. Dyrektor pochyla się nad nim i zaczyna tłumaczyć: „Widzisz, tata łowił ryby na jeziorze i coś mu się stało...”. „Chyba się utopił. Musisz mamę na to jakoś przygotować” – dorzuca sekretarka. Na ganku pokazuje się żona Bartkowiaka. Chłopak „wali od razu”: „Mamo, tata się utopił!”. Chwiejącą się Bartkowiakową chwytają pod ręce. Jeszcze wiele dni po pogrzebie „przychodzą interesanci, faceci z budownictwa, inspektorzy różni i pytają: – A gdzie Bartkowiak?”. „Utopił się...” – odpowiadają projektanci. „Gdzie?”. „W Zimnej Wodzie. Oni w śmiech: – Nie wygłupiajcie się! – A to po prostu nazwa tego jeziora. Zimna Woda”174.

Trzeba jeszcze wspomnieć o próbach samobójczych. Mietek Gościuk z bratem Zdziśkiem czuwają, by Gościukowa „coś złego sobie nie zrobiła”. Ale i na Mietka trzeba baczyć, by „coś się nie stało”175. Bartek z opowiadania Artyści truje się gazem w swojej kawalerce na Nowym Mieście, „podobno chciał ratować się, bo znaleźli go przy kuchence gazowej z dłonią zaciśniętą na kurku, widocznie chciał gaz zakręcić, ale już nie mógł”176. Z jednej strony to samobójcze myśli z desperacji, z drugiej – demonstracja samobójcza jako quasi-artystyczna poza177.

To różne śmierci. Na skutek choroby, wypadku, głupoty, z przyczyn naturalnych lub nieokreślonych. Od cichej, jakby wstydliwej śmierci we śnie („chłop tej nowej z przeciwka”) po autodestrukcyjny heroizm (Kwadratowy). Od tragicznej śmierci jedynaka Gościuków po tragikomiczną śmierć Bartkowiaka. Znajdziemy i inne przykłady, jak choćby wspominana już śmierć Kiciuchy. Paser, murarz, prywaciarz – w końcu wszyscy biorą udział w korowodzie śmierci. Dostrzeżemy też różne warianty doświadczania śmierci bliskich: samotność matki-wdowy, bezradna miłość rodziców, przedwczesne wdowieństwo, nostalgia wspólników, obrzęd wedle ludowej tradycji. Zarazem jest coś, co łączy wymienione wyżej sceny śmierci178: rychły nawrót powszedniości.

„Śmierć – wielkie mi aj-waj” – powtarza Zbyszek Trzewik z Włoch. „Ten Trzewik, mówią chłopaki ze stacji, on ze śmiercią oswojony. Umarła mu baba, dzieciak też. A co gorsze, ten dzieciak, chłopaczek chyba, już był odchowany, dwuletni. Tak gadają chłopaki ze stacji, tak gadają co dzień. Usiądą na barierce przy kasach, czasem obejrzą się za dziewczyną albo milicjantem”179. Trzeba wrócić do codzienności, bo nie ma czasu ani środków na długotrwałe przeżywanie i celebrowanie żałoby. Również otoczenie oczekuje przywrócenia status quo ante. Dlaczego? Przynajmniej z kilku powodów. Bierze górę przyzwyczajenie do powszedniego rytmu życia, co objawia się niechęcią do stanów nadzwyczajnych, budzących niepokój, wymagających nienaturalnych zachowań. Powrót do codzienności to zarazem forma terapii, najbardziej oczywista i przeważnie jedyna dostępna; przypomina zażywanie leku homeopatycznego, który wprawdzie nie uzdrawia, ale przynajmniej daje złudzenie zdrowia.

Przywracanie powszedniości, a niekiedy wręcz ucieczka w codzienność, to również przejaw lęku przed śmiercią nagłą, nieoczekiwaną, przedwczesną, która, gdy znienacka zaskoczy, nikogo jednak nie zadziwi, bo przecież to właśnie śmierć nagła i przedwczesna zdaje się zagrażać niemal każdemu. Pospieszny powrót do codzienności ma powstrzymać przemijanie i śmierć, dać pokrzepienie, że oto życie toczy się dalej180. Śmierć wlicza się do rachunku powszedniego życia. Gdy stary Wasiak oddaje Bornom swoje grunty w dzierżawę, uznaje się to za sukces Bornów, „bo przecież Wasiak dużo wcześniej od Bornów kopyta wyciągnie”181. Nie ma w tej opinii za wiele emocji; liczy się prosty rachunek.

Powracanie do codzienności nie oznacza braku pamięci o zmarłych. Przeciwnie, nawet w melinie Krwawej Adeli dostrzeżemy portret ślubny uwieczniający jej męża. Gdzie indziej czytamy o albumie z rodzinnymi fotografiami182. To zwłaszcza kobiety troszczą się o pamięć po zmarłych, może i dlatego, że statystycznie dłużej żyją. Troska o grób to powinność, ale też pretekst do opuszczenia domu, co nie jest bez znaczenia w czasach, gdy kobiecie niekoniecznie przystoi odbywanie samotnych spacerów, szczególnie w ustronne miejsca. Zarazem wizyta na cmentarzu wpisuje się w czas odświętny, pozwala przekroczyć powszedniość. Jednocześnie kultywowanie pamięci ma znaczenie nie tylko metafizyczne; to również próba zatrzymania czasu, utrwalenia „tu i teraz”, podtrzymania ziemskiej doczesności, może już odrealnionej, ale jedynej rozpoznawalnej.

A więc czas jako zastała zielonkawa woda... A może właśnie chciałoby się, by przypominał włochowską gliniankę? Żeby wszystko trwało niezmiennie i przewidywalnie? Taki mały raj dla każdego. Ktoś mógłby powiedzieć: śmierć okazuje się równie bezsensowna, jak daremne było życie tych ludzi. Pisarz zachęca jednak, by podążyć za nim w głąb przedstawianego przez siebie świata. Tragiczność jest w tym świecie wpisana w powszedniość.

Ślady metafizyki

Zastanawia się Benek Kwiaciarz: „dlaczego ludzie w Boga wierzą, tak sobie czasem w piwniczce przy kwiatach myślę, ilu już było tych mądrali, co Boga z ludzi chcieli wygonić, nie dali rady, ludzie ciągle wierzą, tak czasem to i owo chodzi mi po głowie, lubię tak sobie pogłówkować spokojnie o życiu, bardziej gustuję w tym niż gonić nie wiadomo za czym, zasuwasz, zasuwasz, zdrowie zedrzesz i co, do czego dojdziesz...”183.

Marek Nowakowski nie uchodzi za pisarza metafizycznego. Mało kto z jego bohaterów stawia sobie pytania religijne. A jednak wciąż natrafiamy na rozproszone ślady metafizyki, nawet „pod celą” małolatków na Gęsiówce, rządzoną przez celowego Ząbka, na którego ramieniu widnieje wizerunek Matki Boskiej184. W dominującej zdawałoby się powszedniości powodują one efekt zakrzywienia czasoprzestrzeni. Oś czasu się obraca – i patrzy się na świat nie horyzontalnie, lecz wertykalnie.

Niekiedy wystarcza przypadkowe spojrzenie w stronę kościelnej wieży – i wzrok podąża ku niebu. Samotny Garbaty Oleś zwykle wraca do domu o zmroku. Zdarza się, że przypatruje się „czarnej wieży kościoła”. Sam „nie był w kościele od lat”, ale w takich chwilach zastanawia się, a nawet rozumie, dlaczego „dużo ludzi schodziło się w takie miejsca”185. Jureczek, wyczekując na kumpli, wpatruje się „uporczywie” w „czarne zarysy kościelnej budowy”, a gdy słyszy nawoływania kolegi, drgają mu ramiona, jakby został wyrwany z głębokiej zadumy186. Paweł Tasarz przysiada „na ławce przed domem” i patrzy na majaczącą naprzeciw „czarną szpicę kościelnej wieży”187.

Przekrój pionowy mapy Włoch przedstawiałby się następująco: wieże kościelne, przeważnie dwuspadowe dachy kamienic, dachy pekinów, małych domków, potem zadaszenia garaży, warsztatów, wreszcie rozmaite budki – składziki, gołębniki, kurniki, psie budy. W epoce Tego starego złodzieja przekrój ten wciąż nasuwa skojarzenia z miasteczkami znanymi od średniowiecza. Dopiero w późniejszych czasach, i to raczej w mieście, a nie na jego obrzeżu, architektura sakralna zatonie wśród bloków, wieżowców, nie wspominając już o Pałacu Kultury, będącym poniekąd parodią katedry.

We Włochach kościoły różnią się kolorami, uzewnętrzniając dwa odcienie chrześcijaństwa. W Starych Włochach stoi ewangelicki kościółek z dachówkami czerwieniejącymi w słońcu, trochę jak w niemieckim czy niderlandzkim miasteczku, co ma związek z pochodzeniem dawnych właścicieli tutejszych gruntów – Koelichenów188. W Nowych Włochach zbudowano masywny kościół z dwiema wieżami, i tak zredukowanymi na skutek presji władzy, kryty połyskliwą srebrzystą blachą, nasuwający skojarzenia z architekturą romańską i gotycką, ale przysposobioną do nowych czasów. Tu można znaleźć schronienie.

Nastroje religijne falują. W 1944 r., gdy Niemcy wywozili około 4 tys. mężczyzn z Włoch do obozów, a wokół rozlegały się wystrzały, z „drewnianej kaplicy przy rynku” dochodził płacz kobiet oraz ich modlitwy189. Zaraz po wojnie zdaje się następować odpływ, potem znów widać przypływ. Jednak religijność pozostaje składnikiem codzienności. Po prostu idzie się do kościoła. Powszedniość zyskuje tym samym swoisty kontrapunkt.

Falowanie religijności to również skutek ofensywy ideologicznej komunizmu oraz wywołanego przez nią konfliktu pokoleniowego. O konflikcie tym, ważnym w biografii samego pisarza, przeczytamy w wielu opowiadaniach z różnych okresów, jak Życiorys, Kto to zrobił?, Coś dla partii, Autorytet, Zebranie, Proces poszlakowy, a także w autobiograficznym Piórze. Skupmy przez chwilę uwagę na opowiadaniu Życiorys (z tomu Zapis). „W latach powojennych” – czytamy o głównym bohaterze – zapisuje się do czerwonego harcerstwa, po kryjomu przed ojcem i gosposią (matki nie ma). Wkrótce staje się „jednym z gorliwszych wyznawców materialistycznego światopoglądu”, również kolegów odwodzi „od spowiedzi i komunii”. „Skąd Bóg?” – pyta podchwytliwie i wyjaśnia zaraz: „nie ma nic takiego, po prostu pozostałość z czasów, gdy siły przyrody były niezrozumiałe dla człowieka, i huk piorunu wtedy albo trzęsienie ziemi, wszystko to kojarzyło się z jakąś tajemną mocą”. A „trzeba też wiedzieć” – dodaje narrator – że „jego ojciec bardzo religijny, a gosposia co dzień na pierwszej mszy”. Gdy zatem odkrywają jego przynależność do czerwonego harcerstwa, zagotowuje się w domu, ojciec pali legitymację członkowską, rzuca się na syna z pasem, ten wyje „jak potępieniec”. Mawia odtąd, że „w ogniu walk kształtowała się nasza władza ludowa” i pokazuje ze śmiechem „porwany przez ojca na strzępy zetwuemowski krawat”. Wkrótce zapał ideologiczny przygasa, chłopak fascynuje się światem złodziejskim, ale i ten porzuca, ima się różnych interesów, miota się, wreszcie się wypala w bezideowym cynizmie. Tak mogły się potoczyć losy chłopaka z przedmieścia, również i moje – zdaje się mówić Nowakowski.

Wróćmy jeszcze do antyreligijnego epizodu w biografii bohatera Życiorysu. Stryj napomina go: „pamiętasz, jak w dzieciństwie czytałem Robinsona, chory wtedy byłeś, tak bardzo prosiliśmy Boga, żebyś wyzdrowiał, jedyny mój bratanek, wierzyłem głęboko, że wyliżesz się, że wyrośnie z ciebie wspaniały facet, taki jak bohaterowie ulubionych twoich książek”. Chłopak zawodzi te oczekiwania. Ale gdy umiera gosposia, bodajże najbliższa mu istota, swoją rozpacz wyraża w jedynym języku, który wyrasta ponad powszedniość, cynizm, ideologię. Idzie do zakładu kamieniarskiego i zamawia granitowy krzyż, potem zachodzi na cmentarz „wiele razy”, ogląda ów krzyż „jak dzieło sztuki”. Tym gestem poświadcza swoje człowieczeństwo, choć jego życie to przecież „ponury chaos”190. Nie ma tu podglebia dla bezbożnej rewolucji. Młodzi buntownicy wydają się bardziej zafascynowani rolami, które odgrywają, niż uśmiercaniem Pana Boga. Rychło bunt słabnie albo nawet obraca się przeciwko rządzącym. Ostatecznie pozostaje znak krzyża, który jednak łączy, a nie dzieli pokolenia.

To głównie kobiety stoją na straży religijności. To one przypominają o niedzielnej mszy. To ich modlitwy słychać, gdy ważą się losy społeczności, jak w 1944 r. To one chodzą w kościelnych procesjach191. W epoce, w której powszedniość zdaje się zdominowana przez mężczyzn, religia uświęca podmiotowość kobiet. Zarazem religijność kobiet bywa też formą samoobrony przed gwałtownością mężczyzn. „Jak dzik żyjecie...”, „albo jak pogan” – wyrzuca Piotrowi Złociarzowi dziewczyna z gospodarstwa192. Utonięcie Floryna we włochowskim stawie babcia Tolka komentuje bez żalu: „Pijaczysko – żonę katował. To i Bóg skarał”193. To również kobiety modlą się w intencji swoich rodzin, szczególnie starsze, jak właśnie babcia Tolka. Wieczorem z kuchni, gdzie śpi, słychać „postękiwania, potem jęk”, ale to „babcia tylko modli się spokojnie, a jęk, bo zawsze tak zawodzi, odmawiając litanię do Matki Boskiej”194.

Mężczyźni powinni okazywać powściągliwość. W kościele kobiety przyklękają na obu kolanach, mężczyźni – przeważnie na jednym. Nadmierna emocjonalność, wylewność, egzaltacja wydają się sprzeczne z męską naturą. Przykładem wieczorna modlitwa w domu Bednarskich z Opowieści zimowych. „Genek ściąga spodnie, buty, porusza śmiesznie palcami stóp. Kobieta podchodzi do kontaktu. Światło pstryk. Kobieta odmawia pacierz półgłosem. Genek ziewa rozdzierająco. Ciemno. Tylko koksiak rozgrzany do czerwoności. ...Któryś jest w niebiesiech...” – słychać głos Bednarskiej195. Genek, pozornie obojętny i znużony, choćby siłą przyzwyczajenia uczestniczy w modlitwie. Poza tym religijna ostentacja kojarzy się, zwłaszcza młodszym, z obyczajowością wiejską. Tytułowy Chamuś ze wsi ku zdziwieniu i uciesze chłopaków z Warszawy ciągle się żegna, jakby dla nabrania siły, nawet gdy prosi o pracę196. Te gesty kłócą się z wizerunkiem „chłopaka z ferajny” – swojaka. Dochodzi do tego potoczny antyklerykalizm, sycący się wizjami kościelnego bogactwa. W opowiadaniu Życiorys czytamy o planie skoku na plebanię „bogatego proboszcza” z Warki, o ukrytych tam „złocie i dolarach”, podniecających złodziejską fantazję, być może też za sprawą ówczesnej propagandy197.

Jak zwracaliśmy uwagę, paradoksalnie to właśnie kryminalne doświadczenia skłaniają do religijnej tolerancji. W więzieniu spotyka się katolików, protestantów, żydów, świadków Jehowy. Fredek, chłopak z „miasta”, „rok siedział pod celą ze świadkami Jehowy” i ma dystans, tak przynajmniej mu się wydaje, do kwestii światopoglądowych. To on właśnie tłumaczy Chamusiowi – gdy epitet ten staje się przezwiskiem – że „chamuś” to „żadna obelga, lecz „ważne biblijne imię”. „Rozumiesz, antychryście?” – pokpiwa jeszcze. A Chamuś, godząc się na przezwisko, prosi „nieśmiało”: „Tylko niech pan nie mówi »antychryście«”. „To bezbożność”198. W tych słowach ponownie ujawnia się pewien typ przeżywania religijności, obcy młodym mężczyznom z peryferii. Miejskość kojarzy się im z religijną oziębłością. Ale mężczyźni z peryferii, również ci młodzi, pozują na mniej religijnych, niż są w rzeczywistości. Co zresztą też sprzyja tolerancji. Mimo wszystko łączy ich świadomość istnienia sumienia. Również w więzieniu, wśród kryminalistów, wspomina się o sumieniu. Mawia się: gryzie go sumienie199. W sytuacjach granicznych nawet najtwardsi mężczyźni posługują się pojęciami zaczerpniętymi – za pośrednictwem Kościoła i ustnego przekazu – z Pisma Świętego.

Ślady religijności dostrzegamy w potocznym języku. „Opanuj... jak pragnę Boga!”, „Panie, świeć nad jego duszą...”200, „chwała Bogu”201, „dłonie złożone jak do pacierza”202, „Bóg skarał”203. To tylko nieliczne przykłady nasycenia języka odwołaniami do Boga, a także cytatami z modlitw. A do tego przywołania diabła i szatana: „kusił szatańsko”204, „piekielny instrument”205, „mam diabła w ręku czy co”206, „tyrał jak szatan”207, „szatan na robotę”208. Tego rodzaju wyrażenia służą też jako zaklęcia. Niemniej odniesienia do Boga łączą się na ogół z prawdomównością, prawością, lojalnością, słownością. To Pan Bóg jest ostateczną instancją.

Odnajdujemy ślady religii w obyczajach. Nawet tytułowy „stary złodziej” niekiedy przystaje przed swoimi drzwiami i „z uwagą” patrzy na „wypisane kredą zatarte już litery K+M+B”. „Trza by poprawić” – uznaje pewnego razu209. Tej scenie warto poświęcić nieco uwagi. Owe trzy zatarte litery poświadczają zakorzenienie w religijnej tradycji. Wskazują na przeniknięcie chrześcijaństwa nawet na peryferie peryferii. Być może stanowią jedynie przejaw przystosowania do wspólnotowych obyczajów. Nie widać tu jednak przymusu – któż zresztą zdołałby wymusić coś na „starym złodzieju”? – lecz raczej troskę, a nawet tęsknotę za choćby przebłyskiem odświętności. Postronnego obserwatora zaskoczyć by mogło godzenie złodziejskiego fachu z chrześcijańskim dekalogiem. W wyobraźni takich ludzi jak „stary złodziej” – przeważnie drobnych kieszonkowców i włamywaczy – oba porządki może nie tyle się jednoczą, ile przenikają. Poczucie peryferyjności – mało kto sięga przecież po więcej – ułatwia odnalezienie się wśród symboli chrześcijańskich, odnoszących się do słabości, krzywdy, poniżenia. Niektórym może się zdawać, że wiodą życie sprawiedliwe, wyrównując rachunki z bogatymi, nawet jeśli w praktyce okazują się drapieżnikami o raczej przedchrześcijańskiej wrażliwości.

Co więcej, w więzieniu religijność kojarzy się z wolnością. „Boże Narodzenie, Wielkanoc, cała wolność wtedy się przypomina”210. Pozostaje w pamięci czytelnika scena z opowiadania Mizerykordia, rozgrywająca się w wieczór wigilijny. Franek Kucharz „przemyślnie” zdobywa opłatek. Dzieli się nim z Mizerykordią. Obu ogarnia „nastrój marzeń”. „Może przedterminowo wyskoczę – roztkliwia się Franek Kucharz – amnestia jakaś, warunkowe, wiesz... A jak wyskoczę, to zrobię skok najmniej na pół miliona, mniej się nie opłaca, taki skok pewny, przygotowany prawidłowo, a wtedy...”. Milknie nagle „wzburzony pragnieniem wolności i wielkiego skoku”. A potem Mizerykordia oddaje się marzeniom: „Może i ja wyjdę kiedyś. Może... Gdzieś do lasu... Do roboty... Na drwala może... Nie, nie dam rady. To może na gajowego... Ptaki, zielono, ładnie... Daleko od ludzi...”. „Tę nieobecność ludzi w swoim wolnościowym marzeniu” bardzo podkreśla, zaznacza narrator opowiadania. Mizerykordia, niezłomny partyzant, mówi jeszcze o lesie, choć Franek Kucharz śpi już „mocnym, zdrowym snem”211. Choć wiele ich różni, skądinąd pochodzą i innymi drogami trafili do więzienia, u obu opłatek rozbudza nostalgię212.

Na co dzień obyczajowość chrześcijańska ujawnia się w drobnych gestach. Kierownik magazynu z opowiadania Przecena ukradkiem prowadzi ośmioletniego synka na naukę katechizmu do kościoła213. Nad łóżkiem Benka Kwiaciarza wisi oszklony „święty obrazek”214. W pokoju „staruszki” z opowiadania Opętana „olejna lampka pod świętym obrazem pali się dzień i noc”215. Granicę wschodnią Włoch wyznacza „krzyż przy szczęśliwickiej drodze”216. W dniu Wszystkich Świętych przy cmentarzach, a czasem i opodal szkoły w Starych Włochach można kupić „pańską skórkę”, przysmak znany przynajmniej kilku pokoleniom217. W każdą niedzielę ubrane odświętnie pary i rodziny idą do kościoła218. Również Benek nasłuchuje kroków i rozmów ludzi podążających „grupkami” do kościoła. Słyszy też „mruknięcie” matki: „Mógłbyś wyjść. Do kościoła albo gdzie”. „Można” – odpowiada Benek219. Wyrażenia „albo gdzie” i „można” to zarazem przejawy przystosowania do „tu i teraz”, pogodzenia z losem, choć też nieporadności, a może i zwątpienia we własną tożsamość.

Kim jestem? Odpowiedź można uzyskać dzięki trwaniu tradycji, nieformalnego kodeksu etycznego, dzięki rodzinie, kumplom i wspólnikom. Zarazem ta osnowa wydaje się na tyle delikatna, że na skutek presji systemu lub nowoczesności ludzie tacy jak Benek mogą okazać się rozbitkami, zakotwiczonymi materialnie (np. w wielkopłytowym bloku), choć nieznającymi już odpowiedzi na pytanie, kim są, a może nawet niezdolnymi do zadania sobie takiego pytania.

W twórczości Marka Nowakowskiego metafizyczne pytanie okazuje się ukryte jeszcze głębiej. Gdy sięgniemy po opowiadania z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, dostrzeżemy ślady obecności nie tylko Boga, lecz i diabła. Demonicznych cech nabiera Książę Nocy, literacko ewoluując od postaci „Ryśka, co miał wariackie papiery” z opowiadania Sielanka220, chwalcy „imienia Szatana” w powieści Trampolina221, upiora w opowiadaniu Kocioł222, do ostatecznej postaci Księcia Ciemności, o „krogulczym” nosie, „szpakowatej szopie włosów”, z „diabelskim” uśmiechem, w opowiadaniu Książę Nocy223. Nawet nienazwany wprost ujawnia się niczym zły duch pętający dusze, jak w opowiadaniu Życiorys224. Książę Nocy, uwodziciel, przyzywa „czarodziejską różdżką”, prowadzi w zakamarki „miasta”, ujawnia ogrody rozkoszy, kusi przygodą – aż wreszcie rzeczywistość miesza się z fantazją, wręcz zrasta się ze sobą, „mocno i nieoczekiwanie”225.

Opowiadanie Książę Nocy to przyczynek do zrozumienia zarówno twórczości, jak i biografii pisarza. Być może warto zestawić je z późniejszym opowiadaniem Proces poszlakowy. Pójść za Księciem Nocy, wniknąć w „miasto” i gdzieś na dnie odkryć wspólnickie prawo Newtona: „lepsza jest jedna zaparta niż sto przyznanych” (milcz i nie zdradzaj)226. A może dać się unieść „retoryce nowej wiary”, mającej wszak „siłę diabelskiego kuszenia”, być „w przedsennych marzeniach” Czapajewem i Szczęsnym-Bidą na przemian, zostać „młodym bolszewikiem” i w stanie „euforycznego wrzenia” naprawiać ułomności świata, formować myśli i sumienia ludzi?227. Niczym Woland w Mistrzu i Małgorzacie Książę Nocy uwalnia opętanego ideologią młodzieńca z rąk człowieka-szatana. Przywraca tożsamość, choć wyostrza też świadomość – aż po granice mrocznego pesymizmu.

1 Benek Kwiaciarz, s. 178. Podobna scena: Porachunki garbusa, s. 49.

2 Wyjazd, s. 336.

3 Kwadratowy, s. 144.

4 Złoto, s. 237.

5 Robaki, s. 301.

6 Zob. np. Moja żona Anna, s. 131.

7 Mój stary, s. 128.

8 Życiorys, s. 92.

9 Interes, s. 380.

10 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 58.

11 Interes, s. 375.

12 Ten stary złodziej, s. 32.

13 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 276.

14 Ożenili..., s. 61.

15 Tutejszy Meresjew, s. 25.

16 Sielanka, s. 298.

17 Fujara czy jak go tam, s. 76.

18 Powidoki 1, s. 55.

19 Busio, s. 350.

20 Interes, s. 376.

21 Złoto, s. 233.

22 Fujara czy jak go tam, s. 75.

23 Złoto, s. 233.

24 Chłop, który zmarniał, s. 223.

25 Złoto, s. 237.

26 Tutejszy Meresjew, s. 26.

27 Wyjazd, s. 329.

28 Lub „fajerancie”: Bar już zamknięty, s. 50; Pęcherz, s. 156.

29 Ożenili..., s. 71.

30 Np. Chamuś, s. 370.

31 Fujara czy jak go tam, s. 83. Zob. też Ożenili..., s. 65.

32 Np. Fujara czy jak go tam, s. 83.

33 Gonitwa, s. 7–8.

34 Np. Głowa, s. 29.

35 Wyjazd, s. 330.

36 W komisariacie, s. 10.

37 Złoto, s. 237.

38 Fujara czy jak go tam, s. 78.

39 Kwadratowy, s. 146.

40 Umierający paser, s. 35.

41 Porachunki garbusa, s. 50.

42 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 105.

43 Umierający paser, s. 37.

44 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 256.

45 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 271.

46 Szabla, s. 56.

47 Np. Przymałe buty, s. 162.

48 Np. Gonitwa, s. 5.

49 Dziecinna Buźka, s. 197.

50 Życiorys, s. 106.

51 Np. Wilk, s. 124.

52 Moja żona Anna, s. 132.

53 Np. Na boku, s. 62.

54 Np. Umierający paser, s. 37.

55 Np. Sielanka, s. 305.

56 Głowa, s. 30–31. Zob. też Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę!, s. 45.

57 Np. Moja żona Anna, s. 133. Zob. też Pióro, s. 48.

58 Trzyczwartak, s. 116. Zob. też Życiorys, s. 78.

59 Jeden dzień w Europie, s. 5.

60 Wyjazd, s. 329.

61 W wolny wieczór, s. 90, 94–95.

62 Wyjazd, s. 328.

63 Józwa, s. 338.

64 Np. Pęcherz, s. 156.

65 Fujara czy jak go tam, s. 83.

66 Fujara czy jak go tam, s. 86.

67 Interes, s. 379.

68 Wyjazd, s. 335.

69 Np. Tapeta, s. 54.

70 Trampolina, s. 131.

71 Sielanka, s. 304.

72 Sielanka, s. 305.

73 Ożenili..., s. 63.

74 Śmieszna historia, s. 35.

75 Rodzina, s. 169.

76 Trampolina, s. 31.

77 Zob. też Powidoki 2, s. 16.

78 Trampolina, s. 33–34.

79 Wyjazd, s. 333.

80 Kwadratowy, s. 147.

81 Cela osiemdziesiąta ósma, s. 99.

82 Busio, s. 346–347.

83 Np. Wariatka, s. 93.

84 Porachunki garbusa, s. 49; Ożenili..., s. 69; Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 282.

85 Zob. np. Porachunki garbusa, s. 49.

86 Ożenili..., s. 60.

87 Gonitwa, s. 7–8.

88 Ożenili..., s. 62.

89 Złoto, s. 235.

90 Rodzina, s. 169.

91 Maniuś Kropa, s. 360.

92 Np. Źle zorganizowane..., s. 98–99.

93 Powrót, s. 142.

94 Ożenili..., s. 68.

95 Złoto, s. 239.

96 Np. Fujara czy jak go tam, s. 87.

97 Złoto, s. 249.

98 Np. Tapeta, s. 57.

99 Porachunki garbusa, s. 48–49.

100 Człowiek z piwnicy, czyli opowieść o niezrozumieniu, s. 92–93.

101 Ożenili..., s. 67.

102 Życiorys, s. 107–108.

103 Wyjazd, s. 330.

104 Sarkoma, s. 48.

105 Dziecinna Buźka, s. 204. Zob. też W sklepie, s. 46; Mój stary, s. 128.

106 Święta, s. 200.

107 Ożenili..., s. 62.

108 Porachunki garbusa, s. 48.

109 Dyspozytor, s. 181.

110 Źle zorganizowane..., s. 99.

111 Rodzina, s. 168–169.

112 Rodzina, s. 170–171.

113 Opowieść, s. 115.

114 Źle zorganizowane..., s. 97–98. Zob. też Życiorys, s. 93.

115 Gonitwa, s. 14.

116 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 61, 63.

117 Wariat, s. 187.

118 Pierwsza praktyka, s. 193. Zob. też Wielki dzień żony krawca, s. 136.

119 Pęcherz, s. 142.

120 Fujara czy jak go tam, s. 75.

121 Fujara czy jak go tam, s. 82.

122 Fujara czy jak go tam, s. 85.

123 Fujara czy jak go tam, s. 77.

124 Tapeta, s. 57.

125 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

126 Sielanka, s. 303.

127 Maniuś Kropa, s. 352.

128 Chłop, który zmarniał, s. 225.

129 Kwadratowy, s. 143. Główny bohater opowiadania Pęcherz „wstydzi się wszystkiego”: zmarszczek, siwych włosów (choć wybrylantowanych) i „zbyt eleganckiego ubioru” (s. 161).

130 Maniuś Kropa, s. 356–357.

131 Tapeta, s. 57–58.

132 Tapeta, s. 58; Powidoki 1, s. 168–169.

133 Powrót, s. 139.

134 Na przystanku kolejki WKD, s. 16.

135 Np. Tu leży szalone serce... czyli o poszukiwaniu miłości, s. 96–97.

136 Życiorys, s. 70–71.

137 Trzyczwartak, s. 110.

138 „Jaki jest zapach starości? Trochę jakby butwiejącej rośliny. Ostatnia faza przed przemianą ostateczną na nawóz, glebę” (Bożydar, s. 77).

139 Fujara czy jak go tam, s. 80; Trampolina, s. 33.

140 Fujara czy jak go tam, s. 84.

141 Dziecinna Buźka, s. 177.

142 Wilk, s. 122–123.

143 Ożenili..., s. 61.

144 Źle zorganizowane..., s. 100.

145 Chłop, który zmarniał, s. 232.

146 Ożenili..., s. 72.

147 Chłop, który zmarniał, s. 220–223.

148 Zob. też Fujara czy jak go tam, s. 79.

149 T. Burek, Niewybaczalne sentymenty, s. 186.

150 Wypowiedź M. Nowakowskiego podczas wieczoru autorskiego w bibliotece we Włochach, 21 VI 2012 r. oraz relacja pisarza, 15 II 2014 r. Pierwowzorem Gospodyni Eugenii była Eugenia Materska, której biografia jest tożsama z literackim przetworzeniem.

151 Popapraniec, s. 134.

152 Popapraniec, s. 142–143.

153 Zob. też Pióro, s. 32.

154 Mój stary, s. 127.

155 Umierający paser, s. 36.

156 Benek Kwiaciarz, s. 201.

157 Chamuś, s. 370.

158 Chłop, który zmarniał, s. 229.

159 Benek Kwiaciarz, s. 201.

160 Kwadratowy, s. 159.

161 Benek Kwiaciarz, s. 210.

162 Benek Kwiaciarz, s. 201.

163 Benek Kwiaciarz, s. 201.

164 Benek Kwiaciarz, s. 176.

165 Pęcherz, s. 170.

166 O rodzinie Widłaków będącej pierwowzorem postaci przedstawionych w opowiadaniu: Powidoki 1, s. 166. Zob. też Spowiedź z większej połowy XX wieku, „Rzeczpospolita” – „Plus-Minus”, 9 XII 2000.

167 Tutejszy Meresjew, s. 18–26.

168 Powidoki 1, s. 164.

169 Zob. też Powidoki 1, s. 88, 91.

170 Sarkoma, s. 37–49.

171 Benek Kwiaciarz, s. 177–178.

172 Kwadratowy, s. 159.

173 Pierwsza praktyka, s. 192–196.

174 Zimna Woda, s. 74–81.

175 Sarkoma, s. 47–48.

176 Artyści, s. 154.

177 Zob. też Trzeci dzień, s. 67.

178 Zob. też Opętana, s. 42–43; Ucieczka, s. 200–202; Obłęd, s. 215.

179 Trzeci dzień, s. 64–65.

180 Dziecinna Buźka, s. 178.

181 Rodzina, s. 170.

182 Opętana, s. 50–51.

183 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 112.

184 Książę Nocy, s. 196.

185 Porachunki garbusa, s. 49.

186 Interes, s. 373.

187 Fujara czy jak go tam, s. 87.

188 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 263.

189 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 260. Kościół w Nowych Włochach nie był wówczas jeszcze ukończony.

190 Życiorys, s. 69–70, 72, 88, 106.

191 Np. Robaki, s. 300–301.

192 Złoto, s. 236.

193 Artyści, s. 163.

194 Artyści, s. 149.

195 Opowieści zimowe, s. 125.

196 Chamuś, s. 364.

197 Życiorys, s. 77.

198 Chamuś, s. 363.

199 Busio, s. 351.

200 Benek Kwiaciarz, s. 211.

201 Pęcherz, s. 166.

202 Tutejszy Meresjew, s. 23.

203 Artyści, s. 163.

204 Życiorys, s. 65.

205 Życiorys, s. 109.

206 Życiorys, s. 112.

207 Pęcherz, s. 156.

208 Rodzina, s. 168.

209 Ten stary złodziej, s. 29.

210 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 138.

211 Mizerykordia, s. 11–12.

212 Zob. też Spacer, s. 135.

213 Przecena, s. 54.

214 Benek Kwiaciarz, s. 183.

215 Opętana, s. 50–51.

216 Benek Kwiaciarz, s. 188.

217 Głowa, s. 27; Powidoki 1, s. 67.

218 Np. Tutejszy Meresjew, s. 26; Rodzina, s. 169; Chęć, s. 66; Robaki, s. 301; Głowa, s. 32.

219 Benek Kwiaciarz, s. 195.

220 Sielanka, s. 292.

221 Trampolina, s. 155.

222 Kocioł, s. 29.

223 Książę Nocy, s. 109.

224 Zob. Życiorys, s. 80.

225 Książę Nocy, s. 190.

226 Książę Nocy, s. 191.

227 Proces poszlakowy, s. 5–15.

Wiedza o „szerokim świecie”

Od początku lat sześćdziesiątych zakres obserwacji prowadzonych przez Marka Nowakowskiego rozszerza się, a jednym z kluczowych tematów jego twórczości staje się historia najnowsza, czego przykładem Opowieści zimowe, Mizerykordia oraz wydany z opóźnieniem tomik Syjoniści do Syjamu. Podążając tropami pisarza, przyjrzymy się teraz, jak doświadczenie życia w PRL wpływać może na mentalność ukazywanych przez niego postaci. Zaczniemy od ogólniejszego pytania: czego i w jaki sposób bohaterowie Nowakowskiego dowiadują się o „szerokim świecie”.

Podstawowym źródłem wiedzy jest osobiste doświadczenie, kontakt z drugim człowiekiem, wymiana myśli i odczuć. A także coś, co wydaje się czymś pośrednim między (sformalizowaną) rozmową a (beztroskimi) plotkami: pogwarki. Są one namiastką korespondencji, telewizji, telefonu, nie wspominając już o bardziej nowoczesnych komunikatorach. A warto pamiętać, że jeszcze w latach sześćdziesiątych telefon kojarzył się głównie z pocztą1, czasem też z drutem telefonicznym, biegnącym do urzędów lub domów uprzywilejowanych i zamożniejszych2.

W rozdziale Przestrzeń – bliższa i dalsza wskazywaliśmy na znaczenie takich miejsc, jak: podwórze, schodki przed domem, ławka, trzepak, śmietnik, brama czy pompa uliczna, a także kiosk z gazetami, budka z piwem, fryzjernia, sklep, sodowiarnia. To miejsca spotkań – i pogwarek. Przeważa codzienność, ale codzienność obserwowana bezpośrednio. Opowiada się o tym, w czym się uczestniczyło, co się zauważyło i usłyszało. Rzadziej porusza się w pogwarkach sprawy publiczne, niedotyczące wprost lokalnej społeczności. Interesują one raczej ludzi starszych, jak Wincenty zwany Łapką i Paweł Tasarz, którzy czasem zatrzymują się na dłużej przy kiosku Ruchu, pytają się nawzajem, „co tam w polityce?”, częstują papierosami i „pogadują o Suezie, Gomułce”, co zresztą pozwala datować te ich polityczne pogwarki na jesień 1956 lub początek 1957 r.3

To dzięki pogwarkom utrwalają się obiegowe opinie, które wprawdzie ułatwiają odczytywanie otaczającej rzeczywistości – jako tzw. mądrość życiowa – ale też deformują niekiedy obraz świata4. Kumplowskie paczki lub sąsiedzkie wspólnoty wytwarzają własne poglądy – a także uprzedzenia. Różnice w oglądzie otaczającego świata ujawniają się podczas spotkań mieszkańców z innych regionów Polski. Opowiadanie Chamuś można odczytać również jako opis konfrontacji mentalności Warszawy i Śląska. „Ślązacy to charty na robotę” – uważają przybysze z Warszawy. „Warszawiak tylko do wódki” – sądzą śląscy majstrowie. „Pieprzone Hanysy!” – piekli się jeden z owych warszawiaków5. Inna rzecz, że wiele obiegowych opinii ma jednak ograniczony zasięg, symbolicznie wyznaczając granice danej społeczności.

Bodźców z zewnątrz mogłyby dostarczać gazety i książki. Czy sięga się po nie? Książki przynależą raczej do czasu dzieciństwa, poza tym wydają się przywilejem dzieci miejskich. Na wsi bowiem nadmierne zainteresowanie dziecka książkami może wywołać irytację starszych. Zwraca uwagę historia Dziecinnej Buźki, młodzieńca ze wsi, niedoszłego studenta, co to „od podszewki” chciał poznać „wszystko”. Dowiadujemy się o jego dzieciństwie: „na wsi u rodziców miał trudne życie, poszturchiwany i łajany, wyobrażacie sobie, on wśród chłopstwa, Czytak, tak go nazywali, tylko babka go broniła, on ciągle nad książką, zamyślony, nieobecny, ani na zabawę, ani do pomocy w gospodarstwie, i tylko dzięki uporowi babki, bo rodzice chcieli go koniecznie do ziemi przywiązać albo do jakiegoś fachu, on zaczął chodzić do gimnazjum”6. W czasach, o których tu mowa, nastawienie rodziców, by możliwie szybko przysposobić dzieci do pracy, wydaje się rozpowszechnione; nie tylko na wsi. Choć doświadczenia dzieci wiejskich i miejskich okazują się przeważnie różne.

W podmiejskich Włochach dzieci czytają książki za namową rodziców, na skutek przymusu szkolnego, dzięki podpowiedziom bibliotekarzy. Biblioteka w parku – dawny pałacyk Koelichenów – jest punktem wyróżniającym się w przestrzeni. Mówi się na przykład: „na placyku przed biblioteką”7. Domowe biblioteczki to raczej cecha domów inteligenckich8. Chyba właśnie dzieci przeżywają najbardziej emocjonalnie lekturę, odtwarzając potem fabułę podczas zabaw podwórkowych (o czym pisaliśmy już w rozdziale Wspólnota). Filip, bohater tomu Lepszy, odrabiając lekcje, markuje tylko skupienie nad podręcznikiem do matematyki, a tak naprawdę rozmyśla o przeczytanej niedawno książce z opisem śmierci Haralda Sinozębego i niemal widzi, jak płonie stos, a ogień ogarnia ciało „tego krwiożerczego wodza wikingów”9. W okresie dorastania mniej już się myśli o książkach. Pozostają echem dziecięcych przygód albo rekwizytem ze świata inteligenckiego, postrzeganego jeśli nie jako obcy, to jednak odrębny.

Ale co tak naprawdę tłumaczą książki? Czy w rzeczywistości powojennej – przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych – książki nie okazują się bezradne? Albo nieprawdziwe? Może w obawie przed fałszem, choć pewnie i z nawyku, najchętniej sięga się po powieściową klasykę. Wbrew intencjom „władzy ludowej” trwa klasyczny kod kulturowy, współtworzony przez powieści Sienkiewicza, Prusa, Reymonta, a w przypadku chłopców – Karola Maya i Jamesa Coopera. Tym samym książki sprzyjają odseparowaniu się od komunistycznej rzeczywistości.

Dwuznaczną funkcję pełnią gazety. W połowie lat pięćdziesiątych, a więc w okresie „odwilży”, częściej niż dotąd czerpie się z nich wiedzę. W Polonii nawet „dziwki studiują uważnie pierwsze strony gazet”. „Nie to co za Stalina” – słychać przy knajpianych stolikach10. Paweł Tasarz, dyskutujący z Wincentym Łapką o Gomułce i Suezie przy kiosku Ruchu, ma zwyczaj odkładania gazet z całego tygodnia11. Powszechnie sięga się po prasę w czasie „zimy stulecia” (1962/1963), poszukując komunikatów meteorologicznych lub porad, jak radzić sobie z mrozem i zwałami śniegu12. Niemniej powracają wątpliwości: gazety informują czy dezinformują? Lektura gazet, w których roi się od różnych „wrogów”, prowadzi Małego Franka z opowiadania Obłęd, boleśnie doświadczonego przez stalinizm, do manii prześladowczej13.

Gromadzi się gazety bardziej w celach użytkowych niż poznawczych, na co zwracaliśmy już uwagę w rozdziale Codzienność. To przydatny na co dzień papier. Wszystkim tym, którzy mają w domach piece opalane węglem, gazeta służy jako niezastąpiona podpałka. „Wsunąłem gazetę, parę drewienek, kilka kawałków węgla. Buchnął ogień” – czytamy w jednym z opowiadań14. Wspomniany Paweł Tasarz przed wyjściem do pracy zawija chleb z kiełbasą w gazetę niczym w papier śniadaniowy15. Koślawy Karol, wybierając się z wizytą, owija gazetą bukiet kwiatów16. Benek Kwiaciarz kawałkiem gazety usztywnia swoją czapkę samodziałową17. Głowa, nazywany tak dzięki „dużej głowie do interesów”, dla niepoznaki w odpowiednio złożonej starej gazecie przechowuje „plik pięćsetek”18. W więzieniu na skrawkach gazet pisze się grypsy19. Gazeta zastępuje obrus czy ceratę, szczególnie samotnym i zaniedbanym mężczyznom20. Z tych wszystkich powodów powinno się mieć w domu zapas gazet, a im większy ich format, jak w przypadku „Trybuny Ludu”, tym lepiej.

Gazeta, choćby i ułomna poznawczo, to zarazem symbol mieszczaństwa. Kojarzy się z ustabilizowanym, dostatnim trybem życia. Busio, zostawszy w więzieniu kalifaktorem, rozmarza się: „Jak w domciu – tylko jeszcze gazetka i jakaś lepsza wódka...”21. Niewykluczone, że kupuje się czasem gazety dla dodania sobie powagi. Gdy zaś słabnie zainteresowanie wielką polityką, które z różnych powodów nie wykracza daleko poza rok 1956, gazety służą jako źródło rozrywki – np. „Express Wieczorny”, „Karuzela”, „Szpilki”. Przede wszystkim zaś jako użyteczna makulatura.

Benek Kwiaciarz, ten, który powraca w tomie Mizerykordia, przechowuje skrzętnie jedną gazetę niczym cenną pamiątkę. „Mam też taką gazetę, specjalnie schowałem, kumploszczak matros, po świecie się obija, przywiózł [...], a w tej gazecie cała strona kwiatom poświęcona, kto, gdzie, jakie kwiaty prowadzi, odmiany, kolor, wielkość, ceny, [...] tam ludzie interesu żyją, ale kwiat, oni to wiedzą, umila życie, więc tamci ludzie mają potrzebę o kwiatach czytać”22. Może jest więc i tak, że na co dzień nie szanuje się gazet, gdyż nie dostrzega się w nich treści ważnych. Cechy te ma zagraniczna gazeta Benka Kwiaciarza; jest ona dla niego okienkiem na świat.

Opowieść Benka Kwiaciarza o gazecie-pamiątce ujawnia zarazem mgliste wyobrażenia o zagranicy. Dla większości Polaków Zachód pozostaje niedostępny aż do lat siedemdziesiątych. „Swoją drogą człowiek pojęcia nie ma, jak ludzie na szerokim świecie żyją” – komentuje pewien bywalec baru Wisła23. Z tym „szerokim światem” wiążą się specyficzne wyobrażenia. Warto poświęcić im nieco uwagi.

Zacznijmy od doświadczenia okupacyjnego. Nie zapominając o wojennych zbrodniach, zniszczeniu Warszawy, trzeba odnotować i to, że okupacja stworzyła szansę poznania obcokrajowców, głównie Niemców, Rosjan, a także innych nacji zamieszkujących Związek Sowiecki24. Paradoks ten pokazują Opowieści zimowe: wywózka na roboty, mniej traumatyczna niż pobyt w obozie, daje choćby przybliżoną wiedzę o życiu codziennym i mentalności Niemców. Przymus utrwala sądy – co zresztą nie dziwi – o zabarwieniu negatywnym. Stąd np. przekonanie, że „u nich już taka natura”, jak „powiedziano, wsio dla wojska”, to oni „nawet nie pomyśleli chlebek masełkiem posmarować albo trochę serka czy jajecznicy zjeść”. Albo: „taki to naród ci dojcze, regulaminowy, jak im czegoś zabronisz, to za Boga nie ruszą, nie mogą ruszyć”. Niemieckiej machinalności zostaje przeciwstawiona słowiańska ruchliwość. „Kto tam z dojczów się doliczy, nie ma mowy, żeby się doliczyli [...], śmiać mi się tylko chciało, jak te dojcze swój torcik z burakową marmoladą pojadali, ja ten tort i marmoladę do wychodka wyrzucałem, co parę dni, mniej więcej dwa razy w tygodniu, kurce łebek ukręcaliśmy, pierze i kosteczki paliliśmy, żeby śladów nie zostawiać, i rosołek się popijało, [...] tylko myślałem, gdzie by tu jakiejś wódeczki wykombinować, spaśliśmy się na tym żarciu, pyski jak buły, lepiej niż na wolności” – wspomina Genek Bednarski. Dostrzega też, że u schyłku wojny Niemcy „mniej już dręczą robotników przymusowych”, wystraszeni „wyciskiem od Rusków”25. Dzięki temu rosną notowania „Rusków”, co może przynieść przychylniejsze nastawienie do powojennego kształtu Polski.

Podczas okupacji nie brakowało też sytuacji zaskakujących. Oto przygoda Benka Kwiaciarza spisana przez Marka Nowakowskiego. Miejscem akcji jest kwiaciarnia w Śródmieściu, w nieistniejącej już kamienicy przy Marszałkowskiej, w miejscu, gdzie stoi obecnie hotel Novotel (Forum)26. „Z wojny zdarzenie pamiętam, gestapo robiło obławę na jakiegoś z konspiracji, strzelają, ulica z dwóch stron zamknięta, ja wtedy robiłem w kwiaciarni u niejakiego Bamczewskiego, też dobry fachowiec, tak sobie siedzimy w kucki przy wieńcach, Bamczewski wstał, w okno patrzy, Niemców pełno, powiada, budy też podjechały, dalej wieńce robimy, a tu drzwi się otwierają, mało co szyby nie powypadały, i wpadł ten z konspiracji, spluwa w garści, wzrok błędny, rozgląda się, wpadł w ten kąt, gdzie my siedzimy, nas odpycha, Bamczewski zbladł i cały się trzęsie, panie, woła, mam żonę, dwoje dzieci, a ten z konspiracji przykrył się świerkowymi gałęziami i kwiatami i tylko dyszy, dużo tych gałęzi i kwiatów było, akurat pięćdziesięciu chłopa na rogu Marszałkowskiej i Królewskiej rozwalili, pogrzebowe wieńce robiliśmy, więc ledwo się przykrył ten z konspiracji, do sklepu dwóch Niemców wpada, najgorsza swołocz, ci z trupimi główkami, koniec, myślę, i też mi tego swojego ledwie zaczętego życia okropnie szkoda, więc wpadli trupie główki, Bamczewskiemu pot cieknie po twarzy jak woda z kranu, a ten starszy gestapowiec, był w takich okularach, spojrzał na wazon, co stał na półce nad stołem, róże, piękna odmiana, bardzo rzadka, w Warszawie tylko dwóch ją miało, tak zwana prowansalka27, ale nie zwyczajna, w odcieniu płatków i kształcie pąka całkiem inna, gestapowiec patrzy na te prowansalki, morda sucha, zła, podchodzi do wazonu i uśmiecha się, zaraz też gadkę z Bamczewskim zaczął, z tego wszystkiego wyszło, że ten Niemiec u siebie w domu miał oranżerię, też chciał taką odmianę wyhodować, ale nie udało się, tak sobie gadają, a tu o krok, dwa ten z konspiracji pod wieńcami, poszli sobie ci gestapowcy, nigdzie nie zaglądali, grzecznie salutują, auwiderzejń, odpowiada Bamczewski, i po strachu, Bamczewski po tym wydarzeniu dwa dni bez przerwy pił, a ta odmiana prowansalki rzeczywiście bardzo rzadka, kapryśna, trudno wyhodować, niemało hodowców na niej się obcięło”28. Tak oto warszawski kwiaciarz doświadczył niespodziewanie wspólnoty kulturowej ponad frontami i granicami. Ten jedyny raz w życiu mógł poczuć się Europejczykiem.

Dwoistość doświadczenia okupacyjnego sprawia, że w 1967 r., gdy „rządowa tuba” huczy „Izrael agresorem!”, zaczynają krążyć po kraju „dowcipy jak w latach okupacji, cichcem przekazywane, przewrotne”, znów odżywa „humor wolnych i sceptycznych ludzi”29.

Tuż po wojnie trwa wielka wędrówka – migracje, przesiedlenia, powroty, poszukiwanie schronienia. To zarazem okazja do wymiany informacji i konfrontacji odmienności. „Byliśmy zbieraniną” – wspomina Marek Nowakowski pierwszy powojenny rok szkolny. W jego klasie, w szkole przy Parkowej, której na krótko przywrócono imię Józefa Piłsudskiego, znaleźli się m.in. Kwilak, doświadczony już „kiciarz” z blizną po postrzale na ramieniu; Rysiek, który z ojcem jeździł na szmugiel; Czarny Kazik, chłopak z getta warszawskiego, przygarnięty przez bezdzietne małżeństwo; Maciek w skórzanych spodenkach na szelkach, ze zdobycznym sztylecikiem Hitlerjugend u boku, który przyjechał z Bawarii, gdzie w obozie koncentracyjnym zginęli jego rodzice; Bambo znający angielski, ubrany wciąż jeszcze w bawełnianą koszulkę z pagonami i krótkie spodenki koloru khaki, gdyż jego ojciec, żołnierz II Korpusu, umieścił go w ośrodku dziecięcym w Kenii, a teraz razem wrócili do Polski; Witek w rogatywce z orzełkiem, ale bez korony, który przywędrował do Warszawy wraz z kościuszkowcami, a przedtem snuł się po domach dziecka na Uralu... Tych chłopców niełatwo zbyć propagandowym frazesem30.

Niektórzy z nich, jak Bambo, mogliby być inspiracją dla późniejszych bikiniarzy, ubierających się po amerykańsku, bywających w bibliotece ambasady Stanów Zjednoczonych, pasjonatów jazzu. W listopadzie 1951 r. głośny stał się proces wytoczony „Burmajstrowi i innym”. Zbigniew Burmajster, Hieronim Wysocki, uczniowie Liceum Telekomunikacyjnego przy ulicy Jedwabniczej w Warszawie, a także Zbigniew Ciołek i Wojciech Grochowski zostali oskarżeni o działalność podziemną, napady rabunkowe, kontakty z wywiadem amerykańskim. Skazano ich na karę śmierci (Burmajster, Wysocki) lub długoletnie więzienie (Ciołek, Grochowski), co pokazuje cenę, jaką przychodzi płacić za fascynację Zachodem i nieskrępowaną wyobraźnię31.

Echa wydarzeń zza żelaznej kurtyny docierają jednak nawet „pod celę”. Na Gęsiówce na początku lat pięćdziesiątych ostatnie piętra prycz przy okratowanych oknach młodsi więźniowie – pod wpływem wojny koreańskiej – nazywają „Koreą”. Latem korzystają z nich „londyńczycy”. Dociera tam świeże powietrze i rozpościera się „jako taki widok na niebo i gwiazdy”32. Okulary przeciwsłoneczne są nazywane w tym czasie „macarthurkami”, na cześć zwycięskiego gen. Douglasa MacArthura.

Byli żołnierze, przesiedleńcy, ekspatrianci ze Wschodu, reemigranci, którzy przed wojną szukali pracy na Zachodzie, a po wojnie powrócili do ojczyzny – ci wszyscy ludzie gdzieś są obecni, choć przeważnie milczą. O niektórych z nich, np. o wujku Kałasko, żołnierzu Andersa, Nowakowski opowie szerzej w Portrecie artysty z czasu dojrzałości; wcześniej musiał się liczyć z ograniczeniami narzucanymi przez cenzurę33. Przykładem może być też szoferak wiozący Gościuków na ulicę Etiudy Rewolucyjnej na Mokotowie (Sarkoma). Już sam nietypowy wygląd taksówkarza zdradza jego obycie: długie siwe włosy ułożone „w polkę”, beret jak talerz, pykająca fajeczka. „Etiudy” – zastanawia się szoferak, ale „nie tak zwyczajnie” mówi, tylko przeciąga to słowo, tak że wychodzi „etiudiii”. „Jak pan gadasz” – dziwi się jeden z pasażerów. „Prawidłowo – odpowiada szoferak – bo to francuskie słowo i należy akcentować”. Zaperza się wreszcie: „panie, ja w Paryżu lata całe”34.

Co pewnie ważniejsze, migrantów można spotkać wśród mieszkańców czynszówek i pekinów. Z jednej strony to przybysze z Kresów Wschodnich, jak sklepikarz w opowiadaniu Sarkoma, który „tak z ruska” gada, gdyż pochodzi ze Lwowa35. Albo: „węglarz z Bratniej”, zwany „Ruskiem”, o którym niektórzy złośliwie powiadają: „z Rosji toto przyjechało, repatriant, czytać ani pisać nie umie”36. Określenia te wskazywałyby, że dla mieszkańców przedmieścia Wschód, a nawet przedwojenne polskie Kresy, to kraina anonimowa; nie widać kulturowego powinowactwa z tamtejszymi mieszkańcami. Z drugiej strony to reemigranci nazywani potocznie „Francuzami”, czyli robotnicy, którzy w latach trzydziestych pracowali we Francji, przeważnie jako górnicy, jak wspominana już rodzina Pawłoszczaków z opowiadania Pół stopy. Pół ośki. Ciekawe, że dystans wobec przybyszów ze Wschodu i Zachodu wydaje się podobny, choć wobec tych ze Wschodu jest chyba większy. Niemniej i na „Francuzów” spogląda się z nieufnością, może dlatego, że jako przybysze z kapitalistycznego Zachodu gorliwością obywatelską starają się oni odsunąć od siebie podejrzenia o nielojalność wobec Polski Ludowej. Nieprzypadkowo chyba to właśnie „Francuzi” Pawłoszczakowie okazują się autorami meldunku złożonego „gdzie trzeba”37. Zarazem reemigranci i repatrianci, zachowując swoją odrębność, są przeciwwagą dla tych, którzy nie wykraczają poza granice osiedla.

Osobną kategorię stanowią „warszawscy biali Rosjanie”, którzy nie wyjechali z Polski po 1918 r. lub schronili się tu przed rewolucją bolszewicką; spotyka się ich jeszcze w latach pięćdziesiątych. W Polonii i Dziku widuje się Nadzię Kłykow, której ojciec walczył w polskim mundurze z Armią Czerwoną w 1920 r. Na Opaczewskiej pokątnie wódką handluje Halina Ryżow, której ojciec, rewirowy w czasach carskich, postanowił zostać w Warszawie na stałe. Cerkwi na Pradze pilnuje sędziwy dozorca, przed wojną znajomy Dymitra Fiłosofowa. Niektórzy straganiarze na Bazarze Różyckiego też mają rosyjsko brzmiące nazwiska38. Stanowią oni wszyscy świadectwo, że istniała – i możliwa jest – inna Rosja niż sowiecka.

Namiastką wiedzy o „szerokim świecie” są obiegowe stereotypy. Z jednej strony wypaczają obraz świata, skutkując postrzeganiem innych jako anonimowej i niezróżnicowanej zbiorowości. Z drugiej – w epoce szczelnych granic oraz cenzurowanych mediów ułatwiają jednak orientację i podtrzymują wiedzę niedostępną oficjalnie. Warto odnotować powracające w twórczości Nowakowskiego skojarzenie siarczystego mrozu z Syberią, mające niekiedy również podtekst polityczny. „Ta Syberia trwała już drugi miesiąc” – czytamy w opowiadaniu Zima, otwierającym tom Zapis39. „Tam naród bardziej do mrozu nawykły, Syberii bliżej...” – mawia się o Rosjanach, ale też o polskich wysiedleńcach ze Wschodu (Węglarze)40. W późniejszym o blisko trzy dekady opowiadaniu 2 x Syberia Nowakowski będzie się zastanawiał nad genezą i trwałością tego skojarzenia, słysząc podczas jednego tylko zimowego spaceru dwa razy podobne przekleństwo: „Syberia, psiakrew!”, „Syberia, kurwa!”. „Żadnej tam Grenlandii, Alaski; tylko Syberia”. „Starszy pan”, autor pierwszego okrzyku, „mógł pamiętać tamte strony z autopsji”. „Wywozili Sowieci Polaków na Sybir, przedtem zaś Moskale. Dwa wieki krajoznawczych doświadczeń”. Ale dosadniejszy od niego młodzieniec? Nie mógł wszak mieć osobistych skojarzeń. „Być może słyszał o Syberii w domu rodzinnym, ojciec, ktoś inny bliski mógł tam przymusowo zawędrować. Albo po prostu naczytał się wspomnień zesłańców”41. Potoczne stereotypy mogą zatem naruszać schematy obowiązujące w prasie lub programach szkolnych.

Izolacja PRL nie oznacza, że w ogóle nie spotyka się cudzoziemców. Zastanawia to, że we wczesnej twórczości Nowakowskiego, nawet tej z końca lat pięćdziesiątych, nie utrwalił się obraz V Festiwalu Młodzieży latem 1955 r., choć wzmianki o nim pojawiają się w Księciu Nocy, a później w Powidokach42. Być może dla przedmieścia miał on mniejsze znaczenie niż dla ówczesnych licealistów czy studentów w centrum Warszawy. Jeśli widuje się cudzoziemców, to raczej przelotnie – na dworcu, w kawiarni, w większym sklepie. Po 1956 r. czasem z zagranicy przyjeżdża ktoś z rodziny. Dochodzi wówczas do zderzenia dwóch światów. Tak opowiada o nim Benek Kwiaciarz: „jeden mój znajomy jechał samochodem z Amerykańcem, co do rodziny w Polsce przyjechał, taki wóz szeroki, z ogonem, jak smok, mój znajomy w tym samochodzie Amerykańca całkiem zgłupiał, tam dach odkrywany, przyciśniesz guziczek i dach się zwija, mój znajomy tak jak dziecko ten guziczek przyciskał, dach się zwijał i rozwijał, do dziewczyn z samochodu machał, ludzi z jezdni przeganiał”. Wzdycha na koniec Kwiaciarz: „żeby u nas łatwiej z forsą, to ta samochodowa sprawa też by wyglądała całkiem inaczej, tak jak motor kupuje sobie chamek na wsi i na odpust zasuwa, tak samo byłoby z samochodami, ale u nas na samochód trzeba nieźle się nakraść albo latami w niedożywieniu być i forsę odkładać, ilu takich samochodziarzy siedzi w pudle, na pewno po nocach śnią im się wozy jak smoki, różne fordy i mercedesy”43. Sporadyczne spotkania z cudzoziemcami sprzyjają powstawaniu wizji zachodniego dostatku, który chciałoby się osiągnąć również tu, w PRL, choćby i na skróty.

O szerokim świecie wiele mówią przedmioty pochodzenia zagranicznego. Niekoniecznie zachodniego. Na bazarach sprzedaje się towary przywożone po 1956 r. z wyjazdów handlowo-turystycznych do Czechosłowacji, Bułgarii czy na Węgry. Gościuk, by ułatwić oddychanie choremu synowi, kupuje trzy węgierskie wiatraczki pokojowe, „po sześćset pięćdziesiąt” za sztukę44. Cena wydaje się zawrotnie wysoka, zważywszy na to, że średnia pensja w 1955 r. to 1008 zł, w 1960 r. – 1560 zł, w 1965 r. – 1867 zł45. Można odnieść wrażenie, nie tylko zresztą podczas lektury opowiadań Nowakowskiego, że na czarnym rynku już w latach sześćdziesiątych dałoby się kupić właściwie wszystko. Również niedostępne w krajowych aptekach leki. Gościukowie, próbując ratować syna, docierają do „handlarza zagranicznymi lekarstwami”, oferującego m.in. „zastrzyki na wzmocnienie”46. Nie chodzi tu nawet o dojścia i znajomości, lecz przede wszystkim o posiadanie dużych pieniędzy, co jednak przeważnie idzie w parze. Dość przypomnieć Magistra M. z centrali handlu zagranicznego, wracającego akurat z dewizowych zakupów w kiosku Pekao.

Ci, których stać na zakupy lub którzy mają dostęp do zagranicznych przedmiotów, zyskują w hierarchii społecznej, choć muszą się też liczyć z negatywnymi reakcjami. Ogólnie deklarowany egalitaryzm, na co zwracaliśmy już uwagę, wydaje się podminowany zawiścią i resentymentem – i prawdopodobnie chętnie by się z niego zrezygnowało w razie szansy na dostęp do dóbr. Ów resentymentalny egalitaryzm ma i ten skutek, że akceptuje się niekiedy represje wymierzone w czyjeś bogactwo47. Akceptacja ta nie musi oznaczać poparcia dla władzy czy jej ideologii. To raczej, powiedzmy, Realpolitik na gminną skalę. Zarazem to jedna z sytuacji dopuszczających przynajmniej tymczasowe przymierze z władzą.

Poznawaniu szerokiego świata służy czasem knajpa. Zyskują na popularności lokale takie jak Budapeszt, Sofia, Szanghaj. W tomie Zapis kilkakrotnie pojawia się wzmianka o knajpie „chińskiej” – drogiej, lecz fascynującej egzotyką. Zamawia się „wymyślne dania” – „zupę bambusową” lub „wódkę z wiśniami”48. Zachodzą tu zamożniejsi, pozostali – co najwyżej sporadycznie, z ciekawości. Niemniej już same witryny tych knajp mogą wydawać się oknami na świat, choć skierowanymi raczej na wschód lub południe niż na zachód.

Najważniejszym źródłem wiedzy o świecie i tak pozostaje kino, które mimo ograniczeń przedstawia po 1956 r. obrazy zarówno ze Wschodu, jak i z Zachodu. Na co dzień kino pełni najprzeróżniejsze funkcje – co pokazują opowiadania Marka Nowakowskiego. To najbardziej popularne miejsce randek, a także wycieczek rodzinnych. Sprzedaży biletów towarzyszą przekręty, zapewniające solidne zyski tzw. konikom. Niekiedy zachodzi się tu dla zabicia czasu. Do momentu (względnego) otwarcia granic na początku lat siedemdziesiątych Polacy wyobrażają sobie Zachód w znacznej mierze na podstawie tego, co zobaczyli w kinie. O oddziaływaniu kina, szczególnie na młodsze pokolenie, świadczy i to, że do młodzieżowego języka przenikają skojarzenia, zwroty, pojęcia zaczerpnięte z filmów. Niektórzy zaczynają wręcz naśladować kinowe i estradowe role, o czym najwięcej przeczytamy w opowiadaniu Artyści. Pewien „czarny, przystojny”, upozowany na piosenkarza Marina Mariniego49, z aktorskim gestem oznajmia przy powitaniu z nową koleżanką: „Ta mała podoba mi się”, po czym zaprasza ją do baru na „mnóstwo” koniaków, likierów oraz – dość egzotyczny w latach sześćdziesiątych – sok grejpfrutowy, wreszcie całuje ją w szyję i szepcze: „Mów do mnie Romeo”50. Pojawia się nowe pokolenie „ładnych, współczesnych” (do czego jeszcze wrócimy).

To młodsi wydają się najlepiej zorientowani w zagranicznych markach i gadżetach. Dostrzegają też ich walory prestiżowe. Zenkowi z opowiadania Wyjazd marzy się „jakieś” francuskie wino, które jego zdaniem „ma smak i jest mocne”. Przebija z tego cytatu fascynacja Zachodem i nieznajomość Zachodu. Młodsi próbują naśladować zachodnie mody, a wiedzy o niej dostarczają im stragany na Bazarze Różyckiego czy rembertowskie „ciuchy”. Zenek ubiera się więc tak jak młodzi ludzie z ówczesnych filmów: kusy popelinowy płaszcz, włoskie buty51.

W ogóle to, co zagraniczne, otaczane jest szacunkiem – na wszelki wypadek. Cieć Walendziak, pilnujący parku przy ulicy Nowosieleckiej, najpilniej strzeże „drzewa zagranicznego”. Ma poczucie, że „to jakieś cholernie drogie drzewo”52. Zagraniczne pochodzenie zdaje się nadawać przedmiotom cechy niemal magiczne. Zbiera się np. zagraniczne opakowania, o czym wspominaliśmy w rozdziale Papierosy i alkohol.

Zagranica wydaje się jednak mglista, niedookreślona, tajemnicza. Stary Żelimas z Włoch ma zwyczaj opowiadać o „swych synach w Ameryce” – a każda z tych opowieści sprawia wrażenie na pół mitycznej53. Wiedza o Zachodzie dociera fragmentarycznie. Inspiruje, ale też zaburza dotychczasowy rytm życia małomiasteczkowej społeczności. Starsi mogą czuć się zagubieni. Młodsi zaś, chcąc nie chcąc, poprzestają na imitacji – głównie tego, co widzą w kinie i na bazarach, czasem w pismach poradnikowych.

Wracamy do punktu wyjścia. Podstawowym źródłem wiedzy o świecie są informacje czerpane z bezpośrednich kontaktów. Mają one też najwyższą użyteczność. Ten stan rzeczy ma co najmniej trzy skutki. Po pierwsze, utrwala obiegowe opinie, przesądy, uprzedzenia, stereotypy. Po drugie, sprzyja zamykaniu się w przestrzeni wspólnoty sąsiedzkiej, skłania do nieufności wobec nowinek, nie zachęca do zmiany stylu życia. Po trzecie, czyni zarazem niepodatnym na przesłanie politycznej propagandy. Świadomie czy nieświadomie stale weryfikuje się tu zasłyszane hasła. Szczególnie starsi filtrują przekazy przez doświadczenia własne, rodziny, znajomych. Konfrontują je z dziedziczoną tradycją – nawet jeśli składa się na nią zaledwie kilka prostych wartości: lojalność w stosunku do wspólnika, milczenie wobec obcych i rodzinna solidarność.

Jeśli uznać miasteczkową społeczność za zamkniętą, to trzeba podkreślić, że w warunkach państwa komunistycznego owo zamknięcie z jednej strony petryfikuje i tak dominujące poglądy, z drugiej – zamienia społeczność w wyspę, do której fale polityki mają niewielki przystęp. Na razie – w epoce Tego starego złodzieja – ludzie żyją po swojemu. Później granice owej wyspy się rozszczelniają – na skutek oddziaływania telewizji, aspiracji młodszego pokolenia, ogólnej potrzeby upodobnienia się do „szerokiego świata”. Przynajmniej na miarę tutejszych wyobrażeń.

1 Wyjazd, s. 330.

2 Np. Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 262; Zima, s. 5.

3 Fujara czy jak go tam, s. 81.

4 Np. Maniuś Kropa, s. 354–355.

5 Chamuś, s. 365–366.

6 Dziecinna Buźka, s. 179. Zob. też Powidoki 3, s. 126.

7 Trampolina, s. 38.

8 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 261.

9 Hycel, s. 92.

10 Dziecinna Buźka, s. 176.

11 Fujara czy jak go tam, s. 81.

12 Np. Artyści, s. 145–146.

13 Obłęd, s. 208.

14 On, s. 70.

15 Fujara czy jak go tam, s. 76.

16 Ożenili..., s. 70.

17 Benek Kwiaciarz, s. 206.

18 Głowa, s. 33.

19 Np. Życiorys, s. 75.

20 Np. Moja żona Anna, s. 129; Obłęd, s. 203.

21 Busio, s. 346.

22 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 107.

23 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 62.

24 Szczególnie ważne są tu opowiadania Mongoły oraz Życie hordy.

25 Opowieści zimowe, s. 122–124.

26 Powidoki 1, s. 126.

27 Prowansalka – róża prowansalska, stulistna (rosa centifolia), o pełnych kwiatach, w wielu kolorach od bieli do purpury, uprawiana w Holandii od XVI w.

28 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 107.

29 Syjoniści do Syjamu, s. 5–6.

30 Powidoki 2, s. 7–9, 206.

31 Powidoki 2, s. 23. Zob. cytowany tu list od czytelnika, Józefa Parfiniewicza, który z Burmajstrem i Wysockim chodził do jednej klasy. Wymierzona Burmajstrowi i Wysockiemu kara śmierci została zamieniona na dożywocie. Wszyscy skazani opuścili więzienie w 1956 r. na mocy amnestii. Wzmianka o Burmajstrze pojawia się też w opowiadaniu Książę Nocy, s. 126.

32 Powidoki 2, s. 177.

33 Wujek Kałasko, s. 29.

34 Sarkoma, s. 45.

35 Sarkoma, s. 38. Zob. też Powidoki 1, s. 20.

36 Węglarze, s. 127.

37 Pół stopy. Pół ośki, s. 41–42.

38 Powidoki, s. 42–44.

39 Zima, s. 7.

40 Węglarze, s. 127.

41 2 x Syberia, s. 42–43.

42 Książę Nocy, s. 211; Powidoki 1, s. 217.

43 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 117.

44 Sarkoma, s. 46.

45 Przeciętne wynagrodzenie miesięczne (do 1970 r. bez nagród z zakładowego funduszu nagród), „Rocznik Statystyczny GUS” 1991, s. XXVI.

46 Sarkoma, s. 47.

47 Np. Głowa, s. 30–31.

48 Głowa, s. 34 i 35. Zob. też Powidoki 2, s. 145.

49 W Polsce Marino Marini zyskał sławę głównie dzięki piosence Nie płacz, kiedy odjadę (z tekstem Wandy Sieradzkiej de Ruig). W 1961 r. zespół Mariniego wystąpił w Sali Kongresowej, prezentując piosenki włoskie, głównie w rytmie twista.

50 Artyści, s. 153.

51 Wyjazd, s. 334, 333.

52 Józwa, s. 343.

53 Porachunki garbusa, s. 49.

Postrzeganie władzy

PRL to słabe silne państwo. Diagnoza ta zarysowuje się już w tomie opowiadań Zapis, których akcja rozgrywa się podczas „zimy stulecia”, na przełomie 1962 i 1963 r. Pisarz daje do zrozumienia, że PRL trzeba opisywać przy użyciu oksymoronów.

Oto młody inspektor PIH-u, funkcjonariusz, zdawałoby się, omnipotentnej władzy, odbywa służbową podróż PKS-em, ale autobus utyka pod Ostrowcem Świętokrzyskim, a pasażerowie muszą „ze dwie godziny odwalać śnieg”1. Inspekcja się opóźnia. Tak oto następuje zderzenie totalitaryzmu z klimatem. Nowakowski nie używa oczywiście terminu totalitaryzm, którego w odniesieniu do PRL i tak przecież nie zaakceptowałaby cenzura. Określenie to zastępuje hasło Syberia: „ta Syberia” trwa „już drugi miesiąc”, „taki jakby stan mobilizacji w związku z tym, apele i odezwy o obywatelskich obowiązkach w walce z tą klęską elementarną”, „heroiczna praca górników”, „nawalają koleje, utykają na szlakach autobusy”, „co dzień w prasie i radiu relacje o sytuacji na zimowym froncie”2. Ujawnia się tu napięcie między oficjalnym a nieoficjalnym. Z jednej strony: mobilizacja, obywatelskie obowiązki, heroizm pracy, walka, front, komunikaty prasowe i radiowe; te wojskowo-urzędowe zwroty przynależą do języka oficjalnego. Z drugiej strony – słowa podważające ich rangę: klęska, nawalające koleje, utykające autobusy. A nad tymi wszystkimi słowami jak westchnienie unosi się prośba: „żeby te mrozy przetrzymały tydzień, dwa i przeszły”.

„Syberia” okazuje się groźna, ale krucha niczym lód. Przeciętny człowiek staje w obliczu nie tyle przemocy, ile chaosu. Na termometrze –25°, odmrożone twarze, zamarzają wróble na drutach telegraficznych, podmiejskie zające próbują żerować na śmietnikach, walają się trupki kuropatw na badylarskich polach, węglarze handlują „na boku”, ceny opału skaczą zależnie od ich kaprysu. Szczególnie „w tych mieszkaniach, gdzie piece”, pali się „ledwie, ledwie”, „ziąb” towarzyszy ludziom „bez przerwy”. Ale i tam, gdzie centralne, często nie lepiej. Kaloryfery zimne, kotłowniom brakuje koksu, zdarzają się tragiczne wypadki. Ratunkiem okazuje się bycie razem: rodziny „ciasno” skupiają się „w kręgu ciepła”3. Dziesięć lat wcześniej sternicy państwa komunistycznego snuli wizje zastąpienia rodziny kolektywem. Słabość totalitarnego państwa ujawniona podczas „zimy stulecia” sprawia, że nieodzowny okazuje się powrót do elementarnych więzi, wręcz przedpaństwowych. Nie pierwszy i nie ostatni raz w dziejach PRL. Innych przykładów dostarcza m.in. Raport o stanie wojennym.

O rządzących mówi się przeważnie per oni: „wielki domiar przywalili”, „podobno położyli łapę”4, „zaczynali już gnieść takich”5, „może pozwolą otworzyć jakiś szynczek, sklepik, kawiarenkę”6. Wspólną cechą tych określeń jest to, że formułują je ludzie, którzy chcieliby sami pokierować swoim życiem. „Przetrwał wszystkie domiary, komisje i inspekcje” – mówi się z uznaniem o sklepikarzu Mietku Gościuku7. Z trzecią osobą liczby mnogiej używaną w opisie rządzących współgrają określenia opisowe w rodzaju eufemizmu „Wysoko Notowany”8. Owi „wysoko notowani” sprawiają wrażenie anonimowych, a przy tym oderwanych od swoich społecznych korzeni. Wyczuwa się zarazem w tego rodzaju określeniach kpinę; określenie notowany w innych sytuacjach odnosi się do tych, którzy trafili do milicyjnych rejestrów. „Wysoko Notowany” to zatem ten, który zyskał wysoką pozycję w strukturze władzy, stając się jednakże zaledwie jej trybikiem.

Do używania zaimka oni w tym kontekście może skłaniać i to, że w epoce przedtelewizyjnej o rządzących, szczególnie tych ze szczytów władzy, albo się słyszy w komunikatach radiowych, albo się o nich czyta w prasie – skąpo ilustrowanej, choćby ze względu na ograniczenia techniki poligraficznej. Można ich też zobaczyć w kronikach filmowych, ale przecież to nie dla nich przychodzi się do kina. Ludzi władzy zna się zatem głównie z portretów ściennych, wieszanych przed 1971 r. w urzędach, szkołach, państwowych zakładach9. W jakimś stopniu telewizja skróci dystans między rządzącymi a rządzonymi, czego jedną z konsekwencji będzie jednak i to, że zaimek oni, zwłaszcza w okresach kryzysowych, nabierze bardziej pogardliwego zabarwienia. Telewizja, wpływając na emocje polityczne odbiorców, przyczyni się zarazem do demistyfikacji ludzi władzy.

Nie wszyscy wymawiają zaimek oni w identyczny sposób. Marek Nowakowski rejestruje różnorakie reakcje. Również te przyjazne, a nawet czołobitne wobec władzy. W opowiadaniu Dziecinna Buźka czytamy w pewnej chwili o lokatorach „koszarowca” na nowym osiedlu na Muranowie. Jeden z nich to niewidomy masażysta, przybysz ze wsi. Zdarza się, że „po pijanemu” aż popłakuje „z wdzięczności”, bo „państwo ludowe dało mi wsio, wsio”10. Gdyby przeprowadzić ankietę wśród mieszkańców nowych bloków, podobnych deklaracji zebrałoby się zapewne więcej. A jaki jest pogląd narratora? Dostrzeżemy jego ironię, o czym świadczy już określenie bloku jako „koszarowca”. Zawołanie „wsio” można wymawiać na dwa sposoby: rozdzielając zgłoski „s” oraz „i” (jak w języku rosyjskim) lub łącząc je (jak w języku polskim). W obu przypadkach „wsio” brzmi dwuznacznie. W pierwszym nasuwa skojarzenia z takimi rusycyzmami jak wsio w pariadkie, które przeniknęły do polszczyzny, niekiedy za pośrednictwem gwary więziennej, jeszcze w czasach carskich11. W drugim – współbrzmi z przymiotnikiem wsiowy, dość często używanym w miejskiej mowie potocznej w różnych znaczeniach, przeważnie negatywnych (o czym była już mowa)12. Dwuznaczność deklaracji, że „państwo ludowe dało mi wsio, wsio”, polega zatem na tym, że z jednej strony przypomina ono o rosyjskiej (sowieckiej) proweniencji rządzących, z drugiej zaś – ujawnia wiejskie pochodzenie beneficjenta polityki socjalnej „władzy ludowej”.

Nowakowski, wskazując różnorakie przypadki używania zaimka oni, dostrzega istotną różnicę między sytuacją sprzed 1956 r. a późniejszą. Mimo wszystko zaimek ten inaczej się akcentuje. „Oni” nie są już przybyszami wprost z Moskwy, jak przed 1956 r., lecz pochodzą stąd, wywodzą się z polskiego ludu. O ich proweniencji wiele dowiemy się z tomu Syjoniści do Syjamu13. W 1968 r. „oni” zostaną podzieleni wedle kryterium swoi – obcy, co zresztą wydaje się jeszcze jednym oksymoronem. Relacja między „my” a „oni” nadal ulegać będzie redefinicji. Podział na „my” i „oni” znany z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych odznaczał się większą klarownością.

Paradoksalnie wskutek „zimy stulecia” podział na „my” i „oni”, choć nie ulega unieważnieniu, zostaje osłabiony. Wróćmy do opowiadania Młody inspektor PIH-u. Inspektor i pozostali pasażerowie wspólnymi siłami odwalają śnieg, by ruszyć dalej. Mimowolnie ów autobus kojarzy się z... Polską. Przystosowanie do codziennego życia – najbardziej chyba rozpowszechniona postawa – oznacza, że chcąc nie chcąc, trzeba przyjąć to, co jest tu i teraz. Zapewne większość nie żywi w latach sześćdziesiątych złudzeń. Innej Polski nie będzie. Jaki bowiem jest wybór? Zostać w unieruchomionym autobusie, iść na piechotę, nie bacząc na wszelkie przeciwności, przyłączyć się do odwalania śniegu. Pozostaje jednakże kwestią wolnej woli to, na którym przystanku w razie czego się wysiądzie.

Czytając opowiadania Nowakowskiego z tomów Zapis, Gonitwa czy Mizerykordia, można odnieść wrażenie, że po 1956 r. obie strony – rządzeni oraz rządzący – zaczynają dostrzegać wspólnotę losu, przekraczającą politykę, sięgającą tożsamości narodowej. To nie tyle dwa różne światy, ile dwa piętra społeczeństwa, połączone schodami, po których można wspiąć się wyżej (nie bez trudu i za cenę uległości) albo się stoczyć (jednak ryzyko maleje). Można również uderzyć głową w sufit, jeśli nie ma się ochoty na układy czy kompromisy: „ja tam na nic nie liczę, tu nikt za wysoko nie podskoczy” – oznajmia jeden z bywalców Polonii14. Szczególnie w tomie Syjoniści do Syjamu trudno nie zauważyć, że ludźmi władzy nie są już obcy przybysze ze Związku Sowieckiego, lecz tubylcy wyniesieni do góry, co siłą rzeczy osłabia dystans kulturowy znany sprzed 1956 r. „Oni” wyłonieni z „my” też mają świadomość, skąd pochodzą, choć nierzadko wypierają się swoich korzeni. Mimo wszystko sprzyja to wytwarzaniu się nieformalnych kanałów komunikacji między władzą i społeczeństwem (do czego jeszcze wrócimy).

Już w opowiadaniu Benek Kwiaciarz zwraca uwagę niejednoznaczność postaci milicjanta. Szeregowy milicjant, zwany stójkowym lub posterunkowym, reprezentuje najniższy szczebel władzy. Zarazem jest reprezentantem państwa najczęściej spotykanym. Rzadziej można zetknąć się z urzędnikami, funkcjonariuszami PZPR, oficerami Służby Bezpieczeństwa. W opowiadaniach Nowakowskiego postać milicjanta pojawia się na ogół w tle. Nie odnosi się jednak wrażenia, by milicjanci byli wszechobecni. Najczęściej spotyka się ich albo podczas patrolu, albo w czasie interwencji15. W społecznościach takich jak włochowska milicjant to trochę wróg, a trochę znajomy. Kimś takim wydaje się „Władek milicjant” z opowiadań Benek Kwiaciarz oraz Interes. Gdy pojawia się pod kioskiem piwnym, „służbowo, z paskiem pod brodą”, wzbudza „ożywienie”, mężczyźni ujmują „pod pachy obwisającego węglarza” i układają „między beczkami”, by uchronić go przed mandatem. Obmawiają przy tym milicjanta: „ten Władek to wielki nygus, wielki”, a Benek Kwiaciarz spluwa nawet z pogardą16. Ta wrogość wydaje się trochę na pokaz17. Mężczyźni wręcz powinni okazywać wzgardę milicjantom, zaznaczając w ten sposób swoją niezależność i suwerenność. Ale „Władek milicjant” też zdaje się odczuwać niepewność; dodaje sobie animuszu, a to stukając w bruk „podkutymi butami”, a to wyciągając pałkę i pomachując nią „leniwie”18. Milicjanta nazywa się jednak poufale Władkiem dlatego, że to nie tylko znajomy z okolicy, ale też przynajmniej niektóre jego interwencje są pożądane (jak w opowiadaniu Interes)19. Dostrzega się przy tym szarże milicjantów. Dzielnicowy z komisariatu kojarzy się z aresztem – przedsionkiem więzienia. Ma realną władzę20. Co więcej, milicja może imponować środkami technicznymi. W czasach, gdy motocykl pozostaje marzeniem niejednego młodego mężczyzny, dostęp milicjantów do nowoczesnej techniki wzbudza czasem podziw, a nawet zazdrość21. Niewykluczone, że wielu chłopaków trafia w szeregi MO, nie bardzo wiedząc, co zrobić ze swoim życiem; tu właśnie upatrują szansy na męską przygodę, zyskują zarazem perspektywę rychłej stabilizacji.

O postrzeganiu szeregowych milicjantów, o tym, że dostrzega się w nich ludzi, a nie tylko anonimowych funkcjonariuszy, wiele mówi odróżnianie służbowych obowiązków od ich prywatnego życia22. W opowiadaniu Wielki dzień żony krawca właściwie mimochodem pojawia się wzmianka o tym, jak to krojczy ze spółdzielni Miara, niezbyt już trzeźwy po libacji z okazji tzw. trzynastki, wychodzi z knajpy „na powietrze” i spotyka „znajomego milicjanta”, który zaciąga go „do kolejowego kiosku na piwo”23. Zdarzenie to nie ma następstw. Ot, dwóch znajomych z sąsiedztwa udaje się na kufelek piwa. Ich role zawodowe zostają zawieszone, oficjalny scenariusz przestaje obowiązywać, można zdjąć publiczne maski. W kolejowej poczekalni liczy się to, co stanowi o człowieku w jego prywatnym życiu: rodzina, plany, rozterki, nadzieje. Uczestnikiem takiej prywatnej rozmowy może okazać się również milicjant po służbie.

Znaczenie ma również męska, swojacka solidarność. Akcja opowiadania W sklepie rozgrywa się w „sklepiku winno-delikatesowym” „w peryferyjnej dzielnicy nowych bloków i drewnianych ruder, przetykanych gdzieniegdzie jeszcze badylarskimi uprawami sałaty, cebuli i pomidorów”. Tuż przed Bożym Narodzeniem w sklepiku zbiera się kilkunastu mężczyzn – przeważnie robotnicy z pobliskiej fabryki, rzemieślnicy z warsztacików, ogrodnik, kilku „nigdzie nie pracujących”, „sinonosy zwany kapitanem”, „kończący obchód listonosz” oraz „dwaj milicjanci, tutaj zamieszkali”. Rozbrzmiewają pogwarki. Mężczyźni narzekają „na skąpo odmierzane piwo”, ale „życzliwie”, wiadomo – „z czegoś musi kierownik żyć i na miarce sobie dorabia”. „Ale piwsko u mnie jak w banku. A gdzie indziej...” – asekuruje się na wszelki wypadek kierownik, inwalida bez nogi („jego wersja: kalectwo z wojny, złośliwi twierdzą natomiast, że po pijaku tramwaj mu nogę obciął”). Skrzypią drzwi i wchodzą „dwaj tacy z plastykowymi aktówkami”. „Społeczna kontrola”. Czepiają się: a to cena niewyraźna, a to niedoważone cukierki. „Czy piwo należycie odmierzone?” – podpytuje inspektor listonosza. Ten czknąwszy odpowiada pytaniem: „Czy ja pana zaczepiam?”. Wokół śmiech, kierownik oddycha z ulgą. Poczerwieniały kontroler „nieprzyjemnym wzrokiem” rozgląda się po sklepie, odsuwa kotarę, wchodzi na zaplecze, zaczyna szperać wśród pustych skrzynek, pewnie w poszukiwaniu wódki. Panie – woła za nim jeden z milicjantów – „tak od razu nie wskakuj pan na zaplecze, może coś zginąć i potem wszystko będzie na kierownika!”. „Albo coś podrzuci” – dodaje listonosz. „Za łapówką przed świętami chodzą” – słychać czyjś głos. „Byle łapciuchom łapówki nie będę dawał” – złości się kierownik. Ale i inspektorzy są już wyprowadzeni z równowagi. „Coś pan powiedział?”. Wyciągają formularze, chcą zapisywać słowa kierownika. Ktoś głośno zaprzecza. Mężczyźni kiwają zgodnie głowami, a sinonosy występuje z apelem: „Obywatele, wszyscy jesteśmy tylko ludźmi”. Jeden z kontrolerów spogląda prosząco na milicjantów, ale ci milczą, a jeden z nich nawet się uśmiecha. Zaczynają sporządzać protokół, ale źle im to idzie, pocą się, wreszcie stwierdzają krótko: „Wyniki kontroli zadowalające. Uchyleń od normy nie stwierdzono”. Słychać „syk ciśnienia w gumowej rurce”. Kulawy kierownik dociska kurek. „Żółty płyn leje się strumieniami do kufli. Kożuch piany na wierzchu. Nalewa kierownik hojną ręka, aż przelewa”24.

Warto tu odnotować zwrot „wszyscy jesteśmy ludźmi”. Odwołująca się do wartości egalitarnych władza, czego wyrazem jest przecież „społeczna kontrola”, natrafia na egalitaryzm w praktyce, który okazuje się zarazem formą samoobrony. Poczucie bycia ludźmi konstytuuje wspólnotę. Niemożliwe jest egzekwowanie jakiejkolwiek władzy, bezsensownej czy sensownej, jeśli narusza wspólnotowe interesy. W przypadku opowiadania W sklepie nie bez znaczenia jest i to, że wspólnotę tworzą tu mężczyźni, a zespaja ją alkohol, symbolizujący doraźność i ulotność doznań i przeżyć. Najciekawsze zaś okazuje się to, że uczestnikami tak rozumianej wspólnoty są również dwaj milicjanci, ale z zastrzeżeniem: „tutaj zamieszkali”25. Mamy zatem do czynienia jeszcze ze społecznością niezatomizowaną, funkcjonującą w przednowoczesnej przestrzeni (na pograniczu epok), sprzyjającej byciu ludźmi – z różnymi zresztą skutkami.

Ci, którzy pozostają w konflikcie z prawem, przeważnie używają w odniesieniu do milicjantów określeń, które mają akcentować wrogie nastawienie: „gliny”26, „gliniarze”27, „blacharze”28. Określenie glina, gliniarz – jak podpowiada Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego (z cytatami z lat 1946–1956), a w ślad za nim Krystyna Długosz-Kurczabowa – kojarzy się z czymś lepkim, co trudno odkleić, a co sprawia potem wiele kłopotów. Okrzyk „gliny zaraz przylecą”29 znaczyłby więc: uwaga, coś się zaraz przyklei. Co więcej, słowo glina jest rodzaju żeńskiego. Użycie go wobec mężczyzny tym bardziej go deprecjonuje. Tak więc określenie gliniarz zdaje się już oddawać pewien respekt, gdyż przynajmniej akcentuje rodzaj męski.

Gliny, gliniarze to najczęściej spotykane określenia milicjantów, ale niejedyne. Przynajmniej do lat pięćdziesiątych popularne jest też określenie blacharze. Ma ono genezę nie mniej skomplikowaną niż w przypadku gliniarzy. Nasuwa skojarzenia z przedwojennymi metalowymi odznakami policyjnymi, a także z przypominającym zbroję rycerską rynsztunkiem przedwojennej Rezerwy Policji Państwowej. Również z blaszanymi insygniami żandarmerii niemieckiej w okresie okupacji. W latach czterdziestych i pięćdziesiątych używa się określenia blacharze raczej w stosunku do milicyjnych sił prewencji, skłonnych do stosowania siły fizycznej30. Największą niechęć oraz obawę wzbudzają tajniacy. Tajniak to już nie jest ktoś, kogo zna się z okolicy, jak „Władka milicjanta”. To przeciwnik niebezpieczny, zaskakujący, podstępny: „Nagle zza krzaków wychodzi milicjant i dwóch tajniaków, dowody państwo pozwolą, wtedy taki strach mnie złapał bezsensowny, uczucie osaczenia, podejrzany, winny czegoś, cholera wie co”31.

Zwraca uwagę wymienne stosowanie określeń: milicja – policja, i to jeszcze długo po wojnie. Mówi się: „zabrała go policja”32, „policja ma ludzi za nic”33, „najgorzej z tymi policjantami”34. Możliwych jest wiele wyjaśnień, z których najbardziej oczywistym byłoby przywiązanie do starszych form językowych. Oznaczałoby to zarazem, że przyzwyczajenia językowe są ważniejsze niż zmiany polityczne, język oficjalny zaś w niewielkim stopniu wpływa na język potoczny. Oto kilkanaście lat po wojnie wciąż wielu mieszkańców peryferii operuje pojęciami z czasów II Rzeczypospolitej. Mogłoby to też sugerować przywiązanie do tradycji i niepogodzenie z nową rzeczywistością. A być może i to, że na przedmieściu zmiana systemowa dokonująca się po 1945 r. ma znaczenie drugorzędne. Po prostu funkcjonuje jakieś państwo, z którego władzą – uosabianą przez policjantów czy milicjantów – trzeba się konfrontować lub układać.

Układanie stosunków z szeregowymi milicjantami przychodzi łatwiej w latach sześćdziesiątych, w jakiejś mierze za sprawą ewolucji relacji „my” i „oni”. Przykładów dostarczają opowiadania z tomów Zapis, Gonitwa i Mizerykordia. Powiedzieliśmy wcześniej, że po 1956 r. obie strony – rządzeni oraz rządzący – przekraczają wcześniejszy, dychotomiczny podział dzięki doświadczaniu, mimo wszystko, wspólnej tożsamości narodowej. Wyjaśnień dostarcza opowiadanie Wojskowy Żebrak. Tytułowy bohater to osobliwa postać, jakich wiele spotykamy w twórczości Marka Nowakowskiego; wspominaliśmy już o nim kilkakrotnie. Tego mroźnego wieczoru – akcja opowiadania rozgrywa się w czasie „zimy stulecia” – Wojskowy Żebrak zachodzi na rozgrzewkę do Dzika przy ulicy Nowogrodzkiej, zamawia setkę i śledzia. Przy sąsiednim stoliku siedzi dwóch podpitych facetów w towarzystwie rosłej kobiety. Ich „bełkotowi” Wojskowy Żebrak przysłuchuje się „z rosnącą niechęcią”, drażni go „cała ta sytość niedzielnego wieczoru”, odczuwa „pogardę artysty-cygana do tego wszystkiego”. Podchodzi do „starego harmonisty”. „Zagraj pan W dniach pierwszego września roku pamiętnego...” – prosi. Harmonista gra, ale melodia niknie w gwarze.

Wojskowy Żebrak, wzburzony, podchodzi do sąsiedniego stolika. „To ja całe zdrowie w tamtym wrześniu dla was... a wy – dławi się już prawdziwą wściekłością – a wy te kotlety, tę wódę... i nawet pieśni, wspomnienia wojennego, uszanować nie umiecie!”. Pluje w twarz „tłustego pana”, „wali kulami w podłogę, cichnie gwar, ustaje muzyka”. „Wstać! Baczność! – komenderuje – za braci poległych, za krew przelaną”. Słowa działają mobilizująco, „sala pręży się w żołnierskiej postawie dla pamięci”. Tylko opluty „tłusty pan” siedzi i pojękuje. Harmonista dalej „ciągnie wrześniową melodię z obojętną, znużoną miną”. Słychać głosy: „Miał rację...”. Ktoś śmieje się jednak kpiarsko. Pojawiają się milicjanci. Wojskowy Żebrak stoi „wsparty na kulach jak Książę Niezłomny”. Znają go milicjanci z ulicy, mówią do niego „kapitanie”. Rosła niewiasta siedząca obok oplutego „tłustego pana” spieszy z donosem: „To napad!”. „Profanowali narodowe uczucia” – wyjaśnia zwięźle Wojskowy Żebrak. Role się odwracają. Milicja wyprowadza – „tych od sąsiedniego stolika”. „Profanowali i koniec” – orzeka kapral o pucułowatej chłopskiej twarzy35.

Opowiadanie można interpretować na kilka sposobów. Czas powstania utworu nie jest bez znaczenia. Na początku lat sześćdziesiątych nasila się retoryka martyrologiczna i patriotyczna – z akcentem jednakże na „patriotyzm socjalistyczny”. Kapral o pucułowatej twarzy zdaje się – niekoniecznie świadomym – wyrazicielem ówczesnej propagandy. Reaguje inaczej, niż uczyniłby to dziesięć lat wcześniej. Co więcej, opowiadanie przypomina krótką lekcję historii. Mowa w nim o „krwi przelanej”, czemu towarzyszy „wrześniowa melodia”. Ale hasło „wrzesień” brzmi przecież dwuznacznie, bo to nie tylko 1 września, ale i 17 września. Niedopowiedzenia w opowiadaniu zdają się obliczone na rozbudzenie pamięci czytelnika. Już sam wygląd Wojskowego Żebraka, szczególnie rogatywka, przypomina o innej Polsce. Najmocniej wzburza Wojskowego Żebraka, a być może również narratora, to, że po dwudziestu latach PRL-u widać symptomy atrofii uczuć narodowych, i to bardziej u rządzonych niż u rządzących, którzy choćby z racji propagandowych odwołują się do wartości patriotycznych. W tym sensie opowiadanie można odczytać nie tyle jako ukłon pod adresem pucułowatego kaprala MO, ile jako przestrogę przed bylejakością i utratą tożsamości, co jest zresztą ważnym wątkiem twórczości Marka Nowakowskiego.

Nawet w zagęszczającej się atmosferze politycznej lat 1967–1968 zdarzają się zaskakujące incydenty. Oto „idzie ulicą junacki podpity rozrabiacz”. „Taki krok z kołysem, siła w nim niewyżyta po tej wódce aż kipi, chęć rozróby, szuka ofiary i pretekstu”. Widzi milicjanta, „podchodzi do niego, właściwie tak go obchodzi, chce zagadać, wyraźnie chce zagadać”. „Ten milicjant, zmęczony nocną służbą i niezły chłop chyba, udaje, że nie widzi natarczywego rozrabiacza. – Nieźle, panie władzo, całkiem nieźle – zagaduje go jednak ten młody podpity junak. – Co nieźle? – pyta milicjant. – Idą do przodu. – Kto? – dopytuje milicjant, ale już w jego oczach błysk zrozumienia. – No, tak ogólnie... – mówi młody rozrabiacz. – Jedni do przodu i leją drugich, a miało być odwrotnie... – Co odwrotnie? – docieka milicjant i jego twarz rozjaśnia się przyjaznym, naturalnym, z trudem maskowanym służbową miną uśmiechem. – Żydy! – śmieje się donośnie młody rozrabiacz. – Poszły do przodu!”. Wokół zbierają się gapie. „Milicjant sztywnieje oficjalnie. – Idźcie spać – mówi surowo. – Jesteście, obywatelu, zmęczeni...”. Komentuje narrator: „Młody rozrabiacz odchodzi. Ta chęć rozróby pękła w nim po tym porozumieniu prywatnym, utajonym z władzą”. Scenka ta wiele mówi o rolach społecznych – i ich przekraczaniu. A także o systemie, który wytwarza scenariusz tych ról. I o ludziach, którzy role te mają odgrywać. Pisarz konsekwentnie sprawdza, co kryje się pod maskami. Niekiedy dostrzega owo „porozumienie prywatne, utajone”.

Dystans jednak pozostaje, a wiele o nim mówi opowiadanie Pijak. Tu znów jesteśmy na przedmieściu, zapewne we Włochach. Ciepły, wiosenny dzień. Pod kiosk z piwem podjeżdżają „budą” milicjanci, jak co sobota, żeby „wygarnąć pijaków”. Zasadzają się w jaśminie i czekają. Idzie dwóch – „jeden bardzo pijany, drugi mniej”. W oknach pobliskiej kamienicy pojawiają się widzowie. „Mniej pijany” dostrzega milicjantów i zawraca. „Bardzo pijany” zatacza się na płot, nogi gną mu się jak plastelina. Z kamienicy wychodzi sześcioletni chłopiec. „Bardzo pijany” spogląda na niego „białymi, skołowanymi alkoholem oczami”. Odbija się desperacko od płotu, chwyta chłopaczka za rękę. Coś mu szepcze do ucha. Chłopaczek kiwa głową. Teraz idą we dwóch. A gdy przechodzą obok milicjantów, chłopaczek mówi głośno: „Ale mama zła na tatusia. Tyle czasu czeka z obiadem”. Znikają w bocznej uliczce. „Ludzie z kamienicy pełni podziwu. Bardzo pijany przecież przechytrzył milicję. Ale i ten chłopaczek, taki malutki brzdąc, a tyle w nim mądrości”. A zaskoczeni milicjanci, „tak jak myśliwi po chybionym strzale, przestępują z nogi na nogę”36.

To niepozbawione komizmu opowiadanie niemało mówi o powszedniości, ale też o relacjach między swojacką wspólnotą a reprezentantami władzy. Ostatecznie państwo i wspólnota okazują się zjawiskami rozdzielnymi. Milicjant może zostać uznany za znajomego z sąsiedztwa, jeśli dopasuje się do swojackiego etosu. Dopóki pozostaje na służbie, tym bardziej w razie gorliwego jej pełnienia, jest kimś z zewnątrz, traktowanym jako potencjalne zagrożenie. W przytoczonej wyżej scenie nie chodzi o sympatię wobec pijaka, który budzi co najwyżej wesołość lub politowanie. Wyprowadzając w pole milicjantów, staje się jednak bohaterem. Urządza spektakl, który podoba się publiczności wypatrującej z okien niczym z teatralnych lóż. Ujawnia tym samym podział na „my” i „oni”.

Istnieją zawody na pograniczu świata instytucji i świata ludzi: kolejarze, strażacy i listonosze37. Szczególnie o listonoszach warto tu wspomnieć, bo w tamtej epoce, w której banki odgrywają niewielką rolę w powszednich transakcjach, to listonosze roznoszą – oprócz listów, przesyłek i telegramów – renty i inne honoraria. Są gośćmi w wielu domach. (To zresztą motyw w wielu komediach z czasów PRL-u, np. Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz Stanisława Barei). Reprezentując państwo, listonosze dysponują wiedzą oficjalną, a zarazem odgrywają rolę powierników codziennych trosk. Listonosz, nawet w mundurze, to raczej swój niż obcy. Podobne spostrzeżenia można by odnieść do strażaków i kolejarzy, z zastrzeżeniem, że to zawody dość elitarne. Szczególnie w przypadku Włoch, gdzie krzyżują się ważne węzły kolejowe, to właśnie kolejarze pełnią funkcję nieformalnych liderów, także jako łącznicy między miasteczkową enklawą a szerokim światem38. Poza tym jeszcze częściej niż w przypadku (szeregowych) milicjantów kolejarze, listonosze, strażacy to znajomi z sąsiedztwa. Można nawet odnieść wrażenie, że dzięki bliskim, wręcz zażyłym kontaktom akurat te zawody wyłącza się z potocznego rozumienia aparatu władzy.

O ile w przypadku szeregowych milicjantów dostrzega się konkretnych ludzi, mających swoje życie zarówno oficjalne, jak i prywatne, o tyle brakuje podobnych niuansów w postrzeganiu wyższego aparatu władzy. Działacze partyjni to niekiedy również znajomi z sąsiedztwa lub krewni, a relacje z nimi mogą przypominać te znane z opisu milicjantów. Współtworzą oni jednak strukturę, która jawi się jako właściwa władza – będąca jądrem całego systemu. Przykładem może być opowiadanie Opętana z tomu Gonitwa wydanego w 1967 r., nasuwające skojarzenia z późniejszą powieścią Kazimierza Orłosia Cudowna melina. Sprawa pozornie oczywista. „Młody kierowca osobowej warszawy Kazimierz J. zawiózł dwóch swoich dyrektorów do leśniczówki Ostre na polowanie. Wyjechali z miasta po południu, na miejscu byli wczesnym wieczorem. Przed świtem obaj dyrektorzy mieli ruszyć w leśne ostępy na dziki. Kazimierz J. był wolny. Miał przyjechać do leśniczówki następnego dnia. Wyjechał do miasta. O świcie znaleziono strzaskany samochód wraz z trupem kierowcy na bocznej drodze”. Dalsze dochodzenie wykazuje, że kierowca po drodze zatrzymał się we wsi Karpiele u swojej dziewczyny, zapewne trochę wypił przy okazji. A zatem rozbił się po pijanemu. Śledztwo zmierza do umorzenia sprawy, ale matka zmarłego nie daje wiary w urzędowe wyjaśnienia. Jej wersja, którą przedstawia kapitanowi MO, brzmi inaczej: „Oni go zamordowali”; „On wiedział za dużo, oni się go bali... Bo tam do tej leśniczówki jeździli z ladacznicami, a w mieście mieli żony. I za co się bawili, wszystkie większe nagrody sobie przydzielali, z państwowych pieniędzy korzystali, że służbowy wyjazd, to, owo. A jej chłopak nie znosił brudów i robactwa. Tak go wychowała. I oni bali się go coraz bardziej... A potem upozorowali samochodowy wypadek”. Rozbawiony kapitan wzrusza lekko ramionami. „Stara” ma świadków, też kierowców. Sąd ogłasza jednak wyrok zbieżny z orzeczeniem MO. Matka Kazimierza J. nie ustępuje. Wyrusza do stolicy. Dociera do Prokuratury Generalnej, ale też na próżno. Przypadkowo spotyka w tramwaju jednego z owych dyrektorów. Dłoń kobiety zaciska się na jego ramieniu. „Morderca” – oznajmia „bardzo głośno”. Pasażerowie wokół unoszą głowy, odwracają się. „– Jedynaka mi wykończyli. Za dużo wiedział. I uszło im na sucho”. „Ależ, proszę pani” – bełkocze dyrektor. Czuje na sobie spojrzenia, „jakby wrogie”. „Ręka rękę myje” – komentuje jakaś kobieta. „Już oni sobie krzywdy zrobić nie dadzą” – rozlega się męski bas. „I każdego, kto im podskoczy” – słychać inny głos. „Jak betkę wykończą!”. Dyrektor, „zmalały i bezradny”, wyskakuje z tramwaju, potyka się o słupek, pada na klęczki, ale zaraz podrywa się. Rozlegają się klaksony, piski hamulców, przemieszane z okrzykami i śmiechem, a potem jeszcze gwizdkiem milicjanta. Ale starej kobiecie to wciąż mało. Odnajduje dziewczynę syna we wsi Karpiele. Chce z nią jechać „do ministra”39.

Opowiadanie można by podsumować następująco: zwykły człowiek jest pionkiem; stara matka może liczyć tylko na samą siebie; lokalna władza pozostaje bezkarna; sprawiedliwości można szukać co najwyżej w odległym centrum władzy. Niemniej i w tym wypadku natrafiamy na dychotomiczne postrzeganie władzy. Z jednej strony to drogowy milicjant z gwizdkiem, który okazuje się tu (mimowolnym i nieświadomym) współuczestnikiem samosądu. Z drugiej strony to niemal mityczny „minister”. W razie niepowodzenia samotnej kobiecie pozostaje odegranie roli Antygony, która szuka zemsty w obronie honoru rodziny, choćby publicznością mieli być tylko przypadkowi pasażerowie tramwaju. Ci zaś włączają się w spektakl jako chór komentujący wydarzenia, a właściwych słów dostarcza im życiowe doświadczenie. Samotna kobieta jest wiarygodna w swojej roli, gdyż (jak pisaliśmy już w rozdziale Wspólnota) wdowa-matka postrzegana jest jako postać budząca zaufanie. Spektakl odegrany przez nią w tramwaju ma i ten skutek, że odnowiony i potwierdzony zostaje podział na „my” i „oni”. Dzięki takim właśnie samotnym kobietom możliwe jest przetrwanie elementarnej ludzkiej solidarności – zdaje się mówić narrator. To jednak solidarność przeciwko czemuś, a nie dla czegoś. A więc potencjalnie krucha i nietrwała.

Opowiadania Nowakowskiego wiele mówią o przywilejach ludzi władzy, a przynajmniej o ich postrzeganiu przez tych, którzy we władzy nie uczestniczą. Wróćmy jeszcze do opowiadania Opętana. Oto lista atrakcji tutejszej władzy: leśniczówka, polowanie na dziki, dziwki, przyznawanie sobie nagród, opłacanie wyjazdów z państwowej kasy, hulanka w knajpie z muzyką, dostęp do reglamentowanych dóbr40. Ten schemat powtarza się, zarówno w opowiadaniach Nowakowskiego, jak i w innych przekazach, literackich i nieliterackich. Jeśli coś się zmienia, to głównie ostentacja. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych uciechę sprawia popijawa w knajpie, w latach sześćdziesiątych, a jeszcze bardziej w siedemdziesiątych, szerzy się moda na pikniki, grzybobrania, polowania, biwaki w leśniczówkach41. Nasuwa się pytanie, dla kogo przywileje władzy są rzeczywiście atrakcyjne, a co za tym idzie, do kiedy tego rodzaju przywileje wynoszą na wyższe piętro społeczeństwa. Jeśli uznać to pytanie za właściwe, to warto by zadać kolejne: od kiedy przywileje władzy nie zapewniają statusu społecznej (i konsumpcyjnej) elity? Od kiedy zatem czynnikiem awansu przestaje być udział we władzy? Wydaje się, że cezurą byłby tu koniec lat siedemdziesiątych – załamanie gospodarcze i głęboki kryzys systemu. Porównanie opowiadań Nowakowskiego (a także innych przekazów) z lat sześćdziesiątych i osiemdziesiątych skłania do hipotezy, że o ile w pierwszych dwóch dekadach istnienia Polski Ludowej akces do partii komunistycznej pozwala odbić się w górę niczym na trampolinie, nawet jeśliby przywileje uznać jedynie za pozory dobrobytu (w zachodnim znaczeniu tego słowa), o tyle od końca lat siedemdziesiątych korzyści stają się coraz bardziej wątpliwe. Przykładem opowiadanie Dwa dni z Aniołem. W latach osiemdziesiątych zyska już na znaczeniu tzw. prywatna inicjatywa, której powodzenie zależeć będzie jednak nadal od układów z ludźmi władzy jako dysponentami talonów, przydziałów, zaświadczeń42.

Pójdźmy dalej tropem podpowiadanym w Opętanej. Ludzie władzy, jacy objawiają się w utworach Nowakowskiego, to nie anonimowi funkcjonariusze totalitarnego państwa, ale coraz częściej cwaniacy, wyrwani ze swojackich reguł wspólnotowych, a przy tym zdemoralizowani nie tyle nawet zakresem władzy nad ludźmi, ile brakiem odpowiedzialności. Praktyką tej władzy zdaje się nieobliczalność. To od kaprysu może zależeć, czy prywatny sklepikarz nie zostanie wykończony domiarem, a kierownik spółdzielni nie trafi za kratki za lewe interesy. Skutkiem tego stanu rzeczy – brzmi sugestia zawarta w twórczości Nowakowskiego – okazuje się obustronny cynizm. Tak jak w opowiadaniu Młody inspektor PIH-u. Jego główni bohaterowie to tytułowy inspektor oraz kierowniczka delikatesowego magazynu, „ponętna blondyna pod czterdziestkę”. Inspektor, choć młody, to już „w swoim inspektorskim fachu lis”, bez trudu wykrywa „lewe numery, fałszywe rachunki”, spisane na straty towary, zapewne sprzedawane pokątnie „prywatnym handlarzom”. Kierowniczka jest coraz bardziej spłoszona. Podkłada pod protokół „dwie pięćsetki”. Inspektor czuje pragnienie pulsujące w skroniach. Kierowniczka żali się płaczliwym głosem: „przecież z pensji, sam pan wie, mąż mnie rzucił, alimenty nieregularnie płaci, dwoje dzieci, chcę wykształcić, syn na politechnice, córka...”. Spotykają się wieczorem na dansingu. Sporo piją, potem idą do jego pokoju w hotelu. Kierowniczka rozbiera się powoli, staje przed inspektorem w skąpej bieliźnie i niespodziewanie twardo oznajmia: „kochany, musisz teraz zniszczyć ten protokół”. Chwila namysłu, inspektor pali protokół i następuje „gorąca noc”. Rankiem inspektor sporządza nowy, dobry protokół. Odwiedza później znajomego handlowca. Wspomina o magazynierce, „tyle umiejętności i żaru”, trudno zapomnieć. I oto okazuje się, że to „żadna rozwódka, jej mąż pracuje w branży mięsnej, oboje niepokoili się bardzo, jaki będzie wynik kontroli, ja też, bo kolega rozumie, w państwowym sektorze wszystko się zazębia” – mruży oko handlowiec. „Parszywcy, gnojki – burzy się inspektor – więc ta noc matematycznie wyliczona”. On, „niedokończony absolwent wydziału planowania SGPiS-u”, owszem, jako „młody realista” przyszedł do tej roboty, „dużo go to zachodu i protekcji kosztowało”, żeby „urządzić się należycie”, a „teraz cały wypełniony takim chlupoczącym jak błotko kacem”. „Może willę budują, może na samochód”... Tu gryzie się w język, bo sam przecież zbiera na samochód i „wszystko” dla tego celu poświęca. Męczą go jeszcze te jej „pełne, służalczo rozwalone nogi”. Jednak inspektor – puentuje narrator – choć młody, to „człowiek z otwartą głową, dojrzały i racjonalny”. Przypomina sobie o dwóch pięćsetkach, które ma w kieszeni, i nawet uśmiecha się do współpasażerów w pociągu, którym wraca z inspekcji43.

Taki system już nie wzbudza strachu. Raczej oblepia. I właśnie niczym lep przyciąga amatorów zysku. Wytwarza się atmosfera parcia do poprawy swojego statusu. Usprawiedliwia ją ogólne przekonanie, że inaczej się nie da, bo przecież „wszystko się zazębia”. Hasłem wywoławczym stają się „kombinacje forsodajne”, którym poświęcimy za chwilę osobny rozdział. Zbiory „my” i „oni” zaczynają się przenikać – również z przyczyn ekonomicznych. Upowszechnia się sztuka aktorstwa społecznego – odgrywania pewnych ról publicznie, a innych prywatnie. Zarazem fakt, że „wszystko się zazębia”, łagodzi schizofreniczne skutki tego stanu rzeczy, czyniąc z podwójności życia niemal społeczną normę. Dzięki niej można pójść ze znajomym milicjantem (po służbie) na piwo do dworcowego kiosku, właśnie jako znajomym, a nie milicjantem, który w tej chwili odgrywa rolę kumpla.

Nasuwają się i inne pytania. Czy dokonująca się w latach sześćdziesiątych zmiana pokoleniowa wpływa na postrzeganie władzy? Jak na ocenę systemu oddziałują relacje z przełożonymi w miejscu pracy? Czy stabilizacja materialna sprzyja adaptowaniu się do reguł systemowych? Do zadania tych pytań skłaniają m.in. opowiadania Głowa, Spółdzielnia, a zwłaszcza Dyspozytor (w tomie Zapis). Uważny czytelnik odnajdzie w nich dalsze szczegółowe wskazówki.

Na razie – jeszcze dwa uogólnienia. W obrazie władzy, jaki zarysowuje się w twórczości Nowakowskiego, zwraca uwagę brak struktur pośrednich – samorządu, organizacji, stowarzyszeń, klubów, partii; czegoś, co decydowało o dynamicznym rozwoju takich społeczności jak Włochy w okresie II Rzeczypospolitej. Ta władza nie wytwarza republiki. Republiką pozostaje społeczność miasteczka, ale dopóty, dopóki jej wspólnotowy, swojacki etos nie zaczyna erodować. Ostatecznie okazuje się, że państwo to rządzący, a nie dobro wspólne, o które „my” i „oni”, rządzący i rządzeni powinni się pospołu troszczyć. O skutkach tego stanu rzeczy Nowakowski pisze m.in. w Syjonistach do Syjamu, a potem w Raporcie o stanie wojennym.

Po 1956 r. system zaczyna nabierać cech „ludzkich”. To jednak są przeważnie ludzkie słabości – dążenie do bogactwa na skróty, przyzwolenie na wszelkie chwyty44. Niemniej te cechy systemu ułatwiają przystosowanie. Można by się też zastanawiać, kiedy zbiory „my” i „oni” nakładają się, a kiedy oddalają, bo chyba jednak nigdy w PRL-u się nie pokrywają, o czym świadczą kolejne „polskie miesiące”.

Nieprzypadkowo w twórczości Marka Nowakowskiego kluczowe staje się pytanie, jak w takim oto świecie znaleźć sobie azyl, do którego „łapa kosmata” nie miałaby przystępu45. To również lejtmotyw jego autobiografii literackiej pod tytułem Pióro.

1 Młody inspektor PIH-u, s. 7.

2 Zima, s. 7.

3 Zima, s. 5, 6.

4 Głowa, s. 27.

5 Głowa, s. 30; „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 60.

6 Dziecinna Buźka, s. 176.

7 Sarkoma, s. 37.

8 Np. Pęcherz, s. 143.

9 Np. Spółdzielnia, s. 130.

10 Dziecinna Buźka, s. 190.

11 Np. Zebek, s. 79.

12 Np. Wariatka, s. 87; Opowieść, s. 105.

13 Zob. np. Syjoniści do Syjamu, s. 102–103.

14 Dziecinna Buźka, s. 177.

15 Zob. np. Ten stary złodziej, s. 33.

16 Benek Kwiaciarz, s. 187. Zob. też Chłop, który zmarniał, s. 230.

17 Zob. także późniejsze opowiadanie Przemoc, s. 72.

18 Interes, s. 379.

19 Interes, s. 379.

20 Zob. np. Józwa, s. 344.

21 Np. Ten stary złodziej, s. 33.

22 Zob. też Zdarzenie w delegacji, s. 20; Do zawodu i tak nie wrócę..., s. 85; Powidoki 2, s. 100.

23 Wielki dzień żony krawca, s. 136.

24 W sklepie, s. 46–50.

25 W sklepie, s. 46.

26 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 279.

27 Sielanka, s. 320.

28 Przymałe buty, s. 165.

29 Skarb w Srebrnym Jeziorze, s. 279.

30 Przymałe buty, s. 165.

31 Syjoniści do Syjamu, s. 39; zob. też s. 65.

32 Ożenili..., s. 61.

33 Przymałe buty, s. 165.

34 Przymałe buty, s. 166.

35 Wojskowy Żebrak, s. 14.

36 Pijak, s. 186.

37 Zob. np. W sklepie, s. 46; Zgrywusy..., s. 73.

38 Anegdotyczna historia o pomyleniu mundurów kolejarskiego i milicyjnego: Zgrywusy..., s. 73.

39 Opętana, s. 44–51.

40 Ibidem, s. 44, 46.

41 Kiedy ranne wstają zorze..., s. 31.

42 Zob. też Honolulu, s. 73.

43 Młody inspektor PIH-u, s. 8–10.

44 Nasuwa się tu skojarzenie z filozofią wujka Mariana („wszelkie chwyty dozwolone”), jednego z bohaterów filmu Janusza Kondratiuka Czy jest tu panna na wydaniu? (1976).

45 W. Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., wstęp T. Burek, Warszawa 2011, s. 150.

Oddziaływanie historii

Skoro o PRL-u trzeba mówić przy użyciu oksymoronów, nasuwa się i takie pytanie: czy Polakom zamiast państwa wystarczy historia? Można bowiem odnieść wrażenie, że pojęcia historii i państwa wywołują dwa zestawy różnych skojarzeń, korespondujących z dychotomią „my” i „oni”. Podobnie jak w przypadku podziału na „my” i „oni” można by się zastanawiać, kiedy historia i państwo, niczym dwa zbiory, oddalają się, a kiedy przybliżają. W istocie stajemy tu wobec pytania o legalność PRL, które trzeba jednak pozostawić na inną okazję. Powraca też kwestia chronologii. Lektura utworów Marka Nowakowskiego wskazuje, że pisarz traktuje rok 1956 jako kluczową datę w historii PRL1. W latach sześćdziesiątych zbiory historia i państwo przybliżają się w porównaniu z latami czterdziestymi i pięćdziesiątymi. Niemniej groźna pozostaje propagandowa manipulacja przybierająca postać „patriotyzmu socjalistycznego”, zgodnie z którą wybiórczo traktowane fakty z przeszłości pobudzać mają do postawy propaństwowej, a przy tym legitymizować i legalizować PRL jako pełnowartościowy byt polityczny.

Nowakowski przeważnie ukazuje ludzi, dla których historia nie jest najważniejszą dziedziną refleksji; raczej żyjących tu i teraz, zakorzenionych w lokalnej wspólnocie, lecz niekoniecznie doświadczających wspólnotowości w wymiarze szerszym, choć zarazem utożsamiających się ogólnie z polskością, na co wpływa także charakterystyczny dla PRL brak struktur pośrednich (o czym była mowa w poprzednim rozdziale). Uwzględniając te zastrzeżenia, warto odczytywać już wczesną twórczość Nowakowskiego jako odkrywanie przeszłości – i to co najmniej na czterech płaszczyznach. Pierwsza z nich to postrzeganie historii przez samego pisarza, interesujące ze względu na jego tradycje rodzinne, własne doświadczenia, a przede wszystkim prowadzone obserwacje. Druga płaszczyzna to wiedza narratora, kalkulującego, co w warunkach cenzury może powiedzieć otwarcie, a co tylko sygnalizować aluzjami; przykładem powracające hasło Syberia2. Trzecia płaszczyzna to świadomość postaci ukazywanych w opowiadaniach: co wiedzą, co pamiętają, czego się dowiadują, o czym rozmawiają, co przekazują dalej; w jakim stopniu współtworzą historię, w jakim ją transmitują, a w jakim tylko podlegają jej działaniu. Wreszcie czwarta płaszczyzna to – powiedzmy obrazowo – historyczny pył unoszący się w powietrzu: o czym się mówi, co słychać na ulicy, kiedy w knajpach i na bazarach wspomina się o historii. Twórczość Nowakowskiego – traktowana jako całość – układa się zarówno w dziennik czy kronikę, jak i nieoficjalny podręcznik polskiej historii, który dopełniają opowiadania z połowy lat osiemdziesiątych: Grisza, ja tiebie skażu, Amazonka, a później Powidoki, Nekropolis, Pióro.

Przeprowadzimy eksperyment i sprawdzimy, jakie motywy historyczne znajdują się w pięciu analizowanych tu tomach opowiadań z lat 1958–1971: Ten stary złodziej, Benek Kwiaciarz, Zapis, Gonitwa, Mizerykordia. Punktem zwrotnym okazuje się i w tym przypadku Zapis z 1965 r.; zawiera on większą niż wcześniejsze tomy liczbę przywoływanych faktów historycznych, po czym liczba ta rośnie jeszcze w tomie Mizerykordia z 1971 r. Osobnej refleksji wymagałby tom Syjoniści do Syjamu, rejestrujący na gorąco doświadczenia lat 1967–1968; to czas, w którym ludzie zaczynają weryfikować pochodzenie innych na skalę nieznaną od czasów okupacji, a historia przemienia się w tragifarsę. Wynotowane motywy przedstawiamy w porządku chronologicznym – począwszy od skojarzeń z dawniejszą przeszłością, po czasy współczesne omawianym utworom. Nieprzypadkowo na pierwszym miejscu znajduje się Syberia jako zjawisko przynależne do długiego trwania, oddziałujące na polską historię od czasu zaborów. Tam, gdzie to możliwe, posługujemy się cytatami, co może ułatwić uchwycenie kontekstu danego faktu czy aluzji.

Syberia3; „jak za cara!”4; „w Odessie, a było to za Mikołaja...”5; „żołnierskie przygody z pierwszej wojny światowej”6; dworek teścia na Podlasiu7; „welwetowe bryczesy”8; „legenda Wieniawy”9; „przedwojenne ryciny przedstawiające sowieckich komisarzy”10; handlarze z Kercelaka11; Tasiemka, „podobno legionista”, do którego „Dziadek słabość miał”12; kumpel z kamienicy – inteligent i komunista (przed wojną)13; paczki MOPR (Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom) dla więzionych komunistów14; „zwani Francuzami, bo ojciec z synem w kopalniach Nordu przed wojną na zarobku byli”15; kampania wrześniowa16; „tamten wrzesień”17; Westerplatte18; „niemieckie transporty z zaopatrzeniem i okupacyjnym łupem”19; „batalion Waffen SS” kwaterujący w szkole20; „okupacyjny mundur tajemniczej młodzieży”21; „razem w Kampinosie”22; „nasza komórka AK”23; dawny kolega „jeszcze z akowskiej konspiracji”24; kurier podczas okupacji25; rozbrajanie pijanego żandarma; strzyżenie „gestapowskiej zdziry”26; „folksdojczka na naszej ulicy”27; Żyd ukrywający się „w leśnej ziemiance”28; ukrywanie i zamordowanie podczas wojny dwóch Żydów29; brat w obozie koncentracyjnym30; wykończony „na Szucha”31; łapanka uliczna32; obława „na jakiegoś z konspiracji”33; handel mięsem podczas okupacji34; „wojenna wdowa”35; „do Niemiec na roboty”36; „w wojnę zwąchany z komunistami”37; „dom z wojenną przeszłością w Aninie”38; Dywizjon 30339; w czasie wojny „u Andersa”40; „kumple od Andersa”41; „trzydziestu chłopaczków z biało-czerwonymi opaskami” (1 sierpnia 1944 r.)42; śmierć w powstaniu „na rogu Freta i Rynku”43; buszowanie w „wyludnionej po powstaniu Warszawie”44; tetetka kupiona „za spirytus od pijanego Ruska”45; „czas wojny” jako „zła siła, która zniszczyła marzenia i górnolotne zamiary”46; ożenek z „angielską wdową po oficerze Royal Navy”47; lwowiak mówiący „zaciągliwie” (repatriant)48; po wojnie „jakiś czas pod bronią”49; „idealiści” konspirujący „przy kaplicy św. Barbary”50; „meldunek gdzie trzeba” (po wojnie)51; „czerwone harcerstwo przy ZWM-ie”52; „czasy ostre”53; „mundur junaka SP”54; zarzuty „kontaktów z obcym wywiadem”55; „atmosfera wrogości i podejrzeń”56; „okres wielkich rozrachunków i oczyszczeń”57; „okres zmian i ożywienia”58; „nie to co za Stalina”59; pogwarki „o Suezie, Gomułce”60; „ja tam na nic nie liczę, tu nikt za wysoko nie podskoczy”61; „22 Lipca” – szansa na amnestię62.

Powyższe motywy, a pewnie można by dodać kolejne, układają się w mozaikę ukazującą polską historię. Elementy tej mozaiki na skutek powstania PRL-u rozpraszają się i plączą. Pisarz stara się znów je połączyć – we właściwych proporcjach. I to pomimo presji cenzury63.

Polska przeszłość – i teraźniejszość – pozostaje w cieniu Syberii. Hasło to przypomina o 17 września 1939 r., Katyniu, losie Armii Krajowej, powojennym terrorze, wreszcie o proweniencji systemu PRL. Tylko tym kluczem może posłużyć się pisarz w epoce PRL-u, jeśli nie chce poprzestać na pisaniu do szuflady. Niezbędne zatem staje się wypracowanie metody, która pozwoli uśpić czujność cenzury, a jednocześnie pobudzi czytelnika do spostrzegawczości. Przykładem wzmianka o Tasiemce z Kercelaka, do którego „Dziadek słabość miał”64. „Dziadek” to oczywiście Marszałek Józef Piłsudski, o którym zapewne nie dałoby się wprost powiedzieć, a tym bardziej w sposób, który budzi przecież wzruszenie.

Już pod koniec lat pięćdziesiątych w twórczości Marka Nowakowskiego zarysowuje się pytanie o trwanie pamięci w społeczeństwie pozbawionym elity. Lekceważone niekiedy przez krytyków literackich wyprawy pisarza na peryferie przynoszą godne uwagi rezultaty. Tu właśnie Nowakowski odnajduje depozytariuszy autentycznej wiedzy o przeszłości. Symbolizują ich co najmniej trzy postacie, o których już wspominaliśmy: Stary Józef, Kundziel zwany Dziadkiem, Wojskowy Żebrak. Stary Józef to postać znana z pierwszego opowiadania Nowakowskiego Kwadratowy. Mówi się o nim jako „żywej kronice”, przynajmniej na skalę „tej dziury”, jaką może się wydawać warszawskie przedmieście. „Za kieliszek czystej” Stary Józef chętnie prawi „długie historie”, zna przecież biografie tutejszych mieszkańców „od najmłodszych lat”65. Takich panów Józefów spotyka się na ławeczkach, w przejściowych bramach, na targowisku, podczas spaceru z kościoła. Na co dzień ucieka się przed ich gadulstwem, ale bywa, jak w sytuacji przedstawionej w opowiadaniu, że ich wiedza okazuje się warta nawet kilku kieliszków czystej. Podobną rolę – na Czerniakowie – odgrywa Kundziel zwany Dziadkiem, który sięga pamięcią do czasów sprzed pierwszej wojny światowej66.

Innym przypadkiem wydaje się los Wojskowego Żebraka, zdeterminowany przez wojenne inwalidztwo. Jego historyczny kostium, „rząd odznaczeń na piersi”, „orzeł z koroną” na rogatywce, czyni z niego postać graniczną – pomiędzy teraźniejszością a przeszłością. To zarazem figura nieco błazeńska, ale wszak przywilejem błazna jest mówienie tego, o czym inni milczą. Z tego uprawnienia korzysta Wojskowy Żebrak, gdy rzuca wyzwanie w knajpie Dzik – o czym pisaliśmy w poprzednim rozdziale67. Dla jednych to żywa skamielina, dla innych wyrzut sumienia. To już nie Kundziel z Czerniakowa, miarodajny głównie dla tamtejszej ferajny. Wojskowy Żebrak samym swoim wyglądem zmusza do zamyślenia.

Można by wskazać więcej takich postaci: staruch Żelimas opowiadający o „swych synach w Ameryce”68; Filozof snujący apokaliptyczne wizje69; Gospodyni Eugenia z domu rodzinnego pisarza70. Odgrywają oni role Homerów. Opowiadają to, co zapamiętali, zobaczyli, usłyszeli. Ale w latach sześćdziesiątych – zdaje się diagnozować Nowakowski – ci peryferyjni Homerowie odchodzą. Wymierają, nikną pośród nowoczesnego budownictwa i ludności napływowej, nie znajdują słuchaczy, enklawy ich świata się rozpadają, nierzadko pod naporem spychaczy, co obrazowo zostanie pokazane w późniejszym filmie Krzysztofa Wojciechowskiego Róg Brzeskiej i Capri (1979)71. Przeszłość zostaje zamknięta w telewizorze, z którego niczym z maszynki do mięsa wydobywa się oficjalna wykładnia przeszłości; przykładem popularny serial Czterej pancerni i pies z lat 1966–1970. I oto Marek Nowakowski pokazuje, że niezafałszowana historia trwa wśród ludzi, którzy niewiele czytają, nie uczestniczą w instytucjach władzy, żyją na uboczu, często jako włóczędzy. Ich pamięć pozostaje nieskażona przez propagandę, a choć subiektywna, to i tak wydaje się bardziej rzeczowa niż oficjalne przekazy. Może i stąd sympatia pisarza do ludzi (pozornie) zbędnych. I jego narastająca melancholia, bo przecież ci ludzie na jego oczach gasną.

Patrząc z perspektywy Mizerykordii (1971), widać już wyraźne cezury historii najnowszej. Przynajmniej cztery. To przede wszystkim doświadczenie wojny i okupacji, które okazuje się na tyle niejednoznaczne, że można się zastanawiać, czy wytwarza ono wspólną pamięć i scalający społeczeństwo kod. Losy postaci ukazywanych przez Nowakowskiego wydają się wręcz sprzeczne. Przeważa tragizm. Lęk przed rozstrzelaniem. Groźba wywózki. Zagrożenie ulicznymi łapankami. O codzienności okupacyjnej wiele mówi przytaczana już relacja Benka Kwiaciarza72. Ślady heroizmu dostrzeżemy w opowiadaniu Opowieści zimowe. Genek Bednarski bierze udział w powstaniu warszawskim, likwiduje niemieckich snajperów, ostrzeliwujących ze strychów powstańców73. Tragikomiczne wydawać się mogą powikłane romanse okupacyjne, łączące samotnych mężczyzn i „wojenne wdowy”, czyli kobiety, których mężowie trafili do obozów lub zostali wywiezieni na roboty – ich skutkiem, jak w przypadku małżeństwa Gronków w opowiadaniu Rodzina, są sińce na twarzach niewiernych małżonek czy małżonków74.

Dla niektórych okupacja staje się czasem „kanady”. To popularne określenie we Włochach, gdzie „tutejsi ryzykanci” okradają niemieckie transporty kolejowe75. Okupacyjne cwaniactwo symbolizuje Głowa, o którym czytamy, że „dużą forsę” robił, nawet znajomym AK-owcom „pewne finansowe dotacje” dawał, na różne sposoby zabezpieczył się „na przyszłość”; od tego czasu zwykł mawiać, że „każdy na swoim froncie ojczyźnie pomaga” albo „pies szczeka, a karawana idzie dalej”76. To również handel z „pijanymi Ruskimi” w końcówce wojny, o czym świadczy owa tetetka, o której wspomina się w opowiadaniu Na boku77. A wreszcie szabrownictwo, zarówno na tzw. Ziemiach Odzyskanych, jak i w wyludnionej po powstaniu Warszawie, którą plądrują kombinatorzy, wywożąc na wózkach cudzy ocalały jeszcze dobytek78.

Tu dochodzimy do diagnozy Nowakowskiego. Wojna wytwarza dwie postawy: przemoc oraz przetrwanie (i to za wszelką cenę). O pierwszej z nich Nowakowski najdobitniej pisze w połowie lat osiemdziesiątych w autobiograficznym opowiadaniu Amazonka: „My, młodzi, w sposób naturalny przyzwyczailiśmy się do nowego porządku, innego nie znaliśmy przecież, przemoc towarzyszyła nam od czasu okupacji i jej trwałość nie budziła w nas zaskoczenia”79. O drugiej świadczy dosadny komentarz, który wypowiada – również w Amazonce – pochodząca ze wsi „koleżanka Woroniewicz”, w latach pięćdziesiątych studentka prawa, aktywistka ZMP, później coraz bardziej rozczarowana komunizmem i własnymi wyborami: „Pańszczyzna, najgorsza swołocz. [...] Rozpite, czapkujące każdej władzy chłopstwo. Czapkowali dziedzicom, zaborcom, okupantowi. To mają w swojej psiej krwi. Tylko żeby pełne koryto”80. Wojna sprawia, że ubywa krwi szlachetnej, a zastępuje ją „psia krew”, nie tylko zresztą pańszczyźniana, raczej wszelakiej „swołoczy”. Pisarz dostrzega, że oba zjawiska – przemoc i przetrwanie – nie słabną w miarę oddalania się od doświadczenia wojny, przeciwnie, utrwalają się, przybierają też nowe formy, które objawią się m.in. w 1968 r.81 Wówczas pytanie o dalekosiężne skutki doświadczenia okupacyjnego wraca ze zdwojoną siłą.

Cofnijmy się jeszcze do lat czterdziestych. Określenie „nowy porządek” w przytoczonym cytacie z opowiadania Amazonka odnosi się do stalinizmu. To kolejna ważna cezura w twórczości Nowakowskiego, i to podwójnie akcentowana: najpierw ofensywa stalinizmu (1948), potem zwiastuny „odwilży” (1954). Nowakowski unika nazwiska Stalin, a zwłaszcza określenia stalinizm. Stalin pojawia się trzykrotnie w zbiorze Gonitwa82. W tomach Ten stary złodziej, Benek Kwiaciarz, Trampolina, Zapis, Mizerykordia – ani razu. Podobnie przedstawia się statystyka użycia słów komunizm i socjalizm (oraz pokrewnych). W tomie Zapis raz pojawia się termin komunizm83, trzy razy komunista84, raz socjalizm85. Jeszcze w tomie Gonitwa mamy przymiotnik socjalistyczny86. Innych wzmianek próżno szukać. Zabieg, może wybieg, wydaje się przemyślany i skuteczny. Na kilku przykładach, osłoniętych fabułą rodem z „marginesu”, Nowakowski pokazuje, że na skutek stalinizmu polska historia zostaje przenicowana.

Za ilustrację posłuży tu opowiadanie Mizerykordia, które pewnie nie ukazałoby się w 1971 r., gdyby nie ówczesne wstrząsy polityczne. Tytułowego bohatera można uznać za postać symboliczną, choć w opowiadaniu zasugerowane zostały personalia. Pozwalają one rozpoznać w Mizerykordii Tadeusza Kuncewicza „Podkowę”. Młodzieniec jakich wielu, „skromny i nieśmiały praktykant w niewielkim tartaku” – „oto pierwsza zwykła, niczym się nie wyróżniająca część jego życia”. „Od klęski wrześniowej zaczyna powstawać nagle drugi, odmienny życiorys, jakby szło nie o tego samego człowieka. Talenty i nieoczekiwane cechy charakteru, uśpione dotąd, zaczynają stanowić o jego osobowości. Z praktykanta-leśnika konspiracyjny dowódca”. Wysadzanie wojennych transportów, rozbijanie posterunków gestapo, odbijanie uwięzionych patriotów. W wojennym życiu Mizerykordii nie liczą się „orientacje i poglądy”, po prostu należy walczyć z wrogiem. Poznaje sowieckiego majora, wypijają „zwyczajem słowiańskim niejeden baniak samogonu”, planują „śmiałe wypady na Niemców”.

Po wojnie Mizerykordia „według londyńskiego nakazu” nie poddaje się „nowej władzy”. Teraz atakuje i rozbija „ubowskie komendy”. Ale sieć staje się „coraz gęściejsza”, giną jego żołnierze, inni odchodzą, pragnąc już „nade wszystko spokoju i bezpieczeństwa”. Przeważa beznadziejność. Mizerykordia zostaje schwytany „na początku drugiego powojennego roku”. Ciężkie miesiące śledztwa. Wyrok – dożywocie. Z początku buzuje w nim „wielka tęsknota za wolnością”. Potem cichnie, „przedwcześnie postarzały i siwy”, z nabytą gruźlicą, staje się „małomówny i pokorny”. Tylko oczy jarzą mu się „nieustającym, obłędnym ogniem, a w jego głowie ciągły kołowrót nierozwiązanych spraw, ciemny i chaotyczny obraz świata”. Pewnego ranka szykują transport, Mizerykordia również ma zostać przewieziony do innego więzienia. Wtedy przydarza mu się „osobliwa przygoda, znów dawny czas wolności przywołująca”. Konwojent już chwyta jego dłoń, ale nie zakuwa jej w kajdanki, tylko potrząsa nią serdecznie. Był w partyzantce, tylko w innym oddziale, ale raz czy dwa brał udział we wspólnej akcji z Mizerykordią. „Ale ich wytłukliśmy... Jak wszy!” – powtarza ożywiony. Ale Mizerykordia kiwa tylko „z lekka głową”, nie widać zrozumienia w jego oczach. Wyciąga posłusznie ręce. „Idealnie regulaminowy, wzorowy więzień”. Konwojent urywa nagle swoje „wspomnienia odległe”, nie patrzy już w twarz Mizerykordii, zakłada kajdanki87. Mizerykordia niknie w więziennym mroku. Zakopią go na jakiejś „Łączce”? A może wypuszczą w czasie odwilży? Kim byłby potem? Nasuwają się skojarzenia z losami oficerów AK, jak Józef Rybicki czy Kazimierz Moczarski.

Obłędem kończy się życie Małego Franka, być może celowo zamaskowanego przez pisarza pseudonimem kojarzącym się z Franciszkiem Zubrzyckim, dowódcą oddziału Gwardii Ludowej, usilnie kreowanym w latach sześćdziesiątych na bohatera88. Obłęd „jak korkociąg” włazi w Małego Franka, wciska się „w każdy zakamarek jego życia”. W chwilach przebłysków Mały Franek opowiada o przedwojennych przygodach. „Barwne życie włóczykija, długie wędrówki, przemyt” – Czechy, Austria, Francja... Ale niedługo snuje się ta barwna opowieść. „Oni chwili spokoju nie dają – dzień, noc, ciągle czyhają, chcą zgnoić do końca, ale nie dam się”. To zaczęło się pod koniec lat czterdziestych – dopowiada narrator – gdy Mały Franek pływał na trawlerach; na łowisku atlantyckim miał wypadek, zerwał się łańcuch masztowy, ledwie zdążył głowę uchylić, połamało mu żebra i zmiażdżyło dwa palce. Najbliżej Holandia, więc trafia do szpitala w Amsterdamie. Tu wpada mu w oko pielęgniarka, on jej też, „wpierw lekki flirt”, z tego wyrasta „mocne uczucie”, dogadują się na migi, trochę po niemiecku. Mały Franek przedłuża swój pobyt w szpitalu, potem na jakiś czas zamieszkuje u niej. „Faceci w ambasadzie” wykrywają to odwlekanie i gdy wraca wreszcie do kraju, oplata go „cały łańcuch zarzutów i przesłuchań”. „Kontakty z obcym wywiadem”, „na usługach wroga”. Wychodzi po roku, ale traci książeczkę żeglarską i „jeszcze długi czas” jacyś „uporczywi stróże” chodzą za nim „krok w krok”. Wygląda przez okno, widzi, że ktoś chowa się w bramie. Odwraca się, ktoś przystaje przy wystawie. Potem następuje „okres wielkich rozrachunków i oczyszczeń”. Mały Franek też zostaje uwolniony od zarzutów. Ale to już nie „ten dawny Mały Franek, wesołek i obieżyświat”. Posępny milczek, nikomu nie wierzy. „Co Oni chcą”? Wlepia „w ludzi rozbiegane oczy”, „co Oni nowego przeciw niemu wymyślą”, „chodzą za mną czy nie chodzą...”. Stara się „wszystkie ślady po istnieniu tamtej Holenderki zlikwidować”, niszczy „najdrobniejsze pamiątki”. Niepokoją go prasowe nagłówki w rodzaju „zamaskowany wróg stokroć gorszy od jawnego”. Wreszcie wylew krwi do mózgu. Koniec89.

Mizerykordia i Mały Franek. Dwie biografie przenicowane przez komunizm. Tak jakby z pozytywów chciano zrobić negatywy – i właśnie negatywy ukazać jako właściwe fotografie. Indywidualna i społeczna pamięć zostaje porwana w strzępy. Zabraknie takich ludzi jak Mizerykordia i Mały Franek jako świadków historii, a skutki ich nieobecności będą odczuwalne także wtedy, gdy Nowakowski przystąpi do pisania Nekropolis.

Co dzieje się z bohaterami w PRL-u? Stalinizm – wiadomo: terror, wyroki, morderstwa. A jeśli dożywają odwilży i około 1956 r. opuszczają więzienia – co dalej? Pisarz podsuwa kilka sugestii, m.in. w opowiadaniu Pół stopy. Pół ośki, gdzie pojawia się „kierownik” – tak się o nim mówi. Zawsze chciał być kierownikiem „i odkąd ten punkt skupu butelek i złomu ma pod sobą, powiada nieco wstydliwie: – Kierownikiem jestem... no, mniejszej całości...”. Otóż ów kierownik przed wojną stracił pół stopy. „Chłopaczkiem był wtedy i wracał z pola z ojcowską kosą, suwając ją przed sobą po ściernisku. Nastąpił na ostrze i stąd kalectwo”. Podczas okupacji „w tamtych stronach gorąco bywało, konspiracji huk i z lewa, i z prawa. Z kierownika chłopak był odważny i obracał się przy różnych bojowych sprawach. Broń przenosił, za kuriera był używany; i u tych z lewa, i u tych z prawa”. Nadawał się do rozmaitych usług, bo będąc kaleką, nie podpadał za bardzo Niemcom. Tuż po wojnie z zatkniętą zawadiacko za paskiem parabelką wodził rej wśród młodzieży na zabawach w remizach strażackich. Ale na skutek sąsiedzkiej zawiści – chodziło o miedzę – poszedł donos „gdzie trzeba” i „nocą zabrali kierownika”. „Przesiedział się kierownik rok albo więcej, nacierpiał się w śledztwie nielicho, gdyż podziemie reakcyjne chcieli mu do tej parabelki jeszcze dołożyć”. Po wyjściu na wolność zaczął mówić o sobie: „Ja, inwalida wojenny...”. Z czasem przebąkiwał o szlaku bitewnym od Lenino.

Na widok kalekiej stopy ludzi ogarnia „miękkość”. Można więc „to i owo” prędzej „załatwić” albo „opóźnioną sprawę popchnąć”. Kierownik kupuje sobie wartburga. Wkrótce psuje się w nim półośka, nigdzie nie można zdobyć nowej. Aż wreszcie kierownik dociera „do jednego”, to znaczy do „szwagra magazyniera z samochodowych warsztatów”. Przypadają sobie obaj do gustu, przepijają do siebie na „ty”. Kierownik rozprawia „o akcjach rozmaitych, obławach i egzekucjach, spoglądając ukradkiem na but wielki, ortopedyczny, co tę półstopę krył”. W końcu jadą do warsztatów samochodowych. Tam w kantorku szwagier referuje sprawę magazynierowi. „No, męczy się chłop, wojenny inwalida i wóz mu stanął, chodzić nie może, a musi... – ...a równy chłop, szczery i wypić lubi, prawdziwy Polak...”. „Nie mam! No przecież nie mam...” – słychać głos magazyniera. Wtedy kierownik z „twarzą zbolałą” rozwiązuje sznurowadło, zsuwa but ortopedyczny, skarpetkę opuszcza, wystawia kaleką półstopę. Magazynier patrzy i wzdycha. A kierownik kołysze się na jednej nodze. „Mam ja z wami” – odzywa się wreszcie magazynier po długim milczeniu. Wtedy kierownik szybko rękę wyciąga, a tamten „cztery boczne stówki” oprócz ceny oficjalnej przyjmuje. Na koniec wypijają w kantorku wódkę, którą kierownik zawsze zabiera ze sobą „na pomyślne załatwienie interesu”. „No dałem” – powiada magazynier. „Bo między braćmi jak może być inaczej...”. Unoszą musztardówki90.

Opowiadanie Pół stopy. Pół ośki wiele mówi o atmosferze lat sześćdziesiątych. W dobie rosnących wpływów gen. Mieczysława Moczara wzrasta prestiż wojennego inwalidztwa, najlepiej niezwiązanego z AK, tym bardziej z partyzantką powojenną, choć już mniej dokładnie sprawdza się życiorysy. Prestiż ten wynika poniekąd z wybiórczej rehabilitacji tradycji narodowej, ale jeszcze w większym stopniu stąd, że za inwalidztwo można dostać legitymację ZBoWiD-owską, a za nią – wymierne korzyści i przywileje. Atmosfera lat sześćdziesiątych sprzyja tego rodzaju transakcjom. Epatowanie martyrologią, przywdziewanie kostiumu historycznego, a nawet manipulowanie własną przeszłością okazuje się skuteczną metodą przystosowawczą. Jej ubocznym skutkiem jest jednak rozmazywanie symboli i zacieranie się faktów. Widać to również w opowiadaniu Stacja benzynowa, do którego jeszcze wrócimy.

O życiu większości zapewne i tak decyduje przypadek. Na kilkanaście lat przed głośnym filmem Krzysztofa Kieślowskiego Przypadek – w którym o losie głównego bohatera przesądza to, czy zdąży na pociąg – Nowakowski podobną diagnozę formułuje w opowiadaniu Życiorys. To historia człowieka, którego droga życiowa zaczyna się we Włochach na ulicy Zachodniej, przebiega osobliwymi zakosami, a urywa się na dworcu. Wydawać by się mogło, że głównego bohatera niesie prąd historii, ale ponieważ prąd ten, pomijając ofensywę stalinowską, a potem Październik ’56, okazuje się w sumie dość wątły, główny bohater dryfuje, a to osiadając na mieliźnie, to znów się unosząc. Widzimy go w różnych przebraniach: czerwonego harcerza, junaka Służby Polsce, czułego narzeczonego, złodzieja, kolegi milicjantów, aferzysty, hodowcy ślimaków. Niespodziewanie staje się posiadaczem żydowskiego złota z czasu okupacji, przypadkowo dorabia na fałszowaniu świadectw szkolnych, zbiegiem okoliczności maszeruje w hufcu Służby Polsce.

Szczególnie ta ostatnia okoliczność wydaje się interesująca, tym bardziej że motyw przypadkowości akcesu po stronie komunizmu powraca w opowiadaniach Nowakowskiego. Na przykład Genek Bednarski, znany z Opowieści zimowych, lubi powspominać, jak to przed wojną „do komunizmu” przystał, też przecież przypadkowo91. W ogóle charakterystyczne dla opowiadań Nowakowskiego jest wyrażenie „wplątać się w politykę”92. Wplątać znaczyłoby, że można się i wyplątać. Tyle że jedno i drugie okazuje się czasem skutkiem przypadku. Wplątanie w politykę może być też wyrazem pragmatycznej lub wręcz cynicznej strategii przystosowawczej. Ale to nie pragmatycy, cynicy ani ludzie przypadkowi tworzą Historię. Ideowość – spotykana paradoksalnie w początkach ofensywy stalinowskiej – wydaje się zaś bardziej stanem emocjonalnym niż oznaką tożsamości, o czym wiele mówi opowiadanie Amazonka.

Przesłanie Nowakowskiego można odczytać następująco: charakterystyczna dla polskiej historii najnowszej przypadkowość może sprawiać, że różne formy polityczne – w tym komunizm – nie będą trwałe. W poprzednim rozdziale wskazaliśmy, że pisarz stawia niepokojące pytanie o szanse zapewnienia sobie azylu. Tutaj mamy szczyptę optymizmu. Mimo wszystko polska przyszłość nie jest zdeterminowana, choć może okazać się dziełem przypadku. A jeśli tak, warto odnaleźć w sobie siły, by pokierować własnym życiem, a może i wpłynąć na Historię. Zależy zatem od naszej wolnej woli to, czy z respektem potraktujemy opowieści Wojskowego Żebraka albo Benka Kwiaciarza, podtrzymamy pamięć o Mizerykordii.

Przekroczeniu przypadkowości sprzyjać może bogactwo polskiej historii. Pamiątki, wspomnienia, zabytki nie ulegają przecież całkowitemu zniszczeniu. Nieraz odkrywa się je – znów natrafiamy na ten motyw – przypadkowo. Główny bohater Opowieści, wędrowny portrecista, przybywa do małego miasteczka, szuka noclegu, a napotkany na przystanku PKS-u żebrak kieruje go do Pani. Tak ją tu nazywają. Jej dom to właściwie mały dworek. „Kołatka w kształcie małpiej mordki” na drzwiach, w środku „lichtarze-trójnogi z miejscami na świece w kształcie rozczapierzonych jak szpony palców”, „wysoka skrzynia” posagowa, portret młodzieńca w surducie, biurko z przyborami do pisania, tom Faraona z zakładką na stronie 320, ozdobne „huculskie pudełko”, żyrandol ze „szklanymi wisiorami”, meble w pokrowcach, „sygnet z jakimś rysuneczkiem” na palcu Pani. Można by rzec: staropolska przeszłość, która zastygła w kropli bursztynu. Takich enklaw historii można znaleźć więcej. To antykwariaty, biblioteki, kolekcje93, niektóre knajpy, mieszczańskie saloniki, zapomniane dworki, jak dom Lidii Wysockiej w Chyliczkach, w którym zaproszeni twórcy, wśród nich Marek Nowakowski, odprawiają „szlacheckie obrzędy”94. Wiele przeczytamy o nich w Powidokach i Nekropolis95. Miejsca te są kontrapunktem dla „tu i teraz”. Można je odkryć przypadkowo lub samodzielnie.

Nośnikiem tradycji bywa sport. Twórczość Nowakowskiego nie zdradza nadmiernego zainteresowania akurat sportem, ale i tak natrafiamy w niej na ciekawe tropy. Sportowcy i amatorzy sportu czasem okazują się depozytariuszami dawnego etosu. Jerzyk z Włoch, „kiedyś jeden z lepszych siatkarzy” w drużynie Przyszłość, teraz wprawdzie zalękniony, „jakby się bał czy coś...”, niemniej „notuje wszystko, co tyczy się powstania warszawskiego”96. A wcześniej, tuż po wojnie, zanim przeprowadzono czystkę, piłkarską drużynę Przyszłości tworzyli chłopcy z Szarych Szeregów97. Niekiedy to właśnie fascynacje sportowe wprowadzają w szerszą kulturę, wręcz uświadamiają narodowo. Sportowych weteranów spotyka się w knajpach lub na Bazarze Różyckiego, który staje się ostatnią przystanią dla – dobrze znanego Nowakowskiemu – Antoniego „Kolki” Kolczyńskiego. Nasuwa się tu ogólniejsze pytanie, czy i kiedy pamięć niepolityczna może przeobrazić się w pamięć polityczną. Choćby historia polskiego boksu pokazuje, że przeskok może nastąpić nagle i niespodziewanie, przybierając okrzyk „bij Ruska”, jak podczas Mistrzostw Europy rozgrywanych w Hali Gwardii w 1953 r.

I jeszcze jedna kluczowa cezura we wczesnej twórczości Nowakowskiego: rok 1968. Powstaje tomik Syjoniści do Syjamu, pierwotnie zatytułowany Jak zazdroszczę Cyganom. Oto historia Heńka, o którym narrator mówi: „mój gimnazjalny kolega”. Od lat Heniek mieszka na dalekiej prowincji. „Leśny zakątek, cudowne uroczysko”, do najbliższej wsi osiem kilometrów, gajowy mieszka cztery kilometry dalej. Krajobraz nasuwa skojarzenia z Bieszczadami. Heniek buduje sobie domek, latem zajmuje się hodowlą bydła, zimą pracuje przy wyrębie lasu. „W związku z pracą w lesie” dochodzi do konfliktów z gajowym. „Heniek to anachronicznie uczciwy i prawy człowiek. Gajowy natomiast cwany, współczesny kombinator”. Handluje „na lewo” drzewem, ostrożnie, lecz regularnie. A przy tym „partyjny aktywista”, „z partyzantki jakiś medal”, słowem – pewny „szyld”. Heniek wreszcie mu wygarnia, „co myśli o takim obłudnym, złodziejskim życiu”. Gajowy z początku nic nie mówi, prosi nawet „pokornie o milczenie”. Mija kilka miesięcy...

Zbliża się 1968 r. Któregoś dnia spotyka się gajowy z partyjnym sekretarzem gromadzkim w gospodzie. Obaj lubią popić, łączy ich też zamiłowanie do polowań. I tak pogadują sobie przy butelce „o tutejszych ludziach, o ich przywarach, śmiesznostkach”. Wreszcie dochodzą do Heńka. „Dziwak – ocenia sekretarz. – I taki ważny. Wstąpiłem raz do niego, jak z łaski mnie przyjął... Niby studia wyższe ma”. A gajowy wtrąca „jakby mimochodem”: „Ten Henryk... niby Włoch... Włoch, nie Włoch... Coś jakby żydowaty...”. I tak zasiewa „ziarno nieufności”. W końcu sekretarz jedzie „sprawdzać gdzieś to pochodzenie Henryka”. Wraca „wściekły”, wyklina nawet gajowego: „Skąd! Stuprocentowy pewniak! Ojciec Włoch, matka Polka”. „Ale syjonista” – odpowiada gajowy „z niezmąconym spokojem”.

Odtąd słychać dziwne „gadki” o Heńku. Ludzie „tak na niego patrzą i się uśmiechają”. Dwa razy przychodzą milicjanci, wystawiają „mandaty, że niby urządzeń przeciwpożarowych brak i krowy w szkodę włażą”. Ktoś wypisuje „kredą na jego stodole ohydne obelgi”. „I nie ma już dawnego Heńka. Zaszczuty facet z gorączką w oczach”. „Chce wrócić do miasta. Tam najbezpieczniej w anonimowym, obojętnym tłumie”98. A przecież właśnie „miasto” to epicentrum „wydarzeń marcowych”...99

Kolejną przełomową datą będzie rok 1981, a potem stan wojenny. Co ciekawe, w twórczości Nowakowskiego rok 1989 nie jest cezurą o porównywalnym znaczeniu. Pisarz zachowuje się podobnie jak Dymitr Szostakowicz, od którego po zwycięskiej wojnie oczekiwano skomponowania dzieła na miarę IX Symfonii Beethovena, tymczasem powstała IX Symfonia, ale sarkastyczna w częściach skrajnych i gorzko melancholijna, dramatycznie niespokojna w częściach środkowych. Podobnie Nowakowski – zamiast pisać epos ku czci Solidarności, ogłosił w odcinkach publikowanych na łamach „Gazety Wyborczej” powieść gangsterką Strzały w motelu „George”, która choć przyjmowana początkowo z zażenowaniem, okazała się zaskakująco profetyczna. A wkrótce powstały pierwsze Powidoki.

Pozostańmy jednak przy wcześniejszej twórczości Nowakowskiego. Cezury, czytelne po latach dla historyka, mimo wszystko wydają się tu umowne. Może dlatego, że i tak zdaje się przeważać postawa: „ja tam na nic nie liczę, tu nikt za wysoko nie podskoczy”. To postawa groźna – zarówno dla historii, jak i dla państwa. Do czego ona prowadzi, zobaczymy w kolejnych rozdziałach.

1 W autobiografii literackiej Pióro Marek Nowakowski wspomina o 1956 r. siedemnaście razy.

2 W opowiadaniu Bożydar z 1988 r. przeczytamy: „Plaga brzóz ciągnie się od Syberii po Mazowsze” (s. 9), co po latach nasuwa mimowolnie skojarzenia z 10 IV 2010 r.

3 Zima, s. 7.

4 Chłop, który zmarniał, s. 221.

5 Chłop, który zmarniał, s. 222.

6 Życiorys, s. 92.

7 W winiarni, s. 198.

8 Opowieść, s. 106.

9 Stacja benzynowa, s. 55.

10 Życiorys, s. 69.

11 Opowieści zimowe, s. 111.

12 Opowieści zimowe, s. 111.

13 Opowieści zimowe, s. 112.

14 Opowieści zimowe, s. 116.

15 Pół stopy. Pół ośki, s. 41–42.

16 Wojskowy Żebrak, s. 11.

17 Wojskowy Żebrak, s. 12.

18 Wojskowy Żebrak, s. 11.

19 Tutejszy Meresjew, s. 19.

20 Życiorys, s. 67.

21 Głowa, s. 28–29.

22 Stacja benzynowa, s. 54.

23 Głowa, s. 28–29.

24 Stacja benzynowa, s. 51.

25 Pół stopy. Pół ośki, s. 41.

26 Stacja benzynowa, s. 57.

27 Życiorys, s. 67.

28 Życiorys, s. 85.

29 Śmierć Floryna, s. 144.

30 Opowieści zimowe, s. 118.

31 Dyspozytor, s. 184.

32 Opowieści zimowe, s. 118.

33 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 107.

34 Opowieści zimowe, s. 117–118.

35 Rodzina, s. 176.

36 Opowieści zimowe, s. 122.

37 Dyspozytor, s. 184.

38 Życiorys, s. 90.

39 Wojskowy Żebrak, s. 11.

40 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 62.

41 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 63.

42 Opowieści zimowe, s. 118.

43 Stacja benzynowa, s. 54.

44 Życiorys, s. 69.

45 Na boku, s. 61.

46 Grad, s. 60.

47 Język, s. 143.

48 Dziecinna Buźka, s. 182–183.

49 Pół stopy. Pół ośki, s. 41.

50 Dziecinna Buźka, s. 201.

51 Pół stopy. Pół ośki, s. 42.

52 Życiorys, s. 69.

53 Głowa, s. 30.

54 Życiorys, s. 76.

55 Obłęd, s. 204.

56 Język, s. 143.

57 Obłęd, s. 205.

58 Dziecinna Buźka, s. 176.

59 Dziecinna Buźka, s. 176.

60 Fujara czy jak go tam, s. 81.

61 Dziecinna Buźka, s. 177.

62 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 137.

63 Osobno trzeba by wymienić motywy historyczne z tomu Syjoniści do Syjamu, który ukazał się dopiero w 2009 r.

64 Opowieści zimowe, s. 111.

65 Kwadratowy, s. 143.

66 Chłop, który zmarniał, s. 221.

67 Wojskowy Żebrak, s. 12.

68 Porachunki garbusa, s. 49.

69 Fujara czy jak go tam, s. 82.

70 Popapraniec, s. 134, 136; Powidoki 2, s. 190.

71 Współautorem scenariusza był Leszek Płażewski.

72 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 107.

73 Opowieści zimowe, s. 119.

74 Rodzina, s. 176.

75 Tutejszy Meresjew, s. 19.

76 Głowa, s. 29.

77 Na boku, s. 61.

78 Życiorys, s. 69. Zob. też Powidoki 2, s. 83.

79 Amazonka, s. 86.

80 Amazonka, s. 111–112.

81 Zob. np. Żydowski hrabia, s. 303–304.

82 Dziecinna Buźka, s. 176, 199–200.

83 Opowieści zimowe, s. 110.

84 Opowieści zimowe, s. 116; Spółdzielnia, s. 138; Dyspozytor, s. 184.

85 Spółdzielnia, s. 138.

86 Pęcherz, s. 144.

87 Mizerykordia, s. 5–13.

88 W Małym Franku z opowiadania Nowakowskiego rozpoznajemy Ryszarda Matusiewicza, syna krawca z opery warszawskiej, po którym odziedziczył zamiłowanie do muzyki; stąd odniesienia w opowiadaniu do Rossiniego, Moniuszki, Bizeta, Debussy’ego czy baletu Niżyńskiego. Matusiewicz został również sportretowany przez Nowakowskiego w opowiadaniu Mały Cesiek w tomie Przystań.

89 Obłęd, s. 202–216.

90 Pół stopy. Pół ośki, s. 41–45.

91 Opowieści zimowe, s. 110.

92 Np. Spółdzielnia, s. 138.

93 Przykładem kolekcjonerska działalność Jerzego Dunina-Borkowskiego, właściciela zabytkowej apteki w Krośniewicach pod Kutnem (Powidoki 2, s. 48; zob. też W winiarni, s. 198).

94 Nekropolis 2, s. 61.

95 Np. Powidoki 3, s. 17–18.

96 Źle zorganizowane..., s. 97.

97 Powidoki 1, s. 14–15.

98 Syjoniści do Syjamu, s. 72–75.

99 W wirze brudnych spraw. Marek Nowakowski o swoich niepublikowanych notatkach z Marca ’68 (rozmowa z K. Feusettem) [w:] Syjoniści do Syjamu, s. 206–207.

Przerwanie ciągłości

„To zaczyna się przeważnie od takich zajobów-kotłów w środku, te żelazne szczęki, które trzymają człowieka w spokojnym nastroju, rozluźniają się i zaczyna się kołowanina, cały ciąg spraw wyłazi ze spodu natrętnie, wszystkie drańskie i męczące” – konstatuje narrator opowiadania Kocioł1. Refleksję powyższą można potraktować znacznie szerzej. Również PRL-owska rzeczywistość zdaje się przypominać skorupę, pod którą coś się kotłuje. Momentami skorupa ta zostaje rozerwana. To, co się ujawnia, Marek Nowakowski opisuje najobszerniej w Zapisie, Syjonistach do Syjamu, Mizerykordii, a później w Weselu raz jeszcze!, Pracusiach i Raporcie o stanie wojennym. Właściwie od początku jego twórczość dowodzi, że wizja PRL-u jako społecznej zamrażarki – a ta wątpliwa metafora powracała często w publicystyce na początku lat dziewięćdziesiątych – jest nieprawdziwa, oznacza bowiem branie pozorów za rzeczywistość. Opowiadania Nowakowskiego można badać niczym próbki pobrane spod owej skorupy.

W różnych wariantach powraca kwestia zmiany pokoleniowej, nabierającej przyspieszenia od lat sześćdziesiątych. W twórczości Nowakowskiego okazuje się ona nawet istotniejsza niż zwroty polityczne, nazywane polskimi miesiącami.

W opowiadaniu Kocioł, niemal w 25-lecie PRL, na scenę społeczną wkracza nowy typ: Ładny Współczesny. Jego rysopis narrator kreśli za pomocą dających do myślenia zaprzeczeń: „fajny facet, a przy tym nie krzykliwy, nie głupio pewny wszystkiego jak ci inni modni współcześni, co to takie rozróby niby bitnikowskie robią, niby zbuntowani, niby straceńcy, a w ciuchy drogie się ubierają i od starych niemało waluty dostają (bo kupa wśród nich jedynaków z zamożnych solidnych domów – więc to ich bitnikostwo gówniarskie i żenujące)”. I dalej: „bez tego wrzasku frajerskiego”, „nie tchórz, ryzykant raczej w odróżnieniu od tych wszystkich w dżinsach, co to nigdy w niczym dupy nie umoczą”. Zarazem taki jak inni w jego wieku: „też w dżinsach niebieskich, krótki włos na bok”, „chód taki typowy”, „koci, przeginany, taki deanowski chód”2.

Ładny Współczesny urodził się zapewne po wojnie, nie pamięta stalinizmu, nie przeżył świadomie 1956 r., jeśli nie studiuje, to pewnie nie przeżyje zbyt intensywnie 1968, a jeśli nie pochodzi z Wybrzeża, to nie doświadczy też 1970. Kim jest zatem? Zaprzeczenia, za których pomocą narrator kreśli portret Ładnego Współczesnego, można odczytywać na dwa sposoby. To sygnał dystansu ze strony narratora, który czuje się już kimś innym: „tak jak starzec, mędrzec czuję się wobec niego”. Kimś innym, zaznaczmy, niż ludzie młodsi o najwyżej kilkanaście lat. Zarazem to wskazówka, że mamy tu do czynienia z kimś (i czymś) nieoryginalnym. Kontury postaci wydają się niedookreślone, ledwie naszkicowane, na pewno mniej czytelne niż chłopaków znanych z tomów Ten stary złodziej i Benek Kwiaciarz. Niemniej „bitnikowy” Ładny Współczesny zasługuje na zainteresowanie. Narrator wyrusza wraz z nim w oniryczną czy wręcz deliryczną wędrówkę po krainie najwcześniejszych opowiadań, poniekąd we własną podświadomość. Ładny Współczesny to dla Nowakowskiego nie tylko postać, lecz także figura retoryczna. Pretekst, by zadać pytanie, gdzie są „chłopcy z tamtych lat”, które uczyni w przyszłości podtytułem pierwszego tomu Powidoków. Można by się też zastanawiać, czy narrator angażuje się tu w afirmację tamtego pokolenia – wyrazistych typów ludzkich pomimo uniformizacyjnej presji komunizmu.

Nieautentyczność – to cecha nowych młodych, szczególnie tych z wielkiego miasta, aspirujących do roli awangardy. W opowiadaniu Podrygi narrator zachodzi do „kawiarni dobrych wspomnień”. Dużo się w niej zmieniło. „Kolorowe zasłony na oknach, bufet w innym miejscu i ludzie inni. Jedynie parę osób znajomych dostrzegłem. Młodzików rój, tacy wymuskani żigolacy pod styl włoski”3. Dla narratora ta kawiarnia to już obce miejsce. Podobny motyw powraca w opowiadaniu Artyści z tomu Zapis. Sceną jest tu winiarnia na Krakowskim Przedmieściu. Aktorami – „niedowarzeni poeci i malarze”, nowoczesne dziewczęta i swobodni chłopcy: przystojniak ustylizowany na Marina Mariniego, brodaty Poeta, Malarz, który „zerwał z tradycją i wyprzedza swój czas”4. Ci „ładni współcześni” pozują na artystów, aktorów, postacie z literatury. Zarazem wydają się oczytani, znają dużo filmów, orientują się w sztuce, więc pomimo braku osobistych kontaktów z Zachodem wpisują się swoimi zainteresowaniami w europejskość. By odegrać jakąś rolę, trzeba wszak dysponować scenariuszem. Ta młodzież posługuje się scenariuszem współtworzonym przez kino, lektury, muzykę, teatr, może już też przez telewizję. W ogóle wydaje się en masse lepiej wykształcona niż jakiekolwiek wcześniejsze pokolenie, przynajmniej o tyle, że nieporównanie więcej niż poprzednicy zna tytułów i cytatów.

Czy lektury i obrazy sprzyjają dojrzewaniu? Niekoniecznie. W opowiadaniu Artyści kluczową postacią okazuje się Edyta – osiemnastolatka „o przedwcześnie dojrzałych oczach”5. To raczej oczy strudzonej aktorki niż młodej dziewczyny. Nie krępują jej skrupuły. Sypia z tym i owym. Dojrzałość biologiczna nabiera tempa, w parze z nią nie idzie jednak autentyczna tożsamość. Dostrzegamy w tych młodych ludziach pozerów, choć dobrze zorientowanych, kogo akurat warto naśladować. Postać Edyty z opowiadania Artyści to zarówno symptom, jak i symbol szerszego zjawiska. Z kolei „ładni współcześni” pozostają pod ciśnieniem systemu, który – pomijając represje – wpycha w koleiny życia i wymusza powielanie ról określanych przez centralnych planistów jako reżyserów socjalistycznej nowoczesności. Wytwarza się specyficzna mentalność przystosowawcza. W tych warunkach nawet ci najbarwniejsi „ładni współcześni” rychło blakną, zatracają i tak niezbyt wyraziste cechy indywidualne, wtapiają się w tłum.

Diagnoza brzmiałaby zatem niepokojąco. Główne cechy nowego pokolenia wstępującego na scenę to z jednej strony naśladownictwo, z drugiej – wyblakłość, będąca skutkiem wpisania się w schemat codzienności i niemożności przekroczenia jej inaczej niż poprzez imitację. Stąd też ponawiane przez Nowakowskiego wyprawy na peryferie w poszukiwaniu paradoksów6. Pisarz szuka autentyczności w ludziach zaniedbanych i zagubionych, lecz czasem i te odkrycia przynoszą rozczarowania, bywa bowiem, że włóczęgostwo też okazuje się fałszywą maską; przykładem Dygot z opowiadania Dziecinna Buźka7.

Zarazem świadomie czy nieświadomie „ładni współcześni” stają się jednak czymś odrębnym. Przede wszystkim różnią się ubiorem oraz gustami, szczególnie muzycznymi, przy czym strój coraz częściej staje się funkcją muzycznych fascynacji i identyfikacji z idolami. A więc „farmerki”, najlepiej marki Lee, w ogóle wszelkie „komisowe ciuchy”8. Chłopcy i dziewczęta się upodabniają. Dziewczyny na powitanie ściskają chłopakom dłonie „po męsku”, ci zaś wydają się być w defensywie, co maskują pozerstwem9. A to wszystko w otoczce dynamicznych, krzykliwych rytmów rock and rolla, bigbitu, potem rocka10. Młodzi wyglądają i zachowują się inaczej niż ich rodzice, gdy byli młodzi, przy czym kontrast ten wydaje się znacznie większy niż między rodzicami a ich rodzicami. „Ładni współcześni” nie włączają się w obyczajową tradycję, lecz współtworzą raczej kulturę młodzieżową, która stawia ich jeśli nie w opozycji do starszej generacji, to przeważnie obok niej. Strojem, wyglądem, manierami, gustami artystycznymi „ładni współcześni” – na razie najlepiej widoczni w warszawskich kawiarniach i winiarniach – odrywają się od przeszłości, co jednak okazuje się zaledwie pozą.

O pokoleniowych kontrastach przeczytamy m.in. w opowiadaniu Dyspozytor. Z jednej strony mamy stróżkę Zalewską, z drugiej – jej córki bliźniaczki, obie z ambicjami. Zalewska zwierza się zaufanym kobietom podczas zakupów na bazarze przy Polnej: „muzyka u tych moich dziewczyn w pokoju i wrzask, że aż strach, podobno to Murzyny tak śpiewają, a jak tych chłopaków zapraszają, to zawsze tak mówią, mamo, my chcemy w swoim gronie, nie pokazuj się”; „dobrze wie, o co im chodzi, zanadto mama gruboskórna, tak się raz wygadały”. Ale stróżka Zalewska już tylko macha ręką: „niech tam, niech mówią, byleby dobrze sraliny za mąż się wydały...”11. Starsze pokolenie, ukształtowane jeszcze przed wojną, doświadczone przez okupację, potem stalinizm, wycofuje się. „Ładni współcześni”, wyposażeni w odpowiednie gadżety, prą zaś do przodu. Dobrze się ubrać, zabawić się, „trochę pieniędzy na motor odłożyć”, jakoś się urządzić, awansować – tak myśli wielu12. Można by się zarazem zastanawiać, czy materialistyczne aspiracje współgrają z hasłami „małej stabilizacji”, czy może z czasem ją rozsadzają, choćby z powodu niemożności zaspokojenia tychże aspiracji przez PRL.

„Ładni współcześni”, różniąc się od starszych, zaprzeczają swoim wizerunkiem ideałowi „nowego człowieka” w zielonej lub białej koszuli i czerwonym krawacie, w cepeliowskim sztafażu kultury ludowo-robotniczej. Młodzieżowe autorytety – aktorzy, muzycy, sportowcy – też funkcjonują obok przekazu oficjalnego. Już sama ta odrębność sprawia, że w 1968 r. znaczna część „ładnych współczesnych”, choć na ogół apolityczna, ujawnia antysocjalistyczne z punktu widzenia systemu oblicze, jak choćby ów chłopak „rozgorączkowany i zasadniczy”, sportretowany w Syjonistach do Syjamu, który po spałowaniu 8 marca na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego „na perswazje rodziców, starszego brata” odpowiada krótko: „Tak trzeba”13.

Odrębność „ładnych współczesnych”, przedstawianych w tomach Silna gorączka i Zapis, wydaje się jednak wątła, zależna od mód, nacisków środowiskowych, presji politycznej. Co gorsza, nieumocowana jest w przestrzeni. To jeszcze jeden ważny temat w twórczości Marka Nowakowskiego, zarysowujący się od lat sześćdziesiątych. Pisarz diagnozuje, że przestrzeń i tożsamość przestają być jednością, jak w czasach Tego starego złodzieja i Benka Kwiaciarza. Ten stan rzeczy ma przeważnie negatywne skutki. „Chłopcy z tamtych lat” pochodzili z konkretnych ulic, dzielnic, przedmieść czy miasteczek. Słowem – byli swojakami. „Ładni współcześni”, na skutek wyżu demograficznego o wiele zresztą liczniejsi niż ich poprzednicy, sprawiają wrażenie osadu, przemieszczającego się, osiadającego w anonimowych blokowiskach. Kim jest człowiek niezakorzeniony? To pytanie pisarz stawiał i stawia swoim czytelnikom. W opowiadaniach unika jednoznacznej odpowiedzi, lecz podczas wieczorów autorskich podsuwa podpowiedź: istota człowieka niezakorzenionego to imitacja, jego cel to „szmal”14.

Niejednoznaczna zmiana pokoleniowa, dokonująca się od lat sześćdziesiątych, to jedna z płaszczyzn obserwacji. Wyraźniej w twórczości Nowakowskiego widać płaszczyznę drugą: zanikanie ciągłości kulturowej, i tak naruszonej przez wojnę i komunizm. W poprzednich rozdziałach konstatowaliśmy, że PRL trzeba opisywać za pomocą oksymoronów. Oto kolejny paradoks wskazywany przez pisarza – postępowy rozpad. Wiele przecież się zmienia: przestrzeń wypełnia nowoczesne budownictwo, przybywa obiektów publicznych i instytucji. Równocześnie widać, że więzi, postawy, obyczaje rozpadają się, przemijają, zanikają. Proces ten można obserwować m.in. w dwóch, zdawałoby się, krańcowo różnych miejscach: w szkołach oraz w knajpach. W pierwszym przypadku znamienna wydaje się biografia pisarza i jego rodziców15. W drugim – licznych przykładów dostarczają opowiadania, a także późniejsze powidoki.

W szkołach w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych następuje zmiana kadrowa, być może istotniejsza nawet niż ta narzucona przez rządzących na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Nieuchronnie odchodzą nauczyciele ze stażem przedwojennym, ukształtowani przez etos pedagogicznego powołania16. Przykładem polonista nazywany przez uczniów Albinem. To postać autentyczna – dr Marian Albiński – wychowawca młodego Marka Nowakowskiego, o którym wspominaliśmy już w pierwszej części książki. Ironiczny, przenikliwy, opiekuńczy. Doradca i przewodnik. „Równy chłop”, „ujdzie” – mawiają o nim nawet najbardziej zadziorni uczniacy17. Również wspominając swojego ojca, Marek Nowakowski podkreśla, że był on „nauczycielem z powołania”. „Wszyscy w gronie starych pedagogów mówili do siebie per kolego. Posługiwali się tylko takim zwrotem” – zapamiętał pisarz18. Ów zwrot wyrażał poczucie wspólnoty i wzajemny szacunek dla wiedzy i misji. Takich nauczycieli zastępują coraz częściej ci, którzy traktują instrumentalnie zawód nauczycielski jako awans społeczny albo, co gorsza, podejmują pracę w szkole przypadkowo. Młodzież lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ma już niewielkie szanse na spotkanie z dawnymi pedagogami. W rezultacie słabnie rola szkoły jako miejsca przekazywania depozytu kulturowego, rozumianego jako symbole, pamięć, teksty, postawy – przynależne do polskiej i europejskiej skarbnicy humanizmu. W zamian zdaje się przeważać antyfilozofia pragmatycznego przystosowania, prowadząca do uniformizacji i bezbarwności. Szkoła traci zatem funkcję, spełnianą – pomimo ideologicznego terroru – w latach czterdziestych, a nawet pięćdziesiątych właśnie dzięki obecności dawnych nauczycieli, których „władza ludowa” nie była w stanie całkowicie zastąpić w kilka lat nowymi kadrami. Warto odnotować i to, że pisarz po kilkudziesięciu latach pamięta zarówno nazwiska nauczycieli z podstawówki, jak i ich osobowości19.

Swoistym laboratorium badawczym pozostaje dla Nowakowskiego knajpa20. Jak pod mikroskopem widać tu co najmniej dwa zjawiska. Po pierwsze, spotyka się i zderza pokolenie starsze oraz młodsze, dorastające lub uformowane już w epoce „realnego socjalizmu”. Konfrontacja ta kończy się przeważnie, przynajmniej z punktu widzenia narratora, nieporozumieniem. Wystarczy kilkanaście, nawet kilka lat różnicy – i brakuje już wspólnego kodu. Zarówno w znaczeniu podstawowym tego słowa (zainteresowania, lektury, życiowe plany), jak i w szerszym – symbolicznym. Kochany, dawny AK-owiec, w PRL-u życiowy nieudacznik, przepuszczając ostatnie pieniądze w Stolicy, rzuca rozbawionej młodzieży jak zaklęcie nazwisko Wieniawa – i widzi „zimne oczy” albo oczy „oszołomione”. Należą do różnych światów, ich szlaki przecinają się w pijany sobotni wieczór i potem bezpowrotnie rozmijają21. I nie chodzi tu przecież o historię. Chodzi o cokolwiek, co wykraczałoby poza banalną typowość i powszedniość. A przy tym o coś, co wyrwałoby narratora ze stanu melancholii.

Druga kwestia zajmuje w twórczości Nowakowskiego jeszcze więcej miejsca. Zmieniają się knajpiane przestrzenie. Znikają mistrzowie knajpianego cechu, którzy zaczynali „od pomywaczy kuchennych, pikolaków w Adrii, Liju, Simonie” – depozytariusze oral history, którą pisarz stara się utrwalić i przekazać22. „Starzy kelnerzy od razu wyczują dobrego klienta” – mawia Benek Kwiaciarz23. Ale ogniwa tego mechanizmu się rozpadają. Odchodzą starzy kelnerzy, a także doborowi klienci, których łączył podobnie postrzegany savoir-vivre, sięgający korzeniami XIX-wiecznych salonów24.

Nauczyciele troszczyli się o przekaz obyczaju, dobrego smaku, gustu. Podobną rolę odgrywali też, zachowując proporcje, starzy kelnerzy. Można by wskazać jeszcze starych dozorców, jak Maciak z Okólnika, świadek czasu okupacji25, czy Eugeniusz Rembecki, opisany dopiero w Kryptonimie „Nowy”, przed wojną kapral Korpusu Ochrony Pogranicza, niezastraszony, uczciwy, lojalny, „dobry duch tamtych czasów”26. To również dawni rzemieślnicy, jak „stary krawiec” z opowiadania Podrygi, do którego narrator zachodzi, by posłuchać gawęd, i wychodzi „uspokojony”. „Fajny stary”27. To w ogóle różni starzy ludzie, którzy ocalają pamięć i pamiątki, np. wspominana już Gospodyni Eugenia28. Ci wszyscy ludzie, ostańce, umożliwiali przekroczenie tektonicznych rowów powstałych na skutek wojny, potem komunizmu. Brakuje następców – i uczniów. Dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych banalność powszedniości zaczyna uwierać.

Kontekstów znajdziemy w twórczości Nowakowskiego o wiele więcej. Pisarz ujawnia co najmniej sześć obszarów, w których dostrzec można przerwanie ciągłości, przy czym kwestią dyskusyjną pozostają przyczyny – ustrojowe czy kulturowe (zresztą idące często w parze).

Zmieniają się zachowania religijne. Bohater opowiadania Życiorys z namiętnego rewolucjonisty przeobraża się w cynicznego cwaniaczka, któremu obojętne są wszelkie idee, szczególnie te nieprzeliczalne na gotówkę. Równocześnie Nowakowski dostrzega odnawianie się form religijnej ekspresji. Do Życiorysu nawiązuje późniejsze opowiadanie Kto to zrobił?. Główny bohater, Onio, obserwuje na dalekiej Ochocie tłum zbierający się przy prowizorycznej świątyni, przeznaczonej do rozbiórki. Podjeżdżają milicyjne ciężarówki, kręcą się tajniacy. I oto Onio, „racjonalista i ateusz”, czuje „nagłe zespolenie z tłumem”, zasłuchuje się w religijny śpiew, a wraz z tym śpiewem potęguje się w nim „uniesienie”, „dawno zapomniane już uczucie”. Potem „z satysfakcją” ogląda „sine od uderzeń pałki palce”29.

Religijne emocje, a nawet egzaltacje, nasilają się w latach osiemdziesiątych, co dokumentują zapiski w Raporcie o stanie wojennym oraz Notatki z codzienności. Ale ta religijność okazuje się nie tyle naturalnym odruchem, jak w starszym pokoleniu, ile szturmówką (polskiej) Historii przeciwstawiającej się (komunistycznemu) Państwu. Będzie raczej formą niż treścią.

Załamuje się etyka pracy, co Marek Nowakowski obserwuje na przykładach kupców i rzemieślników. W opowiadaniu Sarkoma, którego głównymi bohaterami są kupcy z przedmieścia, coraz to powraca skarga, że „zmarniał handel, nikt nie jest pewny swego, każdy żyje na łapu, capu i solidność kupiecka należy do przeszłości”30. Starsze pokolenie kupców przestrzega jeszcze etyki zawodowej. Alkohol, owszem, ale po pracy. Mietek Gościuk „przy pracy to nawet piwa nie wypił, będzie cuchnąć”, zwykł mawiać, „a z tego obciach tylko, zrażają się klienci...”31. Można powiedzieć, że rozliczne mikrowięzi łączące sprzedających i kupujących, wręcz scalające przedmiejskie społeczności (jak włochowska), wraz z tzw. uspołecznieniem handlu obumierają, choć w małych sklepikach można jeszcze zaobserwować scenki takie jak w cytowanym już opowiadaniu W sklepie32. Inny przejaw erozji etosu kupieckiego to rozpadanie się bazarowych republik – także na skutek rosnącej żądzy zysku, a zarazem nienasyconego popytu zmęczonego kolejkami społeczeństwa; wszystko to czyni z kupujących petentów. Również „stary krawiec” z opowiadania Podrygi sprawia wrażenie ostatniego ogniwa łączącego narratora z dawniejszą epoką.

Rozpada się etos przestępczego półświatka. Dawnych urków z lat czterdziestych i pięćdziesiątych oraz gitowców z lat siedemdziesiątych dzieli przepaść. Wystarczy porównać opowiadania Nowakowskiego Busio oraz Rudy kot, napisane w odstępie dwudziestu lat. Młodzi przestępcy nie terminują już w (nieformalnych) cechach złodziejskich, w których przestrzegano podziału na uczniów, czeladników i mistrzów, lecz formują siebie nawzajem w internatach, poprawczakach, szkołach. W rezultacie relacja młodzi – dorośli zostaje zakłócona, a rozpad środowiskowych hierarchii prowadzi do rosnącej brutalizacji i bezwzględności33.

Przemija małomiasteczkowy fason, o którym pisaliśmy szerzej w rozdziale Mężczyźni i kobiety. Fason – przypomnijmy – to splot gestów i rytuałów, nakazów i zakazów o różnej proweniencji, zarówno wielkomiejskiej, jak i prowincjonalnej. Można by tu wymienić okazywanie szacunku kobietom przez mężczyzn, poszanowanie dla starszych, wyczucie hierarchii społecznych, powściągliwość w miejscach publicznych, a przede wszystkim przewidywalne dla otoczenia odgrywanie ról, np. skromnej gospodyni, pracowitego męża – ról niezbyt skomplikowanych, upodabniających ludzi do siebie, tym bardziej że przesadna różnorodność czy odmienność budzi raczej niepokój i niechęć niż zaciekawienie. Nowakowski diagnozuje przemijanie podmiejskiego fasonu – z jednej strony za sprawą młodych, którzy szukają własnych wzorów głównie w filmie i muzyce, z drugiej – na skutek słabnięcia lokalnych społeczności, z braku samorządu, deficytu inwestycji, pod wpływem migracji do dużych miast. Słabnięcie, a nawet zanikanie podmiejskiego fasonu przynosi niekiedy ulgę, zmniejsza bowiem kontrolę wspólnoty nad jednostką, co ważne szczególnie dla młodych, powoduje jednak zachwianie tożsamości czy wręcz bezradność. Bez krępującego fasonu można poczuć się sobą. Ale co to właściwie znaczy, gdy jest się niepewnym własnej tożsamości – pyta pisarz, najdobitniej w opowiadaniach z cyklu Silna gorączka. W rezultacie „ładni współcześni” przypominają niekiedy aktora na scenie, który zapomniał tekstu.

Inny przejaw przemijania dotychczasowych form to regres estetyczny, mający związek z jednej strony z zyskującym na popularności modernistycznym funkcjonalizmem, z drugiej – z zanikaniem dobrego smaku, zamiłowania do artystycznego detalu. Warto przytoczyć rozważanie Benka Kwiaciarza z opowiadania Siedem czerwonych róż..., dodajmy, ciekawie uchwycone w ekranizacji opowiadania, ze Zdzisławem Maklakiewiczem w roli Benka: „Kwiat to jest bardzo delikatna robota, nie tylko robota, jeszcze musi być zamiłowanie, czasu też trzeba, żeby na tym się poznać należycie, samych chryzantem ile odmian”; „teraz tylko popularne gatunki idą, słabo znają się ludzie na tych sprawach, nie ma żadnego wyrafinowania, a dawniej taki storczyk na przykład też mocno szedł, a hrabia Potocki jakie miał kwiaty tamuj u siebie w Łańcucie, oranżerie, szklarnie, ogrodnika Holendra trzymał, kochał się w kwieciu po prostu, z całego świata gatunki sprowadzał”; „a teraz zlikwidowali hrabiów, dawni fachowcy wymierają, jeden z drugim wpada do interesu, róża czy goździk, nic się na tym nie zna, tylko aby nie za bardzo rozwinięte, a kiedyś kolor, pąk, wszystko się liczyło zależnie od okoliczności”34. Wszechobecny goździk, szczególnie z okazji świąt masowych w rodzaju Dnia Kobiet, staje się symbolem estetycznej banalności, owego umasowienia, będącego skutkiem zarówno ogólniejszych przeobrażeń społecznych, jak i oddziaływania komunizmu. Wyczuwa się przy tym ponownie nostalgię narratora i jego rówieśników z opowiadań. „Może do kina gdzieś pójdę. Ale filmy teraz słabe, słabiutkie, nic w stylu tych dawnych, Mściwy Jastrząb, Bohaterki Pacyfiku, pamiętasz, albo taki o chłopcach, no, jak on tam, o, Pięciu zuchów, prawda... Zresztą młodzi byliśmy... Wtedy wszystko inaczej wygląda. Choć nie, mało teraz dobrych filmów...” – narzeka jeden z bohaterów opowiadania Źle zorganizowane...35. Być może jest i tak, że w wyniku wciąż przyspieszającego tempa zmiany mód, stylów, konwencji, szczególnie od końca lat pięćdziesiątych, wyobraźnia, nie znajdując trwałego oparcia, przypomina kalejdoskop z wciąż zmieniającymi się układankami.

Znikają ekscentrycy, dziwacy, rozmaite indywidua, z jednej strony farmazoniści, z drugiej – niespełnieni artyści, kolekcjonerzy, hobbyści, maniacy, w każdym razie kultywujący swoje pasje. W twórczości Nowakowskiego istotne znaczenie mają postacie „rajskich ptaków”, jak Adam Mauersberger; to o nim właśnie jest opowiadanie Rajski ptak36. Dodają kolorytu szarej rzeczywistości. Sprawiają wrażenie żywych skamielin, reliktów innej rzeczywistości i innego czasu. Wraz z ich przemijaniem nasila się samotność pisarza, aż wreszcie „miasto”, ów „wir”, wypełniają już tylko duchy37. Jak w opowiadaniu otwierającym pierwszy tom Nekropolis: „Przystaniesz i nagle ciemność blednie, rozjaśnia się. Wyłaniają się jakieś obrazy, jacyś ludzie. Zrazu zamazane kontury, mgliste. Nabierają wyrazistości. Miniony świat”38.

Tonacja moll, dominująca w Nekropolis i przeważająca w Powidokach, zaznacza się już w opowiadaniach z lat sześćdziesiątych. Twórczość Nowakowskiego można odczytywać jako opowieść o przemijaniu. U schyłku lat sześćdziesiątych 35-letni raptem pisarz zdaje się dochodzić do wniosku, że z młodzieżą wchodzącą właśnie na scenę ma niewiele wspólnego. Owo uczucie niezrozumienia (obustronnego?) nasila się w latach siedemdziesiątych. Pisarza więcej zdaje się łączyć z Benkiem Kwiaciarzem niż symbolicznym Ładnym Współczesnym. Typ młodzieżowości, który ujawnia się od lat sześćdziesiątych, jest mu obojętny, wręcz obcy, choć zarazem intrygujący jako potencjalny temat literacki, czego dowodzą opowiadania Odmieniec oraz Pierwszy opatrunek z tomu Chłopak z gołębiem na głowie. Dopiero w młodzieży niepodległościowej, z Solidarności, Ruchu Młodej Polski, Federacji Młodzieży Walczącej, Ruchu Społeczeństwa Alternatywnego pisarz odnajdzie duchowych pobratymców – poszukiwaczy wolności i autentyczności. Poniekąd wyrazem solidarności z tymi młodymi ludźmi będzie jego nieco anarchistyczna broda.

Melancholia uwrażliwia zarazem na paradoksy. Obserwując rozpadanie się kulturowej ciągłości, i to w bardzo różnych obszarach rzeczywistości, Nowakowski skłania się do następującej diagnozy PRL-u: gdy komunizm miał najwięcej sił witalnych i ideologicznych, trwali jeszcze przeróżni „starzy”, którzy swoimi postawami, tożsamością, manierami, pasjami, a nawet dziwactwami zaprzeczali – wprost lub pośrednio – hasłom głoszonym przez system. Gdy na scenę wstępuje pokolenie ukształtowane już w PRL-u, niezbyt wrażliwe na tradycję, zdawałoby się więc podatne na modernizacyjne hasła komunizmu, system okazuje się niewydolny, dysfunkcjonalny, nieatrakcyjny, niekonkurencyjny wobec Zachodu. Polityka i życie rozmijają się – co mogłoby napawać optymizmem.

Przeważa niepokój. Wskutek zachwiania tożsamości, rozpadu etosu (właściwie etosów), imitacyjności, ułomnej modernizacji, a przy tym ogólnego przekonania, że „za wysoko nie podskoczysz”, objawiają się „pracusie” i weselnicy z opowiadania Wesele raz jeszcze! Sprawiają wrażenie przystosowanych do swojego czasu i miejsca. Taki właśnie skład chemiczny może mieć lawa, która wytryśnie spod peerelowskiej skorupy – ostrzega pisarz w Weselu raz jeszcze! oraz Pracusiach, a później w Karnawale i poście39.

1 Kocioł, s. 5.

2 Kocioł, s. 6.

3 Podrygi, s. 163.

4 Artyści, s. 149–151, 153.

5 Artyści, s. 151.

6 Podrygi, s. 177.

7 Dziecinna Buźka, s. 203.

8 Sarkoma, s. 39; Artyści, s. 152. Zob. też Stacja benzynowa, s. 55.

9 Pęcherz, s. 160.

10 Zob. np. Kocioł, s. 21.

11 Dyspozytor, s. 184.

12 Artyści, s. 152.

13 Syjoniści do Syjamu, s. 60.

14 Wypowiedź M. Nowakowskiego podczas wieczoru autorskiego w Muzeum Powstania Warszawskiego z okazji wydania tomu Mówi Warszawa (red. M. Kochan, Warszawa 2011), 3 XI 2011 r.

15 Zob. np. Robaki, s. 294–296; Pióro, s. 6.

16 Za ilustrację mógłby tu posłużyć film Janusza Majewskiego Mała matura 1947 (2010).

17 Albin, s. 106–119.

18 Powidoki 3, s. 93.

19 Relacja M. Nowakowskiego, 26 XI 2012 r. Zob. też Powidoki 1, s. 212.

20 Zob. Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 102.

21 Stacja benzynowa, s. 55–56.

22 Powidoki 2, s. 185–186.

23 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 102.

24 Powidoki 1, s. 162; Powidoki 2, s. 26–27, 185; Powidoki 3, s. 53, 83; Nekropolis 1, s. 201.

25 Niedziela, s. 111.

26 Kryptonim „Nowy”, s. 45, 48.

27 Podrygi, s. 185–186. Zob. też Powidoki 2, s. 161–163.

28 Popapraniec, s. 134, 136. Zob. też Bożydar, s. 38; Powidoki 2, s. 190.

29 Kto to zrobił?, s. 56–57. Motyw ten wcześniej został wykorzystany w tomie Syjoniści do Syjamu, s. 67.

30 Sarkoma, s. 38.

31 Sarkoma, s. 39.

32 W sklepie, s. 46–50.

33 Zob. też Wieczór autorski I, s. 128; Powidoki 3, s. 37–38.

34 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 100.

35 Źle zorganizowane..., s. 98. Zob. też Powidoki 1, s. 134, 219.

36 Nekropolis 1, s. 59.

37 Robaki, s. 20; Dom przeznaczony do rozbiórki, s. 86.

38 Nekropolis 1, s. 7.

39 Karnawał i post, s. 182.

Realizm materialistyczny

Nasłuchiwana przez Marka Nowakowskiego polszczyzna w latach sześćdziesiątych ewoluuje. Z jednej strony przenika do niej terminologia biurokratyczna, propagandowa, partyjna. Z drugiej – upowszechnia się język przystosowawczy. Jest on ubocznym skutkiem nastawienia materialistycznego, które przybiera różne formy: od ciułactwa po kombinatorstwo. Akcent zdaje się przesuwać z postawy pierwszej na drugą.

Za próbę badawczą posłużą tym razem trzy zbiory opowiadań: Zapis, Gonitwa i Mizerykordia. Zarysowuje się następujący leksykon pojęć i zwrotów: „afera wybuchła”1, „chce mieć telewizor”2, „cieszył się z uzbieranej sumy”3, „coraz więcej pieniędzy, coraz bliżej”4, „cztery boczne stówki”5, „droga do dalszej kariery”6, „ile pieniędzy w najbliższym czasie odłożą na książeczkę”7, „jako rodzina dużo lepszy standard uzyskaliśmy, telewizor już jest, dwie książeczki samochodowe”8, „łapówy bierze, ciężkie łapówy”9, „ma chody u zaopatrzeniowców”10, „ma forsę”11, „mamy prywatną partaninę, zarobimy chyba po sześć setek”12, „manko w wysokości 100 tysięcy złotych”13, „może mnie dyrektor pchnie na jakieś lepsze stanowisko”14, „postawił się, całą pensję chyba musiał wydać”15, „na lewo materiał budowlany”16, „nerwowa atmosfera bogacenia”17, „obaj w bułgarskich kożuchach, dobry sezon mieli”18, „paręnaście tysięcy mu się należy”19, „obliczają, dzielą karteczkę kreską na wydatki i wpływy”20, „pieniążki z rączki do rączki”21, „podwójnie płacę”22, „posiada willę i octavię”23, „pośpieszne zarobkowanie”24, „przeliczała na pieniądze każdy podarunek”25, „psychoza łatwego bogactwa”26, „rośnie suma na książeczce”27, „się urządzić”28, „składacz mikroskopijny”29, „sławni z pazerności”30, „spłacam raty, samochód renault, okazyjnie kupiłem”31, „ślini paluch i liczy te bure, brązowe banknoty”32, „tacy, co paczki z Ameryki dostają”33, „tylko duże pieniądze”34, „tysiąc sześćset na rękę i boków ma dużo”35, „udało mu się zdobyć”36, „urządzić się należycie”37, „ustalony cennik usług”38, mieć „luz dla osobistych możliwości”39, „w państwowym sektorze wszystko się zazębia”40, „wpadnie ci trochę na boku”41, „zarabia pięć kół”42, „zarabiam nieźle”43, „żyć na najwyższym poziomie”44.

Krwiobiegiem społeczeństwa staje się pieniądz. W tomie Zapis znajdziemy 73 wzmianki o pieniądzach, w Gonitwie – 44, w Mizerykordii – 45. I to nie licząc takich określeń, jak: „złoty interes”, „złote źródełko”, „złote dolary”, „złoty sygnet”, „złoty zegarek”, „złota papierośnica”, złota biżuteria, „złote zelówki”, „złoty zegareczek”. Niemal w każdym opowiadaniu ktoś liczy pieniądze.

Marek Nowakowski pokazuje epokę graniczną: przechodzenie od oszczędzania do większych aspiracji, prowadzące niekiedy do „psychozy łatwego bogactwa”. Deklaratywny egalitaryzm zaledwie skrywa parcie do dostatku, czemu towarzyszą skrajne emocje – od entuzjazmu po frustrację. Napięcie podsyca jeszcze zmiana pokoleniowa. Bywa i tak, że psychoza łatwego bogactwa wypala się na skutek niemożności. Bo z jednej strony braki i niedobory, z drugiej – pustka jałowej wyobraźni. Niekiedy rodzi się bunt, ale przybiera on efemeryczną postać, jak w opowiadaniach Gonitwa i Pęcherz.

Z literackiego punktu widzenia powyższy stan rzeczy ma co najmniej dwa niepokojące skutki. Po pierwsze, język przystosowawczy, który słyszy się wokół, nabiera cech handlarskich. Właśnie handlarskich, a nie handlowych, bo w istocie raczej z kombinacjami niż transakcjami mamy tu do czynienia. Powracają określenia znane z bazarów, szlaków przemytniczych, z czasów okupacyjnego szmuglu. Okazuje się, że handlarski język, z charakterystycznym dla niego podziałem na wygranych i przegranych (cwaniaków i frajerów), nie zanika wraz z postępem „realnego socjalizmu”, lecz rozszerza się na coraz to nowe obszary życia społecznego. Po drugie, w miarę jak polszczyzna jest zaśmiecana handlarską gwarą, zaczyna brakować przestrzeni dla gawędziarzy, farmazonistów, dziwaków, oryginałów, którzy dodawali wcześniej kolorytu powszedniości. Kurczy się wyobraźnia, przeważa materialistyczna kalkulacja – zdaje się diagnozować pisarz.

Jak zaznaczyliśmy na wstępie, przystosowawczy materializm ma różne odcienie: od ciułactwa po fetyszyzację pieniądza. Ciułactwo to bodajże najbardziej rozpowszechniona postawa, przynajmniej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. To cecha społeczeństwa ubogiego, dziedziczona z pokolenia na pokolenie, typowa zapewne dla większości mieszkańców wsi, ugruntowana na skutek doświadczenia okupacji, a potem nieprzewidywalności ekonomii stalinowskiej. Zarazem to postawa wyuczona jako najskuteczniejsza, właściwie jedyna możliwa, w dążeniu do stabilizacji życiowej. A wreszcie nawykowo powielana także po osiągnięciu stabilizacji, w celu dalszego podniesienia statusu – swojego lub rodziny. Symboliczną postacią wydaje się tu technik Stolarek z opowiadania Śmieszna historia. Ów „składacz mikroskopijny”, jak go określa narrator, słynie z oszczędności, podczas delegacji stołuje się co najwyżej w barach mlecznych, poza tym i tak zabiera ze sobą z domu „dużo suchego żarcia”, nawet na bilecie próbuje zaoszczędzić – w drodze powrotnej, niby przez pomyłkę, zamiast do Warszawy kupuje do Sochaczewa. „Parę złotych różnicy tylko”, ale „dla niego wszystko ma znaczenie”. Kpiny młodszych kolegów technik Stolarek znosi „ze spokojem”: „Młodzi jesteście, pożyjecie troszkę dłużej, bachory, raty za pralę, to, śmo, budżet domowy na cały miesiąc, w ogóle życie przyciśnie, to wtedy pogadamy”45.

Podobnych ciułaczy czy „składaczy” spotykamy wielu w opowiadaniach Nowakowskiego. Ciułactwu oddają się całe rodziny, zdarza się nawet, że poza obopólnym ciułaniem niewiele łączy małżonków. Czytamy w Gonitwie: „Więc tak rośnie ta suma na książeczce, pracowicie, cierpliwie, z miesiąca na miesiąc powiększana; te oszczędności to jej z Józkiem marzenie dalekie, tak dalekie, że nigdy o tym nie mówią. Tylko czasem, przeważnie idąc na pocztę, spojrzą na siebie wymownie, porozumiewawczo (w tym porozumieniu stwierdzenie, że coraz więcej pieniędzy, że coraz bliżej...), albo czasem Józek zapyta ostrożnie – wiele już mamy...”46. Badanie książeczki, podliczanie, wspólne wyprawy do kasy, a wreszcie snucie planów na przyszłość wypełnia czas prywatny, te nieliczne chwile, które pozostają po wykonaniu prac zawodowych i domowych. Oto dokładanie ziarnka do ziarnka. Jak w opowiadaniu Pęcherz: Mąż z Żoną co dwa tygodnie podążają „do Urzędu Pocztowego przy Żurawiej”47. Albo razem przeglądają książeczkę PKO, „obliczają, dzielą karteczkę kreską na wydatki i wpływy...”48.

Zarysowuje się jednak jeśli nie sprzeciw, to przynajmniej niechęć młodszego pokolenia, przeważnie ukształtowanego już w PRL-u, do „mikroskopijnego” składania. Młodsi koledzy technika Stolarka nie chcą powielać ciułactwa starych. Chcą więcej i szybciej – i rychło zderzają się z ograniczeniami systemu. A ich frustrację wzmaga i to, że inaczej niż starzy, jak technik Stolarek, nie konfrontują swojego statusu z tym, co było osiągalne w czasach okupacji, lecz coraz częściej z poziomem życia rówieśników na Zachodzie, choć trzeba zaznaczyć, że okazji do porównań przybywa dopiero w latach siedemdziesiątych. Przykładem opowiadanie Nowakowskiego Zaproszenie49.

Z ciułactwem wiąże się skąpstwo, przy czym niejednokrotnie objawia się ono niezależnie od realnego poziomu życia. Dług, stratę, zgubę, tym bardziej szachrajstwo (nawet jeśli dotyczy paru złotych) pamięta się długo i myśli o rewanżu. „Nic dziwnego, ludzie mało zarabiają, i sto złotych się pamięta”50. Inna rzecz, że za 100 zł w 1965 r. można było kupić dwie półlitrowe wódki lub trzy kilo kiełbasy zwyczajnej, a to wartości wymierne i nie do pogardzenia, kojarzące się z sytością i błogością. Zdarza się jednak i tak, że skąpstwo, przejawiające się zatargami nawet o drobne kwoty, prowadzi do rozpadu więzi – koleżeńskich i rodzinnych. W opowiadaniu Rodzina zawiść przybiera już postać chorobliwą. Nawet podarunki są przeliczane natychmiast „na pieniądze”51.

Czy ciułactwo generuje negatywne zachowania? Nie chodzi tylko o nieestetyczność skąpstwa, lecz raczej o agresję wobec otoczenia. Pisarz nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Samo w sobie ciułactwo to przejaw przystosowania, które przeważnie prowadzi do zamykania się w mozolnie budowanej rodzinnej enklawie, przy czym rodzina przypomina tu kooperatywę. Technik Stolarek dzięki ciułactwu po wielu latach wyposaża mieszkanie w „pralę, to, śmo”. Zarazem ciułactwo rodzi pokusę pójścia na skróty. Czyni też podatnym na żądzę wzbogacenia się, i to za wszelką cenę. Ciułactwo dezintegruje. Utrudnia myślenie o dobru wspólnym. Choć czyni zarazem sceptycznym w stosunku do propagandy, a tym bardziej propagandy sukcesu. Pisarza zdaje się niepokoić przede wszystkim to, że ciułacz to przeważnie buchalter powszedniości. Ciułactwo spłaszcza, trywializuje, prowadzi do duchowego skarlenia. Utrwala szarość jako dominującą barwę.

Pochodną ciułactwa jest kalkulacja. Wyczekiwanie na okazję. Stawką kalkulacji rzadziej są się abstrakcyjne dobra, częściej konkretne pieniądze. Przejawem kalkulacji są rachuby na spadek po krewnych. W ogóle relacjom międzyludzkim towarzyszy wyliczanka: za ile, po kim, za co... Świat wewnętrzny wielu postaci ukazywanych przez Nowakowskiego zdaje się zdominowany przez rachunkowość. W opowiadaniu Rodzina natrafiamy na znamienne rozumowanie: „uczucie [ciotki] do tej córeczki bardzo mocne, mówiono, że ona na pewno całą swoją część przepisze na małą”52. Jak w soczewce widać tu przenikanie się motywacji emocjonalnych i materialistycznych, z przewagą jednakże tych drugich. Warto odnotować też inną cechę myślenia bohaterów Zapisu czy Gonitwy. Zasięg dokonywanych przez nich kalkulacji okazuje się przeważnie ograniczony do miejsca pracy oraz (bliskiej) rodziny. Stawką kalkulacji jest możliwie skuteczne przystosowanie do zastanej rzeczywistości. Co więcej, zachowania, które komunistyczna propaganda przypisuje „kapitalistom” czy „burżuazji”, stają się właściwością nowych ludzi socjalizmu. Różnica polega na tym, że stawka ich kalkulacji dla zachodniej „burżuazji” okazałaby się trywialna.

Wspomnieliśmy o drodze na skróty. Na ogół wiąże się ona z dorabianiem na boku. Zwłaszcza mężczyzn ogarnia dorobkiewiczowska gorączka. Fuchy, prywatki, boki – to jeden z ważniejszych tematów ich codziennych rozmów. Jak w przytaczanym już opowiadaniu o dwuznacznym tytule Na boku. W przepełnionej podmiejskiej kolejce główny bohater opowiadania spotyka kolegę, z zawodu elektryka. Ich dialog wydaje się typowy dla lat sześćdziesiątych: „– No, jak leci. – Po staremu. – ...U nas poprawiło się... – ...mamy prywatną partaninę, zarobimy chyba po sześć setek. Zakładamy instalacje elektryczne w nowych blokach, ludzie dobrze płacą, bo inaczej muszą czekać na swoją kolejność, to cholernie długo trwa. – Masz szczęście – wpadnie ci trochę na boku”53. Elektryk, rozprawiając o „prywatnej partaninie”, podnosi głos i spogląda wyzywająco po twarzach wokół. Dialogi o „bokach” okazują się konwencją autoprezentacyjną, szczególnie w przypadku mężczyzn, mającą świadczyć o zaradności i materialnym powodzeniu. O dorabianiu na boku wypada mówić głośno, choć prawdopodobnie w innym przypadku nadmierne podnoszenie głosu spotkałoby się z niechętnymi reakcjami współpasażerów. Hasło dorabiania na boku wywołuje zrozumienie, solidarność, może też zazdrość. Dorabiać na boku to znaczy być ciułaczem, który przekracza ciułaczy los i sięga po więcej.

Poza tym mężczyźni rozprawiają o „bokach”, gdyż wiedzą, że przyciągają uwagę kobiet. Doceniają one zaradność, a nawet ją wymuszają. W niejednym domu mężczyzna znajduje się pod presją, by dorobić na boku i w przyspieszonym tempie wyposażyć domowe gospodarstwo zgodnie z oczekiwaniami i wyobrażeniami kobiet. To przede wszystkim kobiety dostrzegają, mówiąc językiem socjologów, aspiracyjne punkty odniesienia – w praktyce głównie tych, którzy już się urządzili – i dążą do osiągnięcia podobnego poziomu życia. Zapowiedź dorobienia na boku kobiety witają więc z zadowoleniem, jak w cytowanym tu opowiadaniu. Inna rzecz, że dla mężczyzny dorabianie na boku może być też pretekstem do wyjścia z domu i wymigania się od gospodarskich powinności.

W opowiadaniach Nowakowskiego z lat sześćdziesiątych w kontekście dorabiania na boku często używa się określenia „prywatka”, które w tym znaczeniu później zanika, a używane jest w odniesieniu do młodzieżowych spotkań w domach, najlepiej pod nieobecność rodziców54. Prywatka to skrótowa forma wyrażeń: robić prywatnie, dorabiać u prywaciarza, „prywatna partanina”. Wyrażenia te sygnalizują, że wyczuwa się różnicę między publicznym (oficjalnym) a prywatnym. Przeciwstawienie publicznego i prywatnego pozostaje niedookreślone, skoro „prywatnie” może oznaczać zarówno dorabianie na boku u rzemieślnika prywaciarza, jak i podejmowanie dodatkowych prac po fajrancie przy użyciu narzędzi i materiałów z publicznego (państwowego) miejsca pracy, i to prac, które właściwie powinny być wykonane w ramach etatu. Komplikacje te wiele mówią o naturze „realnego socjalizmu”. Ilustracją może być tu cytowany wcześniej dialog. Elektryk przechwala się, że może zarobić „sześć setek”, zakładając instalacje elektryczne w nowych blokach, których lokatorzy „dobrze płacą”, bo „inaczej muszą czekać na swoją kolejność”, i to „cholernie długo”55. Postawa przystosowawcza polega również na wytwarzaniu sobie okazji z wykorzystaniem publicznych (państwowych) zasobów; innych zresztą prawie nie ma. Powodzenie tak rozumianych „boków” zależy jednak od ogólnej kondycji upaństwowionej gospodarki i zasobności zakładów pracy. Opisanie tego mechanizmu tylko jako nadużycia byłoby jednak uproszczeniem. Życie codzienne bez ubocznych usług stałoby się wszak o wiele trudniejsze. Obszar między publicznym a prywatnym pozwala jednym na dorabianie się, drugim – na usprawnienia niedostępne w inny sposób. Stąd dość powszechne przyzwolenie na „prywatki”, czego wyrazem jest choćby to, że elektryk swoimi „prywatnymi partaninami” przechwala się na głos. Stąd też wysoka ranga zawodów dających szanse „boków”, np. magazyniera, elektryka, hydraulika, zaopatrzeniowca, kierownika sklepu, choć – co ciekawe – w oficjalnych badaniach prestiżu społecznego wskazywano raczej zawody inteligenckie56. Nowakowski pokazuje rzeczywistość społeczną, która wytwarza własne hierarchie prestiżu, niekoniecznie trwałe i nie zawsze ujawniane wobec obcych, np. ankieterów.

Osobno trzeba by powiedzieć o tych, którzy podejmują próby sięgnięcia po bogactwo dzięki zajmowanej pozycji czy dojściom. Z tego punktu widzenia głośne w latach sześćdziesiątych afery – mięsna i skórzana – wydają się symptomatyczne dla przeważającej mentalności. Aferzyści to w istocie ciułacze, tyle że owładnięci żądzą posiadania, powielający praktyki, które na znacznie niższym szczeblu życia społecznego cechowały technika Stolarka i jego kolegów. Zarazem fakt, iż w aferzystach dostrzega się cwaniaków, którym się poszczęściło, podsyca deklaratywną niechęć do przekrętów, chyba że samemu zyskuje się możliwości ich dokonania. Ilustracją mogłoby tu być opowiadanie Głowa. Tytułowy bohater to „duża głowa do interesów”, „macher do potęgi”, któremu karta przestaje się układać. „Zawistni” z upodobaniem nasłuchują plotek, jak to nie wiedzie się Głowie, „same straty ma, na willi już mu łapę położyli, transakcje mu kulawo idą...”57. W zawiści tej wyczuwa się tęsknotę do osiągnięcia podobnego statusu. Opowieści o bogaczach (na miarę PRL), ich powodzeniach, a zwłaszcza upadkach, to również tematy powszednich rozmów – służące wyładowaniu frustracji, lecz również wyznaczające, paradoksalnie, aspiracyjne punkty odniesienia.

Nastawienie materialistyczne przybiera czasem postać pazerności. W twórczości Nowakowskiego wielokrotnie powraca kwestia nowobogackich zachowań – piętnowanych czy wykpiwanych (niekoniecznie bezinteresownie) przez mieszkańców peryferii. Peryferii – rozumianych w tym przypadku już nie tylko jako przestrzeń, ale i tożsamość. Oto swojacy, przywiązani do dawniejszego etosu, mniej zorientowanego materialistycznie, spostrzegają, że obok nich wyłania się nowa mentalność – za sprawą migracji ze wsi, awansu na skróty, wchodzenia w struktury władzy, dojść po znajomości – dla której podstawowe kryterium to „mieć”. Benek Kwiaciarz z tomu Mizerykordia to przykład człowieka peryferii, który nie dąży do tego specyficznego centrum i na swój sposób pozostaje wierny innej mentalności – zorientowanej wokół „być” („Kiedyś kwiaty wysoko w życiu stały” – teraz „nie ma żadnego wyrafinowania...”). Tę filozofię Benek, a za nim narrator, przeciwstawia nowej mentalności: „tylko myślą, aby szybciej willę postawić, samochód kupić, nie do kwiatów taka polityka, kwiat nie uważa pazerności”58. Określenie pazerność powraca kilkakrotnie w opowiadaniu, oznaczając równocześnie chciwość, interesowność, bezrefleksyjność. Pazerność prowadzi do atrofii wrażliwości, subtelności, nie wspominając już o wyższych uczuciach, np. o filantropii. Motyw skargi na zanikanie indywidualności, rozpadanie się peryferii, niegdyś zdystansowanych od materialistycznego, zestandaryzowanego centrum, nasila się w twórczości Nowakowskiego, najwyraźniej w Powidokach i Nekropolis.

Nastawienie materialistyczne sprawia również, że coraz częściej spotyka się ludzi, którzy udają kogoś innego. Pisarz diagnozuje to zachowanie na wielu przykładach. Udawanie to postawa charakterystyczna dla osób zdeklasowanych, które utraciwszy majątek lub pozycję społeczną, dotkliwie odczuwają swoją degradację. W opowiadaniu Dziecinna Buźka spotykamy panią Tereszczenko i jej siostrzenicę, dokwaterowane do zamienionego w komunałkę mieszkania w Alejach Jerozolimskich, opodal hotelu Polonia. Pani Tereszczenko źle znosi sytuację mieszkaniową, ale jeszcze gorzej pozycję swoją i siostrzenicy, zatrudnionej jako pielęgniarka w szpitalu Przemienienia Pańskiego na Pradze. Zmyśla więc, że siostrzenica jest „pielęgniarką tylko chwilowo, bo nie mogła dostać się na medycynę”. Decydują „socjalne kryteria” – porozumiewawczo zwraca się do sąsiadów – „robotnik, chłop, od razu przyjmą...”59. Presja systemu to realna przyczyna życiowych niepowodzeń, ale bywa też swoistym usprawiedliwieniem niezaradności.

Innym przypadkiem udawania, szczególnie w latach sześćdziesiątych, jest epatowanie rozmówców posiadanymi dobrami materialnymi lub planami zakupów. Rozmowy przypominają niekiedy licytację, kto ma więcej – jak np. w opowiadaniu W winiarni. Spotyka się dwóch kolegów: Janusz i Student. Janusz, wręcz modelowy realny materialista, peroruje nad kieliszkiem egri burgundi: „życie nieźle mi się układa”, „pracuję w MHW, dwa tysiące po potrąceniach”, „dużo jeżdżę i trochę dorabiam delegacjami”, „mam perspektywy na wyższą grupę”, „w niedalekiej przyszłości mieszkanie, i to pewne, bo wujek żony w zarządzie spółdzielni mieszkaniowej”, „żona chce telewizor, w przyszłym tygodniu chyba sobie sprawimy ten sprzęt”. Student nie ma nic, ani mieszkania, ani telewizora, ani znajomości. Trawi go zawiść, ale przeważa szyderstwo. „Na mnie już czas – oznajmia – mam pilną robotę”, „wiesz, spłacam raty, samochód renault, okazyjnie kupiłem”, „biorę do domu prace zlecone”60. Opowiadanie okazuje się satyrą, ale w istocie przynosi cenny zapis, jak i o czym coraz częściej się rozmawia, i to już w młodym wieku. Ujawnia też przedmioty materialistycznej licytacji. Podliczmy: intratna posada, najlepiej otwierająca dojścia, telewizor, mieszkanie spółdzielcze. Do tego wyjazd na wczasy. Horyzont nie wydaje się rozległy61. Chodzi zatem, jak ironicznie konstatuje Student, o „taki drobiazgowo czule skonstruowany mikroświatek...”62. Student podbija stawkę i wymienia samochód renault. Kpi oczywiście, bo w latach sześćdziesiątych jest to marka dostępna głównie dla najzamożniejszych lub powiązanych z aparatem władzy. Natrafiamy na przemyślnie ukrytą w opowiadaniu aluzję, co ciekawe, niedostrzeżoną przez cenzurę. Nowakowski daje oto do zrozumienia, że ów „mikroświatek” można zbudować pod warunkiem akceptacji logiki systemu, a w praktyce – dzięki znajomościom, najlepiej krewnym ulokowanym w strukturach władzy. Wskutek tego ci, którzy opierają się realnemu materializmowi, przenoszą się – lub wracają – na peryferie czy wręcz na tzw. margines społeczny (jak w opowiadaniu Pęcherz).

Wspólnym mianownikiem zarysowanych wyżej postaw jest dominacja pieniądza. Konstatacja ta nie wydaje się zaskakująca, niemniej kontrastuje ona z przesłaniem marksizmu, który obiecywał wstąpienie ludzkości na jakoby wyższy szczebel rozwoju i przezwyciężenie dyktatu pieniądza, będącego skutkiem kapitalizmu. Marek Nowakowski, gromadząc swoje obserwacje i przetwarzając je w opowiadaniach, zauważa, że społeczeństwo rozwija się de facto w innym kierunku, niż wskazywał komunizm. Odmiennym też od klasycznego kapitalizmu. To raczej społeczeństwo ciułaczy i dorobkiewiczów, którzy deklarują egalitaryzm i niechęć do bogatych, a zarazem ustawicznie dążą do poprawy własnej kondycji – najchętniej na skróty, z wykorzystaniem dojść w upaństwowionej gospodarce czy w strukturach władzy. Tak postępuje społeczeństwo biedne. Ale ogólna bieda nie tłumaczy wszystkiego, bo przecież – inaczej niż w czasie okupacji – nie chodzi o biologiczne przetrwanie. Trudno może mówić o gorączce złota, ale wiele postaci ukazywanych przez Nowakowskiego w swoim dążeniu do zamożności zdaje się ogarniętych co najmniej stanem podgorączkowym. W opowiadaniu Przecena zostaje on zdiagnozowany najpierw jako „nerwowa atmosfera bogacenia”, potem jako „psychoza łatwego bogactwa”63. Pisarz ujawnia różne symptomy tej atmosfery – wręcz psychozy – i przynajmniej na niektóre warto zwrócić uwagę.

Właściwie wszystko zdaje się mieć wymierną wartość – zdrowie, uczucia, praca. Finał opowiadania Sarkoma, będącego poruszającym zapisem zmagań rodziców o przeżycie jedynaka, kończy się bilansem choroby: „sto dwadzieścia, i na nic”64. Słychać w tym okrzyku rozpacz. Pobrzmiewa tu zarazem ton znany z tych wszystkich opowiadań, których bohaterowie wertują książeczki PKO, podliczają, reasumują, planują. To również akt oskarżenia wobec powszechnego materializmu: pazerności lekarzy, fikcyjności bezpłatnego lecznictwa, interesowności, wreszcie wobec tych wszystkich, dla których słabość bliźnich jest okazją, by coś zyskać, dorobić, pożywić się. Dla Mietka Gościuka, kupca z zamiłowania i powołania, śmierć syna jest potwierdzeniem tego, co on od dawna wie: rozpada się etos, zastępuje go bezwzględna rachunkowość, a co gorsza, ilość wydawanych pieniędzy nie gwarantuje jakości tego, co się za nie otrzymuje. Jak najwięcej wziąć, jak najmniej dać – oto przeważające nastawienie, z którym Mietek Gościuk styka się podczas choroby syna.

Skuteczną formą przystosowania okazuje się zatem cynizm. Nie zawsze i nie wszędzie, ale dość często spotykany. Ilustracją mogłoby być wspomniane w poprzednim rozdziale opowiadanie Pół stopy. Pół ośki. Braterstwo, przyjaźń, patriotyzm – to fasadowe osłony dla cynicznych kalkulacji, w istocie bowiem liczą się (symboliczne) „cztery boczne stówki”. Pieniądz staje się paliwem cynizmu. Solidarność międzyludzka jest możliwa, ale po uiszczeniu stosownej opłaty.

Miłość też może mieć wymierną cenę, o czym przekonuje opowiadanie Młody inspektor PIH-u. Warto przypomnieć kilka charakterystycznych określeń: „młody realista”, „racjonalny”, „otwarta głowa”, „urządzić się należycie”, „protekcja”. Nie ma tu miejsca na ideologię, etykę, uczucia. Liczy się prosta matematyka – dodawanie lub odejmowanie65.

Również w relacje rodzinne wkrada się kalkulacja pieniężna. Wymusza ją ubóstwo, sprawiające, że każdy musi zarabiać na siebie. Utrwala ją przeważające nastawienie materialistyczne – mieć coraz więcej. W rezultacie w rozmowach domowych pojawia się ton nasuwający skojarzenia z negocjacjami finansowymi. A im wyżej w nowej, peerelowskiej hierarchii społecznej, tym materializm zaznacza się wyraźniej. W opowiadaniu Wrócę i ucałuję twoje ręce... dyrektorskie małżeństwo okazuje się oparte na kontrakcie: „na nią nie było innego sposobu, jak tylko duże pieniądze”66.

Opowiadanie Młody inspektor PIH-u ukazuje jeszcze jedną cechę specyficzną lat sześćdziesiątych. Zaciera się oto granica między publicznym (państwowym) a prywatnym. Można by użyć określenia szara strefa, ale jest ono jednak zawodne, gdyż mamy do czynienia raczej z przystosowaniem do systemu niż spontaniczną formą aktywności. Nowakowski krok po kroku wskazuje kolejne obszary, w których psychoza łatwego bogactwa przeważa nad regułami systemowymi, a także nad zasadami etycznymi. Ujęcie pisarza nie wyczerpuje tematu, niemniej okazuje się w znacznej mierze zbieżne z obserwacjami historyków. To przede wszystkim: transakcje walutami i złotem, produkcja i dystrybucja żywności, handel węglem i koksem, turystyka (przemytnicza), budownictwo, rzemiosło, gastronomia, warsztaty naprawcze, lecznictwo, sport, rozrywka (np. bazarowy handel nagraniami modnych zespołów)67.

Posłużymy się dla ilustracji wybranym przykładem. W opowiadaniach Nowakowskiego powraca motyw spółdzielni (o różnych profilach) jako miejsca, w którym krzyżują się najprzeróżniejsze interesy – planistów, dyrektorów, kooperantów, prywaciarzy, funkcjonariuszy władzy, także oczywiście szeregowych pracowników. Przeważnie brak tu przejrzystych reguł, nawet jeśli końcowe statystyki potwierdzają wykonanie planu. W opowiadaniu Spółdzielnia planistyka opiera się na znajomościach, z jednej strony ze zwierzchnikami, z drugiej – kontrahentami. Przydział dwóch ton deficytowego polistyrenu zależy od znajomości w „zjednoczeniu”, zajmującym się jego produkcją68. Opowiadanie Spółdzielnia jest interesujące z jeszcze jednego powodu. Po raz kolejny okazuje się, że wszelka ideowość ma wartość o tyle, o ile przeliczalna jest na pieniądze. Tytułowa spółdzielnia mieści się na dalekim Służewcu. W „baraku obitym papą” urzęduje Prezes. W środku jednak „miękki dywan”, „wygodne, nowoczesne fotele”, „biurko z przyciskiem na papiery w kształcie sputnika”. Do tego portrety przywódców na ścianie. Za powiernika Prezes ma Głowę, zatrudnionego na pół etatu. I właśnie Głowie żali się Prezes na swój los, a właściwie na kolegę Czesława. Nie pasuje kolega Czesław do nowych czasów. „Przed wojną jeszcze jako chłopak wplątał się w politykę, był przy komunistach, w takiej ich młodzieżówce, i jedna czy dwie odsiadki z tego powodu, w wojnę do partyzantki wstąpił, cały czas w lesie, ranny”. „Za to wszystko dali mu orderów, medali huk”. „A jak zachorował, to umieścili go w Lecznicy Ministerstwa Zdrowia [...] i odwiedzały go w tej Lecznicy figury, duże figury”. „A on sam taki nieśmiały, bardzo nieśmiały, zawsze na boczku, i tak się złożyło, że w spółdzielczości zaczął pracować”. Wnet się okazało, że „jak trudność jakaś”, to zawsze kolegę Czesława warto wysunąć, „tylko go przydusić, przydusić trzeba koniecznie, jeden telefonik, drugi telefonik, zawsze tam na górze w odpowiednim resorcie znajdzie się jego znajomek”. „I potem jedno jego słóweczko, jedno jedyne, sprawa załatwiona, i jaka sprawa, taka, że nikt inny oprócz niego nie załatwi”. Ale dla siebie kolega Czesław niczego nie garnie. „Zawsze taki niepozorny, chudziak i nieduży, marynareczka wytarta, dwurzędowa, niemodna, cichutki jak myszka”. „I nagle taki wybuch”, „wpada do mojego gabinetu”, „już nie mogę, krzyczy, nie, nerwowo nie wytrzymuję”. Odchodzi. „A teraz podobno gdzieś na pensyjce w biurze siedzi, na gołej pensyjce”. „To był skarb” – puentuje Prezes – „ta jego przeszłość, papiery... jak kryształ, bez najmniejszej skazy... Dwie tony polistyrenu, trzy, cztery, co to dla niego, absolutnie nic, lekko dałby radę”69. Wniosek? Ideowość to towar na sprzedaż lub wymianę. Ideowiec, który nie włącza się w układy, jawi się jako nieprzystosowany do (nowego) życia dewiant.

Wiele ze strategii przystosowawczych, przeważnie opartych na kombinatorstwie, zakorzenionych jest we wcześniejszej historii, zwłaszcza okupacyjnej. A także w ogólnym przeświadczeniu, utrwalanym przez PRL, że lepiej się przystosować, niż szukać guza, co najzwięźlej oddaje przytaczany już kilkakrotnie cytat z opowiadania Dziecinna Buźka: „ja tam na nic nie liczę, tu nikt za wysoko nie podskoczy”. Realizm materialistyczny oddziałuje na ideologię, politykę, kulturę, etykę, tożsamość, na więzi międzyludzkie, a także na powszedni język, o czym świadczą wynotowane na początku tego rozdziału cytaty. Marek Nowakowski stawia pytanie o skutki.

Przeważnie chodzi o to, by mieć „spokojne, ciche życie”70. Niemniej wyczuwa się presję, by mieć więcej, urządzić się, zabezpieczyć na przyszłość. Stąd też demonstrowanie, że posiada się więcej niż w rzeczywistości, a także powoływanie się na znajomości i dojścia. W młodszym pokoleniu rosną aspiracje. To przede wszystkim mieszkanie w nowym budownictwie, pralka, lodówka, telewizor, w dalszej perspektywie samochód, może nawet „segmencik”71. Innymi słowy, celem jest osiągnięcie tego, co posiada (niższa) klasa średnia na Zachodzie. Aspiracje te okazują się jednak trudne lub niemożliwe do urzeczywistnienia, co z kolei prowadzi do wzrostu krytycyzmu wobec omnipotentnego państwa, który – zapewne też pod wpływem propagandy socjalnej – przybiera przeważnie postać wzmożonej roszczeniowości, a następnie – do delegitymizacji państwa jako niewydolnego i niepozwalającego osiągnąć tego, co chciałoby się osiągnąć, a co mają na pół mityczne społeczeństwa zachodnie. To wszystko wywołuje sprzężenie zwrotne – utrwalanie się przekonania o niezbędności kombinatorstwa, dojść, układów, znajomości, najlepiej z wpływowymi ludźmi władzy. Symboliczna jest scena z późniejszego opowiadania Wieczór autorski I. Pisarz, czekając na rozpoczęcie spotkania z czytelnikami w prowincjonalnym domu kultury, przystaje w świetlicy. Przy małym stoliczku siedzą „dwaj w kolejarskich mundurach”. Grają w szachy. „Szachy, a niezupełnie”. Robią „po dwa ruchy”. „Przecież tak nie można” – mimowolnie protestuje pisarz. Jeden z graczy unosi głowę znad szachownicy: „A jak się tak umówić?”72.

Atmosfera czy psychoza bogacenia się wytwarza zarazem postawy i strategie przystosowawcze, które zakłócają logikę systemu komunistycznego, a co za tym idzie, osłabiają jego (potencjalną) opresyjność. Nawet korupcja ma wieloznaczne skutki, bo przyczynia się przecież do dezideologizacji systemu oraz tworzy specyficzny bufor między światem instytucji a światem ludzi. Jednak kombinatorstwo, układy, dojścia, korupcja czynią rzeczywistość społeczną nieprzewidywalną, a w relacje międzyludzkie wkrada się kalkulacja i podstęp73.

W rezultacie zaburzeniu ulegają ważne dotąd społeczne reguły. Syn może lekceważyć ojca, który nie awansuje74. Żona może opuścić męża z powodu jego niezaradności (i odwrotnie). Kierownik może okazać się wspólnikiem szeregowych pracowników. Funkcjonariusz władzy może stać się dłużnikiem prywaciarza. Nawiasem mówiąc, trudność w opisaniu rzeczywistości PRL jako totalitarnej bierze się i stąd, że właściwie nie sposób wytyczyć, zwłaszcza po 1956 r., czytelnych linii oddzielających rządzących i rządzonych.

Wracamy tu do pytania z pierwszego rozdziału tej części książki. Do kiedy uczestnictwo w strukturach władzy lub kooperacja z ludźmi władzy pozostaje rzeczywiście intratna? Od kiedy można – i opłaca się – na władzę i system machnąć ręką i funkcjonować już w nielegalnych czy półlegalnych enklawach, najlepiej mając jakieś kontakty – handlowe bądź zarobkowe – na Zachodzie, szczególnie w zamożnej Republice Federalnej Niemiec? W latach sześćdziesiątych pytanie to wydawać by się mogło abstrakcyjne. W latach siedemdziesiątych – już racjonalne. W latach osiemdziesiątych – dość oczywiste. PRL chwieje się w posadach w momencie, gdy społeczeństwo uświadamia sobie, że strategie wypracowane w epoce realizmu materialistycznego nie tylko przestają być skuteczne, lecz także stają się bezcelowe75.

Realizm materialistyczny wpływa destrukcyjnie na relacje międzyludzkie, gdyż przeobraża społeczeństwo w świat drapieżników, a jeszcze częściej – padlinożerców. Na peryferiach funkcjonował niegdyś ekosystem gwarantujący społeczną równowagę, której przejawem był np. szacunek okazywany miejscowemu nauczycielowi, jak w opowiadaniu Fujara czy jak go tam76. Peryferyjne mikroświaty, diagnozuje Nowakowski, się rozpadają. Ich rozkład daje szansę awansu, szczególnie młodym, którzy skuteczniej niż wcześniejsze pokolenie wymykają się spod kurateli starszych, zyskują więcej samodzielności. Skutkiem ubocznym jest jednak to, że znane z peryferii drapieżniki przybierają teraz postać hien i szakali. Charakterystycznymi typami ludzkimi staną się „pracusie”.

I z takim właśnie nastawieniem nowe peerelowskie społeczeństwo wkracza w rok 1968. Bezwzględność, brak skrupułów, „psychoza łatwego bogactwa” zyskują uzasadnienie polityczne. Znów można mówić o sprzężeniu zwrotnym: materialistyczne nastawienie w połączeniu z przyzwoleniem politycznym tworzą cyniczną brutalność. Pisarz doznaje w 1968 r. dwojakiego rozczarowania – zarówno systemem, jak i przeważają mentalnością.

Ilustracją mógłby tu być portret „młodego pisarza”, na który natrafiamy w Syjonistach do Syjamu. Ów młody pisarz spisuje „opowieści o małych miasteczkach”, o „ludziach dotkniętych wojną jak chorobą popromienną, stępiałych i bezczynnych, zniszczonych latami powojennymi, kiedy ich biografia (odmienna od biografii zwycięzców) była zbrodnią, za którą trzeba było krwawo płacić, i zgorzkniałych, i cynicznych, pozbawionych wiary przez lata kłamstwa, bezprawia i przemocy”. Niektórzy z nich „ocknęli się i pozbierali do kupy”, włączyli się „we współczesny rytm, zakładają warsztaciki, odcinają się od przeszłości – upiora, zbierają pieniądze, kupują telewizory i lodówki, w najdalszym rzucie jak nieśmiałe sępy szykują się do kupna samochodu, tacy rozmaici kierownicy i prezesi mniejszego sortu, po prostu włączyli się w tę grę zwaną stabilizacją, chcą zbudować sobie małe szczęście, mały azyl...”. Widać tu zarazem „tę Polskę smutną i bez wiary, zdolną do świństw za małą cenę, Polskę przyciśniętą i rozpłaszczoną przez monstrualną jakąś prasę”. A wiele można dopowiedzieć sobie o bohaterach młodego pisarza, „skarlałych i dręczonych przez parszywą dostojewszczyznę, [...] taką polską dostojewszczyznę zdradzonych ideałów, tchórzliwej służby i czającego się gdzieś u spodu każdej świadomości dokuczliwego poczucia rozdwojenia osobowości”. Ale i w młodym pisarzu rozdwaja się osobowość: zawiesza on swoje „uczciwe, nieśmiałe pisanie na kołku”, musi dorabiać „w spółdzielni szyjącej zasłony wzorzyste i kolorowe do kawiarni, klubów, restauracji i biur”. I już „tkwi po uszy w tym wirze specyficznego, spółdzielczego życia – z tym trzeba wypić wódkę, temu dać prezencik, trzeba starać się o materiał, zbyt, pukać tu i tam, umiejętnie operować tą współczesną nowomową od załatwiania spraw”77. Biografia młodego pisarza to przyczynek do losów pokolenia „Współczesności”. Chodzi jednak nie tylko o politykę, lecz przede wszystkim o zmianę społeczną. Oto wytwarza się nowe społeczeństwo, którego polszczyzną okazuje się „nowomowa od załatwiania spraw”78.

Rozczarowania, których wyrazem jest tom Syjoniści do Syjamu, skłaniają pisarza do prób ocalania wolności. I znów najwięcej przejawów wolności pisarz dostrzega na peryferiach, co nie znaczy wśród lumpów, i niekoniecznie na peryferiach rozumianych jako przestrzeń. Chodzi przede wszystkim o peryferie tego, co staje się społeczną i systemową normą.

Nie zaskakuje zatem nieufność Marka Nowakowskiego do bogactwa. Pisarz, wyrastając z ubogiego, lecz mającego swój ład miasteczka, dostrzega przeważnie zatrute źródła dostatku. Wyjątkiem są np. ogrodnicy, pracowici aż do granic pracoholizmu, zarazem bezwzględni indywidualiści (np. Rodzina). Z punktu widzenia Nowakowskiego bogactwo rzadko niesie pozytywne wartości, raczej podsyca egoizm, a co gorsza, utrwala hienowatość. Ostatecznie sympatia pisarza zdaje się kierować ku tym, którzy – jak Jarosław Śnitko z prowincjonalnego domu kultury – wyrażają „łagodny sceptycyzm i absolutny brak chęci do angażowania się w cokolwiek”79. Nie jest to krzepiąca puenta.

1 Przecena, s. 53.

2 Gonitwa, s. 7.

3 Gonitwa, s. 20.

4 Gonitwa, s. 8.

5 Pół stopy. Pół ośki, s. 44.

6 Życiorys, s. 102.

7 Gonitwa, s. 20.

8 Zdarzenie w delegacji, s. 14.

9 Rodzina, s. 166.

10 Rodzina, s. 165.

11 Rodzina, s. 166.

12 Na boku, s. 52.

13 Przecena, s. 53.

14 Dyspozytor, s. 185.

15 „Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...”, s. 63.

16 Rodzina, s. 165.

17 Przecena, s. 53.

18 Dziecinna Buźka, s. 204.

19 Gonitwa, s. 9.

20 Pęcherz, s. 166.

21 Głowa, s. 33.

22 Sarkoma, s. 46.

23 Rodzina, s. 165.

24 Przecena, s. 53.

25 Rodzina, s. 173.

26 Przecena, s. 53.

27 Gonitwa, s. 8.

28 Stacja benzynowa, s. 56.

29 Śmieszna historia, s. 35.

30 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 120.

31 W winiarni, s. 199.

32 Głowa, s. 33.

33 Sarkoma, s. 43.

34 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 140.

35 Życiorys, s. 100.

36 Sarkoma, s. 43.

37 Młody inspektor PIH-u, s. 10.

38 Życiorys, s. 100.

39 Przecena, s. 53.

40 Młody inspektor PIH-u, s. 9.

41 Na boku, s. 52.

42 Na przystanku kolejki WKD, s. 16.

43 W winiarni, s. 197.

44 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 140.

45 Śmieszna historia, s. 36.

46 Gonitwa, s. 8.

47 Pęcherz, s. 159.

48 Pęcherz, s. 166.

49 Przypomnijmy, że opowiadanie to zdobyło pierwszą nagrodę w Konkursie Krótkich Opowiadań w Arnsbergu (zob. część I, rozdział Przyczynki do biografii pisarza).

50 Młody inspektor PIH-u, s. 8.

51 Rodzina, s. 172.

52 Rodzina, s. 177.

53 Na boku, s. 52.

54 Powidoki 3, s. 151.

55 Na boku, s. 52.

56 Zob. też Szum wolności. Marek Nowakowski w rozmowie z Krzysztofem Świątkiem, „Tygodnik Solidarność” 2012, nr 7, s. 36; Powidoki 2, s. 142–144.

57 Głowa, s. 27, 28, 30.

58 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 100, 103.

59 Dziecinna Buźka, s. 195.

60 W winiarni, s. 197, 199.

61 Zob. też Przeszła zima, s. 217.

62 W winiarni, s. 198.

63 Przecena, s. 53.

64 Sarkoma, s. 49.

65 Młody inspektor PIH-u, s. 8–10.

66 Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 140.

67 Np. Wojskowy Żebrak, s. 13; Głowa, s. 26; Życiorys, s. 76, 87; Wrócę i ucałuję twoje ręce..., s. 140; Węglarze, s. 125–126; Spółdzielnia, s. 142; Sarkoma, s. 42, 44, 46, 47; Artyści, s. 163; Pęcherz, s. 159.

68 Spółdzielnia, s. 142.

69 Spółdzielnia, s. 138–142.

70 Stacja benzynowa, s. 54.

71 Pęcherz, s. 166.

72 Wieczór autorski I, s. 125.

73 Zob. też Powidoki 1, s. 195.

74 Na przystanku kolejki WKD, s. 16.

75 Zob. np. Karnawał i post, s. 132; Bożydar, s. 75.

76 Fujara czy jak go tam, s. 79.

77 Syjoniści do Syjamu, s. 100–104.

78 Zob. też Karnawał i post, s. 182.

79 Grad, s. 56.

Ocalanie wolności

Mówi Benek Kwiaciarz: „wolnych ludzi coraz mniej, byle jak ludzie żyją, dla pieniąchów powiesić by się dali, a co z tego mają, garbacieją, do dołu tylko mogą patrzeć, na słonko i niebo nie da rady, aż wreszcie kostucha przyjdzie, drewniana koszula i do piachu, ja osobiście nigdy do takiego niewolnictwa pociągu nie czułem”1. Stajemy tu wobec pytania o wolność, a zatem i sens życia. To ogólne pytanie prowadzi do pytań szczegółowych. Kim jestem? Kim są ludzie wokół? Przestrzeń sprzyja wolności czy staje się klatką? A w podtekście: czym jest komunistyczna „mała stabilizacja”? Nie ma tu prostych odpowiedzi.

Zmienia się postać narratora. W Mizerykordii to już ktoś nieco inny niż w Tym starym złodzieju. Momentem zwrotnym wydaje się Silna gorączka. Przeważnie młodzi bohaterowie z pierwszych zbiorów opowiadań i z powieści Trampolina wchodzą w wiek dorosły, powoli zbliżają się do trzydziestki. Arek, bohater Skarbu w Srebrnym Jeziorze, w literackich metamorfozach powraca w opowiadaniu Popapraniec, niemal nie do rozpoznania. Pada tu zasadnicze pytanie: „zamęczam wszystkich, ciągle, jakby retorycznie, dopytuję się, kto ja jestem, kto, do znudzenia tak”2. Pytanie to narrator stawia sobie – i innym. W tomie Silna gorączka narrator wręcz miota się między uogólnieniem a introspekcją. Chce powiedzieć coś o otaczającym go społeczeństwie, ale najpierw sam chciałby ustalić, kim właściwie jest. Ta psychiczna (i pisarska) szamotanina prowadzi do odmiany perspektywy. O ile narrator najwcześniejszych opowiadań pozostawał wśród swoich bohaterów, był jednym z nich, o tyle w Silnej gorączce coraz częściej sytuuje się obok, a nawet ponad nimi.

Z punktu widzenia czytelnika poszerzanie perspektywy, nawet jeśli okupione psychicznymi męczarniami narratora (Kocioł), przynosi pasjonujące poznawczo rezultaty. Niczym w filmie akcji kamera wciąż się przesuwa. Wraz z narratorem jesteśmy w, obok, ponad. Obraz nabiera cech trójwymiarowych. I tak już w twórczości Nowakowskiego pozostaje – aż do ostatnich jego opowiadań. Ewolucja pisarska sprawia, że trzeba zmierzyć się z coraz trudniejszymi zagadnieniami. A najważniejszym z nich staje się właśnie wolność.

W pierwszych opowiadaniach kwestia wolności wydawała się prostsza. Chłopcy ruszali z przedmieścia w (zrujnowane) miasto, odkrywali nowe terytoria, penetrowali zaułki i gruzowiska. Przekraczali granice. Ich świat miał dwie strefy: wolności i więzienia. Doświadczenie więzienia uświadamiało im sens wolności – i niekiedy prowadziło do rozbudzenia zdolności do autorefleksji, jak w opowiadaniu Sielanka. To najbardziej podstawowe znaczenie wolności – w opozycji do uwięzienia – pozostaje znakiem orientacyjnym również w późniejszych utworach Nowakowskiego. Przynajmniej z dwóch powodów. Cela więzienna jest dla pisarza swoistym tyglem charakterów. Albo wytworzą się jakieś normy, albo objawią się nagie instynkty. Po wtóre, więzienie pełni też ogólniejszą, literacką funkcję. Dostarcza porównań i odniesień. Pozwala wykazać wartość wolności. Ujawnia wątłość granicy między wolnością a jej brakiem. Uważniejszy czytelnik dostrzeże też w literackim ujęciu więzienia miniaturę systemu ukonstytuowanego na zniewoleniu, choć sam pisarz unika nazbyt dosadnych skojarzeń. Można by rzec – pozostawia tu znaczną swobodę czytelnikowi.

W tych różnych znaczeniach motyw więzienia powraca w twórczości Nowakowskiego wielokrotnie. W finałowej scenie opowiadania Zakochane gołąbki Karol Przygoda, odbywszy wyrok, przystaje przed więzienną bramą, zdejmuje czapkę, kłania się nisko i mówi ze wzruszeniem: „Witaj, wolność, kochanico moja najsłodsza!”3. Wolność ma tu zabarwienie erotyczne. W więzieniu erotyzm nierzadko prowadzi do agresji lub autoagresji, co tym mocniej podkreśla stan zniewolenia. Zarazem to właśnie „pod celą” wolność przybiera postać kobiecego ideału, na co zwracaliśmy już uwagę w rozdziale Wspólnota przestępcza. A zatem – wolność jest zmysłowa. Skojarzenie wolności z kobietą sprawia też, że pospolity erotyzm nabiera cech romantycznych. Pewnie niewielu bohaterów Nowakowskiego widziało obraz Wolność wiodąca lud na barykady Eugène’a Delacroix, ale można przypuszczać, że wyrażałby on ich tęsknoty.

Lecz oto kipiący energią chłopcy obrastają skorupą. Określenie skorupa po raz pierwszy pojawia się w tomie Silna gorączka. Warto przytoczyć dwa cytaty z opowiadania Podrygi. Narrator przyrównuje najpierw siebie do kolegi, Chemika: „a więc Chemik, facet wypruty zupełnie, chyba niegdyś nieźle skopany przez życie, ale teraz już z grubą skorupą, zazdroszczę mu, bo ja w stadium drgawek i błądzenia jeszcze, swoje życie uregulował precyzyjnie”. Wkrótce narrator powraca do tego porównania: „lepszy w grze ode mnie, lepiej zorganizował swoje życiowe sprawy, mocniejszą sobie zrobił skorupę, przecież też ciężko mu wytrzymać, ale ciągle spokojny, obojętny”4. Skorupa to symbol przystosowania. Zarazem w obu cytatach dostrzec można dwuznaczność tego wyrażenia. Z jednej strony skorupa chroni, staje się granicą między wewnętrznym a zewnętrznym. Z drugiej – krępuje, odgradza, znieczula. Im grubsza skorupa, tym większe bezpieczeństwo. Ale im bardziej obrasta się skorupą, tym bardziej przypomina się skorupiaka. W Silnej gorączce oraz w kolejnych tomach opowiadań Marek Nowakowski pokazuje społeczeństwo, które sprawia wrażenie kolonii skorupiaków. Zarazem zdaje sobie sprawę, że bez ochronnej skorupy przetrwanie byłoby niemożliwe. W rezultacie narrator najpierw pozostaje „w stadium drgawek i błądzenia” (Silna gorączka), a później sam okrywa się pancerzykiem i spogląda na swoich bohaterów z dystansem (Wesele raz jeszcze!, Pracusie). W autobiograficznej Amazonce pisze zaś z gorzką autoironią „o swojej zamierzchłej mitologii półświatka” jako „młodzieńczej chimerze wolności”5.

Metaforę skorupy można przetłumaczyć na język realistycznej prozy. Co znaczy bowiem przystosowawcza skorupa na co dzień? Pewien stan psychiczny. Bufor albo garb, zależy jak kto czuje – lub patrzy. W praktyce zaś upowszechniający się w latach sześćdziesiątych styl życia. Oto dwa przykłady.

W opowiadaniu Popapraniec, przypomnijmy, narrator odwiedza znajomego Doktorka i jego żonę. Matka Doktorka, sklepowa, która dorobiła się po 1956 r., „postawiła młodym willę”, niewielką, czteropokojową. Podobnie zresztą wyglądają wnętrza w nowym budownictwie blokowym; to czas uniformizacji przestrzeni. Narrator rozgląda się po pokojach: błyszczące wysokim połyskiem meble, włączony telewizor Orion, okrągły mahoniowy stół, miękkie fotele, „obraziki cukierkowe na ścianach”, „dywan bordo nad kanapą”, dywan na podłodze, pianino udekorowane czterema kryształowymi wazonami (zatem nieużywane), a w sypialni „tapczanisko jak obora”, toaletka „z mnóstwem porcelanowych posążków, ptaszków, słoików, Murzynków, jest też łoś mosiężny, na podłodze dywan, nad tapczanem makata ręcznie haftowana, myśliwy w tyrolskim kapelusiku, dziewica i słońce”, „ich ślubna fotografia, ona utrefiona w mnóstwo drobnych kiełbasek, jego twarz pusta, napięta w jakimś niby-uśmiechu”6. Doktorek niczym skorupiak tylko na chwilę wysuwa czułki. Gdy żona wychodzi do kuchni zaparzyć kawę, szepcze pospiesznie: „wiesz, byłem w Kamerze7 na trunkowaniu, poznałem przyjemną laleczkę”. „I... urywa spłoszony, wchodzi ona, ta blondyneczka”. Znów w milczeniu patrzą w migający ekran Oriona. Te wszystkie przedmioty wypełniające wnętrza nowych mieszkań izolują niczym skorupa od świata zewnętrznego, od innych ludzi, z wyjątkiem może telewizora, który zapewnia łączność raczej jednak z ułudą niż rzeczywistością. Doktorek i jego żona upodabniają się – w oczach narratora – do owych posążków zalegających sypialnianą toaletkę. Narrator nie wdaje się w dyskusje. Puszcza mimo uszu banalne uwagi żony Doktorka na temat „jakiejś książki Faulknera”. Zgadza się na wszystko, skwapliwie przytakuje. Wychodzi, gdy nadarza się okazja8. To jego potakiwanie to również forma przystosowania. Samoobrona i samodyscyplina. Nie poddać się banałowi. I nie wybuchnąć w obronie Faulknera. Pozostać sobą, ale nie zrywać z innymi. Narrator wszak sam się waha, kim jest właściwie. I w takim właśnie rozedrganiu rozmyśla nad sensem wolności. Wciąż pozostaje na rozdrożu między racjonalnością przystosowania a irracjonalnością buntu.

Drugi przykład zaczerpniemy z opowiadania Przecena, z tomu Mizerykordia9. Od Silnej gorączki minęło prawie dziesięć lat; wyczuwamy różnice w atmosferze czasu i narracji. Główny bohater Przeceny to magazynier w wieku dojrzałym, choć bliżej nieokreślonym. „Otyły, bo mało ruchu, praca siedząca przeważnie. Oko bystre jak świderek, bo na wiele spraw trzeba mieć optyczne baczenie. I mowa pełna skrótów i pauz, wieloznacznych a skutecznych”. Oto choćby taki fakcik: „Idzie do znajomego rzeźnika (rzeźnik ten zabiega u niego o kurtkę zamszową z przeceny) i prosi szeptem (szept z powodu znacznej kolejki w sklepie): – Kilo polędwiczki dla mnie...”. Rzeźnik rozkłada ręce i wskazuje na puste haki. „On wcale tym nie speszony, pyta zimno i w głos już: – No, to jak będzie z nami? – Niby nic to pytanie, a jednak skuteczne”. Rzeźnik mruży oko, daje znak i wynosi cichaczem polędwicę przed sklep. „W życiu, jak w jeden trybik piasku nasypiesz, to inne też zaczną szwankować” – wykłada zwięźle swoją filozofię magazynier. W miejscu pracy również „stosowna postawa”. „Powściągliwość i skromność, proponowano mu już dwa razy wyższe stanowisko, odmówił, tłumacząc się brakiem kwalifikacji. Aktywność społeczna minimalna, lecz bez żadnej ostentacji, gdy trzeba jakiś transparent w pochodzie lub na wiecu, owszem, poniesie, albo gdy frekwencję na zebraniu czy naradzie zabezpieczają, owszem, przyjdzie, nawet w dyskusji kilka pytań zadać potrafi, prelegenta swoim zainteresowaniem ucieszy, pełne wdzięczności spojrzenia organizatorów uchwyci”. Ośmioletniego synka na wszelki wypadek prowadzi na naukę katechizmu do kościoła, poza tym pomaga mu w odrabianiu lekcji, może jakieś zdolności się w nim rozwiną, „matematyka, elektronika, najlepiej nauki ścisłe, bo z humanistyką też grząska sprawa”. I tak powolutku, bez mank ani afer, w magazynach różnych branż „lata całe już pracuje, aż zdziwienie to budzi, bo zajęcie śliskie i o ciągłość trudno”. Teraz jego kantorek „mieści się w piwnicy ciepłej i suchej, stąd gawrą niedźwiedzią tę piwnicę nazywa”. Bo nie warto – rozwija dalej swoją filozofię magazynier – „nigdzie pod światło włazić”. „Więc dlatego wybrał ten zaciszny kącik”. „Nauczył się przyjmować życie bez kpin i z uległością”. „Sam siebie epikurejczykiem najchętniej nazywa”10.

Przykłady Doktorka i magazyniera pokazują granice przystosowania. Obaj osiągają niemało, zważywszy na powojenną biedę, ale skutkiem okazuje się sztuczność. Narrator, rozglądając się po mieszkaniu Doktorka, ma wrażenie, jakby słuchał utworu, w którym żadna nuta nie brzmi czysto. Przypatrując się zaś magazynierowi, zastanawia się: człowiek to jeszcze czy już kret. Obaj budują sobie życiową niszę, ale stają się zarazem więźniami własnej skorupy. Widać tu zmianę, jaka zaszła między czasem Silnej gorączki a czasem Mizerykordii. Pozerstwo, fałszywość, mimikra, udawanie, skrytość, chronienie się pod skorupą – te wszystkie przystosowawcze postawy i zachowania, które niepokoją i drażnią narratora na początku lat sześćdziesiątych, dekadę później wydają się społeczną normą. Warto odnotować i to, że pod koniec lat sześćdziesiątych przybywa w opowiadaniach Nowakowskiego skojarzeń z kretami i kretowiskami. Charakterystyczne staje się określenie: „drążyć w magmie życia swój kreci korytarzyk”11. Minie wiele lat, nim dojdzie – nie licząc jednostkowych buntów – do szerzej zakrojonej próby wyjścia na zewnątrz, odrzucenia skorupy. Piwniczny magazyn, w którym magazynier z Przeceny kryje się niczym kret, dekadę później młodym, zachłystującym się obrazkami bogatego Zachodu, wyda się już niemal więzienną celą. Na razie Doktorek i magazynier sprawiają wrażenie beneficjentów „małej stabilizacji”. Mogą mieć poczucie, że weszli w koleiny życia, które zaprowadziły ich do (względnego) dostatku. Doktorek spogląda w ekran telewizora. Magazynier zajada się polędwiczką spod lady.

Czy w życiu tych ludzi zdarzyły się jakieś przebłyski wolności? – zastanawia się pisarz. Odpowiedzi zaskakują. Wiele zależy od daty urodzenia. Bohaterowie z pierwszych tomów jego opowiadań to przeważnie ludzie urodzeni w latach trzydziestych i czterdziestych, których dzieciństwo i dojrzewanie przypadło na czas okupacji i stalinizmu. W dorosłe życie wchodzą w okresie „małej stabilizacji”. Bywa, że ci młodzi ludzie, tęskniąc początkowo za jakąś niezależnością, co prowadzi ich niekiedy do kolizji z prawem, ostatecznie utykają w koleinach powszedniości. Ale gdy poszperamy w krecich biografiach, odkryjemy różne osobliwości. Przykładem znany nam już magazynier z Przeceny. Spasiony kret – można by go pokrótce scharakteryzować. Pisarz zachęca jednak do wnikliwości. Nawet spasiony kret ma swoją tajemnicę. Lubi czytać. Zdarza się, że „świat książek tęsknotę w nim budzi za prawdziwymi namiętnościami i prawdziwym niepokojem”. Maluje mu się wtedy w wyobraźni „postać człowieka wielkiej sprawie oddanego, przedzierającego się przez okrutny gąszcz życia bez cienia strachu i uległości”. Przypomina sobie swoją młodość, czas, kiedy służył w wojsku, tyrał w kamieniołomie, wraz z innymi pchał w upale i kurzu wagoniki wypełnione kruszywem. „I nagle zakpił sobie ze wszystkiego, ściągnął koszulę, spodnie, majtki precz odrzucił. ...Szare skały, słońce i wspaniała sylwetka nagiego człowieka... Praca muskulatury jak muzyka, na plecach wyskakują mięśnie długie i sprężyste jak strzały w łuku, barki wytoczone z kamienia, gładkie i lśniące potem, a brzuch wklęsły, twardy (nie to, co teraz, tłuszcz, obwisłość, na biodrach fałdy, ciasto wprost)...”. I tak pchał wagonik z urobkiem po zboczu, żołnierze przerwali pracę zagapieni w nagusa, po chwili rozległ się wrzask sierżanta. „A on nic, tylko pchał swój wózek, bezwstydnie nagi, wyzywający i beztroski...”. Drogo go ten żart kosztował. Odechciało mu się kpin i zgrywów. Ale nie całkiem. Jeszcze w początkach pracy w magazynach „ta podwójność, właściwie wielość twarzy, nakładanych jak gumowe rękawiczki (inna dla wspólników, inna dla rodziny...) do wybuchu go doprowadziła. Bić chciał największego cwaniaka i obłudnika za tę pieską szkołę życia”. Aż wreszcie wydrążył w magmie życia kreci korytarzyk12.

Marek Nowakowski przedstawia ludzi, których biografie skrywają coś, o czym się milczy. Jak ów kamieniołom, który czytelnikom pierwszego wydania Mizerykordii mógł przecież aluzyjnie przypominać o karnych batalionach złożonych z różnych „wrogów” komunizmu13. Najpierw okupacja, potem stalinizm przyzwyczaiły do milczenia. W dobie „małej stabilizacji” zaś przystosowanie działa jak siła grawitacji. Przyziemia. Brakuje sił i chęci, by się wznieść. A dzięki temu, co wydarzyło się w 1956 r., można drążyć swoje krecie korytarzyki, żyć nawet całkiem wygodnie, tu i teraz, odrzucając przeszłość, odpychając przyszłość. Żyje się tak, jak żyją inni. Niby normalnie. Tylko czasem zadra zaczyna uwierać. Jak magazyniera z Przeceny, którego w takich chwilach „ciemna, duszna piwnica męczy i gniecie jak obręcz, do światła, powietrza chce mu się uciekać i serce boli wtedy, i głowa... A gdy ten trzepot duszy staje się nie do zniesienia, piciem tylko zagłuszyć go można. Więc pije, wpierw samotnie, a później idzie do serdecznego kolegi, który magazyn wódek z importu i owoców egzotycznych prowadzi”14. Potem wracają razem do owej niby normalności, czyli swoich układów. Ale kto choćby raz zaznał wolności, może zatęsknić za światem motyli – zdaje się sugerować pisarz.

Powraca tu kwestia ustroju politycznego. Po 1956 r. drążenie krecich korytarzyków wydaje się wygodną i korzystną postawą przystosowawczą. Niemniej bohaterowie Nowakowskiego zagłębiają się w nie także z braku wyboru. Za granicę nie pojadą, prywatny interes jest zbyt ryzykowny lub niemożliwy, trzeba wchodzić w różne układy, pozostaje jeszcze czarny rynek, ale stąd niedaleka droga za więzienne kraty. Niemało zmieni się w latach siedemdziesiątych, ale skutki „modernizacji” okażą się dla kreciej mentalności zaskakujące. Korytarzyki zaczną się rozgałęziać, łącząc w przedziwne symbiozy świat ludzi i świat instytucji. A potem nastąpi zryw przeciwko kreciemu życiu, choć również z tego powodu, że owo krecie drążenie nie będzie zaspokajać potrzeb i aspiracji, większych już niepomiernie niż w przypadku magazyniera z Przeceny; wszak zasmakowano w nowoczesności, i to zachodniej.

Wróćmy do wcześniejszych utworów Nowakowskiego. Począwszy od tomu Silna gorączka pisarza coraz bardziej intrygują ci, którzy doświadczają konfliktu między postawą przystosowawczą a pragnieniem ekspresji własnego „ja”, a co za tym idzie wyznaczenia i ujawnienia swojej tożsamości. Bywa z tym różnie, o czym przekonują opowiadania Rodzina, Gonitwa, Wariat. Nowakowski pokazuje tu ludzi szamoczących się z powszedniością, próbujących wyrwać się z kolein, poszukujących własnej tożsamości. Ich wolnościowe porywy rychło się wypalają; pozostaje farsa, bezsens, szaleństwo. Dlaczego tak się dzieje? Nowakowski uniwersalizuje to pytanie, wykraczając poza kontekst PRL-u. Opowiadanie Gonitwa można czytać na różne sposoby, a kolejne pokolenia czytelników odnajdą w nim własne tropy.

Wiwisekcję rozedrganej świadomości Nowakowski przeprowadza w opowiadaniu Pęcherz, jednym z ważniejszych utworów lat sześćdziesiątych. Główny bohater to uzdolniony technik, niegdyś dobrze zapowiadający się plastyk, wdrożony w kierat codziennego życia, jednak o niewygasłych inklinacjach artystycznych. Opowiadanie składa się z trzech części, które ukazują biografię głównego bohatera, chyba nieprzypadkowo anonimowego15, jako swoistą parabolę: zryw przeciwko powszedniości, powrót w koleiny codzienności, ponowny bunt, teraz już beznadziejny. W życiorysie tym odnajdziemy cechy pokolenia urodzonego na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych, które zdążyło otrzeć się o Polskę inną niż PRL: gimnazjum Górskiego, kawiarnia Ymki, randki z koleżanką z Hoffmanki, spacery po Ogrodzie Botanicznym, zaliczony pierwszy rok na historii sztuki. Fascynacja poezją, zwłaszcza młodopolską, hymnami „pierwszych, sztubackich wypraw po życie, przygodę, miłość”16. Po latach, gdy zapity bohater opowiadania w knajpie doznaje „alkoholowych zamętów”, pośród których powraca taras Ymki, „światła Powiśla, gwiazdy i ona taka urocza”, te wiersze rozpalają się w jego wyobraźni jak neony. Wśród nich Życie Juliana Tuwima, które warto przytoczyć w całości, bo to z tego wiersza pisarz zaczerpnął tytuł swojego opowiadania:

Do krwi rozdrapię życie,

Do szczętu je wyżyję,

Zębami w dni się wpiję,

Wychłeptam je żarłocznie

I zacznę święte wycie.

Rozbyczę się, rozjuszę,

Wycharknę z siebie duszę,

Ten pęcherz pełen strachu,

I będę ryczał wolny,

Tarzając się w piachu.

Takiego właśnie bohatera – który ryczy wolny i tarza się w piachu – spotykamy w scenie pierwszej opowiadania. „Życie już miał urządzone, nawet mówiono, że w piórka obrasta”. Wyszedł z rana, jak zwykle, do roboty. „W autobusie, w gęstwie szarych, kaszlących ludzi stracił glik. Dojechał do ostatniego przystanku. Szedł z powrotem do śródmieścia”. Knajpy, alkohol, nawrót wspomnień i cytatów. Ta wódka „snuła się tak właśnie bajkowo, i na gwałt to wszystko pierwsze jeszcze raz chciał przeżywać”. Włóczęga po mieście, jakieś kobiety, koledzy z dawnych lat. Popijawa w klubie dziennikarzy na Foksal. Dziwna przygoda z Plastyczką. U niego, w pustym mieszkaniu, zasypiają „jak rzeźbiarska para, poplątana i zastygła”. Budzi się w końcu sam, odechciewa mu się picia, dziwi się „ze wstrętem tej swojej nagłej alkoholowej skłonności”. Wychodzi na ulicę, wirują mu przed oczami domy, ludzie, przystaje pod ścianą i długo tak stoi „z wysuniętą jakby do skoku nogą i zamkniętymi oczyma”. Potem idzie „z opuszczoną głową, starając się nie patrzeć na to życie toczące się wokół, szybkie, jasne, normalne”. Któregoś dnia przypadkowy znajomek poleca mu kurs frezerski, ma dryg do tego, bez kłopotu przyjmują go do spółdzielni.

Scena druga opowiadania. Po przerwie w życiorysie, jak sam to określa, zaczyna mu się znów nieźle powodzić, odmalowuje ściany, kupuje niezbędne rzeczy do mieszkania, zamawia elegancki garnitur. Dzwoni do (byłej) żony. Wcześniej zasięga informacji, ustala, że niewiele się u niej zmieniło. Czuje, że to „ohydne, parszywe”, ale „to jest konieczność”, „musi być jakieś oparcie”. Może się udać. Spotkania dwa razy w tygodniu. Jego „zapał do tego życia odnawianego” zdaje się niewyczerpany, pracuje po godzinach, odkłada oszczędności. Po jakimś czasie ważna rozmowa o wspólnej przyszłości. Ona po raz pierwszy wspomina o ich córce. On słucha zachłannie, pamięta ją przecież jako małą dziewczynkę. Remont życia – tak to nazywa. Wkrótce pierwsze od chwili rozłąki spotkanie z córką, udane, choć niezręczne dla obojga. „Obłęd – wróciłem z obłędu do dawnych dobrych czasów” – rozmyśla. Na wspólnej książeczce przybywa oszczędności. Można pomyśleć o wczasach, najlepiej w Łebie. Targają nim czasem myśli, ile to już takich kwot „przeciekło między palcami”, ale zagłusza je frezerską maszyną. Sypia jednak coraz gorzej, sam siebie uspokaja: „śpij... do roboty przecież o szóstej... i trzy godziny po fajerant jeszcze... musisz się wyspać... tylko dwa tygodnie już... tylko... a potem Łeba...”. Ale są i takie noce, że kilka razy wstaje, wpatruje się w okno. Znów spotyka się z żoną w kawiarence, rozmawiają o urlopie, książeczce PKO, o szkole córki, żona tkliwiej niż dotąd szepcze: „jak to dobrze, że jesteśmy razem”. Wyjmuje z torebki „zielony notes”, czyta spis mebli potrzebnych do nowego mieszkania. On zmusza się do uwagi. Ona woli jasne, on przytakuje „coraz bardziej znużony”. Odprowadza ją pod dom jej rodziców, oddycha z ulgą, gdy znika w bramie.

Scena trzecia. „Tak delikatnie, cicho kończy się to wszystko”. „Po prostu wysiada z gry”. „Zwyczajnie, bez szumu”. „Teraz też...”. „Ma już tamtego dość, stwierdza też sprawiedliwie, że piękna to była sprawa – takie urządzanie życia na nowo, taki powrót do tamtego sprzed sześciu lat, bardzo piękna sprawa”. Ale nie smutno mu wcale, po prostu tak musi być. „Wzdycha tylko z cicha, gdy pomyśli o tych dwóch swoich kobietach, jeszcze nic nie wiedzą, śpią teraz mocno, później przecież wstają”. Ranek „szary, obrzydliwy”. Jeszcze wczoraj do roboty, tyle godzin, „bo na mieszkanie, bo na meble, bo na Łebę”. A teraz „na nic nie trzeba już”. Wspomnienie Bieszczad, to też miało być nowe życie, „ucieczka od miejskich zależności i powiązań”, nic z tego nie wyszło17. Miał dryg do malarstwa, dobrze mu szła frezerka. Daremne pocieszenia. „Jesteś jak pęcherz... tylko raz przekłuć... i koniec...” – tak mówi do siebie półgłosem, lecz cytaty z wierszy blakną, przemieniają się w żużel kolokwializmów. Idzie ulicami miasta, dociera do „knajpy-mordowni na Mokotowskiej”, wchodzi, zamawia kawę, bufetowa zdziwiona, bo tu przecież nie przychodzi się na kawę. Idzie dalej. Delikatesy. Ktoś woła za nim. Przygarbia się wystraszony. To kolega. „Nie poznajesz! No... Razem do Górala. Jedna paka” – pokrzykuje tamten. Puszkin, tak go nazywali w Górskim, po wojnie „ubiak, teraz drobny naciągacz i szantażysta”. Gada jak nakręcony, kto jaką karierę zrobił, taki Władzio Trąba, teraz Wysoko Notowany, pije z nim czasem u dziennikarzy... Nie słucha dalej, odchodzi bez pożegnania. Siada na ławce przed Pałacem Kultury. Z „niejakim żalem” myśli o książeczce PKO, zapisanej na żonę, mógłby teraz pożyć „jak rentier czy coś”, lecz właściwie nie żałuje, bo „jako ojciec zachował się przyzwoicie, to będzie jakby posag dla Córki...”18.

Tak właśnie przedstawia się wolność w świecie przedstawianym przez Nowakowskiego, przynajmniej w zbiorach opowiadań z lat sześćdziesiątych. Można się przystosować. Wokół też jakoś urządzeni i ustabilizowani. Normalne życie, czego chcieć więcej. Bunt? Ale po co i w imię czego? Nieprzystosowany bohater Pęcherza może odstręczać. Patrząc z perspektywy przystosowanych i ustabilizowanych, zakłóca wszak normalne życie sobie, a co gorsza – innym, i to tym, wobec których powinien poczuwać się do odpowiedzialności (żona, córka). Uzdolniony plastyk, który wyżywa się w pokrywaniu ścian bohomazami. Wrażliwy poeta, akompaniujący cytatami krętactwom. Jakieś impulsy, niby szlachetne, lecz prowadzące na manowce. Pomieszanie intencji wzniosłych i podłych. I ten oto antybohater nawet nie buntuje się, lecz „po prostu” wysiada z gry. Nie chce mu się normalnie żyć. Nie chce normalnie żyć banalną powszedniością, monotonią ciułactwa, rozmowami o urządzaniu się. Nie chce patrzeć na ludzi wokół, niczym kury na grzędach zajmujących szczebelki w obowiązującej hierarchii. Nie chce fałszu odgrywanych ról, tych wszystkich Wysoko Notowanych, co mają maski zamiast twarzy. Nie chce elit tego systemu i mechanizmów ich tworzenia. Nie chce Puszkinów przerobionych w „ubiaków”. A ponieważ nie chce mu się tego wszystkiego, ma dość tej gry, przysiada na ławeczce – przed Pałacem Kultury i Nauki, gigantycznym pomnikiem tego systemu. Nie, stąd nie widać „świateł Powiśla”. Wszystkie te poetyckie wzruszenia, gimnazjum Górskiego, historia sztuki okazały się daremne. Z innego czasu i nie na ten czas. Z tego podglebia mogło wykiełkować wiele, ale akurat nie normalne życie – tu i teraz, w państwie „małej stabilizacji”.

Można próbować tworzyć własny mikroświat. Kochany z opowiadania Stacja benzynowa też ma swoją przeszłość, konspiracyjną, akowską, nadaremną. Ale rówieśnicy, koledzy z oddziału, „od dawna już ustabilizowali się, a on wiecznie beztroski”, do tego „to dziwne i dość kosztowne zamiłowanie” do miniaturowej kolejki, „taka bezsensowna pozycja w domowym budżecie”, zasilanym głównie rentą sędziwej matki. Kolega z konspiracji, Sęp w poprzednim wcieleniu, teraz już urządzony, załatwia Kochanemu pracę na stacji benzynowej. Popłatna to posada, nawet kilkaset złotych dziennie z utargu, niemal żyła złota. Kochany zrazu pracuje pilnie, trzyma się przyzwoicie, chwalą go. Ale pewnego dnia przytrzymuje za fartuch swego pomocnika, „chytrego cwaniaczka spod Wołomina”: „Tak, bracie, na depresje i chandry nie ma sposobu”. Wymyka się „na seteczkę”.

Nastają wkrótce dni „dwóch setek”. Pomocnik korzysta z szansy, „gros bocznych dochodów” trafia do jego kieszeni. A Kochanemu „z tych seteczek chandrowatych” wynika „szumna, kilkudniowa popijawa”. „Dansingi, najlepsze wódki, orkiestra do usług, pijacka kompania, kawalkada taksówek”. Wzywa Kochanego zaniepokojony Sęp. Perswaduje mu: „W naszej branży podstawowym warunkiem jest spokojne, ciche życie, trzeba oszczędnie, bo pensja tyle i tyle wynosi”. Ale Kochany nie umie „zabawiać się po cichutku, musi mieć wszystkie światła, widownię, pochlebców”. Kolejna draka – tym razem w Stolicy. Popisy przed gromadą studentów, aluzje do przedwojnia, dla nich niezrozumiałe... „Nie umiał uszanować, niestety” – usprawiedliwia się Sęp przed matką Kochanego, zwalniając go. „I takiej pracy nie uszanowałeś” – pochlipuje staruszka. Ale Kochany milczy, przemierza pokój w tę i z powrotem niczym celę, nagle zawadza nogą o „pociąg kupiony przedwczoraj”, przykuca, z niepokojem ogląda wagoniki, doczepia elektrowóz, włącza transformator. Staruszka matka przysuwa się bliżej, też patrzy „na plątaninę torów, semafory, zwrotnice, wiadukt, budyneczki stacyjne”. Czerwone światło, pociąg się zatrzymuje. „Niczego, zmyślne to” – ocenia. „A widzisz, nareszcie przekonałaś się” – puentuje Kochany19. Prywatnym mikroświatem może okazać się makieta kolejki elektrycznej20. To mikroświat, w którym „dla siebie tylko jestem i kropka”21. Biografie bohaterów Stacji benzynowej i Pęcherza to w istocie zapisy implozji osobowości.

Inny wariant? Cynizm lub abnegacja. „Od każdej jednej polityki jak najdalej” – przestrzega Genek Bednarski22. Nie wierzyć w nic i wszystko potrafić obrócić wniwecz celnym szyderstwem – to sposób na życie „Pisarza”, jednego z pierwszych przewodników młodego Nowakowskiego23. Ale samemu Markowi Nowakowskiemu najbardziej zdaje się odpowiadać – zasygnalizowana na wstępie – filozofia Benka Kwiaciarza. Oto jej fundamenty.

Żyć bez planu. „Nie powiem, dużo przepiłem, złote zelówki na te trzy pary butów, co mam, mógłbym sobie przybić, ale niech tam, teraz każdy okropnie z groszem się liczy, grosz do grosza w pończochę albo na książeczkę, taki życiowy plan każden jeden ma przed oczyma, oszczędzić i coś sobie kupić, ale ja najbardziej uważam takich, co nie przywiązują do tego znaczenia, bo tak myślę sobie, życia za forsę nie kupisz”.

Nie pracować tylko dla forsy. „Przecież dawno już bym mógł dojść do własnego interesu czy kwiatowej hodowli, ale nie ciągnęło to mnie nigdy, doglądam sobie tych róż czy tulipanów, nie dla mnie forsa z tego starunku, dla właściciela cały kusz, ale lubię to, skupiona i delikatna robota, a po robocie mam swoją przyjemność do ludzi iść, szum, knajpa, pchają się, krzyczą, gadają różne śmieszne rzeczy, a tam u mnie w piwniczce cicho, żarówka na suficie, tylko rośliny wszędzie”.

Nie ulegać pokusie władzy. „Są tacy różni, co we władzy się lubują, ważni, grubi, tylko jeżdżą limuzynami, i co z tego, traci władzę, bęc, już jest niczym, zawsze może stracić, a już przecież rozparzył się, jednego tylko znałem, dyrektor, taki suchy, ospowaty, samochód po niego co rano przyjeżdżał, ale często nie wracał samochodem z roboty, normalnie pociągiem, bo popijać lubił, raz patrzę, a on śpi na dworcu pod ławką, od wódki zasnął, wziąłem go pod pachę, lekki jak piórko, do pociągu wniosłem, bardzo mi później dziękował, po skopku wypiliśmy, skromny człowiek, takiego władza nie rozparzy raczej, on się do limuzyny służbowej wcale nie przyzwyczaił”.

Zachować indywidualność. Mnie „nigdy nie brało, żeby rządzić ludźmi. Nawet w wojsku tak kombinowałem, aby ani jednej belki nie dostać, znaczy, żeby nie być starszym rangą, a robotę lubię pojedynczą, żeby nikt tam do mnie się nie wtrącał, nie komenderował”.

Cieszyć się wszelaką sztuką. „Z tym dawnym kumplem inżynierkiem tak sobie gadu, gadu, myślę sobie, inteligentny człowiek, wykształcony, i z tej swojej kuchennej sprawy mu się zwierzyłem, a on w śmiech, leczyć się musisz, powiada, w pysk mu naplułem, dobrze, że milicji akurat nie było, paszoł won, pętaku, mówię, uciekł wygnoina, ale później, jak sobie pomyślałem, to tylko żal mi takiego człowieka [...], czy taki niewolnik może mieć pojęcie o zupach, wpadnie gdzieś do knajpy, zziajany, cały mokry, schabowego wrąbie, nawet smaku nie poczuje, aby tylko żołąd zakitować, wódy trochę wychla, a jak już w kałdunie pełno, to za kobietą jakąś się rozgląda [...], czy on może mieć pojęcie o innych sprawach, czy on może czymś się rozkoszować, choćby taką kartoflanką, co ostatnio robiłem, nie ma teraz wolnych ludzi, coraz mniej, ja, jak mogę, tak się nie daję”.

Umieć być bogatym. „Ten mój szef w volvo jak król się czuje, to się nazywa u nas największa kanada, dla mnie to żadna kanada, taki Ford albo Rotszyld to jest dla mnie dopiero kanada, ale tacy niewolnicy nie mają o tym pojęcia”.

Nie ufać w zastany świat instytucji. „Zbudzą się któregoś dnia, a tu prawo nowe wydane, co nie może tak być, państwo rządzi, państwo wszystko może, więc prawo takie wprowadzą, zabiera się sklepy, szklarnie, wszystkie volva, co im wtedy zostanie, tylko powiesić się”.

Dbać o niezależność. „Robotę łatwo sobie znajdę, ale niewolnikiem to nigdy nie będę, no, jak dotąd, bo jeden tak mi mówił, poczekaj, poczekaj, kobita, dzieciaki, życie przyciśnie, i co wtedy...”24.

Czy wolnościowe porywy nie powinny zatem ustąpić pragmatycznej powszedniości? Czy ceną za to, że nie będzie się galernikiem, nie jest samotność, jak w przypadku Kochanego i anonimowego bohatera Pęcherza? A przecież wiemy, że samotność w świecie przedstawianym przez Marka Nowakowskiego jest życiowym inwalidztwem. W tym błędnym kole tkwi wiele postaci ukazywanych przez pisarza.

Jak zatem ocalić swoją wolność? Można iść śladami Benka Kwiaciarza. Strzec się podstępów niewolnictwa i dostrzegać możliwości wolności. „Robić coś, głupstwa nawet, ale gwałtownie, z oddaniem, bez bocznych wyobrażeń”25.

1 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 111.

2 Popapraniec, s. 145–147.

3 Zakochane gołąbki, s. 136.

4 Podrygi, s. 164, 174.

5 Amazonka, s. 96.

6 Popapraniec, s. 144.

7 Chodzi tu o restaurację Kameralną.

8 Popapraniec, s. 144–145.

9 Interesujących porównań mogłoby dostarczyć późniejsze opowiadanie Hades, którego akcja rozgrywa się na zapleczu restauracji Kongresowej, w podziemiach Pałacu Kultury i Nauki.

10 Przecena, s. 51–56.

11 Język, s. 143.

12 Przecena, s. 54–56.

13 Relacja W. Kordalewskiego, 13 II 2013 r. Na początku lat pięćdziesiątych Kordalewski został wcielony do batalionu węglowego.

14 Przecena, s. 56.

15 Pierwowzorem postaci jest Zygmunt Woźnicki (relacja M. Nowakowskiego, 20 VII 2013 r.).

16 Pęcherz, s. 142.

17 Zob. też Życiorys, s. 87.

18 Pęcherz, s. 140–174.

19 Stacja benzynowa, s. 58.

20 Zob. też Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 110.

21 Zob. Opowieści zimowe, s. 117.

22 Opowieści zimowe, s. 117.

23 Mój Przyjaciel Pisarz, s. 131. Pierwowzorem postaci Pisarza był Wilhelm Mach.

24 Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie, s. 100–120.

25 Podrygi, s. 158.

Bez zakończenia

Pośrodku miasta tkwi już jak szpikulec Pałac Kultury i Nauki, do niedawna imienia Józefa Stalina. Nawet ślad nie został po ulicy Wielkiej. Kontrapunktem pozostaje hotel Polonia. Trwa zrujnowana „niska” Marszałkowska. Na rogu Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich, tam, gdzie kilkadziesiąt lat później zbudowano zejście do stacji metra Centrum, pojawia się gromadka chłopaków.

Ubrani byle jak, ale większość ma na głowach berety lub czapki samodziałowe. Idą niedbale, popychają się, śmieją. Otaczają kamienny pikietaż informujący, ile kilometrów dzieli Warszawę od różnych miast Europy. Kilku chłopaków z zaciekawieniem odczytuje dane. Jeden z nich, w czerwonej koszulce, przystaje nieco na uboczu, znudzony, po chwili zaczyna strzyknięciami śliny trafiać w wyryte w kamieniu nazwy. Nagle prostuje się i gromko krzyczy: „Precz ze sprzedawczykami!!!”. Dwaj jego kompani rozbijają o pikietaż butelki po winie. „Precz!!!” – krzyczą chórem chłopcy. „Niech żyje kardynał!!!” – podnosi któryś nowy okrzyk. Przystają przechodnie. Ten w czerwonej koszulce, już ożywiony, kołysząc się po cwaniacku, szepcze coś do kolegów, słowa podkreśla stanowczymi gestami, widać, że to ich przywódca. Młodzieńcy potakują, śmieją się, przeklinają dla dodania sobie animuszu. Dwaj najwyżsi składają dłonie na krzyż, zaplatają palce i na tym oto siodełku usadawia się przywódca w czerwonej koszulce. Góruje nad coraz liczniejszą gromadą gapiów. Niczym dyrygent przykazuje skupienie i odczekawszy chwilę, intonuje niskim, lekko ochrypłym głosem Rotę. Słowa podchwytują inni, najpierw nieskładnie, ale wkrótce melodia nabiera czystości i potęgi. Dołączają kolejni. Ludzie naładowani są jakąś elektrycznością, odczuwają chęć nieokreślonego działania.

„Co ma być?” – dopytują nowo przybyli. Ten w czerwonej koszulce wyciąga ręce i rzuca hasło: „Idziemy!!!”. Kompani niosą go wysoko. Ludzie idą za nimi Alejami w stronę mostu Poniatowskiego. Skądś pojawia się flaga biało-czerwona, którą przywódca w czerwonej koszulce przejmuje i powiewa nią nad głowami rosnącego tłumu. Ludzie patrzą ze wzruszeniem i podziwem. Ci dźwigający przywódcę, zmęczeni i spoceni, gubią już krok, ale na znak przywódcy podbiegają dwaj mężczyźni w sile wieku i to oni niosą go dalej. Przed Domem Partii pochód wyhamowuje, drepcze w miejscu, nie wiedząc, co dalej. Wtedy ponownie rozlega się ochrypły baryton przywódcy: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie...”. Za nim zawodzi gromko reszta. Przywódca spogląda z namysłem na milicyjne straże przed wejściem do gmachu. Unosi wreszcie dłonie, śpiew ucicha. „Precz z pachołkami!!!” – krzyczy i wskazuje na milicjantów. Tłum przedziera się na dziedziniec Domu Partii. Spojrzenia znów kierują się w stronę przywódcy. „Gomułkę!!!”. „Gomułkę!!!” – podchwytuje tłum. Skandowanie potężnieje. W oknach gasną światła, lecz na balkonie pierwszego piętra ukazuje się jakiś człowiek, prosi gestem o spokój: „Obywatele!!! Obywatele!...”. „Wyłącz się!!!” – przerywa mu gniewnie przywódca w czerwonej koszulce. Wybucha śmiech, speszony dostojnik znika za drzwiami, sypią się za nim obelgi i złorzeczenia. Naraz w tłumie rozlega się silny głos: „Nie dajmy się prowokować!!! Wróg tylko czyha!!!”. To jakiś mężczyzna w skórzanej kurtce i kapeluszu. Ten w czerwonej koszulce obraca się ku niemu niczym drapieżny ptak. Wyciąga rękę, jakby rzucał klątwę: „Pies!! Pies!!”. Wokół krzyczącego zaraz robi się pusto. Otacza go kilku chłopaków w beretach i samodziałowych czapkach, jeden z nich zachodzi wilczo od tyłu i naciąga mu oburącz kapelusz na oczy. Rozbrzmiewa złowrogi śmiech, tłum faluje, słychać zduszony jęk, znów śmiech. Ludzie oglądają się nawzajem, szukają tych w skórzanych kurtkach i kapeluszach. A gdy w oczekiwaniu na nowe dyspozycje patrzą znów tam, gdzie stał przywódca w czerwonej koszulce z biało-czerwoną chorągwią, nikogo już nie ma. Przywódca zniknął. Narasta niepokój. Pada jeszcze kilka obelżywych okrzyków w stronę cieni za oknami Domu Partii. Tłum się rozchodzi, zrazu powoli, w końcu jak najszybciej. Wygląda jak „rojowisko myszy zapędzonych i ślepych”. Słychać przeraźliwe głosy milicyjnych syren. W oknach Domu Partii rozbłyskują światła.

Marek Nowakowski napisał Trybuna pod koniec lat pięćdziesiątych, ale z powodu cenzury nie mógł włączyć go do ówczesnych zbiorów opowiadań. Utwór ukazał się na początku lat osiemdziesiątych w tomiku Wilki podchodzą ze wszystkich stron, wydanym najpierw w emigracyjnym wydawnictwie Polonia Bookstore, później w krajowym drugim obiegu. Oficjalna premiera odbyła się w 1990 r.

Trybun to utwór ujawniający cechy pisarstwa Nowakowskiego, zarazem odrębny od jego najwcześniejszej twórczości. Jego lektura pozwala kontynuować wiwisekcję powszedniości. Czytamy o przestrzeni miasta, wyglądzie ludzi, emocjach, zachowaniach, porównaniach do zwierząt, a nawet o takich gestach jak plucie... Zarazem Trybun zapowiada kierunek charakterystyczny dla późniejszej twórczości pisarza. Zyskujemy tu metaforę polskiego losu. Można zatem Trybuna uznać za opowiadanie graniczne. Jego narrator to ktoś, kto stoi w tłumie, ale zarazem spogląda nań z dystansem. Rejestruje, ale i diagnozuje. Lecz unika puenty. Jak wiele opowiadań Nowakowskiego również Trybun nie ma zakończenia. Zapalają się światła w oknach Domu Partii, pojawiają się sylwetki jakichś ludzi. Koniec. Inaczej niż w powieściach XIX-wiecznych narrator nie stwarza wrażenia wszechwiedzącego. To raczej fotograf, który do albumu dodaje coraz to nowe zdjęcie. Po latach układają się one, wedle przywoływanego już określenia Jana Błońskiego, w „panoramę społeczną”. A przy tym utwory Nowakowskiego tworzą niekończącą się opowieść.

Historyk czytający Trybuna może stanąć wobec trudności interpretacyjnych – znanych już zresztą z wcześniejszych części książki. Z jednej strony opowiadanie to jest literackim przetworzeniem znanego peerelistom wydarzenia, które można precyzyjnie datować (24 października 1956 r., po wiecu na placu Defilad), a także skonfrontować z innymi przekazami. Z drugiej – to relacja świadka, bo skądinąd wiadomo, że Marek Nowakowski, wówczas 21-latek, brał udział w pochodzie, stał pod Domem Partii, próbował przedostać się na dziedziniec, wraz z innymi uciekał przed milicją. Mamy zatem do czynienia z przekazem, który rekonstruuje faktografię, ale w istocie odtwarza psychologię tłumu. Inaczej niż w innych ówczesnych opowiadaniach czas i przestrzeń zyskują tu wymiar metafizyczny. Czytamy o roku 1956, ale mamy przed oczami wydarzenia z lat 1968, 1970, 1976, 1980.

Trybun zainteresuje biografa Marka Nowakowskiego. Pisarz z mniej więcej trzyletnim opóźnieniem przywołuje czas, w którym jeszcze pisarzem nie był, choć podejmował pierwsze próby. Ów pochód pod Dom Partii to chyba jeszcze jedna z tych iskier, które rozpaliły pisarską wyobraźnię. Nowakowski mógł być tego dnia jednym z młodzieńców w samodziałowych czapkach lub w beretach, niemniej patrzył już – może nie całkiem świadomie – oczami pisarza.

Opowiadanie można odczytać jako parodię patriotycznej manifestacji. Oto garstka chłopaków, których innym razem dostrzeglibyśmy pod Fotoplastykonem, pojawia się na skraju placu Defilad, szuka okazji do zgrywu, wreszcie rozochocona nagłym pomysłem swojego przywódcy pociąga za sobą tłum przechodniów. O wszystkim decyduje więc przypadek? W pewnej mierze tak, gdyż równie dobrze chłopcy mogliby pójść za jakąś ładną dziewczyną; pod pikietażem nic by się nie wydarzyło. Ale nieprzypadkowo jednak naśladują i parodiują właśnie patriotyczny rytuał. Przedrzeźniają starszych, zgrywają się, szukają pretekstu do zabawy i draki, ale mimo wszystko wedle pewnego kulturowego wzorca, skłaniającego ich do odegrania ról, które czynią z nich aktorów już nie tylko w teatrze życia codziennego, lecz również w teatrze narodowej historii.

Stajemy się oto świadkami odradzania się romantycznego mitu. Pod tym sztandarem i z podobnymi hasłami maszerowali Polacy w 1830 i 1918 r. Zarazem pisarz odziera ten mit z patosu i podsuwa negatyw historycznej kliszy. Heroizm przeplata się z błazenadą. Wzniosłość z trywialnością. Odświętność z powszedniością. Tacy właśnie jesteśmy. Z jednej strony nie godzimy się na zniewolenie i kłamstwo, z drugiej – jakże nietrwałe i ulotne bywają nasze wolnościowe zrywy.

Jak potoczą się losy chłopaków w beretach i samodziałowych czapkach? Kim będą? O czym powiedzieliby nam teraz, już u schyłku swego życia? Niewykluczone, że i oni będą „drążyć w magmie życia swój kreci korytarzyk”. A może – jak w przypadku magazyniera z opowiadania Przecena – ta chwila, gdy zgrywając się, szli z biało-czerwoną flagą pod Dom Partii, okaże się jedynym wolnościowym porywem w ich życiu, a zarazem punktem odniesienia w chwilach upadku? Może pojawią się ponownie w 1980 r. jako depozytariusze tej swojej małej i wielkiej legendy, bo przecież wtedy, w 1956 r., każdy poryw, choćby i wariacki, odpychał Polskę od komunistycznego totalitaryzmu ku czemuś, co okazało się szarą strefą między Wschodem a Zachodem, a co przecież i tak pozwalało trwać. Choć ta hybrydowa polskość zatrwożyła z czasem pisarza, czemu dał wyraz w opowiadaniach Wesele raz jeszcze!, Kto to zrobił?, Jeden dzień w Europie, Dwa dni z Aniołem oraz w tomie Gdzie jest droga na Walne? – które należałoby uczynić przedmiotem kolejnego studium.

A gdy nie ma się ochoty czy sił na bunt, zawsze można posłuchać Benka Kwiaciarza. Jego filozofii wolności na co dzień. Ostatecznie chodzi o to, by mieć jakieś swoje miejsce, do którego „obca łapa” nie będzie miała przystępu. Ta wolność niewiele kosztuje, a daje szansę ocalenia własnej tożsamości – i godności.

Bibliografia

Twórczość Marka Nowakowskiego będąca przedmiotem analizy:

Ten stary złodziej, zbiór opowiadań, 1958; edycja: Ten stary złodziej. Benek Kwiaciarz, Czytelnik, Warszawa 1983;

Benek Kwiaciarz, zbiór opowiadań, 1961; edycja: Ten stary złodziej. Benek Kwiaciarz, Czytelnik, Warszawa 1983;

Silna gorączka, zbiór opowiadań, 1963; edycja: Silna gorączka, Wielka Litera, Warszawa 2012;

Trampolina, powieść, 1964; edycja: Trampolina, Wydawnictwo Alfa-Wero, Warszawa 2004;

Zapis, zbiór opowiadań, 1965; edycja: Zapis, PIW, Warszawa 1965;

Gonitwa, zbiór opowiadań, 1967; edycja: Gonitwa, Czytelnik, Warszawa 1967;

Robaki, opowiadanie, 1968; edycja: Silna gorączka, Wielka Litera, Warszawa 2012;

Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967–1968, dziennik literacki, 1967–1968, 2009; edycja: Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967–1968, Świat Książki, Warszawa 2009;

Mizerykordia, zbiór opowiadań, 1971; edycja: Mizerykordia, Czytelnik, Warszawa 1971.

Twórczość Marka Nowakowskiego wykorzystana jako kontekst:

Zdarzenie w Miasteczku, opowiadanie, 1972; edycja: Układ zamknięty, PIW, Warszawa 1972;

Śmierć żółwia, zbiór opowiadań, 1973; edycja: Śmierć żółwia. Opowiadania, Czytelnik, Warszawa 1973;

Gdzie jest droga na Walne?, zbiór opowiadań, 1974; edycja: Gdzie jest droga na Walne?, PIW, Warszawa 2007;

Wesele raz jeszcze!, opowiadanie, 1974; edycja: Kto to zrobił?, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1990;

Kto to zrobił?, opowiadanie, 1974; edycja: Kto to zrobił?, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1990;

Książę Nocy, opowiadanie, 1978; edycja: Od Benka Kwiaciarza do Księcia Nocy. Opowiadania wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995;

Lepszy, zbiór opowiadań, 1979; edycja: Lepszy, Nasza Księgarnia, Warszawa 1983;

Chłopak z gołębiem na głowie, zbiór opowiadań, 1979; edycja: Chłopak z gołębiem na głowie, Czytelnik, Warszawa 2006;

Jeden dzień w Europie, opowiadanie, 1978; edycja: Dwa dni z Aniołem, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań 1990;

Wilki podchodzą ze wszystkich stron, zbiór opowiadań, ok. 1980; edycja: Wilki podchodzą ze wszystkich stron, PIW, Warszawa 1990;

Opowieść o kocie Gacku, opowiadanie, 1981; edycja: Opowieść o kocie Gacku, Nasza Księgarnia, Warszawa 1982;

Raport o stanie wojennym (I–II), zbiór opowiadań, cz. 1: 1982, cz. 2: 1983; edycja: Raport o stanie wojennym. Notatki z codzienności, Bellona, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2009;

Notatki z codzienności (grudzień 1982 – lipiec 1983), dziennik literacki, 1982–1983; edycja: Raport o stanie wojennym. Notatki z codzienności, Bellona, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2009;

Sierota Europy, zbiór opowiadań, 1982–1989; edycja: Sierota Europy, Wydawnictwo Alfa-Wero, Warszawa 2006;

Życie hordy, opowiadanie, 1982; edycja: Kto to zrobił?, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1990;

O Wyroku na Franciszka Kłosa, 1984; edycja: Karnawał i post, Instytut Literacki, Paryż 1988;

Świadek, opowiadanie, 1984; edycja: Dwa dni z Aniołem, Wydawnictwo Pomost, Warszawa 1988;

Dwa dni z Aniołem, opowiadanie, ok. 1985; edycja: Dwa dni z Aniołem, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań 1990;

Portret artysty z czasu dojrzałości, zbiór opowiadań, 19871; edycja: Portret artysty z czasu dojrzałości, Iskry, Warszawa 1989;

Karnawał i post, dziennik literacki, 1988; edycja: Karnawał i post, Instytut Literacki, Paryż 1988;

Bożydar, opowiadanie, 1988; edycja: Grecki bożek, Alfa, Warszawa 1993;

Grecki bożek, opowiadanie, 1991; edycja: Grecki bożek, Alfa, Warszawa 1993;

Umarły czas, opowiadanie, ok. 1993; edycja: Tapeta i inne opowiadania, Świat Książki, Warszawa 1996;

Honolulu, pamiętnik literacki, ok. 1993; edycja: Honolulu, Iskry, Warszawa 1994;

Powidoki 1. Chłopcy z tamtych lat, pamiętnik literacki, 1995; edycja: Powidoki. Chłopcy z tamtych lat, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1995;

Powidoki 2. Wspomnij ten domek na Gęsiówce..., pamiętnik literacki, 1996; edycja: Powidoki 2. Wspomnij ten domek na Gęsiówce..., Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1996;

Powidoki 3. Warszawiak pilnie poszukiwany!, pamiętnik literacki, 1998; edycja: Powidoki 3. Warszawiak pilnie poszukiwany!, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1998;

Strzały w motelu „George”, czyli Skarb Krwawego Barona, powieść, 1997; edycja: Strzały w motelu „George”, czyli Skarb Krwawego Barona, Most, Warszawa 1997;

Hades, opowiadanie, ok. 1997; edycja: Hades, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1998;

Prawo prerii, zbiór opowiadań, 1999; edycja: Prawo prerii, ABC Future, Warszawa 1999;

Rajski ptak, opowiadanie, lata dziewięćdziesiąte; edycja: Rajski ptak i inne opowiadania, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2000;

Empire, opowiadanie oraz dodatek pt. Tak się zaczynało, koniec lat dziewięćdziesiątych; edycja: Empire, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001;

2 x Syberia, opowiadanie, ok. 2000; edycja: To wolny kraj!, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2004;

Mój słownik PRL-u, pamiętnik literacki, 2002; edycja: Mój słownik PRL-u, ilustracje Andrzej Krauze, IPN, Warszawa 2012;

Nul, zbiór opowiadań, lata dziewięćdziesiąte – po roku 2000; edycja: Nul, Wydawnictwo Alfa, 2004;

Nekropolis 1, pamiętnik literacki, 2005; edycja: Nekropolis, Świat Książki, Warszawa 2005;

Kryptonim „Nowy”. Tajemnice mojej esbeckiej teczki, autobiografia, 2007; edycja: Kryptonim „Nowy”. Tajemnice mojej esbeckiej teczki, Axel Springer, Warszawa 2007;

Nekropolis 2, pamiętnik literacki, 2008; edycja: Nekropolis 2, Świat Książki, Warszawa 2008;

Proces poszlakowy, opowiadanie, 2008; edycja: Proces poszlakowy, „Arcana” 2008, nr 2;

Pióro. Autobiografia literacka, 2012; edycja: Pióro. Autobiografia literacka, Iskry, Warszawa 2012;

Jaś Kiwi, opowiadanie, 2013; edycja: Jaś Kiwi, „Gazeta Polska Codziennie” 2013, nr 99;

Alfabetyczny spis utworów Marka Nowakowskiego będących przedmiotem analizy oraz wykorzystanych jako kontekst (w nawiasie – tytuł zbioru, z którego pochodzi utwór)2:

2 x Syberia (To wolny kraj!);

Ady to Niemcy (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Albin (Lepszy);

Album (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Amazonka (Sierota Europy);

Artyści (Zapis);

Autorytet (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Bambusowy łuk (Lepszy);

Bar już zamknięty (Zapis);

Benek Kwiaciarz (Benek Kwiaciarz);

Bonjour (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Bożydar (Grecki bożek);

Busio (Benek Kwiaciarz);

Cela osiemdziesiąta ósma (Ten stary złodziej);

Chamuś (Benek Kwiaciarz);

Chęć (Gonitwa);

Chłop, który zmarniał (Benek Kwiaciarz);

Chłopak z gołębiem na głowie (Chłopak z gołębiem na głowie);

Coś dla partii (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Człowiek z piwnicy, czyli opowieść o niezrozumieniu (Mizerykordia);

„Czyżby ta inwazja mrozów ustępowała...” (Zapis);

Dawna niedziela (Chłopak z gołębiem na głowie);

Dawny kumpel z Bud (Chłopak z gołębiem na głowie);

Do zawodu i tak wrócę... (Mizerykordia);

Dom przeznaczony do rozbiórki (Chłopak z gołębiem na głowie);

Drewniaki... albo dziewczyna kapusia (Ten stary złodziej);

Drzwi (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Dwa dni z Aniołem (Sierota Europy);

Dwa domy (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Dyspozytor (Zapis);

Dziecinna Buźka (Gonitwa);

Dziupla (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Epitafium (Chłopak z gołębiem na głowie);

Fabuła (Karnawał i post);

Fatalista (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Folwark zwierzęcy Gogola (Karnawał i post);

Fujara czy jak go tam (Ten stary złodziej);

Gdzie jest droga na Walne? (Gdzie jest droga na Walne?);

Głowa (Zapis);

Gołąb (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Gonitwa (Gonitwa);

Grad (Mizerykordia);

Grecki bożek (Grecki bożek);

Grisza, ja tiebie skażu (Sierota Europy);

Hades;

Honolulu;

Hycel (Lepszy);

Interes (Benek Kwiaciarz);

Jaś Kiwi;

Jeden dzień w Europie;

Język (Mizerykordia);

Józwa (Benek Kwiaciarz);

Karnawał i post;

Kiedy ranne wstają zorze... (Gdzie jest droga na Walne?);

Kocioł (Silna gorączka);

Krajobraz (Chłopak z gołębiem na głowie);

Kryptonim „Nowy”. Tajemnice mojej esbeckiej teczki;

Książę Nocy;

Kto to zrobił?;

Kwadratowy (Ten stary złodziej);

List gończy (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Los (Silna gorączka);

Maniuś Kropa (Benek Kwiaciarz);

Martwa ulica (Chłopak z gołębiem na głowie);

Miasteczko prohibicji (Mizerykordia);

Miłość do śmietnika (Śmierć żółwia);

Mizerykordia, czyli krótki życiorys (Mizerykordia);

Młody inspektor PIH-u (Zapis);

Młody w niebieskim kombinezonie (Chłopak z gołębiem na głowie);

Moja żona Anna (Zapis);

Mongoły (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Mój Przyjaciel Pisarz (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Mój słownik PRL-u;

Mój stary (Mizerykordia);

Na boku (Gonitwa);

Na ławeczce (Zapis);

Na przystanku kolejki WKD (Zapis);

Nad wodą (Śmierć żółwia);

Nekropolis 1;

Nekropolis 2;

Niedziela (Silna gorączka);

Nim do nich zadzwoni znów (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Nocny gość (Chłopak z gołębiem na głowie);

Notatki z codzienności (grudzień 1982 – lipiec 1983);

Obłęd (Zapis);

Oburzenie z powodu diabła (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Odmieniec (Chłopak z gołębiem na głowie);

Odwaga (Lepszy);

On (Gonitwa);

Opętana (Gonitwa);

Opowieści zimowe (Zapis);

Opowieść (Gonitwa);

Opowieść o kocie Gacku;

Ożenili... (Ten stary złodziej);

Patoka (Chłopak z gołębiem na głowie);

Paź królowej (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Październik (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Pęcherz (Gonitwa);

Pierwsza praktyka (Zapis);

Pierwsza zaduma (Lepszy);

Pierwsze boje (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Pierwszy opatrunek (Chłopak z gołębiem na głowie);

Pijak (Zapis);

Pióro. Autobiografia literacka;

Piwnica (Sierota Europy);

Płot (Lepszy);

Po drugiej stronie (Chłopak z gołębiem na głowie);

Pod ziemią (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Podrygi (Silna gorączka);

Pokonany (Lepszy);

Pomyłka (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Popapraniec (Silna gorączka);

Porachunki garbusa (Ten stary złodziej);

Portret artysty z czasu dojrzałości (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Powidoki 1. Chłopcy z tamtych lat;

Powidoki 2. Wspomnij ten domek na Gęsiówce...;

Powidoki 3. Warszawiak pilnie poszukiwany!;

Powrót (Ten stary złodziej);

Pół stopy. Pół ośki (Mizerykordia);

Pracusie (Gdzie jest droga na Walne?);

Proces poszlakowy;

Przebić ten pęcherz (Śmierć żółwia);

Przecena (Mizerykordia);

Przeszła zima... (Zapis);

Prześladowca (Chłopak z gołębiem na głowie);

Przymałe buty (Ten stary złodziej);

Puste miejsce (Chłopak z gołębiem na głowie);

Rajski ptak;

Raport o stanie wojennym (Raport o stanie wojennym. Notatki z codzienności);

Ratusz (Śmierć żółwia);

Renata (Chłopak z gołębiem na głowie);

Robaki;

Rodzina (Zapis);

Rozmowa (Sierota Europy);

Rudy kot (Chłopak z gołębiem na głowie);

Sarkoma (Zapis);

Sekretarz powiatowy (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Sezon (Chłopak z gołębiem na głowie);

Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie (Mizerykordia);

Sielanka (Benek Kwiaciarz);

Silna gorączka (Silna gorączka);

Skarb w Srebrnym Jeziorze (Benek Kwiaciarz);

Spacer (Gonitwa);

Spółdzielnia (Zapis);

Stacja benzynowa (Zapis);

Stara fotografia (Lepszy);

Stara ulica (Chłopak z gołębiem na głowie);

Strzały w motelu „George”, czyli Skarb Krwawego Barona;

Sybir (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967–1968;

Szabla (Lepszy);

Szczęśliwy przypadek (Prawo prerii);

Śmierć Floryna (Zapis);

Śmierć żółwia (Śmierć żółwia);

Śmieszna historia (Zapis);

Świadek (Dwa dni z Aniołem);

Święta (Silna gorączka);

Święte Miejsce (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Tajemnica starego fortu (Lepszy);

Tak się zaczynało (Empire);

Tamto lato (Chłopak z gołębiem na głowie);

Tapeta (Ten stary złodziej);

Teczka (Mizerykordia);

Ten stary złodziej (Ten stary złodziej);

Trampolina;

Trybun (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Trzeci dzień (Silna gorączka);

Trzyczwartak (Ten stary złodziej);

Tu leży szalone serce... czyli o poszukiwaniu miłości (Mizerykordia);

Tutejszy Meresjew (Zapis);

Tytoniowa sprawiedliwość (Portret artysty z czasu dojrzałości);

U fryzjera (Chłopak z gołębiem na głowie);

Ucieczka (Zapis);

Ulica Nowogrodzka (Chłopak z gołębiem na głowie);

Umarły czas (Tapeta i inne opowiadania);

Umierający paser (Ten stary złodziej);

W komisariacie (Ten stary złodziej);

W obliczu śmierci (Chłopak z gołębiem na głowie);

W sklepie (Mizerykordia);

W winiarni (Zapis);

W wolny wieczór (Ten stary złodziej);

Wariat (Zapis);

Wariatka (Gonitwa);

Warum? (Śmierć żółwia);

Wesele raz jeszcze!;

Wędrownym wozem w świat (Lepszy);

Węglarze (Zapis);

Widoki przed zachodem słońca (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Widzenie (Sierota Europy);

Wieczór autorski I (Chłopak z gołębiem na głowie);

Wieczór autorski II (Chłopak z gołębiem na głowie);

Wielki dzień żony krawca (Zapis);

Wigilia (Chłopak z gołębiem na głowie);

Wilk (Mizerykordia);

Wiosna (Chłopak z gołębiem na głowie);

Wojskowy Żebrak (Zapis);

Wrócę i ucałuję twoje ręce... (Mizerykordia);

Wujek Kałasko (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Wyciągnij spluwę i postrasz ją trochę! (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Wyjazd (Benek Kwiaciarz);

Wyprawa do szkoły (Lepszy);

Wysoki w okularach (Gonitwa);

Z okna (Wilki podchodzą ze wszystkich stron);

Z wysokości (Chłopak z gołębiem na głowie);

Zakochane gołąbki (Mizerykordia);

Zdarzenie w delegacji (Mizerykordia);

Zdarzenie w Miasteczku;

Zdarzenie z kierownikiem (Mizerykordia);

Zdobycie psa (Lepszy);

Zebek (Gonitwa);

Zebranie (Portret artysty z czasu dojrzałości);

Zgrywusy... (Mizerykordia);

Zima (Zapis);

Zimna łapa (Chłopak z gołębiem na głowie);

Zimna Woda (Mizerykordia);

Złoto (Benek Kwiaciarz);

Źle zorganizowane... (Gonitwa);

Życie hordy (Kto to zrobił?);

Życiorys (Zapis);

Żydowski hrabia (Sierota Europy).

Inne publikacje i wypowiedzi Marka Nowakowskiego:

Czarna dziura. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Helena Zaworska, „Odra” 1991, nr 6;

Iskra z iskierki. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Małgorzata Kosewska, „Gazeta Polska” 2001, nr 47;

Jak dzięcioł opukiwać, „Rzeczpospolita” 2010, nr 84;

Jaka piękna ohyda! [w:] Helena Zaworska, Dobrze, że żyłem. Rozmowy z pisarzami, Warszawa 2002;

Literatura moich marzeń, „Tygodnik Kulturalny” 1972, nr 46;

Miłość do literatury do „piękna choroba”, „Arcana” 2010, nr 1;

Moja przygoda literacka, „Kultura” (Warszawa) 1963, nr 14;

Na co Polska może być jeszcze potrzebna? (ankieta), „Arcana” 2011, nr 100;

Na własny rachunek. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Katarzyna Kubisiowska, „Tygodnik Powszechny” 2008, nr 33;

Nie rób pan ze mnie królika nadmiernego. Paweł Dunin-Wąsowicz rozmawia z Markiem Nowakowskim, „Lampa” 2012, nr 5/6;

Nowy typ powieści dokumentalnej, „Gazeta Polska Codziennie” 2013, nr 232;

Odchodzi pokolenie, „Rzeczpospolita” 2011, nr 7;

Okopy św. Trójcy. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Krzysztof Świątek, „Tygodnik Solidarność” 2013, nr 2;

Pieszczochy losu i solista. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Robert Ostaszewski, „Debata Literacka” 2000, nr 6/8;

Polska czeka na redzie. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Gabriela Łęcka, „Polityka” 1998, nr 18;

Pożegnanie Janusza, „Gazeta Polska Codziennie” 2012, nr 242;

Pytania bez odpowiedzi. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Grzegorz Eberhardt, „Glaukopis” 2012, nr 27;

Rak, który mnie toczy. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Mirosław Kowalski, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 6;

Ręczna robota [w:] Po co jest sztuka. Rozmowy z pisarzami, cz. 1, Kraków 2012;

Spowiedź z większej połowy XX wieku, „Rzeczpospolita” – „Plus-Minus”, 9 XII 2000;

Szyfr Lebensteina [w:] Szyfr Lebensteina. Polska w XX wieku. Śladami rysunków Jana Lebensteina, Warszawa 2010;

Tak sobie chodzę... Z Markiem Nowakowskim rozmawia Bogdan Klukowski, „Nowe Książki” 1990, nr 8;

Tylko w pisaniu czuję się wolny [w:] Wojciech Wiśniewski, Lekcja polskiego i nie tylko..., wstęp Tomasz Burek, Warszawa 2011;

W nihilistycznym transie. Marek Nowakowski w rozmowie z Krzysztofem Świątkiem, „Tygodnik Solidarność” 2010, nr 38;

W wirze brudnych spraw. Marek Nowakowski o swoich niepublikowanych notatkach z Marca ’68 [w:] Marek Nowakowski, Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967–1968, Warszawa 2009;

Wylazły męty i gnidy. Z Markiem Nowakowskim rozmawia Krzysztof Świątek, „Tygodnik Solidarność” 2011, nr 50;

Z Markiem Nowakowskim rozmawia Janusz Paliwoda, „Lampa” 2005, nr 6.

Filmy i spektakle na podstawie twórczości Marka Nowakowskiego:

Gonitwa, reż. Zygmunt Hübner, 1971;

Książę Nocy, reż. Krzysztof Zaleski, 2004;

Meta, reż. Antoni Krauze, 1971;

Notatki stanu wojennego, reż. Ireneusz Engler, 1996;

Prognoza pogody, reż. Antoni Krauze, 1982 (1983);

Przystań, reż. Paweł Komorowski, 1971;

Psie głowy, reż. Jerzy Zalewski, 2010;

Siedem czerwonych róż, czyli Benek Kwiaciarz o sobie i o innych, reż. Jerzy Sztwiertnia, 1973;

Żółw, reż. Andrzej Kotkowski, 1973.

Filmy dokumentalne:

24 godziny Jadwigi L., reż. Krystyna Gryczełowska, 1967;

Errata do biografii. Marek Nowakowski, reż. Robert Kaczmarek, 2008;

Gdzie diabeł mówi dobranoc, reż. Kazimierz Karabasz, Władysław Ślesicki, 1956;

Jeden dzień w PRL, reż. Maciej J. Drygas, 2005;

Jedzie tabor, reż. Władysław Ślesicki, 1955;

Jutro: 31 kwietnia – 1 maja 1970, reż. Wojciech Wiszniewski, 1970;

Król, reż. Marcel Łoziński, 1974;

Krystyna M. Szkice do portretu, reż. Kazimierz Karabasz, 1973;

Ludzie z pustego obszaru, Kazimierz Karabasz, Władysław Ślesicki, 1957;

Moja ulica, reż. Danuta Halladin, 1965;

Murarz, reż. Krzysztof Kieślowski, 1973;

Niedzielny poranek, reż. Andrzej Munk, 1955;

Paragraf zero, Włodzimierz Borowik, 1957;

Portret małego miasta, reż. Władysław Ślesicki, 1961;

Spacerek staromiejski, reż. Andrzej Munk, 1958;

Uwaga chuligani!, reż. Jerzy Hoffman, Edward Skórzewski, 1955;

Warszawa 1956, reż. Jerzy Bossak, Jarosław Brzozowski, 1956;

Zanim opadną liście..., reż. Władysław Ślesicki, 1964.

Konteksty muzyczne:

Berg Alban, Lulu (wersja kompletna), Orchestre de l’Opéra de Paris, dyr. Pierre Boulez, DG, 463617-2;

Gershwin George, Porgy i Bess, London Philharmonic Orchestra, dyr. Sir Simon Rattle, EMI, 4768362;

Leoncavallo Ruggero, Pajace, Philharmonia Orchestra, dyr. Riccardo Muti, Philips, 434131-2;

Rachmaninow Siergiej, III Koncert fortepianowy d-moll, op. 30, Martha Argerich, RSO Berlin, dyr. Riccardo Chailly, Philips, 446673-2;

Szostakowicz Dymitr, IX Symfonia Es-dur, op. 90, Kirov Orchestra, Mariinsky Theatre, St. Petersburg, dyr. Walerij Giergijew, Philips, 470841-2;

Szostakowicz Dymitr, Kwartet smyczkowy nr 8, op. 110, Borodin Quartet, Chandos, 10064(4);

Szostakowicz Dymitr, Lady Makbet mceńskiego powiatu, London Philharmonic Orchestra, dyr. Mścisław Rostropowicz, EMI, 5 67776 2;

Szostakowicz Dymitr, Pieśń o lasach, op. 81, St. Petersburg Philharmonic Orchestra, dyr. Jurij Temirkanow, RCA, 09026 68877 2;

Vivaldi Antonio, Cztery pory roku, Trondheim Soloists, Anne-Sophie Mutter, DG, 463259-2;

Weber Carl Maria von, Wolny strzelec, Staatskapelle Dresden, dyr. Carlos Kleiber, DG, 457736-2.

Relacje:

Wojciech Albiński;

Juliusz Borucki;

Andrzej Chąciński;

Zbigniew Irzyk;

Witold Kordalewski;

Ryszard Manicki;

Marek Nowakowski;

Ewa Nowakowska;

Jolanta Zabarnik-Nowakowska.

Archiwum Państwowe m.st. Warszawy – Ekspozytura w Milanówku:

Akta Miasta Włochy: 1–4, 6–7, 10, 34, 41, 49, 58;

Gimnazjum im. Stanisława Kostki we Włochach: 1, 2, 19;

Komitet Powiatowy PPS we Włochach: 1;

Komitet Powiatowy PPR we Włochach: 1–3, 8–9, 14;

Komitet Powiatowy PZPR we Włochach: 2, 13;

Zarząd Wojewódzki ZMP: 1.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej:

0222/493/1–10; 1165, 1223; 01228/793, cz. 1–4; 1535/109078; 01255/542; 551/184; 728/2518; 941/818–821; 1130/48–49; 1209/740; 1371/1; 1535/109078; 0027/3839/2; 01216/1, t. 53; 0206/201; 01222/1770.

Zbiory Instytutu Badań Literackich:

maszynopisy, wycinki prasowe, kolekcje.

Strony internetowe:

mbc.cyfrowemazowsze.pl

www.miastoliteratow.com

www.neheims-netz.de/geschichte/w_kolloquium_person.php

www.wlochy.org.pl

www.wlochy-pod-warszawa.pl

www.warszawa1939.pl

przyszloscwlochy.ubf.pl

Czasopisma (wybrane numery):

„Kultura” (Paryż);

„Kultura” (Warszawa);

„Kuźnica”;

„Nowa Kultura”;

„Nowiny Włochowskie”;

„Odrodzenie”;

„Przegląd Podmiejski”;

„Stolica”;

„Twórczość”;

„Wiadomości Włochowskie”;

„Współczesność”.

Monografie, dzienniki, korespondencja, utwory literackie, artykuły, recenzje:

Anderman Janusz, Tren Marka Nowakowskiego, „Gazeta Wyborcza” 2012, nr 151;

Andrzejewski Jerzy, Ciemności kryją ziemię, Wrocław 2004;

Andrzejewski Jerzy, Partia i twórczość pisarza, Warszawa 1952;

Andrzejewski Jerzy, Propozycje teraźniejszości, „Odrodzenie” 1945, nr 45;

Andrzejewski Jerzy, Wielki Tydzień, Warszawa 1993;

Andrzejewski Jerzy, Z dnia na dzień. 1972–1975, t. 1, Warszawa 1988;

Ankersmit Frank, Pochwała subiektywności [w:] Pamięć, etyka i historia. Anglo-amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. (Antologia przekładów), red. Ewa Domańska, Poznań 2006;

Artyści a Służba Bezpieczeństwa. Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, red. Robert Klementowski, Sebastian Ligarski, Wrocław 2008;

Auerbach Erich, Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, tłum. i wstęp Zbigniew Żabicki, Warszawa 1968;

Babel Izaak, Utwory zebrane, wstęp Jerzy Pomianowski, Warszawa 2012;

Bachtin Michaił, Estetyka twórczości słownej, wstęp Eugeniusz Czaplejewicz, Warszawa 1986;

Bakuła Bogusław, Oblicza autotematyzmu. Autorefleksyjne tendencje w polskiej prozie po roku 1956, Poznań 1991;

Barańczak Stanisław, Etyka i poetyka, Kraków 2009;

Barszczewski Adam, Budki Szczęśliwickie [w:] Moje wojenne dzieciństwo. Wspomnienia nadesłane na konkurs, t. 5, Warszawa 2001;

Barthes Roland, Wstęp do analizy strukturalnej opowiadań, red. Anna Burzyńska, Michał P. Markowski, Kraków 2006;

Batorowicz-Wołowiec Katarzyna, Bereś Stanisław, Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, świadectwa, relacje, Wrocław 2008;

Bauman Zygmunt, Prawodawcy i tłumacze [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997;

Benjamin Walter, Twórca jako wytwórca, Warszawa 2011;

Bereś Stanisław, Agenci na froncie literackim [w:] Twórcy na służbie. W służbie twórczości, red. Sebastian Ligarski, Warszawa 2013;

Bereś Stanisław, Służba Bezpieczeństwa jako krytyk literacki [w:] Artyści władzy, władza artystom, red. Andrzej Chojnowski, Sebastian Ligarski, Warszawa 2010;

Bereza Henryk, Bez złudzenia, „Twórczość” 1963, nr 10;

Bereza Henryk, Na boku, „Twórczość” 1967, nr 11;

Bereza Henryk, Nasze dni i noce, „Współczesność” 1966, nr 4;

Bereza Henryk, Prehistoria, „Twórczość” 1964, nr 10;

Bereza Henryk, Prozaiczne początki, Warszawa 1971;

Bereza Henryk, Układ zamknięty, „Tygodnik Kulturalny” 1972, nr 35;

Bereza Henryk, Zmyślenie i prawda, „Kultura” (Warszawa) 1974, nr 21;

Białoszewski Miron, Mówienie o pisaniu (1976) [w:] idem, Wiersze. Wybór, Warszawa 2003;

Bikont Anna, Szczęsna Joanna, Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu, Warszawa 2006;

Blumer Herbert, Interakcjonizm symboliczny, Kraków 2009;

Błażejowska Justyna, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990, Warszawa 2010;

Błoński Jan, Błoński przekorny. Dziennik. Wywiady, oprac. Marian Zaczyński, Kraków 2011;

Błoński Jan, Odmarsz, Kraków 1978;

Błoński Jan, Zmiana warty, Warszawa 1961;

Bobkowski Andrzej, Listy do Tymona Terleckiego 1956–1961, Warszawa 2006;

Bobkowski Andrzej, Mieczysławska Aniela, Listy 1951–1961, wstęp Andrzej S. Kowalczyk, Warszawa 2010;

Bobkowski Andrzej, Szkice piórkiem, Warszawa 2007;

Bocheński Jacek, Boski Juliusz, Warszawa 2009;

Bolecki Włodzimierz, Poetycki model prozy w Dwudziestoleciu międzywojennym. Witkacy, Gombrowicz, Schulz i inni. Studium z poetyki historycznej, wyd. 2, Kraków 1996;

Bolecki Włodzimierz, Pre-teksty i teksty. Z zagadnień związków międzytekstowych w literaturze polskiej XX wieku, Warszawa 1998;

Boni Michał, Chłopak z gołębiem na głowie, „Literatura” 1990, nr 5;

Borkowska Grażyna, Życie codzienne jako kategoria literacka i badawcza [w:] Jak badać obyczaje? Materiały z konferencji zorganizowanej przez Instytut Kultury Polskiej UW, Łowicz, listopad 2005, red. Małgorzata Szpakowska, Warszawa 2007;

Borucki Juliusz, Szkoła cnót i charakterów. 70 lat szkoły na Promienistej, Warszawa – Włochy 2008;

Bourdieu Pierre, Reguły sztuki. Geneza i struktura pola literackiego, Kraków 2007;

Brandys Kazimierz, Do pisarzy, „Kuźnica” 1946, nr 42;

Brandys Kazimierz, Drogowskazy, „Odrodzenie” 1945, nr 31;

Brandys Kazimierz, Pomyślny wiatr, „Kuźnica” 1949, nr 32;

Bratkowski Piotr, Od ładu do rozpadu, „Gazeta Wyborcza” 1999, nr 219;

Brauchitsch Boris von, Mała historia fotografii, Warszawa 2004;

Braudel Fernand, Historia i trwanie, Warszawa 1999;

Brzostek Błażej, PRL na widelcu, Warszawa 2010;

Brzostek Błażej, Za progiem. Codzienność w przestrzeni publicznej Warszawy lat 1955–1970, Warszawa 2007;

Buchowski Michał, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Kraków 2004;

Budrowska Kamila, Zatrzymane przez cenzurę. Inedita z połowy wieku XX, Białystok 2013;

Bugajski Leszek, W gąszczu znaczeń, Kraków 1988;

Bukowska Anna, Przemiany czasu, Kraków 1967;

Bukraba-Rylska Izabella, Socjologia wsi polskiej, Warszawa 2008;

Bułhakow Michaił, Psie serce, Warszawa 2002;

Bunin Iwan, O Czechowie, Bydgoszcz 2011;

Bunin Iwan, Późna godzina. Opowiadania emigracyjne i Nieszczęsne dni (dziennik z lat 1918–1919), Warszawa 2012;

Buntownik, cyklista, kosmopolak. O Andrzeju Bobkowskim i jego twórczości, red. Jarosław Klejnocki, Andrzej S. Kowalczyk, Warszawa 2011;

Burek Tomasz, Jaka historia literatury jest nam dzisiaj potrzebna?, Warszawa 1979;

Burek Tomasz, Niewybaczalne sentymenty, Warszawa 2011;

Buryła Sławomir, Wojna i alkohol [w:] Wojna. Doświadczenie i zapis, red. Sławomir Buryła, Paweł Rodak, Kraków 2007;

Canetti Elias, Sumienie słów. Eseje, posłowie Marek Bieńczyk, Kraków 2011;

Capote Truman, Portrety i obserwacje. Eseje, Warszawa 2012;

Caroll Noël, Filozofia sztuki masowej, Gdańsk 2011;

Cat-Mackiewicz Stanisław, Klucz do Piłsudskiego, Kraków 2013;

Chylińska Teresa, Haraschin Stanisław, Schaeffer Bogusław, Przewodnik koncertowy, Warszawa 1991;

Clarke Graham, Miasto w fotografii [w:] Miasto w sztuce – sztuka miasta, red. Ewa Rewers, Kraków 2010;

Compagnon Antoine, Demon teorii. Literatura a zdrowy rozsądek, Gdańsk 2010;

Courbet Gustave, O sztuce (wstęp do katalogu wystawy indywidualnej w Pawilonie Realizmu) [w:] Courbet w oczach własnych i w oczach przyjaciół, red. Pierre Courthion, Warszawa 1963;

Czapliński Przemysław, Polska do wymiany. Późna nowoczesność i nasze wielkie narracje, Warszawa 2009;

Czapliński Przemysław, Ślady przełomu. O prozie polskiej 1976–1996, Kraków 1997;

Czechow Antoni, Sachalin. Notatki z podróży, Warszawa 1995;

Czerwiński Marcin, Humanizm socjalistyczny: geneza i aktualność idei [w:] Sens uczestnictwa. Wokół idei Jana Strzeleckiego. Zbiór szkiców, red. Andrzej Siciński, Warszawa 1991;

Czeszko Bohdan, „Trampolina” Marka Nowakowskiego, „Kultura” (Warszawa) 1964, nr 38;

Czeszko Bohdan, Studium śmieciarstwa, „Nowe Książki” 1970, nr 1;

Czyżewski Andrzej, Piękny dwudziestoletni. Biografia Marka Hłaski, Warszawa 2012;

Danilewicz-Zielińska Maria, Fasada, tyły i „pomiędzy”, „Kultura” (Paryż) 1981, nr 6;

Dąbrowska Maria, Dzienniki 1914–1965, Warszawa 2009;

Dąbrowska Maria, Stempowski Jerzy, Listy, t. 2: 1954–1958, oprac. Andrzej S. Kowalczyk, Warszawa 2010;

Dedecius Karl, Europejczyk z Łodzi. Wspomnienia, Kraków 2008;

Demonpion Denis, Michel Houellebecq, Warszawa 2009;

Dikötter Frank, Wielki głód. Tragiczne skutki polityki Mao 1958–1962, Wołowiec 2013;

Dobosz Andrzej, Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia, Warszawa 2011;

Dobrzyński Władysław, Istota i rozwój idei Howarda (Miasto-Ogród), Warszawa 1917;

Dołęga-Mostowicz Tadeusz, Kariera Nikodema Dyzmy, Warszawa 2010;

Dom we współczesnej Polsce. Szkice, red. Piotr Łukasiewicz, Andrzej Siciński, Wrocław 1992;

Domańska Ewa, Historia egzystencjalna. Krytyczne studium narratywizmu i humanistyki zaangażowanej, Warszawa 2012;

Domańska Ewa, Wokół Metahistorii [w:] Hayden White, Poetyka pisarstwa historycznego, red. Ewa Domańska, Marek Wilczyński, wyd. 2, Kraków 2010;

Dos Passos John, The Art of Fiction No. 44. Interviewed by D. Sanders, „The Paris Review” 1969, nr 46;

Dostaw Zdzisław, Pod prąd. Wspomnienia z PRL, Warszawa 2013;

Drzewucki Janusz, Między życioczytaniem a życiopisaniem. (Henryk Bereza 1926–2012), „Wyspa” 2012, nr 3;

Dygasiński Adolf, Wilk, psy i ludzie, Gdańsk 2002;

Dymkowski Maciej, Wprowadzenie do psychologii historycznej, Gdańsk 2003;

Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Zofia Stefanowska, Janusz Sławiński, Warszawa 1978;

Eberhardt Grzegorz, Wysoka temperatura – Marek Nowakowski, „Tygodnik Solidarność” 2012, nr 22;

Eco Umberto, Po drugiej stronie lustra i inne eseje. Znak, reprezentacja, iluzja, obraz, Warszawa 2012;

Eco Umberto, Pomiędzy autorem i tekstem [w:] Interpretacja i nadinterpretacja, red. Stefan Collini, Kraków 2008;

Eisler Jerzy, Polski rok 1968, Warszawa 2006;

Eksteins Modris, Święto wiosny. Wielka wojna i narodziny nowego wieku, Warszawa 1996;

Elliott Anthony, Współczesna teoria socjologiczna, Warszawa 2011;

Estreicher Karol, Dziennik wypadków, t. 4: 1967–1972, Kraków 2004;

Figes Orlando, Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891–1924, Wrocław 2009;

Fik Marta, Kultura polska po Jałcie. Kronika lat 1944–1981, Londyn 1989;

Flaszen Ludwik, Cyrograf, wyd. 3, Kraków 1996;

Friszke Andrzej, Polska – losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003;

Gaszyński Marek, Niepokonani, Warszawa 2011;

Gawkowski Robert, Moja dzielnica Włochy. Historia Włoch i Okęcia, Warszawa 2010;

Gawkowski Robert, Sportowe tradycje warszawskich Włoch. Z okazji 80-lecia „Przyszłości” Włochy, Warszawa 2008;

Genet Jean, Cud róży, Warszawa 1994;

Geremek Bronisław, Fabuła, konwencja i źródło [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Zofia Stefanowska, Janusz Sławiński, Warszawa 1978;

Giedroyc Jerzy, Miłosz Czesław, Listy 1964–1972, oprac. Marek Kornat, Warszawa 2011;

Giedroyc Jerzy, Miłosz Czesław, Listy 1973–2000, oprac. Marek Kornat, Warszawa 2012;

Głowiński Michał, Końcówka. Czerwiec 1985 – styczeń 1989, Kraków 1999;

Głowiński Michał, Lektura dzieła a wiedza historyczna [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Zofia Stefanowska, Janusz Sławiński, Warszawa 1978;

Głowiński Michał, Mowa w stanie oblężenia 1982–1985, Warszawa 1996;

Goffman Erving, Człowiek w teatrze życia codziennego, oprac. Jerzy Szacki, Warszawa 2000;

Goffman Erving, Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, Sopot 2011

Goffman Erving, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk 2005;

Goffman Erving, Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006;

Goffman Erving, Spotkania. Dwa studia z socjologii interakcji, Kraków 2010;

Goffman Erving, Zachowanie w miejscach publicznych. O społecznej organizacji zgromadzeń, Warszawa 2008;

Gombrich Ernst, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia obrazowego, Warszawa 1981;

Gontarczyk Piotr, 10 dzielnych ludzi, Poznań 2010;

Gosk Hanna, Wizerunek bohatera. O debiutanckiej prozie polskiej przełomu 1956 roku, Warszawa 1992;

Goszczyńska Agnieszka, Ksiądz Julian Chrościcki. Życie i działalność, Warszawa 1998;

Grochowiak Stanisław, Turpizm – realizm – mistycyzm [w:] Literatura współczesna. Antologia wypowiedzi programowych i opracowań naukowych, wybór Jacek Kajtoch, Kraków 1977;

Grochowska Magdalena, Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu, Warszawa 2009;

Grupińska Anka, Wawrzyniak Joanna, Buntownicy. Polskie lata 70. i 80., Warszawa 2011;

Guze Joanna, Albert Camus albo koniec tradycyjnego humanizmu, „Nowa Kultura” 1957, nr 11;

Handke Kwiryna, Socjologia języka, Warszawa 2009;

Hartwig Julia, Dziennik, Kraków 2011;

Hejmej Andrzej, Muzyka w literaturze. Perspektywy komparatystyki interdyscyplinarnej, Kraków 2012;

Hemar Marian, Awantury w rodzinie, Łomianki 2008;

Hen Józef, Nowolipie. Najpiękniejsze lata, Warszawa 2011;

Herbert Zbigniew, Hermes, pies i gwiazda, Warszawa 1997;

Herling-Grudziński Gustaw, Dzieła zebrane, t. 2: Recenzje, szkice, rozprawy literackie 1947–1956, zebrał Zdzisław Kudelski, Kraków 2010;

Herling-Grudziński Gustaw, Dzieła zebrane, t. 3: Recenzje, szkice, rozprawy literackie 1957–1998, felietony i komentarze z Radia Wolna Europa 1955–1967, zebrali Zdzisław Kudelski, Violetta Wejs-Milewska, Kraków 2013;

Historia literatury i kultury polskiej. Literatura współczesna, t. 4, red. Anna Skoczek, Warszawa 2008;

Historyk wobec źródeł. Historiografia klasyczna i nowe propozycje metodologiczne, red. Jolanta Kolbuszewska, Rafał Stobiecki, Łódź 2010;

Hłasko Marek, Piękni dwudziestoletni, Warszawa 1995;

Holzer Jerzy, Świat zdeformowany [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Zofia Stefanowska, Janusz Sławiński, Warszawa 1978;

Hostowiec Paweł [Jerzy Stempowski], Eseje dla Kassandry, Paryż 1961;

Howard Ebenezer, Garden Cities of To-morrow, Londyn 1902;

Hutcheon Linda, Historiograficzna metapowieść: parodia i intertekstualność historii [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997;

Hutnikiewicz Artur, Od czystej formy do literatury faktu. Główne teorie i programy literackie XX stulecia, wyd. 8, Warszawa 1999;

Ignatowicz-Skowrońska Jolanta, Stylizacja na styl potoczny w prozie Marka Nowakowskiego, Szczecin 2000;

Ilg Jerzy, Mój Znak. O noblistach, kabaretach, przyjaźniach, książkach, kobietach, Kraków 2009;

Informator o strukturze i obsadzie personalnej centralnego aparatu PZPR 1948–1990, oprac. Włodzimierz Janowski, Aleksander Kochański, red. Krzysztof Persak, Warszawa 2010;

Ingarden Roman, O dziele literackim. Badania z pogranicza ontologii, teorii języka i filozofii literatury, Warszawa 1988;

Iwaszkiewicz Jarosław, Dzienniki 1911–1955, oprac. Agnieszka i Robert Papiescy, wstęp Andrzej Gronczewski, Warszawa 2007

Iwaszkiewicz Jarosław, Dzienniki 1956–1963, oprac. Agnieszka i Robert Papiescy, Radosław Romaniuk, wstęp Andrzej Gronczewski, Warszawa 2010;

Iwaszkiewicz Jarosław, Listy do córek, wstęp Maria Iwaszkiewicz, Teresa Markowska, oprac. Anna i Radosław Romaniukowie, Warszawa 2009;

Jarosiński Zbigniew, Literatura lat 1945–1975, Warszawa 1996;

Jarosiński Zbigniew, Nadwiślański socrealizm, Warszawa 1999;

Jarosiński Zbigniew, Układy Marka Nowakowskiego [w:] Sporne postaci polskiej literatury współczesnej. Następne pokolenie, red. Lidia Burska, Warszawa 1995;

Jarosz Dariusz, Pasztor Maria, Afera mięsna: fakty i konteksty, Toruń 2004;

Jastrun Mieczysław, Dziennik 1955–1981, Kraków 2002;

Johnson Paul, Narodziny nowoczesności, Gdańsk 1995;

Johnson Paul, Twórcy, Warszawa 2009;

Józef Mackiewicz i krytycy. Antologia tekstów, red. Marek Zybura, Łomianki 2009;

Karasek Krzysztof, Autostrady i konie, Warszawa 2008;

Karpowicz Agnieszka, Proza życia. Mowa, pismo, literatura. (Białoszewski, Stachura, Nowakowski, Anderman, Redliński, Schubert), Warszawa 2012;

Karpowicz Tymoteusz, Sezon na ziemi [w:] Który jest. Rafał Wojaczek w oczach przyjaciół, krytyków i badaczy, red. Romuald Cudak, Maciej Melecki, Katowice 2001;

Katz-Hewetson Janina, Ludzie Marka Nowakowskiego, „Puls” 1983, nr 18;

Katz-Hewetson Janina, Marek Nowakowski, „Kultura” (Paryż) 1983, nr 3;

Katz-Hewetson Janina, O krwisty befsztyk prozy..., „Kultura” (Paryż) 1981, nr 12;

Katz-Hewetson Janina, Widziane z dołu, „Kultura” (Paryż) 1980, nr 6;

Kącki Andrzej, Refreny dawnych festiwali, „Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego” 2011, nr 3/4;

Kersten Krystyna, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Warszawa 1990;

Kijowski Andrzej, Dziennik 1970–1977, wybór i oprac. Kazimiera Kijowska, Jan Błoński, Kraków 1998;

Kisiel Marian, Zmiana. Z problemów świadomości literackiej przełomu 1955–1959 w Polsce, Katowice 1999;

Kisielewski Stefan, Dzienniki, Warszawa 1997;

Kisielewski Stefan, Pisma i felietony muzyczne, t. 2, Warszawa 2012;

Kisielewski Stefan, Wołanie na puszczy, Warszawa 1997;

Klas Wojciech, Zieliński Jan, Kościelscy. Ród, fundacja, nagroda, Kraków 2011;

Kochanowski Jerzy, Tylnymi drzwiami. „Czarny rynek” w Polsce 1944–1989, Warszawa 2010;

Kofta Krystyna, Monografia grzechów. Z dzienniczka 1978–1989, Warszawa 2006;

Kołakowska Agnieszka, Wojny kultur i inne wojny, Warszawa 2010;

Konkurs literacki „Odrodzenia” na temat „Miasteczko polskie roku 1947”, „Odrodzenie” 1947, nr 18;

Konwicki Tadeusz, Pamflet na siebie, Warszawa 1995;

Kornhauser Julian, Zagajewski Adam, Świat nie przedstawiony, Kraków 1974;

Kosiński Krzysztof, Aresztowanie Marka Nowakowskiego 7/8 marca 1984 roku, „Polska. 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2013, nr 11;

Kosiński Krzysztof, Historia pijaństwa w czasach PRL. Polityka – obyczaje – szara strefa – patologie, Warszawa 2008;

Kosiński Krzysztof, Kuchnia: przestrzeń prywatna, „Mówią Wieki” 2012, nr 11/12;

Kosiński Krzysztof, Prostytucja w PRL, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2010, nr 9;

Kosiński Krzysztof, Tekst literacki jako źródło historyczne. Na przykładzie opowiadania Marka Nowakowskiego Benek Kwiaciarz, „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały” 2011, nr 10;

Kosiński Krzysztof, Wieczory autorskie. Na przykładzie biografii Marka Nowakowskiego, mps, 2012;

Kott Jan, Droga do realizmu, „Kuźnica” 1946, nr 8;

Kott Jan, Zoil albo o powieści współczesnej, „Odrodzenie” 1947, nr 35;

Kowalczykowa Alina, Programy i spory literackie w Dwudziestoleciu, Warszawa 1978;

Kowalska Anka, Folklor tamtych lat, Warszawa 2011;

Kowzan Tadeusz, Wstęp [w:] Émile Zola, Teresa Raquin, Wrocław 1974;

Krajewski Andrzej, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL (1975–1980), Warszawa 2004;

Królak Monika, Pisarstwo Marka Nowakowskiego, mps, Łódź 2004;

Kruszyński Zbigniew, Szkice historyczne. Powieść, Kraków 2008;

Kryska Sławomir, Grochowiak we „Współczesności” [w:] Dusza czyśćcowa. Wspomnienia o Stanisławie Grochowiaku, oprac. Anna Romaniuk, Warszawa 2010;

Kula Marcin, Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010;

Kula Marcin, Naród, historia i... dużo kłopotów, Kraków 2011;

Kula Marcin, Niespodziewani przyjaciele, czyli rzecz o zwykłej ludzkiej solidarności, wstęp Jacques Le Goff, Warszawa 1995;

Kula Witold, Gusła [w:] idem, Wokół historii, Warszawa 1988;

Kulczycka-Saloni Janina, Literatura polska lat 1876–1902 a inspiracja Emila Zoli, Wrocław 1974;

Kuroń Jacek, Myśli o programie działania [w:] idem, Opozycja. Pisma polityczne 1969–1989, Warszawa 2010;

Kwiatkowski Jerzy, Dwudziestolecie międzywojenne, Warszawa 2003;

Lalak Mirosław, Niepokojąca reszta. Szkice krytyczne, Szczecin 2004;

Lasota Grzegorz, Kierunek natarcia. Recenzje – szkice – polemiki, Warszawa 1953;

Lebenstein Jan, Marek Oberlaender, „Kultura” (Paryż) 1981, nr 11;

Lem Stanisław, Mój pogląd na literaturę. Rozprawy i szkice, Warszawa 2009;

Leociak Jacek, Doświadczenia graniczne. Studia o dwudziestowiecznych formach reprezentacji, Warszawa 2009;

Libera Antoni, Polska Marka Nowakowskiego, „Tygodnik Powszechny” 1974, nr 21;

Libera Antoni, Robaczywy ścieg Marka Nowakowskiego, „Miesięcznik Literacki” 1970, nr 8;

Libera Antoni, Sprawa Marka Nowakowskiego, „Tygodnik Powszechny” 1972, nr 46;

Libera Antoni, Układ zamknięty, „Tygodnik Powszechny” 1972, nr 46;

Liliental Witold, Okruchy wspomnień [w:] www.wlochy-pod-warszawa.pl;

Liliental Witold, Polska jest dla wszystkich, dla mnie też, Kraków 2013;

Lipski Jan Józef, Dzienniki 1954–1957, Warszawa 2010;

Littell Jonathan, Łaskawe, Kraków 2008;

Lubelski Tadeusz, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009;

Lukács György, Opowiadanie czy opis [w:] Bogusław Jasiński, Lukács, Warszawa 1985;

Łastik Salomon, Świetny interes. (O prostytucji), „Nowa Kultura” 1957, nr 8;

Łebkowska Anna, Między teoriami a fikcją literacką, Kraków 2001;

Łoza Stanisław, Architekci dawnej Warszawy. Aleksander Zabierzowski, „Stolica” 1948, nr 39;

Łukasiewicz Jacek, Mitologie socrealizmu, „Odra” 1996, nr 11;

Łukasiewicz Jacek, Republika mieszańców, Wrocław 1974;

Maciejewska Irena, Zawieszeni pomiędzy, „Odra” 1978, nr 4;

Mackiewicz Józef, Kontra, Londyn 1993;

Majewski Piotr, Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w czasach socrealizmu, Warszawa 2009;

Makus Grzegorz, Rajd „Podkowy”, „Nowe Państwo” 2012, nr 6;

Malewska Hanna, Sir Tomasz More odmawia, Warszawa 2008;

Markiewicz Henryk, Główne problemy wiedzy o literaturze, Kraków 1965;

Markiewicz Henryk, Jeszcze dopowiedzenia. Rozprawy i szkice z wiedzy o literaturze, Kraków 2008;

Markiewicz Henryk, Teorie powieści za granicą. Od początków do schyłku XX wieku, Warszawa 1995;

Marzec Bartosz, Nasz człowiek w Botswanie. Opowieść o Wojciechu Albińskim, Warszawa 2012;

Maternicki Jerzy, Literatura piękna w nauczaniu historii, Warszawa 1965;

Maternicki Jerzy, Pogranicza historii. Studia i szkice, Rzeszów 2011;

Maternicki Jerzy, Majorek Czesław, Suchoński Adam, Dydaktyka historii, Warszawa 1994;

Matuszewski Ryszard, Szczecińskie dyskusje, „Kuźnica” 1949, nr 5;

Mencwel Andrzej, Nauczyciele i Przyjaciele, Warszawa 2010;

Mencwel Andrzej, Przedwiośnie czy potop. Studium postaw polskich w XX wieku, Warszawa 1997;

Mencwel Andrzej, Wyobraźnia antropologiczna. Próby i studia, Warszawa 2006;

Mencwel Andrzej, Między zapisem a wyznaniem, „Miesięcznik Literacki” 1970, nr 7;

Mentzel Zbigniew, Wokół prozy Marka Nowakowskiego, „Twórczość” 1977, nr 3;

Merta Tomasz, Nieodzowność konserwatyzmu. Pisma wybrane, Warszawa 2011;

Meyer Krzysztof, Dymitr Szostakowicz i jego czasy, Warszawa 1999;

Mętrak Krzysztof, Nowy i stary Marek Nowakowski, „Nowe Książki” 1972, nr 17;

Michnik Adam, Zagubione klimaty, „Gazeta Wyborcza” 2012, nr 151;

Międzyrzecki Artur, Hartwig Julia, Miłosz Czesław, Korespondencja, Kraków 2012;

Milewski Stanisław, Ciemne sprawy dawnych warszawiaków, Warszawa 2009;

Miłosz Czesław, Faulkner, „Odrodzenie” 1947, nr 24;

Mises Ludwig von, Ludzkie działanie, Warszawa 2007;

Mises Ludwig von, Teoria a historia. Interpretacja procesów społeczno-gospodarczych, Warszawa 2011;

Mitzner Piotr, Gabinet cieni, Warszawa 2007;

Mizerkiewicz Tomasz, Uwikłanie w biografię literacką, „Nowe Książki” 2012, nr 8;

Mokotowski Marek [Bratkowski Piotr], O twórczości Marka Nowakowskiego, „Metrum” 1987, nr 1;

Montefiore Simon Sebag, Pewnej zimowej nocy, Warszawa 2013;

Mówi Warszawa, red. Marek Kochan, Warszawa 2011;

Mrożek Sławomir, Tarn Adam, Listy 1963–1975, wstęp Erwin Axer, Sławomir Mrożek, posłowie Maria Prussak, Kraków 2009;

Mycielski Zygmunt, Dziennik 1950–1959, Warszawa 1999;

Mycielski Zygmunt, Dziennik 1960–1969, Warszawa 2001;

(Nie)ciekawa epoka. Literatura i PRL, red. Hanna Gosk, Warszawa 2008;

Nochlin Linda, Realizm, Warszawa 1974;

Nowak Stefan, O Polsce i Polakach. Prace rozproszone 1958–1989, oprac. Antoni Sułek, Warszawa 2009;

Nycz Ryszard, Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej, Kraków 2001;

Opera. Kompozytorzy – dzieła – wykonawcy, red. András Batta, Kraków 2001;

Orłoś Kazimierz, Historia „Cudownej meliny”. Cudowna melina, Warszawa 2009;

Orski Mieczysław, Etos lumpa. Szkice literackie, Wrocław 1978;

Parini Jay, Czas niezrównany. Życie Williama Faulknera, Warszawa 2006;

Pelka Anna, Teksas-land. Moda młodzieżowa w PRL, Warszawa 2007;

Petelenz-Łukasiewicz Jacek, Ten chłopiec niezwykły – po latach [w:] Dusza czyśćcowa. Wspomnienia o Stanisławie Grochowiaku, oprac. Anna Romaniuk, Warszawa 2010;

Piasecki Sergiusz, Autodenuncjacja. Teksty autobiograficzne, wywiady, wspomnienia, publicystyka, Łomianki 2013;

Pietrzak Marcin, Krytyka literacka wobec pokolenia „Współczesności”, Warszawa 2007;

Płuciennik Jarosław, Literatura, głupcze! Laboratoria nowoczesnej kultury literackiej, Kraków 2009;

Polkowski Jan, Ślady krwi, Kraków 2013;

Poprzęcka Maria, Wokół Courbeta [w:] Sztuka świata, t. 8, red. Anna Lewicka-Morawska, Warszawa 1994;

Postman Neil, Technopol. Triumf techniki nad kulturą, Warszawa 2004;

Prus Bolesław, „Obrazy wszystkiego”. O literaturze i sztuce. Wybór z Kronik, Warszawa 2006;

Przetakiewicz Zygmunt, Od ONR-u do PAX-u (wspomnienia), Warszawa 1994;

Rachunek pamięci, wstęp Michał Głowiński, oprac. Paweł Kądziela, Warszawa 2012;

Rakowski Mieczysław Franciszek, Dzienniki polityczne 1972–1975, Warszawa 2002;

Raszewski Zbigniew, Raptularz, t. 1–2, Londyn 2004;

Retzinger Suzanne M., Scheff Thomas J., Emotions and Violence. Shame and Rage in Destructive Conflicts, Universe 2002;

Rocznik statystyczny GUS, Warszawa 1965;

Rodak Paweł, Pismo, książka, lektura. Rozmowy: Le Goff, Chartier, Hébrard, Fabre, Lejeune, przedmowa Krzysztof Pomian, Warszawa 2009;

Rokicki Konrad, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011;

Rokicki Konrad, Środowiska literackie lat 50. i 60. XX w. w materiałach PZPR, ZLP, administracji państwowej i MSW. Porównanie [w:] Artyści władzy, władza artystom, red. Andrzej Chojnowski, Sebastian Ligarski, Warszawa 2010;

Rosner Krystyna, O funkcji poznawczej dzieła literackiego, Ossolineum 1970;

Sadowska Joanna, Sercem i myślą związani z Partią. Związek Młodzieży Socjalistycznej (1957–1976). Polityczne aspekty działalności, Warszawa 2010;

Sánchez-Marcos Fernando, Historyk jako tłumacz [w:] Pamięć, etyka i historia. Anglo-amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. (Antologia przekładów), red. Ewa Domańska, Poznań 2006;

Sandauer Artur, Odpowiedź na monolog, „Odrodzenie” 1945, nr 45;

Sandauer Artur, Zawile, „Odrodzenie” 1945, nr 30;

Schaff Adam, Humanizm socjalistyczny a moralność absolutna, „Odrodzenie” 1947, nr 22;

Scheff Thomas J., Emotions, the Social Bond, and Human Reality. Part/Whole Analysis, Cambridge 1997;

Scheff Thomas, Goffman Unbound! A New Paradigm for Social Science, London 2006;

Scott Joan W., Po historii? [w:] Pamięć, etyka i historia. Anglo-amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. (Antologia przekładów), red. Ewa Domańska, Poznań 2006;

Scruton Roger, Pożądanie. Filozofia moralna życia erotycznego, Kraków 2009;

Scruton Roger, Pożytki z pesymizmu i niebezpieczeństwa fałszywej nadziei, Poznań 2012;

Scruton Roger, Przewodnik po kulturze nowoczesnej dla inteligentnych, Łódź – Wrocław 2006;

Siedlecka Joanna, Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2009;

Siedlecka Joanna, Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Warszawa 2005;

Sieroń Adam, Wilk i wilkołak w kulturze (w kontekście gry RPG „Wilkołak”), „Anthropos?” 2005, nr 4/5;

Simmel Georg, Filozofia kultury. Wybór esejów, Kraków 2007;

Simmel Georg, Pisma socjologiczne, Warszawa 2008;

Sławiński Janusz, Miejsce interpretacji, Gdańsk 2006;

Słownik europejskich kierunków i grup literackich, red. Grzegorz Gazda, Warszawa 2000;

Słownik literatury polskiej XX wieku, red. Alina Brodzka, Wrocław 1992;

Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Wrocław 1998;

Smulski Jerzy, Od Szczecina do... Października. Studia o literaturze polskiej lat pięćdziesiątych, Toruń 2002;

Sobór-Świderska Anna, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa 2009;

Sokorski Włodzimierz, Ku realizmowi socjalistycznemu w muzyce, „Kuźnica” 1949, nr 36;

Sontag Susan, O fotografii, Kraków 2009;

Sontag Susan, Przeciw interpretacji i inne eseje, Kraków 2012;

Sowa Andrzej Leon, Od Drugiej do Trzeciej Rzeczypospolitej (1945–2001), Kraków 2001;

Sowiński Paweł, Zakazana książka. Uczestnicy drugiego obiegu 1977–1989, Warszawa 2011;

Spotkać „Współczesność”. Wywiady o pokoleniu „Współczesności”, eseje, poezja, oprac. Danuta Błaszak, 2006, www.miastoliteratow.com/docs/wywiady5.pdf;

Stachura Edward, Fabula rasa. Z wypowiedzi rozproszonych, red. Krzysztof Rutkowski, Warszawa 1984;

Stachura Edward, Wszystko jest poezja. Opowieść – rzeka, red. Krzysztof Rutkowski, Warszawa 1984;

Stanisławczyk Barbara, Miłosne gry Marka Hłaski, Poznań 2010;

Steichen Edward, A Life in Photography, Garden City 1963;

Stempowski Jerzy, Klimat życia i klimat literatury 1948–1967, wybór i oprac. Jerzy Timoszewicz, Warszawa 2001;

Stendhal, Czerwone i czarne, Warszawa 1963;

Stępień Marian, Między literaturą a polityką. Rozprawy i szkice z życia literackiego XX wieku, Kraków 2012;

Stępniak Klemens, Słownik tajemnych gwar przestępczych, współpraca Zbigniew Podgórzec, Londyn 1993;

Stępniewski Karol, Krąg wtajemniczonych [w:] Dusza czyśćcowa. Wspomnienia o Stanisławie Grochowiaku, oprac. Anna Romaniuk, Warszawa 2010;

Stola Dariusz, Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010;

Stryjkowski Julian, Czarna róża, Warszawa 1962;

Sulima Roch, Dokument i literatura, Warszawa 1980;

Swick Thomas, Niespokojny czas, czyli drugi dom w Polsce, Warszawa 2007;

Szarota Tomasz, Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji, Warszawa 2007;

Szarota Tomasz, Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne, wyd. 4, Warszawa 2010;

Szaszkiewicz Maciej, Tajemnice grypserki, Kraków 1997;

Szczepańska Magdalena, Miasto-Ogród jako przestrzeń zamieszkania, pracy i rekreacji – dawniej i dziś, „Studia Periegetica” 2011, nr 6;

Szczepański Jan Józef, Dziennik, t. 3: 1964–1972, Kraków 2013;

Szczepański Jan Józef, Kadencja, Warszawa 2009;

Szczypiorski Andrzej, Msza za miasto Arras, Poznań 2000;

Szpakowska Małgorzata, Dokument, „Twórczość” 1983, nr 2;

Szpakowska Małgorzata, Rozpad, „Twórczość” 1974, nr 9;

Sztompka Piotr, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Warszawa 2005;

Sztompka Piotr, Socjologia zmian społecznych, Kraków 2007;

Sztompka Piotr, Życie codzienne – temat najnowszej socjologii [w:] Socjologia codzienności, red. Piotr Sztompka, Małgorzata Bogunia-Borowska, Kraków 2008;

Szymański Leszek, O „Współczesności” po prostu, 2006, publishwithdsp.com/art/41;

Szymański Leszek, „Współczesność”, „Kultura” (Paryż) 1959, nr 7/8;

Szyszka Michał, Droga klerka. Filozofia sztuki Stefana Kisielewskiego, Kraków 2010;

Świda-Ziemba Hanna, Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Kraków 2010;

Tarkowski Jacek, Socjologia świata polityki. Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym, wstęp Edmund Wnuk-Lipiński, Warszawa 1994;

Tatarkiewicz Władysław, Droga przez estetykę, t. 2, Warszawa 1972;

Taylor David John, Orwell 1903–1950, Warszawa 2007;

Tekieli Robert, Sylwester w barze mlecznym, „Gazeta Polska Codziennie” 2012, nr 250;

The Family of Man, oprac. Edward Steichen, wstęp Carl Sandburg, New York 1955;

The Goffman Reader, oprac. Charles Lemert, Ann Branaman, Oxford 2003;

Thompson Jon, Jak czytać malarstwo współczesne. Rozwiązywanie zagadek, rozumienie i smakowanie dzieł mistrzów od Courbeta do Warhola, Kraków 2006;

To moja sprawa. Rozmowa Andrzeja Franaszka i Agnieszki Sabor z Andrzejem Bartem, „Tygodnik Powszechny” 2009, nr 34;

Topolski Jerzy, Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Zofia Stefanowska, Janusz Sławiński, Warszawa 1978;

Toporska Barbara, W obronie Orłosia, „Kultura” (Paryż) 1980, nr 9;

Turner Jonathan H., Stets Jan E., Socjologia emocji, Warszawa 2009;

Tuszyńska Agata, Singer. Pejzaże pamięci, wyd. 2, Kraków 2010;

Twardoch Szczepan, Morfina, Kraków 2012;

„Twórczość obca nam klasowo”. Aparat represji wobec środowiska literackiego 1956–1990, red. Andrzej Chojnowski, Sebastian Ligarski, współpraca Katarzyna Batorowicz-Wołowiec, wstęp Sebastian Ligarski, Warszawa 2009;

Uchman Henryk, Martyrologia mieszkańców Włoch w więzieniach i obozach koncentracyjnych 1940–1945, cz. 1–2, Warszawa 1994;

Urbankowski Bohdan, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. 1–2, Warszawa 2011;

Urbanowski Maciej, Krwawy ślad, „Uważam Rze” 2012, nr 43;

Urbanowski Maciej, Oczyszczenie. Szkice o literaturze polskiej XX wieku, Kraków 2002;

Urbanowski Maciej, Szczęście pod wulkanem. O Andrzeju Bobkowskim, Łomianki 2013;

Używki w literaturze. Od Młodej Polski do współczesności, t. 2, red. Tadeusz Linkner, Warszawa 2002;

Walicki Andrzej, Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii, Warszawa 1996;

Wasilewski Andrzej, Polski wariant. Od AK do KC, Warszawa 1992;

Wat Aleksander, Mój wiek. Pamiętnik mówiony, t. 1–2, oprac. Rafał Habielski, Kraków 2011;

Wat Aleksander, Publicystyka, oprac. Piotr Pietrych, Warszawa 2008;

Watt Ian, Narodziny powieści. Studia o Defoe’em, Richardsonie i Fieldingu, Warszawa 1973;

Watt Ian, The Rise of the Novel, posłowie W.B. Carnochan, Berkeley – Los Angeles 2001;

Wegner Jacek, Jakie przewartościowania?, „Kultura” (Paryż) 1981, nr 5;

Werner Andrzej, Polskie, arcypolskie..., Warszawa 2011;

Węgiełek Janusz, „Góra” i „Dół”, czyli o powołaniu polskiej inteligencji na przykładzie Księcia Nocy Marka Nowakowskiego, „Res Publica” 1989, nr 9/12;

White Hayden, Poetyka pisarstwa historycznego, red. Ewa Domańska, Marek Wilczyński, wyd. 2, Kraków 2010;

White Hayden, Proza historyczna, red. Ewa Domańska, Kraków 2010;

Wieczorkiewicz Bronisław, Słownik gwary warszawskiej XIX wieku, Warszawa 1966;

Wieczorkowski Aleksander Jerzy, Mój PRL, Warszawa 2007;

Wieczorkowski Aleksander Jerzy, Obsypany liryką i popiołem smutku [w:] Dusza czyśćcowa. Wspomnienia o Stanisławie Grochowiaku, oprac. Anna Romaniuk, Warszawa 2010;

Wieczory medańskie, oprac. Tadeusz Kowzan, Ossolineum 1962;

Wielopolski Wojciech, Młoda proza przełomu 1956, Warszawa 1987;

Wildstein Bronisław, Czas niedokonany, Poznań 2011;

Wilnowicz-Ćwieczkowska Kamila, Sztuka niedopowiedzeń. Malarstwo Łukasza Korolkiewicza, Warszawa 2005;

Winogrodzka Katarzyna, Gawkowski Robert, Biblioteka publiczna w kulturze warszawskich Włoch, Warszawa 2008;

Włochy pod Warszawą. Ilustrowany przewodnik informacyjny, Włochy – Warszawa 1928;

Włochy w cieniu powstańczej Warszawy, red. Wiesław Jan Wysocki, Warszawa – Pruszków 2004;

Włodarczyk Wojciech, Wokół pop-artu. Przedmiot i postać [w:] Sztuka świata, t. 10, red. Wojciech Włodarczyk, Warszawa 1996;

Wolsza Tadeusz, Więzienia stalinowskie w Polsce. System – codzienność – represje, Warszawa 2013;

Wołkow Sołomon, Szostakowicz i Stalin, Warszawa 2006;

Woroniecka Grażyna, Ervinga Goffmana socjologia spotkania [w:] Erving Goffman, Spotkania. Dwa studia z socjologii interakcji, Kraków 2010;

Wspólna obecność. Korespondencja Julii Hartwig i Artura Międzyrzeckiego z Anną i Jerzym Turowiczami, oprac. Jan Strzałka, Kraków 2012;

Wtedy. Rozmowy z Jackiem Bocheńskim, Warszawa 2011;

Wyka Kazimierz, Pogranicze powieści, Kraków 2003;

Wywiad z Leszkiem Szymańskim, założycielem grupy „Współczesność”. Rozmawia Danuta Błaszak, 2006, www.miastoliteratow.com;

Zabierowska Krystyna, Składnia utworów Marka Nowakowskiego, Katowice 1990;

Zaleski Krzysztof, Polskie chucie, „Teksty” 1974, nr 1;

Zapisywanie historii. Literaturoznawstwo i historiografia, red. Włodzimierz Bolecki, Jerzy Madejski, Warszawa 2010;

Zawadzki Roman, Mędrzec w szatach błazna i szaleńca, Warszawa 2010;

Zawieyski Jerzy, Dzienniki, t. 1: Wybór z lat 1955–1959, t. 2: Wybór z lat 1960–1969, Warszawa 2011–2012;

Zaworska Helena, Lustra Polaków. Szkice o literaturze współczesnej, Łódź 1994;

Zaworska Helena, Ten młody pisarz, „Nowe Książki” 1959, nr 4;

Zaworska Helena, Udana książka o „nieudacznikach”, „Nowe Książki” 1966, nr 3;

Zbierski Paweł, Na własny rachunek. Rzecz o Lechu Bądkowskim, Gdańsk 2004;

Zbigniew Irzyk mówi o grupie „Współczesność”. Rozmawia Danuta Błaszak, 23 X 2012, pldocs.docdat.com/docs/index-80627.html;

Zieliński Jan, Szkatułki Newerlego, Warszawa 2012;

Znaniecki Florian, Metoda socjologii, tłum. i wstęp Elżbieta Hałas, Warszawa 2009;

Znaniecki Florian, Relacje społeczne i role społeczne, tłum. i wstęp Elżbieta Hałas, Warszawa 2011;

Zola Émile, Le roman expérimental, Paris 1881;

Zola Émile, The Experimental Novel And Other Essays, Nabu Press 2010;

Związani. O Związku Literatów Polskich z Andrzejem Chojnowskim, Sebastianem Ligarskim – historykami i Joanną Siedlecką – pisarką rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2008, nr 8/9;

Zwierzchowski Piotr, Kino nowej pamięci. Obraz II wojny światowej w kinie polskim lat 60., Bydgoszcz 2013;

Żeromski Stefan, Ludzie bezdomni, posłowie Agnieszka Mocyk, Warszawa 2009;

Żółkiewski Stefan, O aktualnych dyskusjach literackich, „Nowe Drogi” 1955, nr 6.

1 W tomie Portret artysty z czasu dojrzałości znalazły się również wcześniejsze, niepublikowane opowiadania z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.

2 Tomy: Raport o stanie wojennym (I, II), Karnawał i post, Notatki z codzienności, Powidoki 1, Powidoki 2, Powidoki 3, Nekropolis 1, Nekropolis 2, Mój słownik PRL-u zostały potraktowane łącznie.

Indeks osób

Abramow-Newerly Jarosław

Adams John

Albiński Marian

Albiński Wojciech

„Aleksander”, TW

Alexis Paul

Anderman Janusz

Anders Władysław

„Andrzej”, TW

Andrzejewski Jerzy

Ankersmit Frank

Armstrong Louis

Arystoteles

Asz Szalom

Auerbach Erich

Austen Jane

Axer Erwin

Babel Izaak

Bachmann-Medick Doris

Bachtin Michaił

Baczyński Krzysztof Kamil

Balzac Honoré de

Bamczewski

Banfield Edward

Barańczak Stanisław

Bareja Stanisław

Barszczewski Adam

Bart Andrzej

„Bartek”, TW

Bartel Kazimierz

Bartel Oskar

Barthes Roland

Bartmiński Jerzy

Bartoszyński Kazimierz

Batorowicz-Wołowiec Katarzyna

Batta András

Bauman Zygmunt

Bądkowski Lech

Beethoven Ludwig van

Berent Wacław

Bereś Stanisław

Bereza Henryk

Berg Alban

Berman Jakub

Beylin Paweł

Białoszewski Miron

Bieńczyk Marek

Bieńkowski Zbigniew

Bierut Bolesław

Bikont Anna

Bismarck Klaus von

Bizet George

Blumer Herbert

Błaszak Danuta

Błażejowska Justyna

Błażyński Zbigniew

Błoński Jan

Bobkowski Andrzej

Bocheński Jacek

Bogunia-Borowska Małgorzata

Boguszewska Helena

Bolecki Włodzimierz

Bolek Zdzisław Jerzy

Borejsza Jerzy

Borowicz Józef

Borowik Włodzimierz

Borowski Kazimierz

Borowski Tadeusz

Borucki Juliusz

Boulez Pierre

Branaman Ann

Brandt Willy

Brandys Kazimierz

Bratkowski Piotr (Mokotowski Marek)

Brauchitsch Boris von

Braudel Fernand

Braun Andrzej

Breughel Peter

Brodzka Alina

Broniewski Władysław

Brycht Andrzej

Bryll Ernest

Brzoza Jan

Bucholcowie

Buczkowski Leopold

Budrowska Kamila

Budzikowski Leszek

Bugajski Leszek

Bujnicki Tadeusz

Bukowska Anna

Bułhakow Michaił

Bunin Iwan

Burek Tomasz

Burmajster Zbigniew

Burska Lidia

Buryła Sławomir

Camus Albert

Canetti Elias

Capote Truman

Carnochan W.B.

Cat-Mackiewicz Stanisław

Céard Henry

Céline Louis-Ferdinand

Celnikier Izaak

Charpentier Louise Gustave

Chatizow Kola

Chatizow Leon

Chąciński Andrzej

Chmielewska Kazimiera

Chojecki Mirosław

Chojnowski Andrzej

Chrościcki Julian

Chuchnowski Edward

Chychła Zygmunt

Chylińska Teresa

„Cień” zob. Kowalski vel Kaźmierczak Bolesław

Ciołek Zbigniew

Clarke Graham

Collini Stefan

Compagnon Antoine

Comte August

Cooper James F.

Courbet Gustave

Courthion Pierre

Cybulski Zbigniew

Czajkowski Jerzy S.

Czapliński Przemysław

Czapski Józef

Czecharowski Henryk

Czechow Antoni

Czepulis-Rastenis Ryszarda

Czerwiński Marcin

Czubryński Antoni

Czyżewski Andrzej

Dali Salvador

Darwin Karol

Dąbrowska Maria

Dąbrowski Henryk

Dąbrowski Wacław

Dąbrowski Witold

Dean James

Debussy Claude

Dedecius Karl

Delacroix Eugène

Demonpion Denis

Deszowie

Diakow Włodzimierz A.

Dickens Charles

Dikötter Frank

Długosz-Kurczabowa Krystyna

Dłuski Stanisław

Döblin Alfred

Dobosz Andrzej

Dobrzyński Władysław

Doctorow Edgar L.

„Doliwa” zob. Odyniec-Dobrowolski Henryk

Dołęga-Mostowicz Tadeusz

Domańska Ewa

Dönhoff Marion von

Doroszewski Witold

Dos Passos John

Dostaw Zdzisław

Dostojewski Fiodor

Drogosz Leszek

Drozdowski Bohdan

Dumas Aleksander

Dunin-Borkowski Jerzy

Duranty Louis Edmond

Durufle Anne

Dygasiński Adolf

Dzieduszycka Teresa

Dzierżyński Feliks

Eco Umberto

Edelman Marek

Eisler Jerzy

Eksteins Modris

Eliot George

Ellington Duke

Engle Paul

Erdman Anna

Estreicher Karol

Falkowski Jerzy

Faulkner William

Ferenc Teresa

Feuchtwanger Lion

Fiałkowski Tomasz

Ficowski Jerzy

Fieguth Rolf

Fieldorf August Emil „Nil”

Figes Orlando

Fiłosofow Dymitr

Flaszen Ludwik

Flaubert Gustave

Flis-Urbańska Krystyna

Fogg Mieczysław

Fortuński Jerzy

Foucault Michel

Frołow Iwan

Gajcy Tadeusz

Gall Stanisław

Gasiński Jan

Gaszyński Marek

Gawkowski Robert

Gazda Grzegorz

Genet Jean

Geremek Bronisław

Gershwin George

Giedroyc Jerzy

Gierek Edward

Gładkow Fiodor

Głowacki Janusz

Głowiński Michał

Goethe Johann Wolfgang

Goffman Erving

Gomułka Władysław

Gontarczyk Piotr

Gorki Maksym

Gosk Hanna

Gosławska Jadwiga

Goszczyńska Agnieszka

Gottesman Gustaw

Gradowski Marian

Greene Graham

Grochowiak Stanisław

Grochowska Magdalena

Grochowski Wojciech

Grosz Wiktor (Medres Icchak)

Grotowski Jerzy

Grupińska Anka

Grydzewski Mieczysław

Grynberg Henryk

Grześczak Marian

Guze Joanna

Habielski Rafał

Hałas Elżbieta

Hamera Jerzy

Harald Sinozęby

Haraschin Stanisław

Harasymowicz Jerzy

Hartwig Julia

Hawliczek Franciszek

Hebbel Friedrich

Hemar Marian

Hemingway Ernest

Hen Józef

Hennique Léon

Herbert Zbigniew

Herling-Grudziński Gustaw

Hertz Zygmunt

Heyward Edwin DuBose

Hłasko Marek

Hochfeld Julian

Holzer Jerzy

Homer

Horak Alojzy

Hostowiec Paweł zob. Stempowski Jerzy

Houellebecq Michel

Howard Ebenezer

Hrabal Bohumil

Hugo Wiktor

Hutcheon Linda

Huysmans Joris Karl

Ibanez Blasco

Ignatowicz-Skowrońska Jolanta

Ilg Jerzy

Ingarden Roman

Iredyński Ireneusz

Irzyk Zbigniew

Irzykowski Karol

Iwaszkiewicz Jarosław

Jan Paweł II

Jankowski Edward

Jankowski Zbigniew

Janowski Włodzimierz

Jarosiński Zbigniew

Jaruzelski Wojciech

Jastrun Mieczysław

Jatteau Jean-Pierre

Jaworski Marek

Jedlicki Jerzy

Jeleński Konstanty

„Jędrek” , TW

Johnson Paul

Jończyk Stefan

Jopek Anna Maria

Jurewicz Edward

Jurzak Jacek

Kabatc Eugeniusz

Kaczmarek Robert

Kaden-Bandrowski Juliusz

Kafka Franz

Kajtoch Jacek

Kakowski Aleksander

Kamieńska Anna

Karasek Krzysztof

Karpiński Jakub

Karpowicz Agnieszka

Karpowicz Tymoteusz

Karwizowie

Karst Roman

Katz-Hewetson Janina

Kącki Andrzej

Kern Jerzy Ludwik

Kersten Krystyna

Kieślowski Krzysztof

Kijowska Kazimiera

Kijowski Andrzej

Kisiel Ludwik

Kisiel Marian

Kisielewski Stefan

Kisielewski Wacław

Kitowska-Łysiak Małgorzata

Klas Wojciech

Kleiber Carlos

Kleiner Juliusz

Klementowski Robert

Kłoś Czesław

Kłykow Nadzia

Kobylska (Nath) Krystyna

Kochan Marek

Kochański Aleksander

Koelichen Andrzej

Koelichen Józef

Koelichenowie

Kofta Krystyna

Kolbuszewska Jolanta

Kolczyński Antoni

Koleśnik Maciej

Kolumb Krzysztof

Kołakowska Agnieszka

Kołakowski Bolesław

Komorowski Wiesław

Kondratiuk Janusz

Konwicki Tadeusz

Kopaliński Władysław

Korczak Andrzej

Kordalewski Witold

Kornacki Jerzy

Kornat Marek

Kornhauser Julian

Korolkiewicz Łukasz

Kortyka Stanisław R.

Kosiński Krzysztof

Kosowska Ewa

Kossak-Szczucka Zofia

Kostecki Franciszek

Kott Jan

Kotyński Miłosław

Kowalczyk Andrzej S.

Kowalczyk Jerzy

Kowalczyk Ryszard

Kowalczykowa Alina

Kowalska Anka

Kowalska Anna

Kowalski vel Kaźmierczak Bolesław „Cień”

Kowalski Władysław

Kowzan Halina

Kowzan Tadeusz

Krahelska Halina

Krajewski Andrzej

Krasiński Janusz

Kraszewski Józef Ignacy

Kraśko Wincenty

Kristeva Julia

Kropatsch Adam

Król Wacław

Kruczkowski Leon

Kruża Józef

Kryska Sławomir

Krzeczkowski Henryk

Krzysztoń Jerzy

Krzysztoporski Adam

Krzywda-Polkowski Franciszek

Kucharz Franek

Kudelski Zdzisław

Kukier Henryk

Kula Marcin

Kula Witold

Kulczycka-Saloni Janina

Kuncewicz Piotr

Kuncewicz Tadeusz „Podkowa”

Kurek Mieczysław

Kuroń Jacek

Kurtycz Zbigniew

Kuryluk Karol

Kurzyna Mieczysław

Kuszewski Stanisław

Kuthan Zbigniew

Kwiatkowski Jerzy

La Capra Dominick

Lam Andrzej

Lampedusa Giuseppe di

Landau Ludwik

Laski Feliks

Lasota Grzegorz

Le Goff Jacques

Lebenstein Jan

Lemert Charles

Lenart Józef

Lenartowicz Stanisław

Leoncavallo Ruggiero

Leone Sergio

Levi Primo

Lewandowska Irena

Lewandowski Jerzy

Lewicka-Morawska Anna

„Lewicki”, TW

Libera Antoni

Ligarski Sebastian

Liliental Witold

Lipiński Edward

Lipski Jan Józef

Lis Bogdan

Lis Renata

Lisowski Jerzy

Littell Jonathan

Loth Stanisław

Lubelski Tadeusz

„Ludwika” zob. Łukasiewicz Hanna

Łastik Salomon

Łaszowski Alfred

Łukasiewicz Hanna „Ludwika”

Łukasiewicz Jacek

MacArthur Douglas

Mach Wilhelm

Maciejewska Irena

Maciejewski Janusz

Mackiewicz Józef

Madejski Jerzy

Madeyska Arika

Majakowski Władimir

Majchrowski Krzysztof

Majewska Barbara

Majewski Janusz

Majewski Piotr

Majorek Czesław

Maklakiewicz Zdzisław

Makus Grzegorz

Malcharek Mirosław

Malewska Hanna

„Mały Franek” zob. Zubrzycki Franciszek

Małynicz Zofia

Mansfield Katherine

Marinetti Filippo Tommaso

Marini Marino

Markiewicz Henryk

Markowski Andrzej

Marzec Bartosz

Mascagni Pietro

Maslichowie

Maternicki Jerzy

Materska Eugenia

Matusiewicz Ryszard

„Matrat”, TW,

Matuszewski Ryszard

Mauersberger Adam

Maugham William Somerset

Maupassant Guy de

May Karol

Melville Herman

Mencwel Andrzej

Mentel Emanuel „Eman”

Meresjew Aleksy

Meyer Krzysztof

Mętrak Krzysztof

Michalski Jerzy

Michałkow Nikita

Michnik Adam

Mickiewicz Adam

Miecznik

Mieczysławska Aniela

Mieroszewski Juliusz

Mierzejewski Piotr

Mieszkowski Ireneusz

Międzyrzecka Daniela

Międzyrzecki Artur

Mikołajska Halina

Mikulski Stanisław

Milewski Stanisław

Miller Glenn

Miller Jan Nepomucen

Miłosz Czesław

Minkiewicz Janusz

Mirska Marta

Mises Ludwig von

Misz Henryk

Mitosek Zofia

Młodożeniec Jan

Moczar Mieczysław

Moczarski Kazimierz

Mokotowski Marek zob. Bratkowski Piotr

Moniuszko Stanisław

Montefiore Simon Sebag

Morcinek Gustaw

Mrożek Sławomir

Musierowicz Małgorzata

Mycielski Zygmunt

Nałkowska Zofia

Nath Kedar

Newerly Igor

Niemojowski Jerzy

„Nil” zob. Fieldorf August Emil

Nipperdey Thomas

Niżyński Wacław

Nochlin Linda

Norwid Cyprian Kamil

Nowaczyński Adolf

Nowak Stefan

Nowak-Jeziorański Jan

Nowakowska Ewa

Nowakowska Stanisława

Nowakowski Antoni

Nycz Ryszard

Oberländer Marek

Odojewski Włodzimierz

Odyniec-Dobrowolski Henryk „Doliwa”

„Olcha”, TW

Olczakówna Joanna

Oppman Artur zob. Or-Ot

Orłoś Kazimierz

Or-Ot (Oppman Artur)

Orthwein Edward

Ortwin Ostap

Orwell George

Oryszyn Zyta

Osiecka Agnieszka

Osterhammel Jürgen

Ośniałowski Marian

Paczkowski Andrzej

Parfiniewicz Józef

Pasternak Borys

Pazik

Peiper Tadeusz

Persak Krzysztof

Petelenz-Łukasiewicz Jacek

Piasecki Bohdan

Piasecki Bolesław

Piasecki Sergiusz

Pietrych Piotr

Pietrzak Marcin

Pilot Marian

Piłsudski Bronisław

Piłsudski Józef

Pinkus

Piwowarczyk Jan

Platon

Płażewski Leszek

Płuciennik Jarosław

„Podkowa” zob. Kuncewicz Tadeusz

Pol Zuzanna

Polak Barbara

Polewoj Borys

Poliakoff Siergiej

Polkowski Jan

Pomianowski Jerzy

Popiełuszko Jerzy

Poprzęcka Maria

Postman Neil

Poyatos Fernando

Prosniak Kazimierz

Proudhon Pierre-Joseph

Prus Bolesław

Prussak Maria

Przetakiewicz Zygmunt

Przyboś Julian

Przybylski Ryszard

Przyjemski Mieczysław

Puccini Giacomo

Putrament Jerzy

Rabinovitch Anna

Rachmaninow Sergiusz

Rakowski Mieczysław Franciszek

Ranke Leopold von

Raszewski Zbigniew

Rattle Simon

Redliński Edward

Reigbert Otto

Rembecki Eugeniusz

Rembek Stanisław

Rembrandt van Rijn

Restany Pierre

Retzinger Suzanne M.

Rewers Ewa

Reymont Władysław

Ricoeur Paul

Robb-Narbutt Ignacy (Rosenfarb Ignac)

Rodak Paweł

Rok Władysław

Rokicki Konrad

Rola-Żymierski Michał

Romaniuk Anna

Rossini Giacomo

Rostropowicz Mścisław

Rowecki Stefan

Różewicz Tadeusz

Rudnicki Lucjan

Rutkowski Krzysztof

Rybicki Józef

Rychłowski Marian

Rymkiewicz Jarosław Marek

Ryżow Halina

Sadowska Barbara

Sadowska Joanna

Salinger Jerome D.

Sałażyna Wanda

Sánchez-Marcos Fernando

Sandauer Artur

Sandburg Carl

Sawicka Paula

Schaeffer Bogusław

Schaff Adam

Scheff Thomas J.

Schlaeger Jürgen

Schmidt Helmut

Schubert Ryszard

Scott Joan W.

Scott Walter

Scruton Roger

Shaw George Bernard

Shenker Alexander

Siciński Andrzej

Siedlecka Joanna

Siemiątkowski Łukasz „Tata Tasiemka”

Sienkiewicz Henryk

Sieradzka de Ruig Wanda

Sieroń Adam

Sierow Iwan

Siewierski Jerzy

Sigalin Józef

Simmel Georg

Singer Isaac Bashevis

Skoczek Anna

Skolimowski Jerzy

Skowronek Jerzy

Skrzynecki Piotr

Skwarnicki Marek

Sławiński Janusz

Słojewski Jan Zbigniew

Słomka Stefan

Słonimski Antoni

Smulski Jerzy

Sobór-Świderska Anna

Sokołowski Andrzej

Sokorski Włodzimierz

Solnica Ida

Solnica Zygmunt

Sołżenicyn Aleksander

Sontag Susan

Sowiński Paweł

Spencer Herbert

Spokojski-Froncewicz Stanisław

Stachura Edward

Staemmler Klaus

Stahlowie

Stajuda Jerzy

Stalin Józef

„Stanisław”, TW

Stanisławczyk Barbara

Starewicz Artur

Starowieyska-Morstinowa Zofia

Stefaniuk Zenon

Stefanowska Zofia

Stefański Lech Emfazy

Stefczyk Władysław Jan zob. Kopaliński Władysław

Steichen Edward

Steinbeck John

Stempowski Jerzy

Stendhal

Stern Anatol

Stets Jan E.

Stępień Marian

Stępiński Józef

Stępniak Klemens

Stępniewski Karol

Stobiecki Rafał

Stochaj Stefan

Stola Dariusz

Stomma Stanisław

Strumff Tadeusz

Stryjkowski Julian

Strzałka Jan

Strzelecki Jan

Styron William

Suchoński Adam

Swick Thomas

Szałamow Warłam

Szapałas Romuald

Szapocznikow Alina

Szarota Tomasz

Szczawiński Józef

Szczepańska Magdalena

Szczepański Jan Józef

Szczęsna Joanna

Szczęsny Bogusław

Szczypiorski Andrzej

Szekspir William

Szmidt Andrzej

Szostakowicz Dymitr

Szpakowska Małgorzata

Szpotański Janusz

Sztompka Piotr

Szumańska Ewa

Szymański Leszek

Szyszka Michał

Ścibor-Rylski Aleksander

Śliwonik Roman

Śnigurowicz Stefan A.

Śpitalniak Marian

Świda-Ziemba Hanna

Taborski Bolesław

Taine Hippolyte

Tarkowska Elżbieta

Tarkowski Jacek

Tarn Adam

„Tata Tasiemka” zob. Siemiątkowski Łukasz

Tatarkiewicz Władysław

Taylor David John

Tejchma Józef

Temirkanow Jurij

Terlecki Tymon

Terlecki Władysław Lech

Timoszewicz Jerzy

Tołstoj Lew

Tomaszewski Marek

Topolski Jerzy

Toporska Barbara

Toruńczyk Barbara

Toulouse-Lautrec Henri de

Treugutt Stefan

Tulp Nicolaes

Turgieniew Iwan

Turner Jonathan H.

Turowicz Jerzy

Turowicz Maria

Tuszyńska Agata

Tuwim Julian

Twain Mark

Twardoch Szczepan

Uchman Henryk

Updike John

Urbankowski Bohdan

Urbanowski Maciej

Utrillo Maurice

Virion Tadeusz de

Vivaldi Antonio

Wagner Ryszard

Wajda Andrzej

Wajzner Marek

Walendowski Tadeusz

Walicki Andrzej

Walkowski Zygmunt

Wankracowa Alicja

Wańkowicz Melchior

Wasilewski Andrzej

Wasita Ryszard

Wat Aleksander

Watt Ian

Wawrzyniak Joanna

Wawrzyniak Tadeusz

Ważyk Adam

Weber Carl Maria von

Weber Max

Wegner Jacek

Weintraub Wiktor

Wejs-Milewska Violetta

Werner Andrzej

White Hayden

Wicha Władysław

Widłakowie

„Wiech” zob. Wiechecki Stefan

Wiechecki Stefan „Wiech”

Wieczorkowski Aleksander Jerzy

Wieniawa-Długoszowski Bolesław

Wierzbicki Piotr

Wiesenberg Włodzimierz

Wilczyński Marek

Wildstein Bronisław

Wilk Jacek

Wilnowicz-Ćwieczkowska Kamila

Wissenberg Ulrich

Wiśniewski Bernard

Wiśniewski Wojciech

Włoch Jan

Włodarczyk Wojciech

Wnuk-Lipiński Edmund

Wojciechowski Grzegorz

Wojciechowski Krzysztof

Wojdowski Bogdan

Wolski Franciszek

Wołkow Sołomon

Woroniecka Grażyna

Woroszylski Wiktor

Woźnicki Zygmunt

Wróblewski Andrzej

Wyka Kazimierz

Wysocka Hanna

Wysocka Lidia

Wysocki Czesław

Wysocki Hieronim

Wysocki Wiesław Jan

Zabarnik-Nowakowska Jolanta

Zabierowska Krystyna

Zaczyński Marian

Zagajewski Adam

Zakrzewski Marek

Zaleski Krzysztof

Zalewski Witold

Zalewski Zbigniew

Zanussi Krzysztof

Zaorski Tadeusz

Zaremba Marcin

Zarębski Jerzy

Zawieyski Jerzy

Zaworska Helena

Zbierski Paweł

Zdankiewicz Feliks

Zieja Jan

Zieliński Jan

Zimmerer Katarzyna

Zimmerer Ludwik

Ziomek Jerzy

Znaniecki Florian

Zola Émile

Zonn Włodzimierz

Zubrzycki Franciszek „Mały Franek”

Zweig Arnold

Zweig Stefan

Zwierzchowski Piotr

Żabicki Zbigniew

Żeleński (Boy) Tadeusz

Żeromski Stefan

Żółkiewski Stefan