Lionginas Baliukevičius

Dziennik partyzanta „Dzūkasa”
23 czerwca 1948 – 6 czerwca 1949

Tytuł oryginału Partizano Dzūko dienoraštis 1948 m. birželio 23 d.–1949 m. birželio 6 d.

Redaktor naukowy dr hab. Piotr Niwiński

Redakcja Margarita Chilińska, Cyprian Wilanowski

Korekta Wojciech Kujawa, Cyprian Wilanowski

Indeks Cyprian Wilanowski

Redakcja techniczna Andrzej Broniak, Anna Zakrzewska

Na okładce Lionginas Baliukevičius „Dzūkas” Fotografie ze zbiorów Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy

Skład i łamanie Wojciech Czaplicki

Druk i oprawa Drukarnia Legra Sp. z o.o. ul. Albatrosów 10c, 30-716 Kraków

© Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras, 2008 © Copyright for the Polish Translation by Ona Vaičiulytė-Romančuk
© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2012

Seria „Relacje i wspomnienia”: Tom 18

ISBN epub: 978-83-8229-723-2

ISBN mobi:978-83-8229-724-9

Zapraszamy:
www.ipn.gov.pl
www.ksiegarniaipn.pl

Wstęp

Pamiętnik, który trafia do rąk polskiego czytelnika, jest kolejnym spośród opublikowanych już wspomnień żołnierzy podziemia niepodległościowego. Wśród nich wymienić można bodaj najciekawsze: wydany w 2004 roku pamiętnik Zdzisława Brońskiego ps. „Uskok”1 czy wydane w 2008 roku pamiętniki Edmunda Taraszkiewicza ps. „Żelazny”2. Jednak w Polsce do dziś nie pojawiły się wspomnienia żołnierza jednego z najsilniejszych i najaktywniejszych ruchów oporu wobec władzy komunistycznej, jaki działał po II wojnie światowej – antysowieckiego podziemia litewskiego.

Także literatura na ten temat jest dość uboga. W języku polskim polecić można zaledwie kilka tekstów. Takimi największymi kompendiami są Opór wobec systemów totalitarnych na Wileńszczyźnie w okresie II wojny światowej i Polskie podziemie niepodległościowe na tle konspiracji antykomunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1944–19563. Zarówno w językach polskim, jak i litewskim ukazała się pozycja Stosunki polsko-litewskie na przestrzeni wieków. Pamięć historyczna4. Wymienić można także literaturę litewską5 i w języku angielskim6. Ale wszystkie one nie obejmują szczegółowo poruszanej problematyki.

Działająca tuż za granicą obecnej Polski, częściowo na terenach przedwojennej Rzeczypospolitej, partyzantka była wielkim ruchem opartym na szerokim poparciu miejscowej ludności. Jej działalność bardzo mocno utrwaliła się w pamięci tamtejszego społeczeństwa. Pozwoliła na podtrzymanie ducha narodowego w czasach, kiedy brutalna sowietyzacja idąca w parze z rusyfikacją miała doprowadzić do zaniku litewskości.

Wydanie pamiętnika „Dzūkasa” w Polsce ma nie tylko przybliżyć polskiemu czytelnikowi fragment dziejów sąsiedniego państwa, lecz także ukazać, jak zbliżone były nasze losy. Kiedy czyta się ten pamiętnik, trudno czasami odróżnić go od fragmentów wspomnień polskich partyzantów. Podobny sposób myślenia, poświęcenie dla ojczyzny, uczciwość i godność były cechami charakterystycznymi zarówno dla litewskich, jak i polskich Żołnierzy Wyklętych. Ta zbieżność jest tak wielka, że czasami zapomina się o dzielących nas różnicach, o innym spojrzeniu na niektóre karty historii. A były one, w szczególności w czasach tuż przed powstaniem pamiętnika, bardzo trudne.

Losy Litwy podczas II wojny światowej były wyjątkowo skomplikowane. Z jednej strony Republika Litewska zwiększyła terytorium swojego państwa, z drugiej poniosła znaczne straty wśród ludności. Chociaż walczyła w czasie wojny u boku III Rzeszy, stała się jednocześnie jednym z symboli walki z totalitaryzmem. Po utracie niepodległości w 1940 roku Litwa została poddana olbrzymim represjom, przetrwała jednak, a ogłaszając niepodległość w marcu 1990 roku – jako jedna z pierwszych republik sowieckich – przyczyniła się do rozpadu ZSRS.

Początek wojny paradoksalnie był dla Litwy pozytywny. W wyniku umowy litewsko-sowieckiej Litwa przejęła Wilno z częścią Wileńszczyzny. Dla Litwinów było to ważne wydarzenie, pozwalające wcielić do swojego państwa historyczną stolicę. Jednak w efekcie zmuszeni zostali zrzec się części suwerenności. Na terytorium Litwy powstały sowieckie bazy wojskowe, co było pretekstem do całkowitego zajęcia kraju przez ZSRS w czerwcu 1940 roku. Korzystając z zainteresowania świata wydarzeniami we Francji, jej kapitulacją przed III Rzeszą, Sowieci zajęli w tym okresie wszystkie trzy kraje nadbałtyckie i natychmiast zaczęli wprowadzać tam system terroru. Jego ukoronowaniem była wielka deportacja rozpoczęta 14 czerwca 1941 roku. Dopiero wybuch wojny sowiecko-niemieckiej przerwał wysiedlenia.

Opanowanie terytorium Litwy przez wojska III Rzeszy nie przyniosło ogłoszenia spodziewanej niepodległości lub choćby autonomii. Ziemie te stały się częścią niemieckiej okupacji. Jednak to właśnie ona dawała Litwinom stosunkowo duży zakres wolności i pewne nadzieje na jakąś formę państwowości. Powstały litewskie bataliony policyjne, funkcjonowała służba bezpieczeństwa – Saugumo Policija, także administracja obsadzona została przez Litwinów. Wszystko to znajdowało się pod ścisłą kontrolą niemiecką.

W efekcie w czasie hitlerowskiej okupacji Litwy na jej terytorium nie powstał litewski zbrojny ruch oporu, a opór cywilny ograniczał się do nielicznych organizacji politycznych, z których największą była Lietuvos Laisvės Armija – LLA (Litewska Armia Wolności). Jedynymi siłami walczącymi zbrojnie z okupantem była Armia Krajowa działająca także na terenach przyłączonych do Litwy w 1939 roku (część Wileńszczyzny) oraz sowiecka partyzantka. Stosunki Litwinów z obydwoma formacjami były wrogie. Działalność polskiego podziemia groziła utratą przez Litwę Wilna, a sowieckiego kojarzona była z poprzednią okupacją. Wprowadzony wtedy terror, powszechna rusyfikacja i bolszewizacja spowodowały powstanie zdecydowanie antysowieckich postaw w litewskim społeczeństwie.

Realia przegrywanej wojny zmusiły w końcu Niemców do częściowego uznania żądań litewskich. Wyrazili zgodę na formowanie litewskich oddziałów zbrojnych u swego boku, które miały zostać skierowane do walk przeciwpartyzanckich i ze zbliżającą się Armią Czerwoną. W lutym 1944 roku gen. Povilas Plechavičius (szef sztabu armii litewskiej – emerytowany od 1929 roku) wezwał do wstępowania w szeregi formacji Lietuvos Vietinė Rinktinė – LVR (Litewski Korpus Terytorialny, w nomenklaturze niemieckiej – Litauische Polizeibataillone). Powstałe bataliony, uzbrojone i wyposażone przez armię niemiecką, w założeniach litewskiego społeczeństwa miały się stać podstawą odbudowywanej armii litewskiej.

W kwietniu 1944 roku jednostki LVR rozpoczęły swoją działalność przeciwpartyzancką, wkraczając na Wileńszczyznę i rozpoczynając walki z oddziałami Armii Krajowej. Jednak po kilku przegranych potyczkach i bitwach Niemcy postanowili podporządkować sobie bezpośrednio LVR i zlikwidowali jej dotychczasową autonomię. Wobec sprzeciwu Litwinów jednostki litewskie zostały rozwiązane, a żołnierze i oficerowie przymusowo wcieleni do służb pomocniczych przy armii niemieckiej. Kilkuset żołnierzy rozstrzelano, a wielu aresztowano i osadzono w obozie koncentracyjnym Stutthof. Niemniej spore grupy żołnierzy i oficerów LVR zbiegło z bronią, tworząc podstawę przyszłej partyzantki.

Realna groźba ponownego wkroczenia Sowietów na terytorium Litwy spowodowała wśród elit społeczeństwa podjęcie decyzji o zmianie dotychczasowej taktyki. Teraz priorytetem miała stać się powszechna walka zbrojna z wkraczającym okupantem. Powszechnie łudzono się, że podjęcie tej walki skłoni kraje zachodnie do przeciwstawienia się ponownej aneksji Litwy przez ZSRS.

Latem 1944 roku największa organizacja niepodległościowa LLA uznała, że tylko walka zbrojna będzie sprzyjała umiędzynarodowieniu problemu litewskiego. Jedynie wtedy sprawa litewska zostanie poruszona w rozmowach między przywódcami ZSRS, Wielkiej Brytanii i USA. Ponownie postanowiono więc stworzyć siły zbrojne. Na bazie nowych ochotników oraz części członków formacji policyjnych powstał Tėvynės Apsaugos Rinktinė (Korpus Obrony Ojczyzny) składający się z dwóch pułków piechoty pod niemiecką komendą. Został on jednak rozbity w rejonie miejscowości Możejki w walkach z Armią Czerwoną. Ocaleli żołnierze albo wycofali się z armią niemiecką, albo zasilili tworzące się oddziały partyzanckie.

Wkroczenie Armii Czerwonej na teren Litwy zapoczątkowało okres terroru. Rozpoczęły się przymusowa mobilizacja Litwinów do wojska oraz represje wobec ludności cywilnej. Stały się one kolejnym bodźcem do spontanicznego tworzenia się oddziałów partyzanckich. Formowali je zarówno ludzie działający na rzecz niepodległości Litwy podczas okupacji niemieckiej (w tym wspomniani wyżej członkowie batalionów policyjnych i LVR), jak i osoby dotąd niezaangażowane.

W pierwszym okresie walk partyzanckich najaktywniejszym organizatorem oporu antyradzieckiego była LLA, zrzeszająca latem 1944 roku około dziesięciu tysięcy osób, w tym część w oddziałach partyzanckich (zwanych popularnie „jastrzębiami”). Terytorialnie LLA dzieliła się na cztery okręgi: Wilno, Kowno, Poniewież i Szawle. Komendantem głównym organizacji mianowany został jeden z jej założycieli Kazys Veverskis ps. „Senis”. Po jego śmierci pod koniec 1944 roku faktyczną władzę przejął ppor. Adolfas Eidimtas ps. „Papunis”. Organizacja została w zasadzie rozbita w 1945 roku, a jej pozostałości włączyły się do ogólnolitewskiego ruchu partyzanckiego.

W tym samym okresie wiele oddziałów partyzanckich formowało się spontanicznie, bez łączenia się z większymi politycznymi organizacjami podziemia. Jesienią 1944 roku powstał oddział partyzancki „Tigras”, który przerodził się do 1945 roku w zgrupowanie o tej samej nazwie, a następnie stał się podstawą do powstania partyzanckiego Okręgu7 (Apygarda) „Vytautas” z majorem Jonasem Kimštasem ps. „Žalgiris” na czele.

W powiecie wiłkomierskim działalność partyzancką podjęło co najmniej 1000 osób działających w trzydziestu pięciu oddziałach. Na ich bazie powstał Okręg „Didžioji Kova”.

Na litewskiej Suwalszczyźnie (dochodzącej do Kowna) w styczniu 1945 roku utworzono zgrupowanie „Geležinis Vilkas”, które już latem tego roku stało się podstawą Okręgu „Tauras”. Na Litwie południowej wiosną 1946 roku poszczególne oddziały połączyły się i strukturalnie utworzyły Okręg „Dainava”. Podobnie powstały też inne okręgi partyzanckie: „Algimantas”, „Vytis”, „Prysikelimas”, „Kęstutis” i „Žemaitis”. Razem Litwa podzielona została na dziewięć okręgów początkowo niemających ze sobą bliższych kontaktów.

Okręgi te dzieliły się na obwody, a te z kolei na rejony. Oddziały partyzanckie starały się zachować nazwy wojskowe: kompanie, plutony i drużyny. W tekście polskim zmieniono jednak te nazewnictwo na bardziej adekwatne do realiów i jednocześnie przystające do polskiej nomenklatury. Najwyższym stopniem formacji bojowej jest więc zgrupowanie, które dzieli się na oddziały, a te z kolei na patrole.

W latach 1946–1948 okręgi połączono w trzy obszary: Pietų Lietuvos (Nemuno) Sritis – Litwy Południowej (Niemeńskiej), Rytų Lietuvos (Karaliaus Mindaugo) Sritis – Litwy Wschodniej (króla Mendoga) i Vakarų Lietuvos (Jūros) Sritis – Litwy Zachodniej (Morskiej). Tak pomału formowała się wojskowo-terytorialna struktura ruchu oporu, którą partyzanci próbowali utrzymać za wszelką cenę. Poniżej przedstawiam opracowany przez historyków litewskich schemat terytorialny litewskiego podziemia:

I. OBSZAR LITWY POŁUDNIOWEJ (NIEMEŃSKIEJ)

Okręg „Dainava”:

Obwód „Dzūkija”

Obwód „Kazimieraitis” („Merkys”)

Obwód „Šarūnas”

Okręg „Tauras”:

Obwód „Vytautas”

Obwód „Žalgiris”

Obwód „Geležinis Vilkas”

II. OBSZAR LITWY ZACHODNIEJ (MORSKIEJ)

Okręg „Kęstutis”:

Obwód „Butigeida”

Obwód „Birutė”

Obwód „Vaidotas”

Okręg „Prisikėlimo”:

Obwód „Lietuvos žalioji”

Obwód „Maironis”

Obwód „Kunigaikštis Žvelgaitis”

Okręg „Žemaičiai”:

Obwód „Alka” (do 1949 roku)

Obwód „Kardas”

Obwód „Šatrija”

Obwód „Vytenis”

III. OBSZAR LITWY WSCHODNIEJ (KRÓLA MENDOGA)

Okręg „Algimantas”:

Obwód „Kunigaikštis Margis”

Obwód „Šarūnas”

Obwód „Žalioji”

Okręg „Didžioji Kova”:

Obwód „A”

Obwód „B”

Okręg „Vytis”:

Obwód „Briedis”

Obwód „Krištaponis”

Vytauto apygarda:

Obwód „Lokys”

Obwód „Liūtas”

Obwód „Tigro”

W podziemiu organizowały się również niewielkie ugrupowania polityczne, które stawiały sobie za cel skoordynowanie całości partyzantki i nadanie jej jednolitego programu. Od września 1945 roku istniał w Niemczech Vyriausiasis Lietuvos Išlaisvinimo Komitetas – VLIK (Najwyższy Komitet Wyzwolenia Litwy), predestynujący do roli litewskiego przedstawicielstwa na Zachodzie. Jego wpływ na działalność w kraju był jednak minimalny.

Faktycznie ruch partyzancki, szczególnie w tym pierwszym okresie, był ruchem spontanicznym. Licznym, szacuje się bowiem łączną liczbę osób, które w tym czasie walczyły w partyzantce, na trzydzieści tysięcy, a liczbę osób wspomagających określa się na około siedemdziesiąt tysięcy.

Jednak ta spontaniczność powoli nabierała ram współpracy. Piętnastego stycznia 1947 roku Obszar Litwy Południowej zorganizował zjazd dowódców okręgowych, który uchwalił program polityczny ruchu oporu (jego głównym celem miała być budowa demokratycznej Litwy) i wybrał kierownictwo Bendro Demokratinio Pasipriešinimo Sąjūdis – BDPS (Ruch Wspólnego Oporu Demokratycznego). Na czele stanął Antanas Baltušis „Žvejys”. BDPS miał strukturę wojskową, a jego zadaniem była koordynacja rozproszonego ruchu partyzanckiego. Organizacja przygotowywała się także do pełnienia funkcji politycznych. Przedstawiciele BDPS przedarli się na Zachód z materiałami przybliżającymi sytuację na Litwie w celu pozyskania pomocy zarówno politycznej, jak i militarnej.

Paradoksalnie, wspólne dowództwo wojskowe całego podziemia udało się utworzyć dopiero po pięciu latach walki, kiedy siła oporu zaczęła już słabnąć. Od 2 do 22 lutego 1949 roku, na zjeździe wszystkich dowódców partyzantów, ogłoszono utworzenie jednolitej organizacji Lietuvos Laisvės Kovos Sąjūdis – LLKS (Ruch Walki o Wolność Litwy), na której czele stanął gen. Jonas Žemaitis ps. „Vytautas”. Szesnastego lutego 1949 roku rada LLKS zatwierdziła polityczną deklarację, głoszącą, że najwyższą prawomocną władzą na Litwie jest dowództwo partyzantów, a celem ich walki jest odtworzenie niepodległej demokratycznej Republiki Litewskiej. Ta deklaracja stanowi aktualnie część litewskiego systemu prawnego łączącego Litwę przedwojenną z obecną.

Elementem łączącym poszczególnych partyzantów, oprócz wspólnego celu – wyzwolenia Litwy, jest bez wątpienia nawiązywanie do wzorów przedwojennej armii litewskiej. Utworzone sztaby obszarów, okręgów i obwodów miały zhierarchizowaną strukturę. Obok komendanta danej formacji istniała funkcja szefa sztabu oraz szefów poszczególnych wydziałów (organizacyjnego, mobilizacyjnego, wywiadowczego, propagandowego itp.).

Partyzanci starali się nosić w miarę możliwości mundury albo litewskie, albo przerabiane na wzór litewski. Wprowadzono system odznaczeń i awansów, a wstępujący do oddziałów składali przysięgę i musieli zaakceptować regulamin oddziału. Bezwarunkowo wymagano przestrzegania dyscypliny wojskowej i ustalonych norm postępowania. W niektórych okręgach partyzanci mogli uczestniczyć w kursach przysposobienia wojskowego, po których przyznawano lub podnoszono stopnie wojskowe.

Także forma walki, szczególnie w pierwszym okresie, była wzorowana na działaniach regularnych. Partyzanci podejmowali boje spotkaniowe z oddziałami sowieckimi, atakowali posterunki milicyjne i więzienia, zajmowali całe miasteczka. Prowadzili również szeroką działalność propagandową, tłumacząc ludności cywilnej swoje cele polityczne. Planowano, przy przekonaniu o rychłym nadejściu pomocy zachodniej, organizację ogólnokrajowego powstania. Tworzono więc magazyny broni, szkolono członków sieci terenowej. Budowano duże obozy partyzanckie, otaczając je siecią umocnień polowych.

W czasie wyborów do Rady Najwyższej ZSRS przeprowadzono liczne akcje propagandowe. Oddziały niszczyły lokale wyborcze, utrudniały łączność i nakłaniały ludność do bojkotu wyborów – także środkami przymusu bezpośredniego.

Z czasem, po 1945 roku, ta taktyka, przynosząca duże straty (zginęło do dziesięciu tysięcy partyzantów), została zaniechana na rzecz niewielkich potyczek, zasadzek i akcji porządkowych. Akcje te wymierzone były przede wszystkim w komunistycznych agitatorów, agentów sowieckich służb specjalnych, członków tzw. istriebitielnych batalionów8 i żołnierzy sowieckich traktowanych jako okupanci.

Działano w kilkunasto-, kilkudziesięcioosobowych oddziałach, zazwyczaj mających swoje oparcie w specjalnie budowanych i dobrze zamaskowanych bunkrach. Starano się unikać większych strat w ludziach, organizując ataki i likwidując starannie wytypowane wcześniej osoby. Kontynuowano również działalność propagandową, kolportując podziemne wydawnictwa. Było to o tyle ważne, że ludność była już zmęczona ciągłą walką.

W trzeciej fazie istnienia ruchu oporu, po 1948 roku, sytuacja partyzantów stała się jeszcze trudniejsza. Władze sowieckie bowiem poprzez masowe deportacje i proces kolektywizacji rolnictwa zniszczyły pierwotną bazę partyzantki wśród ludności cywilnej. W latach 1944–1953 deportowano ponad sto piętnaście tysięcy Litwinów, a około stu czterdziestu tysięcy zesłano do łagrów i więzień. Stosowana zasada odpowiedzialności zbiorowej wobec partyzantów i ich rodzin była także elementem demotywującym bojowników do dalszej walki. Napływ ochotników znacząco się zmniejszył. Liczba pozostających w terenie z bronią w ręku stopniała do kilkuset osób.

Działalność de facto ograniczała się już tylko do pojedynczych akcji porządkowych, samoobrony, podtrzymywania ducha oporu wśród ludności cywilnej poprzez propagandę oraz utrwalania litewskich tradycji kulturalnych. W tym jednak okresie doszło do pełnego scentralizowania pozostałości ruchu partyzanckiego. Ten ostatni zryw w 1949 roku, zapoczątkowany powstaniem LLKS, zakończył się w 1953 roku. Ogłoszona przez władze sowieckie amnestia pozwoliła wielu partyzantom na złożenie broni.

Główną siłą walczącą z partyzantką litewską były wojska wewnętrzne NKWD. W pierwszych latach prowadziły one przede wszystkim wielkie operacje antypartyzanckie, dążąc do likwidacji jak największej liczby oddziałów w otwartych starciach. Wojska te przeprowadzały również pacyfikacje terenu, zatrzymując wszystkie osoby podejrzewane o kontakty z podziemiem. Z czasem ich udział nieco się zmarginalizował: oddziały NKWD stały się tylko elementem wielkiej machiny stworzonej do walki z partyzantami.

Później technika działań przeciwpartyzanckich uległa zmianie. Zaprzestano przeprowadzania olbrzymich obław, mających na celu wykrycie oddziałów partyzanckich. Coraz lepsza ich konspiracja wymusiła na Sowietach zastosowanie na szeroką skalę agentury i prowokacji. Działające oddziały prowokacyjne, tzw. szturmowcy udający partyzantów, po nawiązaniu kontaktu z faktycznymi bojownikami podstępnie ich mordowały. Koordynacją tych działań zajmował się mjr Aleksiej Sokołow. Podobne zadania mieli coraz liczniej umieszczani w oddziałach agenci.

Do walki z partyzantami rzucono przede wszystkim siły 4. Dywizji NKWD dowodzonej przez gen. Pawła Wiatrowa. Wspomagały ją jednostki Armii Czerwonej, stacjonujące na Litwie, oraz milicja. Stworzono także w 1944 roku tzw. istriebitielnyje bataliony – oddziały niszczycielskie liczące do ośmiu tysięcy ludzi. Były to formacje lokalnej samoobrony składające się z miejscowych zwolenników władzy komunistycznej.

Wydawać by się mogło, że walka z tak potężnym przeciwnikiem była ograniczona. Jednak tylko w latach 1945–1949 (dla tego okresu przeprowadzono na Litwie szczegółową kwerendę) partyzanci przeprowadzili blisko siedem tysięcy akcji wobec okupantów. W walkach wzięło udział blisko trzydzieści tysięcy osób przeciw znacznie silniejszemu przeciwnikowi. A walka nie skończyła się w 1953 roku. Warto bowiem pamiętać, że pojedyncze oddziały działały jeszcze w latach sześćdziesiątych, a ostatni litewski partyzant zginął w 1965 roku.

Osobną kartę w ruchu partyzanckim zajmował Lionginas Baliukevičius ps. „Dzūkas”, jeden z najwybitniejszych żołnierzy podziemia. Nie tylko pozostały po nim pamiętnik czyni go znanym. Jego działalność bowiem była bardzo szeroka. Można go nazwać wręcz jednym z filarów litewskiej partyzantki.

Urodził się 1 stycznia 1925 roku w Olicie w Republice Litewskiej. Tam bowiem przeprowadzili się jego rodzice pochodzący z Wileńszczyzny – po ostatecznym wytyczeniu granicy polsko-litewskiej w 1923 roku9. Wychowywany był w duchu patriotyzmu litewskiego. Uczestniczył w ruchu skautowym, a także w ruchu Lietuvos Šaulių Sąjunga (Związek Strzelców Litewskich), paramilitarnej organizacji wychowującej młodzież w duchu nacjonalizmu i patriotyzmu. Rodzice zapewnili jemu i jego młodszemu bratu Kostasowi spokojny byt (byli właścicielami zakładu meblowego) i wykształcenie. Uczęszczał w Olicie do szkoły średniej. Przełom nastąpił w 1940 roku po zajęciu Litwy przez Związek Sowiecki. Zakład rodziców został znacjonalizowany, a rodzinę Baliukevičiusów poddano represjom.

Kolejny przełom miał miejsce w 1941 roku po zajęciu Litwy przez III Rzeszę. Co prawda Niemcy nie pozwolili na utworzenie niepodległego państwa litewskiego, ale przyznali Litwinom znaczną autonomię. Pozwoliło to Lionginasowi na ukończenie szkoły średniej i rozpoczęcie w 1943 roku studiów na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. Naukę jednak przerwał w lutym 1944 roku.

Razem z tysiącami innych ochotników zgłosił się do powołanych przy boku armii niemieckiej jednostek litewskich pod nazwą Litauische Polizeibataillone (Lietuvos Vietinė Rinktinė), dowodzonych przez gen. Povilasa Plechavičiusa, i był ich żołnierzem do maja 1944 roku, czyli do czasu ich rozwiązania przez Niemców po wielu klęskach poniesionych z rąk Armii Krajowej, m.in. pod Graużyszkami, Murowaną Oszmianką i Tołminowem. Gdy w lipcu 1944 roku na teren Litwy weszły jednostki Armii Czerwonej, Litwini ponownie masowo zgłosili się do obrony ojczyzny, kierując się do tzw. Tėvynės Apsaugos Rinktinė (Korpus Obrony Ojczyzny), tworzonego na Żmudzi. Jednak władze niemieckie część ochotników odesłały na głębokie tyły i wykorzystywały ich do służby pomocniczej. W ten sposób Baliukevičius skierowany został do służby wartowniczej na lotniskach na terytorium okupowanej Czechosłowacji10. Tam zastał go koniec wojny. Wraz z innymi ochotnikami starał się dotrzeć do strefy okupowanej przez Amerykanów, ale 15 maja 1945 roku został wzięty do niewoli przez Sowietów.

Razem z innymi jeńcami został skierowany do obozu jenieckiego, a następnie do prac przymusowych w kopalni węgla w Donbasie. Pod koniec lata 1946 roku zbiegł z niewoli i przedarł się na Litwę. Tutaj, nie mogąc jako zbieg z sowieckich łagrów rozpocząć normalnego życia, próbował przedostać się na Zachód. Wobec niemożności wyjazdu wszedł w skład podziemia antysowieckiego, przyjmując pseudonim „Dzūkas”. Nawiązał kontakt z lokalnym oddziałem partyzanckim, który jesienią został podporządkowany zgrupowaniu „Geležinis Vilkas” dowodzonemu przez Vaclovasa Voverisa ps. „Žaibas” („Błyskawica”). Oddział ten wchodził w skład Obwodu „Dzūkija” Okręgu „Dainava”.

Początkowo walczący jako szeregowy partyzant (brał udział w kilkunastu bitwach i potyczkach) szybko zwrócił na siebie uwagę zdolnościami organizacyjnymi i talentem literackim. Otrzymał więc na początku lutego 1947 roku zadanie stworzenia komórki propagandowej przy komendzie zgrupowania „Geležinis Vilkas”. Mianowano go też szefem sztabu tego zgrupowania.

W sierpniu 1947 roku Baliukevičius został redaktorem naczelnym gazety „Laisvės varpas” („Dzwon wolności”), będąc jednocześnie adiutantem komendanta Okręgu „Dainava” Adolfasa Ramanauskasa ps. „Vanagas” („Jastrząb”). Oprócz cyklicznego wydawania gazetki (w nakładzie 1–2 tys. egzemplarzy) redagował i drukował z utworzonym przez siebie zespołem liczne ulotki oraz inne efemeryczne druki. Wśród nich zwraca uwagę gazetka „Swobodnoje Słowo”, pisana po rosyjsku i kierowana do żołnierzy sowieckich. Jednocześnie prowadził prace organizacyjne, m.in. koordynował sieć łączności.

Pod koniec 1948 roku dotychczasowy komendant Okręgu „Dainava” Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” udał się na Żmudź, gdzie wspólnie z innymi dowódcami partyzanckimi zamierzał stworzyć centralne dowództwo ruchu partyzanckiego. Jego miejsce zajął jako pełniący obowiązki komendanta okręgu Benediktas Labenskas ps. „Kariūnas” („Wojownik”). Postanowił on wzmocnić pracę propogandową, tworząc przy sztabie Wydział Prasy i Informacji. Na jego czele postawił „Dzūkasa”. Zaangażowani do pracy w wydziale dwaj partyzanci – Kostas Kubilinskas ps. „Kapsas” oraz Algirdas Skinkys ps. „Vilnis” okazali się jednak agentami sowieckich służb specjalnych. W efekcie przeprowadzonej obławy zginął zarówno Benediktas Labenskas ps. „Kariūnas”, jak i Vaclovas Voveris ps. „Žaibas” wraz z trzema innymi partyzantami. Baliukevičius objął więc tymczasowo dowództwo nad resztą struktur partyzanckich.

Dziewiętnastego maja 1949 roku na zebraniu dowódców oddziałów partyzanckich Okręgu „Dainava” został zatwierdzony jako komendant tego okręgu. Dotychczasowy dowódca Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” mianowany bowiem został komendantem nowo utworzonego Obszaru Litwy Południowej (Pietų Lietuvos Sritis), w którego skład wchodziły okręgi „Dainava” i „Tauras”. Jednocześnie w tym samym okresie „Dzūkas” pełnił funkcję dowódcy Obwodu „Kazimieraitis” w Okręgu „Dainava”. Został także awansowany do stopnia porucznika czasu wojny.

Ten awans nadszedł w trudnym dla okręgu momencie. W toku prowadzonych intensywnie przez Sowietów pacyfikacji zginęła blisko jedna trzecia partyzantów, porwane zostały sieci łączności, zahamowana działalność bojowa. Baliukevičius rozpoczął reorganizację struktur okręgu, starając się lepiej je zabezpieczyć przed inwigilacją okupanta. Osobiście jeździł po terenie, koordynując odbudowywanie sieci partyzanckiej, budując morale i prowadząc szkolenia.

Jednocześnie w dalszym ciągu nadzorował pracę propagandową, redagując prasę i druki. Zaczął wydawać kolejne czasopismo „Partizanas” („Partyzant”), będące pismem Obszaru Litwy Południowej, a także obszerny periodyk „Dainavos Partizanas” („Partyzant z Dainavy”), w którym dużo miejsca zajmowała poezja partyzancka.

Zginął 24 czerwca 1950 roku w walce z grupą operacyjną MWD pod dowództwem płk. Mikołaja Wukołowa. Miejsce jego pobytu, lokalizacja bunkra, w którym się ukrywał, zostały wydane przez agenta „Vasarisa” – Kazysa Kalantę ps. „Aidas”. Razem z „Dzūkasem” zginęli jego zastępca Augustinas Babrauskas ps. „Švendrys”, Antanas Vailionis ps. „Špokas” i łącznik Anastazas Kaknevičius ps. „Švidrys”.

Został dwukrotnie odznaczony litewskim Krzyżem Walki o Wolność przez kierownictwo litewskiego ruchu partyzanckiego. Dziewiętnastego maja 1998 roku został przez prezydenta Republiki Litewskiej awansowany pośmiertnie do stopnia pułkownika i odznaczony Orderem Krzyża Pogoni I klasy.

W 1947 roku deportowano do Kazachstanu jego matkę Joanę Baliukevičienė oraz wuja Alfonsasa Petruškevičiusa. Powodem deportacji była działalność niepodległościowa Lionginasa. Młodszy brat Kostas Baliukevičius ps. „Rainys” także dołączył do partyzantów. Zginął 15 lutego 1951 roku.

Prezentowany pamiętnik przeleżał czterdzieści lat w archiwach KGB. Jest to maszynopis z odręcznymi poprawkami autora. Według redaktora litewskiego wydania Algisa Kašėty prezentowany tekst jest tylko fragmentem przepisywanego przez autora na maszynie pamiętnika, którego rękopis nie został do dziś odnaleziony. Ostatni zapis w pamiętniku odnosi się bowiem do czerwca 1949 roku, a więc powstał na rok przed śmiercią autora. Znalazł się w rękach KGB prawdopodobnie w wyniku rewizji, jaką zrobiono w miejscu śmierci „Dzūkasa”, i został dołączony do jego akt w archiwum.

Cechą charakterystyczną pamiętnika jest zachowywanie przez jego autora zasad konspiracji. Nieczęsto występują więc w tekście nazwy miejscowości, a osoby określane są praktycznie tylko pseudonimami. Ponieważ utrudnia to odbiór tekstu, czasami czyniąc go niezrozumiałym, w przypisach rozszyfrowano dane występujących osób. Przykładowo w tekście występują dwie osoby o pseudonimie „Vanagas” („Jastrząb”). Jedną z nich jest dowódca Okręgu „Dainava” Adolfas Ramanauskas, drugą Viktoras Kazlauskas – szef sztabu zgrupowania partyzanckiego „Geležinis Vilkas”.

Niektóre z wymienianych w tekście osób zostały dodatkowo opatrzone niewielkimi biogramami. Zasadę tę zastosowano w odniesieniu do osób związanych z szerszą historią Litwy, a nie tylko z tekstem pamiętnika.

Jednocześnie w tekście przyjęto polskie nazwy geograficzne. Ma to na celu ułatwienie odbioru tekstu przez polskiego czytelnika. Rozszerzenia w tekście, określone kwadratowymi nawiasami, pochodzą od redaktora litewskiego wydania Algisa Kašėty oraz tłumacza. Zachowano w tekście litewskie nazewnictwo krain geograficznych, takie jak Suvalkija, Dzūkija i Dainava.

Litewska wersja w zasadzie nie miała przypisów rzeczowych, znalazły się one jednak w tekście polskim. Mają ułatwić odbiór tekstu polskiemu czytelnikowi, objaśniając wydarzenia czy miejsca czytelne tylko dla znawcy litewskiej historii. W niektórych przypadkach jednak ubogość dostępnych informacji nie pozwoliła na rozszyfrowanie kilku faktów. Pozostały one niewyjaśnione także w litewskim wydaniu.

W tekście pojawiają się różne oznaczenia sowieckich służb specjalnych. Najbardziej spopularyzowany w Polsce skrót NKWD (Narodnyj Komissariat Wnutriennych Dieł) występuje na przemian z MWD (Ministierstwo Wnutriennych Dieł), natomiast NKGB z MGB (Ministierstwo Gosudarstwiennoj Biezopasnosti). W tekście pamiętnika zachowane zostały oryginalne określenia autora, we wstępie zaś i przypisach zastosowano odpowiednie dla danego okresu. W 1946 roku dotychczasowe ludowe komisariaty przemianowane zostały na ministerstwa, stąd zmiana nazwy z NKWD na MWD i z NKGB na MGB. Jednocześnie zmienił się nieco zakres działalności wspomnianych instytucji. MGB podlegały wywiad i kontrwywiad oraz tzw. bezpieczeństwo państwa, czyli popularnie policja polityczna, MWD zaś prowadziło działalność bardziej policyjną. W zakres jego kompetencji wchodziło m.in. więziennictwo, milicja i wojska wewnętrzne NKWD.

Piotr Niwiński

1 Z. Broński „Uskok”, Pamiętnik, red. S. Poleszak, Warszawa 2004.

2 E.E. Taraszkiewicz „Żelazny”, Trzy pamiętniki, red. A. Filipek, B. Janocińska, Warszawa – Lublin 2008.

3 Opór wobec systemów totalitarnych na Wileńszczyźnie w okresie II wojny światowej, red. P. Niwiński, Gdańsk 2003; Polskie podziemie niepodległościowe na tle konspiracji antykomunistycznych w Europie Środkowo-Wschodniej w latach 1944–1956, red. S. Poleszak, Warszawa – Lublin 2008.

4 Lietuvių – lenkų santykiai amžių tėkmėje. Istorinė atminitis, J. Volkonovski, R. Gaidis, Vilnius 2009.

5 Už laisvę ir tėvynę, red. D. Kuodytė, Vilnius 2007; J. Starkauskas, Čekistinė kariuomenė Lietuvoje 1944–1953 metais (NKVD–MVD–MGB kariuomenė partizaninio karo laikotarpiu), Vilnius 1998; Pietų Lietuvos partizanų sritis. Atlasas, pr. zb., Vilnius 2008; Lietuva 1940–1990: okupuotos Lietuvos istorija, red. A. Anušauskas, Vilnius 2007.

6 The Unknown War. Armed anti-Soviet resistance in Lithuania in 1944–1953, red. D. Kuodytė, R. Tracevskis, Vilnius 2006; Karas po karas. War after war, red. V. Rudienė, Vilnius 2009; The Anti-Soviet Resistance in the Baltic States, red. A. Anušauskas, Vilnius 2006.

7 Ze względu na różnice terminologiczne pomiędzy historiografiami litewską i polską postanowiłem wprowadzić jednolity, zrozumiały dla polskiego czytelnika podział terytorialny podziemia litewskiego. W polskiej historiografii istnieją okręgi (tożsame z województwami II RP), obwody (tożsame z powiatami) i rejony (tożsame z gminami). Funkcjonują także obszary, skupiające kilka okręgów. Jednocześnie oddziały partyzanckie zwykliśmy dzielić na zgrupowania partyzanckie (zazwyczaj kilka oddziałów) oraz oddziały partyzanckie. Jeśli nie było lokalnych uwarunkowań, mniejsze niż oddział jednostki nazywamy patrolami. Podobną terminologię postanowiłem wprowadzić w poniższym pamiętniku.

8 Istriebitielnyje bataliony – bataliony niszczycielskie (likwidacyjne). Były to sowieckie formacje paramilitarne funkcjonujące w strukturze NKWD. Jako jednostki pomocnicze formowane były głównie z miejscowej ludności (zarówno poprzez pobór, jak i ochotniczo) przez wojskowe komendy uzupełnień – tzw. wojenkomaty Armii Czerwonej. Oddziały te kierowano do „czyszczenia terenu” z wszelkich grup i organizacji prowadzących działania antysowieckie. Skoszarowane w licznych miejscowościach stanowiły „pogotowie operacyjne”. Jednocześnie żołnierze tych batalionów dobrze znali teren, na którym operowali. Czyniło to z tych oddziałów, choć niezbyt skorych do walki, istotne zagrożenie dla podziemia antysowieckiego.

9 Granica polsko-litewska została ściśle określona decyzją Konferencji Ambasadorów w Paryżu 15 III 1923 r. oraz uznana przez Litwę 19 III 1938 r.

10 Najprawdopodobniej pełnił służbę wartowniczą także w Austrii. W dzienniku Lionginas Baliukevičius wyraźnie określił miejsce swego stacjonowania, mianowicie lotnisko w Grazu.

Wstęp do wydania litewskiego

Alfabet patriotyzmu

Trzecie wydanie książki Dziennik Lionginasa Baliukevičiusa – partyzanta „Dzūkasa” podyktowało kilka okoliczności. Przede wszystkim – uznanie czytelników. Słowa autora dziennika są cytowane nie tylko w pracach historyków – badaczy podziemia litewskiego lat 1944–1953. Książka stała się swego rodzaju przewodnikiem dla tych, którzy nie interesowali się zbytnio tym wyjątkowym okresem historii Litwy. Listy czytelników świadczą o tym, że dla wielu z nich lektura tego dziennika była pierwszym emocjonalnym zetknięciem się z bolesnym tematem „wojny po wojnie”. Niech to nie dziwi: ten dokument, pisany w czasach brutalnego sowieckiego terroru i bohaterskiej walki zbrojnej, jest aktualny także dzisiaj, daje bowiem odpowiedź na istotne pytania dotyczące losu człowieka, pomaga lepiej zrozumieć jego zobowiązania moralne wobec własnego państwa i przyjąć na siebie choćby część odpowiedzialności za los narodu.

W dzienniku ujawnia się dramatyczny idealizm, siła duchowa oraz świadomość młodego człowieka i jego towarzyszy broni, którzy żyli między nadzieją na zwycięstwo a zatraceniem, oraz przekonanie, że tortury i śmierć w walce o wolność i niepodległość nie mają żadnego znaczenia.

Niestety do dziś nie zbudowaliśmy społeczeństwa, które byłoby odporne na zwodnicze idee przeróżnych politykierów i politycznych szarlatanów, które nie byłoby zobojętniałe na losy państwa. Populizm, korupcja, lekceważenie interesów zwykłego obywatela i nieliczenie się z nim stanowią nie mniejsze zagrożenie dla demokracji i wolności jednostki oraz bytu ojczyzny, niż zbrojna przemoc agresora.

Patriotyzm i miłość ojczyzny nie mogą stać się jedynie abstrakcyjnymi pojęciami, dlatego warto jeszcze raz otworzyć serce i duszę, by sprawdzić własną gotowość na poświęcenie się...

***

Niniejsze wydanie zostało uzupełnione trzema dokumentami. Są to doniesienia pisane przez dowódcę Okręgu „Dainava” Lionginasa Baliukevičiusa ps. „Dzūkas” oraz oficera sztabu okręgu Mikasa Babrauskasa ps. „Audrūnas”, „Vaišvilkas” (często jest wspominany w dzienniku) na początku 1950 roku, skierowane do dowództwa ruchu oporu na Litwie, o nastrojach partyzantów, mieszkańców miast i wsi, ich stosunku do partyzantów oraz poglądach na walkę podziemia. Teksty są tym bardziej ciekawe, że w nich poddaje się analizie i uogólnieniu zjawiska oraz zmiany w okupowanym kraju. Mam nadzieję, że te dokumenty sporządzone przez autora dziennika i jego towarzysza broni pomogą szczegółowo ukazać obraz zbrojnego podziemia na Litwie.

Algis Kašėta

Opór [...] to fundamentalna postawa jednostki w obliczu życia i śmierci, jest to swoisty klimat moralny, w którym naród zgnieciony ciężarem dziejów otrzymuje ostatnią szansę – świadomość swojego nowego losu.

Algirdas Greimas

Niezłomne pragnienie wolności

Autor dziennika Lionginas Baliukevičius ps. „Dzūkas” urodził się 1 stycznia 1925 roku w Olicie. Jego ojciec Kostas Baliukevičius z pobudek patriotycznych wyprowadził się z okupowanej przez Polaków Wileńszczyzny. W Olicie ożenił się z Joaną Petruškevičiūtė – spokojnego usposobienia wykształconą panną. W mieście, przy ulicy Margio, obok własnego domu Baliukevičiusowie otworzyli zakład meblarski, który stał się ich głównym źródłem dochodów. Byli pracowici, żyli w dostatku, mieli własny samochód, który w owych czasach dla wielu był nieosiągalnym luksusem. W 1926 roku urodziło się im drugie dziecko – Kostas. W 1934 roku Lionginas Baliukevičius rozpoczął naukę w gimnazjum państwowym w Olicie. Od dzieciństwa był ruchliwy, bardzo lubił sport, był członkiem gimnazjalnej drużyny piłkarskiej. Lubił także gry wojenne, aktywnie uczestniczył w działalności skautów i szaulisów. Wieloletni kolega z gimnazjum Vincas Lapinskas wspomina: „Lionginas był pracowitym, przyjacielskim, sumiennym, inteligentnym uczniem, nie znosił kłamstwa. Bardzo pragnął wszystko pojąć, przyswoić, wszędzie uczestniczyć, lecz trochę mu brakowało dyscypliny [...]. Był wielkim patriotą litewskim”1.

Na młodego człowieka nie mogły nie wpływać kataklizmy historyczne – pierwsza okupacja sowiecka, a szczególnie deportacje w czerwcu 1941 roku, które boleśnie dotknęły wielu z przyjaciół domu Baliukevičiusów. Ich zakład meblarski, tak jak wszystkie zakłady prywatne, w 1941 roku został przez bolszewików znacjonalizowany.

Po ukończeniu gimnazjum w latach okupacji niemieckiej w 1943 roku Lionginas rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu im. Witolda Wielkiego w Kownie. Los sprawił, że studiował tu tylko przez jeden rok. Szesnastego lutego 1944 roku generał Povilas Plechavičius wezwał przez radio młodzież litewską do zaciągania się do Lietuvos Vietinė Rinktinė. Zgodnie z umową zawartą z władzami niemieckimi postanowiono, że litewskie oddziały zbrojne będą zwalczać partyzantki sowiecką i polską, terroryzujące mieszkańców Litwy2, oraz bronić kraju przed zbliżającą się Armią Czerwoną. Niemcy obiecali nie wtrącać się do działalności Lietuvos Vietinė Rinktinė. Student pierwszego roku Lionginas Baliukevičius jako oddany patriota był jednym z kilkunastu tysięcy młodych mężczyzn, którzy natychmiast stawili się na wezwanie i wstąpili do Lietuvos Vietinė Rinktinė. Niemców przeraziła liczebność ochotników – w tym samym czasie organizowane przez nich bataliony SS Litwini ignorowali. Naziści złamali swoje obietnice i 9 maja rozkazali wszystkim batalionom litewskim przejść pod ich komendę i stać się pomocniczymi batalionami policji. Po sprzeciwie dowództwa Lietuvos Vietinė Rinktinė Niemcom udało się rozbroić część batalionów – około trzy i pół tysiąca mężczyzn wywieziono na roboty przymusowe, część z nich wcielono do niemieckich oddziałów wartowniczych. Ci, co pozostali na Litwie, ukrywali się lub zbiegli z bronią do lasu. Jedenastego lipca 1944 roku, przy odgłosach zbliżającego się frontu, po czułym pożegnaniu się z rodzicami (po kilku tygodniach ojciec zmarł, trafiony przypadkowym odłamkiem bomby w skroń), Lionginas Baliukevičius zgłosił się do organizowanego przez Niemców na Żmudzi Korpusu Straży Ojczyzny. Później z rozgoryczeniem wspominał: „Z Korpusu Straży Ojczyzny nic nie wyszło. My wszyscy wierzyliśmy, że ojczyzny można bronić także pod wstrętnym niemieckim mundurem. Ale Niemcy niewiele różnili się od komunistów. Oszukali nas i wykorzystali...”.

Pod eskortą Lionginas i jego współtowarzysze broni zostali wywiezieni do Czechosłowacji do ochrony niemieckich lotnisk. Piętnastego lipca 1945 roku jako szeregowy armii niemieckiej dostał się do niewoli sowieckiej. Jeszcze przez rok los prowadził go po różnych obozach jenieckich w Czechach i na Węgrzech. Z Ukrainy, z kopalń węgla w Donbasie, w końcu lata 1946 roku, wyczerpany fizycznie, przedostał się w rodzime strony. Niestety, dla niego jako zbiega powrót do domu w Olicie był niemożliwy – sowiecka bezpieka nie raz, nie dwa przesłuchiwała członków rodziny i interesowała się miejscem jego pobytu.

Na Litwie Lionginas Baliukevičius dość szybko wstąpił do partyzanckich szeregów. Jego późniejszy towarzysz broni Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” we wspomnieniach pisał: „»Dzūkas« chciał przedostać się na Zachód, lecz mu się nie udało. Przez jakiś czas ukrywał się u krewnych. Tam poznał partyzantów »Ūselisa«, »Tėvelisa« i »Gegužisa«. Jak już wspominałem, w swoim czasie ci trzej partyzanci popełnili przestępstwa, za które później na mocy postanowień partyzanckiego wojennego sądu polowego zostali skazani na karę śmierci.

»Dzūkas« przez jakiś czas był członkiem ich niewielkiego oddziału, ponieważ z powodu masowych sowieckich represji partyzanci nie mogli trzymać się w większych grupach.

»Ūselis«, »Tėvelis« i »Gegužis«, którzy już wówczas przestali stosować się do regulaminu i nie przestrzegali dyscypliny wojskowej, często uczestniczyli w mocno zakrapianych imprezach i prowadzili rozwiązły tryb życia.

»Dzūkas« nie akceptował podobnych zachowań, ponieważ dobrze znał cele i zadania partyzantów, tak więc gdy tylko spotkał »Žaibasa«, zameldował mu o wyczynach współtowarzyszy. »Žaibas« rozformował oddział, a »Dzūkasa« przydzielił do pracy w sztabie, której ów oddał się całą duszą i był niezmiernie zadowolony”3.

Lionginas Baliukevičius wstąpił do partyzanckich szeregów w nowym okresie walk zbrojnego podziemia. Minął już czas, kiedy liczne formacje partyzanckie śmiało napadały na urzędujących w gminach sowieckich funkcjonariuszy, „stribasów łowiły jak myszy”, a przy spotkaniu z wojskami NKWD stawały do otwartej walki. Taka taktyka przyniosła olbrzymie straty. Częste potyczki, zasadzki urządzane przez wroga, działalność szpiegów – to wszystko przerzedziło szeregi partyzantów, a nowi nie nadążali ich uzupełniać. (W okręgu olickim do 1946 roku zginęło około czterystu bojowników). Okupanci we wszystkich gminach umieścili garnizony NKWD i sprawnie i skutecznie reagowali na każdy przejaw działalności partyzanckiej. Partyzanci zostali zmuszeni do unikania otwartych i długotrwałych potyczek; przeczesywanie lasów zmusiło ich do coraz głębszego ukrywania się i maskowania swoich śladów. Rozdzielili się na mniejsze oddziały, kwaterowali w osobnych miejscach, a koniecznością stało się dla nich budowanie bunkrów (schronów), w których czasami spędzali całe tygodnie. Jednak nie bacząc na trudne warunki, w których przyszło działać, od wiosny 1946 roku partyzantom z Dzūkiji udało się zjednoczyć i utworzyć Okręg „Dainava”, złożony z wojskowych jednostek terytorialnych – zgrupowań, oddziałów. Obszar okręgu obejmował w całości współczesne rejony: Olita, Łoździeje, Orany oraz fragmenty rejonów: Mariampol, Preny, Troki i Soleczniki.

Pierwszego września 1946 roku Lionginas Baliukevičius został żołnierzem zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Dzūkija”, którym dowodził jeden z najodważniejszych dowódców partyzanckich Dzūkiji – Vaclovas Voveris ps. „Žaibas”. Obaj wkrótce serdecznie się zaprzyjaźnili. Samo zgrupowanie liczyło wówczas ponad trzydziestu żołnierzy i działało w gminach Daugi i Oława w powiecie olickim. Te miejsca Baliukevičiusowi nie były zupełnie obce: we wsi Wejsmuny mieszkała siostra jego mamy, tu też często przyjeżdżał z rodzicami.

Okręgiem „Dainava” oraz zgrupowaniem „Dzūkija” dowodził wówczas kapitan wojska litewskiego Domininkas Jėčys ps. „Ąžuolis”, znany Lionginasowi Baliukevičiusowi jeszcze z dzieciństwa jako zastępca komendanta Związku Strzelców Litewskich (szaulisów) w Olicie, którym był w latach 1935–1940. Dowództwo Obwodu Olickiego latem 1946 roku nakazało jednostkom bojowym wykonywanie wielu zadań. Wśród nich ważne miejsce zajmowało organizowanie zasadzek na sowieckich funkcjonariuszy. Lionginas Baliukevičius ps. „Dzūkas” dosyć szybko przeszedł pierwszy chrzest bojowy. Lakoniczne wpisy w zachowanej karcie jego służby świadczą o uczestnictwie w zaciekłych bitwach i potyczkach: 4 września 1946 roku w zasadzce we wsi Rymiańce w gminie Daugi partyzanci zabili jednego istriebitiela i jednego ranili. Zginął jeden partyzant i jeden został ranny. Zastawiona 14 listopada 1946 roku zasadzka we wsi Rakotany była szczególnie udana. Został zlikwidowany prawie cały garnizon stacjonujący w miasteczku Daugi – zabito trzynastu emwudzistów i pięciu istriebitieli, chociaż znowu nie obyło się bez strat: zginął jeden partyzant, trzej zostali lekko ranni. Trzeciego stycznia 1947 roku na terenie szosy Olita – Daugi, w lesie Gedymina, partyzanci ścięli słupy telefoniczne na odcinku dwóch i pół kilometra, zniszczyli dwie ciężarówki, samochód osobowy i zabili jednego oficera. Na tym lista się nie kończy, lecz im dalej, tym większym „luksusem” staje się uczestnictwo w akcjach. Coraz częściej przychodzi „Dzūkasowi” posługiwać się inną bronią – prasą podziemną. Dowódcy partyzanccy zauważają jego zdolności literackie, analityczne myślenie oraz wzorowe pełnienie obowiązków. W sztabach partyzanckich najbardziej brakowało właśnie inteligentów, twórców mających talent literacki. Pierwszego lutego 1947 roku „Dzūkas” zostaje mianowany szefem sztabu zgrupowania „Geležinis Vilkas”, odpowiedzialnym za prasę i informacje.

Wiosną 1947 roku, gdy wyruszał na pierwszą dużą naradę dowódców Okręgu „Dainava” w lesie Punie, zwołaną przez Domininkasa Jėčysa ps. „Ąžuolis”, „Dzūkas” poznał dowódcę zgrupowania „Merkys” porucznika rezerwy Adolfasa Ramanauskasa ps. „Vanagas”. Ramanauskas później wspominał: „Wyglądał mi na zamkniętego w sobie, małomównego, powolnego usposobienia. Bliżej go poznałem dopiero podczas dalszej wyprawy do »Ąžuolisa«. Mogliśmy porozmawiać także o Olicie, gdzie mieszkałem przed utratą niepodległości [Ramanauskas przez kilka lat wykładał w Seminarium Nauczycielskim w Olicie – Algis Kašėta]. [...] Wówczas, rozmawiając z »Dzūkasem«, nie mogłem nawet przewidzieć, że w przyszłości stanie się moim najbardziej sumiennym współpracownikiem”4. W rzeczywistości pod powściągliwym, często wiejącym chłodem wyglądem, krył się namiętny charakter i wrażliwa dusza, która nawet w okrutnych warunkach partyzanckiej wojny zachowała ideały młodości, miłość do własnego kraju i do jego ludzi: „Często nasuwa mi się myśl, czymże ty jesteś, moja ojczyzno? Dlaczego twoje dzieci są takie dziwne, na swój sposób uparte? Skąd płynie ta ogromna siła oporu?

Czuję, że kocham mój kraj coraz mocniej i mocniej. Gdyby dzisiaj ktoś mi zaproponował wolność w Ameryce, nie wyjechałbym. Lepiej zginąć tutaj w honorowej walce, niż z założonymi rękami oczekiwać czegoś, co nigdy nie nadejdzie”.

Wiosną 1947 roku Lionginas Baliukevičius otrzymał smutną wiadomość – matka i mieszkający wspólnie z nią brat matki Alfonsas Petruškevičius (znany agronom z czasów niepodległości) zostali zesłani na Sybir. Cały majątek rodziny skonfiskowano. Los zesłańca wcześniej czy później czekał bliskich wszystkich partyzantów. O bolesnym dla każdego leśnego brata temacie – losie najbliższych „Dzūkas” później nieraz rozmyślał: „I tak bez przerwy zderzają się dwa wielkie rodzaje ofiarności: albo wstępując w nasze szeregi, składasz w ofierze swoich rodziców i przystępujesz do walki, wspierasz ją, pomagasz całemu narodowi, budzisz go, albo dla dobra swoich rodziców pozostajesz przy życiu do czasu, aż zostaniesz schwytany i wywieziony, być może wraz z rodzicami. Przy drugiej możliwości nasz ruch niczego nie zyskuje”. Wujek Lionginasa Baliukevičiusa zmarł w 1955 roku w obwodzie tiumieńskim, matka wróciła na Litwę z zsyłki w 1956 roku. Zmarła w 1972 roku, została pochowana w Nowej Wilejce. Jeszcze na zesłaniu, po otrzymaniu wiadomości o tragicznej śmierci obu synów, swój ból wylała w liście do siostry w wersach:

Matki o moim losie, tylko one zrozumieją,

Jaki jest ból mego serca.

Tylko one zrozumieją, tylko one zrozumieją,

Jaki jest ból mego serca.

Młodszy brat „Dzūkasa” Kostas jako student Wydziału Mechanicznego Uniwersytetu Państwowego w Kownie od 1948 roku był łącznikiem partyzantów. W kwietniu 1949 roku w obawie przed schwytaniem odszedł do partyzantki. Kostas Baliukevičius ps. „Rainys”, „Tylius” zginął 15 lutego 1951 roku, pełniąc obowiązki kierownika Działu ds. Społecznych w sztabie Obszaru Partyzanckiego Litwy Południowej (Niemeńskiej).

Bardziej znaczące zmiany w partyzanckim życiu „Dzūkasa” nastąpiły po śmierci dowódcy Okręgu „Dainava” Domininkasa Jėčysa ps. „Ąžuolis” w sierpniu 1947 roku, kiedy 24 i 25 września w lasach gminy Marcinkańce Obwodu Orańskiego „Dzūkas” razem z innymi dowódcami formacji zbrojnych wybrali na nowego dowódcę okręgu Adolfasa Ramanuskasa ps. „Vanagas”. „Vanagas” wystąpił do dowódcy zgrupowania „Geležinis Vilkas” Vaclovasa Voverisa ps. „Žaibas” o pozwolenie na przyjęcie „Dzūkasa” do nowo powstałego sztabu okręgu. Z „krainy pól” (gmina Daugi) „Dzūkas” musiał przenieść się do lasów w gminie Merecz. Tutaj, pięć kilometrów od Mereczy, nieopodal wsi Purple, urządzono bunkier dowodzenia. „Dzūkas” został mianowany adiutantem „Vanagasa”, a wkrótce potem kierownikiem Działu Prasy i Propagandy. Nowy sztab ożywił wydawanie gazety „Laisvės varpas” [„Dzwon wolności”] Okręgu „Dainava”. „Dzūkas” na przemian z „Vanagasem” pisali artykuły i teksty redakcyjne. Gazetka była powielana na rotatorze bębnowym. Nakład wynosił do tysiąca ośmiuset egzemplarzy. Warunki wydawnicze były bardzo ciężkie – drukowanie odbywało się w ciasnej, najczęściej wilgotnej kryjówce, oprócz tego ciągle brakowało urządzeń i materiałów do powielania druków – papieru albo tuszu. Po zdobyciu maszyny do pisania w języku rosyjskim sztabowcy postanowili działać nie tylko bronią, ale również poprzez prasę – wydawać gazetkę w języku rosyjskim „Swobodnoje Słowo”, przeznaczoną dla żołnierzy armii okupacyjnej. W niej wyjaśniali absurdalność sowieckiej propagandy oraz szkodliwość ideologii komunistycznej. Ta jednostronicowa gazetka była naklejana nocami na placach miasteczek Dzūkiji, rozpowszechniana w Wilnie i Kownie. Według „Vanagasa” „najlepiej język rosyjski znał »Dzūkas«, ponieważ uczył się go w gimnazjum [...]. »Dzūkasowi« nakazałem regularne odsłuchiwanie wiadomości radiowych w językach niemieckim i rosyjskim oraz sporządzanie streszczeń wiadomości dla gazetek »Laisvės varpas« i »Swobodnoje Słowo«”5.

Podziemną prasę partyzanci uważali za istotną broń przeciwko łgarstwom sowieckiej propagandy oraz sączącemu się jadowi ideologii bolszewickiej. Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” we wspomnieniach pisał, że tematy były aktualne, fakty nierozdęte, wiadomości chociaż nienapawające radością, to jednak prawdziwe. Z tych powodów partyzancka prasa zyskała pełne uznanie ludności. Mieszkańcy wsi w owych czasach w ogóle nie czytali gazet sowieckich, jedynie od czasu do czasu prasę partyzancką. Była ona niezastąpionym środkiem kształtowania ducha narodu i wzmacniania jego świadomości. „Nasza siła tkwi w naszych duszach, w naszych sercach, ale nie w broni” – był przekonany Lionginas Baliukevičius. Nieco później jego myślom wtórował przebywający na wymuszonej emigracji profesor Antanas Maceina: „Zwycięstwo w walce z bolszewizmem zostanie osiągnięte nie tyle siłą, ile duchem”.

Partyzanci wierzyli w prawo międzynarodowe i etyczną politykę. Jak większość ludzi na Litwie „liczyli dni, kiedy rozpocznie się wojna”. Trzeźwo oceniający międzynarodową sytuację polityczną dowódcy partyzanccy nierzadko wątpili w rychłe rozwiązanie – konflikt zbrojny pomiędzy demokratycznymi krajami Zachodu a totalitarnym Związkiem Sowieckim. Zwątpienie i rozczarowanie wzbudzała bezczynność polityków wolnego świata względem zniewolonych narodów. „Ach, ci angielscy politycy! Oni mówią i mówią, kupują i sprzedają wszystko, całe narody” – pisał z rozgoryczeniem „Dzūkas”.

Sztab Okręgu „Dainava” w celu uniknięcia dekonspiracji często zmieniał miejsca dyslokacji. Zimą 1947–1948 sztab znajdował się na podwórzu mieszkańca wsi Dokuczka w gminie Merecz, latem 1948 roku – w bunkrach nieopodal wsi Iłgieniki i Meszkucie, a jesienią 1948 roku kwatera dowódcza została przeniesiona do Lasu Koleśnickiego w gminie Daugi. To były doskonale znane „Dzūkasowi” miejsca: tutaj spędził pierwsze lata partyzantki.

W 1948 roku dowódca okręgu nadał mu partyzancki stopień podoficerski.

W listopadzie 1948 roku Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” wyjechał na Żmudź na naradę dowódców okręgów. Komendę Okręgu „Dainava” przekazał czasowo dowódcy zgrupowania „Šarūnas” Benediktasowi Labenskasowi ps. „Kariūnas”. W celu przyciągnięcia inteligencji oraz wzmocnienia pracy informacyjno-propagandowej sztabowcy zaprosili do pracy w dowództwie dwóch młodych pisarzy – Kostasa Kubilinskasa ps. „Kapsas” i Algirdasa Skinkysa ps. „Vilnis”.

„Dzūkas” po kilku miesiącach intensywnej organizacyjnej pracy wydawniczej w okręgu jak nigdy dotąd tęsknił za bliskim towarzyszem broni: „Mocno stęskniłem się za »Vanagasem«. Z nim bardziej wciągnąłem się do pracy, niż z kim innym, i dobrze wzajemnie się poznaliśmy”.

Dzień 7 marca 1949 roku był szczególnie bolesny dla „Dzūkasa” i wszystkich partyzantów. Włączeni w partyzanckie szeregi Kostas Kubilinskas i Algirdas Skinkys podstępem zabili pełniącego obowiązki dowódcy Okręgu „Dainava” Benediktasa Labenskasa ps. „Kariūnas” i doprowadzili wojsko MWD do kwatery dowódczej zgrupowania „Kazimieraitys”, w której wrogowi udało się zlikwidować dowódcę zgrupowania i oddziału „Geležinis Vilkas” Vaclovasa Voverisa ps. „Žaibas” wraz z trzema towarzyszami broni. „Dzūkas” jedynie dzięki przypadkowi, po części także przezorności, uniknął nieszczęścia. Mocno przeżył zdradę i śmierć towarzyszy broni: „W końcu stało się to, czego tak się baliśmy: straciliśmy oba nasze bunkry, zginęli nasi najlepsi i najdrożsi nam ludzie. Nasze plany rozsypały się jak domek z kart. Otworzyły się dopiero co zabliźnione rany, a nowe palą w dwójnasób; mrok ogarnął duszę...”.

Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” wrócił ze Żmudzi po sześciu miesiącach – na początku kwietnia 1949 roku. Dziewiętnastego maja zwołał naradę dowódców Okręgu „Dainava”, w której uczestniczyło jedenastu dowódców batalionów i oddziałów zgrupowania. „Vanagas” poinformował uczestników o zjednoczeniu obwodów partyzantów litewskich i o powołaniu Głównego Dowództwa, zapoznał z postanowieniami Rady LLKS [Lietuvos Laisvės Kovos Sąjūdis – Ruch Walki o Wolność Litwy – przyp. tłum.], które zostały zgodnie przyjęte, postanowiono także dołożyć wszelkich starań do wprowadzenia uzgodnień w życie. Zjednoczenie organizacji ruchu oporu, które ostatecznie nastąpiło, wzmocniło determinację partyzantów do kontynuowania trwającej już od pięciu lat walki. „Vanagas” ogłosił rozkaz przewodniczącego Prezydium LLKS Jonasa Žemaitisa ps. „Vytautas” z dnia 16 lutego 1949 roku o nadaniu stopnia porucznika „Dzūkasowi”. Ponieważ „Vanagas” został zatwierdzony przez Główne Dowództwo na dowódcę Obszaru Litwy Południowej i miał uformować sztab obszaru, postanowiono wybrać nowego dowódcę Okręgu „Dainava”.

Dziewiętnastego maja 1949 roku na posiedzeniu dowódców obwodu „Dzūkas” został jednogłośnie wybrany dowódcą Okręgu „Dainava”, przy tym dostał polecenie tymczasowego pełnienia obowiązków dowódcy zgrupowania „Kazimieraitis”. „Dowódca dwóch i pół setki żywych i około tysiąca poległych” – „Dzūkas” lakonicznie ocenił w dzienniku swoje nowe obowiązki. Wziął na barki nowe brzemię – odpowiedzialność za działających w całym okręgu partyzantów. Te obowiązki zostały powierzone „Dzūkasowi” nieprzypadkowo. Wizytując wraz z „Vanagasem” oddziały partyzanckie, doskonale znał sytuację w jednostkach bojowych, znał osobiście wielu partyzantów, cieszył się wśród nich autorytetem i zaufaniem. Miał cechy dowódcy – wolę walki, poczucie odpowiedzialności, surowe zasady, ale był też otwarty na ludzi i serdeczny. Nie było łatwo dowodzić partyzantami. Tak pisał o nich „Dzūkas”: „Kto może powiedzieć, że do dowodzenia partyzantami nie jest potrzebna dyplomacja? Tu są sami ochotnicy, a nie poborowi. Mają różnorodne charaktery. Wszyscy twardzi jak stal. Nie raz, nie dwa zaglądali śmierci w oczy. Nie boją się jej, więc czego mogą się bać? Dlatego trzeba umieć do nich podejść i roztropnie nimi dowodzić”.

Lionginas Baliukevičius przejął dowodzenie okręgiem w szczególnie krytycznym momencie. Nadzieja na pomoc z zagranicy była coraz słabsza. W ciągu pierwszych sześciu miesięcy 1949 roku w okręgu zginęło stu dwudziestu jeden partyzantów, tj. jedna trzecia wszystkich żołnierzy.

„Dzūkas” energicznie wziął się za odbudowę struktur organizacyjnych okręgu. Podczas wizytacji jednostek na miejsce zmarłych dowódców mianował nowych, objaśniał stojące przed organizacją zadania. Bardzo ważne było wzmocnienie morale partyzantów.

Na początku 1950 roku, pisząc do dowództwa LLKS o sytuacji w Okręgu „Dainava”, „Dzūkas” konstatował, że „liczne śmierci partyzantów oraz naciski wroga [...], brak doświadczonych dowódców partyzanckich czynią sytuację niewątpliwie trudną. Jednak chęci, zdecydowania i woli do zwyciężania przeszkód nie brakuje”. Chociaż w okręgu dał się odczuć brak sił intelektualnych, sztab okręgu dalej wydawał różne podziemne gazetki. „Dzūkas” rozpoczął druk periodyku dla żołnierzy okręgu „Dainavos partyzanas” [„Partyzant z Dainavy”]. W zeszycie wydawanym na maszynie do pisania w dziesięciu egzemplarzach dużo miejsca zajmowała twórczość partyzantów. „Dzūkas” aktywnie włączył się również w wydanie gazety przeznaczonej dla Obszaru Litwy Południowej „Partizanas” [„Partyzant”]. O trudnościach i problemach wydawnictwa „Dzūkas” pisał do dowództwa LLKS: „»Partizanasa« planowano wydawać co miesiąc, lecz nie zawsze [to] się udawało z powodu działań wroga. W 1949 roku ukazały się cztery numery. W 1949 roku dwa razy zostały kompletnie zniszczone punkty dowództwa partyzantów »Dainavy« wraz ze wszystkimi środkami przeznaczonymi dla wydawnictwa – w dniach 7 marca oraz 23 września”.

Lionginas Baliukevičius za zasługi w sprawie wzmocnienia organizacji w dniu 24 grudnia 1949 roku rozkazem dowództwa LLKS został odznaczony Krzyżem Walki o Wolność II stopnia.

Władze okupacyjne, nie mogąc siłą zlikwidować partyzantów, planowały coraz to nowsze tajne operacje. W tym celu ściągnięto dziesiątki nowo zwerbowanych szpicli, przy których pomocy zamierzano stłumić walkę o wolność. Głównym celem stali się dowódcy partyzanccy. Dwudziestego trzeciego września w Lesie Koleśnickim wróg odnalazł kwaterę dowódczą – w bitwie zginął Kazimieras Pyplys ps. „Mažytis”, który był upoważniony przez LLKS do kontaktów z zagranicą i w maju 1949 roku powrócił na Litwę. Wraz z nim zginął oficer sztabu Julius Makaravičius ps. „Žilvitis”. Piętnastego grudnia 1949 roku w Polsce, w lasku koło wsi Szlinokiemie, w kryjówce zginął naczelnik Oddziału Łączności i Zwiadu Sztabu Okręgu „Dainava” Jurgis Krikščiūnas ps. „Rimvydas”. Na rozkaz dowództwa okręgu przebił się przez granicę z Polską (w potyczce zginęło sześciu towarzyszących mu partyzantów), usiłując przekazać informacje znajdującemu się na Zachodzie przedstawicielowi LLKS Juozasowi Lukšy ps. „Skraiūnas”. Siedemnastego maja 1950 roku zginął drugi ważny pomocnik „Dzūkasa” – naczelnik działu społecznego sztabu Mikas Babrauskas ps. „Audrūnas”, „Vaišvilkas”. Nie bacząc na bolesne straty, „Dzūkas” pisał do głównego dowództwa LLKS o planach na przyszłość: „Dopóki są partyzanci, dopóty walka będzie kontynuowana, być może nie będzie taka, jaka była kilka lat temu, bowiem przedłużająca się okupacja stworzyła nowe formy i sposoby walki, być może mniej zbrojnych ciosów zostanie zadanych wrogowi, lecz w tym przypadku partyzant żywym litewskim słowem będzie usiłował podtrzymać niegasnącą miłość do ojczyzny oraz pragnienie prawdziwej niepodległości w sercach swoich rodaków”.

Noc 24 czerwca 1950 roku była fatalna także dla dowódcy Okręgu „Dainava” Lionginasa Baliukevičiusa ps. „Dzūkas”. Władze MGB dowiedziały się od infiltrującego szeregi partyzanckie agenta Kazysa Kalanty ps. „Aidas”, że „Dzūkas” podczas inspekcji jednostek partyzanckich zamierza zatrzymać się w znanym agentowi bunkrze w Żalamiszkach, na styku gmin Lejpuny i Merecz. O godzinie drugiej w nocy zdrajca zabił Antastazasa Kaknevičiusa ps. „Švidrys”, który stał na warcie przy dojściu do bunkra, i podprowadził grupę operacyjną MGB pod schron dowództwa okręgu. Zaskoczeni przez wroga w bunkrze zginęli: dowódca Okręgu „Dainava” Lionginas Baliukevičius ps. „Dzūkas”, jego adiutant Augustinas Babrauskas ps. „Radvila”, „Švendrys” i dowódca oddziału „Juozapavičius” Antanas Vailionis ps. „Špokas”. Partyzanci usiłowali wydostać się z bunkra, lecz szybko oceniwszy beznadziejność sytuacji, podjęli ostateczną, rozstrzygającą decyzję. Zostali wierni przysiędze partyzantów litewskich – nie dostali się żywi w ręce wroga...

Czwartego grudnia 1950 roku postanowieniem dowództwa LLKS dowódca Okręgu „Dainava” Lionginas Baliukevičius ps. „Dzūkas” odznaczony został Krzyżem Walki o Wolność I klasy z szablami.

Dziewiętnastego maja 1998 roku dekretem prezydenta Republiki Litewskiej został pośmiertnie awansowany na stopień pułkownika i odznaczony Orderem Krzyża Pogoni I klasy.

W 2000 roku miejsce śmierci „Dzūkasa” zostało upamiętnione.

***

Publikowany dziennik przez czterdzieści lat leżał w zapomnieniu w archiwum Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) Litewskiej SSR (obecnie – Archiwum Specjalne Litwy) w aktach agenturalnych założonych na dowództwo Okręgu „Dainava” obok innych partyzanckich dokumentów zabranych podczas operacji przeciwpartyzanckich. Dziennik do naszych czasów zachował się jedynie w maszynopisie. Należy przypuszczać, że jego przepisywanie z rękopisu zostało rozpoczęte w dniu 24 kwietnia 1949 roku, ponieważ ta data widnieje na wstępie do dziennika. Z tego względu, że maszynopis nie różni się od innych znajdujących się w aktach drukowanych dokumentów dowódcy Okręgu „Dainava” Lionginasa Baliukevičiusa ps. „Dzūkas” (na nich są naniesione ręką autora uwagi), można stwierdzić, że w archiwum zachował się autentyczny zapis dziennika. Publikowany tekst obejmuje rok partyzanckiego życia. Ostatni wpis został sporządzony w czerwcu 1949 roku (na rok przed śmiercią autora), jednak należy przypuszczać, że dziennik był kontynuowany, ponieważ w dokumentach operacyjnych MGB z 1950 roku są wzmianki o zapisach sporządzonych zimą tego roku. Drugą, późniejszą część dziennika, która trafiła do rąk MGB (najprawdopodobniej jeszcze nieprzepisaną – pisaną ręcznie), bolszewicy mogli zniszczyć podczas kolejnej „czystki” w archiwum MGB-MWD-KGB. Co prawda, niekiedy niektóre partyzanckie dokumenty jako „nieposiadające wartości operacyjnej” były niszczone od razu. Na szczęście los był łaskawy dla tej części dziennika – zachowała się w „bezpiecznym” archiwum KGB.

Po raz pierwszy dziennik został opublikowany w 1993 roku w czasopiśmie „Laisvės kovų archyvas” [„Archiwum walk o wolność”] 6 (1993). Wydawcy, przekonani że dokument będzie znaczącym wkładem w badanie historii ruchu oporu, pozwolili sobie na niepodporządkowanie się woli autora: niepublikowanie dziennika. W 1994 roku pojawiło się kolejne jego wydanie wraz z dziennikiem Justinasa Lelešiusa ps. „Grabas”. Szybkie wyczerpanie nakładu oraz bardzo dobre oceny wartości literackiej, historycznej oraz edukacyjnej dziennika zrodziły zapotrzebowanie na książkowe wydanie dziennika Lionginasa Baliukevičiusa. Nowe wydanie zostało uzupełnione zdjęciami rodziny Baliukevičiusów i towarzyszy broni autora. Zostały rozszyfrowane w tekście pseudonimy partyzantów, podane daty ich urodzenia i śmierci.

Okoliczności, w jakich autor pisał swój dziennik, rzutowały tak na faktograficzne, jak i na literackie cechy jego tekstu. Z powodu ciągłej groźby wpadnięcia dziennika w ręce wrogów Lionginas Baliukevičius tylko pobieżnie wspomina o najważniejszych planach organizacyjnych partyzantów. Na przykład o wyprawie dowódcy Okręgu „Dainava” Adolfasa Ramanauskasa ps. „Vanagas” (wyprawa trwała prawie pół roku) na Żmudź, podczas której rozstrzygały się kwestie stworzenia zjednoczonej organizacji partyzanckiej, „Dzūkas” bardziej szczegółowo wspomina tylko o tym, że „Vanagas” szczęśliwie wrócił z wyprawy. Ze względów bezpieczeństwa nie zapisuje nazw miejscowości, z tych samych względów łącznicy nie noszą nazwisk, tylko pseudonimy. Wpisy do dziennika są nieregularne, czasami dzieli je miesięczna przerwa.

Autor, mający niewątpliwy talent literacki, przekazuje swoje myśli w dzienniku lekko i sugestywnie. Podczas przygotowania tekstu do druku zostały wprowadzone poprawki gramatyczne i stylistyczne. Pseudonimy są rozszyfrowywane w następujących przypadkach: przy występowaniu pseudonimu po raz pierwszy w tekście albo w przypadku, kiedy kilku partyzantów miało ten sam pseudonim.

***

Los sprawił, że Lionginas Baliukevičius żył w bardzo tragicznym okresie naszej historii. Ciężkie doświadczenia, które przygniotły ojczyznę, ukazały dojrzałą świadomość obywatelską młodego człowieka, jasne zasady, zgodnie z którymi wolność jest pojmowana nie jako wolność indywidualna, ale jako wspólnotowa wolność narodu.

Uformowana przez światopogląd autora dziennika idea była tożsama z ideą narodu, jednak, idąc za słowami Algirdasa Greimasa, naród nigdy nie działa w całości – w oddzielnych momentach historii wciela się on i przejawia przez jednostki, grupy i warstwy społeczne. „Dzūkas” jest tego podręcznikowym przykładem.

W dzienniku ukazuje się tragiczna osobowość idealisty, który ma odwagę spojrzeć wprost na świat i na siebie. W tym zwierciadle duszy uwidaczniają się najskrytsze myśli, zwątpienia i nadzieje autora. Jego światopogląd, pragnienia i dążenia ujawniają się na tle bezlitosnej walki. „Dzūkas” często zwraca się ku przeszłości: do pogodnych wspomnień z dzieciństwa, do przeżyć w obozach dla jeńców, do pierwszych lat partyzantki. Z doświadczeń codzienności wyłaniają się bardziej dogłębne uogólnienia co do istotnych spraw przetrwania narodu i państwa. Gorący patriotyzm i nienawiść do okupanta nie przeszkadzają spojrzeć krytycznie na przedwojenną Litwę, ukazać krótkowzroczność polityków, wzajemne polityczne waśnie, pseudopatriotyzm i tchórzliwą postawę polityków w krytycznym dla państwa momencie.

Po bolesnym, ale i trafnym nazwaniu przyczyn, które przywiodły Litwę do katastrofy w 1940 roku, Lionginas Baliukevičius analizuje w dzienniku najbardziej aktualne problemy polityczne, narodowościowe i moralne okresu powojennego. Godna podziwu jest jego trzeźwa ocena sytuacji międzynarodowej i wewnętrznej. Uważnie śledząc na falach radiowych rozwój wydarzeń, tak jak cały walczący kraj czekał na dające nadzieję znaki płynące z Zachodu – jeśli nie działań wojennych, to chociażby wsparcia moralnego lub politycznego. Boleśnie przeżywając obojętność światowych mocarstw wobec mąk krzyżowanego narodu i przeczuwając zbliżającą się własną śmierć, „Dzūkas” był zdecydowany na walkę na śmierć i życie, ale owo postanowienie, świadczące o zdecydowaniu i bohaterstwie, splatało się z marzeniami o życiu w wolności, założeniu rodziny... W dzienniku Lionginas Baliukevičius wyraża bezgraniczną miłość do ojczyzny, ze współczuciem mówi o pogrążonych w nędzy mieszkańcach wsi. Tworząc wizję niepodległego państwa, jako człowiek pragnący sprawiedliwości opowiadał się za państwem socjalnym. W ciężkich chwilach zadumy autor bardzo obawiał się o los Litwy w warunkach dalszej okupacji: „Naród tonie we krwi, we łzach, w czarnej beznadziei, tylko w samogonie jakby znalazł swoje pocieszenie i czasowe uspokojenie. Iluż idiotów, kryminalistów, wyrodków, marnotrawców, prostytutek i tępaków przyniosą Litwie te przeklęte lata!”. Wraz z rozmyślaniami egzystencjalnymi, w których przeplatają się motywy wieczności i przemijania, w dzienniku ukazują się najaktualniejsze problemy i codzienne troski partyzantów Okręgu „Dainava”. Autor cieszył się z osiągnięć ruchu w umacnianiu organizacji, martwił się niepowodzeniami – śmiercią bliskich przyjaciół, deportacjami ludności itd.

Jesteśmy przekonani, że wypowiedziane w tym dzienniku myśli wolnego człowieka bez strachu patrzącego śmierci w oczy dalej pozostaną aktualne, bez wątpienia będą pobudzać i umacniać postawy ideowe młodzieży, pomogą im lepiej poznać walkę o wolność oraz ducha tamtych czasów.

Algis Kašėta

1 V. Lapinskas, Atsiminimai apie Lietuvos partizaną L. Baliukevičių-Dzūką [„Wspomnienia o partyzancie litewskim L. Baliukevičiusie-Dzūkasie”], 10 V 1998, Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centro Genocido aukų muziejaus mosklinis archyvas [Archiwum Naukowe Muzeum Ofiar Ludobójstwa Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy].

2 Jedynym znanym przypadkiem „terroryzowania” mieszkańców Litwy przez „polską partyzantkę” było rozstrzelanie przez żołnierzy V Wileńskiej Brygady AK 27 mieszkańców litewskich Dubinek w odwecie za wymordowanie przez litewski oddział pomocniczy niemieckiej policji 38 Polaków – mieszkańców Glinciszek [przyp. red.].

3 A. Ramanauskas-Vanagas, Daugel krito sūnų... (Partizanų gretose) [„Dużo synów poległo... (W partyzanckich szeregach)”], Vilnius 1999, s. 395–396.

4 A. Ramanauskas-Vanagas, Daugel krito sūnų..., s. 395–396.

5 A. Ramanauskas-Vanagas, Daugel krito sūnų..., s. 506.

Dziennik partyzanta „Dzūkasa”

Dziennik ten w żadnym wypadku nie jest przeznaczony do publikacji. Piszę go tylko dla siebie. Gdybym zginął, proszę przekazać go mojemu kochanemu bratu Kostasowi. Wszystkich innych, którym dane będzie przeżyć i odnaleźć ten dziennik, proszę, żeby nie czytali go, lecz zniszczyli. To moje ostatnie życzenie.

Gdyby znalazca doczekał się tak bardzo upragnionej wolności naszej drogiej ojczyzny, wówczas ja mu z zaświatów przesyłam najgorętsze pozdrowienia. Ale gdyby naszą Litwę spotkała niewola, niech nie zlęknie się jej trudów – życzę mu wielkiego hartu ducha.

Partyzanckie z Bogiem
„Dzūkas”1

Pisane w bunkrze 24 IV 1949 roku, godz. 6.20. W bunkrze byli:

„Vanagas” – A[dolfas] Ramanauskas, „Vieversys” – Julius Karpis,

„Guoba” – Vaclovas Petrauskas i „Viesulas” – Vitalius Kuzmickas.

Rok 1948

Dnia 23 czerwca

Kilka dni temu otrzymałem od brata list... Obiecał, że przyjedzie, ale teraz zaczynam się o niego martwić. A jeśli go tutaj, w wiosce, ktoś rozpozna? Jeśli schwytają go Ruscy i istriebitiele2?

Jakże zmieniło się życie. Pamiętam, jak my wszyscy mieszkaliśmy jeszcze w domu... mieliśmy wszystko, czego można zapragnąć. Wojna i Sowieci zniszczyli wszystko. Teraz jesteśmy bezdomni, mieszkamy po kątach.

Mam własny karabin automatyczny i pistolet, z którym nigdy się nie rozstaję, brat kilka książek w obcym pokoju, biedna mama i wujek są na Uralu. Dokładnie jak w partyzanckiej pieśni:

Tyś na Uralu, matuleńko,
Ojciec w zimnym grobie już...

Wczoraj byli u nas „Vytas”3, „Nemunas”4 i „Genys”5. Wyjaśnialiśmy nieporozumienia między nimi...

Od dwóch dni słuchamy kupionego przez „Mikasa”6 radia. Jak na razie działa nieźle. Niezwykle trudno słucha się Ankary7. Przez trzaski, chrzęsty trudno cokolwiek zrozumieć.

Zamierzamy wydawać gazetkę. Numer przewodni będzie mój, napisany przed miesiącem. [Wspomniana gazetka – „Laisvės varpas”8, organ Okręgu „Dainava”9 – A.K.10]. Zostało już mało papieru.

Prosiliśmy „Žaibasa”11, żeby go przysłał, ale o nim samym nic nie słychać. Na niego, „Rugysa” i „Vanagasa” czekamy każdego dnia12.

Dzisiaj dzień jest mglisty i czasami pada. Piszę mój dziennik w „żwirowym dole”. Gdzieś tam słychać śpiew pasterzy. Śpiewają pieśń partyzanta „Vilkasa”13. Usłyszałem ją po raz pierwszy wiosną nad Niemnem – w drodze do „Ąžuolisa”14 [w kwietniu 1947 roku – A.K.]. Z tych, co wtedy szli, nie ma już „Jūrininkasa”, „Gandrasa”, „Vaitkusa”, „Ąžuolaitisa”, „Pakštasa”15.

U „Ąžuolisa” odbyła się pierwsza wielka narada dowódców Okręgu „Dainava”. Niezapomniane dni w lesie Punie – w „Sali Strzelców” (tak był nazywany bunkier, w którym obradowaliśmy). Wtedy przez trzy dni wieczorami zbieraliśmy się w tym bunkrze. Czasami było tu więcej znajomych: „Klevas” (Subačius)16, „Aras” (Petrauskas)17, no i sam „Ąžuolis”. U niego czuliśmy się jak u prawdziwego dowódcy. Można śmiało powiedzieć, że jesteśmy jego dziećmi. Od czasu, kiedy widziałem go w Olicie, mocno się postarzał. Może dlatego, że zapuścił brodę. Ręce miał w bandażach. Mówił, że ma egzemę. „Gandras” później opowiadał mi (już po tym, jak „Ąžuolis” zginął), że „Ąžuolis” pamiętał mnie jeszcze z wcześniejszych czasów.

Od tego czasu minął już rok. Teraz tam z powodzeniem urzęduje „Tėvukas”18. Wszędzie ta śmierć i śmierć... Ale gdzie jej nie ma?!

Równo trzy lata temu – latem 1945 roku – siedziałem w obozie dla jeńców w mieście Brnie. I pomimo tego, że był to obóz dla jeńców, urządziłem się tam jak w domu. Wiadomo, że nie można porównać obozu z domem. Jedzenie tam było bardzo dobre, ponieważ to ja byłem głównym zaopatrzeniowcem: doglądałem chyba z pięć kuchni. Ale tam brakowało wolności, a więc tak naprawdę brakowało wszystkiego. Pamiętam jak dzisiaj, że siedzę przy kolczastym płocie obozu i zachłannie patrzę na wolne życie, które toczy się na ulicy. Przed moimi oczami sunęły elegancko ubrane Czeszki, młode dziewczyny... I w piersi coś się kotłowało. Nachodziła mnie nieopisana tęsknota za ojczyzną, za znajomymi miejscami, za przyjaciółmi, dziewczynami. Ach, jakie czarujące wydawały się Czeszki! Naprzeciwko naszego obozu stało kilka dużych domów. W nich było pełno mieszkańców. Na parterze mieszkała piękna dziewczyna, a ja często przez płot wpatrywałem się w jej okno. Nieraz nasze oczy się spotykały. Ale co młodą Czeszkę może obchodzić jakiś ubrany w biały marynarski mundur jeniec.

Nikt nie zrozumie, co dla jeńca znaczy wolność. Rozmawialiśmy w kółko tylko o tym – czasem wręcz fantazjowaliśmy.

Do obozu wówczas trafiło około dwunastu Litwinów, a może i więcej. To ogromne szczęście, że już w pierwszym dniu wszyscy trafiliśmy do kuchni. A ja nawet zostałem „naczelnikiem”. Zatem nasze położenie było nieporównanie lepsze od położenia wszystkich pozostałych jeńców. A Niemcom było źle. Iluż ich stawało w kolejkach do naszych kuchni i prosiło o chleb! O nic więcej, tylko o chleb. Za to można było dostać zegarek, złote pierścionki itd. Ci dawniej wyniośli niemieccy oficerowie stali..., stali tacy mali pod naszą kuchnią po kilkudniowej głodówce.

W tym obozie byłem około trzech miesięcy. Potem nas przesiedlili do obozu dla obcokrajowców. Tam już było gorzej. Spotkaliśmy takiego K. i jeszcze jednego Litwina, który już zdążył zapomnieć ojczystego języka. Ale pobył z nami i znowu zaczął mówić jak należy.

Potem wyjechaliśmy na Węgry do Budapesztu. W obozie było pełno wstrętnych Ruskich, z którymi nijak nie mogliśmy się porozumieć. Obóz stał nad brzegiem Dunaju.

Później podróż na dachu wagonu przez całe Węgry, Rumunię, Mołdawię...

Jeśli kiedykolwiek spłynie na mnie natchnienie, będę musiał koniecznie opisać całą podróż.

Na dzisiaj dość pisania. Trzeba nastawić antenę i słuchać radia.

Dnia 24 czerwca

Obrzydliwy deszcz, który leje bez ustanku już drugi dzień, zupełnie psuje mój nastrój. Nasz bunkier został urządzony w starym żwirowisku, a sufit przysypano cienką warstwą ziemi. Teraz, kiedy zaczęło padać, przez ten sufit jak przez sito woda sączy się na nasze głowy, prycze, papiery. Na górnej pryczy składamy wszystkie przyniesione przez gospodarzy talerze, filiżanki, miseczki. Pomału namaka cały sufit, papier się odrywa. Około pierwszej w nocy zabieram poduszki i koce na dolną pryczę.

Jednak w bunkrze zrobiło się jeszcze „przyjemniej”, kiedy około drugiej w nocy wpadli do niego mokrzy „Rugys”, „Šarūnas”19 i „Bevardis”20. „Žaibas” nie przyszedł. Jak na razie nigdzie nie można go znaleźć. Jakoś doczekaliśmy poranka. Ja nie spałem: ustąpiłem miejsca przybyłym. Dzisiaj w bunkrze jest jak w chlewie. Wszędzie pełno mokrego papieru, nadal sączy się woda. Do tego wszystkiego doszło i to, że zaczęliśmy drukować gazetkę. Cholera, sześciu mężczyzn w schronie dwa na pięć metrów, ledwo można wytrzymać. Duchota i wilgoć!

Już od rana jestem na zewnątrz. Nie mogę znieść bunkrowego smrodu. Od czasu do czasu spoglądam na niebo i w myślach proszę Boga, żeby chociaż więcej nie padało. Ale gdzie tam – całe niebo powleczone grubą warstwą szarych chmur i co jakiś czas siąpi deszcz.

Dzisiaj „Vanagas” przybił czterem partyzantom pieczęcie, a ja własnym podpisem „przedłużyłem” i „wyrejestrowałem” paszporty. Gdybyśmy mieli dobre narzędzia, jak bardzo można byłoby pomóc ludziom! Teraz mamy kilka pieczęci zrobionych z drewna przez świętej pamięci „Arminasa”21. Z ich pomocą robimy ludziom paszporty22. Pracujemy jak w średniowieczu, jak w czasach Witolda.

Dnia 30 czerwca

Kilka dni temu przyjechał „Mikas”, zaprowadziliśmy go do naszego bunkra. Mamy nadzieję, że nie zdradzi. Przecież trzeba komuś ufać!

Kto wie, gdzie los zastawi na nas pułapkę.

„Mikas” nieco się zawiódł na naszym bunkrze, tak przynajmniej myślę. Po deszczu było w nim nieprzyjemnie. Wszędzie od sufitu poodrywały się papiery. Prócz tego w bunkrze było ciemnawo, bo „Genys”23 stłukł szkło od lampy. Ale nie rugaliśmy go, bo przyniósł duży kosz jagód, ciastek i słoniny. Z wyżywieniem było słabo, więc dzisiaj mieliśmy prawdziwą ucztę.

„Mikas” nie został u nas. Przyjedzie za kilka tygodni. Umówiliśmy się z nim w sprawie pewnego „pisarczyka”, który według niego może pisać artykuły wstępne, bo kiedyś należał do Związku Młodych Pisarzy, a obecnie zadekował się na prowincji i uczy dzieci. Teraz wszyscy tak robią.

Poza tym „Mikas” wydrze z sanatorium rotator24 i maszynę do pisania, ale przed tym musimy przekazać mu kilka pistoletów „w celu lepszej realizacji jego planów”. Przed przybyciem do nas otrzyma od nas walizkę z dwudziestoma pięcioma, może trzydziestoma kilogramami materiału wybuchowego. Będzie próbował wysadzić siedzibę NKGB. Gdyby się wszystko udało, byłoby całkiem nieźle.

„Mikas” to wspaniały człowiek. Serdeczny, oddany naszemu ruchowi. Skontaktował mnie z „Malonė”25. Siedział za to rok w więzieniu, lecz to go nie odstraszyło.

Napisałem list do „R”26, żeby wszędzie, gdzie tylko będzie potrzeba, pomagał „Mikasowi”. Oczywiście wspomniałem o odwadze, ofiarności itd. Przecież kiedyś tak mówił. Teraz przyjdzie upewnić się, czy to prawda. „Mikas” mówi, że „R” jest teraz mocno wystraszony. Myślę, że mój list go rozrusza.

Zakończyliśmy druk gazetki. Szkoda, że nie mogliśmy umieścić ostatnich wiadomości o wyklęciu przez Kominform marszałka Tity. W tych dniach przyjemnie słucha się radia, jak te czorty wzięły się za łby. Nie chce mi się wierzyć, że Tito oprze się Moskwie. Przedwczoraj jakiś austriacki komentator mówił na temat: „Nie wierzę w to, że będzie wojna”. Swoje wnioski oparł na tym, że Sowieci niby się boją i z tego powodu się nie wychylają. Poza tym Ruscy odnieśli sukces w dziedzinie badań nad bronią bakteriologiczną, czym sami Amerykanie są mocno zaniepokojeni. Pewnie boi się i jedna, i druga strona. Nie ma o czym nawet mówić, co muszą czuć Litwini, słysząc takie przemówienia. Odnoszę się dość obojętnie do takich spraw. Jestem przekonany, że musi być konflikt. Oczywiście nie mam na myśli tego roku. Gdyby wiedzieli to partyzanci, to nazwaliby mnie heretykiem. Oni wszyscy, jak i inni ludzie, liczą dni, kiedy zacznie się wojna.

Dnia 2 lipca

„Vanagas” powiedział, że dzisiaj mijają równo dwa lata, odkąd zginął płk „Kazimieraitis”27. Przypomniałem sobie, że zbliża się również rocznica śmierci „Ąžuolisa”...

Ostatnio miałem dobry nastrój. Być może dlatego, że radio ciągle informuje o uporze Tity i jego oporze wobec Moskwy. Ponadto czekam na przyjazd brata. Pracy teraz nie jest za dużo. Przepisuję wiadomości z zagranicy. Wkrótce znowu wydamy gazetkę.

Dzisiaj gospodyni poinformowała nas, że o poranku, około trzech kilometrów od nas, partyzanci zabili dwóch istriebitieli. Trzeci uciekł z karabinem maszynowym. Istriebitiele kosili łąki part[yzanta] „Žilvitisa” na brzegu Mereczanki. Gospodyni ostrzegła nas, że i tutaj mogą pojawić się Ruscy, ponieważ wszystko to działo się obok nas.

Dnia 7 lipca

Wreszcie przybył do nas „Žaibas” z „Vanagasem”, a z nimi „Rugys” i „Žilvis”28. Wiele o nich słyszałem i zaczynałem snuć różne domysły, choćby z tego powodu, że nie otrzymywaliśmy od nich poczty od ponad trzech miesięcy. „Žaibas” z „Vanagasem” napisaliby bez względu na wszystko. Tak więc doszliśmy do wniosku, że „Vanagas” został prawdopodobnie zabity, a „Žaibas” ranny. Został tylko „Guoba”29. „Žilvitis” zginął wraz z „Rimvydasem”30. Jednak ku naszej ogromnej radości wszystko okazało się nieprawdą. Nawet nasz „Rimvydas” żyje. Hura! Według opowieści „Žilvisa” „Rimvydas” w żaden sposób nie może przebić się do Okręgu „Tauras”31. Wielu partyzantów tam ginie. Gasną szybciej niż gwiazdy na niebie o wschodzie słońca. Ale sporo też dobrych wiadomości. Otrzymaliśmy informację dowódcy Okręgu „Tauras” o tych, którzy wyjechali za granicę32. Wszystko się szczęśliwie zakończyło. Wrócili. Przysłali różne biuletyny z dyrektywami, pro memoria itd. Okazuje się, że wszystko ma o wiele szerszy zasięg, niż myślałem. Działają również przedstawiciele naszej dyplomacji33. Ale o tym innym razem.

Wczoraj wszyscy robiliśmy sobie zdjęcia. Udawaliśmy dzielnych pracowników – w tym celu przynieśliśmy nawet dwie maszyny do pisania. Niby że pokazujemy sztab podczas pracy.

Nic mnie nie obchodzi, chcę tylko doczekać się brata, a on wciąż nie przyjeżdża. Jeśli dzisiaj i jutro nie przyjedzie, wtedy nie wiadomo, czy będzie mi jeszcze dane zobaczyć się z nim.

„Bevardis” nadal nie dostarcza pistoletów. „Mikas” pewnie mnie przeklina. I walizka z materiałem wybuchowym jeszcze nieprzygotowana. Prawdę mówiąc, „Bevardisowi” samemu trudno wszystko ogarnąć. Niedawno przywiózł nam mięso – można rzec, że sprzed nosa sprzątnięte stribasom34. Pod tym względem jest naprawdę sprytny, a wszystko mu idzie jak z płatka.

Dzisiaj przez cały dzień pisałem krótki przegląd wiadomości miesięcznych z okręgu.

Już dwa dni, jak przestało padać, a na zewnątrz taka ładna pogoda, tak przyjemnie świeci słońce. Ale nie było czasu, żeby wyjść z bunkra. W ten sposób niemal nie widzę słońca.

Dnia 12 lipca

Nasze życie obfituje w różne przygody, tak że nie nadążam ze spisywaniem wszystkiego w dzienniku. Teraz to są nasze szczęśliwe dni. Wprawdzie jest parę zmartwień, ale zdecydowanie więcej jest dobrych nowin.

Przede wszystkim doczekałem się brata... „K”35. Od czasu, kiedy go widziałem po raz ostatni, znacznie się zmienił... Już nie ten sam co cztery, pięć lat temu. Teraz to już zupełnie dorosły mężczyzna. I on, i ja, tak mi się wydawało, na początku się wzruszyliśmy. Ale to było tylko na początku.

Wyobrażał nas sobie zupełnie inaczej. Myślał, że pijemy, chodzimy na dziewczyny i strzelamy, gdzie popadnie. A u nas znalazł życie niemal klasztorne. Odziani w czarne kombinezony „Žaibasa”, jak te kruki, naprawdę byliśmy podobni do mnichów.

Starałem się przedstawić „K” prawdziwy obraz naszego partyzanckiego ruchu. Pokazywałem różne materiały, nawet te otrzymane z zagranicy fotografie itp. Wszystko bardzo go interesowało, chciał nawet przystąpić do nas. Prawdę powiedziawszy, nie chcę tego. Jeśli zginę, to przynajmniej on przyniesie matce pocieszenie.

Negatywnie odniosłem się do tego pomysłu. Jeśli oczywiście mongoły36 zaczną się czepiać, to wtedy będzie wszystko jasne.

Był u nas około dwóch dni. Obserwowałem go i zrozumiałem, że jednak nasza praca miała na niego wpływ. Kiedy „K” jeszcze przebywał u nas, wieczorem V. przyprowadził „Mikasa”, który nie mógł się doczekać pistoletów i walizki, toteż sam przyjechał na rowerze. Umówiliśmy się, że nasz człowiek podwiezie mu to wszystko szosą na umówione miejsce. Ustaliliśmy też znaki umowne. Dałem „Mikasowi” kilkaset [rubli – przyp. tłum.], żeby kupił papier do kopiowania, a on natychmiast ruszył w drogę.

Nazajutrz około dwunastej „K” wyszedł. Obiecał przyjechać za miesiąc. Poprosiłem, żeby napisał coś na temat dzisiejszego życia studentów.

Po tym jak „K” wyszedł, my z „Vanagasem” zostaliśmy sami. Nuda. Jakoś się nie chciało znowu wracać do starej pracy. Minął już któryś dzień od chwili, w której opuścił nas „Vieversys”37. Miał dostarczyć napisany przez „Vanagasa” list pułkownikowi, który gdzieś pod Kownem dowodzi partyzantami. Ja znowu zacząłem pisać wiadomości. „Vanagas” zaczął wybierać z biuletynu Delegatury Zagranicznej [Najwyższego Komitetu Wyzwolenia Litwy] zeszłoroczne pozdrowienia.

Dziesiątego lipca rozpoczęliśmy drukowanie gazetki. Wieczorem przyszedł „Bevardis”, nieco później „Strazdas”38. Przynieśli list od „Rugysa”, w którym prosił, żebyśmy przybyli ja lub „Vanagas”. Okazało się, że w sprawie tej maszyny do pisania. Następnego dnia wyszliśmy ze „Strazdasem”. Znaleźliśmy „Rugysa” w czterech ścianach bunkra. Byłem zupełnie mokry. Po drodze padało, a co gorsze, trzeba było iść przez zboże. Nogi zupełnie przemokły.

Poszliśmy spać. „Rugys” został w pokoju na warcie. Około dziesiątej rano obudził nas. Zjedliśmy – a tu do krzaków w pobliżu przyprowadzają tego obywatela. Wygląd inteligencki, mężczyzna mniej więcej około trzydziestu dwóch, trzydziestu czterech lat. Czarne kędzierzawe włosy, niewysoki, a do tego oficer rezerwy.

Rozmawiamy o drukarni. Owszem, jest, ale potrzeba dwóch i pół tysiąca rubli, a my jak na złość mamy zaledwie kilkaset. Bez pieniędzy nie dostaniemy tej maszyny. Prócz tego trzeba ją przywieźć z Wilna. Nasz rozmówca jest bardzo przebiegły. Mówi mgliście. „Rugysowi” przypomina o zbieraniu jakichś informacji. Właśnie, a jakże, dowiadujemy się, że pracuje w wywiadzie angielskim. Dowodzi nim Ambasada Brytyjska w Moskwie. Niezbyt przekonywająco to brzmi. Unika dłuższych rozmów na ten temat, więc go o nic nie pytam. Okazuje się, że zna „Rimvydasa”. Umawiamy się na następne spotkanie, na które przybyłby „Vanagas”. Szybko się rozstajemy, ponieważ musi już jechać. Życzy nam dużo sił, żegnamy się.

Zostaję z „Rugysem” i rozmyślam nad jednym zadanym mi przez tajemniczego rozmówcę pytaniem: „Czy słuchaliście w piątek wiadomości z Wilna? Ciekawe, jak zakończył się mecz z Dynamem Mińsk?” Dzisiaj sobota. Zatem jeśli jest szpiegiem, to nieźle gra. Wiadomo, że gdybym mu powiedział, że słuchałem, mógł dokładnie wywnioskować, że sztab okręgu znajduje się w odległości około piętnastu, dwudziestu kilometrów od miejsca spotkania.

Na obiad idziemy do innego gospodarza. Chodzimy wszędzie za dnia – tacy dobrzy tu ludzie... Czasem, gdy gdziekolwiek pojawiają się Ruscy, to ludzie biegną jeden za drugim z ostrzeżeniem. „Rugys” mieszka tu już od dwóch miesięcy bez kryjówki. Sowieci bywają tu bardzo rzadko, za to partyzantów jest bez liku. Widzą to setki ludzi, ale donosu – żadnego.

Przez wieś idziemy jeszcze za dnia. Słyszymy, jak gdzieś chłopcy śpiewają partyzancką pieśń, i przychodzi mi na myśl, że ciężko bolszewikowi skomuszyć naszą wieś. Trzeba wielu lat, żeby „przeedukować” ludzi, żeby w ich mentalności zlikwidować „resztki byłej ideologii”.

„Tigras”39 i nowicjusz „Liepa”40 odprowadzają mnie. Kilka ostatnich kilometrów idę sam. Nasi śpią. Wrócił „Vieversys”.

Dowiaduję się, że na naszych dzisiaj natknęła się pewna baba z dwiema dziewczynkami. Kobieta zdaje się jest wrogo do nas nastawiona, chociaż mimo wszystko dzień minął spokojnie. „Bevardis” dzisiaj przyleciał i mocno nas przestraszył. Powiedział, że nie możemy tu zostać ani minuty dłużej, musimy natychmiast wyjść. Pasierb tej baby jest ponoć istriebitielem, który zasłynął z okrucieństwa. Więc jeśli „Bevardis” mówi prawdę, nasza sytuacja jest krytyczna. Wiadomo tylko, że jeśli nawet ona doniesie, to możemy jeszcze w bunkrze pozostać w spokoju około tygodnia.

Dzisiaj znalazła nas inna kobieta, ale ta, według opowiadań naszych gospodarzy, jest dobra. „Bevardis” mówi, że to papla. Wierzyć mu nie można, bo on ocenia ludzi według własnego widzimisię.

Jest już godzina jedenasta. Jakoś niepewnie się czuję. Ale teraz jest noc i nie wierzę, by coś się wydarzyło.

Około dwunastej w nocy przyjeżdżają na furmance nasi – „Lakūnas”, „Girinis”41 (który wysadził klub w Mereczy wiosną 1948 roku) i „Genys”.

Dnia 18 lipca

Ostatnie trzy albo i cztery dni upłynęły w warunkach wytężonej pracy. „Vanagas”, „Vieversys” i inni wyszli budować nowy bunkier. Ja z „Genysem” zostałem, żeby dokończyć wydanie gazetki. Po trzech dniach i mało przespanych nocach pogryzieni przez pchły zakończyliśmy pracę. Umyliśmy się wieczorem w łaźni. Zaraz po kolacji przyszli „Nemunas”, „Ūla”, „Ėglis” i „Lapas”42. Dzień spędziliśmy u V. „Nemunas” przyniósł pieniądze i buty dla mnie i „Vanagasa” (polskie), kilka par spodni itd. Naprawdę oni są uprzejmi. Starają się pomagać ze wszystkich sił. „Nemunas” miał kilka spraw, ale jak nie ma „Vanagasa”, to nie dało się niczego załatwić. Dowiaduję się, że „Lapas” chce wrócić do domu. Matka bardzo prosiła, żeby mu pozwolić. „Lapas”, tak mi się wydaje, ma góra siedemnaście lat. To jeszcze niemal dziecko. Taki wątły, chudy, zupełnie jeszcze niedojrzały. Przyłączył się do partyzantów ni z tego, ni z owego – ot tak sobie. Zapalił się nagle, ale też nagle mu przeszło. Puściłem go do domu. Mówił, że pojedzie do Wilna i zamieszka u brata. Odprawiłem mu kazanie o zachowaniu tajemnicy itd. Zdaje się, że dzisiaj „Lapas” nie wyjdzie, bo ani „Ūla”, ani „Genys” nie wiedzą, gdzie jest jego dom.

Prawda, „Nemunas” przyniósł także konspekty szkoleń sporządzone przez polskiego oficera43. Nie podejmę się tłumaczenia. Trzeba znaleźć tłumacza z prawdziwego zdarzenia.

Około dwunastej w nocy nagle pokazał się „Rimvydas”. Co za radość! Aż go ucałowałem.

Tej nocy śpimy mało. Tak wiele wrażeń... Leżę z otwartymi oczami, patrzę na gwiazdy i marzę o wszystkim – o domu rodzinnym, o tych, co zginęli, o bracie, o mamie męczącej się na Syberii i o partyzanckim losie...

Świta. Dzisiaj już 19 lipca. Jak czas szybko leci. Przecież niebawem miną dwa lata od czasu, kiedy jestem w partyzantce. Wydaje się, że ciągłe napięcie, zagrożenie powodują, że wydarzenia naszego życia przesuwają się przed naszymi oczami i w umysłach tak jak przed pasażerem w mknącym pociągu wioski, rozstaje dróg, wzgórza...

Dzisiaj znowu przepakowuję nasze rzeczy. Powieziemy je w dzień furmanką załadowaną snopami żyta. Tak będzie bezpieczniej, ponieważ w tych miejscach, przez które przyjdzie nam jechać, tłuc się po nocy jest niebezpiecznie – niemal co drugą noc Ruscy urządzają zasadzki.

W południe żegnamy W. i prześlizgujemy się chyłkiem w stronę gospodarza „B”. U niego zjadamy posiłek, i odczekawszy kilka godzin, idziemy dalej. Mnie już od kilku godzin męczy „33”44. Ledwo mogę iść. Pod wieczór pewien gospodarz przynosi gotowaną wodę kminkową. Jest trochę lepiej. Przed świtem z trudem docieramy do miejsca, gdzie nasi kopią bunkier.

Dnia 20 lipca

Przy bunkrze nie znajdujemy jeszcze naszych. Widocznie śpią gdzieś w stodole. Jestem tak wyczerpany, że padam na ziemię i zasypiam, ale poranek jest chłodny i budzę się po półgodzinie. Już się rozwidniło, pojawiają się nasi. Dowiadujemy się, że leżeli sto metrów od nas, ukryci w stojącym na łące stogu siana. Kontynuują swoją pracę, a ja przynoszę sobie siano i kładę się. I tak cały dzień przespałem bez jedzenia. Wieczorem bunkier w pełni ukończony.

Dnia 21 lipca

Dzisiaj spotykamy się z naszym „pracownikiem wywiadu angielskiego”, lecz mało który z nas wątpi, że to nasłany przez NKWD szpicel. Nie byle jaki, bardzo przebiegły. Zawczasu obmyślał każde swoje słowo, doskonale zna nasze warunki.

„Vanagas”, „Rimvydas” i ja już od rana omawiamy, jak będziemy z nim rozmawiać itd.

W końcu idziemy do niego. O jego przyjeździe „Strazdas” poinformował nas zawczasu.

Znajdujemy go leżącego. Witamy się. Pierwsze minuty mijają w napiętej i dusznej atmosferze. On wyraźnie się denerwuje, a jego rozmowa z „Rimvydasem” zupełnie się nie klei. Na początku mówią tylko oni dwaj. W kilku zdaniach wspominają dawne czasy. Poza tym „pracownik wywiadu” („Gelgaudas”)45 pyta „Rimvydasa”, czy on nadal jest takim mazgajem jak kiedyś.

Później zaczynamy rozmowę o naszych sprawach. „Vanagas” pyta „Gelgaudasa” o jego „pracę”. „Gelgaudas” odpowiada, ale tak jakoś pokrętnie, niezrozumiale. To mieszanina różnych przypadkowych zdarzeń, a nie rzetelna mowa. I tak to trwa prawie dwie godziny, póki nas nie zawiadamiają, że do gospodarza, w którego bagienku siedzimy, przyszli Sowieci i istriebitiele. Przerywamy rozmowę i odchodzimy w inne miejsce. Pół kilometra dalej urządzamy się w jakichś krzakach i kontynuujemy rozmowę. Rozmawiamy jeszcze ze cztery godziny. Takie długie odgrywanie ról, dobieranie słów nas wyczerpuje. Umawiamy się na spotkanie z „szefem” „Gelgaudasa” w celu „przekazania” materiałów (wiadomości wojskowych). Lecz przed tym „Gelgaudas” ma dostarczyć nam z Szyłokarczmy maszynę drukarską, którą z Wilna będą musieli zabrać nasi ludzie.

Po tym wszyscy gadamy o różnych sprawach. Tak naprawdę mówi tylko „Gelgaudas”: my albo milczymy, albo śmiejemy się, słuchając jego anegdot i wtrącając od czasu do czasu kilka słów. „Gelgaudas” sypie anegdotę za anegdotą.

W naszej zgranej paczce czuje się nieswojo. W końcu żegnamy się. Ściskamy sobie nawzajem dłonie, jakbyśmy byli przyjaciółmi. Nie możemy zagwarantować w stu procentach, że on jest emwudzistą, ale bez obaw zabiera naszą gazetkę, żeby zawieźć ją do Wilna. Przypominam sobie Butk. z Wilna. Temu można było wysyłać gazetki pocztą. On się nie bał. Ten „Gelgaudas” jest bardzo do niego podobny.

Po wyjeździe „Gelgaudasa” zastanawiamy się nad jego słowami. „Rimvydas” wieszczy, że „Gelgaudas” to kapuś MWD. Ja sam zaczynam wątpić w to, że dostaniemy drukarnię.

Dzisiaj wieczorem przenosimy rzeczy.

Dnia 24 lipca

Zakończyliśmy już porządkowanie naszego bunkra. Wygląda całkiem nieźle. Najgorsze, że nie mogę tu słuchać radia. Gdzieś została antena, rotator i moja robocza odzież. Kilka dni z rzędu chodziliśmy do człowieka, do którego zostały przywiezione nasze rzeczy. Przetrząsnął całą słomę i siano, ale nasze rzeczy i tak się nie odnalazły. Prawdopodobnie zostały u W. albo ten człowiek przywiózł je z powrotem do siebie. Tego dnia bardzo spieszyliśmy się z wyładowaniem rzeczy, bo niedaleko byli istriebitiele i Sowieci.

Również w naszej wsi kilka dni stacjonowali kacapy. A myśmy nawet się nie maskowali. Ruscy przetrząsają las Warty, ponieważ starli się z naszymi w Boguszyszkach...

Od kiedy przyszedł „Rimvydas”, żartów nie brakuje. „Vieversys” już któryś dzień bez przerwy chichocze.

Dnia 27 lipca

Wczoraj dotarły do nas wiadomości przyjemne i nieprzyjemne zarazem. Znów dostaliśmy nową przesyłkę z Okręgu „Tauras”. Zginęli „Lakūnas” i „Sausis”46. To byli jeszcze młodzi partyzanci. Wczoraj przyszedł „Bevardis” i powiedział, że prawdopodobnie „Lakūnas” został wzięty żywcem (ranny). Znał nasz bunkier. To nas trochę niepokoi, ale postanawiamy nie opuszczać schronu. „Lakūnas” nie zdradzi. Na wszelki wypadek postanawiamy do rana stać po kolei na warcie. Obejmuję pierwszą zmianę. Usiłuję napisać coś humorystycznego na ten temat, ale nic mi nie wychodzi. Dzisiaj „Vanagas”, „Rimvydas” i ja podzieliliśmy się pracą. Ja przejmuję cały dział prasy i informacji.

Dzisiaj więcej nie mogę pisać. Spać bardzo się chce. Spałem zaledwie kilka godzin.

Dnia 1 sierpnia

Wczoraj i dzisiaj po naszej wsi grasują kacapy i istriebitiele. Zamykamy się na kilka godzin.

Dzisiaj w bunkrze tak duszno, że ciężko wytrzymać. „K” znowu przyjedzie do mnie.

Dnia ? sierpnia

Znowu zostaliśmy „wysiedleni” z bunkra. Przedtem nas znaleźli wszyscy mieszkający po sąsiedzku gospodarze. Wśród nich jeden był, mówiąc po sowiecku, „ubogi chłop”. Po tym, jak znalazł nasz bunkier, niepokoiło nas oczywiście nie jego ubóstwo, lecz to, że on przez wszystkie trzy lata zupełnie nie płacił podatków i nie wywiązywał się z żadnych powinności. Czy może w bolszewickim ustroju ktoś nie płacić podatków i zarazem nie zostać ukarany? Ze słów naszego gospodarza wynika, że chyba jest Judaszem, chociaż z gadki on wielki patriota, płomienny Litwin.

Toteż wspomniany obywatel bardzo szybko do nas się przyzwyczaił. Ale my – nie. Z wyglądu, twarzy i mowy to prawdziwy Judasz. Kilka dni temu przyszedł do nas, żeby się wyżalić i zarazem jakby pytał o radę w sprawie dostaw zboża. Ponoć już go zmuszają do płacenia podatków. Ale jak on ma zapłacić, kiedy nie ma ani rubla? W końcu dajemy mu trzysta rubli, za które sobie kupi nawet dziesięć kilogramów masła, zaniesie partorgowi47 jako łapówkę i być może się wykupi. Po kilku dniach obywatel przyszedł i powiedział, że pijany na umór partorg wygadał mu się, że niby u sąsiada kąpali się partyzanci. Oprócz tego partorg wie także, że u ich sąsiada „zatrzymują się” partyzanci. „Zatrzymują się”... Te słowa obywatel przyniósł zapisane na skrawku papieru – jakoby nie zrozumiał ich znaczenia. Nie dość, że dureń, to jeszcze obłudnik! Prawdopodobnie nie zdaje sobie sprawy, jak niebezpieczną podjął grę. Chce być dobrym dla jednych i drugich. Sprzedaje i ostrzega. Tak czy siak dalej tutaj być nie możemy. Postanawiamy się wyprowadzić. Jest i „K”. Już dłużej niż tydzień jest u nas. Napisał na zadany temat. Są też „Žaibas” i „Vanagas”. Żal rozstawać się z „K”.

Tymczasem rzeczy zostają przewiezione do „Rugysa”48, a my wyruszamy na poszukiwanie nowego miejsca na bunkier. Na dworze pada deszcz. Noc ciemna. Jest nas około trzynastu chłopa. Szkoda zostawiać taki dobry schron. Wciągnęliśmy się do pracy i widać było, że są postępy. Teraz znowu na jakiś tydzień czy na dłużej praca się zatrzyma. Przenosimy się przez jezioro do „Genysa”. Droga nie jest długa, ale ja czuję się zupełnie wyczerpany. Siedzenie w bunkrze wysysa zdrowie tak jak więzienie.

Dzień spędziliśmy w stodole. Razem z nami są również ludzie „Genysa”. Przybył tu także „Karvelis”49 ze swoimi ludźmi z oddziału „Juozapavičius”50. Zarządzamy uroczystą zbiórkę. „Vanagas” odbiera przysięgę od nowicjuszy. „Rimvydas” i ja wygłaszamy przemówienia. Przedstawiam najnowsze informacje polityczne.

Znaleźliśmy już miejsce na bunkier. Jest zbytnio otwarte. Jeśli nie zobaczą nas przy kopaniu, będzie dobrze.

Wychodzimy na spotkanie ze „Studentasem”51. Ten człowiek przez dłuższy czas pozostawał bez kontroli. Trzeba z tym skończyć.

Wczorajszy i dzisiejszy dzień przypominają mi pierwsze łagodne dni jesieni. Niebo nieco przychmurzone, a powietrze takie chłodne, przyjemne. Szczególnie pięknie jest, kiedy kończy się dzień. Wygląda, jakby to było ostatnie pożegnanie z latem.

Te dni jakoś działają na mój nastrój. Nastrajają mnie trochę melancholijnie. Znowu napływają wspomnienia, robi się żal minionych pięknych dni... Chciałoby się uczyć, osiągnąć coś więcej. Ach, te piękne, spokojne i zarazem tchnące smutkiem dni! Być może tylko dla mnie one są takie smutne!... Próbuję porównać te dni z dniami dawnego życia, szukam podobnych w przeszłości. Przypominam sobie widoki z wysokiego wzgórza w Lesie Widzgirskim. Widać z niego rozległe lasy, a między nimi meandry Niemna. Piękne okolice Olity, Kowno w świąteczny wieczór, góry nad Grazem, kopalnie w Donbasie, równiny i posępna przyroda Ukrainy – wszystko to dzisiaj wydaje się takie piękne i takie dalekie, nieosiągalne... Nawet te przeklęte ukraińskie kopalnie wydają się jakby nieprzykryte tak ponurą szatą. Wydaje się, że i teraz słyszę te pieśni, śpiewane przez ukraińskie kobiety o niskich głosach. Są one na swój sposób piękne, smutne i ciężkie, jak całe życie tych, co tam żyją. W tych dniach przychodzą mi do głowy obrazy z przeszłości. Wszystkie są cudowne i takie drogie. Nawet nie zauważam, jak powoli żal zaczyna ściskać mi serce: czas przecieka przez palce, młodość i miłość przemijają, wszystko się kończy... Przed nami nieznane i to strasznie nieznane. Ci anglosascy dyplomaci w Moskwie rozstrzygają o losach milionów. Wątpliwe, czy oni o nas (mam tutaj na myśli nie tylko partyzantów i Litwę, ale również całą Europę Wschodnią) pamiętają. Oni prawdopodobnie nie mogą podzielić między sobą stref, doprawdy, co my ich obchodzimy? Ważne, żeby lew Albionu zaryczał, żeby dolar był mocny... Nie chcę tej marnej prozy – nie pasuje do tych cudownych dni.

„Žaibasa” również nachodzą podobne nastroje. I on, i ja pamiętamy, że jesteśmy już mężczyznami: ja mam dwadzieścia trzy lata, on – dwadzieścia sześć. Dojrzeliśmy niepostrzeżenie. Dojrzeliśmy za wcześnie – z karabinem w ręku, w niebezpieczeństwie. Czyżbyśmy byli już mężczyznami? Wydaje się, że jeszcze tak niedawno byliśmy dziećmi, gimnazjalistami. Jak ten czas leci! Cztery lata minęły od dnia, w którym opuściłem Litwę. Potem wszystko się przemieszało. Żołnierski chleb, podróże, przygody, obozy jenieckie – jednym słowem mieszanina życia. I znowu Litwa... Ale to już nie ta sama Litwa, ludzie już jakby nie ci sami, znajomych prawie nie ma, a przyjaciele – wszyscy przepadli. Dość tych wspomnień, choć są takie przyjemne.

Nie doczekaliśmy się „Studentasa”. Z jego oddziału przybył tylko „Vieversys” (brat „Ūselisa”) i „Tankistas”52. Okazuje się, że „Vieversys” wczoraj cudem ocalał. Mieli spotkanie z „partyzantami”53, a ci niemal wszystkich wystrzelali. Uciekł tylko „Vieversys”. „Tarzanas”54, „Lakūnas” i jeszcze jeden [łącznik partyzantów Kazys Plauga – A.K.] zginęli...

Wychodzimy wieczorem. Ja i „Genys” nieco później. Idziemy przez tak gęste bagna, że zgubiłem swoją pilotkę. Kolegów znajdujemy śpiących w stodole. „Vanagas” skarży się, że bardzo mu dokuczają pchły, tu, w przedsionku, są ich miliony. Brakuje miejsc do spania, więc ja z „Genysem” idziemy spać gdzie indziej.

Ledwo zaczęło świtać, jak znowu jesteśmy w drodze. Dłużej zostać nie możemy, ponieważ wczoraj wszędzie tu były zasadzki urządzane przez Sowietów. W końcu docieramy do miejsca przewidzianego na bunkier. Około dziesiątej zaczynamy kopać. Ziemia średnia. Pod wieczór skończyliśmy kopanie, pozostaje tylko wstawić deski. „Bevardis” z „Girinisem” wyjechali po nie zaraz po obiedzie. Bunkier jest duży i wygląda na to, że jednej furmanki desek nie wystarczy. Ja, „Genys” i „Vieversys”55 również wychodzimy po nie do wsi. Po kilku kilometrach u pewnego człowieka znajdujemy deski mostowe. Piłujemy je, ładujemy na furmankę i wracamy. Dzisiaj jest nadzwyczaj jasna noc. Ludzie wszędzie śpią, tylko psy ujadają. Czują nas. Wracamy do naszego gospodarza. „Bevardisa” jeszcze nie ma. Wkrótce się pokazał, ale pieszo, mówi, że z „Girinisem” naładowali tyle desek, że po drodze koło się złamało. Wyładowujemy nasze deski i ruszamy im na pomoc. Myślę sobie: jeździmy po wsiach, jakby w ogóle nie było Ruskich. Przeładowujemy deski na nasz wóz i podążamy z powrotem. Zanim skończymy je ciąć i wniesiemy do wykopu urobek, zupełnie się rozwidnia. Kiedy zaczynamy je wstawiać, znajduje nas pewien nieproszony gość. To ten sam, który co jakiś czas łazi za „Genysem”, by ten przyjął go do partyzantki. Jego brat był partyzantem i zginął.

To wydarzenie nieco psuje nam nastrój. Około dziesiątej kończymy pracę. Syn gospodarza orze ziemię nad sklepieniem bunkra, żeby nie było widać białego piasku. „Kregždė”56 sypie na skiby czarnoziem. Zupełnie nie spodziewałem się, że schron można tak dobrze zamaskować. Nie zdążamy urządzić włazu, ponieważ dostaliśmy informację, że kilometr stąd stacjonują Sowieci. Ukrywamy się w krzakach, a właz przykrywamy gałęziami. Pod wieczór jako tako kończymy również właz. Dzisiaj wszyscy rozchodzimy się. „Rimvydas” z „Genysem” idą do „Vytasa”, ja z „Vieversysem” i „Bevardisem” po rzeczy, a „Vanagas” z „Žaibasem” do „Studentasa”.

Dnia 20 sierpnia

Już trzeci dzień jesteśmy u „Banadasa”57. Dzisiaj i jutro nie wyjdziemy. U „Banadasa” zastałem łącznika Prezydium BDPS58 „Arūnasa”59. Okazuje się, że znam go z czasów Olity. On mnie nie pamięta. Bardzo elokwentny człowiek. Oficer kadry – tak siebie nazywa.

Wysyłam „Bevardisa” do „Vanagasa” z zawiadomieniem. Wychodzi za dnia. Udaję się do gospodarza, żeby porozmawiać z „Arūnasem”. Wspominamy dawne czasy. W momencie, kiedy gospodarz zaprasza nas skosztować miodu, na podwórku ktoś krzyknął, że do wsi idzie aktyw. Ja z chałupy pomknąłem na bagno. „Vieversys” z ludźmi „Banadasa” grają w karty. Ostrzegam ich. Maskujemy bunkier. Sami zostajemy poza nim. Aktyw nie stanowi dla nas zagrożenia. Tymczasem ludzie z krowami uciekają w zarośla. Pastuszkowie, dzieci ganiają tam i z powrotem z informacjami. W domach pozostają starcy. Oto, jak odbywa się prowadzona przez aktyw osławiona praca agitacyjna.

Im dłużej bywam w bunkrze, tym bardziej odczuwam tego skutki. Chcę chociaż jakiś czas pobyć wolny, tzn. wędrować po wsiach. Teraz wyobrażam sobie, jak ciężkie musi być życie zakonników i jak trudno młodemu być w ukryciu. Ja mam namiętną naturę. Oczywiście nikt o tym nie wie. Mnie raczej uważają za Anglika – flegmatyka. Niestety ci, którzy tak mówią, bardzo się mylą. Pod twardą skorupą skrywam gorące serce, jakie rzadko się spotyka...

Najważniejsze, żeby chociaż dzisiaj napalili w łaźni. Wykąpalibyśmy się, zmienilibyśmy bieliznę, a to już dla nas byłoby szczęściem.

Celem nas wszystkich jest utrzymanie ruchu partyzanckiego na takim poziomie, żeby opinie o nim świadczyły tylko o szacunku. Szkoda, że dla wielu Litwa jest białą plamą. Ten, kto dobrze zna nasz kraj, jej charakter, historię, męczeństwo – ten zrozumie również nas. Czasami bardzo mocno cierpimy. Człowiek nie jest z żelaza (nawet żelazo w krótkim czasie rdzewieje i kruszy się) i dlatego czasami zaczynam wątpić: Czy nie wyczerpią się nasze siły? Co stanie się z Litwą, jeśli utraci swoje korzenie (mam na myśli nie tylko partyzantów)? Co z nią będzie, jeśli w rozstrzygającym momencie nie będzie nikogo, kto by ją podniósł, wyleczył? Może znowu znajdą się jacyś szczekacze ze swoimi politycznymi racjami, połajankami i zaczną nas pouczać hasłem: „Ten nie jest wart wolności, kto nie broni jej”... Smutna to przypowieść, a jej końca wciąż nie widać. Trudno. Dzisiaj dostarczą papier i znowu będziemy wydawać „Dzwon Wolności”. Niech się wścieka mongoł, ale my jeszcze powalczymy!

„Resztki nacjonalistów burżuazyjnych” tak szybko się nie wyczerpią!

Dnia 22 sierpnia

Niedziela. Ładny i gorący letni dzień. Wczoraj w nocy przybyli „Vanagas”, „Girinis”, „Šarūnas”, „Rugys”60 i in. Pierwszą przesyłkę BDPS odbierze „Kostas”61. Potem ustanowimy ciągłą i bezpośrednią łączność.

Podczas naszej rozmowy ludzie zawiadamiają, że niedaleko zatrzymali się istriebitiele i emwudziści. Kontynuujemy naszą rozmowę, bo „aktyw” będzie młócić zboże pewnego człowieka. We wsi wielkie zamieszanie: ludzie ze swoimi zwierzętami spieszą się, żeby się schować na bagnach. Bagna roją się od partyzantów i uciekinierów. Nieoczekiwanie przybywa tu także „Diemedis”62, ale spotykamy się z nim dopiero po południu. Nie udało się z nim dłużej porozmawiać. „Vanagas” ze swoimi wyruszył w drogę powrotną, a my z „Vieversysem” zostaliśmy. Wygląda na to, że nie będziemy mogli przez jakiś czas wywieźć swoich rzeczy, ponieważ stribasy i emwudziści nocują pół kilometra od nas. Nie byłoby dobrze, gdybyśmy jeździli furmanką pod ich nosem. Sześciu istriebiteli pojawiło się tuż koło nas, w odległości około stu metrów, ale oni nam zupełnie nie przeszkadzają.

Nie pracujemy już któryś dzień. Wielka nuda. Jeszcze trochę, a zwariujemy. Partyzanci mają zajęcie – karty. Dzisiaj walą z „Vieversysem” przez cały dzień w tysiąca.

Powoli nadchodzi wieczór. Smutno i nudno. Nie zauważyłem, jak minęły wiosna i lato. Znowu zacznie się jesień, a po niej przyjdzie zima, wiosna, lato... Tempora fugaces... W sercu dzisiaj tak pusto... Znów mnie ogarnia melancholia, apatia. Tak stęskniłem się za życiem: spokojnym, pełnym, a tutaj... Tutaj nie można sobie pozwolić ani na apatię, ani na marzenia – liczy się tylko walka, która z dnia na dzień staje się coraz bardziej brutalna, coraz bardziej ukryta.

Tutaj nie wolno marzyć, bo zginiesz. Musisz być sprytny, uważny, czujny i przebiegły, wtedy będziesz żył. Byłoby dobrze, gdyby można było się zapomnieć, ale ja tak nie mogę.

Wczoraj dowiedziałem się o mamie i wujku. Oboje są wiekowi i nie znajdują pracy. Ludzie mówią, że oni tam teraz żebrzą. Mama pisała, że za cały dzień nazbierała ledwo pół woreczka ziemniaków. Co będzie ze staruszkami, kiedy przyjdzie zima? „K” nie może dalej studiować. Również nie ma żadnych środków na życie. Nie ma nawet mowy, by jakkolwiek wsparł naszą mamę.

Dnia 13 września

Chłodne popołudnie. Dzisiaj spaliśmy na bagnie, ponieważ rozkułaczyli naszego gospodarza, a w bunkrze nie chcieliśmy zostać.

Dnia 6 października

Mam mało czasu na pisanie dziennika. „Vanagas” z „Rimvydasem” wyszli na spotkanie z dowódcą Okręgu „Tauras”63. Od tego czasu minął ponad miesiąc. Podczas podróży oni kilka razy napisali. Dowódca okręgu zginął. „Vanagas” z „Rimvydasem” rozdzielili się. „Vanagas” udał się dalej i powróci nieprędko.

Pracuję wspólnie z „Vieversysem”. Wydaliśmy kilka numerów „Dzwonu Wolności”. Już niedługo zima. Trzeba szukać miejsca na bunkier. To już trzecia zima, a wydaje się, że od przeszłości dzielą mnie wieki. Czy to możliwe, że wtedy też żyłem? Panie mój, Boże, jakże ciężki ten los. Nie chcę narzekać, popłakiwać, chociaż sam do siebie mogę się poskarżyć, że los partyzanta jest ciężki.

Dzisiaj jestem sam. „Vieversys” z „Genysem” zanieśli prasę. W bunkrze radio gra jakąś francuską piosenkę. Byłem na zewnątrz. Dookoła głęboka cisza. Znowu nadejdą księżycowe noce. Dzisiaj księżyc przybrał już kształt sierpa. Czy ktokolwiek może sobie wyobrazić, że pośrodku tych pól jest bunkier, w którym radio gra francuską piosenkę?

„Rugysa” nie ma już wśród nas. Biedak – zginął zdradzony. Zamówił u kogoś buciki dla siostry na Uralu. Jakiś człowiek go zdradził: przyprowadził Sowietów. Kto go teraz zastąpi? Drugiego takiego nie ma. W tym miejscu zostanie wyrwa.

Dnia 19 października

Jestem w bunkrze sam. Wczoraj przez całą noc padał deszcz, ja czytałem niemiecką powieść o mężczyźnie i kobiecie, którzy byli aktorami, ale swoje szczęście znaleźli dopiero wtedy, kiedy zajęli się uprawą ziemi. Ziemia i dzieci – to najwyższy cel, dzięki któremu zrozumieli, że warto żyć. To oczywiście nie ma nic wspólnego z naszym życiem. My jesteśmy zupełnie innymi ludźmi. Mamy tylko jeden cel, tylko jedną ideę – Wolną Litwę, reszta się nie liczy. Tak, tak, rodzina, dzieci... Nie wiadomo, czy będzie nam dane założyć rodziny? Myślę o sobie. Coraz częściej mam takie myśli, ale... Gdyby nie to „ale”, być może wtedy byłoby to możliwe. W tym „ale” kryją się moje największe problemy.

Ogarnia mnie (najczęściej wtedy, kiedy jestem sam) apatia. Wiem, że trzeba coś robić, ale zarazem nie mam siły podnieść rąk. Wtedy najczęściej siedzę i rozmyślam. Czasami nawet nie myślę. Po prostu pustka.

Tak też było wczoraj. Pogoda na zewnątrz brzydka. Przez właz do bunkra wpadały krople deszczu. Było słychać, jak wiatr potrząsa drzewami. Żeby chociaż radio działało, ale jak na złość nie chce grać. Zepsuło się nagle.

Dzisiaj chyba nikt nie przyjdzie. Często słyszę, jakby ktoś szedł, ale to tylko żaby człapią pod oknem. Raz tak mocno zaturkotało na górze, że nawet wziąłem do ręki pistolet. Może to też były żaby.

Tej nocy zupełnie się wypogodziło. Pełnia. Czerwonawy księżyc wzniósł się dość wysoko. Cały dzień leżałem. Nie mogę niczym się zająć. Ciągle myślę o przyszłości.

„Vanagas” wrócił kilka dni temu, ale znowu odmaszerował. Trzeba uzgodnić z ludźmi sprawę zimowania. Tym razem przenosimy się daleko, ale dokąd – nie napiszę, ponieważ mongoły mogą przechwycić nasz dziennik. Ja jestem zadowolony z tego miejsca. Tam będzie trochę raźniej, myślę, że nie będę się czuł tam tak samotnie. „Vieversysa” i „Genysa” także nie ma. Wyszli, żeby przytaszczyć worki na spakowanie się i siekiery.

„Rimvydas” leży ranny u „Tigrasa-Myslinčiusa”64. Okazuje się, że on, „Žaibas” oraz jeszcze kilku mężczyzn byli w szpitalu w Olicie. Chcieli uwolnić leżącego tam „Tigrasa”65. Całość była doskonale zaplanowana, ale wszystko zepsuło gigantyczne roztargnienie „Rimvydasa”. Do szpitala z nim wszedł również „Guoba”. Najpierw spotkali istriebitiela. „Rimvydas” nawiązał z nim rozmowę. „Guoba” poszedł szukać drugiego, a „Rimvydas”, zapomniawszy o swoim istriebitielu, udał się za nim. Kiedy „Guoba” zapytał o zostawionego istriebitiela, „Rimvydas” dopiero wtedy o nim sobie przypomniał. Znalazł i wykończył go. Ale pojawił się drugi. „Rimvydas” z „Guobą” musieli skakać przez okno, ponieważ istriebitiel zamknął drzwi na klucz. Skończyło się na tym, że „Rimvydas” został ranny w rękę i szkłem poorał sobie kolano. „Žaibasa” też zastrzeliliby, ale uratowała go lornetka. Kula trafiła ją wiszącą na piersi i roztrzaskała.

„Tigrasa” następnego dnia wywieźli gdzie indziej. Wyobrażam sobie, jaki nastrój miał biedny „Tigras”. Wolność już stała u progu. „Žaibas” ciężko to przeżył. Kiedy „Vanagas” mi o tym opowiedział, nie mogłem usiedzieć w miejscu. Ach, ten „Rimvydas”, „Rimvydas”! Partyzant od siedmiu boleści, a to jego roztargnienie jest wprost nieprawdopodobne...

Dnia 29 października

Kilka dni temu był u mnie „Mikas” („Audrūnas”). Omówiliśmy wiele spraw.

Już któryś z kolei dzień siedzę u „Žaibasa” w starym bunkrze. Kopałem go jakieś pół roku temu. Teraz z niego zrobiła się prawdziwa nora. Przegniłe ściany i poodrywany spleśniały papier. W bunkrze migocze lampa naftowa, która mocno kopci. Całe sklepienie poczerniałe od dymu. Można rzec, prawdziwy karcer.

Otóż to „nowe miejsce”, z którego powodu tutaj przybyłem, jest nie do znalezienia. Bez „Žaibasa” nie można niczego zacząć. Zrobiony jest jeden bunkier, lecz o wygodzie w nim trzeba by jeszcze pomyśleć. Dziewięć osób nie może tu razem mieszkać, szczególnie zimą. Z jednej strony – mnóstwo śladów, z drugiej – trudności z aprowizacją.

Całymi dniami myślę, jak mamy tu się urządzić. Szczęśliwi ci, którzy zbytnio nie dbają o przyszłość. Ja nie mogę. Od tego, jak się urządzimy, zależy sukces naszej pracy.

Myślę wciąż o stworzeniu oddzielnego działu prasy i propagandy. Być może wtedy praca szłaby bardziej gładko. Można by skupić się na jednym rodzaju pracy – byłoby znacznie łatwiej, a praca zupełnie inna...

Przybyli tutaj „Litas”, „Myslinčius” i „Lakštingala”66. „Litas” chciał jak najprędzej wezwać „Vanagasa”, ale ten wyruszył do Obwodu „Šarūnas”67. Okazało się, że „Litas” spotykał się z nowo wybranym dowódcą Okręgu „Tauras” „Faustasem”68. Mówi, że to młody mężczyzna, nie oficer, był nauczycielem... W obradach, w których uczestniczyli „Litas”, „Faustas” i dowódca zgrupowania „Geležinis Vilkas”69 Okręgu „Tauras” „Tigras”70, na dowódcę Litwy Południowej został wybrany „Vanagas”. „Litas” został upoważniony przez „Vanagasa” do rozmów. Niniejsza sprawa, z której powodu przybył „Litas”, dotyczy utworzenia łączności z partyzantami z Litwy Zachodniej. Wysłałem list w trybie ekspresowym. O, gdyby tylko ci, którzy są wolni za granicą, wyobrazili sobie, jak i w jakich warunkach pracujemy! Gdyby znali chociaż cząstkę rzeczywistości! Nie mam czasu, żeby pisać o tym, co się dzieje w naszym partyzanckim życiu każdego dnia, o każdej godzinie i minucie. Tutaj zostaje tylko niewielka część moich przeżyć wewnętrznych...

Na dworze pogoda pod psem. Ciemno. Pada deszcz. Wszędzie błoto – na dworze i w bunkrze. „Tėvukas” („Litas”) śpi. Dobrze, że chociaż on może spać. Ja nie mogę. Przez te pięć dni tyle miałem na głowie.

„Burokas”, „Guoba” i „Viesulas”71 wrócili z bekonem. Do bunkra przyszedł tylko „Burokas”. Teraz leżą z „Lakštingalą” na dole i o czymś szepczą. „Vanagas”72 (sz[ef] sz[tabu] zgrupowania partyzanckiego „Geležinis Vilkas”73) wyszedł z garnkami do gospodarza.

„Tėvukas” głośno chrapie, ja jestem niespokojny, denerwuję się, palę... Znowu palę. Nie mam siły woli, zupełnie jej nie mam.

Czasami zaczynam siebie uspokajać, że mimo wszystko będzie dobrze. Urządzimy drukarnię, przecież czcionki już mamy. Ja przejmę cały dział prasowy. Uruchomimy własną propagandową machinę na całego. Ale jak ją uruchomić, jeśli radio jest popsute albo chcąc dostać kilogram papieru, trzeba jeszcze pomyśleć, jak to wszystko załatwić. Brak najdrobniejszej rzeczy – i praca stoi. Ot chociażby teraz: nie mamy bunkra, a urządzić taki, żeby był przydatny do naszej pracy, jest ciężko. Ale gdyby wszystko się kręciło tylko wokół urządzenia schronu! Nie ma ludzi, nie ma inteligentów, a szeregi tych, co zostali, są coraz rzadsze. Znaleźć nowych na miejsce poległych trudno, a ci, którzy przychodzą, poległych nie zastąpią. W naszym okręgu zginęło już około tysiąca – trudna do wyobrażenia liczba!

Pracę utrudnia również brak jedności wśród naszych ludzi. Jest wiele wspaniałych, pełnych poświęcenia osób. Partyzancka walka wydała setki bohaterów – po stokroć godnych tego miana. Ale zdarzają się również miernoty. Jestem skłonny sądzić, że to wynika z małej kultury naszego narodu. Oto drobny przykład. Niedawno weszliśmy do pewnego człowieka po żywność. Gospodarz z niego niezły, mówiąc po bolszewicku – kułak. Poprosiliśmy go o mięso. Człowiek zaproponował nam piętkę suchego chleba i zaczął biadolić, że w ogóle nie ma niczego. Okazało się, że miał sześć świń i kilkadziesiąt sztuk drobiu. Jasne, że wzięliśmy kilka indyków, ale trzeba sobie wyobrazić, jak on przeklinał nas, osądzał, być może nawet życzył rychłego końca. Ten oślepły człowieczyna drży z powodu kilku kilogramów mięsa, kiedy my, partyzanci, nie zastanawiając się, czy zostaniemy żywi, często stajemy na drodze enkawudzistom i istriebitielom, którzy przyjeżdżają, by egzekwować od tego człowieka podatki. On drży o swój marny grosz, kiedy my składamy w ofierze wszystko, a swój majątek porzuciliśmy bez żalu. On boi się stracić jakikolwiek łachman, nie czuje, że jutro czy pojutrze spiszą jego majątek, rozkułaczą i ześlą, że jego bogactwo dostanie się obcym i złodziejom. Co jest w końcu wart taki człowiek, który skąpi swoim, a oddaje obcym?

Przypominam sobie, jak ten człowiek siedzi ponury, bez słowa, na łóżku. O czym wtedy myślał? Nie, on nie rozumie, czym jest ojczyzna, czym jest Litwa. Jego ojczyzna to worek pieniędzy. Pewnie, gdyby nie bał się partyzantów, a bolszewicy byliby chociaż trochę bardziej ludzcy, byłby pierwszy wśród wychwalających ustrój sowiecki. Takich ludzi jest u nas niemało. Bata by na nich trzeba, bo tylko tego się boją i słuchają, a jedyną zrozumiałą dla nich mową jest jego trzaskanie.

Gospodarze obecnego bunkra to ludzie biedni, po prostu żebracy, ale serca mają złote. Nie mają nic, odziani w łachmany mieszkają w przegniłej walącej się chatce (jeśli ją jeszcze można tak nazwać), ale zgadzają się oddać nam swój ostatni kęs chleba. Oni nie udają, nie robią tego ze strachu: po tylu latach nauczyliśmy się poznać człowieka i ocenić go od pierwszego wejrzenia, po intonacji głosu. Tych ludzi czuje się całą duszą, że życzą tylko dobra, że pragną nowego życia tak, jak pragniemy my, partyzanci. Co w końcu skłania ich, by tacy byli? Przecież on mógłby być przednim stribasem albo naczelnikiem w nowym ustroju. Skoro nie ma nic, niczego nie straci.

Widocznie im bliżej kościoła, tym dalej od Boga, a im więcej bogactw, tym bardziej się je kocha, przywiązuje się do nich i kocha najmocniej ze wszystkiego, nawet mocniej niż ojczyznę. Pożałowania warci ubodzy duchem niegodziwcy!

Przypomniałem sobie również „oficera kadrowego”, łącznika BDPS „Arūnasa”. To inteligent, człowiek wykształcony, nauczyciel, ale jako człowiek – miernota. Interesują go biznesiki, zakup motoru, zwodzenie wieśniaków-partyzantów modnymi marynarkami. Udaje kogoś wielkiego, a tak naprawdę jest taki mały. Tak. Tylko trud, ciągła walka, wieczne przeszkody ujawniają prawdziwe oblicze człowieka. Iluż myśmy mieli w latach niepodległości „bohaterów”, „osobistości”! Gdzie oni są teraz? Zniknęli tak szybko, jak się ukazali. Wyłonili się nowi ludzie, o których wcześniej nikt nie słyszał, których nikt nie widział...

Dnia 5 listopada

W naszym nowym bunkrze radio moskiewskie nadaje jakieś rosyjskie pieśni ludowe. Melancholijne, przeciągłe i ciężkie. Czuć w nich jakąś rzewność, że serce pęka... Nie mogę ich słuchać ze spokojem i za każdym razem, kiedy je słyszę, w moim sercu odnawiają się rany. Boże, jak blisko Ciebie są te pieśni i jak daleko całe nasze życie...

Nasz nowy bunkier jest dosyć duży (dwa trzydzieści na trzy trzydzieści metra), ale zimny. Czy będzie tak zimny jak nora u „Kytrasa”74? Całą zeszłą zimę drżeliśmy z zimna. Nawet teraz wydaje mi się, że widzę jak ja, „Rimvydas” i „Vanagas”75 robimy w bunkrze przysiady.

Ostatnie dni były naprawdę trudne. Pogoda koszmarna. Pada i wszędzie błoto. To najlepsza próba mojej woli. Byłem u „Banadasa”. Tam spotkałem „Vieversysa”, „Kapsasa”76 i jeszcze jednego nowicjusza, który zdecydował się do nas przystąpić. Z nimi przewieźliśmy wszystkie nasze rzeczy jakieś trzydzieści kilometrów. Padaliśmy wszyscy z nóg. To dobry początek dla naszego narybku!

Po powrocie spotkałem „Žaibasa”, który pod Hanuszyszkami wysadził w powietrze cały garnizon jadący z miasteczka – ogółem dziewiętnaście osób. Wziął dwa karabiny maszynowe, dziesięć automatów, pięć automatów szturmowych i pięć pistoletów77. Wszyscy uzbroili się od stóp do głów. Ale nie obeszło się także bez nieszczęść: niedawno zginął brat „Vycki” („Viesulasa”) „Balandis”78 i jeszcze jeden, którego nie znam. „Burokas” w tym czasie był w innym miejscu i uniknął śmierci. Najdziwniejsze jest to, że Sowieci na bunkier natrafili nocą. Widocznie ktoś ich przyprowadził. Wszyscy trzej zastrzelili się z pistoletów. Ot, życie. „Vycka” z wyglądu jest spokojny. Kto wie, co się dzieje w środku...

Zaczynam mieć dreszcze. Zimno jak w psiarni. Buty przemokły zupełnie. W starym bunkrze, w którym mieszkaliśmy tymczasowo, było gorąco jak diabli. Schron nieduży, a mieszkało w nim nas siedmiu. Nie było nawet miejsca, żeby się obrócić. Pełno błota i pcheł, które przez kilka dni nie pozwalały mi zasnąć. Potem się przyzwyczaiłem – zmogło zmęczenie i spałem jak zabity. Zastanawiam się, czy w piekle może być gorzej. Dzisiaj na przykład z „Guobą” włóczyliśmy się po lesie. Ciemna i deszczowa jesienna noc, a my nosimy różne pakunki, człapiąc dziurawymi butami po błocie. Jeśli te trudy mnie nie wykończą, to będę miał z nich dużo pożytku. No, ale to tylko drobiazgi, oby się dalej tak powodziło. Siłę roboczą mamy.

Dzisiaj pod lasem wszędzie czaili się Sowieci. Widocznie boją się, że „październikowe” świętowanie zostanie zakłócone.

Dnia 10 listopada

Wrócił „Vanagas” ze zgrupowania „Šarūnas”. Sytuacja w nim dzięki „Kariūnasowi”79 zupełnie się zmieniła. Niemal całkowicie zlikwidował pijaństwo. Na przykład cała kompania, którą dowodzi „Kalnius”80, w ogóle nie pije. Lata walki ochłodziły nawet najgorętsze głowy. Ludzie zobaczyli, że zwykłe chlanie prowadzi do zguby... Z takiego postępu trzeba się tylko cieszyć. Nasza siła tkwi w naszych duszach, w naszych sercach, ale nie w broni.

„Vanagas” znowu znika. Tym razem być może podąża na Żmudź. Zostanę sam z całym tym kramem. Możliwe, że przybędzie „Kariūnas” z pomocą...

Kędzierzawy poeta („Kapsas”) nie decyduje się u nas pozostać. On myśli i myśli, ale dochodzi wciąż do tego samego wniosku – u nas nie zostanie w żadnym wypadku. Za bardzo ceni własną skórę. Rzadko który z naszych intelektualistów może się zdecydować na śmierć w imię idei wolności ojczyzny. Zeszli na psy. Zgodziliby się teraz opluć ojczyznę, by później wykazać skruchę, żeby tylko teraz nie zginąć.

Przyjdziemy i staniemy w szereg

Znad wszystkich naszych pięknych rzek

Dopóki jeszcze w młodych żyłach

Praojców płynie święta krew...

To są słowa „Kapsasa”, ale teraz brak mu odwagi, by je potwierdzić. Rozumiem, że wszyscy nie mogą pójść do lasu, ale przecież potrzebujemy intelektualistów. Potrzebne nam są nowe, ożywcze siły w naszych szeregach. Co by było, gdyby wszyscy zaczęli odchodzić? Nie na darmo przecież mówi się:

Gdzie są wieszcze twe, ojczyzno,

Którzy ci śpiewali...

A zatem gdzie są ci, którzy wcześniej wpajali nam miłość do ojczyzny, którzy krzewili w nas odwagę, którzy głosili, że słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę? Czyżby to był tylko pusty dźwięk i nic więcej?... Nasz poeta usprawiedliwia się, że chce ocalić swoją twórczość, utrzymać rodzinę. Ale są przecież wyższe cele! Oczywiście być może nie stać nas, żeby zrozumieć jego poetyckie uniesienia. Ale wiadomo, że wieś zawsze walczyła za ojczyznę. Nie pytała, jaką nagrodę dostanie. Kiedy cokolwiek zagrażało, wieś wychodziła ze swoim czystym, prostym i twardym litewskim sercem, by walczyć. Wiedziała, że wroga należy bić i biła go – ochotnicy w łapciach i współcześni partyzanci.

Często nasuwa mi się myśl, czymże ty jesteś, moja ojczyzno? Dlaczego twoje dzieci są takie dziwne, na swój sposób uparte? Skąd płynie ta ogromna siła oporu?

Czuję, jak kocham mój kraj coraz mocniej i mocniej. Gdyby dzisiaj ktoś mi zaproponował wolność w Ameryce, nie wyjechałbym. Lepiej zginąć tutaj w honorowej walce, niż z założonymi rękami oczekiwać czegoś, co nigdy nie nadejdzie. W końcu nasza krew nie pójdzie na marne. Będziemy mieli prawo patrzeć wszystkim prosto w oczy, bo nie opuściliśmy naszego kraju. A kto nas pokona, jeśli my nie boimy się umrzeć, jeśli my pokonaliśmy śmierć.

W bunkrze wszyscy śpią. Tylko ja czuwam z moimi niekończącymi się marzeniami. Myśli fruwają jak ptaki, a pierś zalewają gorące fale...

Dnia 12 listopada

Wczoraj prawie cały dzień rozmawiałem z „Kapsasem”. Mówił, że chce odejść z naszych szeregów z obawy o swoją rodzinę. Niestety, wszystkie nasze argumenty zupełnie do niego nie trafiały. Na przykład mówił, że żyje tylko po to, by tworzyć. Twórczość jest jakoby jego najwyższym celem. Ciekawe, co by było, gdyby dostosował się do realiów dnia dzisiejszego i zaczął wychwalać Stalina i jego kołchozy? Jak świadoma część narodu będzie mogła potem patrzeć na takiego „poetę”, który największego mordercę naszego narodu wysławiał wtedy, kiedy naród broczył krwią. A gdy nie będzie mu grozić żadne niebezpieczeństwo i nie będzie, dajmy na to, bolszewików, on znowu zacznie pisać o miłości, poświęceniu itd. On i jemu podobni są tacy sami. Kiedy nadejdzie wolność, oni wszyscy znowu staną się patriotami i mędrcami ze swoimi ideologiami i poradami, ale gdy ojczyzna znajdzie się w niebezpieczeństwie, jedyne, co zrobią, to padną na kolana i zaczną się modlić, nie staną do walki.

Dlaczego jego rodzina ma być droższa od naszych rodzin? Rozumiem, co znaczy stracić matkę, braci. Ale przecież trzeba komuś się poświęcić! W imię świętej walki i przyszłości musi pewna część z nas zdecydować się na wszystko, nawet na śmierć. Być może te ofiary staną się podwalinami lepszego i światłego życia Litwy. Być może nauczą przyszłe pokolenia, jak należy bronić ojczyzny, trwać w jedności itd.

Panowie poeci („Kapsas” i jego kolega) wczoraj czytali swoje utwory. Ciężki, czarny jak smoła nastrój tryska z każdego wersu ich wierszy. Wszystko się kręci wokół indywidualnych przeżyć, utrapień. Ani słowa o tym, co pobudziłoby młodzież, cały naród, do walki. Ani słowa o nadziei na lepsze życie, o bohaterstwie wsi! Ze wszystkich wersów bije mieszczański strach, beznadzieja, desperacja. Czy taką twórczością można poruszyć naród, budzić go i podsycać ogień miłości do ojczyzny? Co by było, gdyby wszyscy zarazili się takim pesymizmem? To oczywiste, że sytuacja naszego narodu jest nieskończenie trudna, ale to nie znaczy, że musimy opuścić ręce. Rozpowszechnianie takich defetystycznych nastrojów wręcz służy bolszewikom. Ludzie przez jakiś czas się smucą, a potem powoli zaczynają godzić się na wszystko. Silny jest ten, kto w niedoli potrafi nucić pieśń. Po stokroć prawdą jest przecież to, że Maironis, Kudirka81 i inni obudzili nasz naród z wielowiekowego snu.

Jakie myśli tłuką się po głowie „Kapsasa”, nie wiem. Coś bredzi, że „wejdzie do literatury”. Ale jakże ty do niej „wejdziesz”, jeśli teraz pozwalasz, by twoja dusza została zatruta jadem? Jaki jest w końcu pożytek z twojej twórczości, jeśli teraz nie oddasz swoich sił ojczyźnie, tylko wówczas, gdy wszyscy będą wolni. Wtedy wielu będzie pisać i mówić. Właśnie teraz twoje słowo ma największe znaczenie, gdy śmierć na każdym kroku i cierpienie! Cóż, myślę, że „Kapsas” dba nie tyle o własną twórczość, ile o własną skórę. Gdyby strzelali drewnianymi kulami, poszedłby do lasu i on. A teraz – jakże pójść, przecież mogą go zabić...

Dzisiaj składałem czcionki dla naszej drukarni. Niestety, mamy ich tylko połowę. Trzeba było się tego spodziewać, przecież NKWD nie oszalał i nie będzie nas wspierać. Będziemy dalej wydawać naszą gazetkę na nowym rotatorze, który dostarczył nam „Kapsas”.

Już od jakiegoś czasu nie mam wiadomości o „Kostasie”. Cóż on porabia, biedaczyna? Pieniędzy nie ma, jedzenia także. Najważniejsze, że nie może mamie pomóc. Ach, moja droga mamo, czy kiedyś cię zobaczę? Z ojcem tak nagle się rozstałem, a ciebie teraz wypchnąłem na Ural. Ojciec zginął, chociaż ty, moja droga mamo, mogłabyś zostać. Nigdy nie zapomnę dnia 10 lipca 1944 roku, kiedy po raz pierwszy poznałem smak rozłąki z domem i rodzimymi stronami. Wtedy była taka rozgwieżdżona noc, jaka tylko może być latem. Jednak jakaż ona była smutna, Panie Boże! Tej nocy rodzice wyprowadzili się z domu, ponieważ wiadomości o zbliżających się bolszewikach były coraz straszniejsze. Zostałem sam w zupełnie pustym domu. Całą noc nie mogłem zasnąć, leżąc na podwórzu na ławce. Wtedy jeszcze nie znałem i nie przeczuwałem mojej przyszłości. Powietrze drżało od huku samolotów. Gdzieś w oddali było widać światła rakiet: tam bombardowali nasze miasta. W mojej duszy i w duszach wielu innych było tyle żalu i smutku. Przez mój rodzimy kraj przewalała się nowa fala wojny.

Nazajutrz spotkałem się z ojcem. Pożegnałem się. Byłem już w niemieckim mundurze i jechałem do organizowanych na Żmudzi oddziałów „straży ojczyzny”82. Ojciec płakał, płakał tak bardzo, że nigdy nie widziałem go tak płaczącego. Płakałem i ja, tylko nie tak mocno... Potem się rozstaliśmy. Po kilku tygodniach ojciec zginął – odłamek bomby trafił go w skroń, umarł tak cicho, że siedząca obok mama nie zauważyła tego od razu. A ja? Ja tłukłem się po Litwie. Z oddziałów „straży ojczyzny” nic nie wyszło. My wszyscy wierzyliśmy, że kraju można bronić także we wstrętnym niemieckim mundurze. Ale Niemcy niewiele różnili się od komunistów. Oszukali nas i wykorzystali...

I za co miliony ludzi tak cierpią? Dlaczego na tym małym świecie istnieje taka niesprawiedliwość? Czemu Ty, Boże, zgotowałeś człowiekowi tak ciężki los? Dlaczego miliony ludzi giną, zanim cokolwiek w życiu osiągną i cokolwiek życiu dadzą?... W czym tkwi tajemnica wszystkich nieludzkich cierpień?... Czy my tylko na tyle jesteśmy potrzebni, żeby się urodzić i zginąć, zniknąć, jakby nas w ogóle nie było?

W bunkrze i na zewnątrz zupełnie cicho. Wszyscy śpią, a ja jak zwykle samotny ze swoim cierpieniem i myślami czuwam. Z Londynu jakiś komentator dystyngowanie i mądrze wykłada o losach przemysłu Ruhry. Ach, ci angielscy politycy! Mówią i mówią, kupują i sprzedają wszystko, całe narody. O, gdyby mniej mówili teraz lub w przeszłości, być może dzisiaj byłoby inaczej...

Wstrętny kaszel męczy mnie już czwarty dzień. Trzeba iść spać.

Dnia 12 grudnia

Cały miesiąc nie miałem czasu, żeby cokolwiek napisać do mojego dziennika. Pracy była masa. Po tym, jak „Vanagas” wyjechał, wydaliśmy „Dzwon Wolności” na dwóch kartkach. Potem odprowadziłem „Kapsasa”.

Ja i „Rimvydas” mieliśmy przygotować materiały dla zagranicy. W końcu również „Rimvydas” nas opuścił. Znowu wydaliśmy „Dzwon Wolności” na dwóch kartkach, wydrukowaliśmy ulotki przedwyborcze. Tak niepostrzeżenie minął cały miesiąc.

Kilka dni temu Sowieci przeczesywali las. Około dziesięciu mongołów przeszło nad włazem bunkra „Žaibasa”. On sam siedział przygotowany z pistoletem w ręku...

Cały czas to tu, to tam giną nasi. Niedaleko od nas zginęli czterej partyzanci...

Dnia 23 grudnia

Ostatnie dni to czas prawdziwej bezczynności. Wprost przytłaczająca nuda. Zazwyczaj siedzę przez jakiś czas przy radiu, a potem idę spać. Nie mogę się zmusić do pisania. W bunkrze dość zimno. Wczoraj „Žaibas” przyniósł elektryczny zapalnik. Umieścimy na wierzchu minę przeciwpiechotną. Gdyby Sowieci natknęli się na bunkier, minę można zdetonować z wewnątrz za pomocą baterii. Położymy ją, kiedy będzie padać śnieg, inaczej pozostawilibyśmy ślady.

Śnieg utrzymuje się już od około dziesięciu dni. Wydaje się, że raczej nie stopnieje. P. codziennie przyjeżdża na saniach, żeby maskować pozostawione przez nas ślady. Sami w żaden sposób nie możemy ich zamaskować...

Wczoraj z „Guobą” pieszo przeszliśmy szmat drogi. Przynieśliśmy sito do rotatora oraz białe kombinezony na zimę.

Chciałem spotkać się z „Mikasem”. Nie przybył. Okazało się, że jego matka spaliła nasze pakunki. Akurat tam były konspekty szkoleń. Wściekłem się. Do „Mikasa” napisałem ostry list, a teraz tego żałuję.

Dzisiaj idziemy do łaźni.

Jutro Wigilia Bożego Narodzenia... Piąta Wigilia, którą spędzam Bóg wie jak.

W 1944 roku Wigilii w ogóle nie obchodziłem. Stałem na warcie na lotnisku w Grazu. Niebo rozgwieżdżone, i patrząc na nie, myślałem o dalekiej Litwie i o rodzinie.

W 1945 roku w Wigilię ładowałem węgiel w Donbasie. W 1946 roku w przededniu Wigilii ktoś zdradził nasz bunkier. Ja z „Žaibasem” kilka godzin przed tym wyprowadziliśmy się do sąsiedniego schronu. W dzień budynki już stały w płomieniach. Kiedy wyszliśmy z bunkra, zobaczyliśmy dym – na początku myślałem, że unosi się z kurnej chaty gospodarzy. Okazało się, że to dymiła spalona stodoła. Wtedy zginęli „Nykštaitis”, „Raktas”, „Lordas” i „Vytenis”83. Minęły równo dwa lata od tego czasu. Myśmy wtedy z „Žaibasem” szli całą noc. Prześlizgnęliśmy się między Ruskimi. Spaliśmy w starym schronie. Nazajutrz umyliśmy się i zjedliśmy wigilię u O. (obecnie aresztowana i siedzi w więzieniu).

Wigilię w 1947 roku spędziłem w Szyłach.

I oto rok 1948. Tym razem postanowiliśmy, że zjemy wigilię w naszym bunkrze. „Kapsas” obiecał, że przyjedzie. To się dopiero okaże.

Dnia 24 grudnia

Wczoraj umyliśmy się w łaźni. Naszym palaczom przynieśliśmy prezenty.

Na zewnątrz nie jest chłodno. Najgorsze jest to, że przez cały dzień padał śnieg. Teraz znowu trzeba będzie wyjeździć nowe drogi. Wszędzie mgła. Widoczność ograniczona do kilkudziesięciu metrów.

Jednak postanowiliśmy, że zjemy wigilię u „Baurasa”84...

„Vieversys” z „Žaibasem” wyjechali, by spotkać „Kapsasa”, ale wygląda na to, że on nie przyjedzie.

Dzisiaj z „Guobą” ozdobiliśmy bunkier. Wigilię przygotowuje się również pod ziemią! Czy to nie dziwne?...

Próbowałem słuchać radia. Berlin mówi o Bożym Narodzeniu, z Finlandii – program dla dzieci, a z Moskwy – liczby, tony, bicie rekordów wydajności... I tak przez cały rok na okrągło – trzydzieści z górą lat!... Przez cały czas łgarstwa. Usypiają cię bajkami o raju, szczęściu, radości, a tu, na ziemi, stworzyli takie piekło...

Nawet nie mogę sobie wyobrazić, dla kogo w końcu jest przeznaczona bolszewicka prasa. Przecież nikt jej nie czyta, a jeśli nawet przeczyta, to i tak nie wierzy w to, co tam napisane. Co to za ludzie, którzy wypisują takie bzdury? W gazetach – kwitnąca Litwa, a w rzeczywistości – brocząca krwią. Brak słów, by to wszystko wyrazić. Stalin to zwykły cymbał. Wszystkie strony zapchane listami, przyrzeczeniami i zobowiązaniami wobec „najdroższego”, „najukochańszego...”. Czuję wstręt, czytając te bzdury. Nie wierzę, żeby co mądrzejszy człowiek wśród komunistów wierzył w te głupoty: Stalin – geniusz, koryfeusz, ojciec, nauczyciel...

Stalin wszystko wie, on uczył, on powiedział to i to, on przewiduje stulecia naprzód, on najlepszym dowódcą... Ciekawe, czy w Tybecie i w Indiach bożki są bardziej czczone? To Stalin dlatego jest cymbałem, że tak pozwala siebie czcić. Jasne, gdyby był tylko głupkiem, to jeszcze pół biedy, ale najważniejsze jest to, że wraz z jego podstępnym usposobieniem idzie w parze azjatyckie okrucieństwo.

Nieźle sobie wytłumaczyłem, kto ukrywa się na Kremlu! Mnie samemu chce się śmiać z tego mojego filozofowania...

Godzina piąta wieczorem. Radio przekazuje życzenia bożonarodzeniowe Trygve Lie i [Herberta] Evatta: „Tylko ONZ jest jedynym na świecie filarem pokoju, który również teraz musi pomóc w powstrzymaniu wojny...”. Czy to nie ironia?!

Dnia 25 grudnia

Wigilię jedliśmy u „Baurasa”. Było nas ośmiu: „Žaibas”, „Vanagas”85 [ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” – A.K.], „Vieversys”, „Vilnis”86, „Viesulas”, „Guoba”, „Žilvitis” i ja. Odmówiliśmy pacierz, odśpiewaliśmy hymn i zaczęliśmy jeść. Po kilku godzinach wróciliśmy do swoich baz.

Przed świtem coś koło naszej „dziury” zaczęło stukać. Okazało się, że „Kregždė” z P. przyjechali, by zabrać „Guobę”, żeby ten pokazał mu bunkier „Žaibasa”. U P. „Kregždė” zostawił „Šamasa”87 z rannym „Inžinieriusem”88. W noc wigilijną „Inžinierius” ze „Žvaigždė” [miał być ze „Žvalgasem”89 – A.K.] wieźli do punktu łącznościowego przedwyborcze ulotki. Wracali szosą i natknęli się na patrolujących mongołów. „Inžinierius” zauważył ich raptem z odległości jakichś trzech metrów. Kiedy mongoły zapytali „kto jedit”, „Inžinierius” do nich wystrzelił. Mongoły także otworzyli ogień. Strzelanina trwała krótko. „Inžinierius” został ranny w pachwinę, wydaje się, że kula zahaczyła o kość biodrową. „Žvaigždė” pomknął własnymi drogami. „Inžinierius” sam dopełzł do pewnego gospodarza, wziął konie i przyjechał „do domu”, ale na drodze, którą jechał, zostały ślady krwi. W obawie przed Sowietami „Inžinierius” nie został „w domu”, lecz natychmiast pojechał do „Žaibasa”. „Guoba” wychodzi i po jakimś czasie wraca ze „Žilvitisem”. „Žilvitis” będzie nocował u nas, ponieważ u „Žaibasa” za mało miejsca.

Wieczór. „Guoba” z „Viesulasem” wychodzą, by przywieźć piwo. Pomału u nas zbierają się wszyscy „żajbasiacy”90 („Vanagas”, „Žilvitis”, „Viesulas”) ze swoim gospodarzem. Słuchamy radia. Ze wszystkich stron brzmią pieśni bożonarodzeniowe. Nadają pozdrowienia świąteczne króla Anglii, papieża, Trumana i in. Muzyka, pieśni... Tam odrodziło się życie. W naszym bunkrze, pod ziemią, jedenastu mężczyzn zebrało się, by spędzić święta. Gdzie to Boże Narodzenie, podczas którego człowieka ogarnia ciepło i błogi spokój? Boże Narodzenie pod ziemią!... Piszę te słowa i drżę z zimna.

Nie mogę powiedzieć, żeby nasz nastrój był świąteczny. Jest nijaki. Wszyscy są zamyśleni, tylko od czasu do czasu pada jakiś żart...

Nareszcie „Viesulas” i „Guoba” przywożą dwie blaszanki piwa. Około drugiej w nocy wszyscy się rozchodzą. Kładziemy się i my.

Dzisiaj mam podły nastrój. Zaczynam być pewien, że w nadchodzącym 1949 roku znowu nic się nie zmieni. „Odpowiedzią na bolszewizm jest budowa nowego ładu w krajach Zachodu, opartego na powszechnym dobrobycie, który jak magnes powoli przyciągnie również kraje ze Wschodu” – tak mniej więcej brzmią słowa zachodnich dyplomatów. Zatem oni tam najpierw będą zaprowadzać nowy ład. Ile to potrwa, nie wiadomo. Może pięć lat, może dziesięć lub więcej. Powiedzmy, że pięć lat. Kto wie, czy zostanie coś z Litwy po pięciu latach? Smutno, bardzo smutno, kiedy pomyślę, że my wszyscy jesteśmy jak ci skazańcy odliczający ostatnie godziny i minuty swojego życia. Wskazówki zegara życia poruszają się coraz wolniej i wolniej. My pracujemy i walczymy...

Rok 1949

Dnia 1 stycznia

Nie pytaj, komu bije dzwon –

On bije tobie...

Nowy rok. Godzina pierwsza czterdzieści. Noc. W bunkrze tylko ja i „Vieversys”. „Vieversys” śpi, ja słucham radia. Niedawno nadali życzenia noworoczne. Co przyniesie ten rok?...

W bunkrze zimno, nie mogę się skupić, żeby przygotować wiadomości dla „Dzwonu Wolności”. Spać mi się nie chce. Czekam na „Guobę” i „Vilnisa”. Przynajmniej zaparzą kawy.

Wciąż się niepokoję, że za mało zrobiliśmy. Najgorsze, że nie ma farby. Moglibyśmy chociaż uprawiać propagandę.

Nie rozumiem, co się ze mną dzieje. Coraz częstsze są takie momenty, kiedy nie mogę nic robić. Nawet czytać nie mogę. Nawet teraz wręcz się zmuszam, żeby zapisać w dzienniku te słowa. Ale bywają takie chwile, kiedy z uniesieniem piszę, pracuję...

Przypomniałem sobie pewną rzecz. Przez radio słyszałem, że w brytyjskiej Izbie Gmin podczas debaty na temat polityki zagranicznej została potępiona Błękitna Dywizja generała Franco, która walczyła przeciw bolszewizmowi. Czy to nie dziwne? Anglicy potępili ją za to, że walczyła z bolszewizmem. To ci polityka! Bali się Niemców, a teraz znaleźli temat zastępczy. Do diabła z nimi...

„Wybory idą jak z płatka”. Ludzie w ogóle nie głosują. W naszych wsiach mongoły z urnami boją się pokazać. Wczoraj w jednym z rejonów wyborczych zamówili sto trzydzieści wozów. Obliczyli, że jeśli tyle zamówią, to dwadzieścia przyjedzie na pewno – nie pomylili się.

Przed kilkoma dniami zginęli „Banadas”, „Žvalgas” i „Klevas”91. Dwaj ostatni byli partyzantami od niedawna. Wygląda na to, że Ruscy po tym, jak zranili „Inžinieriusa”, po śladach krwi znaleźli ich bunkier. Opowiadają, że wszyscy trzej przed tym, jak się zastrzelili, pocięli buty i ubrania. Mnie osobiście najbardziej żal „Banadasa”. Nie wiadomo, dlaczego najbardziej żal starego partyzanta. Nie ma innego, którego spotkałem w pierwszych dniach mojej partyzantki.

Dnia 14 stycznia

Nareszcie przybył „następca” „Kariūnas”. Musiał długo czekać. U „Biliūnasa”92 spędził więcej niż tydzień: po tym, jak zginął „Banadas”, nie mógł dalej się przemieszczać.

Po kilku dniach pojawił się „Kapsas”. Okazało się, że zgubił kartkę z zaszyfrowanymi nazwiskami i datą spotkania, a teraz przyleciał sam...

Mocno stęskniłem się za „Vanagasem”93. Z nim bardziej wciągnąłem się do pracy, niż z kim innym, i dobrze wzajemnie się poznaliśmy. Z „Kariūnasem” jak na razie nie podjęliśmy żadnych działań. No, ale dzisiaj zacznę pracować nad nagrodami.

Według Ruskich ten nasz kąt w lesie to prawdziwa bandycka jaskinia zła. Już od kilku dni w dwóch bunkrach przebywa około trzynastu, czternastu osób. Nikt nie domyśla się, że tutaj, pod ziemią, aż roi się od ludzi. Niekiedy dziwnie się czujemy, jak się pomyśli, że oto ludzie na wierzchu jeżdżą, rąbią drzewa na opał i niczego się nie domyślają. Naokoło naszego bunkra istny rozgardiasz. Niedawno około trzech dni bez ustanku na sklepieniu bunkra wieśniacy cięli drzewo. Kiedy jechali z kłodami po włazie, wydawało się, że może się załamać.

W dniu „głosowania” wystawiliśmy na górę niemiecką minę przeciwpiechotną. To dla „towarzyszy”. U siebie w bunkrze mamy dwie dokładnie takie same miny. Darmo nas nie wezmą.

Dwie ostatnie noce spędziliśmy na gorących dyskusjach na różne tematy. O czym to nie dyskutowaliśmy: o religii, o życiu społecznym, o polityce zagranicznej, o problemach społecznych itd., itd. Oczywiście wszystko poddaliśmy krytyce. Doszliśmy do wniosku, że chrześcijaństwo i polityka Watykanu, jak kiedyś pisał P[ovilas] Jakas94, tkwi w marazmie. Szczególnie wszyscy atakowali księży-materialistów, którzy bardziej dbają o wypchaną kiesę, niż o strawę duchową... No, ale o tym innym razem, bo nasi wrócili z łaźni.

Unikam pisania dziennika przy innych. Wówczas zamykam się w sobie.

Dnia 15 stycznia

Wczoraj przygotowałem matrycę. Trzeba będzie do tego wydrukować wezwania. „Kariūnas” z „Vieversysem” pisali zaświadczenia. „Kapsas” dalej pisze swoją, jak to nazywa, „druliadę”. Ludzie przynajmniej uśmieją się, kiedy wydamy to „dzieło”.

Od czasu do czasu kłócimy się z „Kapsasem”. Poeta, usprawiedliwiając się, broni pisarzy. Jego zdaniem muszą starać się „zachować życie”, a kiedy już się je zachowa, wtedy można dać narodowi wyższe dobro, tj. swoją twórczość. Oczywiście, jest w tym część prawdy. Mnie się wydaje, że oni wszyscy mogą iść na ugodę, ale jednocześnie mogą też walczyć z okupantem. Co z tego mamy, jeśli chroniąc własną skórę, tylko pomagamy mongołom? Co po takim pisarzu, który może pisać tylko na wolności, co z takim poetą, który tylko na wolności może opiewać męki narodu i wspominać o ofiarności, bohaterstwie? Co po takim poecie, jeżeli on tylko na wolności może śpiewać o mękach narodu i wspominać o ofiarności, bohaterstwie? Zawsze twierdziłem i będę twierdził, że prawdziwym mężczyzną jest ten, kto teraz, nie bacząc na zagrożenie swojego życia, na duchu naród podnosi swoim potężnym słowem. Jak patrzeć na pisarza, który w latach okupacji miał ze strachu pełne gacie, schlebiał okupantowi, a po odzyskaniu niepodległości zacznie piać peany na cześć walk i tych, którzy swe życie złożyli na ołtarzu ojczyzny itd. Tylko człowiek o dwóch twarzach może tak się zachowywać.

„Kapsas” i „Vilnis” często twierdzą tak: oto zaginął Antanas Miškinis95, i co z tego. Lepiej by siedział spokojnie i czekał, to przynajmniej by coś napisał, a teraz minie wiele lat, aż na Litwie narodzi się drugi taki poeta. Zapomnieli, że ów zaginiony Miškinis stał się dla nas jeszcze droższy. [Antanas Miškinis wtedy był na zesłaniu – A.K.]. Jego przykład pozostanie wiecznie świecącą gwiazdą, która również przyszłym pokoleniom będzie świeciła i przypominała, jak trzeba walczyć z wrogiem. To żywy przykład. Właśnie takie przykłady tylko dodają otuchy i uczą. Miškinis zaginął, ale ta działalność poderwie nawet zdrętwiałych z bezczynności i strachu. Ona przypomina nam o świętości i konieczności naszej walki.

Co by było, gdyby nikt nie chciał złożyć siebie w ofierze? Co po takiej wolności, gdyby przyszła bez krwawych ofiar? Wtedy nikt by jej nie cenił i nie bronił. Kto w końcu zahartowałby naród, jego wolę, i kto stworzyłby charakter narodu? Ta walka będzie bolesną lekcją na przyszłość. Trzeba będzie z niej wyciągnąć wnioski. To pokazuje nam, co Litwin ma i czego mu jeszcze brakuje, co należy rozwijać, a co usuwać.

Nie wtrącam się zbytnio do sprzeczek, więcej słucham, ponieważ kiedy mówię na ten temat, zaczynam się gorączkować. Cała ta walka, wszystkie jej bolesne ofiary tak zrosły się z każdą cząstką mojego serca, że ten, który próbuje tą walką pogardzać lub pomniejszać jej znaczenie, wzbudza moją złość i gniew.

Często rozmawiamy o wcześniej istniejących partiach, partyjnych kłótniach. Tu mamy dwa stronnictwa: skautów i ateitininkasów96. Jedni wychwalają własną, a ganią drugą organizację, inni odwrotnie. „Kapsas” i „Vilnis” muszą jednak się zgodzić, że Ateitininkai nie była organizacją otwartą na wszystkich. Była za bardzo upartyjniona, pełna subiektywizmu, fanatyzmu. Oczywiście się zgadzam, że taka organizacja była przydatna pod tym względem, że bardziej rozwijała człowieka wewnętrznie, wzbogacała go, tylko szkoda, że – jak mówiłem – subiektywnie. Wiele spraw zostało wypaczonych. Z młodzieży robiono fanatyków. Skauci stworzyli otwartą organizację. Rozwijając ciało, zaszczepiali miłość do ojczyzny, uczyli rycerskości, dobrych manier, trzeźwości itp. Wszystko to bardzo użyteczne i dobre. Najgorsze, że kierownictwo skautów, będąc wielkimi wrogami ateitininkasów, kierowali przeciwko nim młodzież...

Takie „debaty” są dla nas jednak bardzo pożyteczne. One przyzwyczajają człowieka do głębszego myślenia, rozważań, szukania czegoś nowego. To są swoiste zawody duchowe.

W tym miejscu nie mogę przejść obok i nie wspomnieć o tych, co zniekształcają nasz hymn i w miejscu „słońce” chcą wstawić „Bóg”. Nie jestem indyferentny. Wierzę, że jest wyższy Byt, który rządzi wszechświatem, a także losem małego punkcika we wszechświecie – człowieka. Jednak nie mogę znieść takiej ograniczoności umysłu. Tutaj jak na dłoni widać partyjniactwo. Po co zmieniać słowa Vincasa Kudirki? Czyżby Bóg był tak egoistyczny jak Stalin, że wszędzie trzeba wykrzykiwać jego imię? Miej Boga w swoim sercu, ale gęby sobie nim nie wycieraj. Co by było, gdyby wszystkie istniejące na Litwie partie zechciały „słońce” Kudirki zastąpić innymi słowami. Trzeba się dziwić, że bolszewicy jeszcze nie wtrącają słowa „Stalin”.

Dnia 16 stycznia

Wczoraj z „Guobą” wyszedłem na wieś. Wyszedłem nie dlatego, że miałem jakieś ważne sprawy, po prostu chciałem się przewietrzyć. Przeszliśmy przez sześć wiosek. Wstąpiliśmy do kilku łączników. Miałem nadzieję znaleźć farbę drukarską, jednak nie licząc listu od „Tigrasa”97, niczego nie dostałem.

Zimą nie obawiam się ataku czy spotkania z mongołami. Najważniejsze, że kiedy się przylgnie do ziemi, nie jest się dobrym celem. Gonić po śniegu też nie jest łatwo, a i ostrzeliwać się trudno.

Na skraju lasu rzadziej niż zwykle partyzanci napotykają zasadzki. Za to częściej są znajdowani w bunkrach. U nas w schronie są przygotowane na wszelki wypadek trzy miny przeciwpiechotne. Żyjemy, jak na razie nie widząc żadnego zagrożenia. Tylko nad bunkrem „Žaibasa” raz przeszli Sowieci. O pozostawione przez nas ślady zbytnio się nie troszczymy. Jasne, że może to mieć opłakane skutki...

Dnia 30 stycznia

„Kariūnas”, „Vieversys”, „Vilnis” i „Guoba” wyszli na wieś. Dzisiaj jakiś gospodarz zaprosił nas „na kolację” – tak powiedział „Žaibas”. Widocznie będzie piwo. Ja nie poszedłem. Pobyć samemu to także niemała przyjemność.

„Kapsas” wyjechał kilka dni temu. Napisał około czterystu pięćdziesięciu wersów Czerwonego raju98. Za jakiś tydzień obiecał przywieźć papier. Niezły facet z tego „Kapsasa”.

Od „Vanagasa” nie dostaję żadnego listu. Żeby tylko nie spotkało go jakieś nieszczęście. Według moich obliczeń już powinien być w drodze powrotnej.

Przypuszczam, że „Rimvydas” nie przejdzie zimową porą przez granicę. Tym bardziej że słyszałem, iż ostatnio sześciu ludzi na niej zginęło. Naturalnie marna to przyjemność pchać się zimą przez granicę. Sowieci mogą pójść po śladach jak po sznurku. Gdyby on wyszedł od nas z miesiąc wcześniej, to byłoby dobrze, ale... poszedł do szpitala i dostał kulę w rękę...

Takiego nawału prac jak kiedyś nie mamy. Z okazji 16 Lutego99 zamierzaliśmy wydać „Dzwon Wolności” przynajmniej na czterech stronicach, lecz być może wydamy tylko na jednej, bo mamy za mało papieru. Zaklęte koło: jeśli mamy farbę i matryce – nie mamy papieru, jeśli mamy papier – nie mamy farby albo matryc. Gdybym tak miał kilka tygodni, żeby się powłóczyć, to tak czy inaczej znalazłbym gdzieś „dziuplę”, gdzie można zdobyć papier.

Zeszłą niedzielę spędziliśmy z trzema nauczycielami i jedną nauczycielką. Jeden z nich jest mi dobrze znany. „Audrūnas”100 rekomendował go jako odpowiedniego człowieka, a ja go zwerbowałem. Wśród nich był także jeden artysta. Zamówiłem u niego klisze „Dzwonu Wolności” oraz projekty okładki Czerwonego raju.

Nauczycielka – pochodzi z Suwalkiji101. Mówiła, że doskonale zna partyzantów z Okręgu „Tauras” i ich życie. Tutaj też niespodziewanie wyjaśniła się cała jej tajemnica. Okazuje się, że partyzanci z „Taurasa” ją prześladują. Kiedyś była ich łączniczką. Zajmowała się sprawami kancelarii i in., nawet 44. kompanii. Później, po tym jak zginęło kilku partyzantów, ci z „Taurasa” zaczęli ją podejrzewać. Trudno powiedzieć, ile w tej historii jest prawdy. Jak wynika z opowiadań A., nauczycielka jest godna zaufania, dużo pomaga prześladowanym, podrabiając im dokumenty. Podjęliśmy się wyjaśnienia tej sprawy. Prócz tego nauczycielka obiecała dosłać zbiór poezji, który jej przesłała z Syberii pewna studentka.

Dnia 2 lutego

W oddziale „W[ielki] K[siążę] L[itewski] Witold” zginęło osiemnastu partyzantów – w tym trzy dziewczyny. Wiadomość nas wszystkich mocno przygnębiła. Piętnastu mężczyzn! Piętnastu na zawsze odeszło z naszych nielicznych szeregów! Panie Boże, za co Ty nas tak karzesz?

Wieści o tej stracie dotarły do nas już wcześniej, ale nie chcieliśmy w nie wierzyć. Wczoraj do „Žaibasa” przybyli „Nemunas”, „Šarūnas” i „Girinis”. Potwierdzili tę smutną wiadomość. Byłby zginął także „Nemunas”, ale on z „Šilutisem”102 na kilka godzin przed tym odłączyli się od oddziału.

Jak się domyślałem, ludzie „Vytasa-Merkysa” zostali zaskoczeni podczas snu. Wygląda na to, że ktoś ich zdradził, bo mongoły zaatakowali bunkier o północy. Tutaj zginęli „Vytas”, „Audra”103 (oficer polski), „Marytė-Birutė”104 i in. „Tarzanas”105 ze swoimi ludźmi także został zaskoczony. Wybiegli tylko „Giedrius” i „Milda”106. „Milda” została ranna w rękę. Biedactwo, ileż ona musiała przeżyć! Dwóch partyzantów zabili Białorusini. Jeszcze tylko tego brakowało, żeby oni nas bili!

Wszystkie te wiadomości tak zepsuły mi nastrój, że w ogóle nie mogłem pracować.

Dzisiaj z „Kariūnasem” poszliśmy do „Žaibasa”, by się rozejrzeć. „Nemunas” wyglądał na zupełnie przygnębionego. Jakoś zmarniał. Cóż robić. Naradziliśmy się, sporządziliśmy nowy plan działań. Niech kacapy nas cisną, jak chcą, ale my się nie poddamy! Szczęście w nieszczęściu, że zginęło tylko dwóch starych partyzantów: „Vytas” i „Tarzanas”. Są jeszcze stare wilki, którzy dalej pokierują całym oddziałem. Bez nich sytuacja byłaby nieciekawa.

Teraz na czele oddziału stanie „Nemunas”. Jego zastępcą zostanie „Balys”107.

Naświetliłem naszym sytuację polityczną. Dla mnie to największy kłopot, kiedy muszę komuś mówić o polityce, zwłaszcza cywilom. Mnie się wtedy wydaje, że człowiek jakby tylko na to czeka, że ja mu podam datę wybuchu wojny. O czym w końcu można im opowiadać? O konferencjach czy notach? Oni tego nie rozumieją. Ludzie przywykli oceniać sytuację polityczną na podstawie jakichś fantastycznych doniesień. Trudno, bardzo trudno powiedzieć im coś pocieszającego. Już ponad cztery lata my ich pocieszamy. Nie jest tak łatwo powtarzać te same frazesy. Nawet ja, który co nieco wiem o sytuacji, nie wiem, co by człowiekowi powiedzieć, a co tu mówić o szeregowym partyzancie...

W ostatnich dniach sytuacja polityczna jakoś znowu się „ożywiła”. Stalin rozpoczął „ofensywę” pokojową, ale Zachód, ten „niewierny Tomasz”, chce czynów i kropka. Ach, ci politykierzy! Już się sprzykrzyło słuchać ich wywodów, twierdzeń.

Na ten rok patrzę z pewnym niepokojem. Ciągle sobie przypominam raport Trofimowa „W sprawie wzmocnienia pracy politycznej na wsi”. W Olicie pełno wojska. Czy aby ono nie zacznie „wzmacniać” tej pracy? W Estonii zakończył się zjazd partii komunistycznej. Uczestnicy zjazdu obiecali w liście do Stalina całkowitą kolektywizację Estonii. Wygląda, że i na Litwie polityka wewnętrzna będzie prowadzona w podobnym kierunku. Jeśli tak, to nasza ziemia też zostanie nam zabrana i zamieniona w cmentarz. Zresztą tak naprawdę już jest cmentarzem.

Dnia 10 lutego

Po wyjeździe „Kapsasa” wydaliśmy jeszcze jeden numer „Dzwonu Wolności” poświęcony 16 Lutego. Mizerna nasza gazetka – z braku papieru jednokartkowa. Nie udało się również dobrze rozprowadzić farby, z tego powodu niektóre gazetki wyszły pstrokate, po tym jak przesiąkły farbą na wylot. Prawdziwy kłopot. Już któryś dzień z rzędu siedzimy bez pracy. Drukowalibyśmy ulotki, ale papieru wciąż nie ma.

Wyjeżdżałem z „Guobą” do „Nemunasa”108. Niestety, „Kapsas” nie dostarczył papieru w ustalonym czasie. „Audrūnas” był w Kownie i Wilnie, ale oczywiście nie dostał matryc. Po prostu można zwariować! Całe szczęście, że „Nemunas” kupił cztery akumulatory. Teraz będziemy mieć zapas na jakiś czas.

W stronę Niemna szliśmy pieszo. „Žaibas” uprzedził, żeby nie jechać, bo mongoły mocno czają się w okolicznych wsiach i przed świtem urządzają szczegółowe przeszukania. Pod tym względem mongoły wybrali dobry czas. Zazwyczaj o takim czasie partyzanci wracają ze swoich nocnych wypraw, a na noc bunkry rzadko są maskowane. Często myślę, że kiedyś to się na nas zemści, choć jak na razie szczęście nas nie opuszcza. Na przykład zeszłej zimy mieliśmy u „Kytrasa” bunkier na podwórzu. Przez całe noce schron był otwarty, a antenę mieliśmy przeciągniętą przez całe podwórze. Wystarczyło, żeby Ruscy niespodziewanie weszli na podwórze i już byłoby po nas. To miejsce przynosiło szczęście: mieszkaliśmy tu przez całą zimę, a Sowieci nie przyszli ani razu. Tylko raz najedliśmy się strachu, kiedy u gospodarza po sąsiedzku bolszewicy otoczyli „Bevardisa” i „Planetę”109. „Planeta” zginął, a „Bevardis” przebił się. Po tym zdarzeniu przenieśliśmy się z naszej „twierdzy” na kilka dni do „Jogaily”110. Ale to już historia...

Tak więc wyruszyliśmy z „Guobą” pieszo. Była piękna i przyjemna zimowa noc. Nieco mglista, ale dostatecznie jasna, by iść. Wsie pogrążone w zupełnej ciszy, i tylko śnieg skrzypiący pod naszymi nogami zakłócał ją. Maszerowanie w takie noce sprawia prawdziwą radość zwłaszcza tym, którzy spędzają w bunkrze całe tygodnie. Tygodnie, miesiące i lata pod ziemią – to nic przyjemnego. Kiedy przychodzi pracować za dnia, to oczy nieprzywykłe do światła dziennego przynajmniej przez kilka godzin łzawią.

Podczas podróży „Guoba” był bardziej czujny niż zwykle, przesadną czujnością zaraził również mnie. Zaraz po wyjściu z lasu „Guoba” powiedział:

– Coś mi jest. Głowa mnie boli i jestem w ogóle jakiś nieswój...

Potem jeszcze coś wymamrotał, i zrozumiałem, że „Guoba” wyczuwa jakąś strzelaninę. To na mnie bardzo działa. Nie mogę znieść przesądów partyzantów i sam nigdy nie analizuję własnych snów oraz się do nich nie odnoszę. Zresztą bardzo rzadko śnię. Cieszę się z tego.

Koledzy często rozmawiają o tych, co zginęli, i po kolei ich wyliczają. Kiedy tak między sobą gadają, jeszcze mogę to znieść, jednak gdy taka rozmowa toczy się między cywilami – czuję wręcz fizyczny ból. Na ogół nie mogę przy nich rozmawiać o takich sprawach. Sądzę, że ludzie są przerażeni ogromną ilością ofiar i boją się lub unikają wstąpienia do partyzanckich szeregów.

Często myślę w samotności o tych, co zginęli. Panie mój, Boże, jak ich wielu! Nasza ojczyzna jest taka mała, a giną niemal wszyscy najlepsi: młodzi, rzutcy, odważni... Jak bardzo Litwa będzie ich potrzebowała w przyszłości – aż serce boli. Patrzę w przyszłość tak pesymistycznie, że zaczynam nie wierzyć w nic. Oczywiście nikt tego we mnie nie dostrzega. Wszystko skrywam głęboko w sobie.

Tylko w ciągu jednego miesiąca w okręgu zginęło około pięćdziesięciu partyzantów! Komentarze tu niepotrzebne. Każdemu, choć trochę zorientowanemu, włos się jeży na głowie. Dlatego w ogóle nie chcę o tym rozmawiać. Najlepiej o niczym nie myśleć. Masz swoją pracę, znasz swój cel, więc działaj, walcz dopóty, dopóki wybije i twoja godzina. Jeśli będzie dane, przeżyję i doczekam się dni wolności, a jeśli nie – spotkamy się w zaświatach...

Takie i podobne myśli miewam często. Bardziej jestem marzycielem niż człowiekiem czynu. Ale czy ja siebie znam? Kto z nas dobrze siebie zna?

Dnia 16 lutego

Dzisiaj Święto Niepodległości – 16 Lutego. Niepodległość i suwerenność narodu jest „zapewniona” w Workucie albo w dobrze, bardzo dobrze zamaskowanym bunkrze. Gdzie jest Karta Atlantycka? Komentatorzy radiowi poważnym, pouczającym i dumnym tonem objaśniają, że Zachód wszystko widzi i słyszy, wie o tym, co się tutaj dzieje, oczywiście przyniesie wyzwolenie, ale obecnie..., obecnie trzeba poczekać, ponieważ jeszcze nie nadszedł właściwy czas. Co do sprawy litewskiej, to Zachód jej również nie może obecnie poruszyć; później, może po wojnie...

Dopadły mnie przeklęte wrzody i przez sześć dni nie mogłem nawet się poruszać – tak dużo ich było. Teraz znowu siedzę w bunkrze przy stole, choć jeszcze nie mogę do końca zgiąć nóg. Nie mniejszym diabelstwem tej zimy są powtarzające się odwilże. Przed kilkoma dniami jedna z nich się zaczęła, co nas wszystkich doprowadza do szału, bo do bunkra przesącza się woda i coraz częściej i coraz dokuczliwiej kapie nam na głowy.

Ja i „Kariūnas” śpimy na górnej pryczy, więc krople kapią najpierw na nas. Na podłodze błoto, ale to drobiazg. Co zrobimy, kiedy błoto utworzy się na naszych legowiskach? Dzisiaj wszyscy rozmyślamy, co można zrobić, żeby nie kapało, ale niczego nie wymyśliliśmy. Dwa razy obiliśmy bunkier papą, i nadal nic nie pomaga.

Wciąż nie dostaliśmy od „Kapsasa” papieru. Przysłał tylko list. Licho wie..., a na dodatek do domu pojechał, zamiast postarać się i dostarczyć nam papier.

„Vanagas” niczego nie pisze. Utknął na dobre u swojej „żmudzkiej cioci”.

Cały ten okres nicnierobienia działa wprost wkurzająco. „Vilnis” przyniósł książki. Wszyscy teraz się w nie zanurzyli. Niedawno przeczytałem Bogowie łakną krwi i Wyspę pingwinów Anatole’a France’a. Wspaniały pisarz. Postacie w Bogach łaknących krwi przypominają mi współczesnych partyzantów. Nie podoba się fanatyzm rewolucjonistów. Żeby dojść do tego, by gilotyna stała się „kochanką”...

Dnia 19 lutego

Wyroiła się masa szpicli nasyłanych na nas przez MWD. Zaczęli inwigilować te miejsca, w których mieszkamy. Już w zeszłym roku we wsi K. MWD utworzyło rozległą siatkę szpiegowską. Nasi przeszli się przez wsie i niektórych nawrócili kijami. W tym roku znowu to samo. Nasze podejrzenie wzmaga również i to, że nastąpiło wiele zdrad, które potwierdziły podejrzenia emwudzistów o tym, że „Žaibas” przebywa we wsi K. ... Nas widocznie nie wyczuwają, bo inaczej w naszym lasku byłoby ciasno.

Nasz letni bunkier u „Jobasa”111 zdradził G. Zdradził wszystko, o czym wiedział. Zdradzono także „Rainysa”112. Wysłałem specjalnie łącznika, by go ostrzegł...

U G. było drobiazgowe przeszukanie. Można sobie wyobrazić, jak szczegółowe było, jeśli Sowieci znaleźli niezamieszkały bunkier gdzieś w polach, a co najważniejsze – pod śniegiem. Na podwórzu był drugi bunkier, ale go nie odkryli. W tym schronie siedział wówczas „Biliūnas” i jeszcze jeden partyzant. Obaj mieli pietra, ponieważ emwudziści około dwunastej żelaznymi łomami kłuli wszędzie ziemię.

Na dworze wiosennie. Na polach śniegu nie widać, a w ciepłych okryciach chodzić się już nie da.

Pełno błota i wody. Nad naszym bunkrem śnieg roztopił się, jednak w lesie jest więcej miejsc, gdzie przez śnieg przebija ziemia, dlatego plama na bunkrze się nie wyróżnia.

Dnia 21 lutego

Dzisiaj nasi wyszli dorwać szpicla. Okazuje się, że we wsi B. został zauważony jakiś typek, który wieczorami i nocami szwenda się pod oknami. Nasi zatrzymają się w trzech albo czterech gospodarstwach i będą czekać, aż ów się pokaże.

Dnia 3 marca

Po trzech tygodniach wyszedłem i ja, by odetchnąć świeżym powietrzem. Pognaliśmy z „Guobą” pieszo do „Burokasa”. Jest kilka spraw do załatwienia.

Wejście do bunkra „Burokasa” znajduje się przy starej oborze, ta zaś stoi daleko od zabudowań. Gospodarze muszą nosić jedzenie około czterystu metrów. Schron całkiem przyzwoity. Jak schylić głowę, można nawet chodzić. Ściany obite moskiewskimi tapetami. Prycze porządne: są materace i koce. Można powiedzieć, że „Burokas” mieszka po pańsku.

„Przestronne” miejsce do zamieszkania jak na trzy osoby. Jednak w bunkrze nuda. Żadnej książki. Co prawda mają dwie: Hamleta i Makbeta Szekspira. Wszyscy przeklinają i narzekają, że to niezrozumiałe, że nieciekawe itd. Daję „Žalgirisowi”113 do poczytania „Dzwon Wolności”. „Artojas”114 prosi, żeby czytał głośniej. Czekam, jakie wrażenie zrobi nasza gazetka. Kiedy „Žalgiris” zaczyna czytać, że Stany Zjednoczone budują nowe samoloty, „Artojas” mówi z melancholią:

– Dopiero budują... – i wzdycha. Potem dodaje: – Wojnę rozpocząć to nie papieroska wykurzyć.

Ta obojętność mnie trochę niepokoi. Nic na to nie poradzę: cztery z górą lata walki to nie zabawa. Wysysają entuzjazm nawet z idealisty, szczególnie jeśli tygodniami nie oddycha się świeżym powietrzem, jeśli nie widzi się światła dziennego.

„Artojas” trafił do szeregów partyzanckich zupełnie niespodziewanie. W jakiś sposób się przełamał. To już niemłody człowiek, ma około czterdziestu sześciu lat. Bez końca martwi się o deportowaną na Syberię żonę i o dzieci, które zostały na Litwie. Cały czas marzy, żeby znowu móc swobodnie uprawiać pola, oporządzać zwierzęta... To dobry człowiek, bogobojny, pracowity, lubi porozmawiać, słowem typ naszego zacnego mieszkańca wsi...

Około dziesiątej wieczorem wyruszamy z „Guobą” w drogę powrotną. Na dworze przez całą dobę zawieja. Brniemy prosto przez pola. Ciężko mi jeszcze iść, ponieważ wrzody jeszcze się nie zagoiły. Po drodze wchodzimy do pewnego gospodarza po prowiant, bo zjedliśmy całe mięso naszych gospodarzy. Boją się Sowietów. Do nas nie przywykli...

Dnia 4 marca

Dzisiaj niespodziewanie wpada „Kapsas”, zdyszany od brnięcia przez zaspy. Okazuje się, że ukradli mu pieniądze i dokumenty, dlatego nie mógł załatwić papieru. Kiedy otrzymał mój list, pożyczył pieniędze i jak najprędzej przygnał do nas. Przywiózł ze sobą „Švyturys”, nowo wydawane sowieckie czasopismo. Nowela Jonasa Dovydaitisa szczególnie wrzyna się w pamięć. W niej opowiada, jak Litwin-uciekinier, wymęczony i schorowany, powraca z kanadyjskich lasów do ojczyzny. Fabuła mniej więcej jak w Grįžo Vienuolisa115. Nie wiem, jak można czytać coś tak obmierzłego. Można tylko sobie wyobrazić: umęczony, wygłodniały i schorowany uciekinier nagle trafia do komunistycznego raju! A tam, za granicą, księża łgali, jaki to terror szaleje na Litwie. A przecież tutaj jest jak w siódmym niebie! Lampy Lenina oświetlają wsie... Stalin osobiście dba o dobrobyt Litwinów... To jakaś paranoja!

„Vilnis” i „Kapsas” twierdzą, że niby Dovydaitis nie jest złym człowiekiem. Jego ojciec jest profesorem, a teraz siedzi w łagrze.

Ojciec w łagrze umiera, a syn o bolszewickim raju bredzi! Bydlak! Kiedy Litwa stanie się niepodległa, prawdopodobnie będzie wrzeszczał na całe gardło, że to bolszewicy zmuszali go, żeby tak pisał. Szlag mnie trafia. Gdybym go dorwał, pokazałbym mu, gdzie raki zimują. Czy można to nazwać dostosowaniem się? To handel własną duszą, opluwanie siebie. Jak można stać się taką świnią, tego nie rozumiem.

Ten „Švyturys”, zdaje się, będzie rozpowszechniany także wśród Litwinów za granicą, bo w obu numerach pisze się o ich życiu na emigracji. Co za szatański pomysł! Oczywiście niejeden Litwin-uchodźca może teraz pomyśleć, że na Litwie zaczął się dobrobyt. Dobrze, że Amerykanie zamknęli obozy repatriacyjne w Niemczech. Trzeba było już dawno je zaorać.

Wszystkich nas zdumiewa rozwój sytuacji politycznej w ostatnich dniach. Partie komunistyczne wszystkich krajów jak nakręcone zaczęły powtarzać oświadczenie [Maurice’a] Thoreza, że przeciwko ZSRS komuniści nie będą walczyć. To zdumiewające. Jestem skłonny myśleć, że komuniści szykują się do ostrego starcia, a być może do wojny, dlatego podejmują starania, by zawczasu przygotować opinię publiczną. Dzisiaj przez radio nadali jeszcze jedną sensacyjną wiadomość: Mołotow i Mikojan zostali zwolnieni z pełnionych obowiązków. Na miejsce Mołotowa został wyznaczony Wyszyński. Zatem Mołotow już stracił wpływy i utracił łaskę Kremla. Możliwe, że politbiuro zaczęło się sypać, a Stalin zaczął wyrzucać „umiarkowanych”. Ciekawe, czym to się skończy.

W końcu stało się to, czego tak się baliśmy: straciliśmy oba nasze bunkry, zginęli nasi najlepsi i najdrożsi nam ludzie. Nasze plany rozsypały się jak domek z kart. Otworzyły się dopiero co zabliźnione rany, a nowe palą w dwójnasób; mrok ogarnął duszę...

Wieczorem 6 marca ja, „Vieversys” i „Guoba” wyruszamy w kierunku „Nemunasa”, gdyż „Kapsas”, przybywając do nas, nie wziął ze sobą papieru, a zostawił go w Olicie u „Audrūnasa”. Ponieważ Czerwony raj „Kapsasa” został już dawno napisany, a wszystkie matryce wytrawione, trzeba było po otrzymaniu papieru wydać go niezwłocznie. Dziewiątego marca postanowiliśmy rozpocząć drukowanie.

Dnia 13 marca

W ostatnich dniach miałem szczególnie dobry nastrój, a były ku temu powody, bo praca szła tak, jak chciałem. Mieliśmy już pod dostatkiem papieru i matryc. „Žaibas” i ja dokonaliśmy wszelkich starań, by w przyszłości papieru już nie zabrakło.

W naszym sztabie było wielu wykształconych ludzi i pod dostatkiem było materiałów propagandowych. W przyszłości zamierzaliśmy jeszcze pokazać, co potrafimy. Zamierzaliśmy...

Na przykład w sobotę, 5 marca, w nocy, na moją propozycję postanowiliśmy jak najszybciej wydać biuletyn przeznaczony specjalnie dla inteligencji. To miało być jakby pierwsze, a zarazem szeroko rozumiane ukazanie idei i celów naszej organizacji itd. w zakresie prasy i propagandy. W biuletynie miały być poruszone sprawy różnych niedociągnięć, które napotykamy w partyzanckim życiu, co tak często naszych ludzi wprowadza w błąd, różnych pogłosek itp. Wszystko to miało być szczegółowo opisane. Miało też zostać wyjaśnione, dlaczego wciąż pojawiają się informacje, które oczerniają naszą organizację. Miała być wspomniana również obojętność, pasywność niektórych naszych intelektualistów, schlebianie komuchom i strach przed czerwonym cielcem. Miała być kolejny raz ukazana naga prawda o tym, co się dzieje w naszej organizacji, w duszy i sercach starych partyzantów.

Tak, tam dużo miało być powiedziane...

Udział w tej rozmowie wzięli „Kariūnas”, „Vilnis”, „Kapsas” i ja. Wszyscy mówiliśmy z zapałem (przynajmniej mnie tak się wydawało). Ów zapał pragnęliśmy przekazać inteligencji i mieliśmy nadzieję, że przyczynimy się do poruszenia jej, bo czyż może dzisiaj być jeszcze taki Litwin-inteligent, który by nie martwił się o los swojej ojczyzny? Nie, tacy istnieć nie mogą.

Ustaliliśmy konkrety: „Kariūnas” napisze wstęp i ukaże podstawy ideowe naszej walki itp., „Kapsas” przygotuje temat „Literatura bolszewicka a nasza inteligencja”, „Vilnis” da coś z liryki, na końcu ja – ocenę sytuacji międzynarodowej.

Po wyczerpujących rozmowach położyłem się spać, jednak spałem niedługo. Kiedy wstałem, znalazłem „Kapsasa” z prawie ukończonym tematem. Dał mi go do przeczytania i poprosił, żebym wskazał słabsze fragmenty. Całość przeczytałem kilka razy i przekazałem mu swoje uwagi.

Wieczorem 6 marca zaczęliśmy szykować się do podróży: ja, „Vieversys” i „Guoba”. Jeszcze przed zmrokiem przybył „Kregždė”. Daliśmy mu świeżo wydrukowane przeciwkołchozowe ulotki.

„Baurukas” przywiózł jedzenie. Zjedliśmy je i zaczęliśmy się żegnać.

– No to z Bogiem, przyjaciele! Wszystkiego najlepszego!– życzyłem tym, co zostają.

– Powodzenia... szczęścia... do zobaczenia... – odpowiedzieli wszyscy.

– Miejcie oczy dookoła głowy, bądźcie ostrożni, bo tu mogą gdzieś być Sowieci – powiedział niby zatroskany „Kapsas”, kiedy się dowiedział, że pod lasem czają się kacapy.

Obiecałem przywieźć prezenty: „Kapsasowi” kawałek kiełbasy, a pozostałym cukierki. „Baurukasowi” powiedziałem żartem:

– Z Bogiem, być może już nigdy się nie zobaczymy.

Do dziś pamiętam te słowa. To oczywiście nic nadzwyczajnego. Często żartem mówimy tak jeden do drugiego. Ale czy nie dziwny jest nasz los? Cóż, powiedziało się i się ziściło. W ogóle, czy my naprawdę żyjemy? Wszystko dzieje się jak we śnie, w strasznym śnie...

Przeszliśmy na drugą stronę lasu. Chłodnawo, ale w lesie przynajmniej nie czuć zimnego wiatru. Przed nami ktoś jechał. To nasi. W saniach siedzieli „Žaibas”, „Vanagas”116 (zgrupowanie „Gel[ežinis] Vilkas”), „Žilvitis” i „Viesulas”. Ja, w przypływie przyjaźni, poklepałem „Žaibasa” po głowie. Zapytaliśmy, skąd najlepiej wziąć sanie, o czymś jeszcze krótko pogadaliśmy i się rozeszliśmy.

Kiedy wyszliśmy, od lasu ciągnęło chłodem. Mocno wiało. Udało się zdobyć jakieś sanie. Wpadliśmy do „kobiet”, gdzie zostawiłem pieniądze na farbę. Po drodze odwiedziliśmy jeszcze kilku znajomych, wśród nich pewnego łącznika, który miał przywieźć papier z Olity.

Do bunkra, w którym mieliśmy spędzić dzień, weszliśmy o świcie.

Bunkier zimny i wilgotny. Mokry papier odkleił się od ścian i zwisał jak jakieś łachmany. Brr... zimno...

Około jedenastej przed południem (w poniedziałek) zostajemy wyrwani ze snu. Poinformowano nas, że przyjechał „Audrūnas”. Ja i „Guoba” wychodzimy z bunkra. Na zewnątrz pięknie: słońce świeci, powietrze czyste i ciepłe. Od promieni słonecznych oczy zaczynają łzawić. Patrzymy na siebie i dziwimy się, że jesteśmy trupiobladzi.

No cóż – każdy miałby podobny wygląd, gdyby posiedział cztery lata w bunkrze.

A oto „Audrūnas”. W narzuconej na palto pelerynie wygląda jak prawdziwy kułak. Okazuje się, że „Audrūnas” przybył prosto od B. Przywiózł maszynę do pisania.

Podczas rozmowy „Audrūnas” zauważa jadącą drogą ciężarówkę z żołnierzami. Patrzymy obaj na szosę. Około stu pięćdziesięciu metrów od nas jedzie szosą niekończący się łańcuch ciężarówek. Na pakach siedzą mongoły w białych okryciach. Wołam „Guobę”. Samochody wciąż jadą w odległości pięćdziesięciu metrów jeden od drugiego.

– Osiem, dziewięć..., dwanaście... – liczymy.

Wszystkie są pełne mongołów. „Gdzież oni jadą?” – nagle myślę. Naszą uwagę przyciągają dwa samochody opancerzone jadące pośrodku kolumny. Za nimi znowu ciężarówki. Ogarnia mnie niepokój. Gdziekolwiek te samochody jadą, to tylko po nasze głowy! Po nas albo po „leśnych”117. Ale nie, jednak nie po nich. To do naszego, do Koleśnickiego Lasu. W ostatnich dniach właśnie tu zastrzelono kilku szpicli. Oprócz tego nasz las jeszcze od jesieni nie był przeczesywany. Patrzę na zegarek. Wpół do pierwszej. Zatem dzisiaj byłoby za późno na obławę. Zapewne zacznie się jutro, dzisiaj mongoły otoczą cały las.

– To wszystko na nas – mówię do „Guoby”, wskazując na samochody. Ogółem przejechało około trzydziestu pojazdów, a wszystkie zapchane kacapami. O, gdyby oni wiedzieli, że ich obserwujemy!

Jakby jakiś głos mi powtarzał, że Ruscy będą przeczesywać nasz las. Postanawiam dzisiaj pozostać jeszcze tutaj. Żegnam się z „Audrūnasem”.

– Uważaj, trzymaj się! – mówi do mnie.

– Będzie dobrze! – odpieram ze śmiechem.

Znowu włazimy do bunkra. „Vieversys” z „Guobą” wątpią, żeby Sowieci przeczesywali las. Jechać czy nie – postanawiamy zadecydować wieczorem. Wszystko będzie zależało od tego, czy nasz łącznik otrzyma papier.

Jedziemy do niego. Papieru jeszcze nie ma. Przyjdzie czekać jeszcze jeden dzień. „Guoba” z „Vieversysem” wychodzą, by przynieść okrycia. Ja w tym czasie objaśniam ludziom skomplikowaną sytuację międzynarodową, komentuję zwolnienie Mołotowa itd. Mówię jak z książki. Uspokajam ich, zapewniam, że tak być nie może, a oni mi przytakują:

– No oczywiście, długo tak być nie może. Ale mimo wszystko ci okropni Anglicy i Amerykanie zbyt długo czekają.

„Guoba” z „Vieversysem” wracają.

– Koniec!... Pod Żemojtelami ludzie słyszeli wybuchy i strzelaninę. Opowiadają, że znaleźli nasze bunkry – szepcze „Guoba”.

Ta wiadomość raziła mnie jak piorun. Robi mi się słabo i przez jakiś czas milczę. Boże, Boże, czyżby znaleźli nasze bunkry? Czyżby wszyscy zginęli, czyżbyśmy stracili owoce całej naszej kilkuletniej ciężkiej pracy? Nie mam siły o tym myśleć. Biorę się w garść i każę gospodarzowi i „Nemunasowi” zostawić nas samych. „Guoba” opowiada to, co usłyszał. Cały las został otoczony. Około czwartej po południu zaczęły się wybuchy i strzelanina. Jeden wybuch był tak mocny, że ludzie cztery, pięć kilometrów dalej widzieli dym unoszący się nad lasem. Kierunek strzelaniny prawie wszyscy wskazywali podobny: jedni w stronę wsi Lelańce, inni – wsi Żemojtele. Jedna z łączniczek przybiegła, by ostrzec nas, żebyśmy nie jechali z powrotem.

Jasne. Znaleźli nasze bunkry. Ale który? „Žaibasa” czy nasz? A może obydwa?

Wracamy do swojego schronu w nastroju pogrzebowym. Po drodze wpadamy do „Nemunasa”. Milczymy, bo cóż możemy teraz mówić? Już i tak dużo zostało powiedziane. Nie mamy chęci włazić do bunkra. Niewiedza o tym, co się stało z naszymi, nieludzko wprost męczy, że nie możemy usiedzieć w miejscu. Jechać dokądkolwiek, żeby tylko nie siedzieć w miejscu! Siedzenie to męka.

Bierzemy „Nemunasa” za przewodnika i udajemy się do „Studentasa”. U niego spodziewamy się znaleźć „Kregždė”. Możliwe, że usłyszawszy strzelaninę i wybuchy, „Kregždė” podąży do „Studentasa”.

Księżycowa noc. Jasno jak w dzień. Zimno podczas jazdy. My wszyscy tylko w mundurach118 i okryciach maskujących...

Docieramy do słynnych „studenciaków”. Mieszkają zaiste „po studenc-ku”. Czarny właz widać z odległości kilkudziesięciu metrów. Nie maskują go nawet w dzień. „Po co maskować – mówią – jeśli ludzie tu są dobrzy?”. To ci logika! „A co by było, gdyby las nagle zaczęli przeczesywać Sowieci? Przecież taki bunkier na pewno znajdą” – mówimy. Lecz „studenciacy” są przekonani, że kacapy zimą lasów nie przeczesują. To cud, że jeszcze żyją...

U „Studentasa” nie znajdujemy „Kregždė” i nie dowiadujemy się niczego nowego. Znowu wracamy do „Nemunasa”. Nikt nie wie niczego na pewno. Same pogłoski:

– Siedmiu zabitych, jeden wzięty żywcem.

– Pięciu zabitych, trzej uciekli.

– Ośmiu zabitych.

– Jeden był z brodą.

– Nie, dwaj byli z brodami, a dwóch zupełnie spalonych i zmasakrowanych, że trupów nie sposób nawet rozpoznać...

I tak bez końca. Jak połączyć te informacje? Do krwi jakby jad się sączy i zatruwa ciało. Wszystko przepadło. Zdrajcy długo szli naszym śladem, aż w końcu znaleźli to, co chcieli. Być może zdradziło nas częste wychodzenie. Przed oczami mam uśmiechniętego „Žaibasa”, zdenerwowanego i schorowanego „Kariūnasa”, dopiero co zaprzysiężonych „Vilnisa”, „Kapsasa”, „Vanagasa” (oddział „Gel[ežinis] Vilkas”)... Biedny „Vanagas”.

Ruszamy dalej. Może Al. będzie coś wiedział? Ale tutaj to samo: jedni mówili tak, drudzy inaczej. Jednak pewna sprawa zwraca naszą uwagę. Ludzie szeptem mówią, że w poniedziałek około dziesiątej rano widzieli dwóch cywilów biegnących gościńcem wsi Tokniańce w stronę Olity. Obaj byli tylko w marynarkach i bardzo się spieszyli.

Na początku niczego nie podejrzewam. Ale „Vieversys” od razu zauważa:

– Czy „Kapsas” i „Vilnis” mogli zastrzelić śpiącego „Kariūnasa” i uciec do Olity?

Nie chce mi się wierzyć, ale jest w tym coś zastanawiającego. Nie, oni nie mogli zdradzić, a do tego tak podle jak żmije. Przecież obaj to poeci, inteligenci, obaj martwią się o los naszego narodu. Chcąc zlikwidować sztab okręgu, oni, a szczególnie „Kapsas”, mieli o wiele lepsze okazje. Mogli wydać „Vanagasa”119 i mnie, nawet teraz, kiedy jeszcze stąd nie odeszliśmy. Nie jestem krytykiem literackim, ale to, co oni przywieźli, pochodziło z serca, a nie z języka... Nie wierzę. Taka podłość, taka szatańska zdrada jeszcze nie zdarzyła się w dziejach naszej partyzantki. Judasz im do pięt nie dorasta. Przecież „Kapsas” tak od serca pisał Czerwony raj. Po co to wszystko pisał, jeśli nas zdradzał? Myśli, próba zrozumienia, rozważania znowu mnie ogarniają. Na kim można polegać, jeśli zdradzają tacy ludzie?

U Al. napisałem list do „Kregždė”. Wyznaczam spotkanie. Nie opłaca się nam jechać do niego: po pierwsze, nie znamy miejsca, po drugie, być może „Kregždė” wyjechał. Jeśli „Kregždė” ze swoimi ludźmi będzie w domu, to przybędzie po otrzymaniu mojego listu. Tylko te jasne księżycowe noce przeszkadzają nam w ruchu. Gdyby było chociaż trochę ciemniej, a tu wszystko widać jak na dłoni. Nawet nasze stroje maskujące nic nie pomagają. Księżyc jakby drwił z nas.

Wracamy do bunkra ogłupiali. Wiemy tylko tyle, że znaleźli oba nasze bunkry: najpierw jeden, a nieco później drugi. Dlaczego Sowieci nie zaatakowali obu naraz? Przecież nasi, usłyszawszy wybuchy i strzelaninę przy sąsiednim bunkrze, prawdopodobnie wybiegliby ze swojego. Coś tu nie gra.

Następnego dnia „Kregždė” nie przybywa. „Nemunas”120 był w Olicie. Opowiada, że „naprawdę” słyszał, że zginęli czterej partyzanci, wśród nich jeden z brodą. Zatem z jednego bunkra uciekli. „Žaibas” również. „Nemunas” mówi, że słyszał, jak pewien człowiek spod lasu we wsi Ż. twierdził, że w poniedziałek wieczorem widział „Žaibasa” i jeszcze jednego mężczyznę. O, żeby to było prawda!

Znowu wyruszamy do Al. Tutaj dowiadujemy się, że więcej ludzi widziało idących gościńcem wsi Tokniańce dwóch cywilów. Obaj dogonili człowieka jadącego do Olity i zmusili go, by ich podwiózł. Tego człowieka jedna osoba zna i obiecała nam jak najszybciej dowiedzieć się, jak się nazywa. Jeśli to prawda, to mamy w ręku dowody. Wystarczy nam tylko kilka wskazówek na temat tych cywilów lub opis ich ubrań, żeby można było rozpoznać „Vilnisa” i „Kapsasa”. Na początku prawie nie wierzyłem, że oba nasze „gryzipiórki” tak by postąpili, lecz teraz zwątpienie bolesne jak paląca rana wdziera mi się do serca.

Al. zamawia dla nas łaźnię, zdobywa bieliznę. Idę do łaźni jak robot. Zaczynam analizować zachowania „Kapsasa” i „Vilnisa” i wciąż nie mogę w żaden sposób w uwierzyć w ich zdradę. Prawda, „Vilnis” był u nas przez cały czas osowiały, apatyczny, bezczynny. Przypominam sobie, jak po raz pierwszy prosił mnie, żebym go wypuścił w odwiedziny do matki do domu. Ostro się temu sprzeciwiłem, a on więcej o tej sprawie nie wspomniał. Być może już wtedy chciał od nas uciec? Być może rozczarował się, kiedy na własnej skórze doświadczył partyzanckiego losu, walki na śmierć i życie? Być może wcześniej, jako poeta, wyobrażał sobie nasze życie w jasnych barwach, a ujrzał tylko niebezpieczeństwo i śmierć? Żadnej innej drogi tu nie było: śmierć albo wolność. Wszystko albo nic, dokładnie tak jak w Brandzie Ibsena. Tu są potrzebne żelazna wola, żelazne nerwy, żelazne serce. Nie ma miejsca na rozczarowanie – jest tylko walka wiodąca albo ku śmierci, albo ku wolności. Wstąpiłeś w szeregi partyzantów, porzuć nadzieję na ocalenie. Owszem, życie jest cenne, chroń je, ale nie rób tego kosztem innych.

Czy „Vilnis” był na to wszystko zdecydowany? Trudno powiedzieć, jednak teraz sądzę, że miał słabą wolę, chociaż twierdził, że śmierci się nie boi. Czy „Kapsas” był taki sam? To osobowość bardziej skomplikowana. Jego, jak zawsze mawiał, najwyższym celem jest twórczość, wszystko poza nią jest drugorzędne. „Co bardziej cenisz: ojczyznę czy twórczość?” – pytaliśmy „Kapsasa”. On wówczas zaczynał filozofować, jednak zawsze zapędzaliśmy go w kozi róg tak, że nie miał co odpowiedzieć. Jego nastrój przypominał amplitudę. Czasami bywał wesoły, chętnie pracował, a czasami wpadał w taką rozpacz, że ciężko było na niego patrzeć. Kiedy się kładł, długo nie mógł zasnąć i rozmyślał. Wyglądał, jakby cały czas ze sobą walczył.

Wciąż myślę o „Kapsasie” i „Vilnisie” i wciąż jeszcze nie mogę pogodzić się z tym, że oni mogli być zdrajcami, którzy zamordowali śpiącego „Kariūnasa”. Ich twórczość, twórczość... Czytałem ich wiersze i absolutnie nie mogę powiedzieć, że były pisane jakby mechanicznie. Poza tym „Kapsas” już o wiele wcześniej nas znał, od roku znał już „Gražuolisa”121. Nie mogę niczego wymyślić...

Idziemy do łaźni. Już napalono. Niedobrze, że nie ma miotełek do chłostania. Próbujemy z „Guobą” chłostać się słomą, ale to nic nie daje. Po łaźni zamieniam się z kimś na buty. Miły człowiek – chętnie je oddaje. Żeby wszyscy byli tacy!

Następnego dnia spotykamy się z „Kregždė” i „Viesulasem”. Okazuje się, że „Viesulas” żyje! Dowiadujemy się, że żyje także „Žilvitis”. W takim razie w naszym bunkrze (w sztabie okręgu) znajdowali się „Kariūnas”, „Kapsas” i „Vilnis”, a w bunkrze „Žaibasa” (sztabu zgrupowania partyzanckiego „Kazimieraitis”) – „Žaibas” i „Vanagas”122. Żal, nieskończenie żal, ale zrobiło się jakby lżej, że w naszych szeregach nie było zdrajców.

Krótko się naradzamy. Zmieniam czas rozpowszechniania apeli i ostrzegania nauczycieli. Uzgadniamy sprawę łączności. W tym czasie trzeba będzie poczekać na „Vanagasa”123 (d[owódcę] O[kręgu] „Dainava” i p[ełniącego] ob[owiązki] d[owódcy] o[bwodu]). Zabieram ze sobą „Viesulasa”, który tu zna drogi i ludzi, nie będziemy więc błądzić po omacku. „Guoba” dobrze zna te okolice.

Umawiamy się, że jutro napalimy w łaźni, ponieważ „Viesulas” dawno się nie mył, a nam druga kąpiel nie zaszkodzi. Jednak w łaźni nie palimy, a postanawiamy, że pojedziemy na miejsce zdarzenia.

Ludzie odradzają, proszą, żebyśmy nie jechali, mówią, że tam teraz Sowieci co noc szaleją. Ale my nie dbamy ani o prośby ludzi, ani o jasną noc, i wziąwszy podwójne sanie, ruszamy w stronę „kobiet”.

Jedziemy, zachowując czujność: rozglądamy się naokoło i trzymamy broń w pogotowiu. W drodze nic szczególnego. Spokojnie, jakby nic się nie wydarzyło.

U nich znajduję list od „Vanagasa”, w którym informuje, że w drugiej połowie miesiąca będzie u „Tėvukasa”. Gościniec wsi Tokniańce. Jedziemy szybko i wpatrujemy się w każde pobliskie gospodarstwo. Wydaje się, że Ruskich dzisiaj nie ma, tak że bez żadnych przygód wjeżdżamy do Lasu Koleśnickiego. Jeszcze kilkaset metrów i docieramy do bunkra „Žaibasa”.

Serca zaczynają nam mocno bić. Zagadka powoli się rozwiązuje. U „kobiet” łączniczka nam opowiedziała, że w jednym bunkrze zginęło czterech partyzantów, w drugim – jeden. Nie odezwałem się ani słowem, tylko poczułem, że to, w co ja absolutnie nie mogłem uwierzyć, teraz stało się faktem.

Cały las stratowany przez Ruskich. Ślady, ślady... Niedaleko od bunkra zauważamy długie wydeptane ścieżki. To oznacza, że stąd zaczęli otaczać bunkier. Pierwsza linia sto pięćdziesiąt metrów od bunkra, druga około siedemdziesięciu pięciu metrów, trzecia – pięćdziesiąt metrów. Gdzie tylko pień albo jodełka, tam leżał mongoł. Nie było możliwości przebić się przez taką masę bolszewików.

Oto i miejsce, w którym był bunkier „Žaibasa”. Teraz czernieje lej, a naokoło zwały piachu. Szukamy śladów krwi, być może znajdziemy to miejsce, gdzie wyrwawszy się z bunkra, walczyli nasi. Sowieci sami opowiadali, że tu obrona była silna. Badamy ziemię, lecz w nocy nie możemy znaleźć śladów krwi. Pościnane kulami sosenki świadczą o tym, że tutaj wrzała walka, ostatnia honorowa i śmiertelna walka naszego mężnego „Žaibasa”...

Deski w bunkrze osmalone i potrzaskane. Prawdziwe bohaterstwo: zadali sobie śmierć wszyscy, którzy byli w bunkrze. Na ścieżce prowadzącej do bunkra leży jakaś szmatka. Podnosimy ją. To kawałek koca, cały nasiąknięty krwią i osmalony. Dalej widać pokiereszowane i postrzelane bidony, w których była trzymana woda. Bidony sczerniałe od ognia i dymu. Wszędzie walają się skrawki papieru. Ponury widok. Światło księżyca i cienie drzew potęgują to wrażenie.

„Žaibasie”, drogi „Žaibasie”, czy ty naprawdę zginąłeś? Czy twoim przeznaczeniem było zginąć teraz, kiedy najbardziej jesteś nam potrzebny? Pochylam się i wpatruję w lej po bunkrze – usiłuję sobie wyobrazić, jak doszło do tej tragedii. Wydaje mi się, że widzę ciebie, „Žaibasie”, wyrzucającego przez właz do bunkra granaty. Po raz ostatni dajesz komendę ludziom, co mają robić. To ty byłeś tym, który wydostał się z bunkra i walczył! Jakże straszny musiałeś być dla swoich wrogów! „Žaibasie”, najdroższy „Žaibelisie”, ciebie już nie ma...

Coraz bardziej nienawidzę zdrajców. Przeklęte łotry i tchórze! O! Gdybyście wpadli w nasze ręce! Oddalibyśmy całe lata naszego życia, żebyśmy mogli się spotkać oko w oko. Poczulibyście na własnej skórze, jak giną zdrajcy.

Pamiętam, jak przed dwoma laty ja i „Žaibas” oglądaliśmy bunkier, w którym zginęli „Vytenis”, „Lordas”, „Nykštaitis” i „Raktas”...

Idziemy w stronę naszego bunkra odległego o kilometr od schronu „Žaibasa”. Dziwne – tutaj śladów o wiele mniej. Bunkier nie był w ogóle otoczony. Sklepienie zapadło się do środka. To jasne, że bunkier wysadzili Sowieci. Wskakuję do środka i grzebię wśród kawałków desek, mając nadzieję znaleźć skrawki dokumentów lub jakieś pozostałości po naszym wyposażeniu. Niestety, nie znajduję niczego. Ewidentna zdrada i to dokładnie taka, o jakiej wspominał „Vieversys”. Ściany bunkra pocięte przez odłamki pozostawionych przez nas min. Zrobili to być może sami mongoły, abyśmy myśleli, że wszyscy trzej – „Kariūnas”, „Kapsas”, „Vilnis” – wysadzili się sami.

Chyba mam już pełen obraz tego, co się tu stało. „Vilnis” i „Kapsas” chcieli wrócić do swoich domów, ale w tym mogłaby im pomóc jedynie zdrada – wydanie nas Sowietom. Możliwe, że „Kapsas” z takim planem przyjechał do nas ostatni raz. Tego dowodzi również i ta okoliczność, że „Kapsas”, kierując się do nas, najpierw odwiedził „Žiogasa”124 (gospodarza „Žaibasa”), aby ten zaprowadził go najpierw do bunkra „Žaibasa”. Widocznie jeszcze dokładnie nie zapamiętał miejsca, w którym znajdował się ów bunkier. Dopóki byliśmy w bunkrze ja, „Vieversys” i „Guoba”, „Kapsas” i „Vilnis” nie odważyli się nas zdradzić. Lecz gdy zostali jedynie z „Kariūnasem”, pojawiła się doskonała okazja.

Może już dawno zaplanowali zdradę? Wątpliwe. Kiedy we trójkę się oddaliliśmy, oni mogli swobodnie rozmawiać i omawiać swoje zamierzenia. Który z nich to wszystko wymyślił i namówił drugiego? Myślę, że „Kapsas”. To on przekonał „Vilnisa”, że nie ma sensu walczyć, ponieważ wcześniej czy później zginą tak jak wszyscy inni. A pozostać przy życiu – nikła nadzieja, bo bolszewicy wkrótce zaczną ze wzmożoną siłą walkę z partyzantami. Nowa wojna nie wybuchnie, a jeśli nawet – to za jakieś dwadzieścia czy trzydzieści lat. Oprócz tego tutaj, w sztabie okręgu, „Vilnis” odgrywał mało znaczącą rolę i nikt się z nim nie liczył. Lepiej wszystkich sprzedać i w ten sposób powrócić na łono pisarzy sowieckich, przecież tu, kiedy się ma tyle zdolności, otwierają się szerokie perspektywy dobrego zarobku i łatwego życia.

Rozmyślam dalej, kto mógł wpłynąć na „Kapsasa”. Mógł on wygadać się takiemu Mieželaitisowi125, któremu bardzo ufał. A Mieželaitis doniósł MGB o kontaktach z nami. I być może MGB zmusiło „Kapsasa” do wykonania tego strasznego planu. Najpierw „Kapsas” wydał bunkier u G. To wystarczyło – „Kapsas” już w pełni był w łapach MGB. Wyrwać się z nich nie mógł, bo emgiebiści ogłosiliby, że to on zdradził bunkry u „Jobasa” i u G.

Oczywiście mogło być inaczej. Lecz jakby nie było, znaleźli dogodną okazję do tego, by zdrada zataczała coraz szersze kręgi. Ponieważ w sobotę wstaliśmy około piątej wieczorem, to „Kariūnas” poszedł spać, kiedy już zupełnie się rozwidniło. Zastrzeliwszy śpiącego „Kariūnasa”, „Kapsas” i „Vilnis” jak najszybciej pognali w stronę Olity. Akurat ludzie widzieli ich biegnących, opowiadali, że jeden z cywilów był ubrany w płaszcz, a drugi tylko w marynarkę. (Płaszcz „Vilnisa” został u „Baurasa” i nie było jak go zabrać). To dlatego samochody jechały tak późno (około pierwszej czasu środkowoeuropejskiego), to dlatego Sowieci tak się śpieszyli i otoczyli tylko tę część lasu, w której znajdowały się nasze bunkry, to dlatego przy naszym schronie nie znaleziono śladów walki, to dlatego nie znaleźliśmy naszych dokumentów, ponieważ Ruscy najspokojniej opróżnili bunkier, a potem w nocy wysadzili go naszymi minami, to dlatego ciała zamordowanych ukrywano przed postronnymi świadkami. Trupy mogli oglądać tylko partyjni. Pogłoski, że zostało zabitych siedmiu czy ośmiu partyzantów, rozpuścili sami emgiebiści w celu zmylenia nas. Przecież w naszym bunkrze zginął tylko „Kariūnas”, a [w bunkrze] „Žaibasa” – „Žaibas”, „Vanagas”, „Šermukšnis” i „Labutis”126 (dwaj ostatni przybyli do „Žaibasa” w niedzielę wieczorem).

Takiej podłości, takiego diabelskiego podstępu w żaden sposób nie możemy zrozumieć. Co z nich za ludzie? Gdzie ich sumienie? I to zrobili ci, którym ufaliśmy – inteligenci, jacy tacy pisarze, Litwini, ateitininkasy127... Nie znajdujemy słów, jak można to wszystko określić. Ach, wy łotry, łotry! Oto jakich jeszcze mamy ludzi!...

Dowiedzieliśmy się, że syna „Baurasa” P. „Vilnis” i „Kapsas” już zdradzili. Zdradzili człowieka, który zrobił dla nich tyle dobrego, który nimi się opiekował i chronił bardziej niż siebie...

Aktyw od razu nabrał odwagi. Teraz do wsi Buda idą stribasy, nic się nie bojąc, zresztą kogo mają się bać? Ci, których się bali, już nie żyją...

Ilu jeszcze zdrad dopuszczą się „Kapsas” i „Vilnis”? Za mało wiedzą, jednak „Vilnis” był u niektórych z naszych łączników. Teraz może ich nie schwytają, lecz wcześniej czy później i tak dopadną... Od tego wszystkiego zaczyna boleć mnie głowa.

Dzisiaj spędzimy dzień gdzieś niedaleko Budy. Przejeżdżamy przez wieś. Skręcamy do gospodarza mieszkającego wśród krzaków, jednak w ten sposób, że jeśliby mongoły do niego przyszli, my z łatwością, ukrywając się za krzakami, moglibyśmy wycofać się do lasu. Koni nie rozprzęgamy i zostawiamy w stodole.

Rodzina natychmiast wstaje i ścieli łóżka. Trzech z nas kładzie się, a jeden zostaje na warcie. Ja leżę do rana, lecz zasnąć nie mogę.

Oto nowy „nurt” inteligencji, który miał uzupełnić nasze przetrzebione szeregi! Ten „nurt” jeszcze bardziej je przetrzebił w najpodlejszy sposób. Co złego zrobili „Kariūnas” i „Žaibas” „Kapsasowi” i „Vilnisowi”? Przecież szanowali „Vanagasa” za jego usposobienie i mądrość. My obdarzyliśmy ich szczerością i zaufaniem. Takiemu „Kapsasowi” zawsze starałem się pomagać, dbałem o jego bezpieczeństwo, wyprawiając go w drogę, a ten bydlak tak nam się odwdzięczył. O, jak on się odwdzięczył!

Dzień powoli mija. Nadchodzi zmrok. Dowiadujemy się, że u gospodarzy po sąsiedzku byli mongoły – odwiedzili również „Baurasa”. Opowiadają, że dziewczynki „Baurasa”, płacząc, biegały po wsi i szukały wódki, bo w przeciwnym razie mongoły grozili, że je aresztują. No, jasne, „Bauras” nie mógł się temu sprzeciwić. Teraz mogą wszystko mu zabrać, a on musi milczeć.

Spodziewaliśmy się spotkać „Žiogasa” (gospodarza „Žaibasa”), ale tam, gdzie myśleliśmy, że go znajdziemy, pełno mongołów – zjeżdżali samochodami do wsi Koleśniki już od rana. Jeszcze teraz włóczą się po lesie i szukają jakiegoś trzeciego bunkra – „składu broni”.

Nie spotkawszy „Žiogasa”, postanawiamy jechać do „Kregždė”. Powietrze zimne. Zawieja. Wiatr sypie nam w twarze dużymi płatkami śniegu. Jadąc, nie widzimy, co się dzieje przed nami. Wjeżdżamy do lasu. Tu spokojnie, nie odczuwamy zamieci, ale jazda sprawia problemy: naszymi podwójnymi saniami lawirujemy między pniami. Co kilkaset metrów „Viesulas” daje komendę „wysiadać”, ponieważ sanie co rusz zahaczają o pnie. Tak jedziemy ponad godzinę. Zatrzymujemy się przy bunkrze „Kregždė”. Doskonałe maskowanie: wszędzie równo „rosną” nieduże jodełki. Tylko zdrada może wskazać lokalizację schronu.

Ukrywa się w nim siedmiu partyzantów. Razem z nami będzie jedenastu. Jest większy od naszego, ale zamaskowany podobnie: nad włazem biegnie ścieżka.

Dnia 14 marca

W bunkrze duszno. Zdejmuję marynarkę i sweter, ale mimo to jest gorąco.

Opowiadam „Kregždė” o zdradzie „Kapsasa” i „Vilnisa”, a on postanawia, że w tym bunkrze nie będzie przebywał ani dnia dłużej. Co prawda „Kapsas” i „Vilnis” nie znają tego schronu, ale „Vilnis” mógł wywnioskować z naszych rozmów, że „Kregždė” gdzieś tu, w tej części lasu, się ukrywa. Przebywanie w tym miejscu wiąże się z oczywistym ryzykiem, ponieważ Sowieci, znając sposób maskowania, przekopaliby wszystkie ścieżki.

Podczas pobytu u „Kregždė” nastrój trochę się poprawia. Wszyscy mężczyźni są pogodni, serdeczni i żartują. Rozchmurzamy się dzięki ich żartom i wiejskim dowcipom. Naprawdę przyjemni faceci! Z takimi partyzantami łatwiej walczyć, łatwiej też umrzeć!

Przez szpary w bunkrze widać słońce. Kapie z nich woda. Odwilż.

Pod wieczór „Kregždė” parzy dla nas kawę. Pijemy i wychodzimy na zewnątrz. Dzisiaj nie ma możliwości jechać saniami. Poruszanie się pieszo jest trudne, ponieważ nogi głęboko grzęzną w błocie. Wpadam do mojego wujka, lecz nie znajduję ani krewnych, ani znajomych. Wujek jeszcze w zeszłym roku został „rozkułaczony”, a po tym, jak nie zapłacił osiemnastu tysięcy rubli podatków, uciekł i w ten sposób uniknął deportacji z 22–24 maja 1948 roku128.

Dnia 15 marca

Udajemy się do „kobiet” na spotkanie z „Tigrasem-Myslinčiusem”. Przedtem wpadamy do Al. Opowiada nam o przeszukaniach we wsiach Ż. i R. Mongoły łomami i siekierami porozwalali podwórza u wszystkich gospodarzy, powyrzucali ze stodół siano i słomę, pokłuli klepiska, powyburzali fundamenty. Mówią, że emwudziści mieli specjalne aparaty, które kładli na ziemię, i przystawiwszy ucho, czegoś słuchali. Myślę, że emwudziści być może używali tu aparatów podobnych do tych używanych przez Niemców, za których pomocą starają się pod gruzami odszukać ocalałych ludzi. „Signal” pisał, że za pomocą tych aparatów można wykryć każdy, nawet najmniejszy, dźwięk pod ziemią. Zresztą, czego Sowieci nie używają przeciwko nam: i tysięcy żołnierzy, i tankietek, i samochodów opancerzonych, i psów, a teraz tych aparatów. Ostatnio w poszukiwaniu bunkrów stosują szczególnie drobiazgowe przeszukania, np. w jednej z okolic powywracali na polach wszystkie większe kamienie.

U „kobiet” wszyscy już śpią, bo nie widać żadnego światła. We wsi jak oszalałe ujadają psy. Zapewne gdzieś niedaleko włóczą się mongoły...

Wygląda na to, że nie doczekamy się „Tigrasa” i jego ludzi...

Siadam do stołu, by pisać listy do „Tėvukasa” i „Tigrasa”. Ostrzegam, żeby „Vanagas”129 w drodze powrotnej nie przeprawiał się przez Niemen i lepiej poczekał na mnie u „Tėvukasa”. Tam omówilibyśmy nowo powstałą sytuację. Wspomniałem, że „Vilnis” i „Kapsas” chyba widzieli w liście „Vanagasa” datę przybycia i donieśli o tym emwudzistom, bo oba brzegi Niemna są nimi usiane.

Wracając, myślę, że dobrze zrobiliśmy, że nie ujawniliśmy „Vilnisowi” i „Kapsasowi” miejsca, dokąd 6 marca udaliśmy się ja, „Vieversys” i „Guoba”, choć „Kapsas” naciskał, bym mu o nim powiedział.

Emwudziści poszli w przeciwnym kierunku, w stronę wsi M.; wybierałem się tam wcześniej, a „Vilnis” o tym słyszał. Mówią, że teraz tam pojawiło się dwanaście ciężarówek kacapów, i robią przeszukania. Po drodze wstępujemy do naszego łącznika, żeby coś zjeść. Dowiadujemy się, że tu „Audrūnas” pytał o listy ode mnie. „Audrūnasa” „Kapsas” już prawdopodobnie zdradził, a jeśli emwudziści jeszcze go nie schwytali, to tylko dlatego, że chcą go pojmać na gorącym uczynku, a oprócz tego, jeśliby aresztowali „Audrūnasa”, to stałoby się jasne, że „Kapsas” jest zdrajcą (emwudziści myślą, że my o tym jeszcze nie wiemy). Napisałem list do „Audrūnasa” i poradziłem mu, by przyłączył się do partyzantów. Ale za jaką cenę! Wywiozą rodziców, brata, skonfiskują majątek. Czy on na to się zdecyduje? Ale co mu pozostało? Emwudziści, jeśli trafi w ich ręce, policzą mu wszystkie kości. Poświęcić się dla rodziców albo poświęcić się dla ojczyzny! Jedno z dwóch...

Dnia 16 marca

Bunkier jest tak zimny, że nie możemy wyleźć spod kołder. Znajduje się na podwórzu i musimy przebywać w nim po 14–15 godzin na dobę. W ten sposób przez cały czas śpimy. Najgorsze jest to, że brakuje powietrza. Być może z tego powodu jest zimno. W nocy okno mamy otwarte.

Przeglądam „Trimitai”. Pełno w nich patriotycznych artykułów, gorących przemówień i mężów, którzy zasiedli u steru władzy. Oświadczenia tchną niebywałą odwagą i ofiarnością. Teraz już tego nie ma. Przestraszyli się wielcy mężowie, stali się mali, założyli łapcie i krowy pasą, za obcymi nazwiskami się kryją, lizusują, kłaniają się, pokutę odprawiają, nie wiedzą, czy przeorientować się, czy nie, z depresji piją na umór, topiąc w wódzie swoje rozpacze, idee i siebie...

Dnia 17 marca

Około południa syn gospodarzy zawiadamia, że zeszłej nocy niedaleko od nas u kilku gospodarzy czaili się mongoły. U jednego gospodarza w nocy robili przeszukanie, a potem, o poranku, znowu. To także robota „Kapsasa”. Tylko chyba zapomnieli nazwisko tego gospodarza, u którego kazaliśmy zostawić papier, bo przeszukiwali jego sąsiada. A może już nas wywęszyli? Ludzie opowiadają, że Sowieci wypytują niektórych mieszkańców o jakichś partyzantów, którzy uciekli. To znaczy, że szukają nas.

Do spotkania z „Tigrasem-Myslinčiusem” jeszcze trzy dni. W bunkrze przebywać nie chcemy, bo to najpewniejsza pułapka. Drzwi włazu takie ciężkie, że gdyby Sowieci znaleźli bunkier, to nie ma mowy o otworzeniu ich samemu. Ale również ciężko jest przebywać w dzień poza nim, kiedy się nie zna dobrze miejsc i ludzi.

Udajemy się pieszo do „Kudirki”130... Niesamowicie jasno. Szczekają psy. Nie cierpię, kiedy szczekają w jasną noc.

W końcu jesteśmy u „Kudirki”. Mieszka w jakimś sosnowym lesie. Pamiętam jeszcze to miejsce z jesieni 1946 roku, kiedy chodziliśmy tu z „Žaibasem”.

Bunkier jest duży. Na podłodze stoi woda. Maskowanie złe. Właz przykryty samymi tylko ściętymi jodełkami. Po ściółce z gałęzi jodły idzie się do samego bunkra. Gałęzie rozdeptane, a opadłe igły wyraźnie wskazują drogę.

Tu znajdujemy „Žiogasa” (gospodarza „Žaibasa”), który uciekł. Żona „Žiogasa” z dzieckiem także ukrywa się nieopodal. Z ich domu schwytali więcej ludzi, ale zwerbowali i puścili. Jednemu ze szwagrów „Žiogasa” emwudziści kazali wyśledzić samego „Žiogasa” i „bandę”. Mówili, że kiedy wyśledzi „bandę”, to „Žiogasa” wypuszczą. „Na co nam twój szwagier potrzebny? Wyśledź bandę, a my go puścimy... Obojgu wszystko będzie darowane” – tłumaczył szwagrowi „Žiogasa” „wielkoduszny” emwudzista – śledczy.

Także wówczas ten sam śledczy, przeglądając zdjęcia partyzantów, puścił serię przekleństw pod adresem „Tigrasa-Myslinčiusa”: „A etot byk, zmeja, łoszad mat..., mat!” – klnąc najdosadniejszymi „wybornymi” rosyjskimi przekleństwami, śledczy oglądał fotografię „Myslinčiusa”. Najwidoczniej jego „kapitalistyczny” wygląd i tężyzna drażniły emwudzistów. Potem pokazał mu zdjęcie „Rimvydasa”. „Znasz tego?” – „Nie, nie znam. To chyba Żyd?” – „Gdzie tam Żyd! Eto »Rimvydas«... Ile razy był u ciebie?”

„Žiogas” opowiada także, co słyszał jego szwagier od Ruskich o szturmie na bunkier „Žaibasa”. Okazuje się, że Sowieci wiedzieli, iż schron jest zaminowany, dlatego zaczęli strzałami prowokować naszych. W części to im się udało, bo wybuchające miny nie mogły wyrządzić wielu strat schowanym za pniami emwudzistom. Według opowiadania „Žiogasa” z bunkra wyrywał się tylko sam „Žaibas”, i jego, wychylonego z bunkra po pas, ścięła seria z karabinu maszynowego. Pozostali spalili wszystko w środku i sami zastrzelili się czy wysadzili. Trupy z Olity zawieźli do Wilna. Nikt nie może rozpoznać „Šermukšnisa” i „Labutisa”. „Vilnis” i „Kapsas” prawie ich nie znali.

Dnia 18 marca

Okazało się, że wczoraj przeszliśmy tuż obok Ruskich, a oni nas nie zauważyli. Sześciu ich stało na czatach w chałupie u gospodarza, w pobliżu gościńca, którym myśmy szli. Gospodarzowi kazali zaryglować drzwi i zasłonić okna. Tylko wartownikowi zostawili jedno okno niezasłonięte. Na zewnątrz nie było żadnego wartownika. Gdyby ktoś pukał i pytał, czy nie ma obcych, kazali iść i otworzyć drzwi oraz powiedzieć, że wszyscy w środku są swoi.

Widocznie wartownik spał, kiedy przechodziliśmy obok.

W całej okolicy urządzane są liczne zasadzki. Mówią, że niedaleko wsi G[iejdukany] zginęło sześciu partyzantów, a wśród nich „Šarūnas”. Tej zimy straty są wprost olbrzymie.

Dnia 19 marca

Od „Kudirki” wyruszamy do „Burokasa”...

Śpimy u niego przez całą dobę. Kilka razy odwiedza nas jego wesoła gospodyni.

– Wy jesteście prawdziwymi gośćmi – zauważa. – To się spotykacie na kilka dni, to się znowu rozstajecie, i kto wie, może na zawsze...

Tak, tak. Jesteśmy prawdziwymi gośćmi. Wszyscy partyzanci są gośćmi na tej ziemi, nie lubią długo być w gościnie i dlatego nie są dokuczliwi. Pojawili się jak meteor, błysnęli i spłonęli. Tak płoną ich młode dni, pragnienia, idee i marzenia.

Daję wskazówki „Burokasowi”, co ma teraz robić. Oddział „G[eležinis] Vilkas” zostaje czasowo bez dowódcy do czasu powrotu „Vanagasa”.

Wieczorem wyruszamy w drogę powrotną. Przez całą dobę zawieja. Śniegu tak dużo, że sięga kolan. Bardzo trudno iść. Postanawiamy wziąć sanie. I tutaj nad nami jakby czuwa opatrzność. Nie otrzymujemy konia, wychodzimy z chałupy. Tylko nagle „Viesulas” zatrzymuje się i szepcze:

– Ruscy!

Około piętnastu metrów od nas widzimy ustawiających się w szeregu Sowietów. Jakiś głos słychać w ciemnościach – daje komendy.

Cicho i szybko, zgięci, przebiegamy przez podwórko. Czekamy na rakiety i strzały, ale wydaje się, że Ruscy nas nie zauważyli. Wchodzimy na wzgórze. Zajmujemy dogodne stanowiska. Sowieci nam niestraszni. Mała to przyjemność wdać się w strzelaninę, kiedy tak dużo śniegu uniemożliwiającego bieg. „Vieversys”, biegnąc, zupełnie stracił oddech.

Co za przypadek! Gdyby gospodarz miał konia, to na pewno wdalibyśmy się w strzelaninę z Sowietami. Prawdopodobnie bylibyśmy otoczeni, będąc jeszcze w chałupie.

Szerokim łukiem omijamy gospodarstwo i brniemy dalej. Dochodzimy do Lasu Koleśnickiego. Iść przez las jeszcze trudniej. Krok po kroku idziemy naprzód. „Vieversys” idzie ostatni i cicho klnie. Jest zupełnie wyczerpany. Wszyscy jesteśmy bardzo zmęczeni i zatrzymujemy się więc na wzgórzu na odpoczynek.

Po drodze wstępujemy do „kobiet”. „Myslinčiusa” nie ma, ale przysłał list.

W końcu u siebie w „domu”.

Dnia 22 marca

Otrzymałem list od brata Kostasa – „Rainysa”. Pisze, że wyprowadził się z Kowna. Tak skończyło się jego spokojne życie. I co zrobić z Kostasem? Czy naprawdę musi iść do partyzantki? Nie widzę go w niej. Wydaje mi się, że nie jest do niej stworzony. Nie udźwignie trudności. Żal mi go. Żeby chociaż jeden z nas został żywy i pomagał mamie i wujkowi. Jeśli ja nie troszczę się o swój los, to chociaż on musi żyć.

Następny list jest przeznaczony dla „Kariūnasa”. Pisze „Ąžuolas”131. Z jego lektury wnioskuję, że nie jest zadowolony z wyników narady z „Litasem”. Gdybym przynajmniej zastał „Vanagasa” u „Litasa”, to można byłoby się naradzić.

„Tigras-Myslinčius” w swoim liście wyznaczył spotkanie na dzisiaj. Trzeba wyruszać.

Dnia 24 marca

Prawie po dwóch latach jestem w lesie Punie. Przybyłem tu wczoraj z „Sauliusem” i „Bijūnasem”132.

Dzień spędziliśmy w chałupie u „Sauliusa”. W bunkrze tylko spaliśmy. Ich bunkier jest przy chałupie, a właz urządzono wewnątrz domu. Całe szczęście, że w tej dziurze nie musieliśmy przebywać w ciągu dnia. Miejsca w niej bardzo mało. Z trudem wszyscy się zmieściliśmy. Sufit w bunkrze pokryty blachą, to po niej ścieka woda do postawionego na ziemi koryta. Nasiąknięta nią słoma gnije. W bunkrze jest zimno. Próbowałem ukryć głowę pod kołdrą, lecz tak śmierdzi, że musiałem natychmiast spod niej wysunąć głowę.

Ten niewielki bunkier zdecydowanie mi się nie podoba. I nie dlatego, że taki mały, niewysoki i wilgotny, ale również dlatego, że w najgorszym przypadku nie można samemu otworzyć włazu, bo na nim stoi beczka ze zbożem, a na niej worek mąki.

Męczymy się przez noc. Rano budzi nas gospodyni. Wyłazimy na górę. Oczy bolą od światła. Dzień płynie powoli i nudnie. Biorę dziennik i piszę. Później notuję sprawy, które trzeba będzie omówić z „Vanagasem” i „Litasem”. Kończę pisać i dalej siedzę przy stole, bijąc się z niekończącymi się myślami. Obserwuję rodzinę gospodarzy. Jak biednie oni żyją i jak wiele jeszcze trzeba, aby mogli żyć tak jak rolnicy na Zachodzie. Ot, chociażby i tu: chałupina mała, w niej tylko jedna izba, która służy i za kuchnię, i za jadalnię, i za sypialnię, i za pokój gościnny. Okienka nieduże. Ściany przeżarte przez robactwo, poszarpane, sufit sczerniały od dymu. Podłogi nie ma. Zamiast niej nierówne i brudne klepisko. Prawie żadnych mebli. Stół, a przy ścianie ułożone na beczkach deski – to wszystko. Są dwa grubo ciosane łóżka. Rodzice okrywają się kapami w nieokreślonym kolorze, a dzieci – jest ich pięcioro – różnymi ubraniami. W dzień je zakładają, a w nocy ubrania służą za okrycia. W izbie żadnych ozdób. Prawda, wisi kilka świętych obrazów, ale i te pod wpływem czasu, od dymu i much dawno przestały być obrazami, a stały się tylko czarnymi kawałkami papieru. Rodzina wygląda niezdrowo – jest wybladła, ma pożółkłe twarze i sińce pod oczami.

Ale nie tylko ta rodzina tak mieszka i tak wygląda. Wielu tak żyje. Możliwe, że dawniej było dużo lepiej, ale ja tego nie widziałem. A teraz powszechna bieda! Żadnej najmniejszej nadziei na lepsze życie. Jedyna rozrywka to bimber, a po nim nierzadko bójki. Samogon zawładnął wsią. Pędzą i piją go wszyscy, nawet dzieci. Naród tonie we krwi, we łzach, w czarnej beznadziei, tylko w samogonie jakby znalazł swoje pocieszenie i czasowe uspokojenie. Iluż idiotów, kryminalistów, wyrodków, marnotrawców, prostytutek i tępaków przyniosą Litwie te przeklęte lata! Niektórzy mówią, że lata bolszewickiej okupacji i walki zahartują naród. Mówią, że stal pozostanie. Być może i pozostaną tacy jak stal, którzy wytapiali się i hartowali w tej walce. Ale takich będzie niewielu. Dużo stali pójdzie na marne. Zostanie wiele, wiele kawałków zardzewiałego i pogiętego żelastwa, a jeszcze więcej błota. Oto dowód. Najlepsza część narodu walczy i umiera lub kończy swe dni na zesłaniu i w więzieniach. Walczą wszyscy idealiści, kwiat narodu niebojący się złożyć głowy za swoją ojczyznę. Walczą i giną, albowiem nie ma walki bez ofiar, tak jak nie ma wolności bez poświęcania się i walki. Pozostają tylko tchórze, lizusi, pijacy, bezwolni poplecznicy aparatu bolszewickiego, kombinatorzy, obłudnicy... Ci pozostają wszyscy. Tylko nie wszyscy pozostaną z tych, co walczyli za ojczyznę i za życie wszystkich pozostałych...

Wystarczy spojrzeć na walki partyzanckie. Tylu było mężów jak dębów i odważnych jak lwy w pierwsze dni! Z tamtych dzisiaj widzimy w swoich szeregach jedynie nielicznych. Płyną i płyną przed oczami twarze tych, co zginęli. Jakże ich wielu! Świat pełen zmarłych. Kto zrozumie i opisze tę nieusłyszaną jeszcze przez świat odwagę wojowników? Część narodu zrozumie, ale będą i tacy, którzy zmieszają to wszystko z błotem. Nie dano wężom zrozumieć orłów! Za bardzo przyzwyczajone są do pełzania w błocie i gnoju, aby mogły docenić coś szlachetniejszego. Pasożyt może tylko brać, ale nie dawać.

Wieś, nasza ukochana wieś ze swoim św. Janem Nepomucenem, św. Izydorem Oraczem i Panną Bolesną, której serce przekłute siedmioma mieczami zaczyna zmieniać swoje oblicze. Jest zmęczona tą diabelską obłudą i terrorem. „Ludzie stają się gorsi” – mówi „Saulius”.

Ludzie nie stają się gorsi, są tylko zmęczeni życiem w nieustannym napięciu i długim oczekiwaniem. Zaobserwować można to tam, gdzie jest mniej partyzantów.

Tuż po zachodzie słońca przeprawiamy się łodzią przez Niemen. Podczas przeprawy myślę, jaka okrutna byłaby śmierć, gdyby Ruscy nagle zaczęli strzelać do nas z brzegu. A ileż razy myśmy tak przeprawiali się przez jeziora i rzeki! Wiele razy i ciągle szczęśliwie!

„Myslinčiusa” nie zastajemy. Denerwuję się. Czyżby przestraszył się Sowietów, którzy w odległości półtora kilometra po tamtej stronie Niemna przetrząsają lasy. Przecież wie, że przybędę. Przyjdzie całą dobę spędzić w bunkrze „Burokasa” i „Žilvitisa”133. Schron jest stary, wykopany jeszcze w zeszłym roku, wewnątrz poczerniały od kopcącej lampy naftowej. „Burokasa” i „Žilvitisa” nie od razu znajdujemy, lecz około drugiej w nocy wracają. „Myslinčius” spędza dni gdzieś we wsi. Śnieg wygonił go z bunkra. Okazuje się, że „Žilvitis” jest synem tego gospodarza, u którego my dwa lata temu, udając się do lasu Punie do „Ąžuolisa”, spędziliśmy dzień. U nich, na brzegu Niemna, urządzili się wtedy „Myslinčius” i „Pakštas”. Po tym, jak „Linas” zdradził bunkier, rodzina „Žilvitisa” została schwytana i deportowana. „Žilvitisowi” z siostrami udało się uciec. Teraz „Žilvitis” jest partyzantem.

Kładę się. „Burokas” rozpala piecyk, gotuje kaszę. Te jego kulinarne czary mary trwają do samego rana. Powietrze czyste, pogoda bardzo ładna. To już wiosna. Widzę ją jakby nadchodzącą, a jeszcze bardziej czuję w swoim sercu. Jaka miła jesteś, wiosno, po tej bezlitosnej zimie, która przyniosła nam tyle ofiar!

Nie chcę wchodzić do bunkra i przez jakiś czas stoję przy włazie i wciągam do płuc czyste powietrze. To w tym borze kilka lat temu kipiało partyzanckie życie! Teraz w nim od czasu do czasu zamieszkuje od dwóch do czterech partyzantów. Wtedy, przed dwoma laty, mieliśmy spotkanie u „Ąžuolisa” w „Sali Strzelców”. Z partyzantów, którzy uczestniczyli w obradach w tej „sali”, pozostaliśmy „Vanagas”, „Lakštingala” i ja. „Linas”134 został zdrajcą. „Lapaitis” i „Vyturis”135 zostali wzięci żywcem, ale nikogo nie zdradzili. „Girinis”136, mówią, utonął w Niemnie. „Rugys” zginął wydany przez zdrajcę. „Žaibas” i „Labutis” tak samo. „Pakštas”, „Klevas”137 zginęli po tym, jak „Linas” wskazał bunkier. „Gandras” zginął ze „Šmitasem”138, „Vilkasem”, „Liūtasem”139 i „Ąžuolaitisem”. Wszyscy zginęli z rąk zdrajców. Tylu mężczyzn wtedy było, tyle pomysłów, marzeń, zamiarów, a teraz wszyscy poszli do piachu. Tylko te sosny i świerki tak jak wtedy, tak i teraz wciąż szumią. Ale je także bezlitośnie się niszczy. Nawet drzewom trudno ocaleć!

Włażę do bunkra. W środku ciemno, choć oko wykol. Żeby się tylko „Myslinčius” wieczorem odnalazł, wtedy szlibyśmy naprzód. Nie mogę usiedzieć w miejscu.

Dnia 27 marca

Niedziela. Słońce nad lasem Punie przyjemnie grzeje. Piszę swój dziennik, siedząc na pniu zwrócony twarzą do słońca. Po długim siedzeniu w bunkrze tak miło jest czuć ciepło promieni słonecznych i czyste leśne powietrze.

Z „Myslinčiusem” spotkałem się, jednak przedostać się do „Tėvukasa” nie jest łatwo. Wszędzie pełno mongołów.

Dwudziestego piątego marca znowu zaczęły się deportacje. Odbywają się w „najbardziej demokratycznych” okolicznościach. Czy wielu mieszkańców dotknęło to nieszczęście, teraz trudno powiedzieć, ale stukot karabinów maszynowych z różnych stron lasu wskazuje, że tym razem bolszewicy uderzyli boleśnie.

Udajemy się w stronę Niemna. Spodziewamy się znaleźć ukrywających się ludzi, którzy by mogli więcej opowiedzieć, co się teraz dzieje po wsiach. Na skraju lasu widzimy grupkę ludzi. Są smutni i przygnębieni.

– Koniec, panowie... Jeśli dłużej tak będzie, to po nas – mówi jeden z nich.

Ludzie opowiadają, które rodziny wywieźli. Wielu z nich znów straciło ojcowiznę, majątek i swoich najbliższych. Starają się ratować od deportacji, jak tylko mogą. Ci, co mieszkają pod lasem, ukryli się z całym majątkiem w lesie. Wszyscy są jak obłąkani: nie wiedzą ani dokąd iść, ani co robić. We wsiach ludzie chodzą od jednego domu do drugiego, żeby tylko nie zostawać u siebie, chociaż u innych to samo. I tak w koło Macieju. Ciężko patrzeć na ludzi – tak są rozgoryczeni. W wielu oczach widzę łzy. Przecież braci, siostry, krewnych zsyłają. Nie znajduję słów, by ich pocieszyć. I co ja im mogę powiedzieć? Stoję sam, oparty o sosnę, i myślę: „Co zostanie z naszej Litwy, jeśli ten terror będzie trwał?”.

Idzie wiosna, lecz nie na Litwie. Znowu podchodzę do ludzi, z którymi rozmawia „Vanagas” (margierczyk)140, „Tigras-Myslinčius” i in. Słucham tych opowieści. Tego, co ludzie opowiadają, nie sposób spokojnie słuchać. Oto jeden z nich widział, jak dwie dziewczyny, wyrwawszy się ze szponów emwudzistów, wczesnym świtem boso biegły po zamarzniętej ziemi. Emwudziści gonili je i ostrzeliwali przez kilka kilometrów. Nogi dziewczyn były pokrwawione i poranione. Mnie jakby coś elektryzuje: przecież rankiem jest tak zimno, a oprócz tego wszędzie jeszcze leży śnieg i lód. Inny znowu opowiada, że widział, jak starsza kobieta biegła z niemowlęciem na rękach i płakała. Niewielki chłopczyk widocznie także uciekł emwudzistom i wlókł duży worek. Podczas biegu dziecko tak się zmęczyło, że skuliło się na worku i żałośnie rozpłakało. Poczułem smak goryczy. Pierś przeszywa taki ból, że ledwo mogę wytrzymać. Ogarnia mnie gniew, że my, partyzanci, jesteśmy tacy bezsilni. Gdyby nas było więcej, tobyśmy powystrzelali tych łotrów emwudzistów, ale we trzech... Ile można wojować trzema karabinami automatycznymi, mając w magazynkach spleśniałe naboje. W ogóle, czy w tej okolicy może powstrzymać deportacje taki oddział „K[siążę] P[uński] M[argier]”, w którym pozostało trzynastu partyzantów? Staliśmy się po prostu bezsilni. Musimy tkwić w lesie i czekać, aż mongoły dokonają egzekucji...

Po tamtej stronie Niemna już prawie nie widać śniegu. Słońce go roztopiło. Na niebie żadnej chmurki. Pola jakieś szare. Kto wie, czy w tym roku będzie ktoś je uprawiał? To tu, to tam ciągle słyszymy serie z karabinów maszynowych. Widocznie ludzie uciekają. Strzelają całą amunicją – bez przerwy. „Na Litwie trwa budowa spokojnego i twórczego życia, narodowa swoją formą, socjalistyczna swoją treścią ...”. „Narodowa forma” – to istriebitiele uczestniczący w zagładzie ludzi. Socjalistyczna treść – to terror.

– Bolszewicy wybrali na deportację taki czas, kiedy ludziom najtrudniej się ukryć – zauważa pewien człowiek. – W lesie dużo śniegu, ślady są wyraźne – nie da się ukryć ani zwierząt, ani majątku.

Prawdę mówiąc, MWD ma w tym zakresie duże doświadczenie. Ten „szacowny” urząd obmyślił wszystkie szczegóły. Lecz gdzie ci uciekinierzy się ukryją? Przecież i tak we wsiach pełno ukrywających się. Młodzież, rzecz jasna, będzie chciała wstąpić w szeregi partyzantów. I tak w koło Macieju: jednych stąd zsyłają, inni tutaj giną.

Na moją prośbę jeden z gospodarzy przynosi sowieckie gazety. Dobrobyt, radość i szczęście tryskają z każdej strony. Kolektywne gospodarstwa, ich budowa, organizacja... Litwinki-traktorzystki idą za przykładem Paszy Angeliny141... Pośrodku strony widnieje obrazek z grubą „katiuszą” całą w orderach... Jeszcze dalej – kryzys w Ameryce, głód w Anglii, strajki we Włoszech i we Francji... Demokraci są prześladowani...

Jakie to obrzydliwe! Co tu jeszcze można czytać! Ciągle to samo i to samo, i obowiązkowo Stalin.

Przyjeżdża łącznik z „Burokasem” (margierczykiem)142, siadamy na sanie i jedziemy rozejrzeć się dalej. Spotykamy dwie dziewczyny, łączniczki, które bojąc się, żeby ich nie deportowano, przybiegły tutaj do lasu. Jedna z nich ukrywa się już od dłuższego czasu i nie pełni swoich obowiązków. Niedawno była schwytana. Bardzo mocno ją torturowali. Po tym wszystkim nadal nie może dojść do siebie. Włosy ma rzadkie (emwudziści [wydarli? – A.K.]), twarz bladą, pozbawioną krwi. Ale dziewczyna nikogo nie zdradziła. To przykład dla niejednego mężczyzny.

Pamiętam opowiadania „Nemuno Bangi”143, jak emwudziści przesłuchiwali dziewczyny. Rozbierali je do naga i jakichś trzech, czterech śledczych bezcześciło je po kolei. Bili po piersiach, po organach płciowych... Ale nie patrząc na tortury, większość łączniczek nikogo nie zdradziła! „Nemuno Banga” jest teraz w więzieniu. Oto bohaterska Litwinka! Przez nią nie ucierpiał ani jeden człowiek. Była wprost oddana walce w podziemiu. Jakby i teraz widzę, jak ona w 1947 roku zimą przez zaspy, unikając Sowietów, cała zmarznięta, przywiozła nam maszynę do pisania. Często dostarczała matryce, papier. W Wilnie zorganizowała sieć dystrybucji prasy, należała do jakiejś tajnej organizacji, chciała wydawać gazetkę. Myślę, że była najbardziej aktywnym i najbardziej odważnym członkiem tej organizacji. Mnie i „Žaibasa” nazywała „braćmi”. Jak bardzo dbała o sprawy zesłanych i uwięzionych. Wspaniała dziewczyna!

Nasi rozpalają ognisko. Przypominam sobie, jak rok temu byliśmy u „Vytasa-Merkysa”. Mężczyźni przy ognisku grali, deklamowali, śpiewali...

Wieczorem idziemy we trzech do bunkra „Myslinčiusa”. Pozostali zostają przy ognisku. Będą tu spać. Nieco chłodno, ale na świerkowych gałęziach nie będzie im źle.

Bunkier „Myslinčiusa” nieźle urządzony. Można chodzić bez schylania się. Jest mały piecyk, także prymus, są zapasy żywności. Niby wszystkie udogodnienia. Mieszkają we dwoje – „Myslinčius” i „Vanagas” (margierczyk). Cieszę się, że mają miód. Codziennie dwa lub trzy razy parzymy „kawę” z przypalonych skórek chleba.

Po „kawie” najczęściej zaczynają się przeróżne rozmowy. „Myslinčius” i „Vanagas” przekonują, że w naszym narodzie nie ma zgody, że partyzancka walka byłaby bardziej skuteczna, gdyby inteligencja nie bała się poświęcić własnego życia. Atakują kułaków za to, że są zbyt mocno przywiązani do majątku, że biedni bardziej pomagają partyzantom.

Dowódca oddziału „Książę Margier” „Tigras-Myslinčius” to stary żołnierz. Takich jest już niewielu. W ostatnich dniach z jego oddziału zginęło dwóch partyzantów – „Gintaras” i „Svajūnas”144.

Ktoś wyśledził bunkier. Ruscy próbowali wziąć ich żywcem, w tym celu przez właz wstrzelili racę, spodziewając się, że partyzanci uduszą się dymem lub spłoną. Ale obaj zdążyli się zastrzelić. Opowiadają, że „Gintaras” w obawie, żeby przyjaciel nie poddał się, najpierw zastrzelił jego, a potem popełnił samobójstwo. „Myslinčiusowi” bardzo żal „Gintarasa” – najodważniejszego członka oddziału. Niedawno „Gintaras” ze swoimi przyjaciółmi zorganizował zasadzkę na sowiecką ciężarówkę. Zabił pięciu żołnierzy. Zdobył dwa karabiny automatyczne, jeden zwykły karabin oraz dwa karabiny maszynowe.

Właśnie teraz dowiedziałem się, że zginął „Aras”145, dowódca oddziału „W[ielki] K[siążę] L[itewski] Kiejstut” zgrupowania „Dzūkija”, ostatni członek sztabu „Adomasa”146. Nie ma już nikogo. „Adomas” z „Ramunisem”147 utonęli w jeziorze. „Negras”148 także zginął, a teraz przyszła kolej na „Arasa”. Zdradził go „Radastas”149. Diabli wzięli tych nowicjuszy! Ostatnio coraz więcej jest takich, którzy poddają się żywcem, a potem wydają współtowarzyszy. Tylko rozszarpać takiego tchórza na kawałki! Absolutnie nie mogą pogodzić się ze śmiercią. Widocznie kombinują, żeby „ocaleć”, a ani razu nie pomyślą, że trzeba codziennie przyzwyczajać się do tego, że pewnego dnia przyjdzie pożegnać się ze światem. Ciężko jest człowiekowi, który własne życie ceni ponad wszystko.

Dnia 28 marca

Zostaję w lesie jeszcze jeden dzień, a wieczorem ponownie idę na spotkanie. Słońce już zaszło, ale wciąż jasno. Zatrzymujemy się, by poczekać na zmrok. Cicho płynie Niemen, błyszczący, szary, jakby ze stali. Na obu brzegach wciąż jeszcze widnieją bryły lodu. Niebo błękitne, tylko na tym skraju, nad którym zaszło słońce, czerwienieje. Rozbłyska to jedna, to druga gwiazda. Drugi brzeg rzeki już pogrążył się w ciemnościach. Nad nim widnieje las. Jego ciemne kontury wyraźnie rysują się na tle nieba. Co za widok!

– Idziemy! – mówi „Tigras” i dodaje: – Tutaj, po tej stronie, Sowieci urządzali zasadzki.

I pokazuje palcem na okazały dąb i krzaki, że i w takich miejscach się czają. Ale trzeba przyznać, że tym brzegiem Niemna często chodzą partyzanci. Ogólnie las Punie jest zupełnie dla nich niewygodny. Zajmuje spory obszar – około dwóch i pół tysiąca hektarów, ale okala go Niemen. Przesmyk ma powyżej dwóch kilometrów. Z tego powodu Sowieci mogą otoczyć bór niewielkimi siłami. Przesmyk zawsze jest dobrze obstawiony.

„Tigras” opowiada, jak w pierwszych dniach partyzantki należał do oddziału kawalerii. Teraz to wszystko brzmi jakoś niewiarygodnie, a przecież wówczas jeżdżono konno i w dzień, i w nocy. W samym borze ciągle przebywało około stu pięćdziesięciu partyzantów. Ludzie, widząc ich, rozpowszechniali fantastycznie brzmiące pogłoski: „W okolicach lasu gromadzi się kilka tysięcy partyzantów... zamierzają iść szturmem na Olitę... Ależ oni są uzbrojeni! W karabiny maszynowe, w moździerze...”. Partyzanci przemieszczali się dużymi oddziałami. W poranki wszyscy zbierali się w lesie. Płonęły ogromne ogniska. Brzmiały partyzanckie pieśni.

„Czy Sowieci mogą coś zrobić partyzantom? Niech spróbują – dowiedzą się, z kim mają do czynienia! Przecież i tak Sowieci unikają skrajów lasu i bliżej niż na kilka kilometrów nie mają odwagi się do niego zbliżyć... Las to najlepszy i najbezpieczniejszy dom”.

Pamiętam, jak „Žaibas” opowiadał mi o pierwszych dniach partyzantki. Byli wtedy panami sytuacji. Stribasy – nie wojownicy. Tępili ich jak szczury. Ale wkrótce zakończył się ten romantyczny okres. Do wsi spłynęły setki emwudzistów. Ofensywa za ofensywą. Bitwa pod lasem Warty150 pokazała, że duże oddziały nie mają żadnych szans. Trzeba było podzielić się na mniejsze grupy. Czas płynął, potyczki, zasadzki, wróg naciskał coraz bardziej, werbował szpicli. I każdego roku wciąż przerzedzały się szeregi partyzanckie, ponieważ nowicjusze nie nadążali ich uzupełniać. Partyzanci zaczęli chodzić w jeszcze mniejszych grupach. Pojawiły się bunkry... Oto jak „ewoluowała” partyzancka walka.

Wieczór jest chłodny. Ogrzaną w dzień słońcem ziemię powleka twarda skorupa. Słychać jak ktoś otwiera i zamyka drzwi. Po tamtej stronie Niemna szczeka pies. Znad rzeki dochodzi stukot czyichś zbliżających się kroków. Kilku mężczyzn, głośno rozmawiając, spycha łódkę. Taki cichy wieczór, że słyszymy najsubtelniejsze dźwięki.

Idziemy jeden za drugim wzdłuż Niemna. Usłyszały nas czajki – słychać ich głośny krzyk. Są bardzo płochliwe. Z ich krzyków i ze szczekania psów partyzanci dowiadują się o miejscach przebywania Sowietów.

W końcu docieramy do gospodarza, u którego będziemy czekać na przybycie partyzantów „Tėvukasa”. Gospodyni opowiada o zsyłce. Według niej ludzie latali z jednego brzegu Niemna na drugi. I tak przez cały dzień pływali to na jedną stronę, to na drugą, bo po obu stronach byli stribasy i Ruscy. Schwytanych wieźli do Olity, gdzie z głośników brzmiały kłujące uszy marsze. Muzyka i łzy. Zsyłają, lecz odprowadzają z muzyką. Taki los całego narodu: muzyka propagandowa kompartii przy odprowadzaniu, zsyłaniu i rozstrzeliwaniu ludzi.

Wreszcie przybywa „Ramunis”151 i nas zabiera. Idąc z nim, natychmiast czujemy „dyscyplinę” „Tėvukasa”: „Ramunis” idzie przez pola na koniuszkach palców, żeby tylko nie zaszczekały psy. Również my wszyscy idziemy ostrożnie i staramy się nie zostawiać żadnych śladów. „Ramunis” unika nawet ścieżki, ponieważ ściągnięty przez przymrozek lód bardzo trzeszczy pod nogami.

Oto bunkier. Wsuwam się do środka. Witam się. „Tėvukas” nie zmienił się. Taka sama blada twarz i koniec nosa podpuchnięty, siny. Dopiero co się tu wprowadził. Z nim są jeszcze „Balandis”152, jego adiutant, i „Gailius”153. Część z obecnych wychodzi, i w bunkrze zostajemy we trzech – „Tėvukas”, „Balandis” i ja.

Opowiadam o naszej tragedii. „Tėvukas” uważa, że „Kapsas” i „Vilnis” byli już zwerbowani, kiedy zaczęli z nami pracować. Mnie już wcześniej przychodziła do głowy taka myśl. Przecież ludzie mówili, że za sprawą zdrady „Kapsasa”, kiedy on jeszcze mieszkał w Linnicy, zabito pięciu partyzantów. To byli ludzie „Gražuolisa”. Jasne, my wtedy nie wierzyliśmy. Po tym, jak ludzie „Gražuolisa” zostali rozproszeni, przepadł i „Kapsas”. Pojawił się wiele dni później, za to nagle u „Vytasa-Merkysa”. Kiedy emwudziści zauważyli, że nie wzbudziło to naszych podejrzeń, zlecili „Kapsasowi” następne, ważniejsze zadanie. „Kapsas” nie spieszył się ze zdradą, zwlekał, ponieważ „Vanagasa” nie było na miejscu, „Rimvydasa” także. Czekał na lepszą okazję. Żeby uzyskać pełne zaufanie, wepchnął w nasze szeregi „Vilnisa”, dostarczył rotator, matryce i in. „Kapsas” opowiadał, że został z hukiem wyrzucony ze Związku Młodych Pisarzy również z tej przyczyny, że w latach niemieckiej okupacji pisał antysowieckie wiersze, satyry itp. Już wtedy mogli go zwerbować i przydzielić specjalne zadanie, żeby naprawił swoje „błędy” z przeszłości. Dla mnie nie jest także jasna wcześniejsza przyjaźń „Kapsasa” z Cvirką154.

Oprócz tego przypominam sobie teraz, jak „Kapsas” pewnego razu opowiadał mi, że był zmuszany do napisania w „Tiesie”155 publicznej „spowiedzi”. Wtedy z niejaką dumą podkreślił, że „spowiedzi” nie napisał, ale usunął się w cień i pracował jako nauczyciel. A może to wówczas otrzymał zadanie śledzenia partyzantów, zbliżenia się do nich itp.?

Dla mnie wciąż pozostaje zagadką, dlaczego „Kapsas” i „Vilnis” zastrzelili tylko „Kariūnasa”, a nie „załatwili” nas wszystkich od razu, chociaż mieli ku temu wiele okazji. Widocznie zmusiły ich jakieś okoliczności. No, oczywiście, nie tylko ludzkie. Kilka dni przed zdradą powiedziałem „Kapsasowi” w oczy, że słyszałem pogłoski, iż to on zdradził „Vytasa-Merkysa” oraz bunkier u G. Czy to nie mogło wzbudzić jego podejrzeń, że my coś przeczuwamy? Oprócz tego ostatnim razem „Kapsas” przywiózł ze sobą wszystkie listy, które słałem przez niego do Kowna. Kiedy zapytałem, czy będzie mógł te same listy po raz drugi zawieźć do Kowna, poprosił, żebym dał mu kilka adresów niby po to, że jeśliby nie znalazł jednej osoby, której trzeba wręczyć list, to mógłby wręczyć go drugiej. Mógł to być swoisty manewr, żeby wykryć innych naszych łączników. Po namyśle odpowiedziałem wtedy „Kapsasowi”, że nie dam mu listów. „Dlaczego? Nie bój się już. Możesz mi zaufać. Wszystko jedno, czy będę wiedział o jednym, czy o dwóch” – upierał się. Nic nie odpowiedziałem. Wyruszając następnego dnia, wziąłem ze sobą te listy. Kiedy „Kapsas” zapytał, dokąd się udaję i czy na długo, odpowiedziałem mu, że to nie jego interes, że wrócę. Po tym pożegnaliśmy się. Czy takie moje zachowanie nie mogło wydać mu się podejrzane? Może pomyślał, że idziemy zbierać o nim informacje? Mógł przecież pomyśleć, że coś wiemy o jego niegodziwościach? I jeśli on wszystko to wyczuł, to postanowił działać szybko. Nie uważam „Kapsasa” i „Vilnisa” za śmiałków, i dlatego najlepsza okazja dla ich planów przytrafiła się, kiedy zostali sami z „Kariūnasem”. Tak więc zastrzelili go śpiącego.

„Tėvukas” sądzi, że „Kariūnas” mógł cos zauważyć, a to doprowadziło do starcia. Ale ja w to nie wierzę. „Kariūnas” tak jak my wszyscy ufał im, dlatego nie mógł niczego szczególnego zauważyć...

No, oczywiście, teraz nie sposób wszystkiego wytłumaczyć, lecz z czasem wiele się wyjaśni.

Kiedy to wszystko opowiadam, znowu robi mi się ciężko. Tak ogromne straty dla naszego okręgu i to w tak krytycznym momencie! Kto zastąpi tych doskonałych konspiratorów, kwiat naszego ruchu?

Dnia 7 kwietnia

W bunkrze u „Tėvukasa” naprawdę ciężko. Otwierają właz dopiero o szóstej wieczorem. Często brakuje powietrza. Najgorsze jest to, że w podróży nie udało nam się wychłostać w łaźni brzozowymi witkami. Pomieszkawszy tutaj, „wyhodowałem” kołchoz wszy, które ani dniem, ani nocą nie dają mi spokoju.

Każdego dnia czekamy na powrót „Vanagasa”. Omówiliśmy z „Tėvukasem”, jak – chociaż na jakiś czas – poprawić złą sytuację w okręgu. Ja będę musiał dowodzić zgrupowaniem „Kazimieraitis”. Już mieliśmy wyruszyć w drogę powrotną, lecz na szczęście otrzymaliśmy list „Tigrasa”156, dowódcy zgrupowania „Geležinis Vilkas” Okr[ęgu] „Tauras”, o przybyciu „Vanagasa”.

Postanawiamy jeszcze poczekać. W tym czasie wydajemy nr 62 gazetki Obwodu „Dzūkija” „Už Tėvų Žemę” [„Za Ziemię Ojców”].

Wreszcie przybywa „Vanagas”. Po długiej podróży tak stęskniliśmy się za sobą, że się serdecznie wycałowaliśmy. Dobrze, że...

Naprawdę, bardzo na niego czekałem.

Mijają pierwsze minuty wzruszającego spotkania. Przez jakiś czas milczymy. Wreszcie „Vanagas” zaczyna mówić. Pokazuje swoje zbiory. Ma plecak wyładowany różnymi pismami oraz gazetkami z innych okręgów. Przez kilka godzin rozmawiamy o nieszczęściu, które nas spotkało, o jego podróży i o jej wynikach.

Wkrótce potem „Vanagas” idzie spać. Szybko przeglądam statut Ruchu Walki o Wolność Litwy157, deklarację Rady LLKS, apele do mieszkańców i partyzantów i in. Od tej chwili nie nazywamy się partyzantami, a bojownikami o wolność.

Podróż „Vanagasa” nie poszła na marne. Po długich latach walki, po złożeniu wielu ofiar w końcu zostało osiągnięte zjednoczenie wszystkich walczących jednostek. Ruch Walki o Wolność Litwy na całej Litwie! Ale jakim kosztem! Ogarnia mnie strach, kiedy myślę o tych wielu, wielu zabitych...

„Vanagas” dużo opowiada o żmudzkich partyzantach. Żmudzini prawie nie znają bunkrów i chodzą w kilku. Ludzie są bardzo dobrzy. Kiedy się spędza dzień we wsi, to kilka wsi zna to miejsce, i jeśli gdziekolwiek pokazują się Ruscy, to ludzie ze wszystkich stron biegną, by uprzedzić partyzantów. Tacy to są Żmudzini. Brawo, jeśli naprawdę tak jest!

Bardzo mocno żmudzcy partyzanci ucierpieli od „Erelisa”158. Trudno nawet zrelacjonować wszystkie te najpodstępniejsze prowokacje, awantury, których dopuściło się MWD przy pomocy „Erelisa”, żeby zlikwidować ruch partyzancki. Wielu nie wierzyło, że „Erelis” to prowokator, upewnili się dopiero wtedy, kiedy jego działalność odczuli na własnej skórze. Na Żmudzi domyślają się, że „Erelis” jeszcze w 1941 roku został wyznaczony przez politbiuro do doprowadzenia do rozłamu w ruchu konspiracyjnym na Litwie. Pod przykrywką patrioty „Erelis” zgromadził wokół siebie wielu spośród przedstawicieli inteligencji. Później wszedł w styczność z partyzantami. I tak pracując według planu ułożonego wcześniej przez MGB, rozszyfrował wielu naszych działaczy. Podtrzymywał nawet łączność z zagranicą. Wysyłał specjalne biuletyny, wiadomości mające na celu dezorientację Litwinów za granicą, wzbudzenie negatywnego nastawienia do partyzantów, sprawianie wrażenia, że na Litwie nie doszło do aktów terroru bolszewickiego. Szeregowych partyzantów „Erelis” nie ruszał, choćby nawet znał ich kryjówki. Przeciwnie, w celu uzyskania większego zaufania nawet leczył rannych w Kownie i Wilnie, a wyleczonych wypuszczał. Jak mocno, działając w ten sposób, „Erelis” zaszkodził sprawie centralizacji naszej organizacji, tego nikt nie wie, ilu działaczy, łączników, ludzi zdradził, schwytał, zamęczył, ilu dowódców partyzanckich zginęło po prowokacjach – trudno zliczyć. Skutki działalności „Erelisa” odczuwamy jeszcze dzisiaj – i to bardzo mocno.

Okręg „Dainava” stosunkowo niewiele ucierpiał od „Erelisa”. Tu trzeba podziękować przenikliwości „Ąžuolisa” lub być może jego nastawieniu, by nie ufać każdej nowo powstałej organizacji nadrzędnej.

„Vanagasa” po przybyciu na Żmudź początkowo także uważano za prowokatora. Tamtejsze sztaby partyzanckie niemal nic nie słyszały o Okręgu „Dainava”. Dowiedziawszy się o jego przybyciu, wielu nie chciało uczestniczyć w spotkaniu. W końcu zdecydował sam „Žaltys” („Vytautas”)159. Podczas spotkania z „Vanagasem” „Žaltys” nie uwierzył mu i poradził, żeby wracał tam, skąd przyjechał. Przesłuchiwali go przez trzy dni, aż wreszcie uwierzyli. Charakterystyczny szczegół tego przesłuchania. Jeden z partyzantów zobaczył, że „Vanagas” ma nowy karabin maszynowy używany przez spadochroniarzy, sprawdził naboje w magazynkach. Po znalezieniu naboi wyprodukowanych w 1947 roku powstało podejrzenie, skąd partyzant w takich czasach może mieć fabrycznie nowe naboje. Nie wiem, jak „Vanagas” wytłumaczył się i jak mu uwierzono. Ów karabin szturmowy otrzymał od „Šermukšnisa”, który jako trofeum wziął z go ciężarówki wysadzonej przez „Žaibasa” pod Hanuszyszkami jesienią 1948 roku.

Dnia 14 kwietnia

Byliśmy z „Vanagasem” w Lesie Balwierzyskim. Tutaj spotkałem się z „Kostasem”, który już od kilku tygodni usiłował się ze mną spotkać. Postanowił do nas przystąpić. Nie ma żadnych iluzji. Według niego, jeśli się zaciąga do partyzantki, to nawet nie ma mowy o „ocaleniu”! Nie próbuję mu przeczyć.

Niech diabli wezmą ten Las Balwierzyski! Jeszcze nie widziałem tak brzydkiego lasu. Za dużo w nim bagien i mokradeł, bo nogi przemakają nawet w najlepszych butach. Na początku jeszcze byłem ostrożny, próbowałem iść tam, gdzie w miarę sucho, ale moje buty są tak dziurawe, podeszwy odklejone, że nie ma sensu omijać wody. Kroczę prosto przez błoto i ze ściśniętym sercem myślę o piaszczystych lasach – kocham je.

Kiedy szliśmy przez ten las, zaczął padać śnieg. Padał prawie przez całą noc, i niepokoiliśmy się, żeby mongoły nie poszli po naszych śladach: tam gdzie przechodziliśmy, zostawały czarne ścieżki...

W Lesie Balwierzyskim u „Kirvisa”160 spędzamy kilka dni. Śpimy przez cały czas na zewnątrz przy ognisku. Nad głowami rozciągnięty brezent. Od czasu do czasu pada deszcz. Wszystkim jest trochę zimno, a szczególnie mnie w przemokłych butach. Mimo wszystko z „Vanagasem” żartujemy, jakbyśmy się chełpili i zarazem radowali, że możemy żyć takim niebezpiecznym i urozmaiconym życiem. Co za życie!

Matkę zastępuje nam „Uošvė”161. Pomaga partyzantom już piąty rok. Wcześniej mieszkała z mężem i pięciorgiem dzieci w gospodarstwie pod lasem. Zdradził ją „Radastas” i tak zakończyło się jej wolne życie. Męża i córkę zesłali. Została jedynie z dziećmi. Zaczęła się ukrywać, a teraz cały czas spędza w lesie z ludźmi „Kirvisa”. Gotuje, łata ubrania, ścieli itd. To wspaniała kobieta. I nawet zdrada łajdaka „Radastasa” nie mogła zmienić jej stosunku do partyzantów!

Nie mogę teraz zabrać „Kostasa”. Umawiam z nim datę, kiedy on ma do nas przyjechać. Teraz „Kostas” pojedzie do Kowna kupić nam radio i niektóre artykuły...

Dnia 17 kwietnia

Znowu u „Tėvukasa”. Umawiamy się, że „Vanagas” i ja udamy się w stronę naszej tymczasowej bazy, a „Tėvukas”, pozostawszy tu, wyda deklarację Rady LLKS, postanowienia oraz „Dzwon Wolności”. Emwudziści przynajmniej będą wiedzieć, że my nie jesteśmy jeszcze rozbici.

Po przybyciu znajduję list od „Vieversysa”. „»Šarūnas« – pisze – nie zginął, ale zginęło dwóch z Giejdukan, wśród nich i »Klonė«”162. Dzięki Bogu, że chociaż „Šarūnas” ocalał. Jak niewiele od Ciebie, Boże, wymagamy!

Poza tym „Vieversys” pisze, że przyjął do partyzantów jakiegoś „Klevasa”163, leśniczego, który przybiegł do nich z całą kasą leśnictwa. Z „Vanagasem” zaczynamy podejrzewać, czy czasem „Klevas” nie jest ukrytym prowokatorem, podobnie jak „Kapsas” i „Vilnis”. „Vanagas” opowiada, że podczas podróży słyszał, iż bolszewicy przeznaczyli ogromne kwoty pieniędzy na likwidację partyzantów. Być może teraz bolszewicy usiłują nas złamać nie za pomocą masy mongołów, ale poprzez szpiegów, prowokatorów. Będą usiłować wepchnąć sprzedawczyków do partyzanckich szeregów, żeby rozsadzić naszą organizację od środka. Takie przypadki już się zdarzały – również w naszym okręgu. Na przykład sprawa partyzanta „Arūnasa” w zgrupowaniu „Šarūnas” albo przypadek z pewnym łącznikiem w oddziale „Geležinis Vilkas” zgrupowania „Kazimieraitis”. Należy się spodziewać, że wśród mieszkańców bolszewicy znajdą sprzedawczyków, którzy skuszą się sprzedać swoich braci za duże pieniądze. Myślę, że dla naszego okręgu nastał teraz najbardziej krytyczny moment. Jeśli nas nie zmiażdżą w ciągu najbliższych miesięcy, wówczas może pewniej staniemy na nogach.

Prawda, zginął „Bevardis”, ostatni z „peliksukasów”. Tak poległo czterech braci... Co teraz przeżywa ich matka? Pozostał jej jeden syn, ale i ten na Uralu. „Šturmas”164 zginął z „Jūrininkasem” i „Linasem”165 w bunkrze. „Gegutis”166 poległ w boju z emwudzistami. „Rugys”167, trzeci brat „Bevardisa”, został zaskoczony przez emwudzistów we wsi. Próbował uciekać, ale mając chore płuca, szybko stracił oddech. Widząc, że nie ma nadziei na ratunek, zastrzelił się. A teraz przyszła kolej na „Bevardisa”...

Dzisiaj próbowaliśmy wyjść, ale przeszkodzili mongoły i musieliśmy zawrócić. Jak piekielnie marnuje się czas!

Po powrocie znajdujemy w bunkrze dziewczynę. Przyniosła wielkanocny poczęstunek. „Tėvukas” na prymusie gotuje jajka.

To znaczy, że jutro Wielkanoc. Ach, Wielkanocy, światła i radosna Wielkanocy, gdzie ty przepadłaś!

No, ale czy to pierwsza taka Wielkanoc? Wiele już takich było.

Tak, to nie te radosne święta, na które tak czekałem, będąc jeszcze w domu. Są gdzieś bardzo daleko, tak że wszystko wydaje się jak sen, jak piękny wytwór wyobraźni...

Nie ma ani ojca, ani mamy, ani wujka. Ojca zabrała ziemia. Może my wkrótce zobaczymy się, być może tam będziemy szczęśliwsi?

Jaka jest twoja, mamusiu, Wielkanoc na niegościnnym Uralu? Płaczesz, gorzko płaczesz, wspominając nas... Jak ciężki jest twój los, matko, jakim bezdusznym muszę być synem, że skazałem ciebie na takie męki! Mamo, moja mamo, cóż mogłem począć? Bóg jeden wie, czy postąpiłem dobrze, ale z powodu twojego losu zawsze mam wyrzuty sumienia...

Wujek i tak nie wytrzyma, nie doczeka się wolności. Jest zbyt stary i schorowany, żeby był w stanie na Uralu się męczyć...

Jajka już są ugotowane i „Tėvukas” gasi prymus. O północy zaczniemy świętować. „Tėvukas” bierze modlitewnik i zwołuje nas wszystkich.

Moje myśli są daleko od modłów. Jak ptaki fruwają to tu, to tam, ale nigdzie się nie zatrzymują... Po skończeniu modlitw śpiewamy hymn narodowy i siadamy do „stołu”.

U „Tėvukasa” dobrześmy nagłodowali. Jego kasza i zjełczała słonina już dawno się nam przejadły. Za to teraz wcinamy przyniesione przez dziewczynę smakołyki – aż się uszy trzęsą.

Dnia 21 kwietnia

Wyruszamy od „Tėvukasa” 19 kwietnia i następnej nocy docieramy do swojej „bazy”. Dowiadujemy się od gospodarza, że w bunkrze jest sześciu partyzantów. Przybył „Kregždė” z „Šamasem”.

Dnia 25 kwietnia

Przy włazie do bunkra rośnie czeremcha o długich zwisających gałęziach, pojawiają się pierwsze liście. Latem gałęzie całkowicie się nimi pokryją i zupełnie zasłonią bunkier. Kilka metrów niżej wije się mała rzeczka. Oba jej brzegi są porośnięte gęstymi krzewami. Kwitną przylaszczki i kaczeńce. Prawdziwe letnisko.

Cała przyroda i powietrze pachną wiosną. Niestety, nie możemy nią się cieszyć. Musimy zadowolić się tym, że przez małą szparkę we włazie widzimy gałązkę czeremchy, kilka promieni słońca oraz słyszymy śpiewające ptaki w krzaku leszczyny i szum strumienia.

Jakie cudowne są teraz noce! Jak przyjemnie ciepłe, orzeźwiane przez lekki wiatr. Idę przez pola i staram się oddychać pełną piersią.

Jakie wspaniałe mogłoby być życie człowieka, gdyby nie ten diabelski terror! Serce czasami ściska jakiś niepokój. Zawsze przychodzi wtedy, kiedy w naszym życiu pojawia się trochę szczęścia i pomyślności. Wtedy jakby ktoś w środku szeptał, że nam nie może się udać, że musi zdarzyć się coś, co wywróci nasze plany do góry nogami. I czekam na coś... Ale na co? Tylko na nieszczęście, tylko na niepomyślność...

„Vanagas”, „Viesulas” i „Guoba” wyszli kopać nowy bunkier. Ja z „Vieversysem” zostałem, by uporządkować przesłanie pakietów. Trzeba także zdobyć pistolet dla „Rainysa” oraz zmienić moje buty, bo te ledwo trzymają się na stopach...

W naszej okolicy wyroiło się wielu szpicli. Po śmierci „Žaibasa” i innych różne szumowiny znowu podniosły głowy. Aktyw znów śpiewa starą piosenkę, że niby partyzantów już nie ma i dlatego nie należy się bać.

Bęben kołchozowej propagandy dudni coraz głośniej. Gdzie tylko mniej partyzantów, ten bęben wręcz ogłuszył ludzi, a oni, nie widząc wyjścia, przystępują do kołchozów. Niedawno mi opowiadano, że w niektórych miejscach stribasy zostawili ludziom tylko budynki mieszkalne, a ziemię odebrali i zaczęli orać swoimi niosącymi głód traktorami.

Kołchozy to jeden z gorących tematów partyzanckich rozmów. Wszyscy zastanawiają się, co by było, gdyby ten stan utrzymywał się dłużej.

Z biegiem czasu nie będziemy mogli przeciwstawiać się temu kołchozowemu straszydłu wspieranemu przez szajki uzbrojonych emwudzistów i stribasów. Kolektywizację gospodarstw będziemy mogli jedynie odwlekać.

„Nie wiadomo, czy utrzymamy się, jeśli wszędzie będą kołchozy?” – rozmyśla niejeden z nas. Utrzymać się można, potrzebna tylko bardzo przebiegła taktyka działania. Jest dużo dobrych ludzi w tych kołchozach, jednak wyroi się również wszelkiego śmiecia...

A ludzie nie dają spokoju. Jak trudno odpowiadać człowiekowi na pytania: „Co będzie, kiedy nas wszystkich zapędzą do kołchozów? Powiedzcie, jak wy sądzicie, czy w tym roku może być wojna, czy nie? Mówią, że w Ameryce komunistów bardzo prześladują... Taki jeden z Kowna tak mówił, a jemu opowiadał pewien urzędnik”. I tak dokoła Wojtek. Uspokajam niekiedy człowieka jak tylko potrafię, opowiadam, co tylko dobrego, a innym razem nic nie mówię. „To nic, gospodarzu, długo tak być nie może” – odpowiadam ogólnikami. „I ja tak myślę, ale póki coś się wydarzy, to nas tu wszystkich uduszą. Oto pod Szawlami, pod Janiszkami opowiadają, że wszędzie już kołchozy”. Odpieram, że to tylko tymczasowe sprawy, lecz w sercu jestem na wszystko zobojętniały.

Ludzie patrzą na Zachód, szukają światełka w tunelu, cieszą się z byle drobiazgu, przekręcają i wyolbrzymiają różne drobne fakty... Lecz Zachód jest zobojętniały. Krajów bałtyckich jakby nie było. Jeśli jesteś duży i potężny, to racja jest po twojej stronie. Wtedy ciebie widzą i o tobie mówią. Chińscy komuniści zbombardowali angielski statek, zabijając czterdziestu czterech marynarzy, i jaki okropny skandal! A my w ciągu jednego dnia tracimy więcej osób – i ani słowa. Być może to zaszkodziłoby stosunkom handlowym Anglii i Rosji S[owieckiej]?

Dnia 26 kwietnia

MATCE PARTYZANTA

Jak często szepczą moje usta

To drogie słowo „mamo ma”,

Lecz milczysz ty, jakby dzieliła

Wieczności brama sroga nas.

Czyś wciąż strapiona, droga mamo,

Czy łez nie starłaś ze swych rąk?

Czy twoje serce krwią nie broczy

Od moich łez, od syna mąk?

Od twoich łez, dziecino moja,

Najtwardsze skały zadrżą wnet,

Lecz nie powstanie z grobu mama,

I kto pocieszy serce twe?

O mamo, czemu na twych ustach

Ten uśmiech szczęścia nadal lśni?

Czy słodkie ci okrutne rany,

„Bandyty matko”, powiedz mi!

Im dalej, droga ma matusiu,

Tym bardziej tęskni serce me.

Obszedłem wszystkie pola, lasy,

Odpowiedz, gdzie odnajdę cię?

***

...kwitną bzy i wierzby, kwitną białe wiśnie,

lecz nie wróci młodość moja z tamtych dni...

***

Krwawi słońce wśród zorzy wieczornej...

Idę ścieżką znajomą przez wieś.

Może wszystko na świecie zapomnę,

Tylko obraz swój w sercu mym wznieć.

Smutkiem mnie ojcowizna witała,

Gdzie był dom – widzę popiół i czerń,

Gorzka łza po mej twarzy spływała,

Serce żal przebił ostry jak cierń.

Stary klon stoi tu zadumany,

Dużo widział on – rozpacz i strach,

Jak na Sybir stąd ludzi zsyłali

I płomienie szalały po dach.

Tylko rzeka wciąż szepcze swój pacierz,

Głaszcze zimne kamienie wśród wzgórz.

Wielu tutaj o wolność walczyło,

Dużo krwi nią spłynęło do mórz.

***

Kiedy byłam mała, pieśni mi śpiewała

Ukochana mama wieczorem przed snem –

O pięknym motylu, błękitnym jak niebo,

Co ponad wodami wznosi skrzydła swe.

Śpiewała o rzekach, w których mleko płynie,

I o białych kwiatach wśród szerokich pól.

Słoneczko tam kąpie się w jeziorze-winie,

A tych kwiatów mnóstwo, rosną niczym bór.

I ja wciąż marzyłam o tym pięknym kraju,

W którym złote słońce w winie pluska się...

Ale me marzenia z wiatrem przeminęły,

Sierotą zostałam na padole łez.

Teraz wiem, że woda płynie w każdej rzece,

Tylko w pieśniach mamy jest ten piękny kraj.

Nie dosięgnę słońca, ni cudnego kwiecia,

Ni tamtych motyli – nie dla mnie ten raj.

Dnia 29 kwietnia

Godzina czwarta rano. Słońce jeszcze nie wzeszło. Na wschodzie jasnoróżowe niebo. Jeszcze pół godziny i pokaże się słońce. Póki go nie ma – zimno.

Dzień w lesie K. spędzamy w ośmiu. Już drugi dzień kopiemy bunkier i nadal nie skończyliśmy. Głupio jest kopać w nocy. Wbijam łopatę w ziemię i ciągle trafiam w to samo miejsce. Ale i tak kopać jest ciężko. Mokra glina wysysa resztki naszych sił. Glina klei się do łopat, które robią się coraz cięższe i coraz mocniej przyginają do ziemi. Z zazdrością wspominamy o partyzantach z lasów, którym wykopać bunkier to pryszcz, bo wszędzie piasek jak woda.

Wreszcie wśród pni świerków ukazuje się duży czerwony krąg słońca. Jest piękne. Wcześniej nigdy tego nie zauważałem.

Ptaki wielogłosem śpiewają swoją pieśń. I kukułka kuka gdzieś w oddali. Po raz pierwszy słyszę ją tej wiosny. Mówi się, że kto ma pieniądze, kiedy zakuka kukułka, temu ich nie zabraknie przez cały rok. A ja teraz je mam.

Słychać, jak we wsi bez przerwy pieją koguty. Wieś już wstaje. A dla nas teraz zaczyna się „noc”. Po całej nocy kopania chce się rozprostować plecy. Moi koledzy już śpią. Obok mnie pali się niewielkie ognisko. Jego płomienie usypiają tak, że ledwo mogę utrzymać pióro. Ale jest jeszcze za zimno, żeby spać. Oprócz tego nie mam niczego do przykrycia się. Najlepiej z nas czuje się tu „Viesulas”. To prawdziwy Jonukas Wingisów168 – ledwo się położył, od razu zasnął. Gdy tylko ogień słabnie, „Šamas” wstaje, nabiera gałęzi i dorzuca do ognia. Jemu widocznie również jest zimno. Przypominam sobie, jak z „Šamasem” jesienią 1946 roku spaliśmy w lesie Warty. Okrywaliśmy się jedynie krótkim płaszczem. Noc była zimna i chyba pięć razy wstawaliśmy, żeby rozniecić ogień. Nieco ogrzani znowu leżeliśmy dopóty, dopóki włosy na głowach nie zaczynały jeżyć się od zimna i ząb nie trafiał na ząb.

We wsi K. zaczęły mocno ujadać psy. Może już aktyw zjawił się ze swoimi zobowiązaniami o wstąpieniu do kołchozów?

Słońce już na wysokości wierzchołków drzew, ale wciąż za zimno, żeby spać. „Kregždė” po godzinnej drzemce wstał i grzeje się przy ogniu. Nawet „Viesulas” wstał, by się ogrzać, ale po chwili jest już ponownie w objęciach Morfeusza. Niełatwo jest zasnąć w kwietniu w lesie, bo gałęzie świerkowe nie dają zbyt wiele ciepła.

Niedaleko stuka dzięcioł. Wali jak z karabinu maszynowego. Że też głowa go nie boli od takiego łomotu.

„Šamas” to prawdziwy kaemista. On nawet swój automat ustawił przy świerku na magazynku, jakby to był kaem. Śmiesznie strzelał z karabinu automatycznego na wzgórzu Szuszczekołnia, kiedy położyliśmy sześciu czy siedmiu stribasów. Sypie na stojąco ze swojego „efena”169, a ten jest tak ciężki, że „Šamas” omal nie pada na plecy. Chyba wszystkie szyby w oknach Bogu powystrzelał. Ja także wówczas dostałem kilka serii pod nogi.

Już trzeci dzień, jak mój brat „Rainys” (nazywają go jeszcze „Tabakas”) jest partyzantem. Drugi dzień, jak pomaga kopać bunkier. Trudne, oj trudne będą dla niego pierwsze dni partyzantki. Na początku jest wesoło i ciekawie. Wszystko jest nowe, niezwykłe, wszystko zadziwia. Ale mija tydzień, drugi i każdy nowicjusz zaczyna myśleć. Ja również kiedyś myślałem o swoim dalszym losie, o możliwej śmierci. Ale potem się wsiąka w nowe życie i myśli mniej. Co będzie, to będzie. Zaczyna się jakby gra hazardowa, w którą pomału się wciąga ciałem i duszą.

Dnia 30 kwietnia

Jako tako skończyliśmy kopać bunkier. Bardzo ciężka była to praca. Noc krótka i ciemna, trzeba się śpieszyć, bo nie zostawi się przecież na dzień niedokończonego i niezamaskowanego bunkra. Jeśli ktoś zauważy, nawet nie myśl o zamieszkaniu w nim. Pracowaliśmy jak jacyś baśniowi zbóje przy skarbie: bez szmeru, w tajemnicy, oglądając się, wsłuchując się w szczekanie psów... Bunkier wykopaliśmy niewysoki: akurat można chodzić zgiętym. Zrobilibyśmy głębszy, ale dokopaliśmy się do wody.

„Vanagas”, „Guoba” i „Rainys” zostają, żeby dokończyć urządzanie bunkra. Ja, „Viesulas” i „Vieversys” wyruszamy po rzeczy. Po drodze wstępujemy do naszej starej znajomej. Kobieta skarży się na życie.

– Już lepiej by i ta kukułka nie kukała, i to słońce dla nas nie świeciło – mówi z apatią kobieta.

I tak ten cudowny świat ozdobiony zielonymi łąkami, słyszalny niespokojnym kukaniem kukułki i melancholijnymi partyzanckimi pieśniami wiejskich chłopców i dziewcząt, jakby jeszcze bardziej uwydatnia tragedię naszego kraju. Jaki kontrast, jaka przepaść pomiędzy wiosenną przyrodą a ludzkim życiem! Przyroda odżywa, wszędzie budzi się życie, tylko w życiu ludzi nie można znaleźć niczego pięknego, niczego dobrego, tylko smutek, agonię, męczące czekanie na coś... Jakże bardzo ludziom jest trudno, kiedy wiedzą, że ta piękna wiosna nie dla nich, nie do nich przyszła...

Jutro przegląd siły roboczej – 1 Maja. Dla komunistycznego motłochu to radosny dzień. Będą chlać na umór i czcić swego „ojca”. Będą gonić ludzi na wiece, każą iść w pochodach, krzyczeć na całe gardło „uraaa”, nieść transparenty z rzuconymi przez KC WKP(b) hasłami... A ludzie będą robić wszystko, co im każą: będą krzyczeć „uraaa”, iść noga w nogę przed trybunami itd. Niech tylko ktoś spróbuje przeciwstawić się kompartii!

Dnia 3 maja

Kilka dni temu musiałem załatwić wiele spraw.

Miałem spotkać się z „Audrūnasem”, ale się nie udało. Okazuje się, że „Audrūnas” był w piątek. Widocznie nie otrzymał mojego listu, w którym spotkanie było wyznaczone na poniedziałek. Przyłączyć się do partyzantki jakby nie zamierza. W pełni go rozumiem: żal mu rodziców. A może i samego siebie, chociaż wątpię.

Obecne życie „Audrūnasa” równe jest życiu na beczce prochu, której lont jest już gotowy do zapalenia. Oczywiście „Kapsas” doniósł na niego. Oprócz tego emwudziści u nas w bunkrze znaleźli jego zawiadomienie. A na podstawie charakteru pisma z łatwością ustalą jego tożsamość. „Audrūnas” myśli naiwnie, że jest bezpieczny po tym, jak MWD swego czasu zostawiło go w spokoju. Gwarantuję w stu procentach, że MWD wie, że ja utrzymuję kontakt z „Audrūnasem”. Jeśli go teraz nie aresztują, to tylko dlatego, że czekają na lepszą okazję, by mogli go złapać na gorącym uczynku albo – prawdopodobnie tak jest – ciągle go śledzą i spodziewają się, że trafią na mój ślad.

Teraz jest najlepszy moment, by „Audrūnas” przyłączył się do nas. Szkoda, że nie chce tego zrobić. Wielu jest takich, którzy czekają, zwlekają, aż w końcu emwudziści ich wyłapują i zsyłają. Zamiast wzmacniać nasz ruch, dodać nowych sił, inicjatywę, pomysły, siedzą w łagrach na Uralu i tam węgiel kopią... To jakby „polityka” strusia, który czując niebezpieczeństwo albo uciekając od tropiących go myśliwych, nagle się zatrzymuje, wsadza głowę w piasek – nikt nikogo nie widzi, nie słyszy – niebezpieczeństwo minęło, cisza, spokój...

Wszędzie i zawsze mówiło się o ofiarności, ale wielką jest rzeczą dowieść jej czynami. „Niech każdy poczuje doniosłość ofiarności...” – tak napisano w odezwie LLKS do walczących. Kto umie w pełni i święcie złożyć siebie w ofierze, ten, uważam, jest szczęśliwym człowiekiem, ponieważ pokonał siebie, tj. największą przeszkodę na świecie – dlatego odczuwa prawdziwe szczęście, prawdziwą słodycz, doniosłość ofiary, męki. Wszystko to świadczy o jego wielkości.

W tej walce widzę tylko jeden jedyny cel – wolność albo śmierć. Ale śmierć to nie zawsze pełne poświęcenie się. Ja pragnę i staram się iść drogą pełnego poświęcenia się, lecz, niestety, wciąż jestem tylko w jej połowie. Już bardzo dużo się wyrzekłem, ale przecież nie wszystkiego. Wciąż jeszcze jestem przywiązany do swoich własnych wygód, do własnego ja... Nie, nie potrafię wyrazić tego piórem...

Napisałem wiele listów do „Audrūnasa”, w których wzywam go do przejścia do nas, ale, niestety, nie dał mi jasnej odpowiedzi. Ma w ręku atut – rodziców, a temu nie mogę się przeciwstawić. Oczywiście żal staruszków, ale wątpię, czy oni zniosą zsyłkę na Ural. Innymi słowy „Audrūnas” staje się tym, który przybliża śmierć rodziców. Ja już nim jestem i z tego powodu jest mi trudno, a czasami bywa piekielnie ciężko. Z drugiej strony czuję, że moja miłość do drogiej, umęczonej Litwy Chrystusów frasobliwych dzień za dniem tak się wzmacnia, że być może za mało myślę o rodzicach. Może ciężko grzeszę, ale Bóg, który jedyny widzi mnie na wskroś, może nie osądzi mnie, albowiem to, do czego zmierzam, dotyczy nie tylko mojej rodziny, lecz wielu litewskich rodzin, matek, ojców, braci...

Byłoby dobrze, gdyby „Audrūnas” wstąpił do naszych szeregów, ponieważ inteligent zastępuje dziesięciu partyzantów, jeśli wspólnej sprawie oddaje część swojej duszy. A „Audrūnas” mógłby takim być...

Przez te kilka dni wiele czasu poświęciłem na znalezienie anteny, drutu i taśmy izolacyjnej. To drobiazgi, ale jak ciężko je zdobyć. Nie wiem, czy ktoś zrozumie, jak wielu partyzantów z powodu takich „drobiazgów” złożyło swe głowy pod topór...

Dzisiaj spakowaliśmy wszystkie rzeczy oraz zamierzaliśmy wziąć wóz i wyruszyć w drogę, ale przybiegła gospodyni i powiadomiła nas, że tam, gdzie mamy przejeżdżać, znajdują się mongoły i robią przeszukania. Zatem przyjdzie poczekać dzień...

Wracamy do naszego „letniska” nad rzeką. Po drodze wstępujemy do pewnego „szlachcica”. On daje nam karabin automatyczny. Brakuje niektórych części, ale obiecał jutro znaleźć pozostałe. Karabin porządnie zardzewiały, ale „Rainys” posiedzi kilka dni i zrobi go na połysk. Najważniejsze, że lufa się nie zużyła.

„Szlachciura” jak wszyscy ludzie narzeka na kołchozy. Są już tacy, co dobrowolnie podpisali podanie o przyłączenie się do nich. Prawie wszyscy ci „dobrowolcy” to stribasy mieszkający w miasteczkach lub tuż pod nimi.

W ostatnim czasie partyjny aktyw zaczął w inny sposób przekonywać ludzi o „zaletach” kolektywnych gospodarstw. Zwołują do gminy gospodarzy, każdego z osobna wzywają do oddzielnego pokoju, a tam z czterech, sześciu aktywistów przekleństwami, groźbami i pięściami przekonują do owych „zalet”. Czasami człowieka tak otumaniają tym „przekonywaniem”, że niejeden nie wytrzymuje i podpisuje. No cóż – sam Stalin wszakże powiedział, że nie wolno chłopów siłą zmuszać do wstąpienia do kołchozów, można jedynie po dobroci. Według niego trzeba pozwolić ludziom na przekonanie się o zaletach nowego ustroju gospodarczego. Gorliwie wykonują aktywiści nakaz Stalina. Tylko ci Litwini: i małorolni, i średni, i kułacy ciągle mają twarde karki! Przywykli do starego, a „nowinki” mało ich obchodzą.

Dnia 7 maja

Chociaż noc była jasna, a w okolicy nie brakowało mongołów i stribasów okradających w majestacie „prawa” okolicznych mieszkańców, mnie, „Viesulasowi” i „Vieversysowi” udało się przedostać z wozem i rzeczami na nowo urządzone „letnisko”.

Gdyby przyszło czekać jeszcze jeden dzień, poszlibyśmy nawet we trzech, żeby przygotować we wsi X zasadzkę przeciwko stribasom. A na zasadzkę była taka dogodna noc – jasna jak dzień. Stribasów było siedmiu i dwie kobiety. Wśród tej zgrai był i Rudžionis, przewodniczący komitetu wykonawczego gminy w Oławie. To byłaby wyborna zdobycz. Możliwe, że wszystkich byśmy nie złapali, ale połowa zostałaby na gościńcu. Podpuścilibyśmy całą tę zgraję na dziesięć, dwadzieścia metrów i walili tyle, ile nabojów w magazynkach. Jeśli pozostali odstrzeliwaliby się, wtedy po granacie... Tyle by wystarczyło.

Cóż, gdyby nie obowiązki i różne zadania, które pochłaniają wolny czas, to „Žaibasa”, „Kariūnasa”, „Vanagasa”170 i innych moglibyśmy nawet w kilku pomścić! Można wywnioskować z pogłosek, że ludzie bardzo czekają na partyzanckie działania. Na przykład pewien człowiek opowiadał, że ponoć partyzanci w miasteczku Daugi wrzucili do sali bombę, gdzieś za Daugami zabili ośmiu stribasów, a za Olkiennikami rozgromili garnizon emwudzistów. Oczywiście nic podobnego nie miało miejsca. Ludzie po prostu podtrzymują się na duchu. Jak ciężko się słucha takich pogłosek! Doskonale wiem, że tak nie było, ale czasami nachodzą mnie myśli, że gdyby nie obowiązki, to wziąłbym broń i zaprowadziłbym spokój. Ale czy wszędzie można być? Trzeba założyć łączność, wykopać bunkry, zdobyć narzędzia, wyżywienie, buty zdarły się – trzeba zdobyć buty, i tak bez końca. Mnie naprawdę jest ciężko, serce boli, kiedy słyszę, że stribasy chodzą po trzech, po czterech. Nie ma „Žaibasa” – nauczyłby ich rozumu.

Ze wsi X wyjeżdżamy z wielkim turkotem. „Vieversys” siedzi na wozie. Ja i „Viesulas” idziemy kilometr przed nim. Ciągniemy polnymi drogami, wszędzie budząc psy. Od czasu do czasu słuchamy, czy jeszcze słychać turkot kół, czy „Vieversysowi” nie załamał się wóz. Ale podróż póki co odbywa się bez przeszkód. Po drodze wstępujemy do „kobiety”. Dowiadujemy się, że tą drogą, którą podążamy, w tym samym kierunku wieczorem przeszło dwunastu uzbrojonych po zęby mongołów. No, ale jeśli już wyjechaliśmy, to przecież nie będziemy wracać. Ostrzegamy „Vieversysa”, że jeśli wdalibyśmy się z „Viesulasem” w strzelaninę z mongołami, to żeby się odwrócił i pędził co sił z powrotem. Przed lasem jednak nic się nie wydarza. Ale obok stojących przy drodze chat idziemy powoli z odbezpieczoną bronią w ręku. Trzymam nawet palec na spuście. Wystarczy tylko go przygiąć... Tak kiedyś mnie „Žaibas” nauczył...

No, ale w lesie u naszego „Vieversysa” zaczęły się prawdziwe kłopoty. Rozsypał się wóz. Związał go jako tako sznurem. Może jakoś dociągniemy do naszego „domu”. Znowu wychodzimy z „Viesulasem” naprzód. Ale wkrótce musimy wracać, ponieważ „Vieversys” gwiżdże, wzywając pomocy. A niech go...! A tu już świta. „Viesulas” zabiera się do naprawy, ale nic nie może wskórać. Ja i „Vieversys” nie znamy się na wozach, dlatego nasze wysiłki, by pomóc „Viesulasowi” są bardziej niż śmieszne. Wszyscy raz się złościmy, a raz śmiejemy. Jeszcze trochę, a finał naszej wyprawy skończyłby się tragicznie. „Viesulas” chciał popchnąć na stronę konia, a ten bęc – zwalił się. Ledwo podnieśliśmy go za ogon. Po wiosennych pracach i długiej nocnej podróży zwierzę ledwo trzyma się na nogach.

Wygląda, że wozu nie naprawimy, dlatego biegniemy do pobliskiego gospodarstwa, żeby wziąć inny. Ale tutaj go nie znajdujemy. Bierzemy tylko konia. Przychodzi również gospodarz. Z jego pomocą jako tako reperujemy wóz, i nawet nie zmieniwszy konia, pośpiesznie ruszamy dalej. Jest już zupełnie jasno, ale ludzie jeszcze nie wstali. Podtrzymując konia i wóz, wreszcie docieramy do naszego „domu”.

Nasi uporządkowali nieco bunkier, ale trzeba kopać dodatkowy schron na „kancelarię”. Następnej nocy kopiemy, nakładamy strop, zasypujemy ziemią, a nasz gospodarz rano bronuje to wszystko i obsiewa grochem. Był tutaj już raz zasiany, zatem trzeba było go posiać jeszcze raz. To ci wiosenny siew!

Wczoraj w nocy doprowadziliśmy do końca urządzanie bunkra. Mamy tylko kłopot z naszą „stolarką”. Stół robiliśmy czworokątny, a wyszedł jakiś wielokąt z różnymi wcięciami. Bardzo słabo szło mierzenie: ciągle odpiłowywaliśmy za długie deski. Tak ze dwa razy piłowaliśmy.

W tym bunkrze przynajmniej nie będzie brakować powietrza. „Vanagas” zastosował sprawdzoną na Żmudzi metodę kopania dziur na dopływ powietrza. Wspaniała rzecz. Z łopaty robi się wiertło, które nadziewa się na długi trzon z uchwytem. Takim wiertłem można kopać dziury na pięć, sześć metrów, a one są tak duże, że pies może spokojnie przez nie się przecisnąć.

„Rainys” również pracuje, lecz praca fizyczna jest dla niego za ciężka, ale stara się ją urozmaicać różnymi porzekadłami, wyrażeniami naukowymi, których niemało poznał podczas kilku lat studiów. Prawda, „Rainys” dobrał sobie pseudonim ustny – „Tylius”. Wybierał go ze słownika, chociaż nasze propozycje były o wiele bogatsze. Jeden przez drugiego proponowaliśmy „Raštikisa”, „Vorošilova”, „Trumpabukisa”, „Turkasa” itd. Ja z „Tyliusa” zaraz zrobiłem „Kilasa”...

Dzisiaj już słuchaliśmy radia. Blokada Berlina zakończona. Anglicy z Amerykanami niby próbują triumfować, ale na ich nieszczęście słońce zaszło nad Dalekim Wschodem. Komuniści maszerują wciąż naprzód. Co prawda w tym samym czasie odbywają się jakieś pertraktacje, ale prawdę powiedziawszy, czerwoni mają je gdzieś. Po co paktować, jeśli wszystko samo wchodzi w ręce. Prawdę mówiąc, dobra taktyka: bić wroga i nie dać mu odetchnąć. Wszystko to Anglikom i Amerykanom mocno psuje nastrój, a komuniści zwietrzyli łup... Przecież Azja to nie drobiazg. Masy żółtych przeciwko białym imperialistom! To dopiero pragnienie komuchów. Ciemna Azja oczarowana komunistycznymi hasłami, uzbrojona w nowoczesną i wyrafinowaną technikę, podburzona idzie przeciwko Zachodowi. Politbiuro wie, co robi...

No, a na Zachodzie znowu rozpoczną się konferencje czterech ministrów, że tak powiem, przepychanki. Kto ich wie, ile tam oni jeszcze będą rozmawiać. Od tych komunałów chce mi się spać.

Zresztą Sowieci wydali Anglikom i Amerykanom wojnę w eterze. Wszystkie audycje BBC i Głosu Ameryki w języku rosyjskim są mocno zakłócane. Jaka tu „kurtyna” była dotąd, jeśli człowiek, przytknąwszy ucho do aparatu, mógł słuchać przesyłanych w eterze kapitalistycznych oszczerstw... „Towarzysze” robią porządki. Zrobią tak, że człowiek nie tylko zapomni, co słyszał, ale nawet nie będzie chciał słuchać. Oto demokracja! Nikt niczego nie słyszy, nie widzi, wszyscy się trzęsą ze strachu, wszyscy nawet boją się bać. No i tak żyją dniem dzisiejszym. Zjadło się, wypiło, nie zostało się aresztowanym – w porządku. Dalej znowu można pić (wiadomo, jeśli ma się za co), jeść (jeśli się coś ma), kraść (jeśli się jest komunistą) itd., póki się nie znajdzie w jakimś łagrze. Ale i tam można żyć, trzeba tylko umieć śledzić innych, donosić, pomagać „naczalnikom” łagru kraść...

Dnia 8 maja

Równo cztery lata temu, tego miesiąca i tego dnia w Czechosłowacji trafiłem do sowieckiej niewoli. Pamiętny dzień, nie zapomnę go dopóty, dopóki będę żył...

Słońce, zdaje się, jeszcze nie wzeszło, kiedy z niedużego czechosłowackiego miasteczka zaczęliśmy wycofywać się w stronę Pragi, żeby poddać się Amerykanom.

Wstawał piękny poranek. Niebo błękitne jak lazur zapowiadało piękny dzień. Było dosyć chłodno, choć byliśmy w płaszczach. Trochę drżeliśmy z chłodu i połykaliśmy dym z papierosów.

– Los! Abmarsch! – brzmiały twardo i surowo komendy feldwebli.

My, w większości Litwini, jechaliśmy taborem razem z Węgrami. Utworzyła się długa kolumna, ale posuwaliśmy się naprzód, zachowując porządek, nie tłocząc się. Podjechaliśmy do wspaniałej asfaltowej drogi – autostrady łączącej Pragę z Brnem.

Dla koni to przyjemność ciągnąć ciężki wóz taką drogą. Rozglądaliśmy się dokoła. Czechosłowacja to kulturalny i cywilizowany kraj, co widać od pierwszego spojrzenia.

Jaki będzie dalszy mój i los nas wszystkich? Coś niezwykłego powinno było się wydarzyć. Obok bez przerwy uwijały się samochody osobowe, pancerne, czołgi, terkocące motocykle, ciężarówki...

No, teraz dostaną Ruscy po nosie, bo Niemcy już pobici. Tak wtedy myślała większość. Anglicy i Amerykanie wspomagani przez pozostałą część wojska niemieckiego zaczną nową wojnę. A to miała być – tak myśleliśmy – niedługa wojna... Liczyliśmy miesiące i mówiliśmy, że wkrótce będziemy w swojej utęsknionej ojczyźnie. W ludziach odżyły wspomnienia, wszyscy zaczęli żyć widokami rodzimego kraju, przeżytymi doświadczeniami, snuli plany na przyszłość... Ja myślałem o zostawionym domu, o bliskich. Nie wiadomo, czy żyją...

Po dobrej półgodzinie wszelkie nadzieje rozwiały się...

Obok przejechało na dużej prędkości kilka samochodów osobowych. Wkrótce przemknęło kilka motocykli z przyczepami. Wszyscy byli pogrążeni w swoich wspomnieniach i nie zwracali zbyt wiele uwagi na tych, co przejeżdżali obok. Nagle znowu przemknęło kilka motocykli z jakimiś białymi szmatami na tyczkach.

– Sowieci! – krzyknął nagle ktoś po litewsku, i ja wnet – po szarych wojskowych szynelach i owijaczach na nogach – poznałem tak często widzianych jeszcze na Litwie czerwonoarmistów.

Kilku naszych podoficerów zaklęło i zgrzytnęło zębami. Wszyscy byli biali jak płótno. Pewnie ja też taki byłem. Wszyscy w oka mgnieniu zrozumieli, co nas czeka w niedalekiej przyszłości.

– Z nami koniec, panowie – cicho rzekł Petras P.

A obok nas już toczyły się duże, toporne czołgi, z których sterczały mongolskie brudne, wściekłe ryje.

– Wojna kaput! – wykrzykiwali Ruscy.

Węgrzy z podniesionymi rękami witali mongołów. My pośpiesznie wyrzuciliśmy w błoto pistolety. Dziennik podarłem i rozsypałem na drodze. Lornetkę rozbiłem o kamień. Niemcy zrywali pagony, odznaczenia itd.

O oporze nie myśleliśmy – nie miał sensu. Wszędzie pełno „niezwyciężonej”. Gdybyśmy chociaż mieli ubrania cywilne, to łatwiej byłoby się chronić. Ale ubrania wiele nie pomogą, kiedy brak odpowiednich dokumentów.

Mongoły zaczęli grzebać w naszych wozach. Wielopiętrowe rosyjskie przekleństwa brzmiały bez ustanku...

W tym czasie wydarzyła się prawdziwa tragikomedia. W powietrzu brzęczało kilkadziesiąt sowieckich bombowców. Mongoły zaczęli wystrzeliwać w górę zielone i czerwone race sygnałowe, ale piloci jakby ich nie zauważali. Usłyszeliśmy rozdzierający uszy gwizd.

– Bombardują!

Ledwo zdążyliśmy wbiec za róg jakiegoś domu i zwalić się jeden na drugiego, kiedy rozległy się wybuchy. Jedna z bomb eksplodowała kilka metrów od nas. Posypało się szkło. Słychać było jęki rannych. Ruscy ponownie usiłowali wystrzeliwać race, jednak bomby odłamkowe i zapalające sypały się bez ustanku. Przekleństwa mieszały się z jękami.

– Co za diabelstwo?! – myśleliśmy. – Dlaczego Sowieci bombardują swoich?

Na szosie płonęły ciężarówki z amunicją. Wybuchy wręcz ogłuszały. Konie jak oszalałe biegały z wozami po polach. Wiele z nich padło.

W końcu samoloty odleciały. Dopiero teraz zauważyliśmy leżących na poboczach zabitych. W większości to byli sami Sowieci. Jednego Ruska odłamek ranił w głowę. Mył ją w kałuży, i obwiązawszy szmatą, machnął na wszystko ręką. Jakiś Ukrainiec tłumaczył, że im często dostaje się od swoich, kiedy przednie oddziały zbyt szybko wysuwają się naprzód.

Wrażenia z tego niespodziewanego bombardowania zostały przyćmione przez inne. Sowieci przeklinając, wygrażając pięściami, zawrócili nas z powrotem na drogę.

– Kurit u tiebia jest?

– Dawaj czasy!

– Ur, ur, ur, ur!... – obstąpili nas i szczekali czerwoni.

– Czego oni chcą, do diabła! – myślałem, nie rozumiejąc ich wrzasków. Jeden z nich pokazał na rękę. Aha, żądają zegarków. Niektórzy zdążyli je schować, reszta została okradziona. Mnie też chcieli obrobić, ale powiedziałem, że nie mam, i pokazałem ręce.

– Inny już wziął – powiedziałem.

– Wriosz!... mat... mat! – i zaraz przeszukał.

Inny znalazł w kieszonce na zegarek jeden ośmiomilimetrowy nabój.

– Gdie rewolwier, pistoliet!... mat... mat...! – Sowieci skoczyli na mnie z pięściami. Zacząłem się usprawiedliwiać, że pistolet oddałem, tylko ten nabój przez nieuwagę został.

– Ty własowiec?

– Nie, Litwin.

Pokazałem Ruskiemu swoją książeczkę ze studiów i litewski paszport i zauważyłem, że on jest zupełnym analfabetą. Dobrze trafiłem! Kacap zmieszał się, widząc książeczkę ze studiów w żółtej okładce, coś zamamrotał pod nosem i poszedł.

Wzdłuż szosy widok jak na największym targu.

– Snimaj sapogi... dawaj czasy... – słychać było zewsząd.

Tak przeszukawszy wszystkich, Sowieci kazali nam iść autostradą z powrotem. Powiedzieli, że gdzieś po drodze będzie obóz. Wzięliśmy plecaki i maszerowaliśmy. Nasi odnaleźli wozy z żywnością. Załadowaliśmy do kociołków marmoladę, masło, miód i tak zaopatrzeni w żywność wyruszyliśmy dalej.

Drogą niekończącym się potokiem sunęły rosyjskie tankietki. To prawdziwe „taczanki”: małe, rozklekotane.

Działa i pociski mieszały się na nich z widocznie gdzieś skradzionymi damskimi bucikami, czółenkami, walizkami...

„Taczanki” jechały bez żadnego porządku, wyprzedzając jedna drugą. Ciężarówki z powodu takiego nieładu nie mogły przejechać. Szoferzy przeklinali żołnierzy jadących wozami, wygrażali im pięściami.

– Czy to wojsko? – zdziwiony pytałem sam siebie. Żadnego porządku, żadnej dyscypliny, wydawało się, że stado azjatyckiego bydła wdziera się do baśniowych krain. Proletariusze śpieszą się grabić. Kto pierwszy, ten lepszy.

Oczywiście pod naszym adresem sypały się groźby i przekleństwa. My, Litwini, umówiliśmy się, że nie będziemy odpowiadać po rosyjsku. A mówić w tym języku jest niebezpiecznie, bo a nuż uznają za własowca. O ich losie wymownie świadczyły leżące na poboczach trupy. Tak więc na pytanie każdego Ruska odpowiadaliśmy:

– Verstehe nicht.

– Ech ty, prakliatyj Giermaniec! – rzucali przekleństwami Sowieci, usłyszawszy odpowiedź po niemiecku.

Od każdego Ruska biła głęboka nienawiść do Niemców. W tym samym stopniu udzielała się również wobec nas. My staraliśmy się trzymać razem, mówiliśmy rzadko i szeptem, żeby się nie domyślili, że jesteśmy Litwinami.

Pomału przyzwyczailiśmy się do wyzwisk, przesłuchań i gróźb i nie zwracaliśmy na nie zbytnio uwagi. Nas dziwiła wielość rosyjskich transparentów na ciężarówkach: „Wpieriod na Berlin!”, „Smiert giermanskim zachwatczikam”! I tak dalej...

W jakimś miasteczku przylegliśmy na zielonym trawniku przy podwórzu kościelnym, żeby odpocząć. Pijany Rusek omal nie najechał na nas konno. Uskoczyliśmy na bok. Na nasze szczęście znalazł się inny Sowiet, który przegonił rozwścieczonego chlejusa.

Do kościoła szedł ksiądz. Usłyszawszy, że rozmawiamy w obcym języku, przystanął i zaczął nas wypytywać. Kiedy się dowiedział, że jesteśmy Litwinami, zdziwił się, dlaczego walczymy przeciwko komunistom. Ufaliśmy księdzu i opowiedzieliśmy mu, co się wydarzyło na Litwie w 1941 roku. Ksiądz nie chciał uwierzyć. Przecież Sowiety to demokratyczny kraj. Taka odpowiedź jakby oblała nas wrzątkiem. To ci ksiądz: ujrzał w komunizmie demokrację! Te słowa doskonale teraz pamiętam. Pamiętam jego zachwyt nad Armią Czerwoną. Myślę, że teraz ten duchowny ma o niej odmienne zdanie. Tak, Czesi teraz zobaczą, czym jest komunizm. Uwierzyli w bajkę, a teraz utkwią w czarnej rzeczywistości – bez żadnych odcieni, bez perspektyw.

To była pouczająca podróż do Brna. W mieście Czesi obrzucili nas kamieniami i kijami, ponieważ byliśmy traktowani jak Niemcy. Nam, Litwinom, ciężko było znieść takie poniżanie za to, że walczyliśmy z największymi wrogami naszej ojczyzny – z bolszewikami. Faszyści zamordowali wiele osób, ale przecież nie tyle, ile ci, którzy dzisiaj w imię demokracji „bronią” pokoju i są członkami ONZ.

Co mógł wybrać Litwin, jeśli nie walkę? Przecież my wiemy, co się wydarzyło w lesie Rajnie, w Prowieniszkach171. Może mieliśmy pomagać komunistom w walce przeciwko Niemcom? W żadnym wypadku! Niemiec nam ani brat, ani swat, ale bolszewik był i będzie największym wrogiem.

Czyż nie jest ironią los tych Litwinów, którzy w czasie niemieckiej okupacji wiedzeni głosem serca stanęli do walki przeciwko bolszewizmowi? Może ci Litwini byli naiwnymi politykami, wierząc, że walcząc przeciwko bolszewizmowi, można wejść w sojusz z Niemcem – w końcu z samym diabłem, choć szatan nie jest tak straszny jak bolszewik. Oni pragnęli zemścić się za ofiary 1941 roku, a cała reszta w porównaniu z tym straciła na znaczeniu. Wśród tych Litwinów byłem również ja...

Bataliony Plechavičiusa i tak zwana szkoła wojskowa w Mariampolu – oto zwierciadło, w którym odbijały się ówczesne nastroje młodzieży litewskiej.

Co zmusiło młodych ludzi do tak licznego stawienia się w szeregi Vietinė Rinktinė? Może miłość do Hitlera, a może przywiązanie do Vaterlandu?... Niestety, nie! Nienawidzono hitlerowców, ale nienawiść do bolszewików była wprost przytłaczająca. Kto może osądzić tych młodych ludzi, których były tysiące? Kto może powiedzieć, że byli hitlerowcami, chociaż być może i przyłożyli się do prowadzonej przez Niemców walki? Dlaczego Litwini nie wstępowali do legionów SS i dlaczego Niemcom nie udało się uformować licznych oddziałów SS na Litwie, jak to uczynili na Łotwie i w Estonii? Ale Estończycy i Łotysze mieli po tysiąc razy rację, bo gdzież oni mogli się podziać, kiedy komunistyczne monstrum stało u progu ich ojczyzny. Nie mogli wszyscy uciec na Zachód, a zostać i poddać się ślepej tyranii było bardziej niż bezsensowne. Przeciwko bolszewickim łotrom może nie walczyć tylko ten, kto sam jest łotrem.

Ludzie z krajów bałtyckich być może byli złymi politykami. Nie potrafili handlować swoją ojczyzną. Nie umieli skrywać swoich uczuć. Byli za to dobrymi żołnierzami, którzy w razie niebezpieczeństwa nie bali się złożyć swoich głów na ołtarzu ojczyzny.

Ta moralna krzywda, której doświadczyliśmy w Brnie, przeszywała bólem pierś. Bolszewickie monstrum triumfowało, a my..., my zostaliśmy uznani za zbrodniarzy wojennych! Czesi pluli na jeńców, ale tak naprawdę opluli samych siebie. Najpewniej teraz to odczuli. Oczywiście jeszcze nie poznali się na bolszewikach, ale teraz już wiedzą, że bardzo łatwo jest osądzać. Nie osądzajmy lekkomyślnie innych, żebyśmy sami nie zostali osądzeni...

Dnia 10 maja

Musieliśmy wynieść się ze swojego nowo urządzonego bunkra, bo naszego gospodarza aresztowali Sowieci. Nie aresztowali go za politykę. Ale ze względu na to, że dobrze go nie znamy, nie możemy ryzykować i zostać. Można ufać tylko temu, który jest wypróbowany. Lekcja, którą niedawno odebraliśmy, pokazała, że nie można ufać nikomu.

Teraz znowu śpimy w lesie przy ognisku.

Dnia 12 maja

Dopiero dzisiaj skończyliśmy kopać drugi bunkier. Całe szczęście, że mogliśmy pracować za dnia. Wnętrza jeszcze nie dokończyliśmy, ponieważ nie zdobyliśmy desek. Do rozrzucania ziemi użyliśmy jeszcze jednego „udoskonalenia” – szufli do wyrównywania łąk.

Tym razem maskowanie bunkra było bardzo złe, bo szufla pozostawiała po sobie widoczne ślady, a przecież w tym miejscu wszędzie rosną kwiaty i trawa. Ślady te maskowaliśmy suchymi zeszłorocznymi liśćmi. Niestety, wprawne oko od razu rozpozna, że coś tu nie gra. Jesienią, kiedy zaczną opadać liście, będzie tutaj pierwszorzędny bunkier. A teraz wszyscy żartem proponują posiać na nim groch, posadzić dalie, goździki... „Viesulas” zaproponował, żeby zrobić na bunkrze błoto i obok przywiązać świnię. Od takiej propozycji wszyscy kładą się ze śmiechu.

Bunkier jest duży. Nazywamy go „salą”. No cóż, w naszych warunkach to prawdziwa sala – trzy i pół metra długości, dwa i pół metra szerokości i około metr osiemdziesiąt wysokości. Kiedy sobie przypominam, jakie bunkry wcześniej kopali partyzanci, to teraz widać duży postęp. Prawdziwa rewolucja.

Jeszcze w 1946 roku były kopane „świńskie” schrony, w których można tylko siedzieć, a przez właz wpełzać. Wtedy nikt nie myślał o żadnych udogodnieniach i wystarczało skrytek-nor, w których się tylko spało. „Wentylacje” czy „dyszniki”, jak nazywają je margierczycy172, wtedy przetykało się zwyczajnym kijkiem, ale to w niczym nie pomagało i dlatego zawsze brakowało powietrza. Bywało tak, że gdy Ruscy zatrzymywali się w gospodarstwie, w którym był bunkier, partyzanci z powodu braku powietrza tracili przytomność. Schron, w którym mieszkaliśmy zeszłej zimy, był dogodny jedynie z powodu „wentylacji”. Można było przebywać w nim kilka dni bez otwierania włazu.

Teraz partyzanci kopią najczęściej duże (znając warunki naszej partyzantki – rzeczywiście duże) bunkry. Już nie trzeba w nich poruszać się na klęczkach, można chodzić w pozycji wyprostowanej. Pojawiły się stołki, ławki, kubły na śmieci i in. „Kregždė” i „Bevardis” prześcignęli wszystkich w kopaniu schronów.

Ale nie wszędzie partyzanci mogą je wykopać. Naokoło Simna i w wielu innych miejscach Okręgu „Tauras” zaraz pojawia się woda. W takim Lesie Balwierzyskim wydaje się, że nie ma możliwości urządzenia porządnego schronu...

Byłoby ciekawe, gdyby kiedyś wydano książkę tylko o tym, jak partyzanci kopali bunkry. Ileż stosuje się różnych forteli, ile tu swoistej pomysłowości!... W XX wieku człowiek żyje wryty w ziemię! Najprzemyślniejsze włazy, najróżniejsze sposoby maskowania. Gdzie tylko ich nie budowano! Chyba nie ma już takich miejsc. Bunkry pod oborą, klepiskiem stodoły, kupą piachu lub trocin, pod drewutniami, w owczarniach, ptaszarniach, we wkopanych na bagnach beczkach, podwójne ściany, podwójne poddasza, pod piecami, progami... Do jednych bunkrów trzeba włazić przez piec do pieczenia chleba, do drugich – przez zapiecek... Fantastycznie otwierające się ściany, belki, słupy...

Bunkry nad potokami, w ogródkach u dziewcząt, w krzakach, na polach, przy ścieżkach, gościńcach, w dołach na ziemniaki, na cmentarzach, przy kościołach, w studniach i obok nich, w miasteczkach... Wszędzie i wszędzie bunkry, poczynając od lasów, gdzie jeszcze do tej pory partyzanci żyją w odkrytych schronach, a kończąc na równinach, gdzie bunkry są całkowicie tajne, gdzie na ich sklepienie nasypuje się warstwę ziemi wysoką na ponad metr, gdzie drzwiczki włazu są tak grube i ciężkie, że może je podnieść tylko kilku mężczyzn...

Ciekawa jest historia bunkrów. Kto ją zna, ten wie, jak ciężko było walczyć. A jednak walczono!

Dzisiaj niewiele już zostało sposobów budowania bunkrów, których nie znałoby MWD. To wszystko sprawki sprzedawczyków i prowokatorów. Lecz bez względu na to, ile sposobów urządzania schronów zna MWD, wciąż bardzo rzadko się zdarza, żeby odkryto bunkier podczas przeszukania – bez pomocy zdrajców, prowokatorów lub szpicli.

Dnia 16 maja

Już drugi dzień spędzamy we trzech w zaroślach we wsi Y. Owe zarośla to kępy młodej olszyny kilkumetrowej długości i szerokości porozrzucane po nieuprawianych polach. Na nich Sowieci jeszcze nie skupili swojej „rewolucyjnej czujności”, więc czujemy się dosyć swobodnie.

W ogóle w tych okolicach jesteśmy już piąty dzień. Dwie noce spędziliśmy na naszym letnisku pod krzakiem czeremchy. Teraz tam bardzo ładnie: czeremcha kwitnie, a w jej gałęziach, po nocach, bez ustanku śpiewają słowiki.

Na „letnisku” dowiedzieliśmy się, że niedaleko od „Nemunasa”173 i jego sąsiadów zauważono zasadzki urządzane przez Ruskich. O tym zawiadomili nas nasi tajni pomocnicy. Ta wiadomość nas mocno zaskoczyła, ponieważ Sowieci czaili się tutaj ponad rok temu. Co prawda jeden raz, zimą, po tym jak zostały zniszczone nasze dwa punkty dowodzenia, Sowieci kręcili się tutaj, spodziewając się napotykać nasze ślady. Lecz więcej tu nigdy ich nie było. To oznacza, że ktoś musiał nas wyśledzić, ale nie sądzimy, żeby zwerbowali szpiegów wśród okolicznej ludności. Zasadzki w takim miejscu to dziwna sprawa. Czyżby spadek po łotrostwach „Kapsasa” i „Vilnisa”? A może ktoś z okolicznych mieszkańców zauważył mnie i doniósł MWD? Moja cecha szczególna – rude włosy – jest dosyć wyraźna, i Ruscy domyśliliby się, kto tu się pokazał i w jakim celu. Trzeba zachować ostrożność.

Spotkałem się z „Audrūnasem”. Tydzień przed spotkaniem „Vanagas”, „Rainys” i ja wysłaliśmy do niego listy i oficjalne pismo, w którym wzywaliśmy go do przejścia do nas, do podziemia. „Audrūnas” zgodził się, ale będzie jeszcze próbował wyprowadzić swoich rodziców z Kowna. Zostawić ich to wielka ofiara, lecz musieliśmy wymagać od niego również tej ofiary, żeby znowu postawić na nogi swój okręg.

„Audrūnas” opowiedział mi, że niekiedy nawet chciał, żeby jego rodziców zesłali, wtedy przed nim droga stanęłaby otworem, mógłby nie liczyć się z tym, że zostanie rozpracowany, a rodzice w takim przypadku nie obwinialiby go.

W pełni rozumiem te jego wewnętrzne rozdarcie – walkę z samym sobą, walkę między obowiązkiem wsparcia naszego ruchu a miłością do swoich staruszków. Niektórzy być może uznają to za okrutne, że życzy swoim rodzicom zesłania, ale niech pomyślą o duszy z całych sił pragnącej przyłączyć się do walki z wrogami ojczyzny i o sercu, które nie pozwala opuścić rodziców. Wyrzec się ojczyzny, kiedy ona potrzebuje pomocy, i wyrzec się rodziców – to dwie różne rzeczy. Nawet Hugo niewiele takich kontrastów przedstawił w swoich powieściach.

Ustaliliśmy dzień, w którym „Audrūnas” definitywnie przybędzie do nas. On sam pragnął, aby spotkanie odbyło się nieco później, lecz my nie możemy czekać ze względu na to, że musimy pracować, a jemu grozi aresztowanie. Daję mu trzy tysiące sześćset rubli na kupno jeszcze jednego radia, maszyny do pisania i in.

Żegnając się, zauważyłem, że „Audrūnas” głęboko westchnął.

– No, L[ionginasie] – powiedział do mnie – zaczniemy nowe życie.

– Zaczniemy... – odpowiedziałem i pomyślałem, że on, jak większość młodych partyzantów, a zwłaszcza pochodzących z inteligencji, nie uniknie walki wewnętrznej, trudnych chwil rozmyślań. Widziałem to w jego oczach, a po owym westchnieniu zrozumiałem, że idzie jak na szafot. „Żegnaj życie! Nawet jeśli byłeś brzydkie, to jednak w żyłach pulsowała krew. A teraz..., teraz Bóg jeden wie...” – czytam w oczach „Audrūnasa”.

– Tylko patrz, wybierz dobre miejsce na bunkier.

„Audrūnas” odwrócił się i rzekł do mnie:

– Hm... zobaczymy.

Bardzo się cieszę, że „Audrūnas” przyjdzie do nas jako nowy towarzysz broni. Z nim będzie o wiele lżej, a trudne godziny nie będą się dłużyć.

Już od dwóch dni czekamy na przybycie „Litasa” i jego najbliższych współpracowników. Wkrótce ma się odbyć narada dowódców okręgów. Dowiedzieliśmy się, że „Diemedis”, „Sakalas”174 i „Šarūnas” już przybyli.

Ta nasza narada w porównaniu z naradą z 1947 roku będzie bardzo nieliczna. Wówczas obradowało około trzydziestu dowódców, a teraz o wiele mniej. Przedstawicielami Obwodu „Dzūkija” będą „Litas”, „Tigras”175 i „Balandis”, Obwodu „Kazimieraitis” – „Šarūnas”, „Kregždė” i, jeśli przybędzie, „Girinis”176, Obwodu „Šarūnas” – „Diemedis” i „Sakalas”. Od nas [sztab okręgu – przyp. red.] będą „Vanagas”, „Vieversys”, „Rainys” i ja. Słowem, wszystkich będzie zaledwie dwanaście osób. „Rimvydas” nie przybył...

Dzisiaj spędziliśmy dzień w gospodarstwie pewnej bardzo ubogiej kobiety. Bieda tu aż piszczy. Mąż gospodyni zmarł. Została z sześciorgiem dzieci, z których najstarsze ma zaledwie dwanaście lat. W tej licznej rodzinie ów dwunastolatek jest prawdziwym mężczyzną: orze, bronuje, karmi zwierzęta. Drugi chłopczyk jest pastuchem u obcych. Za cały sezon letni otrzyma cztery i pół puda żyta. Pozostałe dzieci są jeszcze malutkie. Najmłodsza dziewczynka ma trzy lata. Cała rodzina ubrana w łachmany. Smutny widok!

Gospodyni opowiada nam o swoim życiu. Nie narzeka, ale w tym, co mówi, słychać ból, rozczarowanie, a to ściska nam serce. Trzyma na rękach dziewczynkę i rozmawia z nami obojętnym, zmęczonym głosem... Mój Boże, jak bardzo ona jest wynędzniała!

Połowa jej ziemi to bagna. Prawie nie ma zwierząt. Miała jedną krowę, ale ta niedawno zdechła. Koń tak samo marny i zaniedbany – zupełnie jak gospodyni. Teraz ich głównym pożywieniem są jajka, które jeszcze znosi kilka kur.

Za Smetony, opowiada gospodyni, było lepiej. Mieli dwie dojne krowy, świnie... Później zaczęła się prawdziwa bieda. Mąż ciężko zachorował. W ogóle nie mógł pracować. Wszystkie prace w gospodarstwie musiała wykonywać sama!

Ta opowieść głęboko nami wstrząsa. Oto jak przewrotne bywa życie człowieka!

Gospodyni jeszcze próbuje przepraszać, że nie będzie mogła nas nakarmić, ale my ją uspokajamy, żeby się nie przejmowała.

W zeszłym roku chatka zawaliła się, tak więc rodzina musiała zamieszkać w stodole. Była ona jedynym porządnym budynkiem, jeśli można tak ją nazwać. Była jednocześnie domem mieszkalnym, oborą i spichlerzem. Jakoś udało się zbudować nową chatkę.

Jedyną ozdobą całej posesji jest duża grusza koło chaty, teraz pokryta białym kwieciem. Chatka jakby tonie w jej gałęziach.

Oprócz kilku garnków nie ma więcej sprzętów gospodarstwa domowego. Chcieliśmy pożyczyć wiadro, ale, niestety, nie mieli go tu. O ręcznik nie prosiliśmy – nie chcieliśmy ranić serca gospodyni, bo spodziewaliśmy się, że ręcznika nie ma...

Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości takie rodziny powinny otrzymać wsparcie, opiekę, w przeciwnym razie mogłyby złorzeczyć władzy, wejść na drogę przestępstwa itp. Czy Litwin wyrosły w takiej nędzy może być dobrym patriotą? Wątpię. Zostanie albo komunistą, albo zacznie kraść, by związać koniec z końcem.

Jak może otrzymać litewską świadomość narodową, jeśli nawet nie skosztował czerstwego chleba? Pomoc i opieka socjalna kierowane przez samo państwo zmniejszyłyby tę dużą liczbę Litwinów pozbawionych swoich korzeni.

Odnoszę wrażenie, że nasze państwo zwracało niewiele uwagi na wieś. Ile tu zmarnowało się talentów, ilu zdolnych ludzi przepadło bez żadnego pożytku dla narodu!

Równo północ. Wypełniam kartki dziennika, przebywając u gospodarza w N. „Viesulas” przewraca się na ławce. Pchły nie pozwalają mu zasnąć. Ja również nie mogę usiedzieć spokojnie, czując, jak skaczą po mnie. „Vieversys” uciekł przed pchłami i śpi w stodole. No, czego jak czego, ale pcheł w naszej wsi latem nie brakuje. Tysiącami grasują po chałupach. Gospodarz i jego rodzina spokojnie chrapią i zupełnie nie czują pcheł.

W te dni zostałem prawdziwym inwalidą. Zaczęła mocno boleć mnie pięta, but musiałem zmienić na kalosz. Na plecach wyskoczyły dwa duże wrzody, tak że nie mogę ani założyć szelek, ani zarzucić torby polowej. Niosę karabin automatyczny na lewym ramieniu, ale tak jest mi niewygodnie, bo magazynki co rusz spadają na ziemię...

Ludzie znowu zaczynają mówić o nowej deportacji. W większości nie śpią w domach, idą do obcych. Zgadują, że zsyłka zacznie się piętnastego albo dwudziestego. Dzisiaj w Olicie został zmobilizowany prawie cały aktyw. Ruch samochodów na szosach także bardzo duży. Do Kowna i Wilna ponoć przyjechało mnóstwo ciężarówek.

Wszystkie najjaskrawsze symptomy organizowanego przez bolszewików najazdu. Ale przed tym trzeba się spodziewać także masowej czystki po lasach, a później deportacji ludzi. Chcieliby upiec dwie pieczenie na jednym ogniu! Niektórzy myślą, że wojsko przybyło tylko po to, żeby ścigać partyzantów, i uspokajają się. Może emwudziści usiłują w ten sposób zastraszyć partyzantów podczas deportacji, żeby ci siedzieli cicho jak mysz pod miotłą.

Wygodny manewr, ale nam znany. Po tylu latach instynktownie wyczuwamy, co przygotowują bolszewicy.

Dnia 22 maja

Udało się doczekać „Litasa”, „Balandisa” i „Tigrasa”. Utykając, jakoś dotarliśmy na miejsce narady. I oto dzisiaj jest już po wszystkim. Wszyscy rozeszli się, przebrzmiały słowa pożegnania, życzenia.

– Wszystkiego najlepszego! Z Bogiem!

– Wszystkiego dobrego! Chroń głowę, bo niewielu już nas pozostało.

– Pomyślności i szczęścia!

Ciekawe, czy za jakiś rok zostanie chociaż połowa uczestników narady? Z narady okręgu z 1947 roku pozostaliśmy tylko „Vanagas”, „Lakštingala” i ja – wszyscy inni poszli do piachu.

„Posiedzenie” to słowo zimne, oficjalne. Wymawiam je i przypominam sobie stare archiwa, zawalone nudnymi pismami i segregatorami stoły, zakurzone sale oraz przeróżnego rodzaju gryzipiórków z wytartymi łokciami... Posiedzenie... i widzę przed sobą zawieszone na czubku nosa okulary, słyszę szelest papierów i monotonny głos czytającego... Podczas posiedzenia obowiązkowo powinien morzyć sen: taka jest atmosfera... Nasza narada odbyła się w zupełnie innych warunkach... Nie było zakurzonej sali, zamiast niej był las pełen natrętnych komarów, które wszyscy odganiali gałązkami. Nie było tu w zasadzie papierów, segregatorów, pism... Tylko tyle, ile kto przyniósł w torbie polowej. A ile ich tam mogło być, łatwo sobie wyobrazić, jeżeli w każdej z toreb było pełno nabojów, magazynków, granatów, leków, różnych rzeczy osobistych, zdjęć... Na pisma i segregatory miejsca nie było. Wszystko to mieściło się w głowie. Tylko „Vanagas” przyniósł plecak wypchany papierami.

„Vanagas” rozpoczął posiedzenie i przewodniczył mu. Ja i „Diemedis” byliśmy sekretarzami. Narada trwała dwa dni. Pierwszego dnia przedstawiono postanowienia Rady LLKS oraz nowe rozporządzenia organizacyjne. Nie wszyscy nocujemy na zewnątrz, ponieważ niedaleko są mongoły, którzy przyjechali na trzydziestu ciężarówkach i przetrząsali okoliczne wsie i zarośla. O przeszukaniach dowiedzieliśmy się dopiero w południe. Podczas obrad staraliśmy mówić i zachowywać się najciszej jak można, jeśli było to tylko możliwe. Pierwszego dnia kilka razy był ogłaszany stan alarmowy. Po trzasku gałęzi wszyscy chwytaliśmy za broń. Na szczęście mongołom nie przyszło do głowy, by przeczesać nasz las. W przeciwnym razie z trudem byśmy uniknęli wymiany ognia.

Następny dzień przeszedł spokojnie. Rozpoczęły się wybory dowódcy okręgu. Na początku były wybory kandydata obwodu do Głównego Dowództwa [Okręgu]. Kandydatów na stanowisko d[owódcy] okr[ęgu] było trzech: „Rimvydas”, „Diemedis” i ja. Kandydatura „Diemedisa” odpadła, ponieważ oprócz niego nie było innej osoby, która mogłaby dowodzić zgrupowaniem „Šarūnas”. W tajnym głosowaniu dowódcą okręgu zostałem ja, jednocześnie mianowano mnie tymczasowym d[owódcą] z[grupowania] „Kazimieraitis”. D[owódcą] z[grupowania] „Šarūnas” został „Diemedis”, d[owódcą] z[grupowania] „Dzūkija” – „Balandis”.

Po omówieniu wielu spraw sporządziliśmy protokół, wygłosiliśmy mowy końcowe i rozeszliśmy się.

Zatem teraz ja jestem dowódcą dwóch i pół setki żywych i około tysiąca poległych partyzantów, władcą żywych i poległych... Ode mnie będzie zależeć działalność okręgu, na mnie spocznie pełna odpowiedzialność, a jeśli będą zarzuty, to skierowane jedynie do mnie, być może będą ich setki.

Po tych wszystkich ceremoniach poczułem się bardzo zmęczony i taki samotny, jak nigdy dotąd. Tak, zdaje się, chciałoby się znaleźć w jakimś spokojnym miejscu, gdzie nie ma ludzi, a tylko kwitnące ogrody pełne brzęczących pszczół, tonące w winoroślach domy pełne pięknych wyciszających książek... Ach, wy, złote baśnie, dlaczego tylko w was istnieje takie życie, a nie na ziemi?... Jak diabelnie zły jest człowiek! Czemu to on ma niszczyć, topić, mordować innych ludzi cierpiących samą niedolę? Czemu posiał nienawiść, fałsz i obłudę? Wergiliuszu, Wergiliuszu, kiedy powróci złoty wiek, który opiewałeś?...

Głupi ze mnie marzyciel. Nie ma na świecie kwitnących ogrodów pełnych brzęczących pszczół, jeśli piękna tych ogrodów nie czuje się przede wszystkim we własnej duszy. To, co kryje się we wnętrzu człowieka, odzwierciedla się także w świecie zewnętrznym.

Dnia 24 maja

Wraz z dziewięcioma mężczyznami kopię bunkier przeznaczony na punkt dowodzenia. Znad pól i lasów lekki poranny wiatr przynosi dźwięki świętych śpiewów.

– Ludzie obchodzą krzyże na polach177 – zauważa „Šamas”.

– Ludzie obchodzą krzyże, a my zakopujemy się w ziemię – mówi żartem „Biliūnas”.

Rzeczywiście, u nas zawsze wszystko toczy się w przeciwnym kierunku...

Już wczoraj przygotowaliśmy materiały na bunkier: pocięliśmy drewno na deski, słupki, belki, kupiliśmy papę, gwoździe, papier do obicia ścian i in. Materiały budowlane jakby przygotowane, zostało tylko wykopać schron.

Dzisiaj wstaliśmy około trzeciej rano, trochę przekąsiliśmy i zaczęliśmy pracę. Teraz jest dziewiąta, wykopaliśmy już więcej niż połowę bunkra. Najważniejsze, że podczas pracy mamy dobry nastrój. A była do niego podstawa. Przed rozpoczęciem kopania bunkra partyzanci zawsze zgadują, jaka będzie gleba: czy piasek, czy glina, czy kamienie, czy piasek z gliną... Jeśli piasek – praca będzie łatwa, niewymagająca dużo sił. Jeśli glina lub kamienie – praca ciężka i trzeba użyć kilofów. Dzisiaj, na nasze szczęście, trafiliśmy na piasek z domieszką gliny.

Z tego powodu kopanie jest jeszcze łatwiejsze niż tam, gdzie czysty piasek. Przy czystym piasku nie podniesie się pełnej łopaty, a tu nie spadnie nawet drobina.

Partyzanci „leśni”178 szybko wykopują bunkry. W borach gleby są lekkie, piaszczyste, ale w trakcie kopania ciągle zapadają się ściany. Partyzanci „polni” zazdroszczą „leśnym” lekkiej, „dobrej” gleby. Ale również „leśni” nie mniej zazdroszczą „polnym”, ponieważ oni mieszkają w bardziej zamożnych rejonach, i dlatego częściej mogą jeść mięso i masło, pić mleko. Z drugiej strony „leśni” często myślą z pewnym lękiem o równinach, na których urządzają się „polni”. Las dla „leśnych” jest ojcem i matką. On daje im schronienie i dostarcza wielu wygód. Dlatego „leśni” nie zamieniliby swoich borów nawet na zamożną Suwalkiję. Lepiej mniej jeść, żeby tylko móc zostać w lasach – taka jest ich odpowiedź.

Uważam siebie bardziej za „polnego”, ale kopiąc bunkry, zawsze przypominam sobie sypki leśny piasek i myślę, dlaczego tutaj, na polach, taka ciężka gleba, że tak trudno wbić łopatę. Myślę, że usiana pagórkami, lasami Dzūkija stwarza lepsze warunki do partyzantki, niż gołe równiny Suwalkiji.

Dużego lasu nie lubię. Zawsze czuję się w nim jak w pułapce. Trudno w nim wyczuć, kiedy zagraża niebezpieczeństwo, a kiedy ono nadchodzi, to zwykle znienacka, wyrządzając dużo strat. Najgorsze jest to, że duże lasy usypiają czujność, a słabiej zalesione miejsca przyzwyczajają do niebezpieczeństw, można się z nimi zżyć i przygotować na najgorsze. Może akurat to kształtuje charakter człowieka, ponieważ zauważyłem, że „polni” zawsze są odważniejsi niż „leśni”. Pierwsi nie unikają licznych potyczek, zastawiania zasadzek, ataków, drudzy więcej „drzemią” w swoich lasach. Oczywiście są tu również wyjątki, na przykład „perłojacy”, którzy wałęsają się po lasach. Taki już mają charakter: wojują z wszelkimi władzami179.

Lecz także „leśnych” nie można obwiniać, że są tchórzliwi, odwrotnie: są odważni, tylko ich dowódcy zbytnio się zasiedzieli. Śmiały przywódca swoją płomienną odwagą wszystkich porywa.

Słabością lasów jest to, że ludzie mieszkają we wsiach, a nie w przysiółkach. Jest wiele miejsc, gdzie jedna wieś lub dwie znajdują się w obrębie masywu leśnego. W ten sposób Sowieci bardzo łatwo mogą urządzać zasadzki. Wystarcza jeden mały oddział Ruskich, a nie da się wślizgnąć do wsi. A na polach, idąc po miedzach, przez zboża, przy krzakach, omijając przysiółki, z łatwością można ich ominąć.

Można byłoby dużo jeszcze napisać o borach i polach, ale ja się tego nie podejmę, bo i tak już od kopania bunkrów zaczynam opowiadać od rzeczy...

Dzisiaj przepiękny dzień, przypomina lato. Jak szybko leci czas! Wydaje się, że jeszcze tak niedawno mieszkaliśmy w zimowych schronach, a wczoraj, idąc polami, zauważyłem, jakie wysokie już zboża, i nawet wzdrygnąłem się: minie miesiąc, drugi – i znowu jesień... W tym roku powinna być piękna, bo gdzie tylko idę – kwitną sady, dawno tak nie kwitły, a z drzew owocowych obsypanych kwiatami ludzie wróżą, że wszystko powinno zakończyć się dobrze.

Dnia 26 maja

Bunkier wykopaliśmy i zamaskowaliśmy. Udało się dobrze porozrzucać ziemię – nie widać żadnego wzniesienia. Maskowaliśmy schron suchymi zeszłorocznymi liśćmi i świerkowym igliwiem. Wczoraj padało, a my, korzystając z deszczu, posadziliśmy leśne kwiaty i trawy. Na sam bunkier rzuciliśmy kilka starych pni i krzaki leszczyny. Urządziliśmy się również w środku. Wyposażenie wnętrza nie różni się od wyposażenia innych naszych bunkrów, tylko zbiliśmy trzy prycze.

Dnia 27 maja

Dzisiaj nocowaliśmy w starym bunkrze „Kregždė”. Wczoraj przyszliśmy tutaj, żeby zabrać niektóre rzeczy. Myśleliśmy, że zdołamy sami je przenieść, ale okazało się, że trzeba wziąć wóz.

Do zmroku jeszcze dwie godziny. Zapakowaliśmy rzeczy i czekamy na wóz. „Vieversys” jak skowronek nuci piosenkę. Ma ładny głos, ale jego pieśni nastrajają mnie jakoś smutnie, budzą wciąż nowe wspomnienia.

– Wśród gąszczu drzew ty znikniesz jak we śnie...

To ulubiona piosenka „Lordasa”. Z „Lordasem” chodziłem po tych miejscach w pierwszych dniach mojej partyzantki. Wtedy był tu cudowny spokój, a teraz każdej nocy Sowieci polują na nas. Wydaje się, że szpicle mnożą się jak króliki.

W końcu dzisiaj już wszystko przygotowane. Wnętrze bunkra, po tym, jak zostały przyniesione materace, poduszki i koce, zrobiło się dosyć przytulne.

W tym bunkrze będzie nas szóstka: ja, „Kregždė”, „Vieversys”, „Šamas”, „Audrūnas” (jeśli przybędzie) i żona „Kregždė”180. Zostanie u nas gospodynią. Pod tym względem będzie nam może łatwiej, ponieważ jedzenie trzeba nosić z daleka, a po dłuższym czasie możemy zostać rozpracowani. Niedobrze, że nie będziemy mogli gotować zup, ale co robić – zastąpi je kawa.

Wczoraj dostałem od „Radvily”, brata „Audrūnasa”, list, po którego lekturze zrobiło mi się nieprzyjemnie. „Radvila” pisze, że on i „Audrūnas” „postanowili trzymać się, póki można”. Ponadto dodaje, że my jakoby zupełnie nie bierzemy pod uwagę ich rodziców. Tutaj znowu powstaje trudne pytanie: czy czasem „Radvila” nie zmusi „Audrūnasa”, żeby się rozmyślił? A może „Audrūnas” wybrał taktykę wyczekiwania, tzn. jak najdłuższego zwlekania z przystąpieniem do nas?

Dziwnie przedstawia się ta sytuacja. Nasz ruch może utrzymywać się dopóty, dopóki nie zabraknie w nim inteligencji – gdy jej zabraknie, ruch upadnie. Tymczasem nasza inteligencja dopiero wtedy decyduje się przyłączyć do partyzantki, kiedy furtki prowadzące do legalnego życia są już zamknięte na kłódkę. Całe nieszczęście polega na tym, że ona nie potrafi dokładnie przewidzieć, do jakiego momentu można się trzymać. Emwudziści nie zawiadamiają swoich ofiar, kiedy je schwytają, a koniec gotują im wtedy, kiedy najmniej się tego spodziewają. Wreszcie wszyscy trzymają się „póki można”, tj. do czasu, aż zostają schwytani, a po schwytaniu oczywiście „trzymać się” nie można, bo już nie ma możliwości uczynienia jakiegokolwiek ruchu.

I tak bez przerwy zderzają się dwa znaczące rodzaje ofiarności: albo wstępując w nasze szeregi, składasz w ofierze swoich rodziców i przystępujesz do walki, wspierasz ją, pomagasz całemu narodowi, budzisz go, albo dla dobra swoich rodziców pozostajesz przy życiu do czasu, aż zostaniesz schwytany i wywieziony, być może, że wraz z rodzicami. Przy drugiej możliwości nasz ruch niczego nie zyskuje. Odwrotnie: Sowiety przy pomocy twoich sił wzmacniają własną potęgę. Stracić rodziców albo wepchnąć ich w cierpienie to klęska, to przestępstwo, ale jeszcze większym przestępstwem jest to, że zaniedbujesz ojczyznę wtedy, kiedy ona najbardziej ciebie potrzebuje. Dla jej dobra żadna ofiara nie jest zbyt wielka. Każda jest sprawiedliwa i potrzebna, jeśli przyczynia się do ulżenia ojczyźnie w jej mękach.

Dnia 28 maja

Z „Viesulasem” znowu spędziliśmy dzień na „letnisku”. Przez kilka tygodni naszej nieobecności zarosło ono trawą. Krzak czeremchy zazielenił się i jak żywa ściana zakrył wejście do bunkra.

Przybyłem tu, żeby zabrać przesyłkę Gł[ównego] Dowództwa. Wczoraj ją oglądałem. Głównie są to polecenia, instrukcje itp. Ukazał się również pierwszy numer „Prie Rymančio Rūpintojėlio”181. Trochę za słaby. Artykuł redakcyjny zbytnio filozoficzny, trudny styl, trzeba dobrze się wczytać, żeby zrozumieć, co „Merainis”182 chce powiedzieć. Dowódcom niższego szczebla trudno będzie się połapać. A jednak jakoś to bardzo miło, że teraz praca odbywa się planowo, w sposób zorganizowany. Po przejrzeniu tych skromnych pism poczułem, jak dodały mi sił do pracy, pracy i jeszcze raz pracy! Być może podziałał na mnie odzwierciedlony w artykułach autorów gorący i czysty zapał, miłość do naszego kraju, do naszego ruchu. Daj, Boże, żeby los okazał się dla nich wszystkich pomyślny.

No, o „Kapsasie” i „Vilnisie” wie już cała Litwa. Napisane przeze mnie charakterystyki tych prowokatorów Gł[ówne] Dowództwo powieliło i rozpowszechniło po całym ruchu. Te bydlaki już nikomu nie będą mogły zaszkodzić.

Szczególnie zainteresowała mnie informacja „Žadgaily”183 o tym, że bolszewicy w ostatnim czasie na Litwie rozmieścili około pięciuset prowokatorów, których celem jest, po wejściu w kontakt z mieszkańcami, wyśledzić miejsca, w których stacjonują partyzanci. Do tego doszła informacja, że po takim „ataku” prowokatorów około 10 czerwca mogą rozpocząć się masowe akcje emwudzistów. Nieźle bolszewicy pracują!

Akcja ukołchozowienia wsi sięgnęła zenitu. Mieszkańcy z tego powodu w ogóle nie nocują po domach, lecz na polach. Wiece odbywają się we wsiach przez całe doby. A ile tu zdarza się różnych kuriozalnych sytuacji – trudno je nawet opisać! Oto jak odbywa się „dobrowolne” zapisywanie się do kołchozu: stribas, chwyciwszy siłą człowieka za rękę, zaczyna bazgrać pod podaniem podpis tego człowieka. To ci metoda!

Wczoraj dowiedzieliśmy się, że gdzieś w gminie Butrymańce partyzanci rozstrzelali kilku nadgorliwych orędowników kołchozów. To jest nieuniknione. Walka zbrojna i karanie zdrajców są niezbędne, inaczej mieszkańcy nie mieliby podstaw, by usprawiedliwiać przed aktywistami nieprzyłączanie się do kołchozów. Wszystkiemu winni są partyzanci: kołchozów nie pozwalają „utworzyć”, bojkot wyborów organizują, podżegają mieszkańców do nieodprowadzania dostaw zboża, niepłacenia podatku leśnego...

No, jeśli tylko uda się szczęśliwie spotkać z „Burokasem”184 i uporządkować zgrupowanie „Geležinis Vilkas”, jeszcze pokażemy bolszewikom, gdzie raki zimują!

Dnia 1 czerwca

Wreszcie byliśmy z „Vanagasem” u „Burokasa”. Mężczyźni mówili, że czekali na dowództwo jak na zbawienie – tak im dokuczył tymczasowy brak porządku po śmierci „Žaibasa”.

Utworzyliśmy tymczasowe dowództwo zgrupowania „Geležinis Vilkas”. „Burokasa” wyznaczyliśmy na dowódcę zgrupowania, „Kregždė” – został jego zastępcą, „Kerštas”185 – sz[efem] sz[tabu], „Žalgiris” – zastępcą „Kerštasa”. Dowódcą pierwszego plutonu będzie „Siaubas”186, drugiego – „Kregždė”.

„Burokas” to znakomity żołnierz, jednak myślę, że nie nadaje się do prowadzenia spraw organizacyjnych. Ludzie szanują go jako starego i odważnego wojownika. Konkurentem „Burokasa” jest „Kregždė”. Ludzie nie bardzo chcą, żeby to on dowodził – choćby z tego względu, że jest jeszcze młody. Jednak „Kregždė” – tak myślę – mógłby prowadzić sprawy oddziału o wiele lepiej niż „Burokas”. Ale trzeba liczyć się ze zdaniem ludzi, bo po co komu dowódca niemający autorytetu.

„Kerštas” to młodzieniec – ukończył cztery klasy gimnazjum. Zuchwały, pomysłowy, wyróżnił się w walkach, ma dobrą orientację. Kiedyś będzie dobrym przywódcą. Teraz niech się przyzwyczaja. Nawet wygląd „Kerštasa” wymownie pokazuje, że ten mężczyzna nadaje się do rozkazywania innym. Co prawda dużo w nim młodzieńczej fantazji, ale w partyzantce szybko nabierze doświadczenia.

„Siaubas” to także wspaniały człowiek. Mężny, przyjemny, otwartego serca. Potężny, prawdziwy kowal. I rzeczywiście, kiedyś był kowalem. Otwarcie nam opowiedział, jak dotąd sobie radził, jak został po raz drugi ranny.

– O swoich ludziach nic złego nie mogę powiedzieć – słuchają... Gdzie powiesz, tam pójdą.

A co się tyczy walki, to według niego żołnierze bardzo jej pragną. Brawo! W nich żyje waleczny duch „Žaibasa”. Sama odwaga, a niosąca śmierć broń zawsze skierowana w stronę wroga.

Przeciw tym nominacjom trochę protestował „Žemaitis”187, że on stary partyzant, że ucierpiał od wroga, że stracił brata i wszystkich starych przyjaciół, że wyróżnił się odwagą, a został pominięty. Miał żal, że nie on, a „Siaubas”, żółtodziób, został dowódcą plutonu. Co można na to odpowiedzieć? „Žemaitis” jest śmiały jak diabli, ale bardzo nerwowy, w dodatku choruje na padaczkę. Uspokoiliśmy go, powiedzieliśmy, że nie zapomnieliśmy o nim, że go odznaczymy itp.

Kto może powiedzieć, że do dowodzenia partyzantami nie jest potrzebna dyplomacja? Jest potrzebna i to nawet bardzo! Tu są sami ochotnicy, a nie poborowi. Wszyscy twardzi jak stal. Nie raz, nie dwa zaglądali śmierci w oczy. Nie boją się jej, więc czego mogą się bać? Dlatego trzeba umieć do nich podejść i roztropnie nimi dowodzić.

Dnia 2 czerwca

Dzień chyli się ku wieczorowi. Duchota. Przy włazie bzyczy chmara komarów.

Dzisiaj idę po „Audrūnasa”, choć nie wiadomo, czy się stawi?...

Idziemy przez pola. Noce teraz są krótkie i jasne. Księżyc już dosyć duży. Ciepło. Pot leje się z nas strumieniami, nawet bielizna jest mokra. „Kregždė” i „Vieversys” nie nadążają i wciąż proszą idącego wartko „Viesulasa”, żeby zwolnił. A „Viesulas” jak czołg. Idzie zwykle na wprost, nie omijając bagien, łąk czy krzaków. Z tyłu ciągle słychać serie przekleństw kierowanych bezpośrednio pod jego adresem.

„Viesulas” to ciekawy partyzant. Nie może usiedzieć w spokoju, musi być w ciągłym ruchu. Lubi dużo chodzić, dlatego ślęczenie w bunkrze to dla niego prawdziwa udręka. Nie lubi prac, które wymagają choćby odrobiny skrupulatności czy uwagi. Ciężka praca to co innego. Rozkojarzony, zapominalski, w gorącej wodzie kąpany, ale w gruncie rzeczy swój chłop.

Dnia 6 czerwca

Zimny, nieco mglisty poranek. Taki sam jak mój nastrój. Już trzeci dzień włóczę się z „Kregždė”, „Viesulasem” i „Vieversysem” po okolicach X, czekając na „Audrūnasa”. Wspominał, że trzeciego, czwartego lub piątego stawi się obowiązkowo, ale się nie pojawił. Praca mocno spowolniła, nie idzie tak, jak by się chciało, a czas leci. Najgorsze, że nie mam odpowiedniego pomocnika i żadnych narzędzi: ani maszyny do pisania, ani papieru, ani przyzwoitego radioodbiornika – jednym słowem, niczego. Myślałem o wtargnięciu do miasta i zabraniu ze szkoły maszyny do pisania, ale okazało się, że tam jej nie ma. Maszyny są w centrum miasta, lecz teraz, latem, kiedy noce są takie krótkie, trudno je zdobyć, oprócz tego przeszkadza Niemen...

W te dni zamówiłem papier, kalkę i inne rzeczy. Może kupią. Maszyna do pisania kosztuje osiem tysięcy rubli. Masa pieniędzy, a my ich nie mamy. Obmyślałem różne sposoby, ale nic dobrego nie przyszło mi do głowy. Nie mam w mieście człowieka, który mógłby mi w tej sprawie pomóc.

Dlaczego „Audrūnas” nie przyjeżdża? Takie włóczenie się bez celu bardzo dokucza. Czeka się, a najgorsze, że się nie wie, czy się doczeka. A może on się rozmyślił i nie przyjedzie?

Tuż pod nosem snują się szpiedzy, prowokatorzy, stribasy i złość mnie ogarnia, że z powodu nieskończonej ilości spraw nie można tych łotrów załatwić. Gospodarz naszego „letniska” opowiadał, że wkrótce po tym, jak je opuściliśmy, był u niego prowokator. Udawał, że skądś uciekł i ukrywa się oraz prosił o pieniądze. Kiedy nie dostał, czego chciał, zaczął grozić kołchozami. Gospodarz pobiegł, żeby nas zawiadomić, ale nas już nie było. Szkoda! Pokazalibyśmy mu kołchozy!

Moi koledzy okryli głowy narzutami i chrapią. Od chrapania „Vieversysa” drży ziemia. Śpi zawsze jak kamień, a budzi się w tej samej pozycji, w której się kładzie. Położył się w czapce, a teraz ona tak śmiesznie wisi mu na uchu. Nie mogę powstrzymać się od śmiechu.

„Viesulas” nie chrapie, ale śpi mocno i od czasu do czasu tak nagle się przewraca, że aż podskakuję. Spod narzuty „Kregždė” wystają tylko jego włosy i czubki butów.

Dzisiaj o poranku urządziliśmy postój pośrodku skarpy na niewielkim placyku dwa na dwa metry. Ledwo na nim się mieścimy, ale lepszego miejsca tu nie ma. Gdyby nie ten placyk, przyszłoby spać przywiązanym do drzewa, inaczej by się stoczyło do rzeczki.

Chłodno... Trzeba zapalić, bo sen morzy. Pokazują się pierwsze promienie słońca. Dzień może będzie jasny i ciepły.

Dym papierosa pomału przegania resztki snu. Spoglądam na dół. Za rzeczką przez gałęzie drzew widać łąkę. Przypominam sobie rozmowę z „Dziedomokasem”. „Dziedomokas” to starszy człowiek w wieku około sześćdziesięciu lat, u którego w zeszłym roku „Žaibas” wykopał bunkier. Mieszkaliśmy u niego przez ostatnie tygodnie tej zimy, po tym, kiedy nasz „dom” wysadzili emwudziści. Gdyby nie ten bunkier, musielibyśmy codziennie zmieniać gospodarzy.

Ten „Dziedomokas” – taki przydomek dał mu „Guoba” – to swego rodzaju „politykier”. Kiedy tylko do niego nie wchodziliśmy, od razu zaczynał ględzić – rugał władzę, Amerykanów, Anglików, wychwalał Hitlera itd., a jego gadaniu, wywodom, filozofowaniu i jękom nie było końca.

– Nu, wy powiecie mi, panowie, ze nicego nie wycuwacie? Jak to tez jest teraz, cy to juz tak zostanie?... – tak mniej więcej zawsze zaczyna „Dziedomokas”.

No to ja zaczynam przedstawiać moją ocenę sytuacji politycznej. Stary słucha, pyka fajkę i lamentuje.

– O Jezus, o Jezus, takie podłe zycie... A zeby oni świata nie zaznali, ci Anglicy i ci Amerykańcy... Jakby to Hitler, toby juz dzawno im wojnem ogłosił! – gorączkuje się stary.

Ja mu tłumaczę, że widzisz, nie można wojny tak od razu rozpocząć. Najpierw trzeba się dobrze przygotować. I cały świat tak robi, wszyscy się uzbrajają i czekają na okazję. Hitler szybko zaczął, szybko osiągnął sukcesy, ale nie wytrwał do końca i przegrał.

Po moich długich wywodach stary jakby zostaje przekonany, ale zaraz znowu pyta:

– Jak wy myślicie, cy w tym roku coś bendzie?

Unikam bezpośredniej odpowiedzi na to pytanie. Jeśli powiem, że wojna będzie, nie uspokoję starego. Trzeba udowodnić. I znowu tłumaczę, że nie wiadomo, kiedy wojna się rozpocznie, ale będzie niebawem, a to dlatego, że... itd., itd.

A „Dziedomokas” znowu zaczyna się skarżyć na życie:

– Co za zycie, co za zycie... I kto ją wymyślił, te pseklentom władze. Nicym cłowiekowi nie spomoze, a skóre ostatniom zedze. Ot, chociazby i te kołchozy... Bóg jedzen wie, jeśli tak jesce potrwa, i w tym roku wojny nie bendzie, to wsystkich ludzi do kołchozów zagoniom. I te podatki! A zeby oni świata nie zaznali! Nie wie cłowiek ani co robić, ani dzokond iść, ani renki nie mogem podnieść, ani nogi nie niosom, w głowie sumi odz kłopotów... Póki sie śpi – to jesce nic, ale jak tylko sie wstanie i znowu zacnie myśleć, to i nie wiadzomo, od cego zaconć... Zeby chociaz tej ziemi tyle nie było, to pół biedy... A teraz wsystkie bagna, rowy zasypali, rozklepali, rozbuzyli...

Widać, że stary chciał powiedzieć, iż wszystkie jego bagna i rowy zostały wliczone do obszarów ziemi uprawnej. Mówiąc, tak się unosi, że jego głos staje się coraz cieńszy, a czasami przechodzi w pisk.

Charakter starego znają wszyscy sąsiedzi. Oto on orze, nagle zamyśla się, siada na ziemi i rozmyśla. Dostrzegłszy pierwszego z rzędu sąsiada, porzuca konie i biegnie do niego. Najpierw mówi o pogodzie, o zbożach, zwierzętach, o różnych pogłoskach, a w końcu:

– Jak ty myślis, cy tu coś wyjdzie na dzobre, cy nie? Licho tu wie, ludzie róznie gadajom...

Słońce powoli zachodzi i zahacza o wierzchołki drzew. Od Niemna ciągnie chłodem. Lekki wiatr przelatuje po gałęziach. Lasek to szumi, to znowu cichnie, tak że słychać śpiew ptaków.

Już od samego rana mongoły wystrzałami z czołgów wprawiają powietrze w drżenie. Huk armatni rozchodzi się echem po dolinach Niemna. Komuchy nie śpią. Jak przyjemnie byłoby słyszeć ten huk zbliżający się z Zachodu...

Przeniknął mnie lekki niepokój. Skąd on pochodzi – nie wiem. Przecież nie ma żadnego zagrożenia. Przeciwnie – tutaj tak spokojnie. A niepokój zawsze mnie ogarnia, kiedy nie mam co robić. Jak jakiś nieproszony gość zawsze zakłóca mój spokój. Nastrój wtedy mam podły. Siedzę, zdaje się, że myślę, ale nic z tego nie wynika. Podążam bezmyślnie wzrokiem za gałęziami kołysanymi przez wiatr, słyszę, jak gdzieś rozmawiają gospodarze... Takie już jest życie. Duszę przygniotło jakieś brzemię, jakby z krwią zrosła się melancholia. Ciężko wzdychając, pragnę to wszystko zrzucić, ale to niemożliwe. Przez sześć lat ta melancholia zrosła się z każdą cząstką mojego serca...

Dzisiaj skończyłem czytać Zmartwychwstanie i opowiadania kaukaskie Tołstoja. Jaki wspaniały pisarz, z jaką przyjemnością czyta się jego książki! Autor zmarł dawno temu, a jego książki pozostaną wiecznie żywe...

1 „Dzūkas” [„Dzukijczyk”– mieszkaniec Dzūkiji, regionu południowej Litwy, głównie na wschód od Niemna. Nazwa wiąże się z charakterystyczną wymową – tzw. dzukaniem, polegającą m.in. na wymowie „dz” w miejscu „d” oraz „c” w miejscu „cz” [przyp. tłum.].

2 Istriebitiel – członek tzw. istriebitielnych batalionów – batalionów niszczycielskich (likwidacyjnych).

3 „Vytas” [„Witas”], „Merkys” [„Mereczanka”] – Adolfas Baublys.

4 „Nemunas” [„Niemen”] – Vincas Kalanta.

5 „Genys” [„Dzięcioł”] – Petras Vaitkus.

6 „Mikas” [„Michał”], „Audrūnas” [„Burzliwy”], „Vaišvilkas” [„Wojsiełk” – imię wielkiego księcia litewskiego, syna Mendoga] – Mikas Babrauskas.

7 Radio Ankara kierowało blok audycji i programów informacyjnych do słuchaczy z Europy Środkowo-Wschodniej.

8 „Laisvės varpas” – „Dzwon wolności”, gazeta partyzantów litewskich, ukazywała się od 1945 r. do kwietnia 1952 r. Dalej używa się polskiego odpowiednika tytułu [przyp. tłum.].

9 Okręg „Dainava” – jeden z terytorialnych rejonów (południowo-zachodni kraniec Litwy) litewskiego podziemia antysowieckiego. Litwa podzielona była wtedy na dziewięć okręgów. Sam Okręg „Dainava” podzielony był na trzy obwody: „Kazimieraitis”, „Šarūnas” i „Dzūkija”.

10 A.K. – Algis Kašėta, autor wstępu do wydania litewskiego książki [przyp. tłum.].

11 „Žaibas” [„Błyskawica”] – Vaclovas Voveris.

12 „Rugys” [„Żyto”] – Jonas Jakubavičius; „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

13 „Vilkas” [„Wilk”] – nieznany bojownik.

14 „Ąžuolis” [„Dąb”] – Domininkas Jėčys.

15 „Jūrininkas” [„Marynarz”] – Albertas Perminas; „Gandras” [„Bocian”] – Kostas Šimelevičius; „Vaitkus” – Juozas Šarkus; „Ąžuolaitis” [„Dąbek”] – Jonas Cibulskas; „Pakštas” – Jonas Jusas.

16 „Klevas” [„Klon”] – Vytautas Subačius.

17 „Aras” [„Orzeł”] – Mykolas Petrauskas.

18 „Tėvukas” [„Ojczulek”], „Litas” [„Lit” – jednostka monetarna na Litwie] – Sergijus Staniškis.

19 „Šarūnas” [główna postać dramatu V. Krėvė-Mickevičiusa Šarūnas, Dainavos kunigaikštis („Szarunas, książę Dainavy”)] – Feliksas Daugirdas.

20 „Bevardis” [„Bezimienny”] – Pranas Ivanauskas.

21 „Arminas” – Bronius Balčius.

22 Podziemie litewskie starało się na szeroką skalę prowadzić prace „legalizacyjne”, polegające na produkcji fałszywych dokumentów i pieczęci administracji sowieckiej. Zabezpieczało to zarówno partyzantów, jak i ludność cywilną przed represjami. Tradycje „legalizacji” na tym terenie były duże. W latach 1939–1945 działała w Wilnie jedna z najlepszych komórek legalizacyjnych Armii Krajowej.

23 „Genys” [„Dzięcioł”] – Stasys Klimašauskas.

24 Ręczna maszyna drukarska – powielacz działający na zasadzie przeciskania farby przez odpowiednio sporządzoną matrycę (białkową lub woskową).

25 „Malonė” [„Łaska”] – łączniczka partyzantów.

26 „R” – „Radvila” [„Radziwiłł”] – Augustinas Babrauskas.

27 „Kazimieraitis” [„Kazimierczyk”] – Juozas Vitkus. Pułkownik wojsk litewskich, przed wojną wykładowca w Wojskowej Szkole Inżynieryjnej w Kownie. W 1945 r. stanął na czele ruchu partyzanckiego w Okręgu „Dainava”. Doprowadził do scalenia wysiłków partyzanckich w okręgach „Tauras” i „Dainava”, tworząc Obszar Litwy Południowej, na którego czele stanął. Zginął w walce z grupą operacyjną MWD 2 VII 1946 r. w rejonie miejscowości Łoździeje.

28 „Žilvis”, „Žilvitis” [„Wierzba”] – Julius Makaravičius.

29 „Guoba” [„Wiąz”] – Vaclovas Petrauskas.

30 „Rimvydas” – Jurgis Krikščiūnas.

31 Okręg „Tauras” („Tur”) obejmował teren na północny zachód od Okręgu „Dainava”.

32 Mowa jest o kurierach, którzy przedzierali się na Zachód (często przez Polskę) w celu kontaktu z powstałymi tam przedstawicielstwami litewskimi.

33 Więcej na ten temat w: D. Kuodytė, Zarys polityczny i ideologiczny zbrojnego ruchu oporu antykomunistycznego na terytorium Litwy [w:] Aparat represji a opór społeczeństwa wobec systemu komunistycznego w Polsce i na Litwie w latach 1944–1956, red. P. Niwiński, Warszawa 2006.

34 Stribas – litewska nazwa pochodząca od ros. „istriebitiel” – żołnierz sowieckich batalionów likwidacyjnych [przyp. tłum.].

35 „K” – „Kostas” [„Konstanty”] – Kostas Baliukevičius, młodszy brat „Dzūkasa”.

36 Pogardliwe określenie przedstawicieli władzy sowieckiej.

37 „Vieversys” [„Skowronek”] – Julius Karpis.

38 „Strazdas” [„Drozd”] – Jurgis Čaplikas.

39 „Tigras” [„Tygrys”] – Pranas Sviklas.

40 „Liepa” [„Lipa”] – Jonas Šimelionis.

41 „Lakūnas” [„Lotnik”] – Alfonsas Kasiulynas; „Girinis” [„Borowy”] – Bernardas Navickas.

42 „Ūla” [rzeka w rejonie Dzūkiji] – Juozas Lukšys; „Ėglis” [„Jałowiec”] – Juozas Alekševičius; „Lapas” [„Liść”] – Algirdas Radzevičius.

43 W tym okresie animozje litewsko-polskie już nie były tak napięte. W wielu wypadkach istniała współpraca między Polakami i Litwinami w walce z sowieckim okupantem. Stąd prawdopodobne było w tym okresie sporządzenie przez nieustalonego polskiego oficera (możliwe, że był nim wspomniany dalej Władysław Nowikiewicz ps. „Burza”) konspektu szkolenia wojskowego dla litewskich partyzantów.

44 Prawdopodobnie chodzi tu o czerwonkę, chorobę częstą wśród partyzantów ze względu na warunki, w jakich przebywali.

45 Juozas Vizbaras – agent MGB „Lauras”.

46 „Lakūnas” [„Lotnik”] – Juozas Eimanavičius; „Sausis” [„Styczeń”] – Jonas Barysas.

47 Pogardliwe określenie funkcjonariusza partii komunistycznej. W języku polskim – aparatczyk.

48 „Rugys” [„Żyto”] – Jonas Ivanauskas.

49 „Karvelis” [„Gołąb”] – Jonas Radziukynas.

50 Oddział partyzancki im. Antanasa Juozapavičiusa (pierwszego oficera litewskiego, który zginął w niepodległej Litwie 13 II 1919 r.), działający na terenie Obwodu „Dzūkija”.

51 „Studentas” [„Student”] – Alfonsas Bucevičius.

52 „Vieversys” [„Skowronek”] (brat „Ūselisa” [„Wąsik”]) – Stasys Burneika; „Tankistas” [„Czołgista”] – Julius Jarmalavičius.

53 Sowieci na szeroką skalę stosowali tzw. oddziały pozorowane. Składające się rzekomo z antysowieckich partyzantów, często występujący jako dezerterzy z Armii Czerwonej, nawiązywały kontakt z faktycznym podziemiem, w odpowiednim momencie atakując z zaskoczenia.

54 „Tarzanas” [„Tarzan”] – Motiejus Dzidzevičius.

55 „Vieversys” [„Skowronek”] – Julius Karpis.

56 „Kregždė” [„Jaskółka”] – Petras Savickas.

57 „Banadas” – Vladas Gavelis.

58 BDPS – Bendro Demokratinio Pasipriešinimo Sąjūdis (Ruch Wspólnego Oporu Demokratycznego), dalej w tłumaczeniu – BDPS [przyp. tłum.]. Organizacja ta powstała w 1947 r., starając się skoordynować rozproszony ruch partyzancki. Na jej czele stanął Antanas Baltušis ps. „Žvejys” [„Rybak”]. Organizacja miała strukturę wojskową, ale była też przygotowana do pełnienia funkcji politycznych.

59 „Arūnas” – agent MGB Juozas Vizbaras.

60 „Rugys” [„Żyto”] – Jonas Jakubavičius.

61 „Kostas” [„Konstanty”] – Kostas Baliukevičius, brat „Dzūkasa”.

62 „Diemedis” [„Boże Drzewko”] – Juozas Gegužis.

63 Viktoras Vitkauskas ps. „Saidokas”, który po śmierci w sierpniu dotychczasowego komendanta por. Jonasa Aleščikasa ps. „Rymantas” przejął dowództwo nad Okręgiem Tauras.

64 „Tigras-Myslinčius” [„Tygrys-Myśliciel”] – Stasys Raklevičius.

65 „Tigras” [„Tygrys”] – Petras Krisiulevičius.

66 „Lakštingala” [„Słowik”] – Motiejus Jaruševičius.

67 Obwód „Šarūnas” wchodził w skład najbardziej na północny wschód wysuniętego Okręgu „Algimantas”.

68 „Faustas” – Aleksandras Grybinas.

69 Obwód „Geležinis Vilkas” („Żelazny Wilk”) wchodził w skład Okręgu „Tauras”, sąsiadując z Obwodem „Dzūkija” Okręgu „Dainava”. Na jego terenie leżało m.in. Kowno.

70 „Tigras” [„Tygrys”] – Juozas Baltrušaitis.

71 „Burokas” [„Burak”] – Jonas Radžiūnas; „Viesulas” [„Wicher”] – Vytautas (Vitalius) Kuzmickas.

72 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Viktoras Kazlauskas.

73 Zgrupowanie partyzanckie „Geležinis Vilkas” działało na terenie Obwodu „Dzūkija” Okręgu „Dainava”. W tekście używam określenia „zgrupowanie”, choć właściwe tłumaczenie zbliżone jest bardziej do terminu „kompania” [tėvūnija]. Określenie „zgrupowanie” jednak lepiej odpowiada faktycznemu stanowi. Podobne nazewnictwo używane jest także w polskiej literaturze (zgrupowanie „Zapory” czy zgrupowanie „Ognia”).

74 „Kytras” [„Chytry”] – łącznik partyzantów.

75 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

76 „Kapsas” [nazwa określająca mieszkańca terytorium Suwalkiji] – Kostas Kubilinskas jako agent MGB posługiwał się pseudonimem „Varnas” [„Kruk”].

77 Uzbrojenie litewskich partyzantów było zróżnicowane. Składało się głównie z broni zdobycznej na jednostkach sowieckich, ale znaczącym uzupełnieniem była broń poniemiecka (z czasem, wobec braku amunicji, zanikająca). Autor pamiętnika zapewne poprzez określenie automat szturmowy rozumie pistolet maszynowy PPS wz. 1943, będący na wyposażeniu sił zbrojnych bloku komunistycznego. Ponieważ był on niemal dwukrotnie lżejszy od standardowego pistoletu maszynowego PPSz wz. 1941, był chętnie używany przez jednostki specjalne. Jednocześnie nie jest wykluczone, że mowa jest o pistolecie maszynowym produkcji czechosłowackiej Sa vz. 48b (Sa 25), którego produkcję rozpoczęto w drugiej połowie 1948 r. Egzemplarze tej broni w rękach partyzantów widoczne są na zachowanej ikonografii.

78 „Balandis” [„Gołąb”] – Jonas Kuzmickas.

79 „Kariūnas” [„Wojownik”] – Benediktas Labenskas.

80 „Kalnius” – Jurgis Gylys.

81 Maironis (Jonas Mačiulis, 1862–1932) – ksiądz, profesor teologii, poeta, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli romantyzmu litewskiego. Vincas Kudirka (1858–1899) – poeta, krytyk, tłumacz, ideolog odrodzenia narodowościowego na Litwie, autor słów hymnu litewskiego [przyp. tłum.].

82 Nazwy tej autor używa do określenia jednostek Korpusu Obrony Ojczyzny.

83 „Nykštaitis” [„Niksztajtis”] – Adomas Kamandulis; „Raktas” [„Klucz”] – Alfonsas Mikailionis; „Lordas” [„Lord”] – Ričardas Golšteinas; „Vytenis” [„Witenes” – imię Wielkiego Księcia Litewskiego, panującego w latach 1295–1316] – Petras Plytnikas.

84 „Bauras” – Petras Šerpenskas.

85 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Viktoras Kazlauskas.

86 „Vilnis” [„Fala”] – Algirdas Skinkys (towarzysz „Kapsasa”).

87 „Šamas” [„Sum”] – Juozas Baranauskas.

88 „Inžinierius” [„Inżynier”] – Alfonsas Diksa.

89 „Žvalgas” [„Zwiadowca”] – Danielius Dabrovolskas.

90 Określenie ukute od pseudonimu dowódcy „Žaibasa”.

91 „Klevas” [„Klon”] – Bronius Paulauskas.

92 „Biliūnas” [pseudonim pochodzi od nazwiska pisarza litewskiego z przełomu XIX i XX wieku] – Gabrielius Turskas.

93 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

94 Povilas Jakas (1908–1968), wikary w archikatedrze kowieńskiej i katecheta w Szawlach, filozof, myśliciel społeczny, głosił poruszające kazania, które były nadawane przez radio. Autor książek, m.in. Krikščionybės tragizmas [„Tragizm chrześcijaństwa”] 1938, Socialinė krikščionybė [„Chrześcijaństwo socjalne”] 1939. W czasach sowieckich skazany na łagier i zsyłkę, zginął w niewyjaśnionych okolicznościach pod kołami pociągu po powrocie na Litwę [przyp. tłum.].

95 Antanas Miškinis (1905–1983) – litewski poeta, przedstawiciel litewskiego neoromantyzmu modernistycznego, tłumacz m.in. W. Szekspira, W. Whitmana, J. Słowackiego, J. Tuwima, W. Broniewskiego. W swojej twórczości umiejętnie łączył werbalną sztukę neoromantyczną z folklorem. W 1948 r. aresztowany i zesłany na Syberię, wrócił w 1956 r. [przyp. tłum.].

96 Ateitininkai (od lit. ateitis – przyszłość) – katolicka organizacja młodzieżowa utworzona w 1910 r. W okresie międzywojennym szeroko propagowała na Litwie idee narodowościowe i niepodległościowe w duchu katolickim [przyp. tłum.].

97 „Tigras” [„Tygrys”] – Stasys Raklevičius.

98 Raudonasis rojus („Czerwony raj”) – jedno z wydań litewskiego podziemia antysowieckiego, zbiór wierszowanych satyrycznych utworów, wydany w 1949 r. w siedzibie partyzantów Okręgu „Dainava” [przyp. tłum.].

99 Święto państwowe na Litwie – Dzień Odbudowania Państwa Litewskiego (Lietuvos valstybės atkūrimo diena).

100 „Audrūnas” [„Burzliwy”] – Mikas Babrauskas.

101 Suwalkija (Suwalszczyna) – region Litwy na zachód od Niemna. Część jej terenów leży w granicach Polski [przyp. tłum.].

102 „Šilutis” – Juozas Šilinskas.

103 „Audra” [„Burza”] – Vladas Novikevičius (ze względu na stosowaną przez autora pamiętnika litewską pisownię), faktycznie Władysław Nowikiewicz.

104 „Marytė-Birutė” – Marytė Budėnaitė.

105 „Tarzanas” [„Tarzan”] – Stasys Stakutis.

106 „Giedrius” [„Jasny”] – Adomas Bagdonas; „Milda” – Antanina Lukšytė-Garšvienė.

107 „Balys” [„Bolesław”] – Teofilis Valickas.

108 „Nemunas” [„Niemen”] – łącznik partyzantów.

109 „Planeta” – łącznik partyzantów.

110 „Jogaila” [„Jagiełło”] – łącznik partyzantów.

111 „Jobas” – łącznik partyzantów.

112 „Rainys” – Kostas Baliukevičius, brat „Dzūkasa”.

113 „Žalgiris” [„Grunwald”] – Juozas Šarkus.

114 „Artojas” [„Oracz”] – Bronius Plytnikas.

115 Antanas Vienuolis-Žukauskas (1882–1957) – litewski pisarz, przedstawiciel prozy realistycznej. Fabuła opowiadania Grįžo („Wrócił”) to powrót głównego bohatera po trzydziestoletnim dostatnim życiu na obczyźnie do opustoszałego i opuszczonego domu rodzinnego [przyp. tłum.].

116 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

117 Autor używa w tekście określeń rozróżniających dla dwóch typów działania partyzantki. „Leśni” – to oddziały, budujące swoje schrony w lesie, z daleka od siedzib ludzkich, ci zaś, którzy ukrywają bunkry w gospodarstwach lub na polach, to „polni”.

118 Litewscy partyzanci używali mundurów armii litewskiej. Były to albo oryginalne sorty mundurowe, albo przerabiane z mundurów niemieckich czy sowieckich. Dzięki temu zachowywano niejako ciągłość z armią niepodległej Litwy. Partyzanci czuli się i byli traktowani jak żołnierze.

119 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

120 „Nemunas” [„Niemen”] – łącznik partyzantów.

121 „Gražuolis” [„Piękny”] – Stasys Jovaišas.

122 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Viktoras Kazlauskas.

123 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

124 „Žiogas” [„Pasikonik”] – Petras Ašmenskas.

125 Eduardas Mieželaitis (1919–1997) – litewski poeta, publicysta, tłumacz, przedstawiciel nurtu modernistycznego w literaturze litewskiej. W czasach sowieckich pełnił wysokie funkcje w KC partii komunistycznej oraz w Radzie Najwyższej LSRS i ZSRS [przyp. tłum.].

126 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Viktoras Kazlauskas; „Šermukšnis” [„Jarzębina”] – Jonas Kazlauskas; „Labutis” [„Dzień Dobry”] – Petras Šilanskas.

127 Członkowie organizacji Ateitininkai.

128 Po ponownym zajęciu Litwy w 1944 r. władze sowieckie przeprowadziły (obok licznych indywidualnych aresztowań) trzy wielkie deportacje ludności: w maju 1948 r. (Operacja „Wiosna”, w której wyniku deportowano 40 tys. osób), marcu 1949 r. oraz październiku 1951 r.

129 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

130 „Kudirka” – Jonas Turskas.

131 „Ąžuolas” [„Dąb”] – agent MGB Tamulevičius.

132 „Saulius” [„Słońce”] – Jonas Baranauskas; „Bijūnas” [„Peonia”] – Dominykas Balinas.

133 „Žilvinas” [legendarny wąż, władca jezior i mórz], „Žilvitis” [„Wierzba”] – Jonas Kedas.

134 „Linas” [„Len”] – Antanas Macevičius.

135 „Lapaitis” [„Młody Liść”] – Juozas Petraška; „Vyturys” [„Skowronek”] – Vincas Juozaitis.

136 „Girinis” [„Borowy”] – Juozas Puškorius.

137 „Klevas” [„Klon”] – Vytautas Subačius.

138 „Šmitas” – Vladas Karpuška.

139 „Vilkas” [„Wilk”] – Adolfas Trunsė; „Liūtas” [„Lew”] – Pranas Baranauskas.

140 „Vanagas” (margėnų) [„Jastrząb” (margierczyk)] – Stasys Piličiauskas. Przydomek pochodzi od Obwodu „Kunigaikštis Margis” („Książę Margier”) znajdującego się w Okręgu „Algimantas”.

141 W 1938 r. Pasza Angelina, sowiecka przodowniczka pracy, ogłosiła hasło: „Sto tysięcy dziewcząt na traktory”, które weszło do kanonu sowieckiej propagandy. Stworzyła kobiecy nurt ruchu stachanowskiego.

142 „Burokas” (margėnų) [„Burak” (margierczyk)] – Konstantinas Kibauskas.

143 „Nemuno Banga” [„Fala na Niemnie”] – łączniczka partyzantów Česnulevičiūtė.

144 „Gintaras” [„Bursztyn”] – Juozas Beinoravičius; „Svajūnas” [„Marzyciel”] – Vladas Vancevičius.

145 „Aras” [„Orzeł”] – Pranas Baranauskas.

146 „Adomas” [„Adam”] – Vladas Baciuška.

147 „Ramunis” – Vladas Reklaitis.

148 „Negras” [„Murzyn”] – Jonas Grincevičius.

149 „Radastas” [„Żylistek”] – Juozas Bujanauskas.

150 23 czerwca 1945 r. oddziały NKWD przeprowadziły obławę w rejonie lasu Warty, rozbijając niemal doszczętnie znajdujące się tam oddziały partyzanckie. Z pogromu uratował się Adolfas Ramanauskas ps. „Vanagas” wraz z sześcioma ludźmi.

151 „Ramunis” – Romas Sadauskas.

152 „Balandis” [„Gołąb”] – Vincas Ambrazevičius.

153 „Gailius” [„Skrucha”] – Pranas Malinauskas.

154 Petras Cvirka (1909–1947) – pisarz litewski, przedstawiciel realizmu w prozie, w latach powojennych przewodniczący Związku Pisarzy Litewskich, członek partii komunistycznej [przyp. tłum.].

155 „Tiesa” („Prawda”) – organ Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego [przyp. tłum.].

156 „Tigras” [„Tygrys”] – Juozas Baltrušaitis.

157 Lietuvos Laisvės Kovos Sąjūdis – Ruch Walki o Wolność Litwy. [Dalej używa się skrótu LLKS – przyp. tłum.]. Organizacja powstała 16 II 1949 r. i w odróżnieniu od poprzednich prób, tym razem prezydium LLKS podlegali wszyscy dowódcy partyzanccy, którzy wzięli udział w zjeździe założycielskim. Przyjęto wtedy polityczną deklarację Ruchu, która obecnie stanowi część litewskiego systemu prawnego, łączącego Litwę przedwojenną z obecną.

158 „Erelis” [„Orzeł”] – agent MGB Juozas Markulis (1913–1987). Z wykształcenia lekarz (urodzony w Stanach Zjednoczonych), pracownik Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie. W styczniu 1945 r. został zwerbowany przez MWD pod pseudonimem „Dąb”. Z polecenia sowieckiego inwigilował kierownictwa BDPS i kolejnej organizacji VLAK – Vyriausias Lietuvos Atstatymo Komitetas – Naczelny Komitet Odbudowy Litwy, powstałej w 1946 r. Jego działalność została odkryta dopiero w początkach 1947 r.

159 „Vytautas” [„Witold”], „Žaltys” [„Zaskroniec”] – Jonas Žemaitis (1909–1954). Oficer artylerii armii Republiki Litewskiej. W czasie pierwszej okupacji sowieckiej przymusowo wcielony do Armii Czerwonej. W 1941 r. pozostał na Litwie. W 1944 r. mianowany dowódcą 310. batalionu Vietinę Rinktinę. Po ponownym wejściu oddziałów Armii Czerwonej na Litwę rozpoczął działalność partyzancką na czele oddziału „Žebenkštis”. W maju 1947 r. został wybrany na komendanta Okręgu „Kęstutis”, a rok później mianowany komendantem Vakarų Lietuvos (Jūros) Sritis – Obszaru Litwy Zachodniej. Po powstaniu LLKS otrzymał awans na stopień generała i objął komendę nad organizacją. 10 V 1950 r. został wybrany dowódcą Sił Zbrojnych. 30 V 1953 r. w wyniku zdrady został aresztowany w zamaskowanym bunkrze. Dokonujący obławy żołnierze MWD wykorzystali granaty gazowe do obezwładnienia Žemaitisa. Przewieziony do Moskwy na przesłuchania został tam w 1954 r. skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 26 XI 1954 r. w moskiewskim więzieniu na Butyrkach.

160 „Kirvis” [„Topór”] – Stasys Vasiliauskas.

161 „Uošvė” [„Teściowa”] – Valerija Valukonienė.

162 „Klonė” [„Jar”] – Adolfas Gecevičius.

163 „Klevas” [„Klon”] – Vytautas Vitunskas.

164 „Šturmas” [„Szturm”] – Antanas Ivanauskas.

165 „Linas” [„Len”] – Pranas Svirskas.

166 „Gegutis” [„Kukułka”] – Vincas Ivanauskas.

167 „Rugys” [„Żyto”] – Jonas Ivanauskas.

168 Jonukas Vingių – bohater opowiadania Marti („Synowa”) Juliji Beniuševičiūtė-Žymantienė, typ litewskiego chłopa [przyp. tłum.].

169 „Afenas” – używana przez partyzantów nazwa broni pochodzi od nazwy pistoletu FN Browning High Power, przyjętego na stan armii litewskiej w okresie przedwojennym.

170 „Vanagas” [„Jastrząb”] – Adolfas Ramanauskas.

171 24–25 VI 1941 r. w lesie koło miejscowości Rajnie NKWD dokonał masakry około 80 więźniów politycznych z terenu Litwy. Była to jedna z wielu egzekucji prowadzonych w tym okresie, jednak charakteryzowała się szczególną brutalnością. Przed zabiciem więźniów wielu z nich obcięto języki, uszy i genitalia, wydłubano oczy, a nawet zdarto płaty skóry. Ciała starano się zniszczyć, polewając je kwasem. Uniemożliwiło to w większości identyfikację ofiar. W miejscowości Prowieniszki natomiast istniał tzw. obóz przejściowy, w którym w pierwszym okresie wojny, po zajęciu Litwy, władze sowieckie osadzały osoby (obywateli Litwy i Polski) podejrzane o działalność antysowiecką. Więźniowie przed wywiezieniem do łagrów pracowali przymusowo przy wydobyciu torfu. 26 VI 1941 r. NKWD wymordował tam około 500 więźniów. Podczas okupacji niemieckiej w Prowieniszkach znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Kauen w Kownie.

172 Żołnierze z Obwodu „Książę Margier” Okręgu „Algimantas”.

173 „Nemunas” [„Niemen”] – łącznik partyzantów.

174 „Sakalas” [„Sokół”] – Jurgis Jurelionis.

175 „Tigras” [„Tygrys”], „Mislinčius” [„Myśliciel”] – Stasys Raklevičius.

176 „Girinis” [„Borowy”] – Bernardas Navickas.

177 Święto Sekminės Šventoji Dvasia, w Polsce Zesłanie Ducha Świętego, Zielone Świątki.

178 Patrz przypis 117.

179 W latach 1918–1919 w miasteczku Przełaje (lit. Perloja) jego mieszkańcy utworzyli dla obrony przed wojskami bolszewickimi, litewskimi i polskimi tzw. Republikę Perlojską, na której czele stanął Jonas Česnulevičius. Republika miała własne siły zbrojne liczące około 300 żołnierzy, sąd i walutę – lit perlojski. W 1923 r., już po przyłączeniu do Polski Litwy Środkowej, tereny republiki podzielono między Polskę a Litwę.

180 Bronė Diksaitė-Savickienė „Gražina” [„Grażyna”].

181 „Prie Rymančio Rūpintojėlio” („Przy Chrystusie Frasobliwym”) – periodyk Głównego Dowództwa litewskiego ruchu partyzanckiego w latach 1949–1953. Autorem i redaktorem wydania był szef wydziału wydawniczego LLKS, ideolog partyzancki, nauczyciel z miejscowości Wodziany Juozas Šibaila ps. „Merainis”, „Diedukas”. W latach 1949–1953 ukazało się drukiem 20 numerów w nakładzie od 200 do 1000 egzemplarzy (na podstawie „XXI amžius, Krikščioniškos minties, kultūros ir visuomenės laikraštis” 2007, nr 12) [przyp. tłum.].

182 „Merainis” – Juozas Šibaila.

183 „Žadgaila” – Petras Bartkus.

184 „Burokas” [„Burak”] – Jonas Radžiūnas.

185 „Kerštas” [„Zemsta”] – Vladas Šarkus.

186 „Siaubas” [„Postrach”] – Vladas Dabrovolskas.

187 „Žemaitis” [„Żmudzin”] – Jonas Žideckas.

Dokumenty

Nr 1

[Nie później niż dnia 15 lutego 1950 roku] – Doniesienie dowódcy Okręgu „Dainava” Lionginasa Baliukevičiusa ps. „Dzūkas” do kierownictwa Wydziału Społecznego Obwodu „Nemunas” o nastrojach partyzantów okręgua

Nie bacząc na sześć lat ciężkiej walki, coraz to silniejszy nacisk wroga oraz liczne bolesne ofiary, morale partyzantów w okręgu należy uznać za dobre. Wola partyzantów do stawiania oporu okupantowi ze wszystkich sił pozostaje tak samo niezłomna, jak pierwszych partyzantów – weteranów, którzy wzmacniali własną krwią podwaliny ruchu partyzanckiego, na których wyrósł współczesny Litewski Ruch Walki o Wolność. Ta nienawiść do wroga oraz miłość do własnej, pustoszonej przez okupanta ojczyzny, z którymi wyruszyli do boju pierwsi partyzanci, płoną również w sercach wszystkich partyzantów, którzy dołączyli później. Ta miłość do własnej ojczyzny i przywiązanie do niej, uczucie nienawiści i zemsty do mordercy naszego narodu – bolszewickiego czekisty jednoczy wszystkich partyzantów bez względu na ich przekonania, budzi do walki, której czasu trwania nikt z nas nie zna, daje nadzieję na wybuch wojny.

Prosty młody człowiek ze wsi stanął do walki, nie pytając, kiedy ona się zakończy, przystępuje do niej, by kontynuować pracę żołnierzy, którzy już zginęli. Większość z tych, co dołączyli do partyzanckich szeregów, nie musiała tego czynić choćby ze względu na to, że nie była prześladowana, nie musiała więc iść do lasu. Ta większość mogła przystosować się do nowej władzy, mogła wyjechać gdzie indziej i w ten sposób zwyczajnie, legalnie żyć.

Lecz nikt nie wybrał takiego wyjścia. Tylko droga honorowej walki, skropiona krwią wielu ludzi, stanowiła impuls do partyzanckiej działalności.

Wyboista droga walki nie odstrasza ludzi, a „amnestie” naczelników MWD oraz MGB (po zakończeniu „amnestii” Paleckisa1 oni zaczęli udzielać własnych) gwarantujące wolne legalne życie nie kuszą nikogo. Z taką samą determinacją walka, z jaką została rozpoczęta, jest również kontynuowana, a w najbardziej krytycznych okolicznościach bez wahania przyjmuje się śmierć. Gdyby Okręg „Dainava” tworzyli nie partyzanci z krwi i kości, a różne ślamazary, rozpustnicy, bezideowi awanturnicy, to dzisiaj ta duża jednostka organizacyjna nie istniałaby. Jeśli tu działalność partyzancka nie została jeszcze zduszona, to tylko dzięki mocnemu morale i innym przymiotom duchowym partyzantów i mieszkańców wsi.

Jednak tak jak nie ma reguły bez wyjątku, tak i w partyzanckim życiu od czasu do czasu spotyka się negatywne zjawiska, które należy bezwzględnie usuwać.

Najwięcej szkód partyzantom i ruchowi partyzanckiemu wyrządzało pijaństwo. Mówi się wyrządzało dlatego, że dzisiaj zostało niemal całkowicie wykorzenione. Lecz nie sposób nie wspomnieć o nim tylko dlatego, że wszelkie zło związane z nim jeszcze dzisiaj wzbudza wśród niektórych mieszkańców negatywne odczucia.

Pijaństwo, które zakorzeniło się w naszym narodzie w najcięższych czasach pańszczyzny, wznowiło się i szeroko rozpleniło w okresach okupacji niemieckiej i bolszewickiej. Litwin, tłamszony przez okupanta, uciskany, ogłupiany, bezwzględnie oszukiwany i wykorzystywany swoje rozczarowania, żale i cierpienia zaczął coraz to częściej topić w kieliszku. Ponieważ wódkę można było kupić w ograniczonej ilości, pojawiły się domowe gorzelnie produkujące samogon. To nim zaczęła „pocieszać się” duża część narodu. Rozumie się samo przez się, że picie wódki szeroko zakorzenione w naszym narodzie znalazło odzwierciedlenie w partyzanckich szeregach. Pili i cywile, i partyzanci. Różnica była taka, że cywilom pijaństwo nie przynosiło większej szkody w przeciwieństwie do żołnierzy. Należy uznać, że pewna część partyzantów zginęła z tego właśnie powodu, ponieważ pod wpływem alkoholu nie przestrzegali regulaminu i nie zachowywali czujności, nie pamiętali o zachowaniu tajemnicy służbowej. Pijaństwo to skaza na honorze bojowników o wolność. Nie jest tajemnicą, że niektórzy partyzanci pod wpływem alkoholu zboczyli z obranej przez siebie drogi, a swoim zachowaniem splamili mundur. Część ludności, widząc jedynie tylko pijaństwo, po nim oceniało zarówno żołnierzy, jak i cały ruch partyzancki. W ten sposób przestępstwa pojedynczych partyzantów przyćmiły niekiedy to, co zostało okupione krwią całej j[ednostki] org[anizacyjnej]. Z tego powodu niekiedy pojawiały się opinie, że „jedni partyzanci walczą”, a drudzy w tym samym czasie tylko „miano partyzanta noszą”. Tylko z tego powodu część mieszkańców (szczególnie miast) stała się obojętna wobec ruchu oporu, a czasem wręcz wrogo nastawiona.

Wróg doskonale to wykorzystał propagandowo. Partyzanci byli przedstawiani w najciemniejszych barwach: o niskim morale, niemających nic wspólnego z walką o wolność. Według bolszewików „bandyci” to odszczepieńcy, którzy tak głęboko weszli w świat przestępstw, że „mordują niewinnych sowieckich obywateli” i topią swoją złość w kieliszku. Taka wroga propaganda, niewyobrażalnie zniekształcająca sens i charakter partyzanckiej walki, miała największy wpływ na mieszkańców miast.

Dzisiaj nie można mówić o pijaństwie wśród żołnierzy. Są partyzanci spożywający alkohol w niedużych ilościach. Zdarza się, że któryś z nich łamie przyrzeczenie, że nie będzie pił alkoholu, i pije potajemnie. Są zgrupowania, jak np. p[artyzanta] „Mindaugasa”, „Grodzieńskie”, p[artyzanta] „Vanagasa” i in., gdzie prawie wszyscy partyzanci złożyli obietnicę nie pić wódki i innych mocnych napojów alkoholowych, póki będzie trwać walka o wolność. W całym okręgu zupełnie powstrzymujących się od picia wódki jest więcej niż osiemdziesiąt procent wszystkich partyzantów. W zakresie ich trzeźwości zostało osiągnięte tyle, że wszyscy nowicjusze, którzy przystępują do partyzanckich szeregów, muszą najpierw złożyć przyrzeczenie, że nie będą w ogóle spożywać alkoholu.

Jeśli chodzi o sporadyczne picie, ma ono następujące podstawowe przyczyny:

1. Mieszkańcy, w przypadku odwiedzin przez partyzantów, starają się jak mogą ich ugościć. Ale jak można dobrze ugościć, gdy nie ma wódki. Dlatego często partyzanci spierają się z gospodarzami i długo ich przekonują, że oni w ogóle nie piją wódki. Partyzanci o słabszym charakterze zwykle ulegają prośbom i w ten sposób łamią przyrzeczenie.

2. Ci partyzanci, którzy nie złożyli przysięgi, swoją odmowę motywują tym, że są tak zżyci z ludźmi, że nie wypada im odmówić. Twierdzą również, że gdy się z ludźmi trochę wypije, wtedy można z nimi nawiązać bliższe kontakty itd. (w zgrup[owaniu] „W[ielki] K[siążę] L[itewski] W[itenes]”).

3. Inni partyzanci, chociaż prawie nie spożywają alkoholu, nie podpisują przyrzeczenia z tej przyczyny, że według nich wypijają oni kilka kieliszków jedynie wtedy, gdy do tego zmuszają ich okoliczności życiowe.

Powstrzymanie się żołnierzy od spożycia alkoholu spotyka się z przychylnością mieszkańców, co w znacznej mierze podniosło autorytet partyzantów.

Duże straty dla okręgu przyniosły zdrady pojedynczych partyzantów, którzy wpadli w ręce wroga. Główną i być może jedyną tego przyczyną było to, że w pierwszych latach, kiedy partyzancki ruch znajdował się dopiero w stadium organizacyjnym, byli do niego przyjmowani niemal wszyscy zgłaszający się. W ten sposób w szeregi partyzantów weszły osoby o niskim morale, które w rozstrzygającym momencie nie miały woli czy odwagi, by odebrać sobie życie. Później te same błędy zostały powielone w tym sensie, że po zlikwidowaniu przez wroga części partyzantów dowódcy p[artyzanckich] j[ednostek] w celu uzupełnienia swoich przerzedzonych oddziałów przyjmowali osoby bez uprzedniego ich sprawdzenia. Do naszych szeregów dostało się wiele osób, które nie zdawały sobie sprawy ze specyfiki działań (także postaw) partyzanckich, które nie zżyły się z myślą o tym, że w każdej chwili, bez wahania, będą musiały rozstać się z życiem. Tymczasem emwudziści i emgiebiści najwymyślniejszymi torturami zmuszają słabsze jednostki do zdrady swoich współtowarzyszy. Nie można nie wspomnieć również o tych, którzy trafili do niewoli z powodu kontuzji, odniesionych ran na polu walki, utraty przytomności itd. Pozostali, chociaż mocno torturowani, nikogo nie zdradzili (np. „Tigras”, „Žemaitis”, „Paberžis” i in.).

Teraźniejsze życie w ukryciu, nie mówiąc o jego dobrych stronach, ma negatywny wpływ na nowo przyjętych. Wcześniej, kiedy partyzanci przemieszczali się oddziałami, ciągle spędzali dnie w lasach bądź u gospodarzy i byli zawsze przygotowani na najgorsze, szybko hartowali się i uczyli działań w najniebezpieczniejszych sytuacjach. Dzisiaj ten okres „nowicjatu” trwa dłużej. Zdarza się, że partyzant-kandydat po przebyciu czterech czy pięciu miesięcy w partyzantce nie umie najbardziej elementarnych rzeczy, np. jak stać na warcie, co robić na widok zbliżającego się wroga, jak wykonać to lub inne zadanie i nie dać się namierzyć itd., chociaż dowódca j[ednostki] org[anizacyjnej] kilka razy o tym opowiadał. Co prawda są to rzadkie przypadki, lecz mimo wszystko spotykane.

Warunki oraz praktyka partyzanckiej walki pokazały, że obecność kobiet w p[artyzanckich] j[ednostkach] org[anizacyjnych], tzn. zamieszkanie w jednej kryjówce z mężczyznami, negatywnie wpływa na partyzantów i na opinię mieszkańców oraz daje podstawę do powstawania różnych pogłosek uwłaczających imieniu partyzanta.

Tam, gdzie kobieta mieszka w bunkrze z własnym mężem (oczywiście partyzantem), tam tworzy się rodzina. Taka rodzina zawsze ma do załatwienia różne dodatkowe sprawy, które nie pozwalają żonatemu w pełni oddać się pełnieniu swoich żołnierskich obowiązków.

Kobieta zawsze się martwi, gdy mąż wychodzi w pole, szczególnie gdy zadanie wiąże się z dużym ryzykiem. Zaczynają się potajemne błagania żony, żeby mąż starał się unikać chodzenia na wyprawy, żeby więcej był z nią. Mąż słucha żony i w ten sposób staje się osiadłym partyzantem. Cała jego aktywność, inicjatywa, odwaga itd. pomału zanikają. Wśród partyzantów rodzą się niesnaski.

Kobietę zostawić samą w kryjówce jest niestosowne. Ktoś z przebywających razem partyzantów musi z nią zostać. W ten sposób jeden z żołnierzy, który często jest potrzebny na wyprawie, musi zostać w kryjówce.

Najgorzej jest wtedy, gdy trzeba wykonać jakieś zadanie wiążące się z dekonspiracją miejsca zamieszkania. W takich przypadkach nie można zostawić kobiety samej, a tym bardziej zabrać jej ze sobą. Zdarzały się przypadki, że partyzanci nie mogli wykonać zadania albo opóźnili jego wykonywanie, bo nie mogli zostawić kobiety samej, ponieważ nie chcieli ryzykować jej życia.

Były przypadki (np. w oddziałach „Grodzieńskim”, „W[ielki] K[siążę] L[itewski] Witold”), że partyzanci nie znajdowali zrozumienia u swoich żon. Wybuchały kłótnie, które obejmowały całą jednostkę. Do rozładowania tych nieprzyjemnych sytuacji nie wystarczyła nawet [interwencja] d[owódcy] o[ddziału]. Rozstrzygać i tracić czas musieli specjalnie wyznaczeni rozjemcy.

Także ludność negatywnie odnosi się do wspólnego zamieszkiwania partyzantów z kobietami. Jej opinie są często prawdziwe i mają podstawy. Oprócz tego ludzie często nie pozwalają urządzać na ich terenie kryjówek tym partyzantom, wśród których jest kobieta.

Obecnie kobiety mogą być przyjmowane w partyzanckie szeregi tylko w szczególnych przypadkach i tylko za pozwoleniem d[owódcy] z[grupowania].

Niektóre niedociągnięcia odbijające się na dyscyplinie szargają dobre imię partyzanta, powstają z powodu braku kontroli żołnierzy przez niektórych dowódców j[ednostek] o[rganizacyjnych], rzadkiej wizytacji oddziałów. Tak więc działający w rozległych rejonach partyzanci zachowują się tak, jak chcą. Jeżeli w takich mało kontrolowanych przez dowódców j[ednostek] o[rganizacyjnych] rejonach jest kilku niezdyscyplinowanych, wówczas działalność ruchu oraz miano partyzanta – bojownika o wolność zostają mocno nadwyrężone. Również z tych przyczyn zmniejsza się popularność partyzantów wśród ludności. Lecz duże rejony, obejmujące całą gminę, a nawet większy obszar, w których działa zaledwie kilku żołnierzy, są trudniejsze do skontrolowania, tj. trudniej dowiedzieć się od mieszkańców o wykroczeniach popełnionych przez partyzantów.

Można powiedzieć, że najbardziej pozytywnie wpływają na partyzantów jak najczęstsze wizyty dowódców wyższego szczebla w j[ednostkach] o[rganizacyjnych]. Podczas wizytacji j[ednostek] o[rganizacyjnych], szczególnie jeśli wizyta trwa dłużej, jak na dłoni widać działalność tej czy innej j[ednostki] o[rganizacyjnej], negatywne i pozytywne cechy j[ednostki] o[rganizacyjnej] oraz pojedynczych partyzantów. Wizytacja partyzanckich oddziałów, szczególnie jeśli jest się ku temu dobrze przygotowanym, a podczas niej są przeprowadzane rozmowy na różne tematy związane z pojawiającymi się w życiu partyzantów negatywnymi stronami, daje j[ednostkom] o[rganizacyjnym] ogromne korzyści. Takie wizytacje pozwalają poczuć wagę naszych zgranych działań organizacyjnych i jakby odradzają samą j[ednostkę] o[rganizacyjną].

Jeszcze większą korzyść odnosi dowódca. To on poznaje bliżej najskrytsze i najsubtelniejsze strony życia partyzantów, ich nastroje itd. Podczas takich wizytacji dowódca czerpie dla siebie to, czego tylko potrzebuje do dowodzenia, mianowicie głęboką wiedzę o warunkach działalności partyzanckiej. Bez wizytacji j[ednostek] o[rganizacyjnych] nie ma możliwości nimi dowodzić. W takich przypadkach muszą być tacy partyzanci, którzy mogliby celnie, obiektywnie przedstawić sytuację w poszczególnych j[ednostkach] o[rganizacyjnych].

Podczas wizytacji korzystne jest otwarcie, w obecności wszystkich żołnierzy, podnieść kwestię zachowania się niezdyscyplinowanych partyzantów, podkreślając to, co wynika z takiego zachowania. Dokładnie tak samo należy omówić pracę wzorowych żołnierzy. To jest sposób na kształtowanie i rozwijanie wśród nich dobrych cech.

Nie można pominąć również wpływu samego życia partyzanckiego na jego uczestników. Po wstąpieniu do naszych szeregów młodzi ludzie przechodzą jedną z najtrudniejszych szkół życia. Wielu taka szkoła nauczyła poznania ludzi, poznania życia, poznania samego siebie, a nierzadko odnalezienia siebie. Partyzancka walka z prostych, nierzadko mało wykształconych, wiejskich chłopców wykształciła bohaterów, z których nasz ruch może być dumny, jak na przykład: „Žaibas”, „Rugys”, „Kalnius”, „Šarūnas”, „Nemunas” i wielu innych.

O nastrojach partyzantów mogę powiedzieć to, że nie są one ani bardzo optymistyczne, ani w żadnym wypadku pesymistyczne. Te nastroje są odpowiednie dla dzisiejszego stanu kraju. Jednak objawów nastrojów defetystycznych – nie ma.

Wszyscy partyzanci, jak i cały naród litewski, czekają na koniec czerwonej niewoli. Od sześciu lat czeka się na to z wielkim utęsknieniem. Lecz długotrwała walka nie umniejszyła siły woli partyzantów i nie wywołała rozpaczy. Jedyna rzecz, którą dzisiaj można spotkać wśród partyzantów, to zawód wynikający z bezczynności Zachodu, tj. takie samo zjawisko, które można zaobserwować w całym narodzie. Pod tym względem nastroje najbardziej pesymistycznie nastawionych partyzantów najlepiej charakteryzuje taka, lub podobna do niej, wypowiedź:

– Wątpię, że my szybko doczekamy się wolności. Chyba przyjdzie zamknąć oczy na wieki jeszcze przed tym, jak nadejdzie. Ale co robić: jeśli potrafimy walczyć, to potrafimy i umrzeć.

Jednak większość mówi:

– Nie po to poszedłem do partyzantki, żeby czekać i rozglądać się, kiedy i z której strony nadejdzie cios. Dzisiaj trzeba stawiać opór, walczyć i się nie poddawać.

Albo znowu:

– I co z tego, że nie doczekamy się wolności. Ale będą tacy, co się jej doczekają. A wolność musi być. Wojna będzie jeśli nie w tym roku, to w przyszłym, jeśli nie przyszłym, to w następnym, ale będzie! Przecież nie może być na świecie tak wielkiej niesprawiedliwości.

Partyzanci, wspominając długie lata spędzone w partyzantce, żartując, często mówią:

– Panowie, pierwsze dziesięć lat w partyzantce jest najtrudniejsze, a dalej to już wszystko idzie jak po maśle...

Mimo wszystko partyzant, będąc mniej wykształconym wiejskim chłopcem, mniej przeżywa teraźniejszość i zachowuje wewnętrzny spokój, choćby dlatego, że nie zna się na polityce (jeśli nawet cokolwiek usłyszał, to nie wie, co to znaczy), zawsze wszystkich uspokoi, rozwieje posępny nastrój gospodarzy, a co najdziwniejsze – nawet inteligentów. Codziennie widzi się taką scenę. Partyzant wchodzi do gospodarza, a ten, przygnieciony brzemieniem okupacji, pyta:

– Jak tam, drodzy panowie, z czasem? Czy my kiedyś doczekamy się końca tej męczarni, czy nas wszystkich wykończą? Czy wy niczego nie słyszycie?

A partyzant na to:

– Nie przejmuj się, dziadku! Wszystko idzie w dobrym kierunku. Wolność jest niedaleko. Już większą część czasu przemęczyliśmy się. A Ruscy wściekają się dlatego, że koniec czują... My możemy wolności nie doczekać się, ale wy na pewno. Cierpliwości!

O tym, jaki wpływ na ludność mają partyzanci poprzez samo tylko pojawienie się, często wypowiadają się sami mieszkańcy:

– Gdy wy, panowie, przez dłuższy czas nie przychodzicie albo dłużej was nie widzimy, to wydaje się, że na świecie nic się nie dzieje, wydaje się, że tak będzie przez długie lata. Naokoło wciąż to samo: chleb dla państwa, zboże dla państwa, podatki, dostawy, prace, rozkułaczania. Żeby tylko Bóg was w zdrowiu trzymał.

Wszyscy partyzanci żywo interesują się wiadomościami politycznymi, zwłaszcza gdy one bezpośrednio dotyczą naszego kraju. Szczególnie głębokie wrażenie na wszystkich wywarły dostarczone z zagranicy wycinki z gazet wydawanych w języku litewskim i w językach obcych, dotyczące działalności litewskich partyzantów i współczesnej trudnej sytuacji narodu. Trzeba powiedzieć, że część partyzantów wcześniej nie mogła uwierzyć w to, że jakiekolwiek wiadomości z Litwy przedostają się za granicę. Teraz, kiedy partyzant ujrzy chociaż i bardzo proste, skromne, wymięte przez wiele rąk i naderwane wycinki, nabiera pewności, że jednak jego walka nie pozostaje bez żadnego odgłosu, że o niej, chociaż stosunkowo niedużo, ale wiedzą na Zachodzie.

Prawie wszyscy partyzanci wcześniej z rozczarowaniem i goryczą wypowiadali się o wojnie domowej w Grecji. To wszystko przez to, że w radiu codziennie mówią o działaniach wojennych greckich komunistów, a o Litwinach nic. Przecież na Litwie też toczy się walka, ale warunki do działań partyzanckich są o wiele gorsze, wróg nieporównywalnie bardziej liczny. Litewskich partyzantów nikt nie wspiera, oni nie otrzymują żadnej broni. Litwa – kropla pośrodku komunistycznego morza – została rzucona na pastwę losu. W Grecji kilku komuchów skazują na śmierć i o tym mówi się na Zgromadzeniu Ogólnym [ONZ], a na Litwie codziennie setki ludzi w więzieniach torturowanych jest na śmierć, setki trupów poniewiera się po ulicach miasteczek – o tym ani słowa.

Takie rozmowy najczęściej kończą się następującą wypowiedzią:

– O, gdyby dali nam broń, amunicję, materiały wybuchowe... Gdyby ludziom dali chociaż trochę informacji po litewsku w radiu z zagranicy... A tak cisza – jakby Litwa nie istniała.

Wiadomości z zagranicy, chociaż bardzo skąpe, stanowią ogromne moralne wsparcie dla partyzantów. Ci zaś przekonują się, że nie tylko oni walczą przeciwko bolszewikom, lecz do tej walki przygotowuje się również cały świat.

Gdy partyzant mówi o przyszłej wojnie, on, obracając swoją, często wyciągniętą z ziemi rdzewiejącą broń, powiada:

– Jeśli Amerykanie nie chcą zacząć wojny, to chociaż niech nam przyślą broń. Bo teraz musi człowiek z takiej oto strzelać, do tego starą amunicją...

Najbardziej działa na partyzantów śmierć dowódców i towarzyszy broni, deportacje ludności, ciężka sytuacja ich rodzin znajdujących się na zesłaniu. To są trzy główne przyczyny, które dosyć mocno poruszają partyzantów. Z powodu śmierci współtowarzyszy partyzanci martwią się krócej. W takich przypadkach powiadają: nie oni pierwsi i nie ostatni zginęli. Albo: tam gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą, tzn. walka jest związana z ofiarami, bez nich niczego się nie osiągnie.

Śmierć partyzanta, kiedy został zabity przez własną nieuwagę, bardziej wszystkich złościła, niż wzbudzała smutek. Jeżeli śmierć nastąpiła w bohaterskiej walce, to ona działała na wszystkich pozytywnie:

– Zginął, ale Rusków położył.

Masowe deportacje ludności, aresztowania, tortury mają wpływ na partyzantów również w tym sensie, że u każdego ponownie otwierają się zabliźnione już rany, a w sercu każdego narasta nieubłagalne pragnienie odwetu. W takich momentach każdy partyzant przeżywa pewnego rodzaju zgryzotę z powodu swojej bezsilności – niemożności zemsty na wrogu.

Nastroje ludności w związku ze wzrastającym naciskiem wroga na przystępowanie do kołchozów znajdują odzew również w nastrojach partyzantów. Oni żywo współczują swoim rodakom z powodu ich trudnej sytuacji:

– Ludzie są przeciążeni podatkami, skarżą się, narzekają... Ciężko do nich nawet podejść.

Stawiany przez mieszkańców opór wobec okupanta ma duży wpływ na partyzantów. Jest on ważnym wsparciem moralnym dla żołnierzy.

Mówiąc krótko: jeśli mieszkańcy zachowują pogodę ducha, to udziela się ona również partyzantom, jeśli ludność smuci się, smucą się także partyzanci. I na odwrót: osiągnięcia partyzantów są osiągnięciami ludności, porażki zaś żołnierzy są jej porażkami.

Często można zaobserwować, że partyzanci świadomie unikają rozmów o tym, co jest związane ze smutnymi wspomnieniami. Dlatego ich rozmowy dotyczą przyszłości. Każdy ze skrywaną tęsknotą mówi, co by było, gdyby nagle zaczęła się wojna, co by począł, gdyby Litwa odzyskała niepodległość, jak by układał swoje przyszłe życie itd.

Czy partyzant jest świadomy swojej postawy? Na to pytanie mogę dać odpowiedź pozytywną, chociaż są zjawiska – częstsze lub rzadsze – pokazujące, że części żołnierzy nie można scharakteryzować jako w pełni świadomych partyzantów – bojowników o wolność. Oto kilka przykładów, świadczących o braku owej świadomości.

W niektórych kręgach partyzantów rozpowszechniło się zjawisko obgadywania towarzyszy broni i dowódców, przy czym nigdy się nie mówi prawdy w oczy temu, który stał się obiektem plotek. Takie obgadywanie przechodzi z ust do ust, aż w końcu dociera (oczywiście wzmocnione) do samego obgadywanego. Ten zaś zaczyna szukać źródła, z którego te dotyczące go pomówienia pochodzą. W ten sposób powstają nieporozumienia, które burzą dobre relacje.

Niektórzy partyzanci nie mają świadomości potrzeby dyscypliny i patrzą na nią jak na rzecz zbędną, a w dodatku narzuconą. Na przełożonych w niektórych miejscach patrzą tak, jakby oni byli wyznaczani głównie po to, by karać partyzantów, ograniczać ich wolność itd. W ten sposób powstają „kółka spiskowe”. W przypadku, gdy choć jedna osoba z członków takiego „kółka spiskowego” narusza p[artyzancką] dyscyplinę, wykroczenie jest starannie przez nich maskowane, tak by dowódca j[ednostki] o[rganizacyjnej] niczego się o tym nie dowiedział. W takich „kółkach” odbywa się potajemne picie alkoholu.

Jednak nie tylko szeregowi partyzanci bywają „spiskowcami”. Wśród nich spotyka się czasami również dowódców małych j[ednostek] o[rganizacyjnych], którzy w imię zdobycia popularności wśród podwładnych albo, jak to się mówi, „bycia dobrym dla swoich podwładnych”, nie powiadamiają dowództwa o popełnionych przez partyzantów jego j[ednostki] o[rganizacyjnej] wykroczeniach, lecz przeciwnie – zawsze starają się chronić swoich ludzi. Jeśli powstaje „kółko spiskowe” z własnym dowódcą na czele, wówczas wykroczenia partyzantów ujawniają się nieprędko. Wśród takich partyzantów „dobrym” dowódcą jest ten, który ich nie karze i który przymyka oczy na wszelkie wykroczenia.

W niektórych j[ednostkach] o[rganizacyjnych] sami dowódcy nie dają przykładu swoim podwładnym. Tylko z tego powodu takie j[ednostki] o[rganizacyjne] pozostają w tyle za innymi, ponieważ ich dowódca niczym nie wyróżnia się od pozostałych żołnierzy. Najczęściej tak się odbywa nie ze złej woli. Obecnie po tym, jak zginęli dowódcy j[ednostek] o[rganizacyjnych], ich miejsce zajmują najbardziej uzdolnieni szeregowi żołnierze. Jednak oni zwykle nie wiedzą, co znaczy być dowódcą, a co najważniejsze, nie wiedzą, na czym polega dowodzenie. Zdarza się, że tacy dowódcy j[ednostek] o[rganizacyjnych], pełniąc przez jakiś czas dowództwo, jedynie podkopują swój autorytet w oczach żołnierzy.

Nie wszyscy spośród nas – partyzantów potrafią zrozumieć, że nasz ruch tylko wtedy może stać się jeszcze silniejszy, gdy wszyscy bez wyjątku partyzanci, bez względu na to, jakie zajmują stanowisko, sumiennie i z oddaniem będą wykonywać powierzone im zadania. Jeszcze nie wszyscy potrafią zrozumieć, że tylko poprzez udoskonalenie samego siebie można zrobić kolejny krok w kierunku udoskonalenia działalności ruchu, tylko poprzez kontrolę własnego zachowania wobec ludności, tylko poprzez uszlachetnienie siebie można cały ruch podnieść na wyższy, bardziej szlachetny poziom. Tymczasem niektórzy partyzanci pomyślność działalności ruchu w całości przekładają na działania dowództwa. Oni powiadają:

– Mało mnie to obchodzi, niech się martwi dowódca. Po to nim został.

Albo:

– Jest dowództwo, niech ono się martwi.

Z powodu takiego braku świadomości niektórych partyzantów w poszczególnych j[ednostkach] o[rganizacyjnych] powstaje taka sytuacja, że dowódca j[ednostki] o[rganizacyjnej] z kilkoma partyzantami przez cały czas jest obłożony pracą i nie nadąża wykonywać wyznaczonych mu zadań, a tymczasem szeregowi żołnierze nie mają czym się zająć. Zdarzało się również, że dowódca j[ednostki] o[rganizacyjnej] z pobudek egoistycznych świadomie nie daje swoim partyzantom organizować i wykonywać zadań, które ci w pełni mogą wykonać. To wszystko odbiera partyzantom werwę, osłabia ich inicjatywę.

Zdarza się, że starsi partyzanci (ci, co wcześnie dołączyli do partyzantów) negatywnie patrzą na dowódców j[ednostek] o[rganizacyjnych], którzy są mianowani spośród tych, co później dołączyli do p[artyzanckich] szeregów, zupełnie nie biorąc pod uwagę tego, że tacy partyzanci, mimo że mniej czasu spędzili w partyzantce, cały czas wykazywali i nadal wykazują większą aktywność, więcej inicjatywy i ogólnie więcej chęci do pracy, niż oni sami.

Wśród starych partyzantów („starszych” ze względu na czas spędzony w partyzantce) niekiedy pojawiają się tacy, co nie dają nowym żadnego przykładu i nie dzielą się z nimi doświadczeniem bojowym. Zdarzały się przypadki, kiedy starsi partyzanci wciągali do nieregulaminowych zachowań, wręcz wykroczeń, partyzantów-nowicjuszy. Ci ostatni nieświadomie brali z nich przykład.

Niektórzy partyzanci słabo kontrolują własne zachowanie wobec miejscowej ludności, co wywiera na niej złe wrażenie.

Wciąż jeszcze nie wszyscy partyzanci są świadomi tego, że tylko oni są w stanie w ten czy inny sposób kształtować postawy mieszkańców. Zapomina się, że osoby, które nie znają specyfiki życia partyzanckiego, niekiedy z zupełnie nic nieznaczących drobiazgów wysnuwają daleko idące wnioski i na ich podstawie kształtują swoją opinię o partyzantach. I nie chodzi tu tylko o jednostki, ale o cały nasz ruch.

Niektórzy partyzanci, a nawet dowódcy j[ednostek] o[rganizacyjnych] wciąż jeszcze nie uświadamiają sobie znaczenia rozpowszechniania prasy partyzanckiej. Wciąż jeszcze zdarza się, że w torbie polowej lub w skrytkach część gazetek czy ulotek przepada.

Niemal powszechnym jest zjawisko, kiedy partyzanci, mając wolny czas, nie wykorzystują go należycie. Rzadko się zdarza, żeby partyzanci czytali książki lub czegokolwiek się uczyli. Czas wolny najczęściej przeznacza się na rozmowy i grę w karty, rzadziej – na pisanie pieśni. Wszystkiego tego można byłoby uniknąć, jeśliby w szeregach partyzantów było więcej inteligentów, którzy mobilizowaliby partyzantów do samokształcenia i samowychowania.

Nie licząc tych negatywnych zjawisk, większość partyzantów jest świadoma. Ta świadomość szczególnie przejawia się tam, gdzie chodzi o wybraną drogę walki, o jej cel. Raczej nie znajdziemy dzisiaj partyzanta, który by wątpił w prawość wybranej przez niego drogi (oczywiście, nie można na sto procent twierdzić, że taki się nie znajdzie), który by żałował swojej decyzji zaciągnięcia się do partyzantów. Każdy partyzant, nawet słabo wykształcony, wie, dlaczego walczy, za co walczy oraz co ta walka oznacza.

Należy dodać, że świadomość partyzantów obecnie stoi na wyższym poziomie, niż kiedyś. Bardzo rzadko można spotkać partyzanta, który by się nie interesował losem swojego narodu, osiągnięciami całego ruchu oporu, także własnego oddziału. Każdy partyzant żywo martwi się niepowodzeniami ruchu i cieszy z jego osiągnięć. Można to było zaobserwować szczególnie wtedy, gdy wszystkie okręgi zostały połączone w jednolity ruch – LLKS, którym dowodzi jedno Gł[ówne] Dowództwo. Nie ma takiego partyzanta, który nie mówiłby o tym bez zadowolenia i radości.

W okręgu były i nadal zdarzają się błędy. Jedne z nich są świadomie powtarzane przez niezdyscyplinowanych partyzantów, inne zaś są popełniane zupełnie bez złej woli, nieświadomie. Tych błędów można byłoby łatwiej uniknąć, a jeżeli nawet by się zdarzały, to można byłoby bardzo szybko zlikwidować ich negatywne skutki, gdyby w okręgu było, jak już wspominałem, więcej inteligentów. Niestety, w całym okręgu można ich policzyć na palcach jednej ręki. Oto na przykład d[owódcy] zgrupowań to obecnie najczęściej mężczyźni pochodzący ze wsi i najczęściej mało wykształceni. Co więcej, można powiedzieć, że wykształcenie (chociaż małe), jakie takie wychowanie, doświadczenie bojowe otrzymali tylko tutaj, w partyzantce. Tacy d[owódcy] zgrupowań oczywiście starają się, uczą innych, ale nie mogą dać z siebie zbyt wiele, ponieważ również sami jeszcze muszą się uczyć... W Okręgu „Dainava” i w zgrupowaniach są bardzo nieliczni, by mogli odpowiednio [...]b.

b Nieczytelny fragment zdania.

Co tu więcej mówić – chociaż dzisiaj wróg jest o niebo lepiej uzbrojony, korzysta z nowoczesnej łączności, chociaż ma dobrze wyszkolonych, doświadczonych, przysłanych z Rosji S[owieckiej] emwudzistów i emgiebistów, czyli ma znakomite warunki potrzebne do walki z nielicznymi oddziałami partyzanckimi, jednak nie złamie oporu partyzanckiego, choćby nawet uderzał z całej mocy. Partyzanci mają mocne morale, a ich idei napisanych krwią wielu setek poległych wróg nie zniszczy ani propagandą, ani siłą.

Sporządzając przegląd obecnego stanu Okręgu „Dainava” można powiedzieć, że mężczyźni są pełni determinacji, by walczyć, a jeśli byłaby potrzeba – umrzeć. Wszyscy wiedzą i rozumieją, że wybrana przez nich droga prowadzi tylko naprzód, bez względu na to, co ich tam czeka: długie lata walki lub zagłada. I w tym są zgodni. Dopóki są partyzanci, dopóty walka będzie trwać. Być może nie będzie taka jak dziś, tak jak obecnie nie jest taka, jaka była kilka lat temu: trwająca okupacja dyktuje nowe formy i sposoby walki; być może wrogowi zostanie zadanych mniej ciosów bronią, a więcej słowem – w tym przypadku każdy partyzant będzie starał się krzewić niegasnącą miłość do ojczyzny i pragnienie prawdziwej wolności w sercach swoich rodaków.

Okręg „Dainava”, jak i cały nasz ruch, być może obecnie przeżywa okres przełomu. Po długich latach braku koordynacji i niescentralizowanych działań nadszedł czas na umocnienie tego, co zostało osiągnięte największym wysiłkiem i ofiarnością. Z powodu licznych ofiar i nacisku wroga – z jednej strony, oraz braku doświadczonych partyzanckich przywódców – z drugiej, sytuacja jest bez wątpienia ciężka. Jednak nie brakuje chęci, determinacji i woli przezwyciężenia najtrudniejszych przeszkód. Wszystko to pozwala sądzić, że walka bez względu na straty będzie nieustannie kontynuowana.

„Dzūkas”

d[owódca] O[kręgu] „D[ainava]”

Lietuvos Ypatingasis Archyvas (dalej LYA), f. K-1, ap. 45, b. 561, l. 128–136, oryg., mps. Źródło: Laisvės kovos 1944–1953 metais [„Walka o wolność w latach 1944–1953”], Kaunas 1996, s. 407–421.

1a Na marginesie strony tytułowej odręczna adnotacja o treści: Zał[ącznik] 1 do pisma Dz[iału] S[połecznego] Obw[odu] nr 35/a 1950 II 15.

Mowa tu o amnestii, ogłoszonej przez władze Litwy i podpisanej przez pełniącego obowiązki prezydenta Justasa Paleckisa 18 VI 1940 r., na której mocy wszyscy więźniowie polityczni mieli być wypuszczeni z więzień i obozów koncentracyjnych [przyp. tłum.].

Nr 2

[Nie później niż dnia 15 lutego 1950 roku] – Raport kierownika Działu Społecznego Okręgu „Dainava” Mikasa Babrauskasa ps. „Vaišvilkas” do dowództwa Działu Społecznego Obwodu „Nemunas” o nastrojach mieszkańców miast oraz ich poglądach na partyzancką walkę

Trwająca szósty rok bolszewicka okupacja wyrządziła ogromne szkody litewskiej społeczności miejskiej. Pod wpływem bolszewickiego terroru w znacznej mierze odstąpiła ona od drogi wybranej przez cały naród – oporu wobec okupantów. Jeżeli litewska wieś w ostatnich latach dźwigała cały jego ciężar, to tego nie można powiedzieć o mieście. Miasto jest zobojętniałe na działalność Litewskiego Ruchu Walki o Wolność, organizatora działań zbrojnego podziemia. Przyczyn tej obojętności należy szukać w skomplikowanym życiu społeczeństwa w warunkach bolszewickiej okupacji. Analiza tego życia da odpowiedzi na tak często stawiane pytania: dlaczego mieszkańców miast nic nie obchodzi, dlaczego są skłonni do ugody z okupantami?

W okresie bolszewickiej okupacji miasta stały się ośrodkami sowieckiego życia i źródłami bolszewickiej propagandy. Sowieci zdają sobie sprawę, że nie od razu podporządkują sobie społeczeństwo. Dlatego zaczęli robić to stopniowo, poczynając od mieszkańców miast. Po części to im się udało. Przyczyna tego powodzenia głównie tkwi w tym, że udało się im przejąć w swoje ręce kluczowe źródła utrzymania mieszkańców miast. Osiągnęli to, niszcząc prywatną inicjatywę i handel. Źródłem utrzymania mieszkańców miast stała się praca w sowieckich instytucjach, zakładach, artelach, kooperatywach itd. W ten sposób bolszewicy ekonomicznie podporządkowali sobie ludzi. Nie należy pomijać również tego faktu, że wszystkie stanowiska kierownicze w tych instytucjach czy zakładach zostały obsadzone wyłącznie członkami partii komunistycznej albo ludźmi całkowicie im oddanymi. Ponadto trzeba pamiętać, że bolszewicy prowadzą kolonizację, przede wszystkim miast Litwy, bo jak na razie wieś dzięki naszemu ruchowi stawia podbojowi silny opór. Dlatego też kadra wszystkich instytucji i zakładów jest uzupełniana rosyjskimi kolonistami, którzy osiedlili się na Litwie jako „specjaliści” od wszystkich dziedzin. Poza tym wszyscy ci „specjaliści” pełnią funkcje kierownicze. Całe instytucje, takie jak MGB, MWD, a także zaopatrzenie, transport samochodowy, finanse, stały się w całości rosyjskie. Dostać się do tych instytucji można było tylko zachowując lojalność wobec władz sowieckich, co jest mocno sprawdzane. Żeby otrzymać pracę, często wielu musiało zamienić się w „ludzi sowieckich”. Wszyscy ci, którzy publicznie ujawniali swoje poglądy, byli wyrzucani z pracy, a na ich miejsce byli przyjmowani ci, którym bolszewicy zaufali. Obecnie wśród urzędników jakakolwiek antybolszewicka postawa uważana jest wręcz za samobójstwo. Każdy stara się skrzętnie zamaskować swoją przeszłość i być „człowiekiem sowieckim” po to, żeby nie wyrzucono go z pracy albo nie zamknięto. W ostatnim czasie bolszewicy usiłują ostatecznie usunąć z instytucji wszystkie osoby podejrzane o prolitewskość i na ich miejsce posadzić wszelkiej maści komsomolców, którzy ukończyli jakieś tam kursy. Pozostali, chcąc nie chcąc, szli na ugodę, żeby jakoś się utrzymać. Dlatego wśród urzędników jest coraz więcej osób przychylnych bolszewikom.

Zupełnie inna sytuacja panuje w środowisku robotników i pracowników arteli. To właśnie oni cierpią z powodu niesprawiedliwości społecznej, otrzymując, w porównaniu z urzędnikami, bardzo mizerne wynagrodzenie za pracę. Jeśli bolszewicka władza ma oprzeć się na robotnikach i stworzyć im lepsze warunki do życia, to teraz jest zdecydowanie odwrotnie. Robotnik zakładu w ogóle nie boi się stracić pracy, tracąc dwieście czy trzysta rubli pensji, która nie daje mu i jego rodzinie możliwości przeżycia. Taki zarobek może otrzymać w ciągu kilku dni, wykonując swoją pracę prywatnie. Z zakładem pracy lub artelem wiąże go tylko to, że tam można zarobić coś na boku. Dlatego robotnicy tak bardzo są niezadowoleni z władzy sowieckiej. To ich niezadowolenie wynika najczęściej z ciężkich warunków życia, z niesprawiedliwości społecznej, choć nie ze świadomych postaw narodowych. Wśród robotników zupełnie nie ma tych, którzy w latach niepodległości byli nastawieni rewolucyjnie i zapatrzeni w Moskwę. Większość szybko się rozczarowała, kiedy zobaczyła, jak naprawdę żyją robotnicy w Związku Sowieckim, jak bolszewicy w imieniu robotników ich wyzyskują itd. Ze wschodu nadszedł nie bratni robotnik, jak głosili bolszewicy, ale czekista w pełnym tego słowa znaczeniu. Stare pokolenie robotników, przeżywających własny wewnętrzny kryzys, rozproszyło się podczas dwóch okupacji.

Współcześni robotnicy to biedota miejska. Głównym jej celem jest walka o chleb codzienny. Większość robotników nie jest skłonna do politykowania. Dzisiaj trudno jest znaleźć partyjnego wśród nich. Przeklinają sowiecką władzę i nowych bolszewickich panów. Jak usłyszą o wojnie, to czekają na nią, bo wiedzą, że po jej zakończeniu praca będzie dobrze płatna; jak usłyszą, że partyzanci przewrócili samochód z emwudzistami, to z jednego zrobią dziesięć i mówią, że dobrze, a kiedy usłyszą o zabiciu szpiegów, to mówią, że źle. Nasz ruch i jego cele nie są im znane. Zupełnie nie wierzą w bolszewicką propagandę, a całą uwagę mają skupioną na swoim życiu. Każdy robotnik teraz w pewnym sensie jest spekulantem. Każdy jak złodziej kradnie ze swojego zakładu lub artelu materiały i wyroby i handluje nimi pokątnie. W ten sposób ma dodatkowe dochody, które pozwalają mu na jakie takie życie. Masowe staje się spożywanie alkoholu w środowisku robotniczym. W wódce robotnicy topią cały gniew i ból, w niej także szuka się ukojenia w obecnym ciężkim życiu.

Najsilniejszym, najzdrowszym i najbardziej aktywnym elementem w mieście jest ucząca się młodzież. To jedyna część społeczności miejskiej, która patrzy na podziemie z największą ufnością. Jej przyczyna tkwi w tym, że większość z uczniów żyje nastrojami wsi i jest pod dużym wpływem naszego ruchu. Młodzież jest przepełniona energią, a jej jedyny cel to niepodległość Litwy. Właśnie to ją chroni przed wpływami komunistów. Bolszewicy dobrze wiedzą, że urzeczywistnienie ich celów na Litwie zależy od tego, jak wpłyną na uczącą się młodzież, dlatego dokładają wszelkich starań, żeby móc wywierać na nią wpływ i kształtować po swojemu. Jeśli na młodzież nie działa propaganda, starają się ją włączyć do organizacji komsomolskiej, gdzie chce czy nie chce musi się wychowywać na bolszewickiej ideologii. W tym celu wykorzystuje się wszystkie środki: wpływ nauczycieli, namawiania, groźby itd. Tutaj też z pomocą przychodzą nauczyciele – członkowie Komsomołu i partyjni, których na całym obszarze okręgu jest zaledwie czterdziestu. Największą presję odczuwają ci uczniowie, którzy mieszkają w mieście na stałe (ci ze wsi mają znakomity pretekst do odmowy – partyzanci), szczególnie dzieci nauczycieli i urzędników. Jeśli one stawiają opór, bierze się za twarz rodziców za „brak wychowania” dzieci lub za krzewienie „burżuazyjnej ideologii”. I chociaż akcja werbowania do Komsomołu jest coraz bardziej ostra (szczególnie po postanowieniu V Plenum KPL(b) „O poprawie oświaty ludowej” oraz po opublikowanym w „Tiesie” artykule Sniečkusa1 Za sowieckie wychowanie uczącej się młodzieży), wstępowanie do Komsomołu jest rzeczą nader rzadką. Należy również podkreślić, że uczniowie potrafią odróżnić wiedzę od bolszewickiej propagandy, która wylewa się z kart sowieckich podręczników i jest przekazywana przez niektórych nauczycieli. To pokazuje, że ucząca się młodzież, będąc bezpośrednio zagrożona nowym bolszewickim wychowaniem, zostaje niezłomna; to pokazuje, że nasz ruch ma ogromny wpływ na środowisko uczącej się młodzieży i w jej środowisku jest popularny. Szczególnie entuzjastycznie działa na młodzież prasa podziemna, która czytana jest z przyjemnością i rozpowszechniana. I jeśli nasz ruch czuje się na siłach podtrzymać morale uczniów, można spodziewać się poważnego uzupełnienia z ich szeregów.

Nauczyciele dostosowują się do takich niezłomnych postaw uczniów. Ich nauczanie w większej mierze odbywa się już zgodnie z wymaganiami pedagogiki radzieckiej. Nauczanie historii, geografii, biologii, języka litewskiego jest prowadzone w duchu bolszewickim, chociaż najczęściej do tego są używane podręczniki przetłumaczone z języka rosyjskiego. Dlatego uczniowie otrzymują od nauczycieli wiedzę już ściśle po bolszewicku ukształtowaną. Lepiej sprawy się mają z nauczaniem nauk ścisłych, gdzie propagandy prawie nie da się wcisnąć, ale za to wszędzie podkreśla się prymat sowieckich naukowców. Nauczyciele, widząc upór uczniów, nauczają w sposób formalny, nie wychodzą poza tematykę podręczników i często nawet nie trzymają się ich treści. Jednak w porównaniu z ubiegłymi latami nauczanie przybiera coraz bardziej sowiecką formę z powodu presji i silnej kontroli ze strony bolszewików. Szczególnie pogarszają sytuację nauczyciele, którzy są członkami Komsomołu, i partyjni. Ich, jak już wspomniałem, jest niewielu, w szkołach średnich po jednym albo kilkoro. Właśnie oni sprawują kontrolę nad pozostałymi nauczycielami. W ostatnim czasie bolszewicy starają się zwiększyć ich liczbę, lecz ich starania są bezskuteczne, bowiem napotykają na nieustępliwy opór.

Dlatego też nauczyciele są najsilniejszą, najbardziej świadomą i obecnie najliczniejszą częścią litewskiej inteligencji, która jeszcze się nie załamała i z największym uporem nadal walczy z bolszewikami, którzy usiłują ją włączyć do walki o bolszewizację litewskiej młodzieży.

Pozostała litewska część miejskiej inteligencji: lekarze, inżynierowie, agronomowie i in. są całkowicie uzależnieni od bolszewików. Na nich nie wywiera się takiej presji ideologicznej, jak na nauczycieli. Częściej są cenieni ze względu na swój profesjonalizm. Stworzono im bardzo dobre warunki do życia na wysokim poziomie. Nawet jeśli bolszewicy wiedzą o ich wrogim nastawieniu, a nawet nieraz o antybolszewickiej przeszłości, nie ruszają ich i wymagają tylko pracy. Oczywiście robią to z braku dobrych fachowców, bowiem wiedza nowych pracowników jest godna pożałowania. Wszyscy ci inteligenci w istocie są przeciwnikami bolszewizmu, śledzą rozwój wydarzeń politycznych i dlatego partyjni wśród nich zdarzają się bardzo rzadko.

Pozostała część społeczności miejskiej, tj. pozostali prywatni rzemieślnicy, właściciele małych działek ziemi i inni, którzy z trudem utrzymują się z różnych prac dorywczych, są zupełnie od bolszewików niezależni, a sowiecka ideologia nie ma na nich wpływu.

Takie okoliczności życia mieszkańców miast warunkują ich poglądy oraz nastroje wobec podziemia i przyszłości Litwy. Owe poglądy są bardzo zróżnicowane w poszczególnych warstwach społecznych i podatne na zmiany. Można wyróżnić cztery główne nurty poglądów na nasz ruch i tym samym podzielić mieszkańców miast na cztery grupy.

Do pierwszej z nich należą ludzie wrogo nastawieni do podziemia z tego powodu, że się zbolszewizowali, są w partii i zajmują wysokie stanowiska, przyczynili się do zagłady narodu litewskiego. To wszelkiego autoramentu narodowi zdrajcy, którym popełnione przez z nich zbrodnie zamknęły drogę powrotu. To właśnie oni zamieszkali w miastach i dalej robią swoją zdradziecką robotę, starając się różnymi sposobami zaszkodzić naszej sprawie.

Kolejni przeciwnicy podziemia to część inteligentów, których wrogość wynika z ich poglądów na sytuację polityczną w kraju i na sytuację międzynarodową Litwy, chociaż oni z zasady bolszewików nie popierają. Myślą, że obecnie nasz ruch niczego narodowi nie daje poza wielkimi ofiarami, że pozycja bolszewików jest mocna na Litwie, podobnie jak w skali międzynarodowej, że blok angielsko-amerykański obecnie jest za słaby, by rozpocząć wojnę ze Związkiem Sowieckim, że czas pracuje na korzyść Związku Sowieckiego, że jest on coraz silniejszy pod względem wojennym i gospodarczym, i że po tym, gdy blok angielsko-amerykański będzie gotowy do wojny, Związek Sowiecki będzie zbyt silny, by wypowiedzieć mu wojnę. Wtedy raczej będą szukali kompromisu ze Zw[iązkiem] S[owieckim]. Ale gdyby jednak z czasem wojna wybuchła (przewiduje się, że będzie to za kilkadziesiąt lat), blok angielsko-amerykański będzie skazany na porażkę. Dlatego też Litwa nie będzie miała tak dogodnego momentu na odzyskanie niepodległości, jak w latach 1918–1920. Teraz, jak oni twierdzą, Litwinom nic innego nie pozostaje jak tylko zaprzestać niepotrzebnego marnowania sił na opór przeciwko bolszewikom i przystosować się do istniejących warunków bolszewickiej okupacji. Oto sposób rozumowania przedstawicieli inteligencji starego pokolenia, która kiedyś miała poglądy lewicowe. Właśnie z poglądów takich ludzi wyrasta wrogość do naszego ruchu. Oni atakują nas dosyć ostro. Twierdzą, że nie możemy reprezentować narodu, ponieważ jesteśmy jedynie nieliczną grupą ukrywających się przed bolszewikami osób bez żadnej ideologii i politycznego ukierunkowania, że niewinni mieszkańcy są tylko niepotrzebnie rabowani, mordowani i wystawiani na niebezpieczeństwo, że nie mamy oparcia w narodzie, bo nie mamy czym przyciągnąć go do siebie. Nasza propaganda oparta na szybkim rozpoczęciu wojny jest nieprzekonywająca.

Oczywiście myślą tak dlatego, że zupełnie nas nie znają, nie znają naszych celów i naszego charakteru. W istocie widzą, że naród litewski w Związku Sowieckim zginie wychowywany na nowo przez bolszewików i z nimi asymilowany. Ale innego wyjścia nie znajdują.

Niejeden inteligent o takich poglądach przechodzi do obozu wroga.

Jeszcze inni są nastawieni wobec nas wrogo dlatego, że się go boją, chociaż nie mają ku temu żadnych powodów. To różni drobni urzędnicy i zwykli mieszkańcy miast, którzy wiedzą o podziemiu tylko tyle, że jego celem jest „strzelanie do niewinnych sowieckich obywateli”, jak często o nim mówią bolszewicy. Zatem tacy myślą, że i ich by nie oszczędzono, gdyby trafili w nasze ręce. Wiadomo, że tacy nie są niczemu winni, bo mieszkają w warunkach miejskich, a nie mając styczności z wsią, nie mieli możliwości, by dobrze nas poznać.

Do drugiej grupy można zaliczyć wszystkich tych, którzy są obojętni zarówno wobec naszego ruchu, jak i bolszewików. Ta grupa jest także najbardziej liczna. Obejmuje większość inteligencji i znaczną część mieszkańców miast. Jest szczególnie mocno zastraszona przez bolszewicki terror i dotknięta ogromnymi ofiarami. Sądzi, że Zw[iązek] S[owiecki] powinien stanąć do walki z Zachodem i że podczas tej walki padnie. Wtedy Litwie uda się odbudować niepodległość, ale zanim tak się stanie, minie jakiś czas. Teraz Litwini nie mają po co zadawać się z bolszewikami i lepiej jest przystosować się do zaistniałych warunków i udawać pogodzonych z zaistniałą sytuacją, żeby w ten sposób przetrwać chociaż jakiś czas. Część myśli jeszcze inaczej: jeżeli staną się podobni do bolszewików i zajmą odpowiedzialne stanowiska w ich aparacie, tym samym zmniejszy się zagrożenie skolonizowania Litwy, ponieważ nie byłoby na ich miejscu Sowietów zatrudnionych w tym celu.

Większość tego środowiska trzyma się środka. Nie chce czymkolwiek zaszkodzić narodowi i naszej sprawie, ponieważ wie, że później być może przyjdzie za to odpowiadać, ale nie chce również przyłączyć się do walki, bo boi się, że zostanie zdemaskowana. Nic innego nie pozostaje – tylko się przystosować, zamaskować, wykonywać codzienną pracę i czekać na rozwój wydarzeń, a mówiąc prawdę – na wojnę.

Nastroje przedstawicieli tej grupy bardzo często się zmieniają. Gdy tylko łagodnieje napięcie polityczne za granicą, oni zaraz są skłonni do większej ugody z bolszewikami, ale jak sytuacja jest bardziej napięta, wtedy od bolszewików mocno się oddalają, szukają nowego kontaktu z osobami bliższymi podziemiu itd. Opinia o nas także jest zmienna. Czasami nawet nas przeceniają (kiedy usłyszą, że w radiu z zagranicy wspomina się o obecnej sytuacji na Litwie), a czasami krytykują, gdy zdarza się, że ginie więcej p[artyzantów] bądź sytuacja polityczna za granicą łagodnieje.

Na tę część społeczeństwa bardzo mocno działają masowe deportacje w głąb Zw[iązku] Sow[ieckiego], które właśnie jej dotyczą najczęściej. Wtedy nastroje sięgają dna. Traci się jakąkolwiek nadzieję i myśli się, że nasz naród czeka całkowita zagłada. Zaczyna się sprawdzać powiedzenie: „Nim słońce wzejdzie, rosa oczy wyje”. Wtedy przeklina się Amerykanów za to, że choć tak uzbrojeni, mając taką broń, nie zgniotą czerwonego karła i pozwalają na zagładę narodów. Także ta część społeczeństwa jest bardzo skłonna do roznoszenia i słuchania pogłosek i różnych rewelacji. Wystarczy, że na szosach zaczyna się większy ruch samochodów, przelatuje więcej samolotów, zaczynają wyjeżdżać rodziny rosyjskich oficerów, już nadaje się temu duże znaczenie i czeka się na wojnę. Takie zdarzenia niekiedy odbijają się nawet na cenach rynkowych, bo zaczyna się gromadzenie zapasów żywności, co powoduje wzrost cen produktów.

MGB wykorzystuje tchórzliwość, chwiejność i ostrożność tej części społeczeństwa. Wiele osób udaje się im zwerbować. Agenci MGB dowiadują się o najmniejszej rysie na przeszłości danej osoby, o jej wahaniach, a po kilku dniach przesłuchań werbują ją, gdyż takiej osobie brakuje sił, żeby sprzeciwić się groźbom.

Główną przyczyną, z której powodu nie przystępuje się do naszej sprawy, jest tchórzostwo, brak zrozumienia dla współczesnych spraw narodu oraz brak chęci do składania ofiar za ojczyznę. Tacy ludzie doskonale wiedzą, że związanie się z nami oznacza ryzyko ograniczenia własnej wolności lub utraty życia. Wiąże się to też z możliwością utraty najbliższych, ściągnięcia na nich zemsty bolszewików. Oczywiście nie podejmują takiego ryzyka i wolą siedzieć cicho, dopóki nie znajdą się tacy, którzy zaryzykują wszystkim i złożą siebie w ofierze dla wspólnego dobra wszystkich rodaków.

Mając to na uwadze, tylko szeroka informacja o celach i działalności podziemia, o potrzebie ofiarności, może poruszyć ludzi i wciągnąć ich do wspólnej walki przeciwko okupantowi.

Do trzeciej grupy można zaliczyć wszystkich tych, którzy wierzą w konieczność stawiania oporu bolszewikom, w potrzebę istnienia ruchu oporu oraz w konieczność jego rozwoju, z nienawiścią patrzą na okupanta, ale mieszkając w mieście, nie mają kontaktu z prawdziwymi działaczami. Ostrożność oraz chorobliwa wręcz obawa przed szpiegami przeszkadzają w nawiązaniu współpracy. Ludzie należący do tej grupy zazwyczaj pracują w instytucjach albo w zakładach, nie ufają nawet przyjacielowi, podejrzewają go o donosicielstwo lub myślą, że w każdej chwili mogą zostać zdradzeni. Ponieważ nie ufają nikomu, nie mają możliwości nawiązania kontaktu z podziemiem. Przesadna ostrożność nie pozwala na to. Niektórym brakuje inicjatywy, żeby samemu osobiście włączyć się do ruchu oporu, chociaż być może mają bardzo duży zapał do pracy. Tak dzień po dniu czekają i spodziewają się końca bolszewików, spędzając dni na bezczynności dopóty, dopóki ktoś postronny nie włączy ich do naszego ruchu. Takich osób jest wiele wśród naszej inteligencji.

Wreszcie czwarta grupa – aktywni członkowie podziemia oraz osoby wspierające je, którzy nie bacząc na bolszewicki terror, w taki czy inny sposób walczą o naszą sprawę. Niestety, ta grupa jest najmniej liczna. Przyczyną tego jest to, że większość członków i współpracowników naszego ruchu została zdemaskowana i skazana na długie lata łagrów. Mało kto wstępował w partyzanckie szeregi, bo liczne ofiary powodowały strach. Prócz tego skazańcy byli najbardziej aktywnymi i twórczymi ludźmi i nie było już możliwości zastąpienia ich.

Jedną z przyczyn obojętności i nieprzystępowania do naszego ruchu inteligencji jest przekupstwo stosowane przez bolszewików. Ostatnio jak tylko mogą, polepszają warunki materialne i bytowe inteligencji po to, żeby można było przeciągnąć ją na swoją stronę. W tym celu daje się niezłe wynagrodzenie i stwarza warunki do nabywania niezbędnych do życia sprzętów, co bardzo kusi po ciężkich latach wojny. To działa skutecznie na młode pokolenie, które dorastając w warunkach wojny, znało tylko biedę. Takie podniesienie poziomu warunków życia jest przeznaczone tylko dla tych, którzy pracują dla bolszewików. Dlatego wielu lekkomyślnych młodych ludzi godzi się na zrobienie kariery dla pieniędzy. Wielu z nich ma już wyrobione poglądy na naród i nasz ruch. Te poglądy nie są dobre dla podziemia. To podkupywanie inteligencji właściwie wielu pozbawia troski o los swojego narodu, ponieważ ona, mając zabezpieczenie materialne, nie odczuwa brzemienia okupacji, jakie odczuwa wieś.

Druga przyczyna słabego sprzeciwiania się bolszewikom jest taka, że społeczeństwo za mało wie o naszym ruchu. Więcej o nim wiedzą od wroga albo poprzez zbrojne działania p[artyzantów], albo z różnych nieprawdziwych, a czasami również wyssanych z palca opowieści itd. Ogromna część prasy podziemnej mówiącej o współczesnej misji podziemia zostaje na wsi, a tylko mała część trafia do miast. Ponadto nieregularność kolportażu bardzo ogranicza liczbę osób, które mogłyby ją czytać.

Mówiąc o wadach mieszkańców miast, należy podkreślić, że jest ich wiele i najczęściej są związane z nastrojami oraz z ich moralnością. Poniżej zostaną wspomniane tylko główne z nich.

Jedną z wad jest pijaństwo, które szeroko rozprzestrzeniło się wśród inteligencji i innych osób. Niepewna przyszłość, pozbawione perspektyw życie i praca, pesymistyczne nastroje w związku z losem narodu – to wszystko doprowadziło do życia tylko i wyłącznie dniem dzisiejszym. Szuka się ucieczki, by zapomnieć o gorzkiej rzeczywistości i utonąć w zapomnieniu. Znajduje się ją w alkoholu i w tanich rozrywkach, co nie jest etyczne. W wyniku tego zauważa się rozpustę w środowisku młodzieży i dużą rozwiązłość w życiu rodzinnym. Bardzo wzrosły zachorowalność na choroby weneryczne i liczba rozwodów. To pokazuje, że część mieszkańców miast upadła nisko moralnie. Druga bardzo wyraźna wada to skłonność do schlebiania wrogowi, co zauważa się wśród wszystkich warstw społecznych, a zwłaszcza inteligencji. Przyczyną jest chęć sprawienia przyjemności bolszewikom, a wszystko po to, by uchronić własną skórę.

W środowisku mieszkańców miast szczególnie widać skłonność do wszystkiego, co rosyjskie. Nowe piosenki, zwroty, obyczaje często są przez nich przyswajane, zwłaszcza przez młodzież. Coraz bardziej czuje się wpływy kultury wschodniej, która rozpowszechnia się poprzez kino, różne wieczory oraz przez samych mieszkających w miastach rosyjskich kolonistów. Zbolszewizowana część mieszkańców miast jest w całości przesiąknięta kulturą sowiecką i wyraźnie widać jej zrusyfikowanie. Często powstają rodziny mieszane. Nierzadko Litwinka wychodzi za mąż za Rosjanina, nawet emgiebistę.

Religijność w miastach również spadła, ponieważ urzędnicy i ucząca się młodzież mają surowy zakaz chodzenia do kościoła. Za to grozi pozbawienie pracy lub wyrzucenie ze szkoły. Jeśli tacy nawet chodzą do kościoła, to tylko potajemnie. Oprócz tego część wierzących jest zniechęcona kościołem, ponieważ bolszewicy nawet w kościele usiłują rozpowszechniać swoją propagandę. Na przykład każą księżom propagować w kazaniach miesiące hodowli bydła, zachęcać do tworzenia kołchozów, wzywać do płacenia podatków, potępiać papieża itd. I niekiedy księża o słabej woli robią to, bowiem w przypadku odmowy następuje zakaz prowadzenia duszpasterstwa. Do kościoła chodzą najczęściej ci, których bolszewicy nie mogą za to ukarać. Zdarza się, że ludzie idą do kościoła w przebraniu, żeby nie zostać rozpoznanym.

W celu utrzymania mieszkańców miast pod pełną kontrolą bolszewicy starają się zwerbować jak najwięcej osób. Tacy właśnie ludzie, nie wspominając o bolszewizujących, wchodzą w środowisko urzędników. Wezwanemu w tym celu do MGB obywatelowi „przypomina się” o obowiązku człowieka sowieckiego – śledzenia wrogów i donoszenia na nich. Jeśli obywatel nie zgadza się, to mówi się mu, że nie jest prawdziwym obywatelem i nie nadaje się do pracy w sowieckiej instytucji, okrzykuje się go wrogiem ludu. Takiej osobie zwykle nie udaje się wykręcić od werbunku, inni zaś ludzie, nie chcąc niczym ryzykować, stają się szpiclami MGB. W ten sposób prawie w każdej instytucji MGB ma swoich donosicieli. Często mieszkańcy miast, zwerbowani groźbami i przymusem, są wykorzystywani do utrzymywania kontaktów MGB z agentami ze wsi.

Zatem mieszkańcy miast znaleźli się pod całkowitym wpływem bolszewików. Zostali zmuszeni tańczyć tak, jak bolszewicy zagrają. Główne tego przyczyny są następujące:

1. Mieszkańcy miast są zależni od bolszewików pod względem gospodarczym.

2. MGB ma bardzo dobrze rozwinięty system śledzenia i kontroli działań obywateli.

3. Mieszkańcy są mocno zastraszeni poprzez terror bolszewicki.

4. Ruch nie może w pełni rozwinąć swojej działalności.

5. Miasto wchłonęło wszystkich sprzedawczyków narodu litewskiego. Tu się schronili i stąd prowadzą swą zbrodniczą działalność skierowaną przeciwko ojczyźnie.

Część społeczności miejskiej na Litwie została zmuszona do przystosowania się do warunków bolszewickiej okupacji również z tego powodu, że trwa ona zbyt długo. Ta właśnie część została zmuszona do zamaskowania się i nieujawniania, lecz można zaobserwować, że w obliczu zbliżającego się definitywnego upadku bolszewików i zachwiania się na Litwie ich filarów – zwróci się z całym narodem przeciwko nim, zwrócą się nawet ci, którzy znaleźli się zbyt blisko obozu wroga, chcąc obecnie ocalić swoją skórę i uniknąć walki prowadzonej przez nasz ruch.

„Vaišvilkas”

kierownik Dz[iału] Sp[ołecznego]

Okr[ęgu] „Dainava”

LYA, f. K-1, ap. 45, b. 561, l. 137–143, oryg., mps. Źródło: Laisvės kovos..., s. 421–431.

1 Antanas Sniečkus (1903–1974) – pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Litwy (1940–1973).

Nr 3

[Nie później niż dnia 15 lutego 1950 roku] – Raport dowódcy Okręgu „Dainava” Lionginasa Baliukevičiusa ps. „Dzūkas” o nastrojach mieszkańców wsi i ich relacjach z partyzantami przekazany kierownictwu Działu Społecznego Obwodu „Nemunas”

Podczas gdy miasto po prawie sześcioletniej bolszewickiej niewoli znajduje się pod niemal całkowitym wpływem Sowietów, wieś pod wpływami naszego ruchu nadal stawia zaciekły opór. Przywiązana do swojej ziemi, w której widzi swoją ojcowiznę i ojczyznę, do swojego odrębnego sposobu życia, do swoich tradycji, będąca głęboko religijna i posiadająca z okresu niepodległości mocną świadomość narodową, ani zmuszana przez terror, ani kuszona pięknymi obietnicami nie wykazuje najmniejszej chęci do podążania wychwalaną przez bolszewików „drogą socjalistycznej szczęśliwości”, która ma pomóc w pokonaniu „zacofania” gospodarczego.

Jeśli w czasach okupacji niemieckiej konspiracja nieodłącznie związana była z miastami, to obecnie, po nadejściu po raz drugi bolszewickiej niewoli, wieś stała się opoką narodu i aktywnego sprzeciwu, który prowadzi nasz ruch. Wieś zrosła się nierozerwalną więzią z partyzanckim życiem, idzie wspólnie z partyzantami, wspomaga ich, utrzymuje, ukrywa, dba o ich losy, martwi się niepowodzeniami i jest dumna z ich osiągnięć. Miejscowe matki ofiarowały nam swoich najlepszych synów i córki, którzy tworzą ogromną większość uczestników niepodległościowej działalności. Zasługi wsi dla naszego ruchu są olbrzymie. Istnieje wiele wiosek, które niewiele różnią się od partyzanckich j[e]dn[ostek] org[anizacyjnych]. Takie wioski są niczym twierdze, o które rozbijają się wysiłki bolszewików, a próby przeciągnięcia na swoją stronę choćby jednego gospodarza skazane są na niepowodzenie.

Dzisiaj często nie wiadomo, kogo bardziej podziwiać: czy tę bohaterską litewską rodzinę, której ojciec, z czterema synami, zginął, walcząc w partyzanckich szeregach, czy bezrolnego biedaka, który nie bacząc na głód, na liczną rodzinę z całego serca wspomaga naszą sprawę. Gdyby dzisiaj nie zagrażało niebezpieczeństwo zdemaskowania przez wroga takich osób, można byłoby sporządzić długą listę jako najlepsze świadectwo tego, że nasz ruch tworzą i wspierają nie kułacy i nie „burżuje”, ale ci, o których sami bolszewicy twierdzą, że bronią ich interesów. Zwłaszcza tacy ludzie, rozumując w sowiecki sposób, musieliby być zwolennikami bolszewizmu, a nie trzymać się razem z partyzantami i na wszelkie sposoby ich wspierać. To wzruszające wsparcie biednego wieśniaka nie jest takie, jakiego udziela się ze strachu lub z wyrachowania. Zamiast zdradzić partyzantów, a samym prawie nie ucierpieć i uciec do miasta, tacy ludzie setki razy udowodnili, że są całym swoim sercem związani z naszą sprawą, za którą wiele razy ryzykowali i ryzykują całą swoją rodziną.

Lecz partyzantów wspierają nie tylko biedacy. Ich wspierają wszyscy, którzy mieszkają na wsi. Oczywiście są wyjątki, ale stanowią one mniejszość mieszkańców wsi. Przyłączenie się do naszej sprawy biedniejszych warstw ludności zostało wspomniane tylko z tego powodu, że bolszewicka propaganda usiłuje przedstawić walkę prowadzoną przez nas jako działania skierowane przeciwko władzy komunistycznej, wynikające z tego, że zaostrzają się relacje przeciwnych sobie klas w czasach przestawiania się wsi na tak zwane fundamentalne zasady socjalizmu.

W rzeczywistości na wsi nie ma żadnych sprzeczności klasowych. A jeśli nawet są, to nie takie, jakie lubi przedstawiać sowiecka propaganda. Te sprzeczności dawno zniknęły, kiedy Litwin, gospodarz, zobaczył, kim są ci „poprawiacze świata” i w jakim celu wtargnęli do jego kraju. Powszechna, głęboka, wszechstronna i jedyna sprzeczność istnieje między okupantem – sprawującym władzę komunistą i jego lizusami – a znoszącym okupację Litwinem. Dlatego właśnie ta przyczyna, a nie inne, zmusza obywatela do tak zaciętego oporu.

Należy chociaż krótko wspomnieć również o wiejskiej inteligencji. Można z radością stwierdzić, że mieszkając na wsi, inteligencja nie oderwała się od niej. Tak jak cała wieś żyje tymi samymi sprawami i tym samym sprzeciwia się bolszewickiemu zniewoleniu. To właśnie inteligencja wiejska jest jednym z najbardziej oddanych współpracowników naszego ruchu.

Większość tej inteligencji tworzą nauczyciele. Wśród nich nie ma ani jednego partyjnego, ani jednego członka Komsomołu, chyba że jest kilka osób skrywających swoją przynależność. Tak bardzo wychwalana przez bolszewicką propagandę „głęboko patriotyczna” inicjatywa nauczycieli-komsomolców z Birż, nawołująca wszystkich nauczycieli do aktywnego włączania się do pracy politycznej na wsi, trafiła w pustkę, bowiem w Okręgu „Dainava” nikt jak dotąd nie zaraził się ową „patriotyczną inicjatywą”. Na wsiach nie ma żadnych kółek, seminariów zakładanych w celu studiowania prac klasyków marksizmu-leninizmu i temu podobnych śmieci. Tak zwana treść pracy ideowo-politycznej wiejskich nauczycieli obecnie jest równa ni mniej, ni więcej – zeru. Młodzież wiejska, ku ogromnemu zmartwieniu bolszewików, nadal jest wychowywana w duchu „burżuazyjnego obiektywizmu”.

Wiejską inteligencję, tak jak całą wieś, wspomaga działalność partyzantów. Dzięki niej może ona łatwo stawiać opór bolszewickim represjom.

Szpicle i inne sprzedawczyki pochodzący z inteligencji wiejskiej zdarzają się bardzo rzadko – zaledwie kilku. Tymczasem inteligencja trzymająca z bolszewikami nie odważa się osiedlić na wsi. Istnieje możliwość, że bolszewicy pod pozorem przesiedlenia nauczycieli mogą z dalszych obwodów przysłać na wieś specjalnie zwerbowanych w celu szpiegowania.

Wieś, jak i cały nasz ruch, opiera się na silnym morale i świadomości narodowej, chociaż nie bez śladów pozostawionych przez bolszewizm. On właśnie, będąc w swej istocie złem, świadomie niszcząc wszystkie wartości duchowe człowieka, krzewiąc nienawiść i walkę klasową, usiłując uprawomocnić przemoc przez nową „czekistowską” moralność, nie mógł nie wpłynąć na naszą wieś.

Po drugim najeździe czerwonej zarazy wieś doznała silnego moralnego wstrząsu. Odczuła, że do kraju znowu wtargnęła horda niepodlegająca żadnym prawom związanym z prawami człowieka i elementarną sprawiedliwością. Wydarzenia 1941 roku, które stanowią niedaleką przeszłość, nie zniknęły w zakamarkach pamięci, teraz znowu w całej okazałości stanęły każdemu przed oczami. Wszyscy poczuli się tak, jakby do kraju wkroczyła bezlitosna śmierć, która od każdego będzie domagać się należnej jej daniny. Szalejący terror wywołał beznadzieję, rozpacz, a zarazem nienawiść i zemstę. Ludzie znowu poczuli, że żyją z dnia na dzień, nie wiedząc, co przyniesie jutro.

W ten sposób rozpijanie narodu zapoczątkowane podczas pierwszej okupacji sowieckiej i rozpowszechnione podczas okupacji niemieckiej powróciło z nową siłą. Jeśli skutki pijaństwa nie były tak odczuwalne i wyraziste podczas obu okupacji, to obecnie, kiedy trwa drugi okres bolszewickiej niewoli, szkodliwy wpływ pijaństwa, które stało się zwyczajem, jest znaczący. Ludzie, przyzwyczaiwszy się do produkcji i spożycia samogonu, teraz zaczęli pić coraz więcej i więcej, choćby dlatego, że nie mogli znieść bolszewickiego ucisku. Zaczęli pić nie tylko mężczyźni i kobiety, ale również dziewczęta oraz dzieci w wieku dwunastu, czternastu lat. (Te zaczęły kraść u rodziców zboże na produkcję samogonu). Tylko z tego powodu część mieszkańców przestała odczuwać bolesną rzeczywistość i zaczęła patrzyć obojętnie na to, co dzieje się w ich ojczyźnie i w ich własnych gospodarstwach. „Co przepiłeś – to twoje, czego nie zdążyłeś przepić – to zabiorą bolszewicy” – tak mówią ci, którzy chcą usprawiedliwić swoje pijaństwo. Na pytanie, dlaczego piją, często machają ręką i mówią: „Takie czasy. Kiedy się pije, to przynajmniej o niczym się nie myśli i nic nikogo nie obchodzi”.

Pijaństwo razem z obowiązkowymi dostawami zboża i podatkami nie do udźwignięcia zupełnie zubożyło wielu gospodarzy.

Część wiejskiej młodzieży całą swoją „radość” także odnalazła w częstych pijatykach. To, czego już nie mogło dać życie pod okupacją, po części znalazła w sztucznie wywołanej przez samogon wesołości. Dzisiaj już bardzo rzadkie są wesela, zabawy i tałki1, na których nie byłoby totalnego pijaństwa. Smutnym zjawiskiem jest to, że w pijatykach zawsze aktywnie uczestniczy nawet wiejska inteligencja. Pijani osobnicy wszczynają bójki, podczas których zdarza się, że niejeden z uczestników zabawy, tałki czy wesela doznaje ciężkich obrażeń, a często ginie zamordowany. Bójki i zatargi dają podstawę do rosnących w siłę waśni, osobistych zemst tak często wykorzystywanych przez wroga.

Drugi skutek bolszewickiej okupacji to zdarzające się kradzieże i rozboje dokonywane pod wpływem alkoholu, o które bolszewicy oskarżają partyzantów. W okolicach, które partyzanci rzadko odwiedzają, rozboje i kradzieże zdarzają się bardzo często. Mieszkańcy tych okolic, którzy mało znają partyzantów, niekiedy myślą, że może rzeczywiście są to ich sprawki. Czyny recydywistów i złodziei dokonane „w imieniu partyzantów” wyrządzają olbrzymią szkodę naszemu ruchowi i mieszkańcom wsi.

Wpływ „kultury” bolszewickiej przejawia się również w tym, że na wsiach pojawiają się chorzy na choroby weneryczne, które w okresie niepodległości na wsi prawie nie były spotykane.

Duże szkody dla wsi i naszej sprawy wyrządzają ciągle pojawiający się we wsiach szpiedzy, którzy jak rak zżerają i niszczą tkankę narodu. Szpiedzy nie są liczni. W jednej wsi jest jeden albo kilku, zdarza się, że nie ma ich wcale. Ale ci, co są, doskonale znają każdego mieszkańca, jego nastawienie i nastroje, a przez to wyrządzają największe szkody.

Szpiedzy z reguły biorą się z najmniej świadomej, przychylnej ustrojowi bolszewickiemu, o niskim morale części społeczeństwa. Z tą i tylko z tą częścią mieszkańców należy wiązać jedno z największych nieszczęść, które tak mocno przerzedziły szeregi partyzantów Okręgu „Dainava” i przyniosły niekończący się łańcuch mąk dla naszej wsi. Obok największej ofiarności i bohaterstwa, jakim tylko może wykazać się człowiek, zdarzają się zbrodnie – chociaż rzadkie – wielkie skalą nikczemności i zdrady.

Poniżej zostaną podjęte próby krótkiego zobrazowania warunków i przyczyn, które sprowadzają niektórych mieszkańców na niemal dno zubożenia duchowego.

W okresie rozwoju partyzantki na wsi nie mogło być osób otwarcie krzewiących bolszewicką propagandę i otwarcie ukazujących swoją przychylność ustrojowi bolszewickiemu z tego prostego powodu, że mieszkańcy oraz nasz ruch nie mogli tolerować ich wywrotowej, wrogiej działalności. Takie osoby miały dwa wyjścia: albo trzymać się z większością wsi, znaczy także z nami, albo z wrogiem. Jedni z nich już w pierwszych dniach ruchu partyzanckiego uciekli do nieprzyjaciela, drudzy, nie chcąc zerwać ostatniej więzi ze wsią i w obawie przed utratą swego majątku pozostali na wsi, przystosowali się do nastrojów i przekonań większości mieszkających na wsi, z nadzieją, że nasz ruch podczas trwania bolszewickiej okupacji i tak poniesie klęskę.

Z tej mniejszości mieszkańców, powiązanych różnymi więziami rodzinnymi i znajomościami z mieszkającymi w mieście i w miasteczkach komunistami, biorą się ludzie, którzy będąc pod wpływem bolszewickiej propagandy, kierowani przez agentów MWD i MGB, komunistów pochodzących z rodziny i znajomych, ośmielają się podstępnie wykonywać tajną robotę skierowaną przeciwko naszemu ruchowi i mieszkańcom wsi. Likwidacja szpiegów zmusiła innych do znaczących zmian w swojej taktyce.

Dzisiaj trudno jest odróżnić szpicla od zwykłego mieszkańca wsi. Taki szpicel na zewnątrz przeklina bolszewicki ustrój, jest patriotą, chodzi do kościoła, unika wieców, sprzeciwia się kolektywizacji, narzeka na trudne czasy itd. Jest starannie zamaskowany: u niego Sowieci robią rewizje, podczas których, zwłaszcza w obecności postronnych osób, zostaje pobity, to jego wsadza się na kilka tygodni do więzienia, na wiecach jest publicznie piętnowany itd. Z takimi szpiclem ciężko jest walczyć naszemu ruchowi.

Posługując się różnymi środkami terroru, szantażu, prowokacji, podkupywania i in., wróg znajduje pomocników na inne sposoby. Jest wiele innych przyczyn, które nieprzyjaciel wykorzystuje do werbowania agentów.

1. Wraz z przedłużającą się okupacją bolszewicką życie na wsi stawało się coraz cięższe. Obowiązkowe dostawy zboża, wzrost podatków powodowały upadek gospodarki. Bolszewicy jeszcze zwiększali ucisk, nakładając na gospodarzy coraz to nowe ciężary. Niektórzy gospodarze stają się niewypłacalni. Ich nastroje z powodu zmiany ustroju są coraz bardziej pesymistyczne, i tak jeden po drugim zaczynają myśleć o przystosowaniu się do sowieckiej rzeczywistości. Zaczyna się poszukiwanie znajomości z bolszewikami. I tutaj właśnie wróg przychodzi „z pomocą”, stawiając swoje warunki: spłacenie podatków, więzienie, donosicielstwo. Są tacy, którzy wybierają ostatnie wyjście. W ten sposób podatki i wymóg dostawy zboża zostają im częściowo bądź całkowicie skompensowane judaszowymi srebrnikami (w zależności od wagi informacji).

2. Niektóre osoby, które w ten lub inny sposób naraziły się władzy sowieckiej (np. pędzenie samogonu, bójka, uczestnictwo w ruchu lub wsparcie go i in.), chcąc uniknąć kary, zgadzają się na donosicielstwo.

3. Zostają zwerbowane i donoszą wrogowi osoby, które wróciły albo uciekły z zesłania, z więzień, rodziny partyzantów itd., tzn. wszyscy ci, którzy są prześladowani i boją się powtórnych represji.

4. Niektórzy donoszą wrogowi, będąc sprowokowanymi, zastraszonymi i zdemoralizowanymi.

5. Niekiedy donoszą członkowie rodziny i bliscy osób ukaranych przez nasz ruch, robią to z zemsty.

6. Jest kilku zapijaczonych, zubożałych, mierzących kolejne władze tym, jak dobrze można upić się albo coś ukraść, których motywują do szpiegostwa wysokie premie pieniężne dawane przez wroga za wskazanie miejsc stacjonowania partyzantów.

7. Chęć przeniesienia się ze wsi do miasta także doprowadza pojedyncze osoby do szpiegostwa. „Władza”, wiedząc o zamiarach jakiegoś mieszkańca przeniesienia się do miasta, wykorzystuje specjalnie tę okoliczność w taki sposób, że najpierw on musi wyśledzić partyzantów i ich wydać. Było kilka przypadków, kiedy niektórzy zdecydowali się na taki krok.

To są główne przyczyny, z jakich biorą się szpiedzy. Bolszewicy nie zmuszą do szpiegowania świadomego i głębiej myślącego mieszkańca wsi. Najczęściej jeśli nawet zostaje zwerbowany, to natychmiast informuje o tym partyzantów.

Negatywny wpływ na mieszkańców wsi w niektórych okolicach mają duchowni współpracujący z okupantem. Niektórzy księża pod presją okupanta w kościołach z mównic zaczęli propagować „miesiące hodowli bydła”, terminowe dostawy zboża, płacenie podatków itd. W tym posuwają się tak daleko, że na przykład plebana w miasteczku Oława ludzie uważają wprost za szpicla. Na mieszkańców, przywykłych widzieć w osobie księdza wcielenie wszelkich ludzkich cnót, takie zachowanie duchownego działa wręcz odpychająco. W takich przypadkach ludzie nawet boją się iść do spowiedzi.

Złe wrażenie sprawia na ludziach również pijaństwo i rozwiązłe zachowanie niektórych księży, jak np. w miasteczku Simno, w kościele w Rumbowiczach i in. To są na szczęście wyjątki. Ogólnie kościół ma niewątpliwie pozytywny wpływ na utrzymanie morale ludzi na wsiach. Jedynie z tego powodu bolszewicka propaganda skierowała swoją ofensywę w dwóch głównych kierunkach: oczernianie „burżuazyjnych nacjonalistów” i „klerykalnego duchowieństwa”.

Przejście części naszej inteligencji na stronę bolszewików także działa negatywnie na mieszkańców wsi. Usłyszeć można takie wypowiedzi: „Jeśli wykształceni tak robią, to czego chcieć od nas, prostych ludzi”. Albo: „X, wykształcony człowiek, mówił, że chyba bolszewicy nigdy z Litwy nie wyjdą”. Usłyszawszy takie słowa, niektórzy mieszkańcy wsi zaczynają w swoim gronie roztrząsać, rozmyślać, a mniej odpornych spychają w beznadzieję i pesymizm.

Źle wpływało na wieś wcześniej spotykane zachowanie (pojedynczych) partyzantów, niezgodne z regulaminem, mianowicie pijaństwo i wynikająca z niego rozwiązłość, grubiańskie zachowanie wobec mieszkańców, kradzieże itd. Mieszkańcy, nie napotykając na swej drodze zdyscyplinowanych żołnierzy, mieli o nich złą opinię, np. w rejonie miasteczka Niemonajcie. Gdy natomiast mieszkańcy widzieli wzorowo zachowujących się partyzantów i kiedy dowiadywali się, że są oni surowo karani za wykroczenia, wówczas zmieniali swoją opinię i stawiali się oddanymi przyjaciółmi albo wręcz członkami naszego ruchu.

Można zaobserwować również zjawisko służalczości wobec okupanta. Na przykład ludzie, w przypadku gdy odwiedza ich aktyw, zawsze częstują go samogonem, najwcześniej ze wszystkich dostarczają zboże i do tego z nawiązką, najwcześniej spłacają podatki, wręczają łapówki itd. Służalczość daje pretekst do wywierania nacisku na innych, opornych dotąd. Należy przyznać, że wcześniej służalczość była zjawiskiem powszechnym, obecnie, po rozpoczęciu kolektywizacji, jest już zupełnie inaczej.

Jedną z większych wad społeczności wiejskiej jest rzucanie pomówień na sąsiadów, wynikające z zemsty czy z zazdrości, jest ono niekiedy wykorzystywane w najgorszym celu – zdrady. Wróg doskonale potrafi wykorzystać donosicielstwo, bowiem osoba, którą pomówiono, w każdej chwili może zostać oskarżona o przestępstwo polityczne.

W przypływie zemsty czy zazdrości ludzie donoszą na siebie również partyzantom, którzy mają im pomóc w załatwieniu osobistych porachunków. Niesamodzielnie myślącemu partyzantowi, który nie wyciąga własnych wniosków i dobrze nie zna ludzi z okolicy, ciężko połapać się w istocie problemu. Zdarzały się przypadki, gdy partyzant nieświadomie zachował się niesprawiedliwie.

Nierzadką wadą we wsiach jest gadatliwość. Nic bacząc na nic, ludzie nie wytrzymują bez rozpowiadania swoim bliskim czy dobrym znajomym o kontaktach z partyzantami. Takie wiadomości, oczywiście, rozchodzą się „tylko” wśród „dobrych” ludzi. I tak od kumy do kumy, od „dobrego” do „dobrego”, od rodziny do rodziny informacje docierają i do wroga. Ich wynikiem są aresztowania, przesłuchania – podczas nich okupant otrzymuje coraz więcej wiadomości, a na końcu więzienie.

Niektórzy bardziej zamożni gospodarze wciąż jeszcze nie potrafią wczuć się w sytuację biedniejszych gospodarzy. Zdarza się, że bogatszy, chociaż jest już wyraźnie zagrożony rozkułaczeniem, odmawia pomocy biedniejszemu, nie jest w stanie pożyczyć mu zboża czy wspomóc go finansowo. Później taki bogacz zostaje rozkułaczony i zesłany, a cały jego majątek rozgrabia aktyw. W podobnych przypadkach słychać takie słowa: „Dobrze, że zesłali. Przynajmniej pozna biedę, będzie umiał współczuć innym”. Lecz donosy z tej przyczyny prawie się nie zdarzają.

Relacje partyzantów z mieszkańcami są dobre. Jest to zrozumiałe, bowiem gdyby między partyzantami a mieszkańcami nie było współpracy opartej na wzajemnej zgodzie i zaufaniu, gdyby nie było tej łączącej obie strony więzi – oporu wobec okupanta i nienawiści do niego, gdyby nie było wzajemnego współczucia, nie byłoby mowy o naszym ruchu. Bez życzliwego wsparcia mieszkańców nie utrzymalibyśmy się. Życzliwość i zaufanie kupuje się tylko za to samo. Najlepszym tego świadectwem jest trwający przez sześć lat opór.

Przyczyn zdarzających się nieporozumień między partyzantami a mieszkańcami należy szukać w zachowaniu jednostek. Tylko z powodu braku świadomości pojedynczych partyzantów i mieszkańców powstają zjawiska, które negatywnie wpływają na wzajemne stosunki między nimi.

Krótko ujmując, można wymienić następujące przyczyny:

1. Dotyczące mieszkańców:

a) dbanie o własną korzyść i obojętność na sprawy partyzantów,

b) przesadne schlebianie okupantowi,

c) nieumiejętność zachowania tajemnicy,

d) donosicielstwo.

2. Dotyczące partyzantów:

a) zachowanie niezgodne z postanowieniami regulaminu p[artyzanckiego], np. pijaństwo, grubiańskie zachowanie i in.,

b) brak wykształcenia i wychowania,

c) brak obiektywności.

Także zdrada po dostaniu się pojedynczych partyzantów żywcem w ręce wroga, prowokacje urządzane przez niego również wpływają negatywnie na relacje mieszkańców z partyzantami.

Wykroczenia pojedynczych partyzantów przeciwko p[artyzanckiej] dyscyplinie, chamskie zachowanie wobec mieszkańców, ich mała wiedza o tym, co dzieje się wewnątrz naszego ruchu, brak prasy podziemnej – oto przyczyny, które doprowadziły do zobojętnienia ludzi wobec naszej sprawy.

Oczywiście większość z nich widzi w partyzantach swoich obrońców, bojowników za wolność naszego narodu, za sprawiedliwość. Ludzie wiedzą, że komu jest droga ojczyzna, temu jest drogi także partyzant. Rozumieją, że w dzisiejszych warunkach walki ciężko jest stworzyć idealne warunki dla naszego ruchu, rozumieją także, że przestępstwa pojedynczych partyzantów nie znaczą tego, że źli są wszyscy żołnierze.

Jednak wśród nieświadomych mieszkańców, którzy często celowo nie widzą tego, co partyzanci zdziałali dobrego, a zawsze wyolbrzymiają sprawy związane ze złymi postępkami jednostek, spotyka się złe opinie o bojownikach. Złe opinie o żołnierzach mają również ci mieszkańcy, którzy, jak już wspominałem, widzieli w swoich okolicach partyzantów popełniających przestępstwa, np. w okolicach miasteczka Niemonajcie. Oto jak przykładowo mówi się o tym, co zmusza osoby do zaciągnięcia się do p[artyzantki]: 1) lenistwo, niechęć do pracy i chęć łatwego życia, 2) pragnienie zaszczytów, 3) poczucie własnej wielkości, samowola.

Istnieje jeszcze jedna ważna przyczyna powstawania takich opinii. Nie jest tajemnicą, że na wsi niekiedy można spotkać gospodarzy skąpych, wprost bezrozumnie przywiązanych do swego majątku. Partyzantom, którzy są odpowiedzialni za zaopatrzenie w żywność, ubrania itd., zdarza się odwiedzić takich gospodarzy, bowiem rzadko który mieszkaniec wsi nie jest odwiedzany przez bojowników. Kiedy się wchodzi do takiego gospodarza i prosi o takie czy inne wsparcie, on daje tyle, co kot napłakał. Wówczas partyzanci po prostu rekwirują potrzebną ilość żywności i ubrania. Tak oto w środowisku skąpców powstaje niezadowolenie przeradzające się niekiedy w pragnienie zemsty. W tym samym czasie skąpiec oddaje Sowietom kilkadziesiąt razy więcej.

Bywały przypadki, że gospodarz, który przez cały czas działalności partyzantów nigdy niczym ich nie wsparł, po zabraniu przez nich jednej owcy albo bekonu nigdy im tego nie zapomni. W tym widzi największą krzywdę, która mu mocno dopieka. Po takiej „stracie” nie wesprze bojowników dobrym słowem, zapominając o tym, że oni, zaopatrując się w żywność, ryzykują własne życie.

Złe wrażenie sprawiają na mieszkańcach także osoby wspomagające nasz ruch, które dzięki swojej działalności wywyższają się ponad innych i usiłują sprawiać wrażenie „wszechmogących”. Zdarzały się przypadki, kiedy niektórzy p[artyzanccy] współpracownicy wykorzystywali swoją pozycję w złych celach, co niejednokrotnie odbijało się na relacjach mieszkańców z partyzantami.

Z żalem należy wspomnieć również i o tym, że prowokatorzy, którzy podstępnie znaleźli się w naszych szeregach, sieją spustoszenie wśród partyzantów i mieszkańców, a to demoralizująco wpływa na wieś. Podobne zjawisko można zauważyć wówczas, gdy partyzant wpada w ręce wroga i zdradza towarzyszy broni oraz mieszkańców wspomagających nasz ruch i w nim uczestniczących. Niektórzy z nich po takich zdarzeniach patrzą na nowo przyjętych partyzantów bardzo podejrzliwie.

Tak jak fale na morzu to tworzą bałwany, to cichną w zależności od tego, jak silny wiatr je kołysze, tak dzisiejsze nastroje wsi, często pobudzone przez mało znaczące wydarzenie polityczne, jednego dnia są optymistyczne, drugiego – całkiem odmienne. Jeśli ludzie widzą jadące szosą lub gościńcem czołgi, już zaczynają mówić o zbliżającej się wojnie, zobaczą przejeżdżające samochody z rodzinami Sowietów – czekają, że zaraz za nimi zacznie uciekać Armia Czerwona, samoloty często latają – dobry znak, to mogą być samoloty zwiadowcze armii amerykańskiej lub brytyjskiej itd. Im większym ciężarem okupacji któryś z gospodarzy został obarczony, tym częstsze i gwałtowniejsze są takie wahania nastrojów.

Uogólniając, wieś żyje i, można rzec, podtrzymuje ją nadzieja, że zacznie się wojna, a z nią przyjdzie wolność. O wojnie mówią wszyscy: dzieci, mężczyźni, kobiety. Wojna może przynieść największe zniszczenia – pomimo tego nie byłaby straszna. Jaka by nie była, co by ze sobą nie przyniosła – nieszczęścia, nędzę – nieważne, ważne, żeby przyszła wolność. Dzisiaj to słowo jest najpiękniejsze.

Oczy wsi są skierowane na Zachód, bowiem stąd ona czeka na wybawienie. Zasłyszane gdzieś w mieście pogłoski o konflikcie dyplomatycznym Rosji S[owieckiej] z Zachodem zostają w fantastyczny sposób przekształcone w odpowiadającym jej kierunku. Jakże często można usłyszeć na wsi, że, na przykład, Anglicy zajęli Polskę, do Niemiec powrócił Hitler, Stalin przeprosił się na dwa tygodnie z Trumanem, żeby Truman na razie nie zaczynał wojny, Amerykanie gdzieś na Rosję zrzucili bombę atomową itd. Wieś żyje nieprawdopodobnymi sensacjami, które wybuchają jak płomień i tak samo szybko gasną. Odpowiednio do nich kształtują się nastroje: to radość, to powrót do gorzkiej rzeczywistości, do beznadziei. Z powodu bezczynności Zachodu – rozgoryczenie i gniew.

Deportacje i śmierć partyzantów najbardziej wstrząsają wsią. Nierzadko w takich przypadkach widać w oczach łzy i słychać skargi:

– Widocznie, panowie, nic nie będzie, wykończą i was, i nas. Czyżby ci Anglicy z Amerykanami nie wiedzieli, co się tutaj dzieje? Ale co to ich obchodzi, oby tylko im było dobrze...

Podatki, obowiązkowe dostawy zboża, rozkułaczenia itd. – to wszystko również odbija się na nastrojach mieszkańców, powoduje apatię, skłania ku pesymizmowi.

Terror, jaki wzmógł się wraz z kolektywizacją, także nie przeszedł bez śladu. Po sześciu latach aktywnego oporu dzisiaj jak nigdy wcześniej przed oczami każdego gospodarza stanęło widmo kołchozowego niewolnictwa. Siła, przemoc i fałsz nie zmusiły gospodarzy z Okręgu „Dainava” do wstępowania do kołchozów, a szczególnie tam, gdzie silna była partyzantka. Wówczas bolszewicy zastosowali inne środki z powodzeniem wypróbowane w Rosji S[owieckiej] i równie skuteczne – niemal dwukrotne zwiększenie podatków, nakaz zwiększonych dostaw zboża, nałożenie innych ciężarów. To, czego nie można było osiągnąć siłą, teraz usiłuje się zdobyć przez tak zwaną politykę podatkową. W obecnym roku gospodarze jakoś spłacili te podatki i rozliczyli się z dostaw zboża, jednak na następny rok niektórzy patrzą ze strachem. Mówią, że jeśli dalej tak pójdzie, to nie będzie można się utrzymać. Albo: „Może coś się stanie, ale jeśli będzie, jak jest, to nas nie będzie”. Jedni mówią, że na Uralu nie będzie gorzej niż w kolektywie, inni, że należy sprzeciwiać się kolektywizacji z całych sił, a „jeżeli będą brać siłą, to niech biorą”. Wśród gospodarzy, którzy rozumują w ten sposób, rodzi się zadziwiająca siła. Oto pod koniec lata tego roku do wsi X nieopodal miasteczka Oława przyjechał aktyw na ciągnikach rolniczych, żeby zaorać miedzę na polu. Zobaczywszy to, gospodarze położyli się na polu przed jadącymi. Aktyw nic nie zdziałał ani prośbami, ani groźbami i musiał wrócić do miasteczka. Kołchozu w tej wsi nie utworzyli po dzień dzisiejszy. To nie pierwszy i nie ostatni przykład takiego oporu. Podobne przykłady można napotkać w każdej okolicy.

Inni, nie będąc na siłach spłacić wszystkich podatków lub dostarczyć całość zboża, w ogóle niczego nie oddają. Mówią tak: jeśli nie będzie wojny, to:

– Oddam – koniec, nie oddam – też koniec, to lepiej nie oddawać!

Najlepiej podnoszą nastroje wsi i pobudzają ją do stawiania oporu udane zasadzki partyzantów na bolszewików. Wcześniej, gdy jeszcze nie było takiego nacisku wroga, partyzanci czaili się na niego całymi tygodniami często tylko po to, żeby go zniszczyć i podnieść na duchu mieszkańców wsi.

Pozytywny wpływ na wieś wywierają partyzanckie gazetki, odezwy itd. Gdyby sztaby większych j[e]dn[ostek] org[anizacyjnych] miały możliwości wydania podziemnej prasy, mieszkańcy otrzymywaliby większe wsparcie moralne, a walka z pojawiającymi wynaturzeniami oraz przejawami braku świadomości społecznej byłaby nieporównywalnie łatwiejsza.

W porównaniu z występującymi sporadycznie na wsi negatywnymi przejawami o wiele silniejszy jest sprzeciw wobec okupanta. Dzięki oporowi stawianemu wspólnie przez wieś i nasz ruch bolszewicy w Okręgu „Dainava” niczym nie mogą się pochwalić w zakresie postępów w kształtowaniu człowieka nowej, sowieckiej wsi i wychowania młodzieży w duchu komunistycznej ideologii. Niewiele bolszewicy zdziałali również pod względem kolektywizacji wsi. Nadal żyje ona zgodnie ze swoimi starymi przekonaniami, ze starymi litewskimi obyczajami i tradycjami, ze swoim tradycyjnym poglądem na przybyszów. Wieś nie ma w swoim środowisku ani komunistów, ani komsomolców, z wyjątkiem miasteczek gminnych, tych przytułków dla przeróżnych sprzedawczyków. Tylko dzięki naszemu oporowi z wiejskich szkół dzisiaj wyjeżdżają do miast zahartowani młodzi ludzie. Na nich już nie działa panująca tam atmosfera, która o wiele bardziej sprzyja rozpowszechnieniu bolszewickich idei. Bohaterski opór, który był dla nich chlebem powszednim, pozostaje na zawsze żywy w ich świadomości. To młode pokolenie po osiągnięciu dojrzałości zawsze będzie nienawidzić wroga i tak długo stawiać mu opór, aż prawo Litwina do życia w wolności nie będzie deptane.

Bolszewicki duch jeszcze nie przeniknął wsi. Gdziekolwiek byśmy dzisiaj nie przechodzili przez nią, wszędzie słyszymy, jak młodzież śpiewa partyzanckie pieśni, i nie tylko młodzież, także małe dzieci – pastuszkowie. W tych pieśniach odżywają partyzanci, którzy dawno zginęli, odżywają ich uczynki, a przed oczami staje ciężki los narodu litewskiego. To, co słowami pieśni powtarza małe dzieciątko, głęboko zapada w jego sercu. Dzisiaj nawet najmniejsze dziecko powie, że bolszewik to potwór, że stribas to zwyrodnialec. Słowa „komunista”, „istriebitiel”, „enkawudzista” są kojarzone z okrucieństwem, duchowym ubóstwem i podłością. „Kto ma młodzież, ten ma przyszłość!” – wykrzykuje sowiecka propaganda. Jaka jest ta wiejska młodzież, ukazuje poniższy przykład.

Dziecko, które z wiejskiej szkoły trafiło do progimnazjum w gminie X, zmuszane do zapisania się do pionierów, odważnie mówi:

– Nie chcę być pionierem! Chcę być Litwinem!

Oto gdzie kryje się wspaniała Litwa przyszłości.

I tak wieś wpływa na partyzantów, a partyzanci na wieś. Jedni od drugich w swojej wspólnej walce czerpią siły. Dlatego dzisiaj Litwin godzi się znosić najcięższe męki w więzieniu albo na zesłaniu, niż zdradzić partyzantów, dlatego partyzant o wiele lżej rozstaje się z życiem, niż żywym się poddaje.

„Dzūkas”

d[owódca] Okr[ęgu] „Dainava”

LYA, f. K-1, ap. 45, b. 561, l. 144–152, oryg., mps. Źródło: Laisvės kovos..., s. 432–445.

1 Tałka (lit. – talka) – zwyczaj we wsiach na Litwie, kiedy sąsiedzi przychodzą z pomocą w większych pracach rolnych. Po zakończeniu pracy gospodarz zaprasza pomocników na poczęstunek [przyp. tłum.].

Indeks nazwisk i pseudonimów

A.

A.K. zob. Kašeta Algis

Al.

„Adomas” („Adam”) zob. Baciuška Vladas

„Aidas” zob. Kalanta Kazys

Alekševičius Juozas „Ėglis” (1928–1949)

Aleščikas Jonas „Rymantas” (1916–1948)

Ambrazevičius Vincas „Balandis” (?–1951)

Angelina Pasza

Anušauskas Arvydas

„Aras” („Orzeł”) zob. Baranauskas Pranas

„Aras” zob. („Orzeł”) Petrauskas Mykolas

„Arminas” („Armin”) zob. Balčius Bronius

„Artojas” („Oracz”) zob. Plytnikas Bronius

„Arūnas” zob. Vizbaras Juozas

Ašmenskas Petras „Žiogas” (?–1952)

„Audra” („Burza”) zob. Nowikiewicz Władysław

„Audrūnas” („Burzliwy”) zob. Babrauskas Mikas

„Ąžuolaitis” („Dąbek”) zob. Cibulskas Jonas

„Ąžuolas” („Dąb”) zob. Tamulevićius

„Ąžuolas” („Dąb”) zob. Markulis Juozas

„Ąžuolis” („Dąb”) zob. Ječys Domininkas

B.

„B”

Babrauskas Augustinas „Radvila”, „Švendrys” (?–1950)

Babrauskas Mikas „Audrūnas”, „Mikas”, „Vaišvilkas” (1924–1950)

Baciuška Vladas „Adomas” (1910–1947)

Bagdonas Adomas „Giedrius”

„Balandis” („Gołąb”) zob. Kuzmickas Jonas

„Balandis” („Gołąb”) zob. Ambrazevičius Vincas

Balčius Bronius „Arminas” (1926–1948)

Balinas Dominykas „Bijūnas” (1925–1951)

Baliukievičiene Joana

Baliukevičius Kostas (ojciec)

Baliukevičius Kostas „K”, „Kostas”, „Rainys”, „Tylius”, „Tabakas” (1926–1951)

Baliukevičius Lionginas „Dzūkas” (1925–1950)

Baliukevičiusowie (rodzina)

Baltrušaitis Juozas „Tigras” (1924–1949)

Baltušis Antanas „Žvejys” (1915–1948)

„Balys” („Bolesław”) zob. Valickas Teofilis

„Banadas” zob. Gavelis Vladas

Baranauskas Jonas „Saulius” (1924–1951)

Baranauskas Juozas „Šamas” (1922–1949)

Baranauskas Pranas „Aras” (1922–1949)

Baranauskas Pranas „Liūtas” (1925–1947)

Bartkus Petras „Žadgaila” (1925–1949)

Barysas Jonas „Sausis”

Baublys Adolfas „Merkys”, „Vytas”, „Vytas-Merkys” (1913–1949)

„Bauras” zob. Šerpenskas Petras

„Baurukas” zob. Šerpenskas Petras

Beinoravičius Juozas „Gintaras” (?–1949)

„Bevardis” („Bezimienny”) zob. Ivanauskas Pranas

Beniuševičiūtė-Žymantienė Julija

„Bijūnas” („Piwonia”) zob. Balinas Dominykas

„Biliūnas” zob. Turskas Gabrielius

„Birutė” („Biruta”) zob. Budėnaitė Marytė

Broniewski Władysław

Broński Zdzisław „Uskok”

Bucevičius Alfonsas „Studentas” (1920–1949)

Budėnaitė Marytė „Birutė”, „Marytė-Birutė” (1923–1949)

Bujanauskas Juozas „Radastas”

Burneika Stasys „Vieversys” (1929–1949)

„Burokas” („Burak” – margierczyk) zob. Kibauskas Konstantinas

„Burokas” („Burak”) zob. Radžiunas Jonas

Butk.

Cibulskas Jonas „Ąžuolaitis” (1914–1947)

Cvirka Petras

Čaplikas Jurgis „Strazdas” (1923–1948)

Česnulevičiute „Nemuno Banga”

Dabrovolskas Danielius „Žvalgas” (1923–1948)

Dabrovolskas Vladas „Siaubas” (1927–1949)

Daugirdas Feliksas „Šarūnas” (1910–1949)

„Diedukas” zob. Šibaila Juozas

„Diemedis” („Boże Drzewko”) zob. Gegužis Juozas

Diksa Alfonsas „Inžinierius” (1926–1949)

Diksaite-Savickiene Bronė „Gražina” (żona „Kregždė”)

Dovydaitis Jonas

Dzidzevičius Motiejus „Tarzanas” (1927–1948)

„Dziedomokas” NN

„Dzūkas” („Dzukijczyk”) zob. Baliukevičius Lionginas

„Ėglis” („Jałowiec”) zob. Alekševičius Juozas

Eidimtas Adolfas „Papunis” (1915–1946)

Eimanavičius Juozas „Lakunas” (?–1948)

„Erelis” zob. Markulis Juozas

Evatt Herbert

„Faustas” („Faust”) zob. Grybinas Aleksandras

Filipek Andrzej

France Anatole

Franco y Bahamonde Salgado Prado Don Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo

G. 896,

Gaidis Ryšard (Gaidis Ryszard)

„Gailius” („Skrucha”) zob. Malinauskas Pranas

„Gandras” („Bocian”) zob. Šimelevičius Kostas

Garšviene Lukšyte Antonina zob. Lukšyte-Garšviene Antonina

Gavelis Vladas „Banadas” (1924–1948)

Gecevičius Adolfas „Klonė” (1918–1949)

„Gegutis” zob. Ivanauskas Vincas

„Gegužis” NN

Gegužis Juozas „Diemedis” (1923–1951)

„Gelgaudas” („Giełgud”) zob. Vizbaras Juozas

„Genys” („Dzięcioł”) zob. Klimašauskas Stasys

„Genys” („Dzięcioł”) zob. Vaitkus Petras

„Giedrius” („Jasny”) zob. Bagdonas Adomas

„Gintaras” („Bursztyn”) zob. Beinoravičius Juozas

„Girinis” („Borowy”) zob. Navickas Bernardas

„Girinis” („Borowy”) zob. Puškorius Juozas

Golšteinas Ričardas „Lordas” (?–1946)

„Grabas” zob. Lelešius Justinas

„Gražina” zob. Diksaite-Savickiene Bronė

„Gražuolis” zob. Jovaišis Stasys

Greimas Algirdas

Grincevičius Jonas „Negras” (1920–1948)

Grybinas Aleksandra „Faustas” (1920–1949)

„Guoba” („Wiąz”) zob. Petrauskas Vaclovas

Gylys Jurgis „Kalnius” (1920–1949)

Hitler Adolf

Hugo Victor

Ibsen Henrik Johan

„Inžinierius” („Inżynier”) zob. Diksa Alfonsas

Ivanauskas Jonas „Rugys” (1916–1948)

Ivanauskas Pranas „Bevardis” (1925–1949)

Ivanauskas Antanas „Šturmas” (1921–1947)

Ivanauskas Vincas „Gegutis” (1915–1947)

Jakas Povilas

Jakubavičius Jonas „Rugys” (1918–1948)

Jarmalavićius Julius „Tankistas” (?–1949)

Jarocińska Bożena

Jaruševičius Motiejus „Lakštingala” (1920–1951)

Ječys Domininkas „Ąžuolis” (1896–1947)

„Jobas” NN

„Jogaila” NN

Jovaišis Stasys „Gražuolis” (?–1950)

Juozaitis Vincas „Vyturys” (1922–1947)

Juozapavičius Antanas

Jurelionis Jurgis „Sakalas”

„Jūrininkas” („Marynarz”) zob. Perminas Albertas

Jusas Jonas „Pakštas” (1913–1947)

K.

„K” zob. Baliukevičius Kostas

Kaknevičius Anastazas „Švidrys” (1913–1950)

Kalanta Kazys „Aidas”, agent MWD „Vasaris”

Kalanta Vincas „Nemunas” (1924–1949)

„Kalnius” zob. Gylys Jurgis

Kamandulis Adomas „Nykštaitis” (1915–1946)

„Kapsas” zob. Kubilinskas Kostas

„Kariūnas” („Wojownik”) zob. Labenskas Benediktas

Karpis Julius „Vieversys” (1927–1949)

Karpuška Vladas „Šmitas”

„Karvelis” („Gołąb”) zob. Radziukynas Jonas

Kasiulynas Alfonsas „Lakūnas” (1927–1948)

Kašėta Algis

„Kazimieraitis” („Kazimierczyk”) zob. Vitkus Juozas

Kazlauskas Jonas „Šermukšnis”

Kazlauskas Viktoras „Vanagas” (?–1949)

Kedas Jonas „Žilvinas”, „Žilvitis” (1929–1949)

„Kerštas” zob. Šarkus Vladas

Kibauskas Konstantinas „Burokas” (margierczyk, 1922–1949)

Kimštas Jonas „Žalgiris” (1911–1974)

„Kirvis” („Topór”) zob. Vasiliauskas Stasys

„Klevas” („Klon”) zob. Paulauskas Bronius

„Klevas” („Klon”) zob. Subačius Vytautas

„Klevas” („Klon”) zob. Vitunskas Vytautas

Klimašauskas Stasys „Genys” (1925–1949)

„Klonė” („Jar”) zob. Gecevičius Adolfas

„Kostas” („Konstanty”) zob. Baliukevičius Kostas

„Kregždė” („Jaskółka”) zob. Savickas Petras

Krėvė-Mickevičiusa Vincas

Krisiulevičius Petras „Tigras” (aresztowany w 1949 r.)

Krikščiūnas Jurgis „Rimvydas” (1919–1949)

Kubilinskas Kostas „Kapsas”, agent MGB „Varnas”

„Kudirka” zob. Turskas Jonas

Kudirka Vincas

Kuodytė Dalia

Kuzmickas Jonas „Balandis” (?–1948)

Kuzmickas Vitalius zob. Kuzmickas Vytautas

Kuzmickas Vytautas „Viesulas”, „Vycka” (1924–1950)

„Kytras” („Chytry”) NN

Labenskas Benediktas „Kariūnas” (1918–1949)

„Labutis” zob. Šilanskas Petras

„Lakštingala” („Słowik”) zob. Jaruševičius Motiejus

„Lakūnas” („Lotnik”) zob. Eimanavičius Juozas

„Lakūnas” („Lotnik”) zob. Kasiulynas Alfonsas

„Lapaitis” („Młody Liść”) zob. Petraška Juozas

„Lapas” („Liść”) zob. Radzevičius Algirdas

Lapinskas Vincas

„Lauras” („Wawrzyn”) zob. Vizbaras Juozas

Lelešius Justinas „Grabas”

Lie Trygve Halvdan

„Liepa” („Lipa”) zob. Simelionis Jonas

„Linas” („Len”) zob. Macevičius Antanas

„Linas” („Len”) zob. Svirskas Pranas

„Litas” (“Lit”) zob. Staniškis Sergijus

„Liūtas” („Lew”) zob. Baranauskas Pranas

„Lordas” („Lord”) zob. Golšteinas Ričardas

Lukša Juozas „Skraiūnas” (1921–1951)

Lukšys Juozas „Ūla” (1912–1949)

Lukšyte-Garšviene Antanina „Milda” (1924–1949)

Maceina Antanas

Macevičius Antanas „Linas” (1915–1947)

Maironis (właśc. Jonas Mačiulis)

Makaravičius Julius „Žilvis”, „Žilvitis” (1927–1949)

Malinauskas Pranas „Gailius” (1928–1951)

„Malonė” („Łaska”) NN

Markulis Juozas „Ėrelis”, agent MGB „Ąžuolas”

„Marytė-Birutė” zob. Budėnaitė Marytė

„Mažytis” zob. Pyplys Kazimieras

„Merainis” zob. Šibaila Juozas

„Merkys” („Mereczanka”) zob. Baublys Adolfas

Mieželaitis Eduardas

Mikailionis Alfonsas „Raktas” (?–1946)

„Mikas” („Michał”) zob. Babrauskas Mikas

Mikojan Anastas Iwanowicz

„Milda” zob. Lukšyte-Garšviene Antanina

Miškinis Antanas

Mołotow Wiaczesław Michałowicz

„Myslinčius” („Myśliciel”) zob. Raklevičius Stasys

Navickas Bernardas „Girinis” (1930–1949)

„Negras” („Murzyn”) zob. Grincevičius Jonas

„Nemunas” NN

„Nemunas” („Niemen”) zob. Kalanta Vincas

„Nemuno Banga” zob. Česnulevičiute

Niwiński Piotr

Novikevičius Vladas zob. Nowikiewicz Władysław

Nowikiewicz Władysław „Audra” (1910–1949)

„Nykštaitis” zob. Kamandulis Adomas

O.

P.

P. Petras

„Pakštas” zob. Jusas Jonas

Paleckis Justas

„Papunis” zob. Eidimtas Adolfas

Paulauskas Bronius „Klevas” (1928–1948)

Perminas Albertas „Jūrininkas” (1923–1947)

Petraška Juozas „Lapaitis” (1916–1947)

Petrauskas Mykolas „Aras” (1922–1949)

Petrauskas Vaclovas „Guoba” (1926–1950)

Petruškevičius Alfonsas

Petruškevičiūte Joana zob. Baliukievičiene Joana

Piličauskas Stasys „Vanagas” (margierczyk, 1920–1950)

„Planeta” NN

Plauga Kazys

Plechavičius Povilas

Plytnikas Bronius „Artojas” (1903–1949)

Plytnikas Petras „Vytenis” (1922–1946)

Poleszak Sławomir

Puškorius Juozas „Girinis” (1917–1947)

Pyplys Kazimieras „Mažytis” (1923–1949)

„R” zob. Babrauskas Augustinas

„Radastas” („Żylistek”) zob. Bujanauskas Juozas

„Radvila” („Radziwiłł”) zob. Babrauskas Augustinas

Radzevičius Algirdas „Lapas” (1932–1949)

Radziukynas Jonas „Karvelis” (1927–1949)

Radžiunas Jonas „Burokas” (1919–1950)

„Rainys” zob. Baliukevičius Kostas

Raklevičius Stasys „Myslinčius”, „Tigras”, „Tigras-Myslinčius” (1904–1949)

„Raktas” („Klucz”) zob. Mikailionis Alfonsas

Ramanauskas Adolfas „Vanagas” (1918–1957)

Ramanauskas-Vanagas Adolfas zob. Ramanauskas Adolfas

„Ramunis” zob. Sadauskas Romas

„Ramunis” zob. Reklaitis Vladas

Reklaitis Vladas „Ramunis” (1923–1947)

„Rimvydas” („Rymwid”) zob. Krikščiunas Jurgis

Rudžionis

„Rugys” („Żyto”) zob. Ivanauskas Jonas

„Rugys” („Żyto”) zob. Jakubavičius Jonas

„Rymantas” („Rymunt”) zob. Aleščikas Jonas

Sadauskas Romas „Ramunis” (1920–1951)

„Saidokas” („Sajdak”) zob. Vitkauskas Viktoras

„Sakalas” („Sokół”) zob. Jurelionis Jurgis

„Saulius” („Słońce”) zob. Baranauskas Jonas

„Sausis” („Styczeń”) zob. Barysas Jonas

Savickas Petras „Kregždė” (1924–1949)

Savickiene Diksaite Bronė zob. Diksaite-Savickiene Bronė

„Senis” zob. Veverskis Kazys

„Siaubas” zob. Dabrovolskas Vladas

Skinkys Algirdas „Vilnis”

„Skraiūnas” zob. Lukša Juozas

Słowacki Juliusz

Smetona Antanas

Sniečkus Antanas

Sokołow Aleksiej

Stakutis Stasys „Tarzanas” (1925–1949)

Stalin Józef Wissarionowicz

Staniškis Sergijus „Litas”, „Tėvukas” (1899–1953)

Starkauskas Juozas

„Strazdas” („Drozd”) zob. Čaplikas Jurgis

„Studentas” („Student”) zob. Bucevičius Alfonsas

Subačius Vytautas „Klevas” (1920–1947)

„Svajunas” („Marzyciel”) zob. Vancevičius Vladas

Sviklas Pranas „Tigras” (1924–1949)

Svirskas Pranas „Linas” (?–1947)

Szekspir William

„Šamas” („Sum”) zob. Baranauskas Juozas

Šarkus Juozas „Vaitkus” (?–1947)

Šarkus Juozas „Žalgiris” (1927–1951)

Šarkus Vladas „Kerštas” (?–1949)

„Šarūnas” zob. Daugirdas Feliksas

„Šermukšnis” („Jarzębina”) zob. Kazlauskas Jonas

Šerpenskas „Žiogas”

Šerpenskas Petras „Bauras”, „Baurukas”

Šibaila Juozas „Merainis”, „Diedukas” (1903–1953)

Šilanskas Petras „Labutis” (?–1949)

Šilanskas Juozas „Šilutis” (1920–1949)

„Šilutis” zob. Šilanskas Juozas

Šimelevičius Kostas „Gandras” (1922–1947)

Šimelionis Jonas „Liepa” (1927–1949)

„Šmitas” zob. Karpuška Vladas

„Špokas” zob. Vailionis Antanas

„Šturmas” („Szturm”) zob. Ivanauskas Antanas

„Švendrys” zob. Babrauskas Augustinas

„Švendrys” zob. Vailionis Antanas

„Švidrys” zob. Kaknevičius Anastazas

„Tabakas”, „Tytoń” zob. Kostas Baliukevičius

Tamulevičius, agent MGB „Ažuolas”

„Tankistas” („Czołgista”) zob. Jarmalavičius Julius

Taraszkiewicz Edmund „Żelazny”

„Tarzanas” („Tarzan”) zob. Dzidzevičius Motiejus

„Tarzanas” („Tarzan”) zob. Stakutis Stasys

„Tėvelis” NN

„Tevukas” („Ojczulek”) zob. Staniškis Sergijus

Thorez Maurice

„Tigras” („Tygrys”) zob. Baltrušaitis Juozas

„Tigras” („Tygrys”) zob. Krisiulevičius Petras

„Tigras” („Tygrys”) zob. Raklevićius Stasys

„Tigras” („Tygrys”) zob. Sviklas Pranas

„Tigras-Myslinčius” („Tygrys-Myśliciel”) zob. Raklevičius Stasys

Tito Josip Broz

Tołstoj Lew Nikołajewicz

Tracevskis Rokas

Trofimow

Truman Harry S.

Trunsė Adolfas „Vilkas” (?–1947)

Turskas Gabrielius „Biliūnas” (1916–1951)

Turskas Jonas „Kudirka” (1916–1951)

Tuwim Julian

„Tylius” zob. Kostas Baliukevičius

„Ūla” („Uła”) zob. Lukšys Juozas

„Uošvė” („Teściowa”) zob. Valukonienė Valerija

„Ūselis” („Wąsik”) NN

„Uskok” zob. Broński Zdzisław

V.

Vailionis Antanas „Špokas” (1913–1950)

„Vaišvilkas” („Wojsiełk”) zob. Babrauskas Mikas

„Vaitkus” zob. Šarkus Juozas

Vaitkus Petras „Genys” (1910–1953)

Valickas Teofilis „Balys” (1921–1949)

Valukonienė Valerija „Uošvė” (1904–1949)

„Vanagas” („Jastrząb”) zob. Ramanauskas Adolfas

„Vanagas” („Jastrząb” – margierczyk) zob. Piličauskas Stasys

„Vanagas” („Jastrząb”) zob. Kazlauskas Viktoras

Vancevičius Vladas „Svajunas” (1931–1949)

„Varnas” zob. Kubilinskas Kostas

„Vasaris” zob. Kalanta Kazys

Vasiliauskas Stasys „Kirvis” (1924–1949)

Veverskis Kazys „Senis” (1913–1944)

Vienuolis-Žukauskas Antanas

„Viesulas” („Wicher”) zob. Kuzmickas Vytautas (Vitalius)

„Vieversys” („Skowronek”) zob. Karpis Julius

„Vieversys” („Skowronek”) zob. Burneika Stasys

„Vilkas” („Wilk”) zob. Trunsė Adolfas

„Vilkas” („Wilk”) NN

„Vilnis” zob. Skinkys Algirdas

Vitkauskas Viktoras „Saidokas” (1920–1951)

Vitkus Juozas „Kazimieraitis” (1901–1946)

Vitunskas Vytautas „Klevas” (1930–?)

Vizbaras Juozas „Arūnas”, „Lauras”, agent MGB „Gelgaudas”

Volkonovski Jaroslav (Wołkonowski Jarosław)

Voveris Vaclovas „Žaibas” (1922–1949)

„Vycka” zob. Kuzmickas Vytautas

„Vytas” („Witold”) zob. Baublys Adolfas

„Vytas-Merkys” („Witold-Mereczanka”) zob. Baublys Adolfas

„Vytautas” zob. Žemaitis Jonas

„Vytenis” („Witenes”) zob. Plytnikas Petras

„Vyturys” („Skowronek”) zob. Juozaitis Vincas

W.

Wergiliusz (Publius Vergilius Maro)

Whitman Walt

Wiatrow Paweł

Witold Wielki

Wukołow Mikołaj

Wyszyński Andriej Januariewicz

„Žadgaila” zob. Bartkus Petras

„Žaibas” („Błyskawica”) zob. Voveris Vaclovas

„Žalgiris” („Grunwald”) zob. Kimštas Jonas

„Žalgiris” („Grunwald”) zob. Šarkus Juozas

„Žaltys” („Zaskroniec”) zob. Žemaitis Jonas

„Žemaitis” („Żmudzin”) zob. Žideckas Jonas

Žemaitis Jonas „Vytautas”, „Žaltys” (1909–1954)

Žideckas Jonas „Žemaitis” (1928–1949)

„Žilvinas” zob. Kedas Jonas

„Žilvis” zob. Makaravičius Julius

„Žilvitis” („Wierzba”) zob. Kedas Jonas

„Žilvitis” („Wierzba”) zob. Makaravičius Julius

„Žiogas” („Pasikonik”) zob. Ašmenskas Petras

„Žiogas” („Pasikonik”) zob. Šerpenskas

Žukauskas Vienuolis Antanas zob. Vienuolis-Žukauskas Antanas

„Žvaigždė” NN

„Žvalgas” („Zwiadowca”) zob. Dabrovolskas Danielius

„Žvejys” („Rybak”) zob. Baltušis Antanas

Žymantienė Beniuševičiūtė Julija zob. Beniuševičiūtė-Žymantienė Julija

„Żelazny” zob. Taraszkiewicz Edmund

Fotografie

Joana i Kostas Baliukevičiusowie, Olita, 1927 r.

Petruškevičiusowie – dziadkowie Lionginasa Baliukevičiusa, Olita, początek XX w.

Zakład stolarski i budowlany Kostasa Baliukevičiusa w Olicie

Bracia Lionginas i Kostas Baliukevičiusowie w zakładzie ojca, 1929 r.

Lionginas Baliukevičius po ukończeniu gimnazjum w Olicie, około 1942 r.

Studenci I roku Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie na zajęciach w prosektorium, 6 marca 1943 r. Lionginas Baliukevičius stoi pierwszy z lewej

Lionginas Baliukevičius – partyzant „Dzūkas”

Partyzanci ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Kazimieraitis” podczas czyszczenia broni, lato 1947 r. Od lewej: pierwszy – Vaclovas Voveris „Žaibas”, czwarty – Julius Makaravičius „Žilvitis”, piąty – Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”, szósty – Viktoras Kazlauskas „Vanagas”

Dowództwo Okręgu „Dainava” wśród żołnierzy Obwodu „Kazimieraitis”. Od lewej: w pierwszym rzędzie siedzi Lionginas Baliukevičius „Dzūkas” i Adolfas Ramanauskas „Vanagas”, w trzecim rzędzie stoi Jurgis Krikščiunas „Rimvydas”

Żołnierze ze zgrupowania „Geležinis Vilkas”, lato 1947 r.

Od lewej: Pranas Ivanauskas „Bevardis”, Adolfas Ramanauskas „Vanagas”, Lionginas Baliukevičius „Dzūkas” i Stasys Klimašauskas „Genys”, lato 1948 r.

Dowództwo Obwodu „Kazimieraitis” Okręgu „Dainava” wśród żołnierzy ze zgrupowania „Geležinis Vilkas”. Od lewej: stoją Jurgis Krikščiūnas „Rimvydas”, Vaclovas Voveris „Žaibas”, Adolfas Ramanauskas „Vanagas”, Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”, NN; klęczą Jonas Turskas „Kudirka”, Viktoras Kazlauskas „Vanagas”, Jonas Radžiūnas „Burokas”, Petras Savickas „Kregždė”

Petras Šerpenskas „Bauras” zatrzymany przez MGB 7 marca 1949 r.

Partyzanci ze zgrupowania „Geležinis Vilkas”. Stoją: pierwszy od lewej – Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”, drugi – Vaclovas Voveris „Žaibas”

Żołnierze ze zgrupowania „Wielki Książę Litewski Witold” Obwodu „Kazimieraitis”. Na czele kolumny Adolfas Baublys „Vytas”, „Merkys”

Na stanowiskach

Ciała partyzantów Okręgu „Dainava” zbeszczeszczone przez okupantów

Dowódcy partyzantów Litwy Południowej w drodze na Żmudź, początek 1949 r. Drugi od lewej – dowódca Okręgu „Tauras” Aleksandras Grybinas „Faustas”, trzeci – Adolfas Ramanauskas „Vanagas”

Lionginas Baliukevičius „Dzūkas” (stoi drugi od prawej) wśród żołnierzy ze zgrupowania „Gardinas” Obwodu „Kazimieraitis”, jesień 1949 r.

Partyzanci ze zgrupowania „Wielki Książę Litewski Witold” Obwodu „Kazimieraitis”, podczas narady 23–25 marca 1949 r. Od lewej: Marytė Budėnaitė „Birutė”, Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”, Antanina Lukšyte „Milda”, Sofija Budėnaitė „Ramunė”, Adolfas Ramanauskas „Vanagas”, Pranė Korkutytė „Akacija” (łączniczka)

Partyzanci ze zgrupowania „Wielki Książę Litewski Witold” Obwodu „Kazimieraitis” podczas narady 23–25 kwietnia 1948 r. Dowódca Okręgu „Dainava” Adolfas Ramanauskas „Vanagas” wręcza odznaczenie dowódcy zgrupowania Adolfasowi Baublysowi „Vytasowi”, „Merkysowi”

Żołnierze ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Kazimieraitis”. Leżą Viktoras Kazlauskas „Vanagas” (pierwszy od lewej) i Vaclovas Voveris „Žaibas”

Żołnierze ze zgrupowania „Wielki Książę Litewski Witold” Obwodu „Kazimieraitis”. Drugi od lewej Algirdas Radzevičius „Lapas”

Żołnierze Obwodu „Kazimieraitis”. Od lewej stoją: trzeci – Vincas Kalanta „Nemunas”, czwarty – Adolfas Baublys „Vytas”, „Merkys”, piąty – Feliksas Daugirdas „Šarūnas”, siódmy – Teofilis Valickas „Balys”, klęczy pierwszy od lewej – Juozas Šilanskas „Šilutis”, siedzi pierwszy od lewej – Stasys Stakutis „Tarzanas”

Partyzanci ze zgrupowania „Wielki Książę Litewski Witold” Obwodu „Kazimieraitis”. Od lewej: Jonas Kalanta „Mindaugas”, Julius Karpis „Vieversys”, Teofilis Valickas „Balys”, Vincas Kalanta „Nemunas”

Partyzancki obiad. W środku Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”

Las – partyzanckie schronienie

Od lewej: Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”, Petras Savickas „Kregždė” (klęczą), Vaclovas Voveris „Žaibas”, Viktoras Kazlauskas „Vanagas” (leżą)

Przed otwartym włazem bunkra stoi dwóch dowódców ze zgrupowania „Vaidotas” Obwodu „Dzūkija” Jonas Kučinskas „Tautmylis”, „Spyruoklis” (z lewej) i Juozas Petraška „Lapaitis”, „Patrimpas”

Partyzanci ze zgrupowania „Margis” Obwodu „Dzūkija” przed mogiłą poległych kolegów. Od lewej: Dominykas Balinas „Bijūnas”, Jonas Baranauskas „Saulius”, Jonas Kedas „Žilvinas”

Partyzanci Obwodu „Šarūnas” czyszczą broń

Partyzanci ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Kazimieraitis”, zima 1948 r. W środkowym rzędzie od lewej stoi czwarty Vaclovas Voveris „Žaibas”, piąty – dowódca Okręgu „Dainava” Adolfas Ramanauskas „Vanagas”, między nimi powyżej – Lionginas Baliukevičius „Dzūkas”

Żołnierze ze zgrupowania „Margis” Obwodu „Dzūkija”. Od lewej stoją: Konstantinas Kibauskas „Burokas” i Jonas Baranauskas „Saulius”; leżą: Stasys Piličauskas „Vanagas”, Dominykas Balinas „Bijūnas”, Jonas Kedas „Žilvinas”, Stasys Raklevičius „Myslinčius”, „Tigras”

Partyzanci oddziału „Šarūnas” ze zgrupowania „Vanagas” Obwodu „Kazimieraitis”. W środku siedzi Feliksas Daugirdas „Šarūnas”

Partyzanci w czasie odpoczynku

Partyzanci w czasie odpoczynku

Partyzanci ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Kazimieraitis”, lato 1948 r.

Jonas Turskas „Kudirka”, 1949 r.

Na zwiadzie

Stoją (od lewej): pierwszy – Bronius Plytnikas „Artojas”, trzeci – „Rytas”. Siedzą: Šerpenskiene „Raketa”, Šerpenskas „Žiogas”

Żołnierze oddziału „Šarūnas” ze zgrupowania „Vanagas” podczas obserwacji

Partyzanci kopią bunkier wewnątrz domu (wynoszą ziemię)

Żołnierze ze zgrupowania „Juozapavičius” Obwodu „Šarūnas”. Od lewej: stoi drugi Jonas Radziukynas „Karvelis”, klęczy pierwszy Antanas Grušauskas „Siaubas”

Partyzanci ze zgrupowania „Vanagas” Obwodu „Kazimieraitis”. W środku Julius Makaravičius „Žilvitis”

Partyzanci ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Kazimieraitis”. W środku Jonas Radžiūnas „Burokas”

Dowódca zgrupowania „Geležinis Vilkas” i Obwodu „Kazimieraitis” Vaclovas Voveris „Žaibas”, lato 1948 r.

Zdjęcie zabitego Vaclovasa Voverisa „Žaibasa” zrobione przez MGB 7 marca 1949 r.

Jonas Jakubavičius „Rugys”, lato 1948 r.

Z lewej Jonas Kazlauskas „Šermukšnis”

Żołnierze ze zgrupowania „Geležinis Vilkas” Obwodu „Kazimieraitis”, lato 1948 r.

Żołnierze Obwodu „Dzūkija”, zima 1950 r.

Wyposażenie przejęte przez MWD: broń i maszyny do pisania (ukryte w podziemnym schowku) oraz mundury (zdjęte z zabitych partyzantów)

Wyposażenie przejęte przez MWD: broń i maszyny do pisania (ukryte w podziemnym schowku) oraz mundury (zdjęte z zabitych partyzantów)

Spotkanie dowództwa partyzantów Litwy Południowej, lato 1950 r. W środku stoi Sergijus Staniškis „Tėvukas”, „Litas”; klęczy z prawej Kostas Baliukevičius „Rainys”

Matka braci Baliukevičiusów po powrocie z Syberii, Wilno 1969 r.